text:
Ania ngata no awan iti komunikasion ti tao? Ania ti mapasamak? Dipay ket kasla bato wenno bingkol wenno ania la dita nga awan iti biagna, saan?
TI PANGGEP TI KOMUNIKASION
1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao
2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo
3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen
4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.
1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao. No awan ti komunikasion ti dua a tao, dida agkinnaawatan ken saanda nga aggayyem wenno dida agam-ammo, nga uray no agsinnabatda wenno agkatugawda iti uneg ti bus wenno jeep ket kasda la bingkol wenno bato. Possible pay a no dagitoy ket aggayyem wenno aniaman a relasion ket no awan ti komunikasion iti nagbaetanda ket mapukaw dayta a relasion. Ta ngamin iti relasion, ti kumunikasion ket isu iti mangpatpat kadagiti ruot ken muyong nga agtubo kadagiti nagbabaetan. No awan iti komunikasion, natural nga agtubo dagiti ruot ken muyong no dipay ket agkabakiran ti nagbaetan ket awanen a pulos iti panagam-ammo. Addan ti bangen iti nagbaetan. Kasta met dagiti dua wenno ad-adu a tao, lugar ken nasion, partido ken gunglo, timpuyog ken taripnong ket nasken iti kinaadda iti panagkikinnaawatan tapno masabat iti amin a kasapulan ken sungbat.
2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo. Kas pagarigan koma, dagiti mannalon, nasken nga adda ti komunikasionda kadagiti padada a mannalon wenno kadagiti otoridad ti agrikultura tapno makakalapda kadagiti umno nga impormasion para iti kabarbaro a wagas iti teknolohia iti panagapitan. Agpipinnadamagda no ania ken kasano iti mangpaadu ti apit, mangpaksiat kadagiti nagduduma a peste, no ania ti kabaruanan a teknolohia no kasano a paaduen ti apit, ken dadduma pay a pakairanudan a nayon ti ammo, kabaelan, ken kapanunotan.
Kasta man met laeng kadagiti mangngalap, aniaman a propesion ken asinoman. Ti pannakikumonikasion ket makalap kadagiti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo.
3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen. Ania koma ti nasisita nga isyu iti agdama? Isu dayta iti mapagsasaritaan ken amirisen ken ikkan iti importansia ken isapulan ti naan-anay a sungbat no di man solusion a pakairanudan.
Kas pagarigan koma, panagtutudo manen ita, uso manen ti panagrarira ti dengue. Ania ti dengue? Kasano a maala ti dengue? Kasano a malapdan ti dengue? Dagita nga isyu. Makalap dagita nga isyu. Ikkan ti importansia dagita nga isyu. Amirisen ken ipaayan ti sungbat dagita nga isyu. Iwaragawag ken idanon dagiti naamiris a pagimbagan manipud kadayta a nga isu. Amin dagitoy ket wagas ti komunikasion.
Ken dadduma pay a napapateg nga isyu a nasken a pakaituonan iti immatang ken panangamiris. Dagitoy a proseso ket isu iti makunkuna a komunikasion iti tunggal maysa.
4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.
A. Kapanunotan. Babaen iti proseso ti komunikasion, maiyebkas ti asinoman ti kapanunotanna. Aniaman dayta a kapanunotan. Kas pagarigan koma, adda daytoy a panagadal, Ilokano 101, ngamin kayatko nga iyebkas ti kapanunotak a mabalin met gayam ti panagadal ti lenguahe a kas iti panagadal kadagiti sabsabali a lenguahe. Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti kapanunotanna maipapan iti kinarugit a panagturay dagiti Kastila babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere” Ken “El Filibus Terismo” ket yinabyabanna ti reobulosion. Inyebkas ni Benigno Aquino ti kapanunotanna a “The Filipino is worth dying for” ket rinubrobanna ti irurukuas dagiti umili iti diktadoria. Adu dagiti kapanunotan a maiyebkas babaen iti proseso ti komunikasion a possible a pakairanudan ti sapapsap. (Dagiti laeng positibo a panirigan iti nasken a mapagadalan, ta daytoy ket arte ti komunikasion.)


c: text/html

text:
Niger
Ti Niger (Panangibalikas a Pranses: [niʒɛʁ], ngem sagpaminsan a binalbalikas a kas ti /niːˈʒɛər/ wenno i/ˈnaɪdʒər/[7]), opisial a ti Republika ti Niger, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Akinlaud nga Aprika, a nanaganan manipud ti Karayan Niger. Daytoy ket bineddenganti Nigeria ken Benin iti abagatan, ti Burkina Faso ken Mali iti laud, ti Arhelia ken Libya iti amianan ken ti Chad iti daya. Ti Niger ket sakupenna ti daga ti gangani a 1,270,000 km2, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a pagilian idiay Akinlaud nga Aprika, nga addaan iti sumurok nga 80 porsiento ti dagana ti nasakupan ti desierto ti Sahara. Ti kaaduan nga Islamiko a populasion ti pagilian iti sumurok a 15,000,000 ket kaaduan a nairumpuok idiay adayo nga abagatan ken laud ti pagilian. Ti kapitoliona a siudad ket ti Niamey, a mabirukan daytoy idiay adayo nga abagatan a laud a suli ti Niger.
Ti Niger ket maysa a rumangrang-ay a pagilian, ken agkankanayo a mairangranggo a kas maysa kadagiti kababaan a ranggo ti Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Tao (HDI) ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, daytoy ket maika-186 kadagiti 187 a papagilian idi 2011. Kaaduan kadagiti saan a disierto a paset ti pagilian ket madangran babaen ti periodiko nga igaaw ken desertipikasion. Ti ekonomia ket naipatengnga iti pagbiagan ken adda dagiti mailuwas nga agrikultura a nairumpuok kadagiti nalames a daga ti abagatan, ken dagiti mailuwas a naata a material, a naipangpangruna ti mineral ti uranio. Ti Niger agtultuloy a nalaplappedan babaen ti panakapalimutanna ti daga a puestona, ti disierto a kadagaan , ti saan a nasayaat nga edukasion ken ti kapanglaw ti tattaona, ti kaawan dagiti inprastruktura, saan a nasayaat a panagaywan ti salun-at, ken dagiti panakadaddadael ti enbironmento.
Ti Nigerieno (/niːˈʒɛəriən/ wenno pannakaibalikas: /naɪdʒɪrɪˈɛn/) a kagimongan ket mangipakpakita ti dibersidad a naala manipud ti atiddog a pakasaritaan kadagiti nadumaduma nga etniko a grupo ken dagiti rehion ket ti ababa pannakainaigda nga agtataeng iti agmaymaysa nga estado. Iti naipakasaritaan, ti tattan a Niger ket adda idi kadagiti igigid ti nadumaduma a dadakkel nga estado. Manipud idi panakawayana, dagiti Nigerieno ket nagtataengda kadagiti lima a batay-linteg ken tallo a paset ti panawen ti milisia a turay. Kalpasan ti kudeta ti militar a kudeta idi 2010, ti Niger ket nagbalinen a maysa a demokratiko, ken adu a partido nga estado. Kaaduan ket agtataeng kadagiti lugar ti away, ken addaanda iti bassit panakastrek kadagiti nangato a pagadalan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Disksionario ti Merriam-Webster
- ^ Diksionario ti Oxford
- ^ INS Niger (Pranses)
- ^ a b c d "Niger". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 20 Abril 2012.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ania nga igid ti kalsada ti pagmanmanehuanda? Brian Lucas. Agosto 2005. Naala idi 28 Enero 2009.
- ^ Kasano ti panangibalikasmo ti "Niger"? manipud idiay Slate.com, naala idi 04 Marso, 2012
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Decalo, Samuel. Naipakasaritaan a Diksionario ti Niger, maika-3 nga ed. (Scarecrow Press, 1997, ISBN 0-8108-3136-8) – ti komprehensibo nga urnong kadagiti topiko ti Niger
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti CIA World Factbook. (para iti Niger)
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti Departamento ti Estado ti Estados Unidos (Dagiti paammo a Nota). "Niger". State.gov. 3 Pebrero 2010. Naala idi 3 Mayo 2010.
- Dagiti Unicef ng aestadistika ti Niger
- Unesco a manuskrito iti obra ti ubbing ken panagadal idiay Niger
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Niger iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig iti Niger iti Wikisource (Ingles)
- Niger
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
EO 156, Port Irene ken Port Salomague
Awan makitami a loop holes iti Executive Order 156 tapno saan a yimplimentar ti Bureau of Customs (BoC). Nalawlawag pay ngem agmatuon ti pannakaisurat daytoy: “The importation into the country, inclusive of the Freeport, of all types of used motor vehicles is prohibited…” Inclusive the freeport, kunana la ngaruden. Ket saan a maawagan iti loop hole daytoy ta sapasapen, aminen a puerto ket maipariten iti agimport kadagiti used vehicles wenno dagiti second hand a lugan, lalo kadagiti van a reconditioned ken agipugso iti nangisit nga asuk. Adda commitment ti Filipinas iti sangalubongan maipapan iti nadalus nga angin ng angsen. Ti Port Irene a sakupen ti Cagayan Export Processing Zone (CEZA) ket karaman itoy a ban. Saan koma nga agimmumulagat wenno agindiadiammo iti linteg ti BoC tapno dina yimplimentar daytoy a linteg. 2002 laeng daytoy a naaramid, ngem apay ketdin a kasla nalipatan ken aginlilipat dagiti agrebbeng?
Kas kalawag ti agmatuon ti exception, a dagiti laeng personal use dagiti returning residence or immigrant, dagiti aramaten dagiti diplomatic corps babaen ti pammalubos ti Dept. Foreign Affairs. Ken mairehistroda a dagus dagitoy.
Ngem saan met a masursurot ti EO 156 a pinirmaan ni Executive Secretary Alberto Rumulo idi Disiembre 12, 2002. Umalingawngaw latta ti Port Irene a serkan dagiti luxury cars ken dagiti used cars a maiparit. Umalingawngaw latta a control dagiti dadakkel a tattao iti Cagayan ti importasion. Dagiti tattao nga addaan iti kapetna iti gobierno.
Idi agtapos ti dekada 1990s, nagraira dagiti used cars manipud kadagiti nadumaduma a nasion, lalo iti Korea ken Japan. Nagbalin a basuraan ti pagilian dagitoy a daan-a-napintaan laeng ken na-reconditioned a luglugan. Isu a naaramid ti EO 156. Ngem agingga kadagitoy nga aldaw, makakitatayo pay laeng kadagiti imported used bus iti ima dagiti pribado – a saan met a kameng ti diplomatic corps wenno returning immigrants no di ket kas tourist bus ken for hire.
Sungsungbatan ti pagilian ti commitmentna iti sangalubongan maipapan iti pollution ken iti global warming no agtultuloy ti panagraira dagitoy a used cars. Panunoten koma nga adda ti Republic Act No. 8749 otherwise known as the Philippine Clean Air Act (CAA) of 1999 ket naaramid tapno ipromot ken protektaranna ti aglawlaw ket law-angna kontra iti prolusion a manipud kadagiti asimbuyok dagiti lugar ken kaarngina (among other). Dayta kaarngina (among others) ket karaman met dagiti incinerators, a maiparit nga usaren dagiti amin a nadudur-as a nasion, ken ipappapilit dagiti sumagmamano nga investors nga aramaten ti Pinas.
Ti importasion dagitoy a luxury cars, used vehicles kalaksidan iti exemption ket patayenna ti industria ti panagaramid iti luglugan. Nagadu dagiti agar-aramid iti lugan iti pagilian. Saan laeng a dagiti dadakkel ken am-ammon a manufacturers no dipay ket ad-adu pay ti bilang dagiti small scales. Dagitoy a kompania ken dadduma pay nga agar-aramid ket matay ti productionda gapu kadagitoy nga ismagel. No matay dagitoy a kompania ditoy pagilian, makissayan met ti buis nga agtaud kadakuada. Maawanan ti trabaho dagiti nakaad-adu a trabahador kadagitoy. Adu ti agbisin a pamilia. Saantayo koma a liplipatan nga idi nagraira dagitoy a used cars a naaramid a public utility vehicles ket nagserra ti kadadakkelan a kompania nga agar-aramid ti passenger jeep, ti Sarao Motors, a maysa nga icon iti kalsada ti pagilian. Nagserra dagiti babassit nga agar-aramid kadagiti bus, ta timmaud dagiti imported a van a nagbalin a garage wenno for hire.
Iti importasion, dagiti laeng babaknang, dagiti makuna a maimpluensia iti agbibiag. Dagiti laeng makuna a babakang iti bumakbaknang idinto ta agkiraos latta ti buksit dagiti annak dagiti tattao a ‘babassit.’
Ket kunaenmi, isu ngata a sinupiatda (mararaem a diputado) ti singasing ti diputado ti Ilocos Sur a panagbalin ti Port Salomague a Freeport ta ibagada nga agbalin a kakompetensia ti Port Irene. Ania a kakompetensia nga ibagbagada? Kakompetensia iti bulsa?
Iti opinion ti Solicitor General itay nabiit, a karaman ti CEZA ti EO 156. Awan ngarud ti rason pay a saan a yimplimentar daytoy.
Aprobaranyo ti panagbalin nga export processing zone ti Port Salomague ta pagrang-ayan ti sibubukel nga umili IS, IN ken Abra. Awan ti kinnompetensiaan a makunkuna ta amin ket kayatna iti rumang-ay ti ilina ken ti biagna. ##
Saturday, October 04, 2008
EO 156, Port Irene ken Port Salomague


text:
Napartak la unay ti taray ti panagbalbaliw ta iti apagbiit laeng a panagtulidtulid ti tawen, binaliwanna met a naminpitla ti agus ti panagbiag. Ti sigud a lumlumoten ken agrakrakaya a panawen simmurot iti napegges nga agus. Ti rupa ti panawen ket kunaen a dimmur-as a kas ipamatmat kadagiti naglupos a panagbiag. Iti panagpayagpag ti dur-as ken pannakaibbet ti nariingan nga ulimek, nairaman met a niruros ti napegges nga agus ti panagbalbaliw. Timpuar dagiti naarriangga ken saan a nakairuaman a pannakasinga. Simmurot a namalbaliw ken nagpayagpag. Awanen daydi inkaubingan ken nariingan nga ulimek. Daytoy ti panawen iti agdama, ti panawen a naariangga, ti panawen a sinallukoban ti speed of change.
Ti nakadidillaw ita a panawen, ket ti panagraira dagiti naariangga a tokar wenno panagpatokar a manglapped ti imas ti inana ken posible pay a ganas ti pumanerper nga urok wenno irut ti bekkel ti kawiwit iti awan ririna a salladay iti nalam-ek a parbangon wenno ti namoskiterioan a bagi a tumtumbogan ti ling-et iti nadagaang nga agpatnag. Nagrairan dagiti videoke kadagiti pagtaengan ken pinnapigsaan ket saanen a maikaskaso ti alimbasagen a rabii. Videoke nga idi damo ket masarakan laeng kadagiti balay-pagliwliwaan. Ita, addan kadagiti residensia. Iti ababa a pannao, simmurot iti panagbalbaliw ti panagbiag iti pannakasinga ti pannaturog iti rabii. Gapu kadagiti naarriangga a panagpatokar, nabanugbog a panagpatugtog, masansan a saanen a maragpat ti nairut a turog iti agpatnag. Masansan ti pannakasinga. Pagangayanna, ti sigud a nakaranting a panagririing iti parbangon wenno nasapa nga agsapa ket nairaman a namalbaliw. Masansan nga iseserek ti panaglaladut a bumangon gapu ta saan a nananam a pannakapnek a turog. Dita metten a sumrek ti nangudel nga aldaw. Masansan a makissayan ti kinaproduktibo gapu iti kinaadda ti awit a di maawatan a dagensen. Masansan ketdi nga agresulta iti panangsubbot ti napukaw babaen iti ridep a saan a naipakadaywan nga aramid. Pagangayanna, bimmassit ti naaramidan iti agmalem. Pasaray kamkamaten ti oras.
Apektaranna ti amin a nagbiag daytoy. Saan laeng nga iti aglawlaw wenno environment no di ket kangrunaanna ti salun-at ti tao. Isu daytoy ti aw-awaganda iti noise pollution. Saan laeng a ti salun-at ti maapektaran no dipay mairaman a madidigra ti tabas ti ugali wenno behavioural in nature. Dayta naarriangga a tokar iti agingga iti dis-oras ti rabii, wenno agingga iti parbangon wenno agpatpatnag ket madadael physiological ken psychological a salun-at. Ti masansan a pannakasinga ti turog iti rabii ket kangrunaan a taudan iti pannakadadael physiological ken psychological a salun-at. Pagangayanna, mariknan iti epektona iti pisikal a bagi. Tumpuaren dagiti saan a kinalikaguman a nasakit a kas ti stress ken hypertension. Sabali laeng ti tinnitus wenno panaglilipat ken ti depression. Taudan met ti adu a komplikasion dagiti nadakamat a sakit.
Dagitoy a saan a nasalun-at a marikrikna ket bunga ti napartak a panagbalbaliw. Bunga ti naariangga a panagbalbaliw. Bunga ti nalabes nga essem, ket saanen a maikaskaso ti ulimek ti sangakaarrubaan wenno sangkapurokan. Rimmimbawen ti para iti bukod laeng nga interes isu a nalipatan ti ikut a saguday ti sabali. Napintas ti dumngeg iti musika a saan a naariangga. Napintas ti musika no kumutukot iti kaunggan. Napintas ti musika no ipaayna ti linak ken talna. Napintas ti musika a saan a makasinga. Ngem nalaad a denggen ti makasinga a musika.
Isu a kadagiti addaan iti naariangga a videoke, saan kadi a maiparbeng la unay a lagipen ken ipangpangruna met ti saguday nga ulimek dagiti kaarruba?. Ti panangpanunot kadagiti sabali a saan laeng a ti bukod a bagi ket maikanatad. Ti panangpanunot ti pagimbagan ti amin imbes a ti kabukbukodan laeng. Utoben koma a saan laeng dakdakayo ti agindeg dayta a lugar. Adukayo. Ket ti panagparbeng ket aramid a maikanatad iti addaan naan-anay a nakemna.
Iti Section 5 ti Philippine Environment Code (wenno Presidental Decree 1152) mabasa a kastoy: “appropriate standards for community noise levels shall be established considering, among others, location, zoning and land use classification.” Ti Executive Order 192 idi 1987 ti nangited daytoy a bileg. Ti Section 8 of the Philippine Environment Code ti nangited iti mandato ti National Pollution Control Commission (nga itan EMB-DENR). Kadagiti saanen a makaibtur iti arriangga, kamangen laeng ti National Pollution Control Commssion, ket posible nga idatag ti kaso kriminal a panaglabsing ti Article 153 ti Revised Penal Code (public disorders). Kalaksidan itoy, posible pay iti panaglabsing ti ordinansa ti barangay wenno ti ili no addan naaramid a kastoy a linteg a mangisakit ti kinatalinaay ken kappia ti kaadduan nga umili. @
.
Tuesday, March 09, 2010
Panawen a naariangga
Napartak la unay ti taray ti panagbalbaliw ta iti apagbiit laeng a panagtulidtulid ti tawen, binaliwanna met a naminpitla ti agus ti panagbiag. Ti sigud a lumlumoten ken agrakrakaya a panawen simmurot iti napegges nga agus. Ti rupa ti panawen ket kunaen a dimmur-as a kas ipamatmat kadagiti naglupos a panagbiag. Iti panagpayagpag ti dur-as ken pannakaibbet ti nariingan nga ulimek, nairaman met a niruros ti napegges nga agus ti panagbalbaliw. Timpuar dagiti naarriangga ken saan a nakairuaman a pannakasinga. Simmurot a namalbaliw ken nagpayagpag. Awanen daydi inkaubingan ken nariingan nga ulimek. Daytoy ti panawen iti agdama, ti panawen a naariangga, ti panawen a sinallukoban ti speed of change.
Monday, March 01, 2010
Ti Kontra Tsiks ni Ipag
MARIPARKO, a dagiti laengen tuktok dagiti nalalayog a kayo nga arosip iti lulonan ti Bantay Catayagan ti nakaipintaan ti mulagat ni apo Init. Madamdama pay agtabonen. Addaakon iti kabalbalayan a baklayko ti sangabag-oy a nagango a kinayok iti dayta a bantay a pakatannawagan ti kinangayed ti aglawlaw ken ti sangagasut a puro ti Alaminos.
“Lasi ka! Simmangpetka pay laeng! Dika pay la nagnaed iti balay ti kulasisim!” Ni ipag Reming a kasinsin ni Ada a baketko.
Immaddangak pay iti lima, nakaampirakon iti abulog ti kalapawda.
“Laklakayankan, ita pay ti pannakapanunotmo nga agaramid iti linoloko! Balasangen dagiti dua a putotmo!”
“Tagari!” imbikag ti lalaki.
“Alaemon dagiti badom ket pumanawkan!”
“Ania la ket ti kastoyen, aya? No sumangpetka, agungetda. No dika sumangpet agungetda latta! Ania la ti pangiluglugaranen iti bagi!”
“Pumanawkan! Uray dikan sumangsangpet!”
“Wen, panawankan, bungangera!”
Kanalbaag a kasla nakugtaran a palangka. Kanalbaag ti bulong ti ridaw.
Nagtignayak metten, amangan no adda pay makasiput kaniak nga agbuybuya ti live show dagiti agassawa. Ngem kaskasdi latta a nagsabatkami ken ni bilas Colas nga umul-ulog iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawda a nagatep ti pan-aw, nagdiding iti pinaud ken nagdatar iti ginisla a kawayan. Naynay a mangngegko ti panagsubangda a dua ta agabay laeng ti kalapawmi.
Kimmidday ken kasla nakatumbok-sahod iti hueteng ni bilas idi agsabat dagiti matami.
Naa, maragsakan ti inda panagsina? Isemanna ti panangpapanaw ni ipag kenkuana? Sabagay, seksi ni Millete a Bisayana a kabbalayna. Serbidora daytoy iti Seaside Beer Garden idiay ili.
Uppat a pulon ni bilas. Nataer, naguapo, napustura iti lima kadapan ken walo a pulgada. Nalaing a sumao ken manglamiong. Armendo a talaga. Iti lima a tawenen a panagnaedko ditoy Bangayao, isu ti kaalibtakan amin, atiwenna dagiti babbaro iti purok no panagarman. Diak la maispeling, ta babbalasangen dagiti annakna, nga agtawen iti sangapulo ket siam ken sangapulo ket pito ngem agtsiks pay laeng.
NAKAULOGAKON iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawmi iti igid ti baybay idi masaripatpatak ni ipag Reming. Siguro, agudong met, nakunak. Huebes ita. Lunes ken Huebes laeng ti panaguudong dagiti bumarangay iti Pangascasan, Baybay Norte ken Baybay Sur ta isu laeng ti kaadda ti lugan nga umaway ta aldaw ti tienda ti kastoy nga aldaw. Kastoy met la nga aldaw iti panagudongko ta innak ag-LBC kadagiti sinuratko a drama ti radio a mapan idiay MPBC Baguio a pagtartarabahoak a kas iskriprayter.
Kellaat a napasarimadengak. Apay a nakabado iti nangisit ni ipag Reming? Ngem awan ti sungbat ti insanapsapko a saludsod iti asul a langit.
“Aggiddantan, bayaw,” kinuna ni ipag a nakabitbit iti bay-on.
“Wen a, ipag. Ngem, ne, apay a nakamangisitka met? Ket no nagpudot?”
“Agpanesak, bayaw.”
“Agpanes? Asino ti panesam?” dandani natnag ti sangaenbelop a sinuratko.
“Ni Colas…”
Napaumelak a nangdengngeg ti ganikgik dagiti pipiit ken panal iti bakras ti bantay, ken dagiti arasaas dagiti babatting nga agburak a dalluyon kadagiti kabatuan iti babaen ti desdes a naibarikes iti agpamaruten a bantay.
“Innak ngarud yawatan iti misa para inton Domingo.”
“Ngem di pay met natay ni bilas Colas, ipag?” insintirko.
“Natayen. Imbilangkon a natay, isu nga ipanesak.”
Nalpas! Ipanesandan ti sibibiag, he-he, inkurimedko ti marabettak nga isemko iti kalapnokan a desdesdesenmi.
“Agingga a saan nga agbaliw daydiay a babaero, diak ikkaten toy panesko!”
“Dikay la mabainen dayta nga ar-aramidenyo, ipag? Panesanyo ti tao a sibibiag?”
“Pagbainak nay?” intingngaagna iti rupak. “Dinto pay nagbain ni Lady Godiva a silalabus a nagsakay iti kabalio iti panagprotestana! Anianto la ket kaniakon nga agpanes laeng iti panagprotestak iti babaero nga asawak?”
Wen met ketdi a, intalukatik ti mugingko. Isu a no tok, saylens.
“Agkatawa dagiti agkatawa. Saan a siak iti makatawaan no di ket daydiay a Colas Balasubas!”
Malabasanmin ti kalapaw da Nang Iling nga eksakto a rummuar iti inaladanda a nakabitbit iti bay-on. Siguro, agudong met ngata.
“Ne, mari Reming, nakapaneska met? Asino ti natay?” inamad ni Nang Iling kalpasan ti panangibagana nga agkukuyogkamin a tallo a mapan idta sentro a pagluganan.
“Saan a kabagian, mari.”
“Tarakenyo a pusa?” inyellek ti kuttongit a baket nga agtawen iti innem a pulo ngem naparagsit uray agtayag laeng iti lima kadapan ngata wenno nakurang pay. Agkumarida a dua ta inanak toy kuttongit ti inaudi da ipag.
Impalawagko.
“Pay naungkelen ‘ya?”
Din sa naawatan ti baket isu nga inulitko a gapu iti kinababaero ni bilas ti puon ti panagpanes ni ipag.
“O, saan kadi a nasayaat daytoy nga ar- aramidek, mari?”
“Madi a!” inggarikgik ni Nang Iling.
“Ahu! Uray sibibiag no maibilangen a natay, ipanesan no kayat!”
Nagrinnikkiar dagiti agkumari. Isu’t laikna, yu tits? kunak koma nga isagpaw iti saritaanda ngem nagteppelak.
Nagdinamag iti sibubukel a barangay ken kadagiti kabangibang a barangay ti panagpampanes ni ipag. Adu ti mangkatkatawa ken ipag, idinto ta adu met ti mangayon nga ad-adda a ni bilas ti makatkatawaan. Masemsem metten dagiti dua nga annakda.
Dua a lawas kalpasanna, nasarakak ni bilas a mangpakpapak iti hamburger ken spaghetti iti sango ti munisipio ti Alaminos. Imbagak ti ar-aramiden ni ipag, ngem di mamati. Siguro di pay nakadanon kenkuana ti damag.
“Imbilangnakan a natay iti ipapanawmo iti balayyo isu nga ipanesannakan.”
“Ti sinalbag a babain!” kinusilapanna ti kitkittabenna a hamburger. “Makaramanto la ket ngata keniak daydiay nga agat-alhambra ti sang-awna…!”
Mannigarilio ngamin ni ipag. Daytoy ti di kayat ni bilas? Ta nagkupasen ti pusaksakna isu nga agsapul iti mas seksi?
“Katkatawaandakayon dagiti tao iti daytoy a counter chicks nga ar-aramidenna. Amangan no tungpal biagen nga aramidenna daytoy. Isu nga agpanunotka koma, bilas,” patigmaanko.
DA MANUEL, Ago, Junior Kelit, Andong Tukadog, Iloy Batok ken Arsing Singkol dagiti kaduak nga agtugtugaw iti papag a kawayan iti sirok ti madre kakaw iti abagatan ti kalapawmi ita a bigat. Mangngalap amin dagitoy ngem dida dimmulong ta umatiberret ti sueste – ti napigsa nga angin nga agturong iti abagatan-a-laud, a katukad ti kasaur iti Ilocos Sur.
“Uliem man dagidiay nagango a niogmi, Andong uray ta nababa met,” ni ipag a dimi napuotan ti yaasidegna gapu iti imasmi nga agsaramsam iti darangidangan a papaya nga inkam isawsaw iti suka’t sili.
“Dagidiay adda iti batog ti kusinayo, baing?”
Baing wenno bae kunami a taga Pangasinan iti lola. Laking wenno laki met ni lolo.
“Wen, ta agpalualoak man.”
Nagkikinnitakami. Awan ti arimekmek.
“Inton malem no bigat. Umaykayto amin. Adu ti aramidek a kankanen.”
Simmuroten ni Andong ken ipag.
“Asino ngata ti ilualoanna?” kinuna ni Iloy.
“Pebrero aya idi natay daydi laking Iliong?” sinaludsod ni Ago, a ti tatang ni ipag ti kayatna a sawen.
Nasungbatan dayta a ngata-ngata iti kabigatanna. Daydi tatay Iliong nga agpayso ti malualoan ngem nairaman ni bilas Colas!
Siempre, mapilpilit ni baing Sianang a mangibaga iti nagan ni bilas iti kada kararag.
Ket idi aggibus ti kantada, bigla a nagkanta ni ipag: Ti kararua ni Colas/indengam, Apo/ Ti as-asugna a napalalo…
Awan ti nakatimek kadagiti babbaket ken lallakay. Ageellekkami metten iti nalimed iti likud.
AGPUPULOTANKAMI a lallaki iti tinadtad a bidawbidaw a naupran iti suka’t sili ito’y a malem a kassangpet ni Iloy a nagsigay.
“Yaay! Al-alia! Adda zombie, kakuada!” ni Manuel a kunam la no mabuteng ta pang-FAMAS ti artena. Idi taliawek ti likudak, nagmayat ti widawidan ni bilas Colas iti puraw a kadaratan a bibig ti matmaturog a Sual Bay.
“Kaarruba! Mangrikepkayo! Iliktadyo dagiti agdanyo! Adda sumungad a zombie!” pinagimbudo pay ni Manuel dagiti dakulapna iti inna panaglaaw.
“Hu, salbagka met, Manuel, ania ti sasawem aya?” inkusilap ni bilas Colas a nagtugaw iti napagabay a dua a wasnay a kawayan a tugawan ti papag.
Kunwari, simmalipengpeng kaniak ni Manuel iti butengna ket nagkakatawa dagiti kakaduami. Ad-addan ti paggaak ti ummong.
“Bayaw Edu, adda zombie. Nagungar a bangkay. Ayyapo, nakabutbuteng! Awwooo! Awwooo!” tinuladna pay ti taguob.
Ad-addan ti garakgak. Di nakateppel ni bilas Colas ket kellaat a dinarupna ni Manuel nga induron ket naiparusisi ni sutil.
“Agiduron ti zombie, kaarruba!” uray no sipaparusisi iti puraw a kadaratan, pinagimbudo pay laeng ni sutil dagiti dakulapna a nagpukkaw.
“Anak na lasi ka!” inlayat ni bilas ti kugtarna, ngem dina intuloy ket madamdama, nakipagkatkatawa metten.
Timmakder ni Manuel. Immasideg ken ni bilas a singlot a singlot.
“Nabanglo met. Agat-Jovan. Saan met nga agatpormalin?”
“Ne, ta pasubsubankan…” immusiig ni bilas.
Kinuddot ni sutil iti bakrang ni bilas. “Sibibiagka, insan?” inkiremkiremna.
“Natural!”
“Ow!”
“Lasika!”
“Ket no ipampanesannaka ni ipag Reming!”
“Agpadakayo a dagmel!” induronna ti apagapaman ti sutil. “Ti kuttongit met nga agat-alhambra ti sang-awna, di la ketdin agbain iti ar-aramidenna,” inngayemngem ni bilas.
“Ket sika, loko, dika agbain ti inka panagbabai? Babbalasangen dagiti dua a putotmo, agaramidka pay la iti linoloko!” imbales ni katugangak a lakay.
Di nakatimek ni bilas.
“SIGEN a, angkel. Bagbagaamon da tatang ken nanang,” impakaasi ni Marilyn, ti inaunaan kadagiti dua a babbalasang da bilas.
Uray pay ket ni baket, sangkaibagana a bagbagaak ni bilas bareng patiennak. Ngem kinunak nga agingga a saan a sitatallugod nga agbabawi ni bilas iti inna ar-aramiden, dinto dumteng ti pammagbaga kenkuana.
“Diay kano Paitan ti pagnanaedanna, angkel,” kinuna manen ti balasang ket tinangadna ti mangalastres nga init iti nganga ti tawa.
“Naglawa ti Paitan…” kinunak.
“Agpakuyogkan a ken Jerson, angkel.”
Kasla krismas tri ti pampasahero a Sarao. Agsisinnakloten dagiti babbai ken babbaket iti uneg, napnon dagiti lallaki iti kargadera iti tuktok, piton sa ti nagkalumbitin iti kutit, uppat iti hood ket iti tapalodo iti asideg ti drayber ti ayanko.
Mabalin met ketdi ti aglugan iti motor boat, ngem no kastoy a kadawel ti baybay, naslepkanton a sumagpet idiay ili, isu nga inanusakon ti aglugan iti dyip. Pito a kilometro ti kaadayo ti ili ditoy lugar a nakaikamangak. Nasken a makasaritak ni bilas. Ngem diak masigurado no ipangagnak.
Nabirokak ni bilas iti igid ti baybay, kaduana ti barkadana. Madama ti panagiinumda iti nasanger. Inkissiimko ti panagsaritami.
“Agpanunotka koma, bilas. Saan laeng a ti Pangascasan ti pagdinamagan ti panagpampanes ni ipag no di pay iti sibubukel nga ili. Impalualloannaka payen.
Dinomingo pay a yawatannaka iti misa idta simbaan.”
Mababain iti panangipudosko kenkuana idi perngek ta nagdumog.
“Bilas, no natayka man iti pangibilanganna kenka, nasken a, nga agungarka met babaen ti panangabaruanam.”
“Mabainak ngarud, bilas. Kayatko metten ti agawid ket namimpaten a napanak diay balay ngem pinakayabannak iti pagpampana iti ikan. Saan laeng a pana ti isagsaganana kaniak no di pay tarapang.”
Tarapang kunami tay kasla gayang ni Satanas.
Imbagak a kuyogek a dumatag. Immannugot met ta tinarayan kanon ni Bisayana kalpasan a naugotanen ti singkuenta mil a bangkoda.
Kabigatanna, nagturongkami iti balayda. Panaen koma ni ipag ni bilas ngem nagpatngaak.
“Reming, baket, nautobkon ti amin. Pangaasim ta pakawanennak koma. Saanakon nga agtsiks pay, pramis. Kros may hart,” pinagkinnawwet ni bilas dagiti tammudona.
“Diak mamati iti sasawen ti nagungar a bangkay!” bales ni ipag a nangpetpet iti tarapang.
“Ipag, pakawanemon. Napudno ti panagbabawi ni bilas.”
“Pudno dayta, baket. Nangabakka. Katkatawaandakon dagiti tao. Isu a pakawanennak koma metten a.”
Naglibbi sa nagmisuot ni ipag.
“No natay man ni bilas, ipag, ita, naipasngay met manipud iti basol. No pakawanem, maipasngay manen ti sabali pay a ragsak ken linnangen ti pamiliayo.” Kiniddayak ni bilas a lamiongenna ni ipag.
Napatit ti dakulap idi gandatenna ti umapros. Timmalikudakon. Adda nangegko a kalimbatog. Nagriaw ni ipag. Ngem in-inut a kimmapsut ti iriagna ket madamdama, naulimeken iti uneg ti balay.
Napaisemak. Inton bigat, sigurado, agwaksi ni ipag!#
(naipablaak a kas sinurat ni Eduardo B. Martinez, ti maysa kadagiti pen name-ko)
(Manipud iti Tawidnews)
Saturday, February 27, 2010
US-RP Balikatan: Tulong Panagdur-as ti Kaskenan
Kanunonganmi la unay ti pannakaipagna ti US-RP Balikatan civil-military operation kadagiti dua nga ili ti probinsia ti Ilocos Sur. Namnanaenmi mangidalan koma ti maysa a wagas iti panangitandudo ti panagdur-as. Lalo la unay kadagiti nasulinek a lugar, a kas kadagiti tallo a barangay iti ili Salcedo -- ti Marnay, ti Pias ken ti Baluarte ken kadagiti dua pay a barangay ti Sinait -- ti Teppeng ken Cadanglaan. Namnamaenmi a maited koma ti awan sawsawirna a pannakipulapol ken aggamulo tapno agtigay dagiti 250 a kameng ti Civil Military Operations United States Army Pacific(CMO-USAP) nga agpartisipar iti US-RP Balikatan operation wenno humanitarian assistance babaen ti panangbayabay kadakuada ti Armed Forces of the Philippines(AFP). Ipaay koma kadakuada dagiti awanan kondiones a pannakipartisipar wenno suporta tapno magun-odan ti kapkanekan a pannakailukat ti dur-asan dagiti nadakamat a luglugar. Daytoy a gagem ket tartarigagayan la ketdi ti kaaduan no dipay isuda amin nga umili kadagiti nasao a luglugar ken kadarappatna.
Ti RP-US Balikatan Operation ket kaipapananna iti panangtaliaw ken panangidiaya kadagiti serbisio kadagiti disso nga agkasapulan iti nasisita a tulong. Kas iti pannakaipatakder ti dua a classroom ken water system kadagiti barbarangay ti Teppeng ken ti Cadanglaan iti ili a Sinait tapno masulosionan ti agpangpangta a rigat a sangoen babaen ti mapasaran nga El Nino phenomenon. Iti interior nga ili ti Salcedo, maipatakder ti water system ken flood control barrier iti Barangay Pias. Dua a classroom ti maistimar iti sadiay Barangay Marnay. Sadiay Barangay Baluarte, ti pangipasdekanda ti health center tapno mangasistir ti pannakasaluad ti salun-at dagiti umili ken pagkamangan dagiti addaan an-annayen saan laeng a dagiti bumarangay no dipay ket dagiti kaparanget a luglugar. Makunami met a dakkel la ketdi a pakabang-aran dagiti umili dagiti nasao a luglugar daytoy.
Ti naannayas a pannakaipagna ti kastoy a humanitarian assistance ket maitutop la unay. Papigsaenna ti panggep a nairut a relasion ti United States ken ti pagilian. Agpada nga agnumar iti pagimbagan dagiti dua a nasion ken dagiti kaparangetda iti rehion. Isu a kunaenmi a rumbeng la unay nga ited met ti suporta itoy a ganuat.
Babaen kadagiti kakastoy a humanitarian operations dagiti dua nga armada, agtultuloy met iti panagsisinnukatda kadagiti kapanunotan ken istratehia para iti panagimbagan ti sapasap. Babaen iti panagiinnadal ti ammo iti bileg ti teknolohia ken taktika, ti pannakaipagna dagiti community development projects dakkel la ketdi ti magun-odan daytoy a military exercises. Nupay makuna a military exercises dagitoy, maibilang met a civilian in nature ta saanda met a makipartisipar iti aniaman a tignay a maibusor para iti seguridad ti pagilian. Agserbida laeng dagitoy nga exercises para iti ad-adu pay a wagas iti trening dagiti kameng ti armada ti dua a pagilian.
Namnamaenmi a maipakita laeng koma iti daytoy a balikatan exercises kadagiti umili ti makapnek a civilian-military operation a saan a nalaokan iti combat operation. Ti military trening koma a maragpat ket babaen iti advise and assist, kabayatan maar-aramid ti exercise. Mangidiayada laeng koma iti tulong ken panagdu-as wenno mangilukat ti ridaw para iti panagbalbaliw. Tapno aglupos met ti lugar nga inda tulongan. Babaen iti panagtinnulong, panagsisinnukat ti ammo ken kabaelan, ti panggep daytoy a ganuat ket magun-odan.
Tartarigagayanmi la unay a naballigi koma ti panggep ti ganuat. @
Tuesday, February 09, 2010
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Ni Carlos Bulosan ti mabigbigbig a mannurat a Ilokano a nangiyikkis iti sangalubongan ti kasasaad dagiti immuna a nagdappat sadiay America babaen iti semi-autobiographical a sinuratna, “America Is in the Heart.” Iti aldaw ti Setiembre 11, maselebraran ti maika-53rd nga anibersario ti ipapatayna ken malagip kadagiti nagapuananna, lalona unay iti nakaiyanakanna nga ili, ti Binalonan, Pangasinan ken dagiti Ilokano a mangipatpateg kenkuana sadiay Seattle, Washington, USA a nakatayan ken nakaitabonanna. Dagiti sinuratna ket saan a magatadan. Inlamina iti pantok ti panagsuratan ti nagan ni Ilokano, ti Kailokoan, nangruna ti ili a timmaudanna.
Kinuna ni Efipanio San Juan, Jr idi 1999, “Of the million Filipinos who found themselves in the United States in the two decades before and after World War II, Carlos Bulosan, his entire life & works, represents the heroic struggles and sacrifices of the Filipino community as a colonized and an emergent national agency in world history.”
Dagiti sinuratna a “America Is in the Heart” (1946 ), “The Laughter of my Father” manipud iti librona idi 1944 ken naipablaakda iti The New Yorker ken iti Harper’s Bazaar, dagiti koleksion ti dandaniwna a, “Letter from Amerca” (1942), “Chorus from America” (1942), “The Voice Bataan” (1943); dagiti nobelana a “The Cry and the Dedication” a sinuratna idi 1950s ken naipablaak idi 1995 ken ti “The Sound of Falling Light” (1960). Kinomision ni Pres. Franklin Delano Roosevelt idi 1945 a mangsurat iti salaysay (essay) maipapan iti Federal Building ti San Francisco ket pinauloanna iti “Four Freedoms.” Amin dagitoy a sinuratna ket naisangsangayan ken saan a magatadan a putar ni Ilokano a mannurat. Dagitoy a sinuratna a sarita, dandaniw, drama (plays) ken salaysay ket naidulin iti pito a kahon, maysa a folder ken 17 a microfilm reels iti University of Washington Libraries in Seattle, Washington.
Naipatarus iti Iluko idi 1997 ti “America Is in the Heart” babaen iti paulo a “Adda iti Puso ti Amerika” babaen ken ni mabigbigbig a mannurat nga Iluko ken English ken Bucaneg Awardee Manuel Diaz ken impablaak ti Bannawag Magasin. Ni Diaz ket maysa met laeng a patneg nga Ilokanao manipud iti Brgy. Nagsaag, San Manuel, Pangasinan ken agdama a presidente ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) Pangasinan. Ti pannakaipatarus ti sinurat ni Bulosan ket nangipaay iti inspirasion a nasken nga ipateg dagiti gapuanan ken putar dagiti mannurat nga Ilokano.
Maysa a paset ti nobelana a “America Is in the Heart” ket mabasa a kastoy:"The old world is dying, but a new world is being born. It generates inspiration from the chaos that beats upon us all. The false grandeur and security, the unfulfilled promises and illusory power, the number of the dead and those about to die, will charge the forces of our courage and determination. The old world will die so that the new world will be born with less sacrifice and agony on the living ...”
Napintas ti makapasidduker a pangiladawanna ti nakaay-ay-ay a kasasaad nga immuna a nagdappat, ngem iti laksid dayta a kinarigat, adda pay laeng iti natibker a namnama ti panagbalbaliw ti amin a mangitunda iti arapaap. Pudno la unay daytoy a sinurat a napnoan iti pannakidangadang iti biag ken maawagan iti Literature of Hope and Growth. Iti laksid ti saan a nasayaat a kasasaad, saan a naawan dayta namnama ken panagdur-as dagiti immuna a nagdappat ditoy a deppaar. Ti kinapinget a mangtunton ti kaipananan ti ambision ken panangingato iti sasaaden iti biag ket makuna a ladawan iti kinapinget, kinagagaet ken kinaanus. Isu dayta ti pudno a ladawan ni Ilokano.
“We in America understand the many imperfections of democracy and the malignant disease corroding its very heart. We must be united in the effort to make an America in which our people can find happiness. It is a great wrong that anyone in America, whether he be brown or white, should be illiterate or hungry or miserable." Mabasa pay daytoy a paset ti sinurat.
Dayta a panagiladawan ti gumawgawa iti wayawaya manipud iti inhustisia, exploitation ken oppression. Iti laksid ti USA a lugar ken dadaulo ti demokrasia ken siwawaya a lubong, nakita pay laeng ni Bulosan, nariknana, nagpasaranna ti saan a kompleto a demokrasia. Nakitana ti sakit, nagpasaranna ken imbibiagna dayta a sakit ti gimong. Isu nga inawaganna ti asinoman para iti panagkaykaysa a pannakidangadang.
Daytoy a timek ket iladawanna nga agsapsapul ti kararua iti pannakaadda koma iti nawaya a panagtigtignay ken pannakapasarda iti gimong nga aglaplapusanan iti taraon, lupot, pagnaedan, edukasion ken biag a nawaya ken agbalin a creative a kas badang iti gimong ken humanidad.
Dagiti kakastoy a sinurat ti kasapulan ti gimong a mitsa ti ingpen a panagbalbaliw, namnama ken panagdur-as. Ket dayta a panggep ken ingpen, isu pay laeng ti dangadang iti agdama. Ti biag ket napnoan iti dangadang. Ti biag ket saan a bunga iti kinanam-ay no di ket napnoan iti regget a sumango ken pinget a mangbukkual dagita a bangen ti namnama ken idudur-as.
Ti historical nga experiensa dagiti immuna a nagdappat iti USA ket nagamayan iti kinaganggannaet, naiduma la unay iti lugar a nagtuboan ti kinaasinoda. Iti dayta a kasasaad, iliwenda ti nawaya a panagtignayda, ngem saan a mabalin ta saanda a kabukbukodan ti nakaipadpadanda a gimong. Isu a simmangoda iti ad-adu pay a pannakidangdang. Isu dayta ti nangbukel ken nangpapintek ti kinataoda.
“A truck came and carried some of the men but most of them walked with us on the highway. They were very serious. I glanced at Jose who was talking to three Filipinos ahead of me, and felt something powerful growing inside me. It was new heroism: a feeling of growing a huge life. I walked silently with the men, listening to their angry voices and to the magic of their marching feet…” Kastoy ti pangiladawanna ti padasna a kas obrero ti talon, iti panagburasan ti ubas, asparagus, ken dadduma pay a trabaho ken obra iti talon iti katay-akan ti California.
Literature of hope and growth, kunatayo, ta aniaman a marikriknana, aniaman a pannakidangadang, aniaman a pannubok ken pannakapaay ken saan a mapukaw a ladawan ti kinaaddda latta ti nanama ken panagdur-as. Mariknana dayta a bileg ti ingpen iti kinataona, nga imbilangna a naindaklan iti nagan ti nalawlawa a pannakidangadang iti biag. Ket kas iti talugading ti maysa a mannurat, managpaliiw iti mapaspasamak iti aglawlawna, kadagiti kapulapolna, ti kasasaad, ti biag ken panagbiag ken kangrunaan ti amin ti bagina—no ania ti marikriknana, no ania ti kapanunotanna a mangidur-as ken mangitan-ok dayta a kasasaadna.
Dagitoy a kapanunotan ket saan a laeg, no di ket produktibo a mangitag-ay ti kinaasino. Saan a lapped ti kasasaad no di ket isu pay ti nagbaddekan a mangtunton iti inar-arapaap.
Dayta ni Carlos Bulosan, dayta ni Ilokano, dayta ti puli a panuli ti dur-as ken namnama. Sipapannakkeltayo ta maibilangtayo ditoy a puli, nga iti agdama a panawen, addan isuna nga aggargaraw iti uppat a suli ti lubong, a makita isuna a dadaulo iti pinget ken namnama. Puli a maipagpannakkel. Puli a tinagiben ni Carlos Sampayan Bulosan.
Ni Bulosan ket naipasngay sadiay Binalonan, Pangasinan idi Nobiembre 24, 1913 kadagiti dadduma a sinurat ken masansansan kano a naisurat maipapan iti biagna ken kinaasinona ngem iti baptismal certificate a masarakan sadiay Binalonan ket nakasurat a naipasngay idi Nobiembre 2, 1911. ken natay idi Setiembre 13, 1956 sadiay Seattle, Washington, USA. Setiembre 11 ti indeklara ti konseho municipal a Carlos Bulosan Day iti ilina a Binalonan. Masarakan ti marker a kas pakalaglagipan kenkuana sadiay Brgy. Sto. Nino @
Friday, December 18, 2009
Ti Kaipapanan ti Paskua
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?
Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?
No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.
Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?
Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.
Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?
Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?
1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.
No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.
Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.
Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.
Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.
Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.
2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.
Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).
Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?
Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.
4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.
Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.
Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?
Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.
Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.
Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…
Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…
NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##
Ti Kaipapanan t
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?
Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?
No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.
Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?
Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.
Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?
Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?
1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.
No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.
Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.
Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.
Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.
Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.
2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.
Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).
Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?
Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.
4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.
Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.
Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?
Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.
Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.
Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…
Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…
NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##
Tuesday, December 08, 2009
Nakakaapal a Kinapudno
Nakakaapal ti kinapudno dagiti umili kadagiti kaarruba a nasion. Gapu iti kinapudnoda, iti bagbagida, iti padada a tao, iti gimong a pagnanaedanda ken ti pulida, isuda met laeng iti nangimula ti bukel ti panagraem kadakuada. Nakakaapal dayta a nagapuananda. Naibayog ti kinaasinoda. Nakakaapal dayta a kinapudnoda, a kunatayo a saan a limtuad iti gimongtayo iti laksid iti kinaadda iti nakadakdakkel a namnama.
Pagarigan laengen dagiti mangidadaulo kadakuada, no nagbasolda iti graft and corruption awan iti sawsawirna iti pannakadusa. Pasaray makonsensiada pay nga agtinnag iti saan a nasayaat a damag, a kas ti dati a pangulo iti South Korea. Ti dati a pangulo ti Taiwan a ni President Chen Shui-bian ken ti asawana a ni Wu Shu-chen ket naidarum ken nasentensiaanda iti kurapsion ket naibilin ti pannabalud tungpal biagda. Iti Japan, aglusolosda iti puestoda dagiti naakusaran iti panagkusit ken iti graft and corruption. Dagiti saan a makabael a mangatipa ti kuddot ti konsensia ket puon ti pananggibusda ti bukodda a biag. Ti Singapore, iti agdama, ket isu ti kangrunaan ladawan ti kinapudno a panagserbi. Nakangatnagto ken maraem la unay ti kinapudnoda nga agserbi iti gobiernoda. Ti Vietnam, iti agdama, ket rimmangpaya manipud iti “dapo” ti gubat gapu iti kinapudnoda.
Ngem ti Pinas, ti dati a tigre ti Asia ket nagbalin a gusgusin a kuting. Apay a napasamak iti kastoy? Apay a kasla limmakay a pasanud iti pannagnana? Ti makita a rason ket saan a kinapudno dagiti agserbi—dagiti makuna nga inawagan ken nangipresentar ti bagbagida nga agserbi. Ta imbes a ti nasion ti rumang-ay ket isuda a mismo iti rimmang-ay ket nabati ti ilida a mangmulmulagat iti natuktukkol a siit ti ikan iti latok kabayatan iti panagrebulosion ti buksitna. Kadagiti muging, saludsoden a kanayon ti kaipapanan ti panagserbi.
Yanna kadi ti anag ken kaipapanan ti panagsaerbi? Yanna kadi ti umalingawngaw nga ikkis nga isu ti “napili” a mangiyuna iti altar ti panagdur-as? Yanna kadi ti anag ti makunkua a napudno a panagserbi?
No kadagiti kaarruba a nasion, no matakuatan a nagbasol ti asinoman, isu man daytoy ti pangulo ti nasion, nangato nga opisial, ordinario nga umili ket nawaya ken saan a mapagduaduaan a madusa. Ngem iti Pinas, no makombiktar man ti maysa a pangulo, awan pay iti makalawas, maidurduronen ti nabileg la unay a presidential pardon, ket saan man la a pulos a nagsagaba ti nakabasol iti kas iti sinagaba a narikna dagiti kailianna. Nababa kadi unayen aya ti kinapudno iti panagserbi?
Maiduma iti gimong a nariingantayo a pinalidem nalabes unay a pinnolitika nga agibunga iti saan a nasayaat nga aspeto ti biag. Ti nalabes unay a graft and corruption ket nagbalin a kanser ti gimong a paggargarawan ngem saan a maikaskaso nga agasan agsipud iti kinaawan iti kinapudno nga agserbi. Saan a daydiay maaramid para iti pagsayaatan ti gobierno ti importante no di ket no ania ti maala iti gobierno para iti bukod a pagsayaatan.
Kas makitatayo nga ebidensiya kadagiti naisurat kadagiti SALN wenno statement of asset, liabilities and network ket madlaw unay a saan a agsusurot ti napastrekda, ti kinitada babaen iti sueldoda ta kellaat man iti ingangato wenno ilolobo dagitoy a bilang ti kinabaknangda. Saan a nakapappapati dayta a banag ket saan a maikkat a nabalkot la ketdi iti misterio dayta a banag. Dayta ti kinapudno a makita.
“Too often than not, however, due to loopholes in the law and flaws in the way the forms were crafted, the corrupt are able to evade detection,” kuna ni Civil Service Commission Chairperson Karina David. Kabayatanna, dagiti babassit nga empleado a bassit iti inda ideklara a pangrugianda ken agtungtungpal laeng kadagiti annuroten ket isuda iti potentensial nga agsagrap iti asunto a perjury. Iti ababa a pannao, awan ti dakkel nga ikan a matiliw a makarsel. No adda man, once in a blue moon laeng. Ta ti nalinteg agbalin a killo no masipngetan. Adu dagiti anniniwan iti kasipngetan a di makitkita..
Iti laksid a ti laeng Pinas ti makunkuna a nangarakop ti Kristianismo iti Asia, kabaliktad ti turturongen a rumbeng koma a pagturongan. Adayo unay iti panggep ken anag ti kinaasinona. Daydiay nagtaud iti ngiwatna ken pinarintumenganna ket maigidiat iti aramidna. Saan a maikanatad dayta a banag.
Isu a kinuna naminsan ni Mahatma Gandhi ti India, saan a Kristiano ngem managbasa iti Bilia, idi sinaludsod ti maysa a missionero, a masansan nga ibasarna dagiti sinaona iti Biblia ngem apay a di ag-Kristiano? Kunana: “Oh, I don’t reject Christ. I love Christ. It’s just that so many of you Christians are so unlike Christ.” Innayonna, “If Christians would really live according to the teachings of Christ, as found in the Bible, all of India would be Christian today.” No koma ta agbibiag amin a Kristiano a kas iti pannursuro a kanayon a maiyeb-ebkas, adayo koma ti graft and corruption.
Ngem kas iti natakuatan ni Tony Kwok, ti nangadal taray ken kasasaad ti gobierno, idi 2007, kinunana a: “Weak laws, a slow judicial system, and public cynicism. Those are the reasons corruption thrives in this country…” Ni Kwok ti experto iti graft and corruption manipud iti pagilian a Hong Kong. Isuna ti responsible iti panangdalus ti pagilianna iti kurapsion ken burukrasia.
Ania kano ti natakuatanna? Dagiti nakapsut ken awan durina a linlinteg—adu a linteg ngem awan ti mangipatungpal ken di matungtungpal wenno naaramidda laeng a kas nayon ti buntuon dagiti immunan a naigabsuon a di pulos maikaskaso iti kinapategda. Nabuntog a judicial system—nga abutenna iti mano a tawen a mangresolbar ti simple laeng a kaso, a no dadduma ket minadyik dagiti makunkuna hoodlums in robes, ken kangrunaanna amin ti saan a masapulan nga anniniwan ti kinapudno a panagserbi.
Kuna pay ni Kwok: “…here lawmakers failed tremendously because the corruption law is terrible and inadequate. They also failed miserably in providing the Office of the Ombudsman investigative powers.” Linagidaw unay ni Kwok dagiti agar-aramid iti linteg iti saanda a panagaramid ken panangipasa kadagiti linlinteg a mangkontra iti kurapsion. Pudno la unay ti kinuna ni Kwok, no adawem ti naaramidan ti kongreso ken senado iti agdama, awan sabali a lumtuad a makitam no dagiti privileged speech, panagaapa ken panagsisinnubang, panangipapilit iti kayat a panagtalinaed ti adda iti poder uray no saanen a kayat ti kaaduan—a kasla ketdi kabaelanda pay laeng a ballikugen ti timek dagiti umili. Iti ababa a pannao, awansan ti namnamaen a napudno panagserbi dagiti makunkuna nga agserserbi?
Daytoy ti kurapsion, ti sakit ti gimong a saan a pulos a maag-agasan. Nupay makitkitan ti kinabilegna, marikriknan ti impalayna a babantot, saan a maikaskaso a sarangten wenno ipaayan iti sulosion. Saan a daydiay kinaawan iti masarakan nga agasna no di ket kinaawan iti kinapudno dagiti mangagas koma.
Pudno la unay iti kuna ken pammaliiw ni kolumnista Conrado de Quiros maipapan itoy a banag: “This is corruption in every sense of the word, the kind that has to do not just with adulteration but with rottenness and decay. This is pillage of the deepest, fiercest, most terrifying kind, the kind that doesn’t just turn people into paupers but into zombies.” Adda ngamin iti makagapu itoy nga imbagana: “Power corrupts, and absolute power corrupts absolutely.”
Di nakaskasdaaw no karaman ti Pinas kadagiti pinakakurap a pagilian iti Asia. Iti scale of 10, immabuten ti 9 segun ti survey nga inwayat ti Hong Kong-based Political and Economic Risk Consultancy (PERC). Daytoy a kurapsion ti puon ken gapuna iti panagrigrigat ti kaadduan nga umili ta bumakbaknang dagiti nabaknang ken pumangpanglaw met dagiti napanglaw. Lalo ket dipay masibbolen ti kinangina dagiti gagatangen. Lapdanna daytoy ti panagdur-as. Iti laksid a maibilang daytoy nga immoral nga aramid, naruay latta dagiti parintumeng ken panagakkob kadagiti dua a dakulap a buyogan ti kidem iti man dumog wenno tangad no di man iti dir-i dagiti amen ken alleluia iti adu a makaimatang.
Kinapudno. Dayta ti manmano a masarakan lalona iti ngarab ti panagserbi. @
Thursday, December 03, 2009
Mañana Habit
Mañana habit? Ti balikas a narigat a masarakan iti English dictionary. Uray kasano ti panangukag-ukag ti diksionario, agtinnag laeng nga upay. Uray no iklik ti built-in dictionary ti MS Word, ubbaw laeng iti agparang. Ta apay a napasamak iti kastoy? Ta ngamin daytoy a balikas ket naadaw manipud kadagiti Kastila. Maysa kadagiti nagkaadu nga Spanish word a nailaga kadagiti lenguahetayo a Pinoy. Nainayon a termino nga idi agangay ket naitiponen, ket isun ti agaon a balikas iti dila. Iti ababa a pannao, inadaptar.
Ta ania aya ngamin ti mañana habit? Balikas a kayatna a sawen ket inton bigat. No koma adda ti aramidem ita ket ipabigatmo. Itantan. Ti makadakes ket no dayta a bigat ket maipabigat manen ken manen santo manen ta saan met nga aggibus ti inton bigat. Adda latta kabigatanna kadagiti managitantan.
Ngem saan a makatulong iti dur-asan daytoy nga aramid, no di ket ad-adda pay nga imamegna ti kasasaad ken saan a pannakatungpal ti wayat ket kayat nga iringpas wenno palpasen. Nupay adda met ti panawen a naan-anay nga aramiden ti kayat nga iringpas, gapu ta nasurot daytoy nga aramid ti managsulsulit, dimteng ti panawen a napukaw ti tiansa gapu dayta a panagitantan. Ti tiansa a dumur-as ket naitantantan. Pagangayanna, napukaw wenno naiyaw-awan dayta a tiansa.
Makapamisuot pay ti kastoy a tabas wenno aramid. Makaali wenno makapasurot pay. Kas pagarigan koma ta adda ti papanam, naayabanka: “Inton bigat a daytan, umayka ketdi ditoy…” No ania rason no ania dayta ket isun ti rimmimbaw iti panggep nga aramiden wenno iringpas. Naipabigat nga aramid. Naitantan. Naituntunkua. Ken adu pay a termino ken bersion iti saan a tinungpal nga aramiden iti agdama.
Adda daydiay pagsasao a kunana: Dimo aramiden inton bigat ti maaramidmo iti agdama. Maysa a napintek a palagip. Isu dayta ti agdadata a sursuroten dagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid. Kadagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid ket awan iti inda pakaburiboran a kamkamaten, lalona iti panagkamat ti panawen. Adayo a mapasamak dayta a banag ta nailasagdan nga aramid dayta kinasinop wenno kinaorganisado.
Apay nasken kadi nga organisado dagiti aramid? No saan a nasurotan, nasken a surotenen tapno saan a maitawtaw wenno maiyaw-awan dagiti rumbeng nga agus, tapno naannayas latta ti sursuroten a dana iti biag.
Itay nabiit, adda ti makapamisuot a pasamak a naipadpadamag. Ti registration dagiti botante. Nagdudupudop dagiti tao a mapan agrehistro iti maudi nga aldaw. Pagangayanna, saan laeng a dagiti mangimaton iti COMELEC ti nabannog no dipay ket dagiti usarenda a machine ken devices. Ti makadakes, dagiti pay agserserbi ti napabasol iti saan a pannakarehistro. Ne, saan kadi aya nga immabut iti sangapulo a bulan ti kaundayna dayta a registration ken validation dagiti botante? Kadagiti immun-una a bulan a maiwarwaragawagen a nangrugin ti registration ngem ania ti napasamak? Nginilaw ti nakatapaya ken agdudungsa nga empleado. Sa ita ta kaaldawan ti deadline, sada aggigiddan a mapan? Mañana habit!
No koma ta awan dagita a panagintuntunkua iti aramiden, nawaya koma ken nasimbeng ti nakem iti panawen a panaggibus ti aldaw a naituding. Awan koma dagita a dawat nga ekstension. Makaited laeng dagita iti saan a naannayas a panagtrabaho. Isturbo.
Ngem mapasamak latta met mañana habit. Kunada ngarud, a nailasagen ni Pinoy daytoy nga aramid. Saanen a maikkat. Saanen a maiwagat.
Isu a naginad ti idadateng ti asenso. Wenno awan ti panagbalbaliw. Ta no dadduma, ti opurtunidad ket maminsan laeng nga agtuktok iti ridaw ket saanton nga agsubli pay iti kaano man no inkaso saan a sinunggaban. Kadagiti manglislisi a kanayon iti mañana habit, isuda iti naasenso ken nalukay ti aangsanna iti daytoy nailet a lubong. @


text:
Ni Manang Claire Sumahit
Napasig kadagiti am-ammona. Naragsak a kasasao…
Ti pannakabuangay ti GUMIL Baguio idi 1987 idi damomi a nagam-ammo. Iti opisina ti PIA iti Baguio Auditorium iti Burnham Park, sangapulo ket uppat (14) dagiti immatendar. Agsipud ta awan ti am-ammok, nakiabayak iti maysa nga agbanuag a babai. Saanak pay la a mannurat idi, kayatko laeng met a maam-ammo dagiti nalatak a mannurat iti siudad. Dayta a babai ti nakaammoak no asino ti Peter La. Julian ken agdama a regional director ti PIA-Cordillera, ti Bagnos Cudiamat, ti Josephine Iwatani a Miss GUMIL, ti Charlie Pinto, ti Jun Binegas a manager ti Liwayway Publishing Inc.-Baguio ken dadduma pay. Imbagana a Clarita Sumahit ti naganna. Imbagak ti naganko, ngem saan a mannurat. Immatendarak laeng ta kayatko a maam-ammo dagiti nalatak a mannurat iti siudad. Imbalakadna met a napintas ti agbalin a mannurat, isu a nasken kano nga agsuratak met. Isun ti nakasarsaritak sakbay a nangrugi ti miting.
Kastoy gayam ti maki-GUMIL, kunkunak iti bagik. Saanko la nga inarapaap ti agbalin a mannurat. Kayatko laeng a maam-ammo dagitoy mannurat. Dayta laeng.
Iti pannakabuangay ti gunglo, dagitoy ti nabotosan a mangidaulo: Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Binegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Art Tibaldo, Elma Valdez ken Alvin Tanicala.
Tunggal masabatko wenno agsarakkami ken Manang Claire, ibagana latta nga agsuratak. Isu a nagdesisionak nga ipaypaysukon iti maki-GUMIL ken agsursuro nga agsurat. Sipud idin no mairana nga agkitakami, ibagana a mabasbasana dagiti sinuratko. Kaaduem pay ti agsurat, kunkunana. Wen, Manang, kunak met lattan a, ket irapitko latta met ti agyaman iti patigmaanna.
Dimlaw idi awan maipablaak a sinuratko. Kunak met nga inrason a napanakon iti radio. Scriptwriter ken tagasurat iti komersial. Binalakadannak nga agsubli manen nga agsurat iti piksion. Saan laeng nga isu ti nakangngegak ti kasta a balakad. Uray met ni Apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. ket di namingga a nangbagbaga nga agsabali ti drama ti radio ken literatura. Ngem inrasonko met nga agsuratakto manen. Ta mayat met agpakatawa, agpasangit, mammagbaga, mammutbuteng, ken agsurat kadagiti religious drama ti Catholic ken Lutherans iti radio. Lalo ket maipatangatang kadagiti dadakkel a radio stations iti Northern Luzon, a kas iti DZEA, Laoag City; DZNS, Vigan; DZPA, Bangued; DZWT, Baguio City; DWRB, Bayombong, ti maysa a radio station iti Tuguegarao ken Alaminos.
1996 idi sinubliak manen iti nagsurat iti piksion. Ket adda premio a madiklawit kadagiti pasalip.
“Kunakto pay nga adda bituenmo iti panagsuratan, adingko,” kuna manen ni Manang Claire idi nagsarakkami.
“Isu a nagkamengakon iti GUMIL Pangasinan ta malammin pay laeng GUMIL Baguio, Manang,” inkatawak. Ta nagnaedak iti ili ti Sual, idi 1990-1991.
Naammuanna nga agsursuratakon iti Saringit Chronicle ken Saringit Magasin iti Vigan. Sa tinarabaymi ti Sirmata Magasin. Ngem ad-adda a nakumikomak iti linaon ti Tawid Magasin ken Tawid News a saringit ti Saringit.
Nagserra dagiti Saringit. Sabalin ti nangmanehar ti Sirmata. nagmaymaysa dagiti dua a Tawid. 2004 idi ginatangko toy kompiuter nga us-usarek iti agdama, ta makabannog met ti agpa-Vigan. Iti internet laengen nagsursuratak. Agingga ita.
2007 aburidoak ta diak maitugotan ti kinaasino daytoy a mannurat. Lalo ket senior citizen pay dagiti nagsasalip, ti Judge Jovencio C. Costales Literary Awards.
Ket kinontakko dagiti kaduak a hurado. “Saanko ammo a pulos. Kasla taga-Baguio met?” kuna ni Cles Rambaud, associate editor ti Bannawag, ken kaduak a hurado.
“Adu la amin a pagparikutam, Ka Iddo. Ipatulodmo ketdin ‘ta pilim, tapno maamuantayo iti kinaasinona,” patigmaan met ni Linda Lingbaoan-Bulong iti UP Press, maysa pay a hurado.
Ket impatulodko dagiti pilik. Idi mairuar ti resulta dagiti nangabak, ne, 1st Prize ti saanmi a maitugotan a mannurat! Idi miraek no asino daytoy a mannurat, ni Manang Claire Sumahit!
Saan nga nagsursurat iti fiction no di pasig nga essays, features, news, commentaries ti inna susuraten ken maipabpablaakda iti pagiwarnak ti siudad ken iti “UB Insight” ken isu payen ti adbayser. Nagbuliganda kadaydi Bagnos Cudiamat kadayta a pagiwarnak ti Unibersidad ti Baguio. Idi nagretiro ni Cudiamat, isunan ti nakaamo iti pagiwarnak. Idi nagretiro ni Manang Claire, nagretiro metten ti UB Insight.
“Ita ta masangokon ti agsurat iti Iluko, suruannak met ita no kasao iti agdaniw iti nauuneg a balikas,” inyumbina idi nagsarakkami manen.
“Apay a daniw pay laeng, Manang? No sadinoka nga eksperto, isun a. Agkurkurang ti Bannawag kadagiti personal essay ti panagkunak.”
Di nagtagari. Kasla nagpampanunot,. sa immisem ket kinunana: “Ket sika?” kunana.
“Makumikomak, Manang. Malaksid ti Tawid nga aglinawas ken ti websitena, nagsubliak manen a nagiskuela.”
Nabasak laeng iti Bannawag ti aglinawas a sinursuratna. Personal essay.
Ita, nagtallopulon ti plumana. Ngem kadakami, malaglagipminto latta ni Manang Claire, ta isu ti nangited iti paratignay nga agsuratak.
Pimmusay idi Agosto 17, 2009 iti edadna a 69. Maidulin ti bangkayna no Agosto 24, sadiay Km 9, Tadiangan, Tuba, Benguet.
Laeng ta, iti pannakaimassayagna, kayatko koma makita ti bangkayna, ngem narigatak met a magna ken saanko pay laeng a malayaw ti kaha ti posporo no ar-arigen. Dipay laeng makarikna ti kagudua a bagi, iti las-ud iti walon a bulan ti napalabas sipud naatake datao iti high blood pressure. Nagsubliak nga agsurat ta dayta ti balakad dagiti therapist a nangasikaso kaniak.
Wen, Manang Claire, nupay saantan nga agkita pay ita, ammok nga agkitatanto manen iti sabali a lubong. Kastan… ##
Sunday, August 23, 2009
Ni Manang Claire Sumahit
Ni Manang Claire Sumahit
5 comments:
- sherma said...
-
Thanks for this post, Manong. :-)
- 1:53 PM
-
-
Kastoy koma a lagip ti kanayon a mabasa manipud kadagiti padam a mannurat, Ka Iddo --kinapasig, pinagpipinnasig, saan ketdi nga apal a dakes.
Agpalaing ka a daras a yos, tapno adda kain-innistoriak!
Saludsod: Nia ti kaimasan a parte ti saluyot?
:-))
(ne, pasensia kan, kayatnaka laeng a pagkatawaen toy adingmo.
- 2:53 PM
- ka loren said...
-
Ne, nagsinnurot kayo a dua? Kasla Pagaw kunada ti kasta he he he.
Wen, Ka Iddo, numanpay saanka pay a nakita ti personal asidegen ti riknak kenka.
I-emailmo man kaniak ket ti adresyo ta bareng maisar-ongak dita Narvacan wenno pilitek ti sumar-ong idta madaydayaw a pagtaenganyo. Daytoy umay a bulan, birokenka.
- 8:45 PM
- Ka Iddo said...
-
addaak manen ita ditoy guiobag... inton oktubre man ngatan ti panagpaknik narvacan nga agsursuro a magna...
vf: dipay la datao makasurat a nalaing... 60% iti sigud, hehe... ngem pagrugrugian manen a..
- 6:23 AM
- Ariel S. Tabag said...
-
manong, ibagbagak ken ni junley (lazaga) nga addanto koma panagdidinnaniw dagiti ilokano dita baguio. addakanto koma nga adda.
agpalaingka, manong.
- 12:51 PM


text:
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Ni Carlos Bulosan ti mabigbigbig a mannurat a Ilokano a nangiyikkis iti sangalubongan ti kasasaad dagiti immuna a nagdappat sadiay America babaen iti semi-autobiographical a sinuratna, “America Is in the Heart.” Iti aldaw ti Setiembre 11, maselebraran ti maika-53rd nga anibersario ti ipapatayna ken malagip kadagiti nagapuananna, lalona unay iti nakaiyanakanna nga ili, ti Binalonan, Pangasinan ken dagiti Ilokano a mangipatpateg kenkuana sadiay Seattle, Washington, USA a nakatayan ken nakaitabonanna. Dagiti sinuratna ket saan a magatadan. Inlamina iti pantok ti panagsuratan ti nagan ni Ilokano, ti Kailokoan, nangruna ti ili a timmaudanna.
Kinuna ni Efipanio San Juan, Jr idi 1999, “Of the million Filipinos who found themselves in the United States in the two decades before and after World War II, Carlos Bulosan, his entire life & works, represents the heroic struggles and sacrifices of the Filipino community as a colonized and an emergent national agency in world history.”
Dagiti sinuratna a “America Is in the Heart” (1946 ), “The Laughter of my Father” manipud iti librona idi 1944 ken naipablaakda iti The New Yorker ken iti Harper’s Bazaar, dagiti koleksion ti dandaniwna a, “Letter from Amerca” (1942), “Chorus from America” (1942), “The Voice Bataan” (1943); dagiti nobelana a “The Cry and the Dedication” a sinuratna idi 1950s ken naipablaak idi 1995 ken ti “The Sound of Falling Light” (1960). Kinomision ni Pres. Franklin Delano Roosevelt idi 1945 a mangsurat iti salaysay (essay) maipapan iti Federal Building ti San Francisco ket pinauloanna iti “Four Freedoms.” Amin dagitoy a sinuratna ket naisangsangayan ken saan a magatadan a putar ni Ilokano a mannurat. Dagitoy a sinuratna a sarita, dandaniw, drama (plays) ken salaysay ket naidulin iti pito a kahon, maysa a folder ken 17 a microfilm reels iti University of Washington Libraries in Seattle, Washington.
Naipatarus iti Iluko idi 1997 ti “America Is in the Heart” babaen iti paulo a “Adda iti Puso ti Amerika” babaen ken ni mabigbigbig a mannurat nga Iluko ken English ken Bucaneg Awardee Manuel Diaz ken impablaak ti Bannawag Magasin. Ni Diaz ket maysa met laeng a patneg nga Ilokanao manipud iti Brgy. Nagsaag, San Manuel, Pangasinan ken agdama a presidente ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) Pangasinan. Ti pannakaipatarus ti sinurat ni Bulosan ket nangipaay iti inspirasion a nasken nga ipateg dagiti gapuanan ken putar dagiti mannurat nga Ilokano.
Maysa a paset ti nobelana a “America Is in the Heart” ket mabasa a kastoy:"The old world is dying, but a new world is being born. It generates inspiration from the chaos that beats upon us all. The false grandeur and security, the unfulfilled promises and illusory power, the number of the dead and those about to die, will charge the forces of our courage and determination. The old world will die so that the new world will be born with less sacrifice and agony on the living ...”
Napintas ti makapasidduker a pangiladawanna ti nakaay-ay-ay a kasasaad nga immuna a nagdappat, ngem iti laksid dayta a kinarigat, adda pay laeng iti natibker a namnama ti panagbalbaliw ti amin a mangitunda iti arapaap. Pudno la unay daytoy a sinurat a napnoan iti pannakidangadang iti biag ken maawagan iti Literature of Hope and Growth. Iti laksid ti saan a nasayaat a kasasaad, saan a naawan dayta namnama ken panagdur-as dagiti immuna a nagdappat ditoy a deppaar. Ti kinapinget a mangtunton ti kaipananan ti ambision ken panangingato iti sasaaden iti biag ket makuna a ladawan iti kinapinget, kinagagaet ken kinaanus. Isu dayta ti pudno a ladawan ni Ilokano.
“We in America understand the many imperfections of democracy and the malignant disease corroding its very heart. We must be united in the effort to make an America in which our people can find happiness. It is a great wrong that anyone in America, whether he be brown or white, should be illiterate or hungry or miserable." Mabasa pay daytoy a paset ti sinurat.
Dayta a panagiladawan ti gumawgawa iti wayawaya manipud iti inhustisia, exploitation ken oppression. Iti laksid ti USA a lugar ken dadaulo ti demokrasia ken siwawaya a lubong, nakita pay laeng ni Bulosan, nariknana, nagpasaranna ti saan a kompleto a demokrasia. Nakitana ti sakit, nagpasaranna ken imbibiagna dayta a sakit ti gimong. Isu nga inawaganna ti asinoman para iti panagkaykaysa a pannakidangadang.
Daytoy a timek ket iladawanna nga agsapsapul ti kararua iti pannakaadda koma iti nawaya a panagtigtignay ken pannakapasarda iti gimong nga aglaplapusanan iti taraon, lupot, pagnaedan, edukasion ken biag a nawaya ken agbalin a creative a kas badang iti gimong ken humanidad.
Dagiti kakastoy a sinurat ti kasapulan ti gimong a mitsa ti ingpen a panagbalbaliw, namnama ken panagdur-as. Ket dayta a panggep ken ingpen, isu pay laeng ti dangadang iti agdama. Ti biag ket napnoan iti dangadang. Ti biag ket saan a bunga iti kinanam-ay no di ket napnoan iti regget a sumango ken pinget a mangbukkual dagita a bangen ti namnama ken idudur-as.
Ti historical nga experiensa dagiti immuna a nagdappat iti USA ket nagamayan iti kinaganggannaet, naiduma la unay iti lugar a nagtuboan ti kinaasinoda. Iti dayta a kasasaad, iliwenda ti nawaya a panagtignayda, ngem saan a mabalin ta saanda a kabukbukodan ti nakaipadpadanda a gimong. Isu a simmangoda iti ad-adu pay a pannakidangdang. Isu dayta ti nangbukel ken nangpapintek ti kinataoda.
“A truck came and carried some of the men but most of them walked with us on the highway. They were very serious. I glanced at Jose who was talking to three Filipinos ahead of me, and felt something powerful growing inside me. It was new heroism: a feeling of growing a huge life. I walked silently with the men, listening to their angry voices and to the magic of their marching feet…” Kastoy ti pangiladawanna ti padasna a kas obrero ti talon, iti panagburasan ti ubas, asparagus, ken dadduma pay a trabaho ken obra iti talon iti katay-akan ti California.
Literature of hope and growth, kunatayo, ta aniaman a marikriknana, aniaman a pannakidangadang, aniaman a pannubok ken pannakapaay ken saan a mapukaw a ladawan ti kinaaddda latta ti nanama ken panagdur-as. Mariknana dayta a bileg ti ingpen iti kinataona, nga imbilangna a naindaklan iti nagan ti nalawlawa a pannakidangadang iti biag. Ket kas iti talugading ti maysa a mannurat, managpaliiw iti mapaspasamak iti aglawlawna, kadagiti kapulapolna, ti kasasaad, ti biag ken panagbiag ken kangrunaan ti amin ti bagina—no ania ti marikriknana, no ania ti kapanunotanna a mangidur-as ken mangitan-ok dayta a kasasaadna.
Dagitoy a kapanunotan ket saan a laeg, no di ket produktibo a mangitag-ay ti kinaasino. Saan a lapped ti kasasaad no di ket isu pay ti nagbaddekan a mangtunton iti inar-arapaap.
Dayta ni Carlos Bulosan, dayta ni Ilokano, dayta ti puli a panuli ti dur-as ken namnama. Sipapannakkeltayo ta maibilangtayo ditoy a puli, nga iti agdama a panawen, addan isuna nga aggargaraw iti uppat a suli ti lubong, a makita isuna a dadaulo iti pinget ken namnama. Puli a maipagpannakkel. Puli a tinagiben ni Carlos Sampayan Bulosan.
Ni Bulosan ket naipasngay sadiay Binalonan, Pangasinan idi Nobiembre 24, 1913 kadagiti dadduma a sinurat ken masansansan kano a naisurat maipapan iti biagna ken kinaasinona ngem iti baptismal certificate a masarakan sadiay Binalonan ket nakasurat a naipasngay idi Nobiembre 2, 1911. ken natay idi Setiembre 13, 1956 sadiay Seattle, Washington, USA. Setiembre 11 ti indeklara ti konseho municipal a Carlos Bulosan Day iti ilina a Binalonan. Masarakan ti marker a kas pakalaglagipan kenkuana sadiay Brgy. Sto. Nino @
Tuesday, February 09, 2010
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan


text:
Henry Wilson
Ni Henry Wilson (16 Pebrero1812 – 22 Nobiembre 1875) ket isu idi ti maika-18 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1873–1875) ken maysa a Senador manipud idiay Massachusetts (1855–1873). Sakbay ken kalpasan ti Sibil a Gubat ti Amerikano, isu ti nangiyuna a Republikano, ken maysa a napigsa a simmuppiat iti panagtagabu. Isu ket nangiruknoy kadagiti enerhiana iti pannakadadael ti "Panagtagabu a Bileg" - ti timpuyog dagiti agtagtagikua ti tagabu ken dagiti kumaduanda a politiko a nakitkita dagiti kontra-tagabu nga Amerikano a nagturturay ti pagilian.
Isu ket naikapanunotan a maysa a "Radikal a Republikano". Kalpasan ti Sibil a Gubat, isu ket nagsuporta ti radikal a programa para iti Panangipatakder manen. Idi 1872, isu ket nabutosan a Bise Presidente a kas kadua a timmarayan ni Presidente Ulysses S. Grant, ken nagserbi manipud idi 4 Marso 1873 aginggana idi pimmusay idi 22 Nobiembre 1875.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Kategoria:Henry Wilson iti Wikimedia Commons


text:
Santa Cruz, Laguna
Ti Santa Cruz ket maysa a primera klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Laguna iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Santa Cruz ket nabingbingay a politikal iti 26 a barbaranggay.[2]
- Alipit
- Bagumbayan
- Bubukal
- Calios
- Duhat
- Gatid
- Jasaan
- Labuin
- Malinao
- Oogong
- Pagsawitan
- Palasan
- Patimbao
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Baranggay III (Poblacion)
- Baranggay IV (Poblacion)
- Baranggay V (Poblacion)
- San Jose
- San Juan
- San Pablo Norte
- San Pablo Sur
- Santisima Cruz
- Santo Angel Central
- Santo Angel Norte
- Santo Angel Sur
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Laguna". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 12 Agosto 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Laguna". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 12 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Sarming (materiales)
Ti sarming ket maysa nga amorpo (di-kristallina) a solido a materiales a mangipakpakit ti transision ti sarming, ken daytoy ket mabaliktad a transision kadagiti amorpo a materiales (wenno kadagiti amorpo a rehion iti kaunegan ti semikristalina a materiales) manipud ti natangken ken narasi a kasasaad iti maysa a nalunag wenno weeno kasla goma a kasasaad. Dagiti sarming ket kadawyan dagitoy a narasi ken mabalin nga optiko a masarang. Ti kaaduan a naamammuan a kita ti sarming , nga inus-usaren kadagiti napalbas a siglo kadagiti tawa ken dagiti paginuman a baso (Na2O), ket sarming ti sodio ken apug, a buklen daytoy ti agarup 75% ti silika (SiO2) ken sodio oksido (Na2O) manipid ti dapo ti sodiom , ti apug (CaO), ken dagiti babassit a mainaynayon. Masansan ati panagibaga ti sarming ket naus-usar iti restrikto a kapanunotan a mangitudo ti naisangayan a panag-usar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sarming (materiales) iti Wikimedia Commons