text:
Aprika
Ti Aprika ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a kontinente iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km2 (11.7 riwriw sq mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti Daga ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga.[2] Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong.[3] Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Kanal Suez ken ti Baybay Nalabbasit iti igid ti Peninsula Sinai iti amianan a daya, ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti Madagascar ken dagiti nadumaduma a purpuro. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a naturay nga estado ("pagpagilian"), siam a terteritorio ken dagiti dua a de facto a nawaya nga estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig.[4]
Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.[5]
Ti Arhelia ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti Nigeria ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga Akindaya nga Aprika, ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti tatttao ken ti klado ti Hominidae (dagiti nalatak a bakes), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a hominidae ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ken H. ergaster – a dagiti kasapaan a Homo sapiens (moderno a tao) ket nabirukan idiay Etiopia ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas.[6] Ti Aprika ket sakkawenna ti ekuador ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud ti akin-amianan a temperado aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.[7]
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasakbayan a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a paleoantropologo nga isu ti kaduogan a natagtagitao a teritorio iti Daga, a ti sebbangan ti tao ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente.[8][9] Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, Dagiti antropologo ket nakaduktalda kadagiti adu a posil ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a nagbalin iti moderno a tao, kas ti Australopithecus afarensis (radiometriko a napetsaan iti agarup a 3.9–3.0 riwriw a tawtawen SK),[10] Ti Paranthropus boisei (c. 2.3–1.4 riwriw a tawtawen SK)[11] ken ti Homo ergaster (c. 1.9 riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.[2]
Kalpasan ti ebulosion ti homo sapiens sapiens idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti agananup-agburburas.[12][13][14] Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti Iruruar idiay Aprika a napetsaan idi agarup a 50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti Bab-el-Mandeb idiay Baybay Nalabbasit,[15][16] ti Lingsat ti Gibraltar idiay Morocco,[17] wennoti Ismo ti Suez idiay Ehipto.[18]
Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao itikaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika, Abagatan a daya nga Aprika, Amianan nga Aprika, ken ti Sahara.[19]
Ti kadakkel ti Sahara ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong.[20] Iti patingga dagiti Panawen ti yelo, a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti Sahara ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay Sub-Sahara nga Aprika, ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay Tassili n'Ajjer a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio.[21] Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto.[22] Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti Maikadua a Katarata nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken Akindaya nga Aprika. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay Etiopia.
Ti panagpaamo ti baka idiay Aprika ket immay sakbay ti agrikultura ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika.[23] Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti burro ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay Arhelia aginggana idiay Nubia. Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga.[24] Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti Laud nga Aprika.[24]
Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika,[25] ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti gambang manipud idiay Ehipto, Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti Trans-Sahara a panagtagilako ket napundaren babaen iti daytoy a petsa.[24]
Dagiti teritorio ken dagiti rehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaamo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ [1]
- ^ a b Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.
- ^ World Population Data Sheet.
- ^ Kitaen ti Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a terteritorio idiay Aprika.
- ^ Harry, Njideka U. (11 Septiembre 2013). "African Youth, Innovation and the Changing Society". Huffington Post.
- ^ Homo sapiens: University of Utah News Release: Peb. 16, 2005
- ^ Visual Geography. "Africa. General info". Naala idi 2007-11-24.
- ^ Genetic study roots humans in Africa, BBC News | SCI/TECH
- ^ Migration of Early Humans From Africa Aided By Wet Weather, sciencedaily.com
- ^ Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.
- ^ Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life., Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2.
- ^ Ivan Sertima, Ivan. (1995) Egypt: Child of Africa/S V12 (Ppr), Transaction Publishers. pp. 324–325. ISBN 1-56000-792-3.
- ^ Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.
- ^ Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. SBN 1-58112-564-X.
- ^ Spencer Wells, The Journey of Man
- ^ Stephen Oppenheimer. The Gates of Grief
- ^ Winters C. The Gibraltar Out of Africa Exit for Anatomically Modern Humans. WebmedCentral BIOLOGY 2011;2(10):WMC002319 ,http://www.webmedcentral.com/article_view/2319
- ^ Robin Derricourt, "Getting 'Out of Africa': Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations", 7 Hulio 2006.
- ^ Candice Goucher et al., World History: Journeys from Past to Present (2013), pp. 2-20, books.google.com/books?isbn=1134723547
- ^ The Sahara: Past, Present and Future, pp. 1-41, books.google.com/books?isbn=1317970012
- ^ Mercier, Norbert; Le Quellec, Jean-Loïc; Hachid, Mimalika; Agsous, Safia; Grenet, Michel (Hulio 2012). "OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara)". Quaternary Geochronology 10: 367–373. doi:10.1016/j.quageo.2011.11.010. Naala idi 7 Marso 2013.
- ^ "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks", Science Daily.
- ^ Diamond, Jared. (1999) "Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York:Norton, pp.167.
- ^ a b c O'Brien, Patrick K. (General Editor). Oxford Atlas of World History. New York: Oxford University Press, 2005, pp. 22–23.
- ^ Martin and O'Meara, "Africa, 3rd Ed." Indiana: Indiana University Press, 1995.
- ^ Dagiti kontinental a rehion segun ti isbangan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
- ^ USCensusBureau:Countries and Areas Ranked by Population: 2009
- ^ Ti Espaniol nga Is-isla Kanarias, a ti Las Palmas de Gran Canaria ken Santa Cruz de Tenerife ket agkadua kapitolio, ken masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti Morocco ken ti Akinlaud a Sahara; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Espaniol nga eksklabe ti Ceuta ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Ehipto ket kadawyan a naikeddeng a transkontinental a pagilian idiay Akin-amianan nga Aprika (rehion ti Nagkaykaysa a Pagpagiliann) ken Akinlaud nga Asia; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para laeng iti paset ti Aprika, iti laud ti Kanal Suez.
- ^ Ti Portuges nga Is-isla Madeira ket masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti Morocco; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Espaniol nga eksklabe ti Melilla ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti teritorio ti Akinlaud a Sahara ket tinunton babaen ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ken Morocco. Ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket mabigbigan a kas naturay nga estado babaen ti Kappon ti Aprika. Ti Morocco ket tuntonenna ti intero a pagilian a kas bukodna nga Akin-amianan a Probprobinsia. Ti Morocco mangimaton iti 4/5 iti teritorio bayat a ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket agtengel iti 1/5. Ti panangikapet ti Morocco' iti daytoy a teritorio ket san pay a nabigbigan ti sangalubongan.
- ^ Ti Bloemfontein ketti ukoman a kapitolio ti Abagatan nga Aprika, bayat a ti Cape Town ket ti lehislatibo a tugaw, ken ti Pretoria ket ti administratibo a tugaw ti pagilian.
- ^ Ti Yamoussoukro ket ti opisial a kapitolio ti Pantar ti Marpil, nayat a ti Abidjan ket tide facto a tugaw.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Asante, Molefi (2007). The History of Africa. Estados Unidos: Routledge. ISBN 0-415-77139-0.
- Clark, J. Desmond (1970). The Prehistory of Africa. Londres: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02069-2.
- Crowder, Michael (1978). The Story of Nigeria. London: Faber. ISBN 978-0-571-04947-9.
- Davidson, Basil (1966). The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times. Harmondsworth: Penguin. OCLC 2016817.
- Gordon, April A.; Donald L. Gordon (1996). Understanding Contemporary Africa. Boulder: Lynne Rienner Publishers. ISBN 978-1-55587-547-3.
- Khapoya, Vincent B. (1998). The African experience: an introduction. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-745852-3.
- Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). Africa Yesterday and Today, in series, The George School Readings on Developing Lands. New York: Praeger Publishers.
- Naipaul, V. S.. The Masque of Africa: Glimpses of African Belief. Picador, 2010. ISBN 978-0-330-47205-0
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Aprika iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Aprika manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


c: text/html

text:
Eukariota
Ti eukariota ket maysa nga organismo a dagiti selulana ket aglaon ti tengnga ken dadduma pay nga organulo a nabalkot iti kaunegan dagiti kulanit. Dagiti eukariota ket pormal dagitoy a takson ti Eukaria wenno Eukariota. Ti nailawagan a kulanit a mangbedbed nga estruktura a mangikabil pakailasinan kadagiti selula ti eukariota manipud kadagiti selula ti prokariota ket ti tengngana, wenno nuklear a sobre, iti kaunegan a ti pakaawitan ti henetiko a materiales.[1][2][3] Ti kaadda ti tengnga ket mangited kadagiti eukarita kadagiti naganda, a nagtaud manipud iti Griego ti eu (eu, "nasayaat") ken kάpuov (karyon, "nues" wenno "kernel").[4] Kaaduan kadagiti eukariota a selula ket aglaonda pay ti sabsabali a bedbed dagiti kulanit nga organulo a kas ti mitochondria wenno ti Golgi nga aparato. Iti pay maipatinayon, dagiti mula ken ken algas ket aglaonda kadagiti kloroplasto. Adu kadagiti uniselular nga organismo ket dagiti eukariota, a kas ti protozoa. Amina dagiti multiselular nga organismo ket dagiti eukariota, mairaman dagiti ayup, mulmula ken dagiti fungus.
Ti pannakabingbinga ti selula kadagiti eukariota ket aggiddiat manipud kadagiti organismo nga awan tengngana (Prokariota). Adda dagiti dua a kita ti proseso ti pannakabingbingay. Iti mitosis, ti maysa a selula ket mabingbinga nga agpataud kadagiti dua a henetiko nga agpada a selula. Iti meiosis, a nasken iti seksual reproduksion, ti maysa a selula ti diploid (adda dua a kromosoma, maysa manipud iti tungngal maysa a nagannak) ket mapan iti panagtitipon manen iti tunggal maysa a paris dagiti kromosoma ti nagannak, ken into pay ti dua nga addang iti panagbingbingay ti selula, a pagbanagan iti uppat a selula ti haploid (gametes). Iti tunggal maysa a gamete ket addaan laeng ti maysa a komplemento dagiti kromosoma, ti tunggal maysa ket naisangayan a laok ti dagiti mainaig a paris dagiti kromosoma ti nagannak.
Ti dominio nga Eukariota ket agparang a kas monopiletiko, ken isu nga mangbukel ti maysa kadagiti tallo a dominio ti biag. Dagiti dua a sabali a dominio, ti Bakteria ken ti Archaea, ket dagiti prokariota ken awan dagiti langa a kasla dita ngato. Dagitieukariota ket mangirepresenta ti bassit-usit a minoridad iti amina a sibibiag a banag;[5] uray ti bagi ti tao adda daytoy ti ad-adu ngem 10 a beses ngem dagiti mikrobio ngem dagiti selula ti tao.[6] Nupay kasta, gapu ti kadakkelda, ti kolektibo a biomasada iti sangalubongan ket nakarkulo iti agarup a kapada dagiti prokariota.[7] Dagiti eukariota ket immunada a naparang-ay idi 1.6–2.1 bilion a tawtawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Youngson, Robert M. (2006). Collins a Diksionario ti Biolohia ti Tao. Glasgow: HarperCollins. ISBN 0-00-722134-7.
- ^ Nelson, David L.; Cox, Michael M. (2005). Lehninger Principles of Biochemistry (4th nga ed.). New York: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-4339-6.
- ^ Martin, E.A., ed. (1983). Macmillan a Diksionario dagiti Siensia ti Biag (2nd nga ed.). Londres: Macmillan Press. ISBN 0-333-34867-2.
- ^ "eukaryotic". Online a Diksionario ti Etimolohia.
- ^ Whitman W; Coleman D; Wiebe W (1998). "Dagiti prokariota: Ti di nakitkita unay a kaaduan". Proc Natl Acad Sci USA. 95 (12): 6578–83. Bibcode:1998PNAS...95.6578W. doi:10.1073/pnas.95.12.6578. PMC 33863. PMID 9618454.
- ^ Zimmer, Carl (13 Hulio 2010). "Kasano nga Agsalaknib ken Mangipalawag Kaniatayo dagiti Mikrobio". New York Times. Naala idi 17 Hulio 2010. Kitaen pay ti mikrobiome.
- ^ Whitman, Coleman, and Wiebe, Prokaryotes: Ti di nakitkita a kaaduan, Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 95, pp. 6578–6583, June 1998

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Portugal
Nagsasabtan: 38°42′N 9°11′W / 38.700°N 9.183°W
Ti Portugal i/ˈpɔrtʃʉɡəl/ (Portuges: Portugal, IPA: [puɾtuˈɣaɫ]), opisial a ti Portuges a Republika (Portuges: República Portuguesa) ket maysa a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud nga Europa idiay Iberiano a Peninsula. Ti Portugal ket isu ti akinlaud unay a pagilian idiay Europa, ken nabeddengan daytoy babaen ti Taaw Atlantiko iti laud ken iti abagatan babaen ti Espania iti amianan ken daya. Dagiti Atlantiko a purpuro iti Asores ken Madeira ket paset dagitoy ti Portugal. Daytoy a pagilian ket nainaganan iti maikadua a kadakkelan a siudad ti Porto, a ti Latin a naganna idi ket ti Portus Cale.[7]
Ti uneg ti daga a nagbeddengan ti Portuges a Republika tatta nga aldaw ket agnanayon a natataengan manipud idi prehistoriko a panawen: sinakup babaen dagiti Seltas a kas dagiti Gallaeci ken dagiti Lusitanos, a naitipon iti Romano a Republika ken kalpasan daytoy ket nataengan dagiti Hermaniko a tattao a kas dagiti Suebi, Suebos, Bandalos ken dagiti Bisigodos. Idi maika-8 a siglo kaaduan iti Iberiano a Peninsula ket naiparukma babaen dagiti Moro nga umasak a nagipaduyakyak ti Islam, a kalpasan daytoy ket pinapanaw babaen dagiti Kaballeros Templarios babaen ti Urnos ni Kristo. Idi panawen dagiti Kristiano a Reconquista, ti Portugal nagbangon ti bukodna a nawaya a pagarian manipud ti León idi 1139, a nagtunton daytoy a kas ti kadaanan a pagilian-estado iti Europa.[8]
Idi maika-15 ken maika-16 a sigsiglo, a nagbanagan ti pionero ti Tawen ti Panakaduktal, ti Portugal lumaud pinadakkelna ti impluensiana ken nangbangon ti sangalubongan nga imperio tapno mairam kadgiti tagikuana idiay Aprika, Asia, Oceania, ken ti Abagatan nga Amerika, nga isu ti nagbalin a kangrunaani ti lubong ti ekonomia, politika ken sangalubongan a bileg ti militar. Ti Portuges nga Imperio ket isu idi ti immuna a sangalubongan nga imperio ti pakasaritaan,[9] ken isu pay ti kapautan kadagiti kolonia ti Eurpeano nga imperio, a gangani a nagpaut iti 600 a tawtawen, manipud ti pannakatiliw iti Ceuta idi 1415, aginggana ti pannakaited ti kinaturay ti Daya a Timor idi 2002. Nupay kasta, ti internasional a kasaadan ti pagilian ket kaaduan a naipabassit idi las-ud ti maika-19 a siglo, a naipangpangruna idi kaplasan ti Panagwaywayas iti Brasil, ti kadakkelan a kolonia ti pakasaritaanna.
Kalpasan ti rebolusion ti 5 Oktubre 1910 a nangikkat ti monarkia, ti demokratiko ngem saan a natalna nga Umuna a Republika ti Portugal ket nabangon idi ngem sinarunuan idi babaen ti "Estado Novo" autoritariano a turay. Ti demokrasia ket naipasubli kalpasan ti Kolonia a Gubat ti Portugal ken ti Rosal a Rebolusion idi 1974, a kalpasan daytoy dagiti ballasiw taaw a probinsia ti Portugal ket nawayaanda (a naipangpangruna ti Angola ken Mosambike); ti naudi a ballasiw taaw a teritorio ti, Macau, ket naisubli ti Tsina idi 1999.
Ti Portugal ket maysa a naparang-ay a pagilian nga addaan iti nangato a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon, ti maika-19 a kangatuan ti kasayaat ti biag iti lubong manipud idi 2005, ken ti napigsa a sistema ti panagaywan ti salun-at. Ti Portugal ket maysa kadagiti kaaduan a naiglobalisado iti lubong ken kakappian a pagpagilian:[10] kemeng ti Kappon ti Europaken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken nagbangon a kameng ti Latin a Kappon, ti Organisasion dagiti Ibero-Amerikano nga Estado, OECD, NATO, Dagiti Komunidad ti Pagsasao a Portuges a Pagilian, ti Eurosonea ken ti Schengen a Tulagan.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nasapa a pakasaritaan ti Portugal ket maibingay kadagiti amin a paset ti Iberio a Peninsula a mabirukan idiay Abagatan a laud nga Europa. Ti nagan ti Portugal ket naala manipud ti Roamno a nagan ti Portus Cale. Ti rehion idi ket tinaengan babaen dagiti Kasakbayan a Keltiko ken dagiti Keltiko, ken nagtaudan dagiti tattao a kas dagiti Galaiko, Lusitano, Keltiko ken Konio, a binisita babaen dagiti Penisia ken Kartahinio, a nainkorporado kadagit dominion ti Romano a Republika idi ti Lusitania ken paset ti Gallaecia, kalpasan ti 45 BC aginggana idi 298 AD, ken tinaengan manen babaen dagiti Suebo, Burio, ken Bisogodo, ken pinarukma babaen dagiti Moro. Dagiti sabali pay nga impluensia ket mairaman pay dagiti dadduma a tugot ti maika-5 a siglo ti pagtaengan dagiti Alano, a nabirukan idiay Alenquer (daan a Hermaniko "Alankerk" ), Coimbra ken Lisbon.[11]
Ti rehion iti agdama nga aldaw a Portugal ket tinaengan idi babaen dagiti Neandertal ken kalpasanna babaen dagiti Homo sapiens, a nagtawtawataw iti awan pagbeddenganna a rehion ti akin-amianan nga Iberio a peninsula.[12] Dagitoy ket dagidi agan-anup ken agburburas a kagimongan nga, uray a saan a nangbangon kadagiti nadur-as a pangtaengan, nangibangonda met kadagiti naurnos a kangimongan. Ti neolitiko a Portugal ket nag-eksperimento iti panagpaamo kadagiti agar-arab nga ayup, ti panangimuyong kadagiti apit ti sereal ken panagkalap.[12]
Naipampamattian babaen dagiti eskolar nga iti sapa ti immuna a milenio BC, dagiti nadumaduma nga ayus dagiti Keltiko ket rinautda ti Portugal manipud iti Sentral nga Europa ken nakiinnasawa kadagiti lokal a populasion,ken nangporma kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko, kadagiti adu a tribu.
Ti kangrunaan kadagitoy a tribu ket dagiti Calaicia ti Akin-amianan a Portugal, dagiti Lusitanio ti sentral a Portugal, dagiti Keltiko ti Alentejo, ken dagiti Konio ti Algarve. Kadagiti basbassit a tribu wenno dagiti sub-dibision ket dagiti Brakaro, Koelerno, Ekueso, Grobio, Interamisi, Leuno, Luankoi, Limiko, Narbaso, Nemetano, Pesure, Kuakuerno, Seurbo, Tamagani, Taporo, Turdulo, Taga-ugma a Turdulo, Turdulo Oppidano, Turodo, ken Soela.
Adda met idiay akin-abagatan a paset ti pagilian ti bassit, semi-permanente a komersial a pagtaengan ti aplaya a binangon babaen dagiti Penisia-Kartahinio (a kas ti Tavira, idiay the Algarve).
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti teritorio ti Portugal ket mangiraman ti maysa a lugar idiay Iberio a Peninsula (makunkuna a kas ti kontinente babaen ti kaaduan a Portuges) ken dagiti dua a purpuro idiay Taaw Atlantiko: dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores. Daytoy ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 32° ken 43° N, ken dagiti longitud ti 32° ken 6° L.
Ti nangruna a daga a Portugal ket nagudua babaen ti nangruna a karayanna, ti Tagus nga agayus manipud idiay Espania ken agayus idiay Estuario ti Tagus, idiay Lisbon, sakbay a nga agayus idiay Atlantiko. Ti akin-amianan a ladawan ti daga ket kabanbantayan nga agturong iti interior nga adda met dagiti nadumadum a banak a linennekan babaen dagiti ginget ti karayan, bayat nga idiay abagatan, a mangiraman ti Algarve ken dagiti rehion ti Alentejo, ket naidasdasig babaen dagiti agluklulot a tanap.
Ti kangatuan a pantok ti Portugal ket ti BantayPico idiay isla ti Pico idiay Azores. Ti antigo a bulkan, nga agrukod iti 2,351 m (7,713 ft) ket maysa nga ikoniko a simbolo ti Azores, bayat a ti Serra da Estrelaken ti nangruna a daga (ti pantok ket 1,991 m (6,532 ft) iti ngato ti pantar ti baybay) ket maysa a nangruna nga atraksion ti panawen para kadagiti agis-ski ken dagiti managay-ayat ti isport ti panaglalam-ek.
Dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores ket naiwarwarisda iti uneg ti Taaw Atlantiko: ti Azores ket mangsaksakaw ti Pantok ti Tengnga nga Atlantiko idiay tallo a pagsasabtan ti tektoniko, ken ti Madeira iti igid ti kabambantayan a naporma babaen ti heolohia ti adda iti plata a hotspot. iti heolohiko, dagitoy nga isla ket naporma idi babaen dagiti bulkaniko ken seismiko a paspasamak, urayno ti naudi a naindagaan a panagbettak ti bulkan ket napasamak idi 1957–58 (Capelinhos) ken esporadiko met a mapasamak dagiti nakapsut a gingined.
Ti Eksklusibo a Sona ti Ekonomia ti Portugal, ti sona ti baybay a ti Portugal ket addaan kadagiti espesial a karbengan kadagiti eksplorasion ken panagusar kadagiti rekurso ti baybay, ket addaan kadagiti 1,727,408 km2. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan a Eksklusibo a Sona ti Ekonomia ti Kappon ti Europa ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Portugal ket naipalawag a kas klima ti Mediteraneo (Csa iti abagatan, uneg, ken rehion ti Douro; Csb iti amianan, Sentral Portugal ken ti aplaya ti Alentejo; ken ti pay namaga bassit a klima wenno klima ti estepa (BSk kadagiti dadduma apaset ti distrito ti Beja) segun ti Pannakaidasig ti Klima ti Köppen-Geiger), ken maysa kadagiti kabaraan a pagilian idiay Europa: ti tinawen a natimbeng a temperatura idiay nangrun a adaga ti Portugal ket agdumaduma manipud ti 8–12 °C (46.4–53.6 °F) iti kabambantayan nga interior ti amianan aginggana ti 16–19 °C (60.8–66.2 °F) iti abagatan ken idiay labneng ti karayan ti Guadiana. Ti Algarve, a naisina manipud ti rehion ti Alentejo babaen ti banbantay ket makaabot aginggana ti 900 metro (3,000 ft) idiay Alto de Fóia, ken addaan iti klima a kapada dagiti lugar ti akin-abagatan nga aplaya ti Espania wenno Abagatan a laud nga Australia.
Ti tinawen a natimbeng apanagtutudo idiay nangruna a daga ket agdumaduma iti sumurok bassit iti 3,200 mm (126.0 in) kadagiti akin-amianan a banbantay aginggana ti 300 mm (11.8 in) idiay lugar ti Karayan Massueime , idiay asideg ti Côa, iti igid ti karayan Douro. Ti Bantay Pico ket mabigbig a daytoy ti kaaduan a makaawat ti tinawen a panagtudtudo (sumurok a 6,250 mm (246.1 in) ti tunggal maysa a tawen) idiay Portugal, segun tiInstituto Português do Mar e da Atmosfera (Ilokano: Instituto ti Portuges iti Baybay ken Atmosperio).[13]
Kadagiti dadduma a lugar, kas iti labneng Guadiana, ti tinawen a natimnbeng atemperatura ket mabalin a nangatngato ngem 20 °C (68 °F), ken dagiti kangatuan a temperatura ti kalgaw ket mabalin a sumurok iti 46 °C (115 °F). Ti rekord a nangato ket 47.4 °C (117.3 °F) ken nairehistro idiay Amareleja, urayno daytoy ket saa a ti kapudotan a lugar iti kalgaw, segun kadagiti basa ti satelite.[14][15]
Ti panagniebe ket kanayon a mapasamak iti uneg ti Amianan ken Sentro ti pagilian ken naisangayan kadagiti distrito ti Vila Real, Bragança, Viseu ken Guarda. Dagiti temperatura ti panaglalam-ek ket mabalin a bumaba iti −10.0 °C (14.0 °F) ken naisangayan idiay Serra da Estrela, Serra do Gerês, Serra do Marão ken Serra de Montesinho. Kadagitoy a lugar, mabalin nga agniebe iti ania man a paset ti panawen manipud ti Oktubre aginggana ti Mayo. Iti abagatan ti pagilian manmano nga agniebe ngem mapasamak met kadagiti nangato a lugar.
Ti pagilian ket addaan kadagiti 2500 aginggana ti 3200 nga oras ti lawag ti init iti tinawen, ti maysa nga agtengnga iti 4–6 oras iti panaglalam-ek ken 10–12 oras iti kalgaw, ken ad-adu a pateg idiay abagatan-daya ken basbassit idiay amianan-laud.
Ti temperatura ti rabaw ti baybay idiay laud nga aplaya ti nangruna a daga ti Portugal ket agdumaduma manipud ti 13–15 °C (55.4–59.0 °F) iti panaglalam-ek aginggana ti 18–22 °C (64.4–71.6 °F) iti kalgaw, bayat ngaidiay abagatan nga aplaya ketsumakop manipud ti 15 °C (59.0 °F) iti panaglalam-ek ken pumudot iti kalgaw iti agarup a 23 °C (73.4 °F) ken sagpaminsan a makaabot iti 27 °C (80.6 °F).
Kadagiti purpuro ti Azores ken Madeira, dagitoy ket addaan iti subtropikal a klima, ngem adda met pagdumadumaan a nagbaetan dagiti isla, ti panagipadato ti tiempo ket narigat unay gapu kadagiti narusanger a topograpia. Dagiti purpuro ti Madeira ken Azorean ket addaanda iti ak-akikid a sakop ti temperatua, nga addaan kadagiti tinawen a natimbeng a temperatura nga aglabes iti 20 °C (68 °F) iti igid ti aplaya (segun ti Meteorolohiko nga Instituto ti Portugal). Adda met dagiti isla idiay Azores nga addaan kaadgiti namagmaga a bulan iti kalgaw. Iti resulta, ti isla ti Azores ket nailasinen a kas addaan iti Mediteraneo a klima (kadagiti kita ti Csa ken Csb), bayat nga adda met dagiti isla (kas ti Flores wenno Corvo) a naidasig a kas Temperado a Maritimo (Cfb) wenno Subtropikal a nadam-eg (Cfa), segun ti panangidasig ti Köppen-Geiger.
Ti isla ti Porto Santo idiay Madeira ket addaan iti namaga bassit a klima ti estepa (BSh). Ti Is-isla Savage, a paset it rehional a teritorio ti Madeira ket addaan iti naisangayan gapu ta naidasig a kadagiti klima ti Desierto (BWh) nga addaan iti tinawen a natimbeng a panagtudtudo iti agarup a 150 mm (5.9 in). Ti temperatura ti rabaw ti baybay kadagiti purpuro ket agdumaduma manipud ti 17–18 °C (62.6–64.4 °F) iti panaglalam-ek aginggana ti 24–25 °C (75.2–77.0 °F) iti kalgaw ken sagpaminsan a makaabot iti 26 °C (78.8 °F).
Dagiti derraas ken aplaya ti puraw a darat idiay Algarve.
Dagiti bulkaniko a danaw ti Sete Cidades idiay isla ti São Miguel.
Ti nawatiwat ken atiddog nga agluklukot a tantanap ken ti rimpuook ti Quercus suber ti Alentejo.
Dagiti nauneg a ginget ti Curral das Freiras, idiay isla Madeira.
Tinatalon a turturod ken dagiti ginget ti karayan ti Akin-amianan a Portugal.
Ti kadawyan a bakir ti Nailian a Parke ti Montesinho, Bragança.
Ti Bantay Pico, ti kangatuan a pantok idiay Portugal, idiay bulkaniko nga Isla Pico.
Ti Natural a Parke ti Arrábida a makitkita ti bantay ken baybay.
Ti desierto ti Isla Pessegueiro idiay rehion ti aplaya ti Alentejo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- ^ Pordata, "Base de Dados Portugal Contemporâneo". Naala idi Disiembre 16, 2011.
- ^ Portugal. Senso ti 2011. ine.pt
- ^ a b c d "Portugal". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 6 Mayo 2011.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ti panagadal ti Euromosaiko, Mirandes idiay Portugal, europa.eu – sapot a pagsaadan ti Europeano a Komision. Naala idi Enero 2007. Napabaro ti panilpo idi Disiembre 2011
- ^ "Leite de Vasconcelos, José. Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V – Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938" (PDF) (iti Portuges).
- ^ Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, "Pagilian ken Kinasiasino iti kontemporario nga Europa", p.145 Routledge, 1996, ISBN 0-415-12313-5
- ^ Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481
- ^ Pagsurotan ti Kappia ti Lubong. Instituto para kadagiti Ekonomiko ken Kappia. visionofhumanity.org (Hunio 2012)
- ^ Milhazes, José. Os antepassados caucasianos dos portugueses – [Rádio e Televisão de Portugal iti Portuges.
- ^ a b David Birmingham (2003), p.11
- ^ "Instituto Português do Mar e da Atmosfera, IP Portugal". ipma.pt. 15 Enero 2010. Naala idi 27 Enero 2010.
- ^ Instituto Português do Mar e da Atmosfera (2012). "Extremos climáticos de temperatura, Capitais Distrito" (iti Portuges). Instituto Português do Mar e da Atmosfera. Naala idi 23 Enero 2013.
- ^ "Instituto Português do Mar e da Atmosfera, IP Portugal". ipma.pt. Naala idi 22 Agosto 2010.
- Taudan
- Bliss, Christopher; Macedo, Jorge Braga de (1990). Unity with Diversity in the European Economy: the Community's Southern Frontier. Londres, Inglatera: Centre for Economic Policy Research. ISBN 978-0-521-39520-5.
- Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia. 2. ISBN 978-1-85109-441-7.
- Page, Melvin Eugene; Sonnenburg, Penny M. (2003). Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia. 2. ISBN 978-1-57607-335-3.
- Brockey, Liam Matthew (2008). Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World. ISBN 978-0-7546-6313-3.
- Ribeiro, Ângelo; José Hermano (2004). História de Portugal I — A Formação do Território (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-106-6. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- Ribeiro, Ângelo; Saraiva, José Hermano (2004). História de Portugal II — A Afirmação do País (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-107-4. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004). História de Portugal III — A Epopeia dos Descobrimentos (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-108-2. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004). História de Portugal IV — Glória e Declínio do Império (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-109-0. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004). História de Portugal V — A Restauração da Indepêndencia (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-110-4. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- Saraiva, José Hermano (2004). História de Portugal X — A Terceira República (iti Portuges). QuidNovi. ISBN 989-554-115-5. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- Loução, Paulo Alexandre (2000). Portugal, Terra de Mistérios (iti Portuges) (maika-3 nga ed.). Ésquilo. ISBN 972-8605-04-8. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- Muñoz, Mauricio Pasto (2003). Viriato, A Luta pela Liberdade (iti Portuges) (maika-3 nga ed.). Ésquilo. ISBN 972-8605-23-4. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
- Grande Enciclopédia Universal. Durclub. 2004.
- Constituição da República Portuguesa (iti Portuges) (VI Revisão Constitucional nga ed.). 2004. Di naikaskaso ti di ammo a parametro ti
|trans_title=(tulong)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Portugal iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Portugal manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Portugal a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Portugal iti UCB Libraries GovPubs
- Portugal iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Portugal
- Datos ti heograpia a mainaig iti Portugal iti OpenStreetMap
- Portugal
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges
- Dagiti republika
- Akin-abagatan nga Europa
- Akinlaud nga Europa


text:
Bosnia ken Herzegovina
Ti Bosnia ken Herzegovina (Bosnio, Kroata, Serbio: Bosna i Hercegovina / БocHa и XepцeroBиHa [bôsna i xěrt͡seɡoʋina]), sagpaminsan pay a tinawtawagan iti Bosnia-Herzegovina (BiH), ken, iti ababa, masansan nga impormal nga ammo a kas Bosnia, ket ti pagilian idiay Akin-abagatan a daya nga Europa a mabirukan idiay Peninsula Balkano. Ti kapitoliona ket ti Sarajevo ken isu pay ti kadakkelan a siudadna. Bineddengan babaen ti Kroasia iti amianan, laud, ken abagatan; ti Serbia iti daya; ti Montenegro iti abagatan a daya; ken ti Baybay Adriatiko iti abagatan, ken agraman daytoy iti aplaya iti 20 kilometro (12 milia) a kaatiddog a mangpalikmut ti siudad ti Neum. Kabambantayan tilanga ti daga ti tengnga ken akindaya a kaunegan ti ti heograpia ti pagilian, iti amianan laud ket katurodan bassit, ken ti amianan a daya ket kaaduan a nadalumpinas a daga. Ti kaunegan a daga ket dakdakkel a rehion ken addaan iti moderado a kontinental a klima, nga addaan kadagit inapudot a kalgaw ken dagiti nalamiis ken nakaro iti niebe a panaglalam-ek. Ti akin-abagatan nga ungto ti pagilian ket addaan iti Mediteraneo a klima ken naranas a topograpia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Census of population, households and dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final results" (PDF). Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina. Hunio 2016. Naala idi 1 Hulio 2016.
- ^ CIA.
- ^ "Bosnia releases disputed census results". Politico. 1 Hulio 2016. Naala idi 1 Hulio 2016.
- ^ a b "Report for Selected Countries and Subjects".
- ^ a b "Bosnia and Herzegovina". International Monetary Fund. Naala idi 5 Oktubre 2015.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 1 Septiembre 2009.
- ^ "Human Development Report 2015" (PDF). United Nations. 2015. Naala idi 14 Disiembre 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bosnia ken Herzegovina iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Bosnia ken Herzegovina manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Bosnia ken Herzegovina
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pederal a republika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Serbo-Kroata
- Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Baybay Karibe
Ti Baybay Karibe ket maysa a baybay ti Taaw Atlantiko a mabirukan kadagidiay tropiko ti Lumaud a hemisperio. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Mehiko ken Tengnga nga Amerika iti laud ken abagatan a laud , iti amianan babaen ti Nalatlatak nga Antillas, iti daya babaen ti Basbassit nga Antillas, ken iti abagatan babaen ti Abagatan nga Amerika.[1]
Ti intero a lugar ti Baybay Karibe, dagiti nadumaduma nga isla ti Lumaud nga India, ken dagiti kaarubana nga aplaya, ket naamammoan dagitoy a kas ti Karibe. Ti Baybay Karibe ket maysa kadagiti kadakkelan a baybay ken adda ti kalawa ti agarup a 2,754,000 km² (1,063,000 kd. mi.).[2] Ti kaadaleman a puntos ti baybay ket ti Cayman a Kalasugan, a nagbaetan ti Is-isla ti Cayman ken Hamaika, iti 7,686 m (25,220 pié) a baba ti lessaad ti baybay. Ti Karibe nga pantar ket adda dagiti adu a golpo ken dagiti luek: ti Golpo ti Gonâve, Golpo ti Venezuela, Golpo ti Darién, Golfo de los Mosquitos, Golpo ti Paria ken Golpo ti Honduras.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Baybay Karibe World Wildlife Fund. Ti sapot a pagsaadan ket naudi a naala idi 5 Disiembre 2008
- ^ Ti Baybay Karibe Amin a Baybay. Ti URL ket naudi a naala idi Mayo 7, 2006
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Snyderman, Marty (1996) Pagsurota ti Maipapan ti Baybay a Biag: Karibe-Bahamas-Florida; panid 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
- Glover K., Linda (2004) Pangkarit ti Patingga tiTaaw: Ti Adienda para iti Tignay; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
- Peters, Philip Dickenson (2003) Karibe WOW 2.0; panid 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8
- Nairiego dagiti Raw-ang idiay karibe: Metolohia ti Ekonomiko a Panagipategan , World Resources Institute 2007.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Baybay Karibe iti Wikimedia Commons


text:
Chetumal
Ti Chetumal (Panangibalikas nga Espaniol: [tʃetuˈmal] ( denggen) Moderno a Maya: Chactemàal panangibalikas [tɕʰaktʰe̞mɐː˨˩l], "Lugar ti Nalabbasit a Kayo") ket ti siudad iti daya ti aplaya ti Peninsula Yucatán iti Mehiko. Daytoy ti kapitolio ti estado ti Mehiko ti Quintana Roo ken ti tugaw ti ili Ili ti Othón P. Blanco. Daytoy ket addaan iti populasion iti 151,243 idi 2010[1]
Ti siudad ket mabirukan idiay akinlaud a bangir ti Luek Chetumal, iti asideg ti sabangan ti Río Hondo. Ti Chetumal ket maysa a nangruna a puerto para iti rehion ken agtiganay a kas ti nangruna a ruangan ti pagtagilakuan ti Mehiko iti kaarubana a pagilian iti Belis. Dagiti tagilako ket mailuganda iti kalsada a mangikapet ti Chetumal ti Siudad ti Belis iti abagatan, ken babaen pay dagiti pagtagilakuan a barko iti aplaya. Adda komersial a pagtayaban, ti Sangalubongan a Pagtayaban ti Chetumal, nga addaan iti serbisio iti eroplano.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 census tables: INEGI Naiyarkibo 2013-05-02 iti Wayback Machine
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Chetumal iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Chetumal manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Han a Dinastia
Ti Han a Dinastia (napalaka nga Insik: 汉朝; tradisional nga Insik: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade–Giles: Han Ch'ao; IPA: [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) (206 BC – 220 AD) ket maysa idi nga imperial a dinastia ti Tsina, a simmaruno babaen iti Qin a Dinastia (221–207 BC) ken sinarunuan babaen ti Tallo a Pagpagarian (220–280 AD). Daytoy ket binangon idi babaen ti rebelde a daulo a ni Liu Bang, naamammuan kalpasan idi natay a kas ni Emperador Gaozu of Han. Daytoy ket nabiit a napasardeng babaen ti Xin a Dinastia (9–23 AD) ken ti dati a nagturturay a ni Wang Mang. Daytpy a panagsardeng ket nangisinsina ti Han kadagiti dua a paset ti panawen: ti Lumaud a Han (206 BC – 9 AD) ken ti Dumaya a Han (25–220 AD). Daytoy ket gimmayat kadagiti uppat a siglo, ti paset ti panawen ti Han a Dinastia ket naipanpanunotan a kas ti nabalitokan apanawen iti Insik a pakasaritaan.[3] Aginggan itan ng aaldaw, ti kaaduan kadagit etnikoa grupo ti Tsina ket nangibagbagada kaniada ti "tattao a Han" ken ti Insik a sinuratan ket naibagbaga a kas dagiti "Han a karakter".[4]
Ti Han nga Imperio ket nabingbingay idi kadagiti lugar a dagus a tinengtengngel baaen ti sentro a gobierno, a naamammuan a kas dagiti komanderia, ket dagiti nadumaduma a semi-autonomo a pagarian. Dagitoy a pagarian ket nain-inutda a napukaw kadagitipakakitaan ti kinawayada, a naipangpangruna idi kalpasan ti Rebelion dagiti Pito nga Estado. Ti Xiongnu, timomadiko a konpederasion a nangiturturay ti dumaya nga Eurasiano nga Estepa,[5] ket inabakda ti gubat ti Han a buyot idi 200 BC. Kalpasan ti pannaka-abak, ti politikal a pannakiasawa a kumadduaan ket tinulagan idi a daytoy ti nagbanagan ti Han a nagbalin nga isu ti de facto a nakapkapsut a kadua. Idi, nupay ti tulagan, ti Xiongnu ket nagtultuly a nagraraut kadagiti Han a pagbeddengan, ni Emperador Wu iti Han (r. 141–87 BC) ket nangirugi kadagiti nadumaduma akampania ti milisia a mangsuppiat kaniada. Ti nagpatinggan ti han a panagballigi Han kadagitoy a gubat ket dimtengan ti pannakapilit ti Xiongnu a mangawat ti basalo a kasasaad a kas dagiti tributario ti Han. Dagitoy a kampania ket nangpadakkel ti kinaturay ti Han sovereignty idiay Labneng Tarim iti Tengnga nga Asia ken nagtulong a nangipatakder ti nawatiwat a network ti pagtagilakuan a tinawtawagan ti Seda a Kalsada, nga immabut ti kaadayo a kas idiay Mediteraneo a lubong. Dagiti puersa ti Han ket nakabaelda a nangbingay ti Xiongnu kadagiti dua nga agsupsupiat a pagilian, ti Akin abagatanken Akin amianan a Xiongnu, ken pinilitda ti Akin amianan a Xiongnu a bimmallasiw ti Karayan Ili . Uray dagitoy a panagballigi, dagiti teritorio ti amianan a pagbeddengan ti Han ket napardasda a naraut babaen ti nomadiko a Konpederasion ti Xianbei.
Kalpasan ti 92 AD, dagiti eunuko ket immad-aduda a nakibibinags kadagiti politiko ti korte, nakibingbinglayda kadagiti yaalsa ti bileg a nagbaetan dagiti nadunmaduma a konsorte a sangkaputotan dagiti empresa ken dagiti nagina nga empresa, a nagtaudan ti dimtengan a pannakatnag ti Han. Ti imperiala turay ket nakaro pay a kinarkarit babaen dagiti dakkel a reliohiosao a kagimongan Daoista a nangirugrugi ti Rebelion ti Duyaw a Turbante ken dagiti Rebelion dagiti Lima a Sippit ti Bagas. Kalpasan ti ipupusay ni Emperador Ling (r. 168–189 AD), dagidi eunuko ti palasio ket nakasagabada ti nadawek a panagpapatay babaen kagiti opisal ti milisia, a nangpalubos kadagiti kameng ti aristokrasia ken dagiti gobernador ti milisia nga agbalin kadagiti appo ti gubatan ken nagbingbingay ti imperio. Idi ni Cao Pi, Ari iti Wei, ket pinagtitiponna ti trono manipud kenni Emperador Xian, ti Han a Dinastia ket nalpasen a napukaw.
Ti Han aDinastia ket maysa idi a panawen ti narang-ay nga ekonomia ken nakakita kadagiti adu nga idadakkel iti kuarta nga ekonomia nga immuna a nabangon idi las-ud ti Zhou a Dinastia (c. 1050–256 BC). Ti sensili a naitited babaen ti menta ti sentro a gobierno idi 119 BC ket agtultuloy nga isu ti pagalagadan a sensilio iti Tsina aginggana iti Tang a Dinastia (618–907 AD). Tapno mabayadanna dagiti bukodna a kampania ti milisia ken ti pannakataeng kadagiti kabarbaro a a anparukma a teritorio ti prontera , ti gobierno ket inpaumilina dagiti pribado nga asin ken landok nga industri aidi 117 BC. Dagitoy a monopolio ti gobierno ket naikkat idi las-ud ti panawen ti Dumaya a Han, ken ti pannkapukaw kadagiti rentas babaen ti nakaro a panagbuis dagitipribado nga agtagtagilako. Ti emperador ket adda idi ti kangatuan iti [Kagimongan ken kultura ti Han a Dianstia|Han a kagimongan]]. Isu ti nangimatmaton ti Han a gobierno ngem nakibingbingay ti bileg kadagiti nobilidad ken dagiti naidutok a ministro a kaaduan a nagtaud manipud ti naeskolar nga edukado a klase. Manipud ti panagturay ni Emperador Wu ken ti sumakbay, ti Insik a korte ket opisial anangitaltalged ti Confucianismo iti edukasion ken dagiti politika ti korte, nagsintesado iti kosmolohia kadagiti kinaudi nga eskolar a kas ni Dong Zhongshu. Daytoy nga annuroten ket nagpaut aginggana ti pannakatnag iti Qing a Dianstia idi 1911 AD. Ti Siensia ken teknolohia ti Han a Dianstiasiensia ken teknolohia iti las-ud ti Han a panawen ket nakakita kadagiti adu a panagrang-ay, a mairamaan ti panagaramid ti papael, ti mapipapan ti taaw a panangiturong a [[timon], ti panag-usar kadagiti negatibo a numero iti matematika, ti naiparabaw a mapa, ti napataray ti hidrauliko a armilar a timbukel para iti astronomia, ken ti maysa a seismometro a nagus-usar iti naibaliktad a pendulo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (Disiembre 2006). "Daya-Laud nga Orientasion ti Pakasaritaan dagiti Imperio" (PDF). Warnakan dagiti sitema ti lubong a panagsukisokh. 12 (2): 219–229. ISSN 1076–156x Kitaen ti pateg ti
|issn=(tulong). Naala idi 12 Agosto 2010.
- ^ Nishijima (1986), 595–596.
- ^ Zhou (2003), 34.
- ^ Schaefer (2008), 279.
- ^ Bailey (1985), pp. 25–26
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Adshead, Samuel Adrian Miles. (2000). Tsina iti Pakasaritaan ti Lubong. Londres: MacMillan Press Ltd. New York: Pagmalditan ti San Martin. ISBN 0-312-22565-2.
- Akira, Hirakawa. (1998). Ti Pakasaritaan ti Indiano a Budismo: Manipud ti Sakyamani aginggana ti Nasapa Mahayana. Inpatarus babaen ni Paul Groner. New Delhi: Jainendra Prakash Jain Iti Shri Jainendra a Pagmalditan. ISBN 81-208-0955-6.
- An, Jiayao. (2002). "Idi ti Sarming ket PInatpateg idiay Tsina," iti Dagiti Pnagadadal ti Seda a Kalsada VII: Dagiti nomado, dagiti Agtagtagilako, ken dagiti Nasantuan a Lallaki iti Igid ti Seda a Kalsada ti Tsina, 79–94. Inurnos babaen ni Annette L. Juliano ken ni Judith A. Lerner. Turnhout: Brepols Publishers. ISBN 2-503-52178-9
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Han a Dinastia iti Wikimedia Commons
- Han a Dinastia babaen ti Estado nga Unibersidad ti ti Minnesota
- Arte ti Han a Dinastia nga adda dagiti video a komentario, Instituto dagiti Arte ti Minneapolis
- Nasapa nga Imperial a Tsina: Ti Pagob-obraan nga Urnong dagiti Rekurso
- "Han Culture," WEbsite ti Museo ti Hanyangling
Nagsasabtan: 34°09′21″N 108°56′47″E / 34.15583°N 108.94639°E


text:
Lombardia
Ti Lombardia (Italiano: Lombardia Panangibalikas nga Italiano: [lombarˈdiːa], Lumaud a Lombardo: Lumbardìa, Dumaya a Lombardo: Lombardia) ket maysa kadagiti 20 a rehion ti Italia. Ti kapitoliona ket ti Milan. Maysa a pagkanem ti populasion ti Italia ket agtaeng idiay Lombardia ken agarup a maysa a paglima ti GDP ti Itali aket maipataud ti dayta a rehion, a mangaramid daytoy ti kaaduan ti populasion ken maysa kadagiti kabaknangan a rehion iti pagilian ken maysa kadagiti kabaknagan iti sibubukel nga Europa.[3] Dagiti nangruna a papanan dagiti turista ti daytoy a rehion ket mairaman ti naipakasaritaan a, kultural ken artistiko a siudsiudad Milan (a daytoy ti maikadua a kaaduan a pappapanan dagiti turista idiay Italia),[4] Brescia, Mantua, Pavia, Como, Cremona, Bergamo, Sondrio, Lecco, Lodi, Varese, Monza, ken dagiti danaw ti Garda, Como, Maggiore, ken Iseo.
Ti opisial a pagsasao, a kas ti amianan nga Italia, ket Italiano. Dagiti tawidan a lokal a pagsasao ket dagiti nadumaduma a dialekto ti Lombardo (Lumaud a Lombardo ken Dumaya a Lombardo), ken dagiti pat dialekto ti Emiliano, a naisasao kadagiti paset dagiti probinsia ti Mantua, Pavia, ken ti Cremona. Segun ti Istat, ganganai a 27% kadagiti Lombardo ket agsasao ti dua a pagsasao ti Lombardo ken Italiano; 9.1% ken dagiti Lombardo nga agsasao ti maysa 57.6% ket agsasaoda laeng ti Italiano.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Eurostat – Dagiti Tabala, Dagiti Grapiko ken Mapmapa nga Interface (TGM) tabla". Epp.eurostat.ec.europa.eu. 12 Agosto 2011. Naala idi 16 Septiembre 2011.
- ^ EUROPA – Press Releases – Regional GDP per inhabitant in 2008 GDP per inhabitant ranged from 28% of the EU27 average in Severozapaden in Bulgaria to 343% in Inner London
- ^ "EUROPA – Press Releases – Rehional a GDP ti tunggal maysa nga agtataeng ti EU27, ti GDP ti tunggal maysa nga agtataeng idi 2006 a sumakup manipud ti 25% iti EU27 katimbengan ti Nord-Est idiay Romania aginggana ti 336% idiay Akin-uneg a Londres". Europa (web portal). 19 Pebrero 2009. Naala idi 10 Mayo 2010.
- ^ "Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking > Euromonitor archive". Euromonitor.com. 12 Disiembre 2008. Naala idi 10 Mayo 2010.
- ^ La lingua italiana, i dialetti e le lingue stranieri
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Lombardia iti Wikimedia Commons


text:
Europa
Ti Europa[1] ti maysa kadagiti pito a kontinente iti lubong. Nabeddengan ti Europa iti amianan babaen ti Taaw Artiko, iti laud babaen ti Taaw Atlantiko, iti abagatan babaen ti Baybay Mediteraneo, ken iti abagatan-a-daya dagiti daldalan ti danum a simmilpo iti Mediteraneo a pakairamanan ti Baybay Nangisit ken ti Kabambantayan ti Kaukaso. Iti daya, naisingay ti Europa iti Asia babaen ti namagsina a danum ti Kabambatayan ti Ural ken ti Baybay Kaspio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Ehipto". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 184. ISBN 978-0-8248-2088-6.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Europa iti Wikimedia Commons


text:
Temuco
Ti Temuco (Panangibalikas nga Espaniol: [teˈmuko]) ket ti siudad ken komuna, kapitolio ti Probinsia ti Cautín ken ti Rehion ti Araucanía iti akin-abagatan a Chile. Ti siudad ket mabirukan iti 670 kilometro (416 milia) iti abagatan ti Santiago iti tengnga ti Rehion ti Araucanía ken historiko nga Araucanía—ti daga ti Mapuche a nagresista iti panagrukma ti Espaniol.
Napundar ti Temuco idi 1881 idi las-ud ti pannakasakop ti Araucanía ken napardas a dimmakkel kadagiti maysa a nangruna a siudad ti Chile. Ti sentral a lugar ti Temuco idiay Araucanía nga agraman iti nalaka a sumrekan kadagiti ginget ti Andes, dagiti danaw ken dagiti lugar ti aplaya ket mangaramid daytoy a sentro iti turismo, dagiti operasion ti agrikultura, panagtaraken iti dinguen ken panagtarikayo ken sentro pay ti komunikasion ken panagtagilako para kadagiti nadumaduma a babassit nga ili ti Araucanía. Ti Temuco ket kadamdama a naibagbaga a kas siudad ti unibersidad gapu ta ayan daytoy dagiti dua nga unibersidad: ti Universidad de La Frontera ken Universidad Católica de Temuco).
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Temuco iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Temuco manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Beijing
Ti Beijing ( /beɪˈdʒɪŋ/; Insik: 北京; pinyin: Běijīng, [peɪ˨˩ t͡ɕiŋ˥]), sigud idi a romanisado kas ti Peking ( /piːˈkɪŋ/ wenno /peɪˈkɪŋ/), ket isu ti kapitolio iti Republika dagiti Tattao iti Tsina ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda populasionna iti 19,612,368 manipud idi 2010. Ti metropolis, a mabirukan idiay akin-amianan a Tsina, ket tinurayan ti maysa a dagus a natenggel a munisipalidad babaen ti nailian a gobierno, nga adda dagiti 14 nga urbano ken suburbo a distrito kendua nga away a kondado.[4] Ti munisipalidad ti Beijing ket napalikmutan babaen ti Probinsia ti Hebei a malaksid ti kaarruba a Munisipalidad ti Tianjin iti abagatan a daya.[5]
Ti Beijing ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad ti Tsina babaen ti urbano a populasion kalpasan ti Shanghai ken isu daytoy ti politikal, kultural, ken pagadalan a sentro,[6] ken pagtaengan dagiti kuartel kadagiti kaaduan a kadakkelan a tagikua ti estado a kompania ti Tsina. Ti Beijing ket maysa a kangrunaan a sentro ti pagluganan iti nailian a kalsada, napardas a dalanan, perokaril ken pagsasabtan ti napardas a perokaril. Ti Internasional nga Eropuerto ti Kapitolio ti Beijing ket isu ti maikadua a kasingarngaran iti lubong babaen ti kaadu ti pasahero.
Bassit laeng kadagiti siudad iti lubong a nabayagen a nagbalinen a sentro ti politika ken kultural a sentro iti nalawa unay kalugaran.[7] Ti Beijing ket maysa kadagiti Nalatak nga Uppat a Taga-ugma a Kapitolio iti Tsína. Kadagiti napalabas a siglo daytoyen ti puso ti pakasaritaan iti Tsina,[8] ken narigat ti makabiruk kadagiti pasdek idiay Beijing iti aniaman nga edad nga awan ti napateg bassit a nailian a pakasaritaana.[7] Daytoy a siudad ket nalatak kadagiti bukodna a nasanikua a palasio, templo, ken dagiti dadakkel a bato a diding ken ruangan.[9] Dagiti arte a gamengna ken dagiti unibersidad ket nabayagen a sentro iti kultura ken arte idiay Tsína.[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pannakabingbingay dagiti ili". ti Opisial a Sapot ti Pagsaadan ti Gobierno ti Beijing. Naala idi 22 Hulio 2009.
- ^ "Communiqué iti Nailian nga Opisina dagiti Estadistika iti Republika dagiti Tattao iti Tsina kadagiti kangrunaan a bilang ti 2010 a Senso ti Populasion". Nailian nga Opisina dagiti Estadistika iti Tsina.
- ^ "2011年北京人均可支配收入3.29万 实际增长7.2%". People.com.cn. 20 Enero 2012. Naala idi 22 Pebrero 2012.
- ^ Dagiti bilang ket naibatay kadagiti 2006 nga estadistika a naipablaak idi 2007 a Nailian nga Estadistika a Libro ti Tawen iti Tsina ken magun-od iti online diay 2006年中国乡村人口数 中国人口与发展研究中心. Naala idi 21 Abril 2009.
- ^ "Kangrunaan a Pakaammo". Munisipal nga Opisina dagiti Estadistika ti Beijing. Naala idi 9 Pebrero 2008.
- ^ "Beijing". Ti Ensiklopedia ti Columbia (Maika-6 nga ed.). 2008.
- ^ a b "Beijing". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 3 Agosto 2008.
- ^ "Peking (Beijing)". Encyclopædia Britannica. 25 (Maika-15 nga edision, Macropædia nga ed.). p. 468.
- ^ a b "Beijing". World Book Encyclopedia. 2008. Naala idi 7 Agosto 2008.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Beijing iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Beijing manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Richard Nixon
Ni Richard Milhous Nixon (Enero 9, 1913 – Abril 22, 1994) ket isu idi ti maika-37 a Presidente iti Estados Unidos, a nagserbi manipud idi 1969 aginggana idi 1974. Ti is-isu laeng a presidente a nagikkat ti opisina, ni Nixon ket nagserbi idi idiay pannakabagi ti E.U. ken senador manipud idiay California ken ti maika-36 a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1953 aginggana idi 1961.
Ni Nixon ket naipasngay idi idiay Yorba Linda, California. Kalpasan ti panakalpasna ti lisensatura nga obrana idiay Kolehio ti Whittier, isu ket nagturpos idiay Unibersidad ti Duke a Pagadalan ti Linteg idi 1937, ken nagsubli idiay California tapno agpakasanay ti linteg. Isu ken ti asawana, a ni Pat Nixon, ket immalisda idiay Washington tapno agtrabaho para iti pederal a gobierno idi 1942. Isu ket simmarunoa nagserbi idiay Marina ti Estados Unidos idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Ni Nixon ket nabutosan idiay Kamara dagiti Pannakabagi idi 1946 ken idiay Senado idi 1950. Ti panagkamatna ti Hiss a Kaso ket nangipatakder ti panakaidayawanna a kas ti maysa a daulo ti kontra-komunista, ken nangipangato kaniana ti nailaina a kadayegan. Isu idi ti tumaray a kadua ni Dwight D. Eisenhower, ti nominado ti Partido Republikano iti 1952 a panagbutos. Ni Nixon ket nagserbi ti walo a tawena a kas bise presidente. Isu ket nagigakat ti napaay a panagkampania ti presidente idi 1960, nga inabak ti bassit laeng ni John F. Kennedy, ken naabak ti panakilumba ti Gobernador iti California idi 1962. Idi 1968, isu ket timmaray manen para iti presidente ken nagballigi a nabutosan.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Richard Nixon iti Wikimedia Commons


text:
Ashoka
Ni Ashoka (Devanāgarī: अशोक, IAST: Aśoka, IPA: [aˈɕoːkə], ca. 304–232 BC), makunkuna pay a Ti Kalatakan nga Ashoka, ket maysa idi a Indiano nga emperador iti Maurya a Dinastia a nagturay ti nagistayan amin iti Indiano a subkontinente manipud idi ca. 269 BC to 232 BC.[1] Maysa kadagiti kalatakan nga emperador iti India, ni Ashoka ket nagturay ti kaaduan kadagiti agdama tatta nga India kalpasan kadagiti adu a panagsusuppiat ti militar. Ti imperiona ket nasakupan tatta nga aldaw ti Pakistan ken Apganistan iti laud, ti tatta nga aldaw a Banglades ken ti Indiano nga estado iti Assam iti daya, ken ti kaadaywan pay nga abagatan ti akin-amianan a Kerala ken Andhra Pradesh. Sinakopna ti pagarian nga agnagan ti Kalinga, a sinakop idi ti maysa kadagiti puonan a nagtaudanna a nangrugi manipud idiay Chandragupta Maurya. Ti turayna ket naikuartel idiay Magadha (ti agdama nga aldaw tatta a Bihar). Inarakupna ti Budismo kalpasan idi nasaksianna dagiti adu a natnatay iti Gubat a Kalinga, nga isuna met laeng ti nangirugi para iti essemna nga agala kadagitoy a daga. Nagiruknoy isuna iti panagparang-ay iti Budismo ti ballasiw nga Asia ken nagipatakder kadagiti monumento nga agimarmarka kadagiti naimudingan a luglugar a panagbiag ni Gautama Buda.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Thapur (1973), p. 51.


text:
Morocco
Nagsasabtan: 32°N 6°W / 32°N 6°W
Ti Morocco (Arabiko: المغرب al-Maghrib; Bereberes: ⴰⵎⵕⵕⵓⴽ or ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ[8] Ameṛṛuk wenno Lmaġrib); opisial a ti Pagarian ti Morocco.[2] ket isu ti akin-laud unay kadagiti pagilian ti Amianan nga Aprika. Daytoy ket maysa kadagiti tallo a pagilian (Espania, Pransia) nga addan ti aplaya iti Atlantiko ken Mediteraneo, ket addaan pay kadagiti lasonlasongan akaunegan ti bambantay. Ti Arabiko a nagan ti al-Mamlakat al-Maghribiyyah (Arabiko: المملكة المغربية), ket maipatarus iti "Ti umaud a Pagilian, ken ti Al-Maghrib (Arabiko: المغرب), wenno Maghreb, a ti kaibuksilanna ket "Ti Laud", dagitoy ket naus-usar a kas dagiti sabali a nagan.
Ti Morocco ket addaan ti populasion iti sumurok a 35 a riwriw iti kalawa iti 710,850 km2 (274,460 sq mi). Ti politikal a kapitoliona ket ti Rabat, urayno ti kadakkelan a siudad ket ti Casablanca; dagiti dadduma pay a nangruna a siudad ket mairaman ti Marrakech, Tangier, Tetouan, Salé, Fes, Agadir, Meknes, Oujda, Kenitra, ken Nador. Ti Morocco ket addaan ti pakasaritaan ti pannakawayawaya a saan a biningbingayan babaen dagiti kaarubana. Ti nabaknang a kulturana ket naglalaokan dagiti Arabo, Berber (patneng nga Aprikano) ken dagiti dadduma pay nga impluensia ti Aprikano ken Europeano.
Ti Morocco ket mangtunton ti saan a bukod nga agturturay a teritorio iti Lumaud a Sahara a kas "Dagiti Akin-abagatan a Probinsia". Ti Morocco ketinsilpona ti teritorio idi 1975 ken ti gerila a gubat kadagiti patneng a puersa ket napasardeng ti panaglalaban idi 1991. Dagiti ganetget ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket napaay a nangpasayaat daytoy a panagsardeng.
Ti Morocco ket maysa a batay-linteg a monarkia ng aaddaan ti nabutosan a parlamento. Ti Ari ti Morocco ket agtengtengngel kadagiti adu nga ehekutibo ken lehislatibo a bileg, a mairaman ti bileg a mangrakrak ti palamento. Ti ehekutibo a bileg ket sinansanay babaen ti gobierno ngem ti keddeng ti ari ket sapasap a makabaliw kadagiti gobierno no adda iti suppiatan. Ti lehislatibo a bileg ket naited iti gobierno ken dagiti dua a kamara ti parlamento, ti Aseblia dagiti Pannakabagi ken ti Asemblia dagiti Konsehal. Ti ari ket mabalin pay a agirangarang kadagiti bilin a tinawtawagan kadagiti dahir nga adda ti kabilegan iti linteg.
Ti kangrunaan a relihion ti Morocco ket ti Islam. Ti opisial a pagsasao ket ti Literario nga Arabiko. Naisasao pay ti Arabiko ti Morocco a naibagbaga a kas ti Dareja, Berber ken ti Pranses.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Batay-linteg ti Morocco" (PDF). sgg.gov.ma. 2011.
- ^ a b "Morocco". World Factbook. Central Intelligence Agency.
- ^ "Batay-linteg ti Pagarian ti Morocco, I-1" (PDF). Naala idi 2013-01-09.
- ^ a b c d "Morocco". Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-18.
- ^ GINI a pagsurotan ti Banko ti Lubong
- ^ "Morocco." (Arkibo) CIA World Factbook. Naala idi 13 Oktubre 2012. "Pranses (kankanayon nga isu ti pagsasao iti negosio, gobierno, and diplomasia)"
- ^ "La Francophonie dans le monde." (Arkibo) Organisation Internationale de la Francophonie. p. 16. Naala idi 15 Oktubre 2012.
- ^ "Tamazight a nagan segun ti Institut Royal de la Culture Amazighe". Ircam.ma. Naala idi 2011-11-04.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Morocco iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Morocco manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website ti gobierno ti Morocco
- Morocco
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1956
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika


text:
Siensia
Ti siensia (manipud ti Latin scientia, a kayatna a saoen ket "pannakaammo") ket maysa a sistematiko a gandat nga agpabangon ken agurnong ti pannakaammo iti porma iti masubokan a panangipalpalawag ken dagiti maipadto a maipanggep ti law-ang.[1] Iti nadaan ken asideg a makaikabagian a kayatna a sawen (nabirukan, kas pagarigan, iti Aristotle), ti "siensia" ket mangitudo ti bagi iti napatalgedan a pannakaammo, iti kita a mabalin ti lohiko ken marasonan a pannakaipalpalawag (kitaen dita Pakasaritaan ken Pilosopia baba).[2] Manipud idi klasiko a taga-ugma ti siensia a kas kita itipannakaammo ket asideg idi a maisilsilpo iti pilosopia. Idi nasapa a moderno a panawen dagiti balikas a "siensia" ken "pilosopia" ket sagpaminsan nga agsinnublat a maus-usar iti Pagsasao nga Ingles. Babaen ti maika-17 a siglo, ti masna a pilosopia (a tatta nga aldwen ket makunkuna a "masna asiensia") ket naikapanunutan idi a nailasin a sanga iti pilosopia.[3] Nupay kasta, ti "siensia" ket nagtultuloy a naus-usar iti nalawlawa a kapanunotan a mangibaga ti napatalgedan a pannakaammo a maipangngep ti maysa a topiko, a kasla iti panagus-usar ti moderno a termino a kas ti biblioteka a siensia wenno politiko a siensia.
Iti moserno a panagusar, ti "siensia" ket kaaduan a mangitudo ti pamay-an a panagkamat ti pannakaammo, a saan laeng a ti pannakaammo a kabukbukodan. Daytoy ket "kadawyan a natrato a kasla kapadpada ti ‘masna ken maipapan ti bagi a siensia’, ken isu nga naigawidan kadagiti sanga iti panagadal a mangibaga ti penomena iti materiales aa law-ang ken dagiti bukodda a linteg, a sagpaminsan nga adda dagiti naibagbaga a pannakalaksid iti puro a matematiko. Daytoy tattan ti agturay a kapanunutan iti ordinario a panagusar."[4] Ti akakikid a kapanunutan iti "siensia" a naparang-ay dagiti sientista a kas ni Johannes Kepler, Galileo Galilei ken Isaac Newton ket nagrugida a nagannurot ti linlinteg iti katutubo a kas ti linteg iti panaggunay ni Newton. Iti daytoy a paset ti panawen kadawyan daytoy a nagbalin a nangitudtiudo ti masna apilosopia a kas ti "masna asiensiae". Kadagiti napalabas iti maika-19 a siglo, ti balikas a "siensia" ket immadu a nagbalin a maikumaduaan ti sientipiko a pamay-an, ti nadisplina a pamay-an ti panagadal ti masna a lubong, a mairaman ti pisika, kimika, heolohia ken biolohia. Idi maika-19 a siglo daytoy a ti termino a sientista ket napartuat idi babaen ti naturalista a teologo a ni William Whewell tapno mailasin kadagiti agbirbiruk ti pannakaammo iti katutubo ken dagiti agbirbiruk ti pannakaammo kadagiti sabsabali a disiplina. TiOxford nga Inggles a Diksionario ket petsaanna ti nagtaudan iti balikas a "sientista" idi 1834. Daytoy ket sagpaminsan a nangibati ti panagadal iti kapanunutan ti nagtagitaoan ken kagimongan iti maysa a nailimbo a linguistiko, a daytoy ket nasolbar babaen ti pannakaidasig dagitoy a luglugar iti akademiko a panagadal a kas ti siensia sosial. Ken dagiti pay maipada, adda dagiti sasabali pay a nangruna a lugar iti naidisiplina a panagadal ken pannakaammo nga adda tatta nga aldaw a babaen ti sapasap a pangyuna iti "siensia", a kas ti pormal a siensia ken naipakat a siensia.
Dagiti linaon
Pakasaritaan ken pilosopia[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siensia iti nawatiwat a panakaipanunutan ket rimsua sakbay ti moderno a panawen, ken kadagiti adua naipakasaritaan a sibilisasion, ngem ti moderno a siensia ket naisangsangayan unay kadagiti bukodna a arngian ken naballigi kadagiti bukodna a nagbanagan a tattan ket agipalpalawag no kasano ti siensia iti kaingetan a kapanunutan iti daytoy a termino. Iti kaaduan anasapsapa ngem ti moderno a panawen, ti maysa pay a kangrunaan a panagbuelta a puntos ket ti panagkarang-ay idi ti kalsiko a masna apilosopia iti taga-ugma nga agsasao ti Griego a lubong.
Sakbayan ti pilosopiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siensia iti sigud a kapanunutanna ket maysa a balikas para iti kita iti pannakaamo (Latin scientia, ti Taga-ugma a Griego a epistemē), ngem saan a ti naipangruna a nainget a kapanunutanbalikas para iti panagbiruk iti kasta a pannakaammo. Iti panakaisangsangayn daytoy ket maysa kadagiti kita iti pannakaammo a dagiti tattao ket mabalinda ti makipakaaamo ken makibinningay. as pagarigan, ti pannakaammo a maipanggep ti panagobra iti masna a banbanag ket nabayagen a naurnong sakbay kadagiti nairehistro a pakasaritaan ken nangiturong ti panagrangrang-ay iti narikut ken konsepto a panagpanpanunnot, a kas naiparang babaen ti panakaaramid kadagiti narikut a kalendario, dagiti pamay-an para iti panagaramid kadagiti makasabidong a mula tapno mabalin a makan, ken dagiti patakder a kas dagiti piramido. Nupay kasta awan dagiti naaramid a maitunos a panagilasin a nagbaetan ti pannakaammo kadagiti banbanag nga agpayso iti amin a komunidad, ken dagiti sabsabali a kita iti komunidad a pannakaammo a kas dagiti mitolohia ken legado a sistema.
Pilosopiko a panagadal ti katutubo[urnosen | urnosen ti taudan]
Sakbay ti panakaparnuay wenno pannakaduktal iti konsepto iti "katutubo" (Taga-ugma a Griego phusis), babaen dagiti Sakbay ti Sokratiko a pilosopo, daytoy met laeng a balikas ket naususar a nangipalpalawag ti masna a "pamay-an" iti panagtubo ti mula,[6] ken ti "pamay-an" a ti, kas pagarigan, ti panagkararag ti maysa a tribu iti maysa a naisangsangayan a dios. Para iti daytoy a rason naitunton a dagitoy a lallaki ket isuda kadagiti immuna a pilosopo iti nainget a kapanunotan, ken isuda pay dagiti immuna atattao a nalawag a nangilasin ti "katutubo" ken "taripnong".[7] Ti siensia ngarud ket nailaslasin a kas ti pannakaammo iti katutubo, ken dagiti banbanag nga agpayso para iti amin a komunidad, ken ti nagan ti naipangpangruna a panagbiruk iti kasta apannakaammo idi ket ti pilosopia — ti nagturayan ti immuna a pilosopo-pisiko. Isuda ket kangrunaan laeng a dagiti agpatta-patta wenno teoretiko, a naisangsangayan nga interesado iti astronomia. Iti panakailasi, ti panagpadas ti panagusar ti pannakaammo ti katutubo tapno tuladen ti katutubo (parbo wenno teknolohia, Griegotechnē) ket nakitkita dagiti klasiko a sientista a kasla maitutop nga interesado para kadagiti nababbaba a klase nga artisano.[8]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "... ti moderno a siensia ket maysa a panaduktal ken maysa pay a panagparnuay. Daytoy idi ket maysa a naduktalan a ti katutubo ket sapasap nga agnanayon nga agtignay tapno maipalpalawag dagiti linteg ken ti pay matematiko; ken nasken dagiti panagparnuay dagiti ramramit ken pamay-an, konsepto, aparato, ken organisasion para iti panangipakita dagiti pannakakadawyan ken panangitalged kadagiti kasla linteg a panakapalplawagan." —p.vii, J. L. Heilbron, (2003, editor-in-chief) Ti Oxford a Kumaduaan ti Pakasaritaan ti Moderno a Siensia New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan ISBN 0-19-511229-6
- "science". Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster, Inc. Naala idi 2011-10-16.
3 a: pannakaammo wenno sistema iti pannakaammo a sumaksakop kadagiti sapasap a kinapudno wenno panagpataray kadagitisapasap a linteg a naipangpangruna no naala ken nasubokan babaen ti sientipiko a pamay-an b: iti kastoy a pannakaammo ween iti kastoy a sistema iti pannakaammo a nmaipanggep ti maipapan ti bagi a lubong ken ti bukodna a penomena
- "science". Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster, Inc. Naala idi 2011-10-16.
- ^ Aristotles, ca. maika-4 a siglo BCE "Nicomachean Ethics Book VI, and Metaphysics Book I:". "Iti sapasap ti senial iti pannakaammo wenno saan a pannakaikaskaso ket isu ti abilidad ti mangisuro, ken para iti daytoy a rason datayo ket agtenggel ti arte ngem ti panagpadas ti sientipiko a pannakaammo (epistemē); para iti artista ket makaisuro, ngem dagiti dadduma ket saan." — Aristotles. Met. 1.981b
- ^ Kas pagarigan ti Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ni Isaac Newton (1687), ket naipatarus a "Matematiko a Pamunganayan iti Masna a Pilosopia", ken mangipanunot ti agdama idi a panagusar dagiti balikas a "masna a pilosopia", a mainaig ti "sistematiko a panagadal iti katutubo"
- ^ Oxford English Dictionary
- ^ Needham 1954, p. 150
- ^ Kitaen ti inadaw a sao idiay Homer (maika-8 a c. BCE) Odyssey 10.302-3
- ^ "TRang-ay wenno Agsubli" iti Maysa a Pangyuna ti Politiko a Pilosopia: Sangapulo a Salaysay babaen ni Leo Strauss. (Naipalawa a bersion ti Politiko a Pilosopia: Innem a Salaysay ni Leo Strauss, 1975.) Ed. Hilail Gilden. Detroit: Wayne State UP, 1989.
- ^ Strauss ken Cropsey eds. Pakasaritaan iti Politiko a Pilosopia, Maikatlo nga edision, p.209.


text:
Java
Ti Java (Indones: Jawa; Habanes: ꦗꦮ; Sundanes: ᮏᮝ) ke ti maysa nga isla ti Indonesia. Iti agarup a 138,800 kuadrado kilometro (53,600 sq mi), ti isla ket maipada iti Inglatera, ti Estado ti Estados Unidos ti North Carolina, Probinsia ti Tsina ti Anhui wenno Omsk Oblast. Iti populasion iti sumurok a 141 a riwriw (ti bukod nga isla) wenno 145 ariwriw (ti administratibo a rehion), ti Java ket pagtaengan iti 56.7 a porsiento iti populasion ti Indonesia ken daytoy ket kaaduan ti populasion nga isla.[1] Ti kapitolio ti siudad ti Indonesia, iti Jakarta, ket mabirukan idiay akinlaud a Java. Kaaduan iti pakasaritaan ti Indonesia ket napasamak idiay Java. Daytoy idi ti sentro dagiti nabileg nga imperio ti Hindu-Buddista, dagiti Islamiko a sultanato, ken ti bugas ti kolonial dagiti Daya nga India. Ti Java ket isu pay idi ti sentro ti panagsagaba ti wayawaya ti Indonesia idi las-ud dagiti tawen ti 1930 ken 1940. TI Java ket mangituray iti politika , ekonomia ken kultura ti Indonesia. Uppat kadagiti walo a lugar ti tawid iti lubong ti UNESCO ti Indonesia ket mabirukan idiay Java: 1) Nailian a Parke ti Ujung Kulon, 2) Templo Borobudur, 3) Templo Prambanan, ken 4) Nasapa a Sito ti Tao iti Sangiran.
Kaaduan a naporma a ka sresulta dagiti panagbettak iti bulkan, ti Java ket ti maika-13 a kadakelan nga isla iti lubong ken ti maikalima a kadakkelan idiay Indonesia babaen timasa ti daga. Ti maysa kawar dagiti bulkaniko a banbantay ket mangporma iti maysa a daya–laud a duri iti igid ti isla. Adda dagiti tallo a nangruna a pagsasao a naisasao iti isla: ti Habanes, Sundanes, ken Madures. Kadagitoy, ti Habanes ket isu ti katurayan; daytoy ti patneng a pagsasao dagiti agarup a a riwriw a tattao idiay Indonesia, a kaaduan kadagitoy ket agtataeng idiay Java. Iti pay maipatinayon, kaaduan kadagiti agtataeng ket bilingual, nga agsasao iti Indones (ti opisial apagsasao ti Indonesia) a kas ti umuna ken maikadua a pagsasaoda. Bayat a kaaduan dagiti tattao ti Java ket Muslim, ti populasion ti Java ket dagiti dibersio nga aglalaok a pammati iti relihion, etnisidad, ken kultura.
Ti Java ket nabingbingay kadagiti uppat nga administratibo a probinsia, ti Laud a Java, [Tengnga a Java]], Daya a Java, ken Banten, ken dagiti dua nga espesial a rehion, ti Jakarta ken Yogyakarta.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Saan a nalawag dagiti taudan ti nagan ti "Java". Ti maysa a posibilidad ket ti isla ket nanaganan idi iti mula a jáwa-wut, a naibagbaga kano idi nga adu iti isla idi las-ud iti dayta a panawen, ken idi kasakbayan iti Indianisasion ti isla ket addaan kadagiti sabali a nagan.[2] Adda pay dagiti sabali a nagtaudan: ti balikas a jaú ken dagiti sabali a kaibuksilanna ket ti kayatn a sawen ket "iti labes" wenno "adayo".[3] Ken, iti Sanskrito a yava ket kayatna a sawen ket sebada, ti maysa a mula nga iti daytoy nga isla ket nadayeg.[3] Naibagbaga ti "Yawadvipa" iti kasapaan nga epiko ti India, ti Ramayana. Ni Sugriva, ti hepe ti buyot ni Rama ket inpatulodna dagiti tropana idiay Yawadvipa, ti isla ti Java, tapno birukenda ni Sita.[4] Isu a daytoy ket naibagbaga idi idiay India babaen ti nagan a Sanskrito iti "yāvaka dvīpa" (dvīpa = isla). Ti Java ket naibagbaga idi iti taga-ugma teksto ti Tamil iti Manimekalai babaen ni Chithalai Chathanar a nagkunkuna a ti Java ket addaan idi iti maysa pagarian nga addaan iti kapitolio a tinawtawagan iti Nagapuram.[5][6][7] Nangibagbaga pay tisabali a taudan a ti balikas a "Java" ket naala manipud iti ramut a balikas ti Proto-Austronesio iti Iawa a ti kayatna a sawen ket "balay".[8] Ti nalatak nga isla ti Iabadiu wenno Jabadiu ket naibagbaga idi iti Geographia ni Ptolomeo a naisurat idi agarup a 150 CE iti Imperio a Romano. Ti Iabadiu ket nakunkuna a ti kayatna sawen ket "isla ti sebada", ket nabaknag kano iti balitok, ken addaan iti pirak nga ili a tinawtawagan iti Argyra iti laud a patingga. Ti nagan ket mabalin a mangibaga iti Java,[9] ken naala manipud iti Hindu a nagan iti Java-dvipa (Yawadvipa).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Indonesia: Urban Population of Cities Naala idi 22 Disiembre 2015.
- ^ Raffles, Thomas E.: History of Java. Oxford University Press, 1965, p. 2.
- ^ a b Raffles, Thomas E.: History of Java. Oxford University Press, 1965, p. 3.
- ^ History of Ancient India Kapur, Kamlesh
- ^ Hindu culture in ancient India by Sekharipuram Vaidyanatha Viswanatha, p. 177.
- ^ Tamil Literature by M. S. Purnalingam Pillai, p. 46.
- ^ The Tamils Eighteen Hundred Years Ago by V. Kanakasabhai, p. 11.
- ^ Hatley, R., Schiller, J., Lucas, A., Martin-Schiller, B., (1984). "Mapping cultural regions of Java" in: Other Javas away from the kraton. pp. 1–32.
- ^ J. Oliver Thomson (2013). History of Ancient Geography. Cambridge University Press. pp. 316–317. ISBN 978-1-107-68992-3.
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. New Haven ken Londres: Yale University Press. ISBN 0-300-10518-5.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cribb, Robert (2000). Historical Atlas of Indonesia. Londres ken Honolulu: RoutledgeCurzon Press, University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2111-4.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakaammo ti panagbiahe idiay Java manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Ania ti Siensia Cristiana
Mabalinyo nga idownload ti “Ania ti Siensia Cristiana?” a polieto. Itdenna daytoy ti kasapulan a kangrunaan nga impormasion maipanggep ti teolohia ken pannakaaramat iti Siensia Cristiana a kas met dagiti aktibidades iti Ti Umuna a Simbaan ti Cristo, Sientipiko, ken dagiti pagiwarnakna.
Cristiano a Panangagas Ita nga Aldaw
Makita no kasano nga agtalek dagiti tattao iti entero a lubong iti daytoy epektibo, a naibasar iti kararag para iti amin a pannubok iti biag.
Pagiwarnak ken Aktibidades
Sukisoken dagiti rekursos, pagiwarnak, ken aktibidades a mangipakaammo, manginspirado, mangitag-ay ken mangipauneg iti pannakaawatyo iti espiritual a panangagas.
Tinong iti Warnakan ti Siensia Cristiana
Sarakan dagiti aktibidades iti Tinong iti Warnakan ken wagas a mabalinkayo a mairaman.


text:
Pagtagilakuan
Ti pagtagilakuan ket maysa kadagiti nadumaduma a sistema, patakder, pamay-an, sosial a pannakibiang ken dagiti inpraestruktura a pakisinnukatan dagiti partido. Bayat a dagiti partido ket mabalinda ti makisinnukat kadagiti tagilako ken dagiti serbisio babaen ti pannakisinnukat, kaaduan kadagiti pagtagilakuan ket agtaltalekda kadagiti aglaklako a mangidatdaton kadagiti tagilako wenno dagiti serbisio (mairaman ti panag-obra) tapno makisinnukat ti kuarta manipud kadagiti aggatgatang. Mabalin a makunkuna a ti pagtagilakuan ket ti pakaikeddengan ti proseso dagiti presio dagiti tagilako ken dagiti serbisio.
Tapno kompetitibo ti pagtagilakuan, nasken nga adda dagiti ad-adu ngem maysa a gumatgatang weno aglaklako. Naisingasingen a ti dua a tao ket mabalinda ti makisinnukat, ngem nasken ti saan a basbassit ngem tallo a tattao tapno mabalin ti maysa a pagtagilakuan, tapno adda met kompetision iti saan a basbassit ngem maysa kadagiti dua a bangirna.[1] Nupay kasta, dagiti kompetetibo a pagtagilakuan, a kas maawatan iti pormal nga ekonomiko a teoria, ket agtaltalek kadagiti dakdakkel a bilang dagiti aggatgatang ken aglaklako. Ti pagtagilakuan nga addaan iti maymaysa nga aglaklako ken dagiti adu a gumatgatang ket panagibukbukod. Ti pagtagilakuan nga addaan iti maymaysa a gumatgatang ken dagiti adu nga aglaklako ket monopsonio.
Dagiti pagtagilakuan ket mabalin nga agdumaduma iti porma, gantingan (tomo ken heograpiko a gay-at), lokasion, ken kita dagiti makibinglay, ken dagiti pay kita ti tagilako ken dagiti serbisio a maisukat.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M. (2003). Economics: Principles in action. Upper Saddle River, New Jersey 07458: Pearson Prentice Hall. p. 28. ISBN 0-13-063085-3.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pagtagilakuan iti Wikimedia Commons


text:
Venezuela
Nagsasabtan: 7°N 65°W / 7°N 65°W
Ti Venezuela (i/ˌvɛnəzˈweɪlə/ VEN-uh-ZWALE-uh, lokal: [Beneˈswela]), opisial a tinawtawagan ti Bolivariana a Republika ti Venezuela[1] (Espaniol: República Bolivariana de Venezuela [reˈpuBlika BoliBaˈɾjana ðe Beneˈswela]), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga aplaya ti Abagatan nga Amerika. Ti teritorio ti Venezuela ket sakupenna ti agarup a 916,445 kuadrado kilometro (353,841 sq mi) nga adda dagiti nakarkulo a populasion iti 29,105,632. Ti Venezuela ket naikedkeddeng nga estado nga adda iti nangato unay a biodibersidad, nga adda dagiti taengan a sumakup manipud ti Andes a kabambantayan iti laud aginggana ti katuduan a bakir ti Labneng Amasona iti abagatan, babaen dagiti nawatiwat a llanos a tanap ken Karibe nga aplaya iti tengnga ken ti Karayan Delta ti Orinoco iti daya.
Ti Venezuela a kolonia ti Espania idi 1522 urayno adda dagiti resistansia manipud kadagiti patneng a tattao. Daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti immuna nga Espaniol Amerikano a kolonia a nangirangarang ti pannakawayawaya (idi 1811), ngem saan a nakatalged a nangbangon ti pannakawayawaya aginggana idi 1821 (a kas maysa a departmento ti pederal a republika ti Gran Colombia, a nakagun-od ti napno a pannakawayawaya idi 1830).Idi las-ud ti maika-19 a siglo ti Venezuela ket nagsagsagaba ti politikal a diktadura, ken daytoy idi ket tinurturayan babaen dagiti rehional a caudillo (nabileg a tattao ti milisia) iti kaaduan ti maika-20 a siglo. Ti pagilian ket adda idin kadagiti napugsa-pugsay a demokratiko a gobierno idi baetan ti 1945 ken ti agdama nga aldaw; kasla kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, daytoy ket nakasagsagaba kadagiti kudeta ken dagiti milisia a diktadura. Dagiti ekonomiko a siddaaw iti tawtawen ti 1980 ken tawtawen 1990 ket nangiturong ti maysa a politikal a didigra a gapuanan kadagiti sumurok a 3,000 a natnatay kadagiti riribok ti Caracazo iti 1989, ti dua kudeta idi 1992, ken ti panagpabasol kenni Presidente Carlos Andrés Pérez para iti panagtakaw kadagiti publiko a pundo idi 1993. Ti pannakarebba ti talek dagiti adda a partido ket nakakita ti 1998 nga eleksion iti dati nga opisial ti buyot a ni Hugo Chávez, ken ti panangirugi ti Bolivariana a Rebolusion, iti panangrugi ti maysa a 1999 a Konstituente nga Asemblia tapno makasurat ti baro a Batay-linteg ti Venezuela.
Ti Venezuela ket maysa a pederal a presidensial a republika a buklen dagiti 23 nga estado, ti Kapitolio a Distrito (a mangsakup ti Caracas), ken dagiti Pederal nga Agkamkammatalek (a mangsaksakup kadagiti adda ti pantar nga isla ti Venezuela). Ti Venezuela ket agtunton kadagiti amin a Guyanes a teritorio ti laud iti Karayan Essequibo; daytoy a 159,500 kuadrado kilometro (61,583 sq mi) a paset ti daga ket tinawtawagan ti Guayana Esequiba wenno ti Zona en Reclamación (ti "sona nga agdama a tinunton").[4]
Ti Venezuela ket maysa kadagiti urbano unay a pagilian iti Latin nga Amerika;[5][6] kaaduan kadagiti Taga- Venezuela ket agtataengda kadagiti siudad iti amianan, a naipangpangruna idiay kapitoliona, a Caracas, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudadna. Manipud idi nadukatalan ti lana idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Venezuela ket maysan kadagiti mangidaulo nga agilaklako ti lana iti lubong ken adda kadagiti kadakkelan a reserba ti lana. Dati idi a di naparang-ay unay nga aglaklako kadgiti tagilako ti agrikultura a kas ti kape ken kakaw, ti lana ket napardas a nagbalin a kaaduan a nailaklako ken rentas ti gobierno. Ti tawtawen ti 1980 a kaadu unay ti lana ket nangiturongan ti maysa a didigra ti ruar nga utang ken ti maysa a napaut nga ekonmiko a didigra , a nakakita ti panagpangato ti inflacion iti 100% idi 1996 ken ti panakaipangato ti gatad ti kinapanglaw iti 66% idi 1995[7] idi ti (babaen ti 1998) tunggal maysa a tao ti GDP ket natnag iti isu met laeng nga agpang a kas idi 1963, a bimmassit iti pagkatlo manipud iti kangatona idi 1978.[8] Ti pannakaungar dagiti presio ti lana kalpasan ti 2001 ket nagparang-ay ti ekonomia ti Venezuela ken nakaaramidan dagiti sosial a panaggastos, urayno ti nagbanagan ti 2008 a sangalubongan a didigra ti pinansia ket nakakita ti baro a panagpababa ti ekonomia.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1499, ti maysa nga ekspedision nga indauloan babaen ni Alonso de Ojeda ket nagbisita ti aplaya ti Venezuela. Dagiti salingkadang a balay iti lugar ti Danaw Maracaibo ket nangipalplagip ti nabigador a ni Amerigo Vespucci iti siudad ti Benesia, isunga ninagananna ti rehion iti "Veneziola", nga iti kontemporario a Toskano (patneng a pagsasao ni Vespucci) ket kaibuksilanna ti "bassit a benesia".[10] Ti nagan ket nakaala ti agdama a pannakailetrana a kas resulta ti Espaniol nga impluensia,[10] nga iti suldong nga -uela ket maus-usar a kas pangpabassit a termino ti (a kas ti plaza / plazuela, cazo / cazuela); isunga, ti kasisigud kapanunotan ti termino ket mabalin nga iti maysa a "bassit a Benesia".[11] Ti Aleman a termino para iti lugar, a "Klein-Venedig", ket kaibuksilanna pay ti bassit a Benesia.
Urayno kasta, ti Vespucci a sarita ket agtutloy nga isu ti kadayegan ken naaw-awat a bersion ti taudan ti nagan ti pagilian, ti sabali a rason para iti nagan ket naibagbaga ti pangilaglagip ni Martín Fernández de Enciso, ti maysa a kameng ti timpuyogan ni Vespucci ken Ojeda. Iti obrana aSumma de Geografía, inbagbagana a nabirukanda ti maysa a patneng a populasion a nagtawtawag ti bagbagida iti "Veneciuela," a nangisingasing a ti nagan a "Venezuela" ket mabalin a nagtaud manipud ti patneng a lubong.[12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Venezuela". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 24 Abril 2012.
- ^ "Gini a koepisiente para iti Bolivariana a Republika ti Venezuela". Instituto Nacional de Estadística. 2011.
- ^ "Panangipakita ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan para iti Bolivariana a Republika ti Venezuela". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ "Tulagan ti Hinebra, Pebrero 17, 1966" (PDF). Nagkaykayasa a Pagpagilian. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi Mayo 5, 1966. Naala idi Enero 15, 2013.
- ^ Abagatan nga Amerika. Encarta. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 21 Abril 2007. Naala idi 13 Marso 2007.
- ^ "Dagiti naikapet a Tabla" (PDF). Dagiti Prospekto ti Urbanisasion ti Lubong: Ti 1999 a Rebision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 13 Marso 2007.
- ^ Michael McCaughan (4 Enero 2011). Ti Gubat ti Venezuela. Seven Stories Press. p. 32. ISBN 978-1-60980-116-8. Naala idi 16 Abril 2012.
- ^ Kelly, Janet, ken Palma, Pedro (2006), "Ti Sindrome ti Ekonomiko a Pannakapaay ken ti Panagbiruk para iti Panagbalbaliw", iti McCoy, Jennifer ken Myers, David (eds, 2006), Ti Pannakawarwar ti Representatibo a Demokrasia idiar Venezuela, Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. p. 207 ISBN 0-8018-8428-4
- ^ Venezuela. Lonely Planet. 2004. ISBN 978-1-74104-197-2. ISBN 1-74104-197-X. Naala idi 10 Marso 2007.. p. 177.
- ^ a b Venezuela: Ti Petro-Estado nga Agus-usar kadagiti Maipabaro nga Enerhia: Ti Parawad iti... iti Liblibro ti Google Babaen ni Germán Massabié
- ^ Thomas, Hugh (2005). Dagiti Karayan ti Balitok: Ti Iyuungar ti Espaniol nga mperio, manipud kenni Columbus aginggana kenni Magellan. Random House. p. 189. ISBN 0-375-50204-1.
- ^ "Cuadernos Hispanoamericanos" (iti Espaniol). Instituto de Cultura Hispánica (Agencia Española de Cooperación Internacional). 1958: 386.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Venezuela iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Venezuela manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- E-Gobierno (iti Espaniol)
- Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete
- Venezuela a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Venezuela idiay Dagiti Biblioteka ti UCB ti GovPubs
- Kitaen ti Venezuela iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Venezuela
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1811
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Politika
Ti Politika (manipud ti Griego πoλιtιkός, politikos "iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili") ket maysa a proseso babaen dagiti grupo ti tattao ti panagaramid ti pangngeddeng para kadagiti grupo. Uray no sapasap a maidakdakamat wenno mainanaig kadagiti gobierno ti politika ken mapalpaliiw met iti amin a panagnanaig dagiti gunglo ti tattao a pakairamanan ti korporasion, akademia, ken dagiti relihioso a paset ti kagimongan. Daytoy ket nabuklan iti "sosial a pannakibiang a mairaman ti turay wenno bileg"[1] ken agiturturong para iti regulasion iti publiko a pannakibiang iti kaunegan ti politikal a paset,[2] ken dagiti pamay-an ken pamuspusan a maus-usar a pagannurotan ken panangidangep ti annuroten.[3]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas a politika ket nagtaud iti Griego a balikas a Πoλιtιkά (politika), a naimodelo ti "dagiti pannakibiang iti siudad" ni Aristotle, ti nagan ti librona iti panagturay ken dagiti gobierno, a naipatarus iti Ingles idi maika-15 a siglo a kas naisurat ti Latin a "Polettiques".[4] Daytoy ket nagbalin a "politika" iti Tengnga nga Ingles s. 1520. Ti sao a politik ket immuna a napasingkedan iti Ingles idi 1430 ken naggapu daytoy manipud ti Tengnga a Pranses a politique, a nagtaud iti Latin a politicus,[5] nga isu daytoy a pannakaisurat ti Latin iti Griego a πoλιtιkός (politikos), a kayatna a sawen ket "iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili", "sibil", "sibiko", "tagikua ti estado",[6] a manipud iti πoλίtnς (polites), "umili"[7] ken dayta ket manipud ti that πόλις (polis), "siudad".[8]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Panagipalpalawag dagiti Politika". dict.die.net.
- ^ "Politika (panangipalpalawag)". everything2.co.
- ^ "Panagipalpalawag dagiti Politika". thefreedictionary.com.
- ^ "Politika". Online Etymology Dictionary.
- ^ Charlton T. Lewis, Charles Short. "A Latin Dictionary". Perseus Digital Library.
- ^ Henry George Liddell, Robert Scott. πoλιtιkός "A Greek-English Lexicon" Kitaen ti pateg ti
|url=(tulong). Perseus Digital Library.
- ^ Henry George Liddell, Robert Scott. πoλίtnς "A Greek-English Lexicon" Kitaen ti pateg ti
|url=(tulong). Perseus Digital Library.
- ^ Henry George Liddell, Robert Scott. πόλις "A Greek-English Lexicon" Kitaen ti pateg ti
|url=(tulong). Perseus Digital Library.


text:
Kroasia
Nagsasabtan: 45°10′N 15°30′E / 45.167°N 15.500°E
Ti Kroasia (i/kroʊˈeɪʃə/ kroh-AY-shə; Kroata: Hrvatska panangibalikas [xř̩ʋaːtskaː]), opisial a kas ti Republika ti Kroasia (Kroata: Republika Hrvatska Hr-Republika Hrvatska.oga (tulong·paammo)), ket maysa a unitario a demokrata a parlamentario a republika idiay Europa, idiay nagsasabtan iti Tengnga nga Europa, ti Balkanes, ken ti Mediteraneo. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Zagreb. Daytoy a pagilian ket nabingbingay kadagiti 20 a probinsia ken ti siudad ti Zagreb. Naisakupan ti Kroasia ti 56,594 kuadrado kilometro (21,851 sq mi) ken addaan ti naidumaduma, a kaaduan a kontinental ken dagiti Mediteraneo a klima. Ti aplaya ti Baybay Adriatiko ti Kroasia ket nagbukel ti ad-adu ngem maysa a ribo nga is-isla. Ti populasion iti daytoy a pagilian ket 4.29 a riwriw, a kaaduan ket dagiti Kroata, nga addan ti kaaduan a denominasion ti relihion a Romano Katolisismo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ "Human Development Report 2011" (PDF). United Nations. 2011. Naala idi 27 Nobiembre 2011.
- Kroasia
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Serbo-Kroata
- Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
2017
Ti tawen ti 2017 (MMXVII) ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Domingo iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra A), ti maika-2017 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-17 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-17 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-8 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 3 – René Préval, Haitiano a politiko (naipasngay 1943)
- Marso 17 – Derek Walcott, taga-Santa Lucia a mannaniw ken dramaturgo (naipasngay 1930)
- Abril 1 – Lonnie Brooks, Amerikano a kumakanta ken gitarista (naipasngay 1933)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2017 iti Wikimedia Commons