text:
Flores
Ti Flores ket maysa kadagiti Is-isla ti Basbassit a Sunda, ti grupo ti is-isla iti akindaya a kagudua ti Indonesia. Ti populasion ket 1,831,000 manipud iti senso idi 2010 ken ti kadakkelan nga ili ket ti Maumere. Ti nagan a Flores ket naala manipud iti Portuges para iti "sabsabong".
Ti Flores ket mabirukan iti daya ti Sumbawa ken Komodo ken laud ti Lembata ken ti Purpuro Alor. Iti abagatan a daya ket ti Timor. Iti abagatan, iti ballasiw ti Lingsat Sumba, ket ti Sumba ken iti amianan, iti labes ti Baybay Flores, ket ti Sulawesi.
Kadagiti amin nga isla nga aglaon iti teritorio ti Indonesia, ti Flores ket ti maika-10 a kaaduan ti populasion kalpasan ti Java, Sumatra, Borneo (Kalimantan), Sulawesi, Baro a Guinea, Bali, Madura, Lombok, ken Timor.
Dagiti notaUrnosen
- ^ Monk, K.A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku. Hong Kong: Periplus Editions Ltd. p. 7. ISBN 962-593-076-0.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- L, Klemen (1999–2000). "Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942".
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Pakaammo ti panagbiahe idiay Flores manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig iti Flores iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
ISO 3166-1
Ti ISO 3166-1 ket paset ti panangiyalagad ti ISO 3166 nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO), ken mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan dagiti pagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, ken dagiti espesial a lugar iti heograpiko nga intersado. Ti opisial a nagan ti alagaden ket ti Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dgaiti subdibisonda – Paset 1: Kodkodigo ti pagilian. Daytoy ket mangipalawag kadagiti tallo nga agasmang dagiti kodigo ti pagilian:[1]
- ISO 3166-1 alpha-2 – dua letra a kodkodigo ti pagilian a kaaduan a maus-usar kadagiti tallo, ken kaaduan a maus-usar para kadagiti pagilian a kodigo ti kangatuan a pagturayan ti Internet (adda met dagiti bassit a saan a mairaman).
- ISO 3166-1 alpha-3 – tallo letra a kodigo ti pagpagilian a mangpalubos ti nasaysayaat a bisual a pannakainaig a nagbaetan dagiti kodigo ken ti nagnagan ti pagilian ngem ti dagiti kodigo ti alpha-2.
- ISO 3166-1 numeric – tallo a numero a kodkodigo ti pagilian a kapada dagiti napadur-as ken tinartaripato babaen ti Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagiliann, a nasaysayaat iti sinuratan (sistema ti panagsurat) nawaya, isu a naserserbi para iti tattao wenno dagiti sitema nga agus-usar kadagiti saan a Latin a sinuratan.
Ti alpabetiko a kodkodigo ti pagilian ket su dagitoy ti immuna a nairaman iti ISO 3166 idi 1974, ken ti numeriko a kodkodigo ti pagilian ket isuda ti immuna a nairaman idi 1981. Dagiti kodigo ti pagilian ket naipablaakdan a kas ISO 3166-1 manipud idi 1997, idi ti ISO 3166 ket naipadakkel kadagiti tallo a paset, a ti ISO 3166-2 ket mangipalpalawag kadagiti kodigo para kadagiti subdibision ken ti ISO 3166-3 ket mangipalplawag para kadagiti dati a pagilian.[2]
Kas ti kaaduan a naus-usar nga internasional nga alagaden , ti ISO 3166-1 ket naiyasentar kadagiti sabali nga alagaden babaen ti dagiti internasional a gunglo[3] tapno maipalubos ti mangpalaka ti pagsisinnukatan ti tagilako ken pakaaammo.[4] Nupay kasta, daytoy ket saan nga isu-isu nga alagaden para kadagiti kodigo ti pagilian. Dagiti sabali a kodigo ti pagilian nga inus-usar babaen dagiti adi nga internasional a gunlo ket sangkapaset wenno dagup a saan a maiyasping iti ISO 3166-1,[5] urayno adda met kadagitoy ket asideg a maipada kadagiti kodigo ti ISO 3166-1.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- ISO 639 – Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti sasao
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "ISO 3166 – FAQs – Sapasap a salsaludsod". Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO).
- ^ "Development of ISO 3166". ISO.
- ^ "Implementation of ISO 3166-1". ISO.
- ^ "You and ISO 3166". ISO.
- ^ "Links". ISO.
Dagiti taudan ken silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166, (ISO)
- Nagnagan ti pagilian ken dagiti elemento ti kodigo — listaan dagiti kodigo ti alpha-2
- SAlagaden a Pagilian wenno Kodkodigo ti lugar para iti Panag-usar ti Estadistika, Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Pagpagilian wenno luglugar, kodkodigo ken dagiti pangyababaan — listaan ti kodkodigo ti alpha-3 ken numeriko (bassit laeng dagiti teritorio a naikabil kadagiti kodigo ti ISO 3166-1 ken saan a naikabil iti daytoy a listaan)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Italia
Nagsasabtan: 43°N 12°E / 43°N 12°E
Ti Italia[7] /ˈɪtəli/ (dengngen) (Italiano: Italia [iˈtaːlja]), opisial a ti Italiano a Republika[8] wenno ti Republika iti Italia[9] (Italiano: Repubblica italiana[paammo 1]), ket maysa a unitario a parlamentario a republika idiay Abagatan a Tengga ti Europa. Iti amianan, pagbeddenganna ti Pransia, Suisa, Austria ken Eslobenia iti igid ti Alpes. Iti abagatan, buklenna ti sibubukel nga Italiano a Peninsula, Sicilia, Sardinia–dagiti dua a kadakkelan nga is-isla idiay Baybay Mediteraneo ken dagiti adu pay a babbabassit nga is-isla. Dagiti naturay nga estado ti San Marino ken ti Siudad ti Batikano ket dagiti enclave iti uneg ti Italia, ngem ti Campione d'Italia ket maysa nga Italiano nga exclave idiay Suisa. Ti teritorio ti Italia ket sakupenna ti 301,338 km2 (116,347 sq mi) ken naimpluensiaan babaen ti kalalainganna a klima. Nga addaan iti 60.6 a riwriw nga agtaeng, isu daytoy ti maikalima a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Europa, ken ti maika-23 a kaaduan ti populasion iti lubong.
Ti Roma, ket isu ti kapitolio iti Italia, kadagiti napalabas a sigsiglo isu daytoy idi ti sentro ti politika ken relihion iti Lumaud a sibilisasion a kas kapitolio ti Romano nga Imperio ken ti lugar ti Santa Sede. Kalpasan ti panagapday iti Romano nga Imperio, ti Italia ket nakaibtur kadagiti panagraut dagiti gangganaet a tattao, manipud dagiti Hermaniko a tribu a kas dagiti Lombardo ken Ostrogodo, aginggana dagiti Bisantino ken ti kaudian, dagiti Normando, ken dadduma pay. Kalpasan dagiti napalbas a siglo, ti Italia ket nagbalin a nakaipasngayan dagiti Maritimo a republika ken ti Renasimiento[10]. Urayno ti kaaduan kadagiti kalpasan ti Romano a pakasaritaanna, ti Italia ket nanbingbingay idi kadagiti nadumaduma a siudad ken rehional nga estado (a kas ti Republika ti Benesia ken ti Simbaan nga Estado), ngem daytoy ket naiapgkaykaysa idi 1861.[11] Idi naladaw a maika-19 a siglo, babaen ti Sangalubongan a Gubat I, ken aginggana ti Sangalubongan a Gubat II, ti Italia ket nagtagikua ti maysa a kolonial nga imperio.[12]
Ti moderno nga Italia ket maysa a demokratiko a republika. Daytoy ket nairanggo a kas ti maika-24 a karang-ayan a pagilian iti lubong[5] ken ti Pagsurotan ti Kasayaat ti panagbiag ket nairanggo idin a kas ti sangapulo a kasayaatan iti lubong idi 2005.[13] Ti Italia ket agragrag-o ti maysa a nangato a pagalagadan ti panagbiag, ken adda ti nangato a GDP ti tunggal maysa atao .[14][15] Daytoy ket nangibangon a kameng ti inawtawagan tattan a ti Kappon ti Europa ken paset ti Eurosona. Ti Italia ket kameng pay ti G8, G20 ken NATO. Daytoy ket adda ti maikatlo a kadakkelan a reserba ti balitok, maikawalo a kadakkelan a nominal GDP, maikasangapulo a kangatuan ti GDP (PPP)[16] ken ti maikanem a kangatuan ti busbos ti gobierno iti lubong.[17] Daytoy ket kameng pay nga estado ti Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Konsilo ti Europa, ti Kappon ti Lumaud a Europa ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti Italia ket adda ti maikasiam a kadakkelan ti busbos ti salaknib ken makibinningay ti nulklear nga armas ti NATO.
Ti Italia ket adda ti nangruna a papel iti Europeano ken milisia ti lubong, kultural ken diplomatiko a pannakibiang. Ti Europeano a politiko ti pagilian, sosial ken ekonomiko nga inpluensia ket mangaramid daytoy ti maysa a nangruna a rehional a bileg.[18][19] Ti pagilian ket adda ti maysa a nangato nga agpang ti publiko nga edukasion ken maysa a nangato a globalisado a pagilian.[20]
EtimolohiaUrnosen
Dagiti pannagipagarup iti etimolohia iti nagan nga "Italia" ket adu unay ken dagiti sumaganad a pannakaipalawag nga insingsingasing babaen dagiti historiador ken dagiti linguista ket nawatiwat.[21] Segun ti maysa kadagiti kadawyan a pannakaipalplawag, ti termino nga Italia, manipud iti Latin: Italia,[22] ket binulod idi babaen ti Griego manipud iti Oscan Víteliú, a ti kaibuksilanna ket "dagiti ubbing a baka (urbon)" (cf. Lat vitulus "calf", Umb vitlo "urbon").[23] Ti toro ket simbolo dagiti akin-abagatan a tribu ti Italia ken kankanyon a nangipakpakita a sumangsangdo ti Romano a lobo a kas kumarkarit a simbolo iti nawaya nga Italia idi las-ud ti Sosial a Gubat. Ti Griego a historiador a ni Dionisio ti Halikarnasio ket isu tinangibagbaga iti daytoy a pannakalaglagip a kakuyogna ti sarsarita a ti Italia ket nainaganan idi kalpasan kenni Italus,[24] nga inbagbaga pay babaen ni Aristoteles[25] ken ni Tusidides.[26]
Ti nagan nga Italia ket kasisigud idi a naipakat laeng ti paset nga itan ket ti Akin abagatn nga Italia – segun kenni Antioko ti Sirakusa, ti akin abagatan a paset ti peninsula ti Bruttium (moderno a Calabria: probinsia iti Reggio, ken paset dagitiprobinsia ti Catanzaro ken Vibo Valentia). Ngem babaen ti daytoyen a panawen ti Oenotria ken Itali aken nagbalinen nga agpadpada, ken ti nagan ket naipakat pay ti kaaduan iti Lucania. Dagiti Griego ket nagin-inutda a nangipakat ti nagan nga "Italia" iti dakdakkel a rehion, ngem idi panagturay ti [[Romano nga Emperador|Emperador] Augustus (gibus ti umuna a siglo BC) a daytoy a termino ket naipadakkel a mangsakop ti intero a peninsula aginggana kadagiti Alpes.[27]
PakasaritaanUrnosen
Kasakbayan a pakasaritaan ken kina-ugmaUrnosen
Dagiti nakalkali manipud kadagiti amin a paset ti Italia ket nangipakpakita ti kadda ti Neanderthal a napetsaan manipud idi Paleolitiko a paset ti panawen, iti agarup a 200,000 tawtawen,[28] Dagiti moderno a tao ket simmangpetda idi agarup a 40,000 tawtawen. Dagiti Taga-ugma atao iti kasakbayan ti Romano nga Italia – a kas dagiti Umbriano, ken dagiti Latin (a nagtaudan dagiti Romano), Volsci, Samnita, dagiti Kelta ken dagiti Ligures a nagtagtagitao iti akin amianan nga Italia, ken dagiti dadduma pay – ket dagidi Indo-Europeano a tattao; ti kangrunaan a naipakasaritaan a tattao iti saan nga Indo-Europeanoa tawidan ket mangiraman kadagiti Etruscans, dagiti Elymians ken Sicani idiay Sicilia ken dagiti prehistoriko a Sardinia.
Idi baetan ti maika-17 ken maika-11 a siglo BC dagidi Misenio a Griego ket nangibangonda kadagiti pannakaiyasideg iti Italia[29][30][31][32][33][34][35] ken idi maika-8 ken maika-7 a sigsiglo BC dagiti kolonia ti Gresia ket nabangonda amin iti igid ti aplaya ti Sicilia ken ti akin abagatan a paset ti Italiano a Peninsula ket nagbalin a naamammuan a kas ti Magna Graecia. Ken dagidi pay Penisia ket nangbangonda kadagiti kolonia kadagiti aplaya ti Sardinia ken Sicilia.
Ti taga-ugma a Roma ket isu idi ti immuna a bassit a komunidad ti agrikultura a nabangon idi maika-8 a siglo BC, a dimmakkel kadagiti napalabas a siglo iti kadakkelan nga imperio a nangbukel ti sibubukel a Baybay Mediteraneo, a nakairuaran dagiti Taga-ugma a Griego ken Romano a kultura iti maysa a sibilisasion. Daytoy a sibilisasion ket impluensial unay a ti legado ket nangruna iti sangalubongan. Ti Taga-ugma a Roma ket nakaro a naimpluensiaan ket nangibati ti markana iti moderno a gobierno, linteg, politika, administrasion, urbano a panagplano, inhennieria, pilosopia, arkitektura, dagiti arte ken dagiti dadduma pay nga aspeto iti lumaud a lubong, a nangporma ti nakaibatayan ti Akinlaud a sibilisasion.
Iti nabontog a pannaka-apday manipud idi naladaw a maikadua a siglo AD, thi imperio ket nagtungpalan ti pannakapisi iti dua a paset idi 395 AD: ti Lumaud a Romano nga Imperio ken ti Akindaya a Romano nga Imperio. Ti akinlaud a paset – babaen ti presion dagidi Pranko, dagidi Bandalo, dagidi Huno, dagiti Godo ken dagiti dadduma pay a populasion manipud iti Akindaya nga Europa – ket nakaitungpalan a natunaw idi 476 AD, idi ti kinaudi nga akinlaud nga Emperador ket inikkat babaen ti Barbaro a hepe nga Odoakro.
Tengnga a PanpanawenUrnosen
Kalpasan ti pannakatnag ti Roma, ti Italia ket pinarukma babaen dagiti Hermaniko a Tribu dagiti Ostrogodo, ngem idi maika-6 a siglo ti Taga-daya Romano nga Emperador a ni Justiniano ket pinarukmana manen. Ti panagraut ti sabali pay a Hermaniko a Tribu (dagiti Lombardo) iti naladaw nga isu met laeng a siglo ket nangpabasiit ti kaadda ti Bisantino iti bassit a pirgis iti daga a nagbaetan ti Rabena ken Roma ken dagiti dadduma pay a daga idiay akin-abagatan nga Italia, a nangburak ti panagkaykaysa ti peninsula aginggana idi 1870.
Ti panagturay ti Lombardo iti akin-amianan a ken tengnga nga Italia ket sinagepsep idi ti Pranko nga Imperio babaen ni Karlomagno idi naladaw a maika-8 a siglo. Dgaiti pRanko nga ari ket timmulongda oay iti pannakaporma kadagiti Estado ti Papa idiay tengnga ti Italia, a gimmay-at manipud idiay Roma aginggana idiay Rabena, urayno ti kaaduan ti Tengnga a Panpanawen ti Kina-Papa ket tinengtengngel laeng ti Latium. Ti kaadda daytoy a teokratiko nga estado ket nangtiped kadagiti napalabas a siglo ti panagkaykaysa ti peninsula. Aginggana idi maika-13 a siglo, dagiti politika ti Italiano ket tinurturayan babaen ti pannakaikabagian ti baetan dagiti Aleman a Emperador ti Nasantuan a Romano ken dagiti papa, a kaaduan kadagiti Italiano a siudad ket nakitiptiponda iti dati a (Gibelini) wenno para iti naud-udi a (Guelfi) manipud iti temporario a pakainugotan.
Iti daytoy idi a kawaw iti turay nga ti Italia ket nakakita ti pannakaipangato iti naisangayan nga patakder, ti mediebal a komuna. Kadagiti anarkaiko a kasasaad a kankanayon a nagballigi kadagiti mediebal nga Italiano a siudad-estado, dagiti tao ket binukbokudanda a nagurnos tapno maipasubli ken maikatda ti armas dagiti nagsisinnupiat a napilpili a tattao. Idi maika-12 a siglo, ti liga dagiti komuna, ti Liga ti Lombardo, ket inabakda ti Aleman nga emperador a ni Frederick Barbarossa, a nangiturongan ti proseso a pannakaited ti epektino a pannakawaya kadagiti kaaduan ti akin-amianan ken tengnga a siudad ti Italia. Uray pay ti pannakadadaelna kadagiti nadumaduma a gubat, ti Italia ket nagtalinaay, a naipangpangruna idiay amianan ken tengnga, ti relatibo a narang-ay nga urbano a sibilisasion.
Iti las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen, ti Italia ket nakakita iti pannakaipangato kadagiti nadumaduma a Maritimo a Republika, a ti kadayegan ket ti Benesia, Genoa, Pisa ken Amalfi. Nakaroda a nairaman kadagiti Krusada, nagatiwda kadagiti opurtunidad iti politikal ken panagtagilako. Ti Benesia ken ti Genoa ket dimtengan a nagbalinan a kas ti aruangan ti Europa iti panagtagilako iti Daya, a nangbangbangon kadagiti kolonia iti kaadayo iti Baybay Nangisit ken kankanayon a kaaduan a nagtengtengngel ti panagtagilako iti Bisantino nga Imperio ken ti lubong ti Islamiko a Mediteraneo. Ti kondado ti Saboya ket nangpadakkel ti teritoriona idiay peninsula idi kaladawan ti naladaw a Tengnga a Panpanawen, bayat a ti Florencia ket nagrangrang-ay iti nasayaat a naurnos a komersio ken pinansia a siudad-estado, a nagbalin kadagiti kaaduan a siglo ti Europeano a kapitolio iti seda, dutdot, panangibanko ken alahas.
Idiay abagatan, ti Bisantino a Sicilia ket nagbalinen a maysa nga Islamiko nga emirato idi maika-9 a siglo, a nagrangrang-ay aginggana idi pinarukma dagidi Italo-Normano idi naladaw a maika-11 a siglo a kinuyog kadagiti kaaduan nga estado ti Lombardo ken Bisantino iti akin-abagatan nga Italia. Babaen dagiti narikut a serye dagiti pasamak, ti akin-abagatan nga Italia ket rimmang-ay a kas maysa a naipagkaykaysa a pagarian, nga immuna babaen ti Kamara ti Hohenstaufen, kalpasan daytoy babaen ti Kapetiano a Kamara ti Anjou ken, manipud idi maika-15 a siglo, ti kamara ti Aragon (urayno ti Sicili aket naisina nga Aragones a pagarian manipud idi naladaw a maika-13 a siglo aginggana idi maika-15 a siglo). Idia Sardinia, dagiti dati a probinsia ti Bisantino ket nagbalinda a nawaya nga estado a tinawtawagan a kas ti giudicati, urayno kaaduan ti isla ket tinurturayan babaen ti Genoa wenno Pisa aginggana idi pinarukma dagiti Aragones idi maika-15 a siglo.
Dagiti notaUrnosen
- ^ Idiay Italia, dagiti sabsabali a pagsasao ket opisial a mabigbigan a mayanaup ti linteg a patneng a (rehional) a pagsasao babaen ti Europeano a Dokumento ti linteg para iti Rehional wenno dagiti Rehionala Pagsasao. Iti tunggal maysa kadagitoy, ti opisial a nagan ti Italia ket dagiti sumaganad:
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Ethnologo a reporta". Ethnologue.com. Naala idi 30 Oktubre 2010.
- ^ "Binulan a demograpiko a katimbengan: Enero 2011" (iti Italiano). Istat. 10 Septiembre 2011. Naala idi 10 Septiembre 2011.
- ^ a b c d "Italia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 14 Oktubre 2011.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ a b "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Comune di Campione d'Italia". Comune.campione-d-italia.co.it. 14 Hulio 2010. Naala idi 30 Oktubre 2010.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Italia". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 228. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Ti Ingles a nagan ti estado ti Italia a nausar iti Ingles a teksto iti Tulag iti Lisbon,
- ^ A kas maus-usar kadigiti sumaganad a sinurat a mangipalagip ti Nagkaykaysa a Pagpagilian: "UNTERM database iti Nagkaykaysa a Pagpagilian". Sekretario ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 28 Marso 2012.
- ^ "Europeano a Renasimiento ken Pannakaipatakder manen" (PDF). Ili iti Washington, NJ: Akademia ti Immakulada a Puso. Naala idi 20 Disiembre 2009. Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong).
- ^ "Panagkaykaysa ti Italia". Library.thinkquest.org. 4 Abril 2003. Naala idi 19 Nobiembre 2009.
- ^ "Ti Imperio ti Italiano a Kolonia". Amin nga Imperio. Naala idi 17 Hunio 2012.
Iti kapantokanna, idi sabayan ti WWII, ti Italiano nga Imperio ket binuklan na dagiti teritorio ti agdama nga aldaw nga Italia, Albania, Rodas, Dodecaneses, Libya, Etiopia, Eritrea, 2/3 ti Somalia ken ti bassit a konsesio ti Tientsin idiay Tsina
- ^ The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index, Economist, 2005
- ^ "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "DDP Quick Query". Ddp-ext.worldbank.org. 20 Hulio 2004. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "CIA World Factbook, Budget". Cia.gov. Naala idi 26 Enero 2011.
- ^ M. De Leonardis, Il Mediterraneo nella politica estera italiana del secondo dopoguerra, Bologna, Il Mulino, 2003, p. 17
- ^ Ti Tengnga a Daya ken ti Europa. Liblibro ti Google. 24 Nobiembre 1998. Naala idi 30 Mayo 2011.
- ^ "KOF – Pressemitteilung" (PDF). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2011-04-27. Naala idi 27 Oktubre 2009.
- ^ Alberto Manco, Italia. Disegno storico-linguistico, 2009, Napoli, L'Orientale, ISBN 978-88-95044-62-0
- ^ Latin a Diksionario ti Oxford, p. 974: "umuna a silaba. kadawyan nga ababa (cf. Quint.Inst.1.5.18), ken naiskan pay iti Lucil.825, ngem iti daktiliko a berso a naipaatiddog metri gratia."
- ^ J.P. Mallory ken ni D.Q. Adams, Ensiklopedia ti Indo-Europeano a Kultura (Londres: Fitzroy ken ni Dearborn, 1997), 24.
- ^ Dionisio ti Halikarnasio, Dagiti Romano a Kina-ugma, 1.35, iti LacusCurtius
- ^ Aristoteles, Politika, 7.1329b, iti Perseus
- ^ Tucidides, Ti Peloponesio a Gubat, 6.2.4, iti Perseus
- ^ Pallottino, M., Pakasaritaan ti Kasapaan nga Italia, patarus. Ryle, M & Soper, K. kadagiti Lektura ni Jerome, Maikasangapulo ket pito kadagiti Serie, p. 50
- ^ Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. ISBN 0-306-46463-2.
- ^ Ti Miseneo ken Italia: ti arkeolohiko ken arkeometriko nga ebidensia ti seramiko, Unibersidad ti Glasgow, Departamento ti Akeolohia
- ^ Emilio Peruzzi, Dagiti Miseneo ti Nasapa a Latium, (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980
- ^ Lord William Taylour, Miseneo a Bangbanga idiay Italia ken dagiti Kaaripingna a Lugar (Cambridge 1958)
- ^ Gert Jan van Wijngaarden, Panagusar ket Panagayat ti Miseneo a Bangbanga idiay Lebante, Cyprus ken Italia (1600–1200 B.C.): Ti Kinapangruna iti Konteksto, Arkeolohiko a Panagad-adal ti Amsterdam, Unibersidad ti Amsterdam a Pagmalditan, 2001
- ^ Andrea Vianello, Miseneo a Naladaw a Panawen ti Gambang ken dagiti Italiko a Produkto iti Laud a Mediteraneo: Ti Sosial ken Ekonomiko a Panagusig, (Dagiti Reporta dagiti Serie ti Britaniko nga Arkeolohiko), Dagiti Reporta ti Britaniko nga Arkeolohiko
- ^ Miriam S. Balmuth, Robert J. Rowland, Dagiti Panagad-adal iti Sardinio nga Arkeolohia, Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan, 1984
- ^ Bryan Feuer, Miseneo a sibilisasionn: ti maysa a naipababa a bibliograpia aginggana iti 2002, McFarland & Company; Nabalbaliwan a Sub-edision (2 Marso 2004)
- Bibliograpia
- Italia. DK. 2005. ISBN 1-4053-0781-1.
- Miller, Judith (2005). Alikamen: dagiti estilo ti lubong a klasiko aginggana ti kontemporario. DK Publishing. ISBN 0-7566-1340-X.
- Akin-amianan nga Italia. APA Publications. 2004. ISBN 981-234-903-0.
- Hacken, Richard. "Pakasaritaan ti Italia: Dagiti Kangrunaan a Dokumento". EuroDocs: Biblioteka ti Harold B. Lee: Unibersidad ti Brigham Young. Naala idi 6 Marso 2010.
- "FastiOnline: Ti datos a pagibatayan ti arkeolohiko a panagkalkali manipud idi tawen ti 2000". Internasional nga Asosasion ti Klasiko nga Arleohiko (AIAC). 2004–2007. Naala idi 6 Marso 2010.
- "Pakasaritaan ti Italia – Pagsurotan ti Italiano a Pakasaritaan" (iti Italiano ken Ingles). Intituto ti Europeano nga Unibersidad, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. Naala idi 6 Marso 2010.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Dagiti midia a mainaig iti Italia iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Italia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Dagiti Online a rekurso a maipanggep ti Italia
- Italia iti Curlie (iti Ingles)
- Nangatngato nga Edukasion para kadagiti Internasional nga Estudiante
- Dagiti Nailian ken Rehional a Parke ti Italia
- Opisial a Website ti Turismo ti Italia


text:
Abagatan nga Amerika
Ti Abagatan nga Amerika ket ti kontinente a mabirukan idiay Akinlaud a Hemisperio, kaaduan idiay Akin-abagatan a Hemisperio, nga adda met bassit a paset idiay Akin-amianan a Hemisperio. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng a kas maysa a subkontinente ti Kaamerikaan.[1]
Daytoy ket nabeddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko ken iti amianan ken daya babaen ti Taaw Atlantiko; Amianan nga Amerika ken ti Baybay Karibe ket mabirukan iti amianan a laud. Daytoy ket mangiraman kadagiti sangapulo ket dua a naturay nga estado – ti Arhentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay, ken Venezuela – ken dagiti dua a saan a naturay a lugar –ti Pranses a Guiana, ken ti maysa a ballasiw taaw a departamento ti Pransia, ken ti Is-isla ti Malvinas, ti Teritorio ti Ballasiw Taaw ti Britaniko (ngem sinuppiat babaen ti Arhentina). Iti pay maipatinayon iti daytoy, ti is-isla ABC ti Olanda ket mabalin a maikeddeng a paset ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket addaan iti kalawa iti 17,840,000 a kilometro kuadrado (6,890,000 sq mi). ti populasionna manipud idi 2005 ket nakarkulo iti sumurok a 371,090,000. Ti Abagatan nga Amerika ket maikapat iti ranggo babaen ti kalawa (kalpasan ti Asia, Aprika, ken Amianan nga Amerika) ken maikalima iti populasion (kalpasan ti Asia, Aprika, Europa, ken Amianan nga Amerika).
Kaaduan ti populasion ket agtataeng idiay asideg ti akinlaud wenno akindaya nga aplaya ti kontinente bayat a ti akin-uneg ken ti adayo nga abagatan ken manmano a natagtagitao. Ti heograpia ti akinlaud nga Abagatan nga Amerika ket kaaduan iti banbantay ti Andes; iti pakaigiddiatan, ti akindaya paset ket aglaon kadagiti kabambantayan a rehion ket ti dakkel a tantanap nga ayan dagiti karayan a kas ti Amasona, Paraná ken ti ayus ti Orinoco. Kaaduan ti kontinente ket naisanglad iti tropiko.
Ti kultural ken etniko a pakakitaan ti kontinente ket adda iti taudanna iti pannakitignay kadagiti indihenio a tattao kadagiti nagparukma a Europeano ken dagiti imigrante ken, kaaduan a lokal, kadagiti aadipen nga Aprikano. Naikkan iti atiddog a pakasaritaan iti kolonialismo, kaaduan dagiti taga-Abagatan nga Amerika ket agsasao iti Portuges wenno Espaniol, ken dagiti kagimongan ken dagiti estado ket sapasap a mangipaltiing kadagiti Akinlaud a tradision.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket sakupenna ti akin-abagatan a paset ti masa ti daga ti Amerika. Ti kontinente ket sapasap a napatinggaan iti amianan a laud babaen ti taudan ti danum ti Darién iti igid ti pagbeddengan ti Colombia–Panama, urayno adda met dagiti mangikeddeng a ti pagbeddengan imbes a ti Kanal Panama. Iti heopolitika ken heograpika[2] amin ti Panama – a mairaman ti paset ti daya ti Kanal Panama iti ismo – ket kadawyan a mairaman iti Amianan nga Amerika[3][4][5] ken kadagiti pagpagilina ti Sentral nga Amerika.[6][7] Gangani amin ti nangruna a daga ti Abagatan nga Amerika ket nakatugaw iti Plata ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket balay ti kangatuaan a saan a nalappedan a dissuor iti lubong, ti Dissuor Anghel idiay Venezuela; ti kangatuan nga agmaymaysa a tinnag a dissuor ti Dissuor Kaieteur idiay Guyana; ti kadakkelan a karayan (babaen ti tomo), ti Karayan Amasona; ti kaatiddogan a kabambantayan, ti Andes (a ti kangatuan a bantayna ket ti Aconcagua iti 6,962 m [22,841 ft]); ti kamagaan a saan a polar a lugar iti daga, ti Desierto Atacama;[8][9][10] ti kadakkelan a katuduan a bakir, ti Katuduan a bakir Amasona; ti kangatuan a kapitolio a siudad, La Paz, Bolivia; ti kangatuan a komersial a madalisiat a danaw iti lubong, Danaw Titicaca; ken, malaksid dagiti pagsukisokan nga estasion idiay Antartika, ti akin-abagatan unay a permanenta a natagtagitao a komunidad iti lubong, ti Puerto Toro, Chile.
Ti kangrunaan a rekurso ti mineral ti Abagatan nga Amerika ket balitok, pirak, gambang, mina ti landok, lata, ken petroleo. Dagitoy a rekurso a mabirukan idiay Abagatan nga Amerika ket nakaited ti adu a matgedan kadagiti pagilianna a naipangpangruna kadagiti panawen ti gubat wenno napardas nga idadakkel ti ekonomia babaen dagiti industrialisado a pagpagilian. Nupay kasta, ti konsentrasion iti panagpataud ti maysa a nangruna a tagilako nga eksport ket masansan a nanglapped ti panagdur-as ti debersidad dagiti ekonomia. Ti panagbalbaliw dagiti presio dagiti tagilako kadagiti sangalubongan a pagtagilakuan ken nakaiturongan ti historikal dagiti nangruna a nangato ken dagiti ababa kadagiti ekonomia kadagiti estado ti Abagatan nga Amerika, ken masansan nga agpataud kadagiti nakaro nga instabilidad ti politika. Daytoy ket pakaiturongan kadagiti ganetget a mangidibersidad ti panagpataud a mangiyadayo manipud iti panangitalinaay kadagiti ekonomia a naidedikado iti maysa a nangruna nga eksport.
Ti Abagatan nga Amerika ket maysa kadagiti kaaduan a biodibersidad a kontinente iti lubong. Ti Abagatan nga Amerika ket balay kadagiti adu a makaay-ayo ken dagiti naisangayan a sebbangan dagiti ayup a mairaman ti llama, anaconda, piranha, jaguar, vicuña, ken tapir. Ti katuduan a bakir ti Amasona ket agtagikua ti nangato a biodibersidad, nga aglaon ti nangruna a proporsion dagiti sebbangan iti Daga.
Ti Brasil ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika, sumakop daytoy iti kagudua ti kalawa ti daga ken populasion ti kontinente. Dagiti nabati a pagilian ken dagiti teritorio ket nabingbingay kadagiti tallo a rehion Ti Es-estado ti Andes, ti Guianas ken ti Akin-abagatan a Balisongsong.
Dagiti kaariping nga isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti tradision, ti Abagatan nga Amerika ket mangiraman pay kadagiti asideg nga isla. Ti Aruba, Bonaire, Curaçao, Trinidad, Tobago, ken ti pederal nga agkamkammatalek ti Venezuela ket nakatugaw iti akin-amianan a kontinental a samang ti Abagatan nga Amerika ken dagitoy ket masansan a mairamraman a kas paset ti kontinente . Iti heopolitika, dagiti isla nga estado ken dagiti ballasiw taaw a teritorio ti Karibe ket sapasap a naigrupo a kas paset ti Amianan nga Amerika, gapu ta isuda ket ad-adayo idiay Plata Karibe, urayno ti San Andres ken Providencia ket politikal a paset ti Colombia ken ti Isla Aves ket tinengtengngel babaen ti Venezuela.[5][11][12]
Dagiti sabali nga isla a mairaman iti Abagatan nga Amerika ket ti Is-isla Galápagos a tagikua ti Ecuador ken ti Isla Paskua ti Panagunagr (idiay Oceania ngem tagikua ti Chile), Isla Robinson Crusoe, Chiloé (dagitoy dua ket tagikua ti Chile) ken Tierra del Fuego (nagbaetan a pinagbingayan ti Chile ken Arhentina). Idiay Atlantiko, ti Brasil ket tagikuana ti Fernando de Noronha, Trindade ken Martim Vaz, ken ti Purpuro SanPedro ken San Pablo, bayat a ti Is-isla Maldivas ket tinurayan babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian, a ti panangiturayna iti is-isla ket sinuppiat babaen ti Arhentina. Ti Is-isla Abagatan a Georgia ken ti Abagatan a Sandwich ket mabalin pay a mainaig iti Abagatan nga Amerika wenno ti Antartika.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Prehistoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket naipampamattian a naisilpo idi iti Aprika manipud iti naladaw a Panawen Paleosoika aginggana ti nasapa a Panawen Mesosoika, aginggana idi nagsisina ti nalatak a kontinente ti Pangaea idi agarup a tawtawen ti napalabas ti 225 a riwriw. Isu a ti Abagatan nga Amerika ken ti Aprika ket makibinningay kadagiti agpapada a posil ken dagiti tuon ti bato.
Ti Abagatan nga Amerika ket naipagpagarup nga isu ti immuna a tinataengan babaen ti tattao idi dagiti tattao ket binalballasiwda ti Rangtay ti Daga ti Bering (itan ket ti Lingsat Bering) idi saan a nakurkurang ngem 15,000 ya tawtawen ti napalabas manipud iti teritorio nga ita nga aldawen ket ti Rusia. Immakarda a nagpa-abagatan babaen ti Amianan nga Amerika, ken kanungpalan a naabotanda ti Abagatan nga Amerika babaen ti Ismo ti Panama.
Ti immuna nga ebidensia iti kaadda ti puli ti tattao idiay Abagatan nga Amerika ket napetsaan idi agarup a 9000 BC, idi dagiti karabasa, dagiti sili ken bukbukel ket nairugrugi a naimuyongan a makan kadagiti kabanbantayan iti Labneng Amasona. Dagiti ebidensia ti damdamili ket adu a mangisingasing a ti manioc, nga agdama pay laeng a nangruna a makan tatta nga aldaw, ket naimuymuyongan idi iti nasapsapa a kas idi 2000 BC.[13]
Babaen idi 2000 BC, adu kadagiti agrariano a komunidad ket nagtataeng kadagiti amin a paset ti Andes ken dagiti nakapalikmut a rehion. Ti panagkalap ket immadu a panagsanay iti igid ti aplaya, ken nangtulong daytoy iti pannakaaramid ti ikan a kas nangruna taudan ti taraon. Dagiti sistema ti panagsibog ket naparang-ay pay iti daytoy a panawen, ken nagtulong daytoy iti idudur-as ti maysa nga agrariano a kagimongan.[13]
Dagiti kultura ti Abagatan nga Amerika ket nangrugrugida a nagpaamo kadagiti llama, vicuña, guanaco, ken alpaca kadagiti kabanbantayan ti Andes idi circa 3500 BC. Malaksid kadagiti usarda a kas taudan ti karne ken dutdot, dagitoy nga ayup ket naus-usar pay para iti panangilugan dagiti tagilako.[13]
Dagiti kasakbayan ti Colombiano a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti idudur-as ti panagpatubo ti mula ken ti iparparang dagiti pagtaengan ti tao ket nangpalubos para kadagiti adu ken nagtutuon a rugrugi dagiti sibilisasion idiay a Abagatan nga Amerika.
Maysa kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion idiay Abagatan nga Amerika ket idiay Norte Chico, idiay sentral nga aplaya ti Peru. Urayno daytoy ket kultura ti kasakbayan ti seramiko, ti monumental nga arkitektura ti Norte Chico ket maipada kadagiti piramida ti Taga-ugma nga Ehipto. Ti agturturay a klase ti Norte Chico ket nangipatakderda ti network ti pagtagilakuan ken nagparang-ay iti agrikultura ket kalpasann sinaruno daytoy ti Chavín babaen idi 900 BC, segun kadagiti dadduma a karkulo ken dagiti dagiti arkeolohiko a nabirbiruk. Dagiti artipakto ket nabirukan iti lugar a tinawtawagan iti Chavín de Huantar iti moderno a Peru iti kangato iti 3,177 metmetro. Ti sibilisasion ti Chavín ket nagpaut idi 900 BC aginggana idi 300 BC.
Idiay sentral nga aplaya ti Peru, idi agarup a rugi ti umuna a milenio AD, dagiti kultura ti Moche (100 BC – 700 AD, idiay akin-amianan nga aplya ti Peru), Paracas ken Nazca (400 BC – 800 AD, Peru) ket rimmang-ay nga addaan kadagiti sentralisado nga estado nga addaan iti permanente a milisia ken nangpaspasayaat iti agrikultura babaen ti panagsibog ken dagiti baro nga estilo ti seramiko nga arte. Idiay Altiplano, Tiahuanaco wenno Tiwanaku (100 BC – 1200 AD, Bolivia) nangimatonda iti dakkel a network ti komersio a naibatay iti relihion.
Idi agarup a maika-7 a siglo, ti Tiahuanaco ken Wari wenno ti Huari nga Imperio (600–1200, Sentral ken akin-amianan a Peru) ket nagpadakkel kadagiti impluensiada kadagiti amina a rehion ti Andes, ken nagipang-al ti urbanismo ti Huari ken ti relihioso nga ikonograpia ti tiahuanaco.
Dagiti Muisca ket isuda idi dagiti nangruna nga indehenio a sibilisasion nga itan ket ti moderno a Colombia. Nangipatakderda ti kompederasion dagiti adu a sangkatipunan, wenno cacicazgos, ken addaan dagitoy iti nawaya a network iti bukodda a panagtagtagilako. Isuda idi ket dagiti mammanday ti balitok ken mannalon.
Dagiti dadduma pay a nangruna a kultura ti kasakbayan a Columbiano ket mairaman dagiti Cañari (idiay abagatan sentral nga Ecuador), Chimu nga Imperio (1300–1470, akin-amianan nga aplaya ti Peru), Chachapoyas, ken dagiti pagarian ti Aymara (1000–1450, Bolivia ken akin-abagatan a Peru).
Inkabkabilda idi ti kapitoliuoda idiay nalatak a siudad ti Cusco, ti sibilisasion ti Inca ket nagturturay kadagit irehion ti Andes manipud idi 1438 aginggana idi 1533. Ammo daytoy a kas ti Tawantin suyu, ken "ti daga dagiti uppat a rehion," iti pagsasao a Quechua, ti sibilisasion ti Inca ket naisangayan unay ken nadur-as. Ti panagturay ti Inca ket naisakup iti gangani a sangagasot a lingguistiko wenno dagiti etniko a komunidad, agarup a 9 aginggana ti 14 a riwriw a tattao ket naisilpo babaen ti 25,000 a kilometro ti sistema ti kalsada.
Ti Mapuche idiay Sentral ken Akin-abagatan a Chile ket nanglikud kadagiti Europeano ken Chileno nga agtataeng, ken nangigakat iti Gubat Arauco para kadagii ad-adu ngem 300 a tawtawen.
Pagpagilian ken terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti immuna a dekada ti maika-21 a siglo, dagiti gobierno ti Abagatan nga Amerika ket napnapanda iti politikal a kanigid, nga addaan dagiti daulo a sosialista a nabutosan idiay Chile, Uruguay, Brasil, Arhentina, Ecuador, Bolivia, Paraguay, Peru ken Venezuela. Kaaduan dagiti pagilian idiay Abagatan nga Amerika ket umad-adu nga agus-usar kadagiti proteksionista nga annuroten, ken mangparparigat ti nasaysayaat a panagkaykaysa ti kontinente.
Iti kinaudi, naporma ti maysa nga entidad ti gobierno ket naporma a manggandat a mangitipon dagiti dua nga adda a kappon ti aduana: ti Mercosur ken Komunidad ti Andes, ken mangporma ti maikatlo a kadakkelan a grupo ti pagtagilakuan iti lubong.[22] Daytoy a baro a gunglo ti politika nga ammo a kas ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika ket mangigandat a mangipatakder ti nawaya nga iya-akar ti tattao, panagdur-as ti ekonomia, ti sapasap nga annuroten ti depensa ken ti panagikkat kadagiti taripa.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket agdepdepende iti eksport dagiti napataud a tagilako ken dagiti masna a rekurso ngem iti katimbeng iti lubong; dagiti eksport ti tagilako manipud iti kontinente idi ket 16% iti GDP iti maysa a batayan ti panankisinnukat, no maiyasping iti 25% para iti lubong a kas bsibubukel.[23] Ti Brasil (ti maikapito a kadakkelan nga ekonomia iti lubong ken ti kadakkelan idiay bagatan nga Amerika) ket mangiyuna kadagiti termino dagiti eksport ti tagilako iti $251 bilion, ken sarunuen daytoy babaen ti Venezuela iti $93 bilion, Chile iti $86 bilion, ken Arhentina iti $84 bilion.[23]
Ti pagbaetan ti ekonomia a a nagbaetan dagiti napanglaw ken dagiti nabaknang kadagiti kaaduan a pagilian ti Abagatan nga Amerika ket dakdakkel ngem iti kaaduan dagiti dadduma a kontinente . Ti kabaknangan a 10% ketmakaawat iti sumurok a 40% iti matgedan ti pagilian idiay Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, ken Paraguay,[24] bayat a ti kapanglawan a 20% ket makaawat iti 3% wenno basbassit idiay Bolivia, Brasil, ken Colombia.[25]
Dagiti kadakkelan a siudad babaen ti ekonomia idiay Abagatan nga Amerika idi 2010[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "South America". Encyclopædia Britannica.
- ^ Cohen, Saul Bernard. 2003. "North and Middle America" (Ch. 5). Geopolitics of the World System, ISBN 0847699072
- ^ "Americas" Standard Country and Area Codes Classifications (M49), United Nations Statistics Division
- ^ "North America". Atlas of Canada. 2003-11-14. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b North America Atlas National Geographic
- ^ "Panama". Britannica.com. 1999-12-31. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Panama". CIA – The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Parts of Chile's Atacama Desert haven't seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land". National Geographic Magazine. Naala idi 2009-04-18.
- ^ "Driest Place | Driest Desert Atacama Desert". Extremescience.com. 2007-01-25. Naala idi 2009-04-18.
- ^ McKay, C. P. (Hunio 2002). "Two dry for life: The Atacama Desert and Mars" (PDF). Ad Astra. 14 (3): 30.
- ^ South America Atlas National Geographic
- ^ "United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)". Unstats.un.org. 2011-09-20. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b c O'Brien, Patrick. (General Editor). Oxford Atlas of World History. New York: Oxford University Press, 2005. pp. 25
- ^ a b Dagiti karkulo ti kalawa ti daga ken populasion ket naala manipud itiThe 2008 World Factbook nga agdama nga agus-usar ti datos ti Hulio 2007, malaksid no sabali ti naibaga.
- ^ Ti La Paz ket ti administratibo a kapitolio ti Bolivia;
- ^ Mairaman ti Rapa Nui idiay Taaw Pasipiko, ti teritorioti Chile ket masansan a maikabkabil tidiay Oceania. Ti Santiago ket ti administratibo a kapitolio ti Chile; Ti Valparaíso ket ti lugar dagiti miting ti lehislatibo.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina.
- ^ "Falkland Islands: July 2008 population estimate". Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ (Enero 2009) INSEE, Gobierno ti Pransia. "Population des régions au 1er janvier" (iti Pranses). Naala idi 2009-01-20.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina; the Abagatan a Georgia ken ti Is-isla ti Abagatan a Sandwich idiay Abagatan Taaw Atlantiko ket kadawyan a mainaig iti Antartika (gapu tikaasideg) ken awanan iti permanente a populasion, ken agsangsangaili laeng ti periodiko a grupo ti agarup a 100 nga agsuksukimat ken agbisbista.
- ^ http://country-facts.findthedata.org/q/240/2390/What-is-the-capital-city-of-South-Georgia-And-The-South-Sandwich-Islands-a-country-in-the-continent-of-Oceania
- ^ "Globalpolicy.org". Globalpolicy.org. 2008-10-29. Naala idi 2010-10-24.
- ^ a b c "Country Comparison:Exports". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Income share held by lowest 20%". The World Bank. 2011.
- ^ a b c "World Economic Outlook Database". IMF. Abril 2012. Naala idi 2012-05-24.
- ^ "Human Development Report 2011. Human development indices. p.23" (PDF). The United Nations. Naala idi 2011-05-24.
- ^ "Poverty headcount ratio at $2 a day (PPP) (% of population)". The World Bank. 2011.
- ^ "Falkland Islands". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Guyane" (PDF). IEDOM. 2009.
- ^ "Global city GDP rankings 2008–2025". Pricewaterhouse Coopers. Naala idi 31 Hulio 2010.
- ^ "Demographia World Urban Areas p.22" (PDF). Demographia. Abril 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Abagatan nga Amerika iti Wikimedia Commons


text:
Abagatan nga Ungto
Nagsasabtan: 90°S 0°W / 90°S -0°E
Ti Abagatan nga Ungto, makunkuna pay a kas ti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto wenno Naindagaan nga Abagatan nga Ungto, ket maysa kadagiti dua a punto a ti pakbu a pagtayyekan ti Daga ket pagsabtan ti rabawna. Daytoy ti akin-abagatan unay a punto ti rabaw ti Daga ken naisanglad idiay kasumbangir a paset ti Daga manipud iti Amianan nga Ungto. Daytoy ket mabirukan idiay kontinente ti Antartika, daytoy ket isu ti pakakitaan ti Estasion ti Abagatan nga Ungto ti Amundsen-Scott ti Estados Unidos , a naipatakder idi 1956 ken isun ti permanente nga adda empleadona nga estasion manipud iti dayta a tawen. Ti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto ket nasken a saan nga allilawen iti Abagatan a Magnetiko nga Ungto, nga urayno daytoy ket heograpiko nga asideg, ket naipalpalawag a naibatay iti magnetiko a lugar ti Daga.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Para iti kaaduan a panggep, ti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto ket naipalawag a kas ti akin-abagatan a punto dagiti dua a punto a ti patayyekan a paglikmutan ti Daga ket agsabat iti rabaw (ti sabali ket ti Heograpiko nga Amianan nga Ungto). Nupay kasta, ti pagtayyekan a paglimutan ti Daga ket pudno a suheto ti bassit unay a 'kalog', isu a daytoy a panangipalawag ket saan a makaanay para iti umiso unay nga obra; kitaen ti Ganay a Polar para iti adu pay a pakaammo.
Dagiti heograpikal a nagsasabtan iti Abagatan nga Ungto ket kadawyan a simple a naited a kas 90°S, gapu ta ti longitudna ket heometrikal a saan a naipalawag ken di maitunos. No kayaten ti longitud, mabalin a maited daytoy a kas 0°. Idiay Abagatan nga Ungto amin a direksion ket sumango iti amianan. Gapu ti daytoy a rason, amin a direksion idiay Ungto ket naited a mainaig iti "grid nga amianan", a mangiturong nga agpaamianan iti igid ti kangrunaan a meridiano.[1]
Ti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto ket mabirukan idiay kontinente ti Antartika (urayno daytoy ket saan a kastoy a kaso para iti amin a Pakasaritaan ti Daga gapu ti panaganud ti kontinente). Daytoy ket nakatugaw iti ngato ti awan langa, lupes, naangin, nayelo a banak iti altitud iti 2,835 metmetro (9,301 ft) iti ngato ti pantar ti baybay, ken mabirukan iti agarup a 1,300 km (800 mi) manipud iti kaasitgan a nawaya a baybay iti Luek dagiti Balyena. Ti yelo ket nakarkulo nga agarup a 2,700 metmetro (9,000 ft) a kapuskol idiay Ungto, isu a ti rabaw ti daga iti sirok ti sabanas ti yelo ket pudno nga asideg ti pantar ti baybay.[2]
Ti polar a sabanas ti yelo ket aggunggunay iti gatad ti agarup a 10 metmetro iti tunggal maysa a tawen iti direksion ti nagabetan ti 37° ken 40° laud ti grid nga amianan,[3] nga agpababa a mapan idiay Baybay Weddell. Isu a ti puesto ti estasion ken dagiti daduma nga artipisial a langa a mainaig iti heograpiko nga ungto ket agin-inut a maiyanud kadagioti napalabas a panawen.
Ti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto ket namarkaan babaen ti Aldaw ti Baro a Tawen a ti bassit a senial ken ti wagayway ti Amerika ket maiyalis, ken maikabil ti baro pasok iti yelo, ken dagitoy ket maipuesto iti tinawen tapno matangdanan ti pananggunay iti yelo.[4] Ti senial ket mangirehistro kadagiti respektibo a petsa idi naabot ni Roald Amundsen ken ni Robert F. Scott ti Ungto, fa sinaruno ti baassit nga insasao iti tunggal maysa a tao, ken mangited ti kangato a kas ti 2,835 metro (9,301 ft).[5][6] Ti agdama a pasok ket addaan kadagiti puesto dagiti planeta, Init, ken ti Bulan idi Enero 1, ken ti pay gambang a bituen a mangmarka iti ungto.[7][8]
Seremonial nga Abagatan nga Ungto[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Seremonial nga Abagatan nga Ungto ket ti maysa a lugar a nailasin para kadagiti opurtunidad ti panagretrato idiay Estasion Abagatan nga Ungto. Daytoy ket mabirukan iti likmut iti 180 metro (590 ft) manipud iti Heograpiko nga Abagatan nga Ungto,[9] ken buklen dagiti metaliko nga espera iti plinto, a napalikmutan babaen dagiti wagayway dagiti signatoria dagiti estado ti Tulag ti Antartiko.
Dagiti historiko a monumento[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tolda Amundsen: Ti tolda a naipatakder babaen ti Norwego nga ekspedision nga indauluan babaen ni Roald Amundsen idi simmangpet idi 14 Disiembre 1911. Daytoy ket agdama a naitabon iti niebe ken yelo idiay asideg ti Ungto. Daytoy ket naidesignado a Historiko a Sitio wenno Monumento (HSM 80), kalapsan ti singasing babaen ti Norwega iti miting ti Sistema ti Tulag ti Antartiko.[10]
Ti Flagpole ti Arhentina: Ti flagpole a naipatakder idiay Heograpiko nga Abagatan nga Ungto idi Disiembre 1965 babaen ti Immuna a Polar nga Ekspedision ti Arhentina ket naidesignadon a kas Historiko a Sitio wenno Monumento (HSM 1) kalpasan ti singasing ti Arhentina iti miting ti Sistema ti Tulag ti Antartiko.[11]
Klima ken aldaw ken rabii[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kitaen pay ti Klima ti Antartika, tengnga ti rabii nga init ken Polar a rabii
Iti las-ud ti akin-abagatan a (austral) panaglam-ek (Marso–Septiembre), ti Abagatan nag Ungto ket saan a makaawat iti lawag ti init, ken manipud iti Mayo aginggana ti Hulio, kadagiti nagbaetan ti paset ti panawen ti sumipnget, daytoy ket kompleto a nasipnget (malaksid ti lawag ti bulan). Iti kalgaw (Septiembre–Marso), ti init ket agnanayon nga adda iti ngato ti horisonte ket agparparang nga aggunay iti sirkulo nga agpakanigid. Nupay kasta, daytoy ket kankanyon nga ababa iti langit, a makabot iti kangato iti 23.5° iti Disiembre. Kaaduan ti lawag ti init a saan a makaabot iti rabaw ket maiballatek babaen ti puraw a niebe. Daytoy a kaawan ti pudot manipud iti init, a mairaman iti nangato nga altitud (agarup a 2,800 metro (9,200 ft)), ket kaibuksilanna a ti Abagatan nga Ungto ket addaan kadagiti maysa a panaglalam-ek a klima iti Daga (ngem saan met nga isu ti kalamiisan; ti rekord ket mapan iti rehion iti asideg ti Estasion Vostok, ken adda pay daytoy idiay Antartika, a naisanglad iti nangatngaton).[12] Dagiti temperatura idiay Abagatan nga Ungto ket ab-ababa ngem ti Amianan nga Ungto, gapu ta ti Abagatan nga Ungto ket mabirukan iti altitud iti tengnga ti masa ti daga ti kontinente, bayat a ti Amianan nga Ungto ket adda iti pantar ti baybay iti tengnga ti taaw (nga agtignay a pagidulinan iti pudot).
Iti tengnga ti kalgaw, no ti init ket makaabot iti kangato iti agarup a 23.5 gradgrado, dagiti nangato a temperatura idiay Abagatan nga Ungto iti Enero ket agpakatengnga iti −25.9 °C (−15 °F). Kalpasan ti innem a bulan nga "aldaw" ket malpasen ken bumabbaba ti init, dagiti temperatura ket lumaiisda met: makaabot dagitoy ti −45 °C (−49 °F) iti ilelennek ti init (naladaw a Marso) ken ti ileleggak iti init (naladaw a Septiembre). Iti panaglalam-ek, ti natimbeng a temperatura ket agtalinaay iti agarup a −58 °C (−72 °F). Ti kangatuan a temperatura a nairehistro idiay Estasion ti Abagatan nga Ungto ti Amundsen-Scott ket −12.3 °C (9.9 °F) idi Disiembre 25, 2011,[13] ken ti kababaan ket −82.8 °C (−117.0 °F) idi Hunio 23, 1982[14][15][16] (ti kababaan a nairehistro iti ania man a lugar iti Daga ket −89.2 °C (−128.6 °F) idiay Estasin Vostok idi Hulio 21, 1983).
Ti Abagatan nga Ungto ket addaan iti kasla desierto a klima, ken gangani a saan a makaawat iti panagtudtudo. Ti dam-eg ti angin ket ganggani a sero. Nupay kasta, dagiti napigsa nga angin ket agpataud kadagiti agpulpul-oy a niebe, ken ti panagpaadu ti niebe ket agdagup iti agarup a 20 cm (7.9 in) iti tunggal maysa a tawen.[17] Ti dati a simboro kadagiti retrato ti estasion ti Amundsen-Scott ket gangani a naitabon gapu kadagiti bagio ti niebe, ken ti pagserrekan iti simborio ket kankanayon a maboldoser tapno makali. Dagiti kaudian a pasdek ket naipatakder kadagiti salingkadang tapno saan a maitabon dagitoy iti niebe.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Moving the South Pole" Naiyarkibo 2011-07-16 iti Wayback Machine, NASA Quest
- ^ Amundsen-Scott South Pole Station, National Science Foundation, Office of Polar Programs
- ^ "Where is the real Pole really?". Naala idi 2008-03-25.
- ^ "Marker makes annual move", Antarctic Dom. Enero 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.
- ^ "Sign at the (ever moving) actual geographical South Pole (a few feet away from the Ceremonial Pole)". Pierre R. Schwob Physics/Astronomy. Naala idi 2013-05-25.
- ^ Kiefer, Alex (Enero 1994). "South Pole Marker". Naala idi 2008-03-24.
- ^ Rejcek, Peter. "A good point". Antarctic Sun. Naala idi 19 Pebrero 2013.
- ^ Donenfeld, Jeffrey. "Return to tradition". Naala idi 19 Pebrero 2013.
- ^ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pole-from-air.jpg
- ^ "List of Historic Sites and Monuments approved by the ATCM (2012)" (PDF). Antarctic Treaty Secretariat. 2012. Naala idi 2014-01-07.
- ^ "List of Historic Sites and Monuments approved by the ATCM (2012)" (PDF). Antarctic Treaty Secretariat. 2012. Naala idi 2013-10-04.
- ^ Science question of the week, Goddard Space Flight Center.
- ^ Matthew A. Lazzara (2011-12-28). "Preliminary Report: Record Temperatures at South Pole (and nearby AWS sites…)". Naala idi 2011-12-28.
- ^ Your stay at Amundsen-Scott South Pole Station Naiyarkibo 2006-02-02 iti Wayback Machine, National Science Foundation Office of Polar Programs
- ^ "How cold is the Antarctic?". NIWA. Naala idi 2012-08-13.
- ^ "Antarctic Weather". Naala idi 2013-05-25.
- ^ Initial environmental evaluation – development of blue-ice and compacted-snow runways, National Science Foundation Office of Polar Programs, Abril 9, 1993
- ^ "South Pole, Antarctica". WeatherBase. Naala idi 2009-10-07.
- ^ "Antarctica Climate data and graphs". Naala idi 2010-04-10.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Abagatan nga Ungto iti Wikimedia Commons


text:
Veracruz
Ti Veracruz (Panangibalikas nga Espaniol: [beɾaˈkɾus] (dengngen)), pormal a Veracruz de Ignacio de la Llave (Panangibalikas nga Espaniol: [beɾaˈkɾus ðe iɣˈnasjo ðe la ˈʝaBe]), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Veracruz de Ignacio de la Llave (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 212 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Xalapa-Enríquez.
Ti Veracruz ket beddengan babaen dagiti estado ti Tamaulipas iti amianan, ti San Luis Potosí ken Hidalgo iti laud, ti Puebla iti abagatan a laud, ti Oaxaca ken Chiapas iti abagatan, ken ti Tabasco iti abagatan a daya. Iti daya, ti Veracruz ket adaan iti adu a pannakibingay iti aplaya ti Golpo ti Mehiko.
Ammo ti estado para kadagiti populasionna iti aglalaok nga etniko ken indihenio. Ti luto ti Veracruz ket mangipaltiing kadagiti adu nga impluensia iti kultura a limmabas iti estado gapu ti kinapangruna ti puerto ti Veracruz.
Iti pay maipatinayon iti kapitolio a siudad, dagiti kadakkelan a siudad ti estado ket mairaman ti Veracruz, Coatzacoalcos, Córdoba, Minatitlán, Poza Rica, Boca Del Río ken Orizaba.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Veracruz iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Veracruz manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Veracruz iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Veracruz


text:
Bongao
Ti Bongao ket maysa a maika-2 a klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Tawi-Tawi iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bongao ket nabingbingay a politikal kadagiti 35 a barbaranggay.[2]
- Ipil
- Kamagong
- Karungdong
- Lakit Lakit
- Lamion
- Lapid Lapid
- Lato Lato
- Luuk Pandan
- Luuk Tulay
- Malassa
- Mandulan
- Masantong
- Montay Montay
- Pababag
- Pagasinan
- Pahut
- Pakias
- Paniongan
- Pasiagan
- Bongao Poblacion
- Sanga-sanga
- Silubog
- Simandagit
- Sumangat
- Tarawakan
- Tongsinah
- Tubig Basag
- Ungus-ungus
- Lagasan
- Nalil
- Pagatpat
- Pag-asa
- Tubig Tanah
- Tubig-Boh
- Tubig-Mampallam
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Bongao | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ BARMM Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "BARMM". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "ARMM – Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Tawi‑tawi". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Daytoy ti kalendario para iti ania man a kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes, Enero 1 (dominikal a letra D). Kas pagarigan: dagiti tawen ti Gregoriano ti 1981, 1987, 1998, 2009, 2015, 2026 ken 2037[1]
wenno ti tawen ti Huliano ti 1915 (kitaen dagiti tabla dita baba).
Daytoy laeng ti kadawyan a tawen nga addan dagiti tallo a pannakapasamak ti Maika-13 ti Biernes (dagiti bisiesto a tawen a mangrugi kadagiti Dominggo ket makibinningayda kadagitoy a panangilasin); Pebrero, Marso ken Nobiembre.
Ti kadawyan a tawen ket ti tawen nga addaan kadagiti 365 nga aldaw, a saan a bisiesto a tawen nga addaan kadagiti 366 nga aldaw.
Daytoy a kita ti tawen ket addaan kadagiti 53 a lawas iti lawas-aldaw a pormat ti ISO 8601.
- ^ a b
"Ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes",
jonstlouis.htmlplanet.com, 2011, webpage:
HTMcal.
- ^ "Kalendario iti tawen ti 1803 (Rusia)" (Kalendario a Huliano, a mangrugi iti Martes), webpage: Huliano-1803 (Ti Romania ket nagus-usar iti Huliano idi 1919, idi inampon ti Rusia ti Gregoriano).
Dagiti kita ti tawen a Gregoriano kada siklo a bisiesto babaen ti Dominikal a letra (DL)[1] ken ti Patingga iti lubong (DD)


text:
Pagsasao a Kubu
Ti pagsasao a Kubu ket ti sasao a Malayano a naisasao idiay akin-abagatan a kalugnakan ti isla ti Sumatra idiay Indonesia babaen dagiti tattao a Kubu (Orang Rimba), ken adu kadagitoy ket nomadiko. Adda grado iti dibersidad ti dialekto.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kubu iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kubu". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Gurruod
Ti gurruod ket ti uni a patauden babaen ti kimat. Depende iti kaadayo ken ti kasasaad ti kimat, daytoy ket mabalin a sumakop iti napigsa panagkalbuong aginggana iti napaut a daranudor. Ti kelaat a panagpangato iti presion kentemperaturea manipud iti kimat ket agpataud iti napardas a panagbussog iti angin a mangpalikmut ken iti kaunegan ti boltahe ti kimat.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Gurruod iti Wikimedia Commons
- The science of thunder
- Thunder: A Child of Lightning


text:
Uson
Ti Uson ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Masbate iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Uson ket politikal a nabingbingay iti 35 a barbaranggay.[2]
- Arado
- Armenia
- Aurora
- Badling
- Bonifacio
- Buenasuerte
- Buenavista
- Campana
- Candelaria
- Centro
- Crossing
- Dapdap
- Del Carmen
- Del Rosario
- Libertad
- Madao
- Mabini
- Magsaysay
- Marcella
- Miaga
- Mongahay
- Morocborocan
- Mabuhay
- Paguihaman
- Panicijan
- Poblacion
- Quezon
- San Isidro
- San Jose
- San Mateo
- San Ramon
- San Vicente
- Santo Cristo
- Sawang
- Simawa
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Uson | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Bicol Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Masbate". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Daytoy ket
pagtaripatuan a kategoria
, nga inus-usar a pagtaripatuan ti proyekto ti Wikipedia. Saan a paset daytoy ti ensiklopedia ken aglaon kadagiti panid a saan nga artikulo, wenno grupo dagiti artikulo babaen ti kasasaad imbes a ti linaon. Saan nga iraman daytoy a kategoria kadagiti kategoria ti linaon.
Daytoy ket
pagsurotan a kategoria
. Agaramid ken agtaginayon iti maysa a listaan ti pampanid a nangruna met laeng a para iti listaan. Saan dagitoy a parte ti
isbangan ti kategorisasion ti ensiklopedia
.
Daytoy ket
kadagiti nakaikamenganna a panid—malaksid no maisaad ti maitunos a nailemmeng a kategoria kakaykayatan ti agar-aramat (Tabas → Ipakita dagiti nailemmeng a kategoria). Maus-usar dagitoy a kategoria a pagsurotan, panagaramid ken panagurnos kadagiti listaan dagiti panid a makasapul iti "
adu a pakadlawan" (kas pagarigan, dagiti panid nga agus-usar kadagiti nasukatanen a sintaksis), wenno dagiti masapul a maurnos ti sino man a mabalin a makaaramid. Agserbi pay dagitoy a kategoria nga agurnong kadagiti kameng dagiti nadumaduma a listaan wenno dagiti subkategoria iti dakdakkel, wenno nasaysayaat a listaan.
Daytoy a kategoria ket aglaon kadagiti panid a mangilak-am iti
( Plantilia:Infobox pagilian tungtungan) nga agraman kadagiti di ammo a parametro (di naipalawag, kamali ti pannakailetra, kdpy.).
Dagiti panid ket alpabetikoda a maurnos babaen ti nausar a di ammo a parametro, kas iti panid nga agus-usar iti di ammo a parametro ti
|foo= ket maurnosto iti baba ti "F". Ti nagan ti panid ket kadawyan a mausar a kas sekondario a tekla ti urnos.
Maduktalan dagiti di ammo a parametro babaen ti panagusar iti
Modulo:Panagkita para kadagiti di ammo a parametro iti maysa a plantilia. Tapno maipakita ti pakaammo a nailista ditoy iti panid ti kategoria, usaren ti {{ Kategoria dagiti di ammo a parametro}} iti panid ti kategoria.
Pampanid iti kategoria "Pampanid nga agus-usar iti infobox pagilian nga agraman kadagiti di ammo a parametro"
Dagiti sumaganad a 28 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 28 a dagup.


text:
Tabasco
Ti Tabasco (taˈBasko (tulong·pakaammo)), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tabasco (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Tabasco), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 17 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Villahermosa. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya ti pagilian ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti amianan a daya, ti Veracruz iti laud ken ti Chiapas iti abagatan, ken ti departamento ti Petén ti Guatemala iti abagatan a daya. Daytoy ket addaan iti aplaya iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Kaaduan ti estado ket naabongotan iti katuduan a bakir a maigiddiat kadagiti kaaduan a sabali a lugar idiay Mehiko, daytoy ket addaan iti adu a panagtutudo iti tinawen. Iti daytoy a rason, daytoy ket addaan pay kadagiti bassit a danaw, dagiti kalugnakan ken dagiti karayan. Ti estado ket suheto kadagiti nakaro a pasamak iti layus, ken ti naudi a napasamak let idi 2007, a naapektarann iti walopulo a porsiento iti estado. Ti estado ket ayamn pay ti La Venta, ti nangruna a lugar ti sibilisasion ti Olmec, a naikeddeng a ti taudan dagiti naud-udi a kultura ti Mesoamerika. Uray no daytoy ket agpatpataud kadagiti adu a kantidad iti lana ken masna a gas, nakaro pay laeng iti kinapanglaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Tabasco iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tabasco manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Tabasco iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Tabasco


text:
William Howard Taft
Ni William Howard Taft (Septiembre 15, 1857 – Marso 8, 1930) ket isu iditi Maika-27 a Presidente iti Estados Unidos (1909–1913) ken kalpasan daytoy ti maikasangpulo a Pangulo ti Hustisia ti Estados Unidos (1921–1930). Isu laen tiagmaymaysa a nagserbi kadagitoy dua nga opisina.
Sakbay a nagbalin a Presidente, ni Taft ket napili idi nga agserbi idiay Kangatuan a Korte ti Ohio idi 1887. In 1890, ni Taft ket naidutok a kas maysa a Paradawat Heneral ti Estados Unidos ken idi 1891 a kas maysa a hues ti Korte ti Estados Unidos a Pagkiddawan para iti Maikanem a Lawlaw. Idi 1900, ni Presidente William McKinley indutokna ni Taft a kas Gobernador-Keneral ti Filipinas. Idi 1904, ni Presidente Theodore Roosevelt ket indutokna ni Taft a kas ti Sekretario ti Gubat iti maysa a ganetget a panagpalaing kenni Taft, nga idi ket asidegna a kumaduaan ti politika, a pinilina a sumarono kaniana ti kinapresidente. Ni Taft nagipagarup ti nangruna a papel ti panasolbar kadagiti parikut, ken nagipagarup kadagiti dadduma nga okasion ti papel nga agtigtignay a Sekretario ti Estado, bayat a nagapday kadagiti daton manipud kenni Roosevelt nga agserbi ti Kangatuan a Korte.
Isu ket nagsaksakay ti allon iti nadayeg a panakasuporta ti kaduana a Republikano a ni Roosevelt, ni Taft nalaka a nagabak iti 1908 a panagtarayna para iti presidente.[2]
Iti maymaysa a terminona, ti domestiko a programa ni Taft ket nagiyunay-unay ti panagdadael ti talek, reporma ti sibil a serbisio, ti panagpapigsa ti Komision ti Pangestado a Komersio, panagpasayaat dagiti panag-obra ti koreo a serbisio, ken ti panakaipasa ti Maikasagapulo ket innem a Panagpasayaat. Iti ballasiw taaw, ni Taft snagsukisok ti panagpasayaat ti panagrang-ay ti ekonomiko dagiti pagilian idian Latino nga Amerika ken Asia babaen ti "Doliar a Diplomasia", ken nangipakita ti naturay a panagikeddeng ken panagtengngel iti panagsungbat ti rebolusion idiay Mehiko. Ti managturong ti obra ani Taft ket naamammoanna idi dagiti pagbanagan kadagiti politiko a panagikeddengna, nga agnanayon a naisinsinanan dagiti nangruna a kontituensiana, ken nakaro a naabak ti panagtarayna ti maikadua a termino iti panagbutos ti presidnte idi 1912. Iti panagsukisok dagiti eskolar ti kinapresidente, ni Taft ket kadawyan a mairanggo iti makadua wenno maikatlo a pagkapat kadagiti amin a presidente.
Kalpasan ti ipapanawna ti opisina, ni Taft ket kaaduan nga inususarna dagiti orasna ti akademia, arbitrasion, ken ti panagbiruk para iti kappia ti lubong babaen ti bukodna nga inpatakder a Liga ti Panagipatungpal ti Kappia. Idi 1921, kalpasan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ni Presidente Warren G. Harding indutokna ni Taft a kas ti Pangulo ti Hustisia iti Estados Unidos. Ni Taft ket nagserbi iti daytoy a kapasidad sakbay ti nabiit nga ipupusayna idi 1930.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Finkelman, Paul (2006). Encyclopedia of American civil liberties. CRC Press. p. 1601. ISBN 978-0-415-94342-0. Naala idi Hulio 11, 2011.
- ^ Arnold, Peri. "William Howard Taft: Dagiti Kampania ken Panagbutos". Amerikano a Presidente: Ti Online a Pagibasaran a Rekurso. Unibersidad iti Virginia. Naala idi Disiembre 8, 2010.
Ti Panagballigina idi ket naparmekan. Isu ket nagawit kadagiti amin malaksid kadagiti tallo nga estado nga adda ti ruar ti Demokratiko a Nataked nga Abagatan ken nangabak kadagiti won 321 nga elektoral a butos a maigiddiat ti 62 ni Bryan.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni William Howard Taft iti Wikimedia Commons


text:
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti San Juan
Ti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti San Juan ket isu ti pannakabagi ti Siudad ti San Juan iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Manipud idi 1907 aginggana idi 1972 daytoy ket nairepresenta a kas paset ti umuna adistrito ti Rizal. Daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion IV iti Interim Batasang Pambansa manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Daytoy ket naigrupo iti Mandaluyong manipud idi 1984 aginggana idi 1995 para iti pannakabagi ti Kadawyan a Batasang Pambansa ken ti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi, a kas distrito ti San Juan-Mandaluyong. Dagitoy dua ket naisina ken nadatonan ti bukodda a pannakabagi iti Kongreso babaen ti paset 49 ti nainkalintegan a dokumento ti siudad ti Mandaluyong (Republika Tignay Blng. 7675) a naaprobaran idi Pebrero 9, 1994, ken napasingkedan idi bril 10, 1994.
Maymaysa a Distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Populasion (2010): 121,430
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas


text:
UTC−03:00
Ti UTC−03:00 ket ti timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 3 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC).
Pagalagadan nga Oras ti Laud a Greenland (panaglalam-ek ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Greenland (Kalaallit Nunaat) - kaaduan ti isla, mairaman ti abagatan, laud ken dagiti aplaya ti amianan a laud, mairaman ti Qaanaaq (malaksid ti Thule Air Base) [1] - ket paliiwenda dagiti pagalagadan ti DST ti Kappon ti Europa
- Saint-Pierre ken Miquelon (Pransia) - paliiwenda ti dagiti pagalagadan ti DST ti Amianan nga Amerika - sagpaminsan a tinawtawagan ti PMST, Pagalagadan nga Oras ti Pierre ken Miquelon
Oras ti Aldaw ti Atlantiko (kalgaw ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kanada
- Nova Scotia, New Brunswick, Prince Edward Island, Labrador malaksid ti abagatan a daya nga ungto, ken ti akindaya unay a paspaset ti Quebec
- Bermuda (Nagkaykaysa a Pagarian)
- Greenland (Kalaallit Nunaat) - Thule Air Base - paliiwenda dagiti pagalagadan ti DST ti Amianan nga Amerika
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Surinam
- Pranses a Guiana
- Brasil - Akin-amianan ken Amianan a daya nga Es-estado
- Arhentina
- Antartika - Graham Land
Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-abagatan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Brasil - Akin-abagatan, Abagatan a daya nga Es-estado
- Uruguay
Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Brasil - Abagatan a laud nga Es-estado
- Chile - nangruna a daga
- Is-isla ti Falkland
- Paraguay


text:
Glottolog
Ti Glottolog ket bibliograpiko a database dagiti saan unay nga ammo a pagsasao iti lubong ken nataripato daytoy iti Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology idiay Leipzig, Alemania. Adda dagiti dua a komponente: Ti katologo Languoid, ti katologo dagiti pagsasao ken dagiti pamilia ti pagsasao iti lubong; ken ti Langdoc, ti bibliograpia. Daytoyket maigiddiat manipud iti ad-adu nga ammo nga Ethnologue kadagiti nadumaduma a positibo a waya: Daytoy ket mangpadas laeng a mangawat kadagiti pagsasao a napasingkedanen nga adda ken naidumduma babaen dagiti editor (dagiti karuay a saan pay a napasingkedan, ngem tinawid manipud iti sabali a taudan, ket mamarkaan a kas "spurious" wenno "unattested");[1] daytoy ket mangpadas laeng a mangidasig kadagiti pagsasao kadagiti pamilia a naipakitan nga umiso; naited dagiti adu a bibliograpiko a pakaammo, a naipangpangruna para kadagiti saan unay nga ammo a pagsasao; ken, iti limitado a gay-at, dagiti alternatibo a nagan ket nailista segun ti dagiti taudan nga agusar kaniada. Kadagiti dadduma a kaso, dagiti nagan ti pagsasao kadagiti naikabil iti bibliograpia iti Langdoc ket nainaganan dagitoy babaen ti kodigo ti ISO wenno Glottolog; daytoy ket banag nga agdama a mapadpadakkel. Ti Glottolog ket maigiddiat met kadagiti nadumaduma a negatibo a waya: Ti kangrunaan, malaksid ti agmaymaysa a punto a lokasion iti mapa ket iti heograpiko a sentrona, awan ti maited nga etnograpiko wenno demograpiko a pakaammo. Dagiti akin-ruar a silpo ket maited iti ISO, Ethnologue, ken dagiti dadduma nga online a database ti pagsasao.
Ti edision 2.2 ket naipablaak iti online idi 2013, ken nalisensiaanbabaen ti Creative Commons Attribution-Sharealike 3.0 Unported License. Ti edision 2.4 ket naipablaak idi 2015.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kitaen para iti kas pagarigan ti seksion ti bookkeeping para kadagiti pagsasao ti ISO languages nga inkeddeng ti Glottolog a mainaig nga agdumaduma.
Daytoy a panangisalumina ket saan a maipakat kadagiti dialekto, nga adu kadagitoy ket tinawid manipud iti MultiTree wenno sabali a taudan nga awan iti pammasingked.


text:
Hillary Clinton
Ni Hillary Diane Rodham Clinton (nayanak idi Oktubre 26, 1947) ket maysa nga Amerikana a politiko. Isu ti asawa ni William "Bill" Jefferson Clinton ti maika-42 a Presidente ti Estados Unidos, ken maysa idi nga Umuna a Balasang iti terminona idi 1993 aginggana idi 2001. Manipud idi 2001 aginggana idi 2009, isu ket nagserbi a kas Senador ti Estados Unidos manipud iti New York. Kalpasanna, isu ket nagserbi babaen ti agdama a Presidente Barack Obama a kas ti maika-67 a Sekretario ti Estado ti Estados Unidos manipud idi 2009 aginggana idi 2013. Isu ket kandidato para iti Demokratiko a nominasion para iti Presidente ti Estados Unidos iti panagbubutos ti presidente ti 2016.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "CLINTON, Hillary Rodham, (1947 -)". Biographical Directory of the United States Congress (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hunio 18, 2016. Naala idi Hunio 18, 2016.
- ^ "Biographies of the Secretaries of State: Hillary Rodham Clinton (1947–)" (iti Ingles). Office of the Historian. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hunio 18, 2016. Naala idi Hunio 18, 2016.
- ^ SNAC; naala idi: Oktubre 9, 2017.
- ^ https://brockhaus.de/ecs/julex/article/clinton-hillary; naala idi: Oktubre 9, 2017.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Website ti kampania
- Pundasion Clinton
- Hillary Rodham Clinton iti Curlie (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Tahitiano
Ti Tahitiano (Reo Tahiti wenno Reo Mā'ohi)[3] ket ti pagsasao a Polinesio, a nangruna nga insasao idiay Is-isla Sosiedad iti Polinesia a Pranses. Daytoy ket tagikua ti grupo ti Akindaya a Polinesio.
Ti Tahitiano ket immuna idi a naisurat manipud iti naisasao a pagsasao babaen dagiti misionario ti Kangimongan ti Misionario ti Londres idi nasapa a maika-19.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Tahitiano iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Tahitian". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Reo Mā'ohi maipatarus a kas “patneng a pagsasao”, ken mabalin nga iti prinsipio ket mangidesignado iti ania man kadagiti pito nga indehenio a pagsasao iti Pranses a Polinesia. Ti pagsasao a Tahitiano ket naisangayan a tinawtawagan iti Reo Tahiti (Kitaen ti Charpentier & François 2015: 106).


text:
Ibajay
Ti Ibajay ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Aklan iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ibajay ket politikal a nabingbingay iti 35 a barbaranggay.[2]
- Agbago
- Agdugayan
- Antipolo
- Aparicio
- Aquino
- Aslum
- Bagacay
- Batuan
- Buenavista
- Bugtongbato
- Cabugao
- Capilijan
- Colongcolong
- Laguinbanua
- Mabusao
- Malindog
- Maloco
- Mina-a
- Monlaque
- Naile
- Naisud
- Naligusan
- Ondoy
- Poblacion
- Polo
- Regador
- Rivera
- Rizal
- San Isidro
- San Jose
- Santa Cruz
- Tagbaya
- Tul-ang
- Unat
- Yawan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Ibajay | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akinlaud a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Aklan". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
BAGUIO CITY – Agtultuloy ti panangisayangkat ti Philippine Statistics Authority (PSA-Benguet) iti panagparehistro kadagiti umili para iti Philippine Identification System wenno national ID iti baet ti karit iti signal kadagiti maar-aramat a gadgets.
Sigun kenni Imelda Buyuccan, Chief Statistical Specialist ti PSA-Benguet, karit kadakuada ti kinakapoy ti signal bayat ti panagparehistroda iti national ID kadagiti nasusulinek a babbarangay iti probinsia, pakairamanan dagiti babbarangay nga adda iti lockdown.
Imbinglayna a kadawyan a bumayag ti panagparehistro para iti Step 2 wenno ti panagkolektarda ti biometric information dagiti umili no narigat ti signal iti lugar a nagturonganda nga agresresulta iti atiddog a pila dagitoy.
Nupay kasta, dinakamatna a mangitudtudingda ti schedule kadagiti registration centers nangruna ta 60 laeng ti kapasidad wenno bilang a mabalin nga akomodaren dagiti registration kits iti innaldaw.
Innayonna a mapaspasaranda metlaeng ti killaat a panag-offline ti maar-aramat a kagawaan.
Iti baet dagitoy, impanamnama ni Buyuccan nga ad-adalendan dagiti timmaud a pakaseknan ken ar-aramidenda ti amin a kabaelanda tapnu agbalin a napartak ti panagparehistro dagiti umili para iti national ID.


text:
Maysa a pagtamdan a mannurat… agingga iti maudi a gundaway, adda pay laeng iti paborito a lamisaanna ti typewriter nga ar-aramatenna iti panagsuratna iti sarita, daniw ken nobela.
Dayta ni Francisco ‘Frank’ Quitasol, 70, iti Rissing, Bangar, La Union. Bangolan a mannurat manipud pay laeng idi dekada 60. Nagsursurat iti drama iti radio kas koma iti ABS-CBN, Bombo Radio ken MBC. Maysa a Bucaneg Awardee ti Gunglo dagiti Mannurat nga Ilocano-Filipinas.
“Parbangon ti panagsuratna ta naulimek pay laeng ti aglawlaw. Uray pay no agmaymaysa iti balay, dayta ti gundaway a panagsuratna.” Daytoy ti kinuna ni Ma’am Clarita a kaingungotna.
Idi 1960’s ti panangrugina a nagsursurat babaen iti panagsuratna bayat iti panagbasana iti kolehio. Idi dekada 70 ket nagsurat iti drama iti radio iti ABS-CBN idiay Dagupan City. Simmaruno a nagsurat iti Bombo Radio ket idi 1990’s ket limmipat iti MBC a ditoy ti nagretiruanna. Saanna met naliplipatan ti nagsursurat iti sarita ken nobela a dagitoy ket naipabpablaak iti Bannawag.
Naipasngay idi Marso 10, 1939 ken pimmusay idi Agosto 22, 2009 gapu iti mapapati nga atake iti high blood.
Iti panagsuratna, typewriter ti inar-aramatna, nga agpapan ita ket adda pay laeng ti maysa kadakuada iti lamisaanna iti pagtaenganda. Ti adda ita ti maikapat kadagiti inar-aramatna.
Inulilana ti asawana a ni Clarita ken dagiti annakna a da Loida, Rowel, Janice, Jayson ken Jessa, ken dagiti kakabsatna a da Udellia, Irene ken Juan.
Kaudian kadagiti nobelana ti “Mutia Ti Ressaac” a naipablaaw iti Bannawag itoy a tawen.
Kadduana itan iti GUMIL-Langit dagiti dadduma pay a mannurat a pimmusay itoy a tawen a pakairamanan da Godofredo Reyes ken Claire Sumahit.


text:
Sierra Bullones
Ti Sierra Bullones ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Bohol iti Filipinas.
Dagiti baranggayUrnosen
Ti Sierra Bullones ket nabingbingay a politikal kadagiti 22 a barbaranggay.[2]
- Abachanan
- Anibongan
- Bugsoc
- Canlangit
- Canta-ub
- Casilay
- Danicop
- Dusita
- Cahayag
- La Union
- Lataban
- Magsaysay
- Matin-ao
- Nan-od
- Poblacion
- Salvador
- San Agustin
- San Isidro
- San Jose
- San Juan
- Santa Cruz
- Villa Garcia
DemograpiaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Municipality of Sierra Bullones | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Tengnga a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Bohol". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Werner Heisenberg
Ni Werner Karl Heisenberg (Aleman: [ˈhaɪzənbɛɐ̯g]; 5 Disiembre 1901 – 1 Pebreo 1976) ket Aleman a teoretikal a pisiko ken maysa kadagiti nangruna a pionero ti mekanika kuantum. Isu ket nangipablaak iti obrana idi 1925 iti baro a papel. Kadagiti simmaruno a serye dagiti papel kada Max Born ken Pascual Jordan, iti las-ud ti isu met laeng a tawen, daytoy a pormulasion ti matrix ti mekanika kuantum ket kaaduan idi a naipalawag. Idi 1927 inpablaakna ti bukodna a pamunganayan ti panagdudua, ken dayta ti nangitakderanna ti pilosopiana ken ti kaaduan a pammakaammo kaniana. Ni Heisenberg ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1932 "para iti panagpartuat ti mekanika kuantum".[2] Isu ket nangruna pay a nagkontribusion kadagiti teoria iti hidrodinamika dagiti nagulo nga ayus, ti tengnga ti atomiko, ferromagnetismo, kosmiko a rayraya, ken dagiti subatomiko a partikula, ken instrumental pay iti panagplano ti immuna a reaktor ti atomiko ti Laud nga Alemania idiay Karlsruhe, ken kakuyog ti panagsukisok ti reaktor idiay Munich, idi 1957.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The Nobel Prize in Physics 1932". Nobelprize.org. Naala idi 2012-12-07.
- ^ Heisenberg actually received his Nobel Prize for 1932 one year later, in 1933.[1]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Werner Heisenberg iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Werner Heisenberg iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Polbora
Ti polbora ket isu ti immuna a kimiko nga eksplosibo ket ti is-isu laeng a naam-ammuan aginggana idi maika-19 a siglo. Daytoy ket ti panaglalaok ti asupre, uging, ken nitrato ti potasio (a ti asupre ken ti uging ket isu dagitoy ti agtigtignay a kas dagiti sungrod, bayat a ti nitro ket agob-obra a kas ti oksidante.[1][2] gapu kadagiti panaguram a tagikuana ken ti gatad ti pudot ken ti tomo ti alingasaw a mapataudna, ti polbora ket kaaduan a naus-usar a kas ti allin kadagiti paltog kenlaok dagiti palpalibang.
Ti polbora idi segun ti kaaduna a konsenso dagiti akademiko, ket naimbento idi maika-19 a siglo idiay Tsina,[3] ken ti kasapaan a nairehistro a naisurat a pormula para iti polbora ket naiparang iti teksto ti Song a Dinastia idi maika-11 a siglo, ni Wujing Zongyao.[4] Daytoy a pannakaduktal ket nakaiturongan ti pannakaparnuay ti palpalibang ken dagiti nasapa nga armas ti polbora idia Tsina. Kadagiti simmaruno a siglo kalpasan ti Insik a pannakaduktal, dagiti armas ti polbora ket nangrugrugin a nagparang iti Muslim a lubong, Europa, ken India. Ti teknolohia ket naiwarwaras manipud idiay Tsina babaen ti Tengnga a Daya wenno Sentral nga Asia, ken kalpasanna idiay Europa. Ti kaasapaan nga Akinlaud a pannakaibaga ti polbora ket nagparang kadagiti teksto a naisurat babaen ti Ingles a pilosopo a ni Roger Bacon idi maika-13 a siglo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Jai Prakash Agrawal (2010). High Energy Materials: Propellants, Explosives and Pyrotechnics. Wiley-VCH. p. 69. ISBN 978-3-527-32610-5.
- ^ David Cressy, Saltpeter: The Mother of Gunpowder (Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxfords, 2013)
- ^ Jack Kelly Gunpowder: Alchemy, Bombards, and Pyrotechnics: The History of the Explosive that Changed the World, Perseus Books Group: 2005, ISBN 0465037224, ISBN 9780465037223: pp. 2–5
- ^ Chase 2003:31 : "ti kasapaan a kadagiti nabati a pormula para iti polbora ket mabirukan idiay Wujing zongyao, ti obra ti militar manipud idi agarup a 1040"
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chase, Kenneth (2003), Firearms: A Global History to 1700, Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge, ISBN 0-521-82274-2.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Polbora iti Wikimedia Commons


text:
Kategoria:Flora ti Amianan nga Amerika
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 11 a subkategoria, manipud iti 11 a dagup.
*
- Flora ti Kanada (3 K, 1 P)
- Flora ti Mehiko (11 K, 25 P)
A
- Flora ti Abagatan akindaya nga Estados Unidos (5 K, 6 P)
- Flora ti Abagatan akinlaud nga Estados Unidos (2 K, 1 P)
- Flora ti Amianan-Tengnga nga Estados Unidos (1 K, 1 P)
F
- Flora ti Akindaya a Kanada (2 K, 2 P)
K
- Flora ti Karibe (15 K, 27 P)
R
- Ruruot ti Amianan nga Amerika (2 K, 4 P)
Pampanid iti kategoria "Flora ti Amianan nga Amerika"
Dagiti sumaganad a 8 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 8 a dagup.


text:
Pagsasao a Burum
Ti pagsasao a Burum, ammo pay a kas Mindik, ken Yaknge wenno Somba-Siawari manipud kadagiti dua a dialektona, ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Morobe, Papua Baro a Guinea.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Burum iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Burum-Mindik". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Luzon
Ti Luzon ket isu ti kadakkelan nga isla idiay Filipinas. Mabirukan daytoy idiay akin-amianan unay a rehion iti purpuro, ken daytoy ket nagan pay ti maysa kadagiti kangrunaaan a grupo ti is-isla iti pagilian a naisentro iti isla (dagiti dua a sabali ket ti Visayas ken Mindanao). Ti Luzon a kas ti isla ket mairaman ti maitutop a Luzon, ti Batanes ken Babuyan a grupo dagiti isla iti amianan, ken dagiti isla iti Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon, ken Mindoro.[3] Ti Luzon ket isu ti ekonomia ken politikal a sentro iti Filipinas, daytoy ket ayan ti kapitolio a siudad iti daytoy a pagilian, ti Manila.
Administratibo a pannakabingbingayUrnosen
Ti isla iti Luzon ket buklenna ti 8 kadagiti 17 nga administratibo a rehion iti Filipinas. Dagitoy a rehion ket saan a politikal a bagbagi, ngem dagitoy ket agserbi a kas administratibo a pannakaigrupo laeng dagiti probinsia. Dagitoy ket ti:
- Rehion ti Ilocos (Rehion I),
- Tanap ti Cagayan (Rehion II)
- Tengnga a Luzon (Rehion III)
- CALABARZON (Rehion IV-A)
- MIMAROPA (Rehion IV-B)
- Rehion ti Bicol (Rehion V)
- Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)
- Nailian a Kapitolio a Rehion (NCR)
Ti Rehion ti Ilocos (Rehion I) ket adda idiay amianan a daya a baktrang iti isla ken sanguenna ti Baybay Abagatan Tsína. Daytoy a rehion ket naamammuan para kadagiti puraw a kadaratan nga aplayana ken nabaknang a pakasaritaan. Dagiti probinsi aket to Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union, ken Pangasinan. Ti administratibo a a sentrona ket ti Siudad ti San Fernanado.
Ti Tanap ti Cagayan (Rehion II) ket mabirukan idiay amianan a daya a paset iti kangrunaan nga isla ken sakupenna ti Batanes ken Is-isla ti Babuyan iti amianan. Daytoy a tanap ket napalikmutan babaen ti Tengnga a Kordiliera ken ti kabanbantayan ti Sierra Madre. Ti agananod iti tengnga ket kaatiddogan a karayan iti daytoy a pagilian, ti Karayan Cagayan. Dagiti probinsia ket ti Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ken Quirino. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Tuguegarao.
Ti Tengnga a Luzon (Rehion III) ket buklenna ti kadakkelan a tanap iti pagilian ken agpatpataud ti kaaduan a paay iti bagas ti pagilian. Dagiti probinsia ket ti Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, ken Zambales. Ti administratyibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad San Fernando, Pampanga. Ti kuartel ti Marina ti Estados Unidos idi a Subic Bay ket mabirukan idiay Subic, Zambales a ti sigud nga Aero Puersa ti Estados Unidos ket adda idiay Clark Field, Pampanga. Dagitoy dua tattan ket dagiti agrangrang-ay a naipangpangruna a sona ti ekonomia iti pagilian. Dagiti kangrunaan a pagsasao ket ti Kapampangan ken Tagalog.
Ti CALABARZON (Rehion IV-A), ket maysa kadagiti kabaroan a rehion ti pagilian, daytoy idi ket paset iti Akin-abagatan a Tagalog (Rehion IV). Maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a luglugar iti pagilian. Ti nagan ti rehion ket akronimo a naipakatakderan para kadagiti probinsiana, a dagiti Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, ken Quezon. Dagiti Tagalog ket isu ti kaaduan nga etniko a grupo iti daytoy a rehion, a ti Tagalog ketisu ti kangrunaan a maisasao. Ti mabigbigan nga administratibo a sentrona ket ti Manila, nga adda daytoy idiay Metro Manila, nupay kasta, adu kadagiti opisial ti gobierno nga agusig a ti Siudad ti Quezon, nga adda met iti Metro Manila a kas ti administratibo a sento, ken ti pay, Siudad ti Lucena. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Calamba.
Ti MIMAROPA (Rehion IV-B), a mairaman ti CALABARZON daytoy ket maysa pay kadagiti kabaroana rehion ti pagilian, ket daytoy ket sigud a paset idi ti Akin-abagatan a Tagalog (Rehion IV). Bukklen daytoy ti kaaduang kadagiti isla iti grupo ti Luzon. Ti nagan daytoy a rehion ket akronimo a naipatakderan dagiti probinsiana, a dagitoy ket ti Marinduque, Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Palawan ken Romblon. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Calapan.
Ti Rehion ti Bicol (Rehion V) ket sakupenna ti Peninsula ti Bicol idiay abagatan a daya a gibus iti isla ti Luzon, ken dagiti is-isla a mairaman ti isla a probinsia iti Catanduanes ken Masbate. Dagiti nabati a kangrunaan a daga a probinsia ket ti Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, ken Sorsogon. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Legazpi. Dagiti agtaeng a kaputotan ti Bicolano ket agsasao da ti Bikol a kas ti kangrunaan a pagsasao.
Ti Rehion Administratibo ti Kordiliera (KAR) ket gangani a sakupenna ti Tengnga a Kordiliera a kabanbantayan iti Akin-amianan a Luzon. Ti KAR, ket naipartuat idi 1989 a kas maysa a naipangpangruna nga administratibo a rehion para kadagiti patneng a tribu iti kabanbantayan. Dagiti probinsiana ket ti Abra, Apayao, Benguet, Ifugao, Kalinga, ken Mountain Province. Ti rehional a sentrona ket ti Siudad ti Baguio.
Ti Nailian a Kapitolio a Rehion (NKR) ket maysa a naipangpangruna nga administratibo a rehion a mangbukel ti kapitolio iti pagilian, ti Manila; ti kaaduan ti populasion a siuda ti pagilian, ti Siudad ti Quezon; ken dagiti mainayon pay a 15 a siudad ken munisipalidad. Daytoy a rehion ket nalatlatak nga ammo kas ti Metro Manila. Daytoy laeng ti rehion iti pagilian nga awanan iti probinsia, ken isu ti kapusekan ti populasion ken addaan iti sumurok a 10 a riwriw nga agtataeng a tatatao iti lugar ti 636 km².
Ti Luzon ket sagpaminsan pay a mabingbingay kadagiti tallo a luglugar: ti Akin-amianan a Luzon, Akin-abagatan a Luzon ken Metro Manila. Ti Akin-amianan a Luzon ket dagiti rehion iti amianan iti Metro Manila (Rehion I, II, III ken KAR), a ti Akin-abagatan a Luzon ket dagiti rehion iti abagatana ken daya iti (Rehion IV-A, IV-B ken V). Adda dagiti estadistika a mangiraman iti Metro Manila iti Akin-abagatan a Luzon.
GalleryUrnosen
Kitaen payUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b "Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities" (PDF). 2010 Census and Housing Population. National Statistics Office. Naala idi 13 Pebrero 2013.
- ^ Ti pigura ket buklen dagiti 8 nga administratibo a rehion malaksid dagiti probinsia ti Batanes, Catanduanes, ken Masbate ken ti rehion ti MIMAROPA
- ^ Zaide, Sonia M. Ti Filipinas, maysa a Naisangayan a Pagilian. p. 50.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Luzon iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Luzon manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Luzon iti OpenStreetMap


text:
Viking
Dagiti Viking (manipud ti Duog a Nordiko víkingr) ket isu dagidi managbanniaga nga amianan a Hermaniko a tattao a nagraraut, nagtagilako, nagsukimat, ken nagtaeng kadagit adu a luglugar idiay Europa, Asia, ken dagiti isla ti Amianan nga Atlantiko manipud kadagiti naladaw a maika-8 ken maika-11 a siglo.[1] Dagiti Viking ket nagus-usar kadagiti natarikayo nga atiddog a barko nga addaan ti akaba, ababaw ti kaskara, a mangpalubos ti panagdaliasat kadagiti nadaleg a baybay wenno ababaw a danum ti karayan. Dagiti barko ket mabalinda ti sumanglad kadagiti aplaya , ken ti kinalag-anda ket mangpalubos kadagitoy a maawit kadagiti porteo. Dagiti a nasayaat a barko ket nangpalubos kadagiti Viking a nagbanniaga iti adayo a daya a kas ti Konstantinopla ken ti Karayan Volga idiay Rusia, ti adayo a laud a kas ti Islandia, Greenland, ken Newfoundland, ken ti adayo nga abagatan a kas ti Nekor.[2] Daytoy a paset ti panawen a panagpadakkel ti Viking, a naamammuan iti Panawen ti Viking , ket mangbukel ti maysa a nangruna nga elemento ti mediebal a pakasritaan ti Eskandinabia, Gran Britania, Irlanda, Rusia, aken ti amin a Europa.
Dagiti nadayeg a pannagipagarup kadagiti Viking ket kanknayon a maigiddiat ti narikut a ladawan a nagtaud kadagiti arkeolohia ken dagiti naisurat a tinaudan. Ti romantisado aladawan dagiti Viking a kas dagiti natakneng a salbahe ket nangrugi a rimsua idi maika-18 a siglo, ken daytoy ket rimmang-ay ken nagbalin nga adu a naamammuan idi las-ud ti maika-19 a siglo a Pangpaungar ti Viking.[3] Ti naipagpgarup a panirigan kadagiti Viking a kas dagiti naranggas a bruto wennointrepido nga adbenturero ket kaaduan a naggapo ti moderno a mito ti Viking a nakaala ti sukogna babaen ti nasapa a maika-20 a siglo. Ti agdama a nadayeg a representasion ken kaaduan a nakaro a cliché, a mangireprepresenta kadagiti Viking a kas dagiti naamammuan a karikatura.[3]
- ^ Roesdahl, pp. 9–22.
- ^ "Los vikingos en Al-Andalus (abstrakto a mabalin a magun-od iti Inggles)" (PDF). Jesús Riosalido. 1997. Naala idi 2010-05-11.
- ^ a b Johnni Langer, "Dagiti tinaudan ti naipagpgarup a viking", Viking Heritage Magazine, Unibersidad ti Gotland/Sentro para kadagiti Baltiko a Panagadal. Visby (Suesia), n. 4, dez. 2002
Dagiti nagibasaranUrnosen
- Askeberg, Fritz, 1944: Norden och kontinenten i gammal tid. Studier i forngermansk kulturhistoria. Uppsala: Almqvist & Wiksell.
- Downham, Clare, Dagiti Ari a Viking ti Gran Britania ken Irlanda: Ti Dinastia ti Ívarr aginggana ti AD 1014. Dunedin Academic Press, 2007. ISBN 9781-903765-89-0
- Fitzhugh, William W., ken ni Ward, Elisabeth I., Dagiti Viking: Ti Saga ti Amianan nga Atlantiko. Smithsonian Institution Press, 2000. ISBN 9781560989950
- Hadley, D.M., Dagiuti Viking idiay Inglatera: Nagtaengan, Kagimongan ken Kultura. Unibersidad ti Manchester a Pagmalditan, 2006. ISBN 0-7190-5982-8
- Hall, Richard, Panagsukimat ti Lubong dagiti Viking. Thames ken ni Hudson, 2007. ISBN 978-0-500-05144-3
- Hall, Richard, Arkeolohia ti Panawen ti Viking (serie dagiti Panagadal ti Shire), 2010. ISBN 978-0-7478-0063-7
- Heide, Eldar, 2005: «Víking - 'rower shifting'? Etimolohiko a kontribusion». Arkiv för nordisk filologi 120. 41–54.
- Heide, Eldar, 2008: «Viking, week, and Widsith. Sungbat kenni Harald Bjorvand». Arkiv för nordisk filologi 123. 23–28.
- Lindqvist, Thomas, 'Nasap a Gunglo ti Politika: (a) Ti Maysa nga Umuna a Panagsukimat', iti Ti Cambridge a Pakasaritaan ti Eskandinabia: Prehistoria aginggana ti 1520, ed. Knut Helle. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2003. ISBN 0-521-47299-7. pp. 160–67.
- Roesdahl, Else. The Vikings. Penguin, 1998. ISBN 0-14-025282-7
- Sawyer, Peter, Ti Panawen dagiti Viking (maikadua ngaedision) Palgrave Macmillan, 1972. ISBN 0-312-01365-5
- Williams, Gareth, 'Kina-ari, Kristianidad ken sensilio: dagiti perspektibo ti kuarta ken politika iti pirak nga ekonomia iti Panawen ti Viking', iti Pirak nga Ekonomia iti Panawen ti Viking, ed. James Graham-Campbell and Gareth WIlliams, pp. 177–214; ISBN 978-1-59874-222-0
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Panawen ti Viking iti Wikimedia Commons