text:
Planeta
Ti pita wenno planeta ket maysa a nainlangitan wenno selestial a bagi a pagliklikmutan ti maysa a bituen wenno tidda ti bituen nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a grabidad, saan unay nadagsen tapno mangrugi iti termonuklear a panaglunag, ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno planetisimal.[a][1][2]
Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag.
Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a Griego πλavήtnς aσtήp planētēs astēr a kayat na a sawen ket "agkalkalautang a bituen". Ti balikas wenno makunkuna a planeta ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti pakasaritaan, siensia, mitolohia, ken relihion. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti Diós. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti Init sumaruno ti Bulan, Márte, Merkúrio, Hupiter, Venus ken Saturno. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): Domingo, Lunes (manipud iti Luna), Martes, Mierkoles, Huebes (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), Biernes ken Sabado.
Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti Kappon ti Internasional nga Astonomika (IAU) ti maysa a resolusion nga agipalpalawag kadagiti planeta iti uneg ti Sistema a Solar wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko.
No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni Galileo Galilei. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni Johannes Kepler a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo Ingles: ice-cap ken dagiti tiempo. Nanipud idi rugi ti Panawen ti Law-ang, naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti bulkanismo, bagio, tektonika ken hidrolohia.
Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a higánte nga alingásaw, ken babbabassit, nabato a maradaga wenno naindagaan a planeta. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), Makemake, Haumea, ken Eris. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.
Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen).
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kapanunutan dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga agkalkalautang a bituen iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia.
Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego πλάvnteς ἀσtέpeς (planetes asteres "agkalkalautang a bituen") wenno "πλavήtoι" (planētoi "agkalkalautang") nga iti tatata a panawen ti makunkuna a "planeta".[3] Iti taga-ugma a Gresia, Tsina, Babilonia, ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,[4][5] dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,[6] ken ti nalawag a sentido komun a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna.
Babilonia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti Babilonio, a nagtaeng idiay Mesopotamia idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a Tableta a Benus iti Ammisaduqa, maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti MUL.APIN ket maysa a paris iti kuneiporme a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.[7]Dagiti Baboliniko nga Astrologo ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti nagbalin tattan a makunkuna a Lumaud nga Astrolohia.[8]Ti Enuma anu enlil, a naisurat iti panawen a Neo-asirio idi maika-7 a siglo BC,[9]ket naglaon ti listaan dagiti Partaan ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.[10][11]Ti Benus, Márte, Hupiter, ken Saturno ket nainaganan babaen dagiti Baboliniko nga Astrologo. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti panakaparnuay ti teleskopio iti moderno a panawen.[12]
Greko-Romano nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti Pitagóriko idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a "Tengnga nga Apuy" iti sentro ti Law-ang. Ni Pitágoras wenno ni Parménides ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.[13] Idi maika-3 a siglo BC, Aristarko iti Samos ket nagitukon ti maysa a heliosentriko a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti Sientipiko a Rebolusion.
Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti Helenistika a paset ti panawen, dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti Almagesto a sinurat babaen ni Ptolomio idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.[14] Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti agliklikmut iti Daga segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.[15][14][16]
India[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a niAryabhata ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket immitlog.[17] Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay Abagatan nga India, a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada[18]
Idi 1500, ni Nilakantha Somayaji iti eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala, iti bukodna a Tantrasangraha, ti napabaro a modelo ni Aryabhata.[19] Iti bukodna nga Aryabhatiyabhasya, ti maysa a komentario para iti Aryabhatiya ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti Ti koniko a sistema a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni Tycho Brahe iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.[19][20]
Astronomia ti mediebal a Muslim[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-11 a siglo, ti panaglasat ti Benus ket pinaliiw idi babaen ni Avicenna, a nangibagbaga a ti Benus, mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.[21] Idi maika-12 a siglo, ni Ibn Bajjah ket nagpaliiw idi kadagiti "dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init", nga intono kua ket nainaganan a kas ti panaglasat ti Merkurio ken Benus babaen ti Maragha nga astronomo a ni Qotb al-Din Shirazi idi maika-13 a siglo.[22] Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.[23]
Europeano a Renasimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti idudumteng ti Sientipiko a REbolusion, nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a "planeta" manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti lugar ti bituen); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti heliosentriko a modelo ni Copernicus, Galileo ken ni Kepler.
Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a "planeta" ken "satel=lite" ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.[24] Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti "planeta" ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad.
Maika-19 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas tiCeres, Pallas, ken ti Vesta) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu barikes ti asteroid), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti "asteroid". Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a "planeta" ket naawawatan idi a kas ti ania man a "dakkel" a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.[25]
Maika-20 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti Pluto ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,[26] ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni Raymond Lyttleton ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti Neptuno,[27] ken ni Fred Whipple ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.[28] Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,[29] daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006.
Idi 1992, dagiti astronomo a ni Aleksander Wolszczan ken ni Dale Frail ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a pulsar, ti PSR B1257+12. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni Michel Mayor ken ni Didier Queloz iti Unibersidad ti Hinebra ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a nangruna nga agsisinnaruno a bituen (51 Pegasi).[30]
Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti "kayumanggi nga ansisit".[31] Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti deuterio, ti nadagdagsen nga isotopo ti hidrohenio. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.[32]
Maika-21 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga barikes, wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti termonuklear a panaglunag iti deuterio.
Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti Barikes ti Kuiper) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu.
Adda kadagitoy ket mairaman ti Quaoar, Sedna, ken Eris ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti maikasangapulo a planeta, nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta.
Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti pannakaipalplawag ti planeta, ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti nakaliklik ti pagtayyekanda (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti ansisit a planeta, nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag (Ceres, Pluto ken Eris).[33]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution Votes" [IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a Butos]. International Astronomical Union [Kappon ti Internasional nga Astronomiko] (iti Ingles). 24 Agosto 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2009-12-30. Naala idi 2009-12-30.
- ^ Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union (28 Pebrero 2003). "Position Statement on the Definition of a "Planet"" (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-07-25. Naala idi 2008-08-23 – babaen ti dtm.ciw.edu.
- ^ Liddell, H. G.; Scott, R. (1996). A Greek-English Lexicon (iti Ingles) (Maika-9 nga ed.). Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-864226-1.
- ^ Neugebauer, Otto E. (1945). "The History of Ancient Astronomy Problems and Methods" [Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an]. Journal of Near Eastern Studies [Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya] (iti Ingles). 4 (1): 1–38. doi:10.1086/370729.
- ^ Ronan, Colin (1996). "Astronomy in China, Korea, and Japan" [Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon]. Iti Walker, Christopher. (ed.). Astronomy Before the Telescope [Astronomia Sakbay ti Teleskopio] (iti Ingles). New York: St. Martin’s Press. p. 264–265.
- ^ Kuhn, Thomas S. (1957). The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought [Ti Copernica a Rebolusion] (iti Ingles). Cambridge: Harvard University Press. pp. 5–20.
- ^ Rochberg, Francesca (2000). "Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia" [Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia]. Iti Sasson, Jack (ed.). Civilizations of the Ancient Near East [Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya] (iti Ingles). Vol. 3. p. 1930.
- ^ Holden, James Herschel (1996). A History of Horoscopic Astrology: From the Babylonian Period to the Modern Age (iti Ingles). Tempe, Arizona: AFA. p. 1. ISBN 978-0-86690-463-6.
- ^ Hunger, Hermann, ed. (1992). Astrological Reports to Assyrian Kings [Astrolohika a Reporta kadagiti Assyrian nga Ari]. State Archives of Assyria, 8 (iti Ingles). Helsinki: Helsinki University Press. ISBN 951-570-130-9.
- ^ Lambert, W. G.; Reiner, Erica (1987). "Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa". Journal of the American Oriental Society (iti Ingles). 107 (1): 93–96. doi:10.2307/602955. JSTOR 602955.
- ^ Kasak, Enn; Veede, Raul (2001). "Understanding Planets in Ancient Mesopotamia" [Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia] (PDF). Folklore: Electronic Journal of Folklore (iti Ingles). 16: 7–34. doi:10.7592/FEJF2001.16.planets.}
- ^ Sachs, A. (1974). "Babylonian Observational Astronomy" [Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia]. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences [Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres] (iti Ingles). 276 (1257): 43–50 [45 & 48–9]. Bibcode:1974RSPTA.276...43S. doi:10.1098/rsta.1974.0008. ISSN 0080-4614. JSTOR 74273.
- ^ Burnet, John (1950). Greek Philosophy – Thales to Plato [Griego a Philosoia – Thales Agingga ti Plato] (iti Ingles). Macmillan and Co. pp. 7–11. ISBN 1-4067-6601-1.
- ^ a b Goldstein, Bernard R. (1997). "Saving the Phenomena: The Background to Ptolemy's Planetary Theory" [Isalsalakan ti Penomena: Ti Lugar iti Likud ti Planeta a Teoria ni Ptolomio]. Journal for the History of Astronomy [Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia] (iti Ingles). 28 (1): 1–12. Bibcode:1997JHA....28....1G. doi:10.1177/002182869702800101.
- ^ "planet, n." Oxford English Dictionary [Oxford nga Ingles a Diksionario] (iti Ingles). 2007. Naala idi 2008-02-07. Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa
- ^ Ptolemy (1998). Ptolemy's Almagest [Almagesto ni Ptolomio] (iti Ingles). Impatarus babaen ni/ti Toomer, G. J. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-21336-1.
- ^ J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, Aryabhata ti Mankaman, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika
- ^ Sarma, K. V. (1997). "Astronomy in India" [Astronomia idiay India]. Iti Selin, Helaine (ed.). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures [Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura] (iti Ingles). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. p. 116. ISBN 0-7923-4066-3.
- ^ a b Ramasubramanian, K. (1998). "Model of Planetary Motion in the Works of Kerala Astronomers" [Modelo iti Planetraio a Panaggunay kadagiti Obra dagiti Astronomo ti Kerala]. Bulletin of the Astronomical Society of India (iti Ingles). 26: 11–31 [23–4]. Bibcode:1998BASI...26...11R.
- ^ Ramasubramanian etc. (1994)
- ^ Sally P. Ragep (2007). "Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā". Iti Thomas Hockey (ed.). Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo. Springer Science+Business Media. p. 570–572. Bibcode:2000eaa..bookE3736.. doi:10.1888/0333750888/3736. ISBN 0-333-75088-8.
- ^ S. M. Razaullah Ansari, ed. (2002). History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 [Pakasaritaan ti Oriental nga Astronomia: Dagiti Nagbanagan dagiti 17 a Nagtitinnulongan a Pannakitungtungan iti Maika-23 a Sapasap nga Asemblia ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga Inurnos Babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a Npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997] (iti Ingles). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. p. 137. ISBN 1-4020-0657-8.
- ^ Espenak, Fred. "Six Millennium Catalog of Venus Transits: 2000 BCE to 4000 CE" [Innem a Milenio a Katologo kadagiti Panaglasat ti Benus: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE] (iti Ingles). NASA/GSFC. Naala idi 11 Pebrero 2012.
- ^ Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar
- ^ Hilton, James L. "When Did the Asteroids Become Minor Planets?" [Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta?]. U.S. Naval Observatory. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-09-21. Naala idi 2007-04-08.
- ^ Croswell, Ken (1997). Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems [Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars] (iti Ingles). New York: Free Press. p. 57. ISBN 0-684-83252-6.
- ^ Lyttleton, Raymond A. (1936). "On the Possible Results of an Encounter of Pluto with the Neptunian System" [Kadagiti Posible a Resulta iti Pannakasabat ti Pluto iti Sitema ti Neptuno]. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society [Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia] (iti Ingles). 97 (2): 108. Bibcode:1936MNRAS..97..108L. doi:10.1093/mnras/97.2.108.
- ^ Whipple, F. L. (1964). "The History of the Solar System" [Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar]. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America [Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika] (iti Ingles). 52 (2): 565–594. Bibcode:1964PNAS...52..565W. doi:10.1073/pnas.52.2.565. PMC 300311. PMID 16591209.
{{cite journal}}: Panagtaripato ti CS1: pormat ti PMC (silpo)
- ^ Luu, Jane X.; Jewitt, David C. (1996). "The Kuiper Belt" [Ti Kuiper a Barikes]. Scientific American (iti Ingles). 274 (5): 46–52. doi:10.1038/scientificamerican0596-46. ISSN 0036-8733.
- ^ Mayor, Michel; Queloz, Didier (1995). "A Jupiter-Mass Companion to a Solar-Type Star" [Ti Masa ti Hupiter a Kakuyog ti Solar a Kita ti Bituen]. Nature (iti Ingles). 378 (6555): 355–359. Bibcode:1995Natur.378..355M. doi:10.1038/378355a0.
- ^ "IAU General Assembly: Definition of Planet Debate" [Sapasap nga Asemblia ti IAU: Suppiat ti Pannakaipalpalawag iti Planeta] (.wmv) (iti Ingles). MediaStream.cz. 2006. Naala idi 2008-08-23.
{{cite web}}: Panagtaripato ti CS1: url-status (silpo)
- ^ Basri, Gibor (2000). "Observations of Brown Dwarfs" [Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit]. Annual Review of Astronomy and Astrophysics [Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika] (iti Ingles). 38 (1): 485. Bibcode:2000ARA&A..38..485B. doi:10.1146/annurev.astro.38.1.485.
- ^ Green, D. W. E. (2006-09-13). "(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia)" [(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia)] (PDF). Circular No. 8747 (iti Ingles). Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-24. Naala idi 2011-07-05.
{{cite journal}}: Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Dagiti planeta iti Wikimedia Commons
- Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia (iti Ingles)
- Warnakan ti ladawan ti NASA (iti Ingles)
- NASA Planet Quest (iti Ingles)
- Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen (iti Ingles)
- Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 "Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag" (iti Ingles)
- "Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig." artikulo babaen ni Stern ken Levinson (iti Ingles)
- Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia (iti Ingles)


c: text/html

text:
Pagsasao nga Uab Meto
Ti pagsasao nga Uab Meto ket ti maysa a pagsasao nag Austronesio nga insasao babaen ti tattao nga Atoni ti Laud a Timor. Ti pagsasao ket adda maysa a karuay a naisasao idiay exclave ti Daya a Timor ti Oecussi-Ambeno, a tinawtawagan ti Baikenu. Ti Baikenu ket agus-usar kadagiti balikas a naala manipud iti Portuges, kas pagarigan, ti obrigadu para iti "agyamanak", imbes a ti Indones iti terima kasih.[2]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Uab Meto iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Baikeno iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Dawan (Uab Meto)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nagun-od ti Cristina B. Gonzales Memorial High School, Bucay ti umuna a pwesto ti Landscaping Contest idi napalabas a 2017 Division Technolympics a naangay sadiay Bangued West Central School. Maikadwa ti Manabo National High School a sarunuen ti Pilar Rural High School.READ MORE
2017 Division Technolympics
Insayangkat ti DepEd Abra ti 2017 Division Technolympics mangrugi ita nga aldaw sadiay Bangued West Central School. Daytoy iti pinartisiparan dagiti agad adal ti elementarya ken high school manipud iti nadumaduma a pagadalan ditoy probinsya.READ MORE


text:
Wikipedia:Panagilak-am
Ti panagilak-am ket isu ti panagiraman iti linaon ti maysa a dokumento iti sabali a dokumento babaen ti reperensia. Iti Wikipedia, daytoy ket mangibagbaga ti maysa a pamay-an ti sopwer ti MediaWiki a mangpalubos a mairaman ti linaon ti maysa a panid iti linaon ti sabali a panid, babaen ti panagikabil ti reperensia manipud iti taudan a panid idiay witext ti puntaan a panid. Dagiti panagbalbaliw a maar-aramid iti maysa a panid ket automatiko a maiballatek kadagiti amin a panid a nakailak-aman ti panid. Ti panid a panggepen a mailak-am kadagiti sabsabali a panid ket isu ti makunkuna a plantilia.


text:
Hamilton, Bermuda
Ti Hamilton ket ti kapitolio ti Teritorio ti Ballasiw-taaw ti Britaniko ti Bermuda. Daytoy ti sentro ti pinsia ti teritorio ken ti kangrunaan a puerto ken papanan dagiti turista. Ti populasionna iti 1,010 (2010)[1] ket maysa kadagiti kabassitan iti ania man kadagiti kapitolio a siudadis.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bermuda Department of Statistics. 2010 Census of Population & Housing – Final Results (PDF) (Reporta). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-02-28. Naala idi 8 Pebrero 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Hamilton, Bermuda iti Wikimedia Commons


text:
Sierra Leone
Nagsasabtan: 8°30′N 11°30′W / 8.500°N 11.500°W
Ti Sierra Leone /siːˌɛrə liːˈoʊn/ (dengngen) (Krio: Salone), opisial a ti Republika iti Sierra Leone, ket maysa a pagilian idiay Laud nga Aprika. Nabeddengan daytoy babaen ti Guinea iti amianan ken daya, ti Liberia iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud ken abagatan a laud. Ti Sierra Leone ket masakupna ti dagup a kalawa iti 71,740 km2 (27,699 sq mi)[4] ken addaan ti nakarkulo a populasion iti 6.3 a riwriw.[5][6][7] Maysa daytoy idi a kolonia babbaen iti Kompania ti Sierra Leone manipud idi Marso 11, 1792 aginggana idi nagbalin a kolonia ti Britaniko idi 1808.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Sierra Leone". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2010.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Encarta Ensiklopedia. Sierra Leone. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-02-28. Naala idi 19 Pebrero 2008.
- ^ "Bariweswes ti Pagilian:Sierra Leon". "Ganganaet ken Opisina ti Mankomunidad, UK". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-09-06. Naala idi 2011-09-19.
- ^ "Parang-ayen ti Sierra-leone". Naala idi 2011-09-19.
- ^ "Sierra Leone". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2015-10-16. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- Sierra Leone
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1961


text:
Charles Curtis
Ni Charles Curtis (Enero 25, 1860 – Pebrero 8, 1936) ket maysa idi a Pannakabagi ti Estados Unidos, maysa a nabayag a Senador ti Estados Unidos manipud idiay Kansas ken kalpasan daytoy ket napili a kas ti Daulo ti Kaaduan ti Senado bbaaeb dagiti kumaduaanna a Republikano, ken ti maika-31 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1929–1933). Isu ti immuna a tao nga adda ti naisangsangayna a naam-ammuan a Patneng nga Amerikano a kaputotan ken ti immuna nga adda ti naisangsangayan a naam-ammuan nga Europeano a kapututan a nakaabot kadagiti dua a kangatuan nga opisina ti ehekutibo a sanga ti gobierno ti Estados Unidos. Ti kaputotan a bangir ti inana ket tallo a pagkapat a Pantneng nga Amerikano, iti etniko a Kaw, Osage ken Pottawatomie a kapututan.[1] Ni Curtis ket naggigian idi ubing idiay pagtaengan dagiti apongna iti inana a bangir idiay resebasion ti Kaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pearson, Ellen Holmes. "Nabingbinagay a Pammakatalekan?". Teachinghistory.org. Naala idi Agosto 15, 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Charles Curtis iti Wikimedia Commons


text:
Tengnga a Daya
Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunotan a Eurosentriko ken inus-usar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.
Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti konteksto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a namaga ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata iti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Golpo Persiano ket addaan iti adu a reserba iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.[1]
TerminolohiaUrnosen
Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India.[2] Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti Amerikano nga estratehiko a marino a ni Alfred Thayer Mahan ket nagusar iti termino idi 1902[3] tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India".[4][5] Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti Britaniko ken Ruso ket nagal-ala iti impluensia idiay Tengnga nga Asia, ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti Ti Nalatak nga Ay-ayam. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti Golpo Persiano.[6][7] Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti Kanal Suez, daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay Britaniko nga India.[8] Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti National Review, ti maysa a Britaniko a warnakan.
Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano.[9]
Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti The Times ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a serye ti artikulo a natituluan iti "The Middle Eastern Question," insurat babaen ni Apo Ignatius Valentine Chirol. Iti las-ud dagitoy a serye, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti Tengnga a Daya tapno mairaman "dagiti rehion ti Asia a sumakop kadagiti pagbeddengan ti India wenno dagiti pagserrekan ti India."[10] Kalpasan ti panagpatingga dagiti serye idi 1903, ti The Times ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.[11]
Aginggana idi Sangalubongan a Gubat II, daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti Turkia ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "Asideg a Daya", bayat a ti "Adayo a Daya" a naisentro iti Tsina,[12] ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud iti Mesopotamia aginggana idiay Burma, kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti Bilin ti Tengnga a Daya, a naikuartel idi idiay Cairo, para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga Instituto ti Tengnga a Daya idiay Washington, D.C. idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.[13]
Kritisismo ken panagusarUrnosen
Ti termino a Tengnga a Daya ket nauyawen a kas nalawag nga Eurosentriko.[14][15] Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.
Ti deskripsion a Tengnga ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti Balkan ken ti Otomano nga Imperio, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti Iran, ti Kaukaso, Apganistan, Sentral nga Asia, ken ti Turkestan. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti Daya nga Asia (kas ti Tsina, Hapon, Formosa, Korea, Hong Kong, kdpy.)
Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua manen a pagilian iti Islamiko a lubong. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti arkeolohia ken taga-ugma a pakasaritaan, a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti Tengnga a Daya, a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti Taga-ugma nga Asideg a Daya).
Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a "Tengnga a Daya" babaen ti gobierno ti Estados Unidos ket idi Doktrina Eisenhower idi 1957, a nanginaig iti Didigra ti Suez. Inpalawag ni Sekretario ti Estado John Foster Dulles ti Tengnga a Daya a kas "ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti Libya iti laud ken ti Pakistan iti daya, ti Siria ken Irak iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti Sudan ken Etiopia."[12] Idi 1958, ti Departamento ti Estado ket inpalawagna dagiti termino ti "Asideg a Daya" ken "Tengnga a Daya" ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken impalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti Ehipto, Siria, Israel, Lebanon, Hordania, Irak, Saudi Arabia, Kuwait, Bahrain, ken Katar.[16]
Ti libro ti estilo ti Associated Press ket imbagbagana ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga:
Usaren ti Middle East malaksid no ti Near East ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti Mideast ket mabalin pay a maawat, ngem ti Middle East ket kaykayat.[17]
Iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti Suppiat ti Arabo–Israeli, a naisangayan ti suppiat ti Israeli–Palestina, ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti Lebante. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.
Dagiti patarusUrnosen
Adda met dagiti kapada a termino iti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud iti Ingles a termino. Iti Aleman ti termino a Naher Osten (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a Mittlerer Osten ket umad-adun a termino kadagiti teksto ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti Ruso ti БлижHий BocTok wenno Blizhniy Vostok, ti Bulgaro ti Близkия ИзTok, ti Polako ti Bliski Wschód wenno ti Kroata ti Bliski istok (a ti kaibuksilan ket Asideg a Daya kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti Pranses ti Moyen-Orient, ti Sueko ti Mellanöstern, ti Espaniol ti Oriente Medio wenno Medio Oriente, ken ti Italiano ti Medio Oriente.[note 1]
Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti Tengnga a Daya (Arabiko: الشرق الأوسط ash-Sharq al-Awsaṭ), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti Mashriq, manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti daya, ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti Maghreb, ti akinlaud a paset).[18] Ti Persiano a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (Khāvar-e miyāneh).
Dagiti teritorio ken dagiti rehionUrnosen
Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a DayaUrnosen
Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:
- Bahrain
- Cyprus
- Ehipto
- Iran
- Irak kakuyogna ti autonomo a Kurdistan
- Israel
- Hordania
- Kuwait
- Lebanon
- Oman
- Estado ti Palestina
- Katar
- Saudi Arabia
- Siria
- Turkia[19]
- Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo
- Yemen
Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a DayaUrnosen
Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti Nalames nga Immindayon ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.
Dagiti pagilian ti Abagatan a Kaukaso—Armenia, Azerbaijan, ken Georgia—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.[20]
Ti Kalatakan a Tengnga a Daya ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar.
PakasaritaanUrnosen
Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti Eurasia ken Aprika ken ti Baybay Mediteraneo ken ti Taaw Indiano.Daytoy ti nakaipasngayan ken ti espiritual a sentro dagiti relihion a kas ti Kristianidad, Islam, Hudaism, Manikueismo, Yezidi, Drusos, Yaresanismo ken Mandeismo, ken idiay Iran, Mitraismo, Soroastrianism, Manikueismo, ken ti Bahaismo. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso.
Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia (Sumer, Akadio, Asiria ken Babilonia) ken ti taga-ugma nga Ehipto, ket nagtaud manipud iti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti Nilo iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti Hititas, Griego ken Urartia ti Asia Menor, ti Elam iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti Lebante (a kas ti Ebla, Ugarit, Canaan, Aramea, Penisia ken Israel), dagiti sibilisasion ti Persiano ken Mediana idiay Iran, ti Amianan nga Aprika (Kartago/Penisia) ken ti Arabiano a Peninsula (Magan, Saba, Ubar). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti Neo Asiriano nga Imperio, kalpasanna ti Akuemenidad nga Imperio ken kalpasanna sinaruno ti Masedonia nga Imperio ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti imperio ti Iran (ti Parto ken dagiti Sasanida nga Imperio), ti Romano nga Imperio ken ti Bisantino nga Imperio. Nupay kasta, dagitinto naududi a Arabo a Kalipato ti Tengnga a Panpanawen, wenno Islamiko a Nabalitokan a Panawen a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga Islamiko nga identidad ti etniko a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti Mongol, dagiti Turko a Selyusida ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti Sapabida ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion.
Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti Sentral a Bilbileg, ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti nabingay kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan.
Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti krudo a lana ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana.[21] Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti OPEC ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya.
Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti NATO ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti Kappon ti Sobiet ken ti Warsaw Pact iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti "ideolohikal a suppiat" a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni Louise Fawcett, kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong […][22] Iti uneg daytoy a batayan iti konteksto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud iti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti Sunni ken dagiti Shiite.
EkonomiaUrnosen
Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud iti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as.
Segun dagiti database ti Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong ti Banko ti Lubong a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti Nominal a GDP.[23] No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745).[24] ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti GDP-PPP.[25] No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100).
Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain.
Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo.
Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti International Labor Organization, ket 13.2%,[26] ken kadagiti ubbing ket nangatngato a kas 25%,[27] aginggana ti 37% idiay Morocco ken 73% idiay Siria.[28]
Dagiti notaUrnosen
- ^ Iti Italiano, ti panangiyebkas iti "Vicino Oriente" (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti Estremo Oriente (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti dakamatUrnosen
- ^ IMF WEO Okt. 2010 Naala idi 15-10-2010
- ^ Beaumont, Blake & Wagstaff 1988, p. 16.
- ^ Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. doi:10.1080/00263207608700307.
- ^ Lewis, Bernard (1965). The Middle East and the West. p. 9.
- ^ Fromkin, David (1989). A Peace to end all Peace. p. 224. ISBN 0-8050-0857-8.
- ^ Melman, Billie, Companion to Travel Writing, Collections Online, vol. 6 The Middle East/Arabia, Cambridge, naala idi Enero 8, 2006.
- ^ Palmer, Michael A. Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992. New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 pp. 12–13.
- ^ Laciner, Dr. Sedat. "Is There a Place Called 'the Middle East'?", The Journal of Turkish Weekly, Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.
- ^ Adelson 1995, pp. 22–23.
- ^ Adelson 1995, p. 24.
- ^ Adelson 1995, p. 26.
- ^ a b Davison, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs. 38 (4): 665–75. doi:10.2307/20029452.
- ^ Held, Colbert C. (2000). Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics. Westview Press. p. 7. ISBN 0-8133-8221-1.
- ^ Shohat, Ella. "Redrawing American Cartographies of Asia". City University of New York. Naala idi 2007-01-12.
- ^ Hanafi, Hassan. "The Middle East, in whose world?". Nordic Society for Middle Eastern Studies. Naala idi 2007-01-12.
- ^ "'Near East' is Mideast, Washington Explains". The New York Times. Agosto 14, 1958. Naala idi 2009-01-25.
- ^ Goldstein, Norm. The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156
- ^ Anderson; Ewan W.; William Bayne Fisher (2000). The Middle East: Geography and Geopolitics. Routledge. pp. 12–13.
- ^ The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.
- ^ Novikova, Gayane (Disiembre 2000). "Armenia and the Middle East" (PDF). Middle East Review of International Affairs. Naala idi 14 Agosto 2014.
- ^ Goldschmidt (1999), p. 8
- ^ Louise, Fawcett. International Relations of the Middle East. (Oxford University Press, New York, 2005)
- ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (Nominal) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
- ^ Ti Datos ket mangibaga iti 2008. World Economic Outlook Database-October 2009, International Monetary Fund. Naala idi Oktubre 1, 2009.
- ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (PPP) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
- ^ "Unemployment Rates Are Highest in the Middle East". Progressive Policy Institute. Agosto 30, 2006.
- ^ Navtej Dhillon, Tarek Yousef (2007). "Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge". Shabab Inclusion.
- ^ Hilary Silver (Disiembre 12, 2007). "Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth". Middle East Youth Initiative Working Paper. Shabab Inclusion.
SapasapUrnosen
- Adelson, Roger (1995). London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922. Yale University Press. ISBN 0-300-06094-7.
- Anderson, R; Seibert, R; Wagner, J. (2006). Politics and Change in the Middle East (8th nga ed.). Prentice-Hall.
- Barzilai, Gad; Aharon, Klieman; Gil, Shidlo (1993). The Gulf Crisis and its Global Aftermath. Routledge. ISBN 0-415-08002-9.
- Barzilai, Gad (1996). Wars, Internal Conflicts and Political Order. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2943-1.
- Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm (1988). The Middle East: A Geographical Study. David Fulton. ISBN 0-470-21040-0.
- Goldschmidt, Arthur Jr (1999). A Concise History of the Middle East. Westview Press. ISBN 0-8133-0471-7.
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Cressey, George B. (1960). Crossroads: Land and Life in Southwest Asia. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&w photos.
- Freedman, Robert O. (1991). The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada, in series, Contemporary Issues in the Middle East. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. ISBN 0-8156-2502-2 pbk.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Tengnga a Daya iti Wikimedia Commons
- Tengnga a Daya iti Curlie (iti Ingles)


text:
Baybay Norwego
Ti Baybay Norwego (Norwego: Norskehavet) ket ti pingir a baybay iti Amianan a Taaw Atlantiko, iti amianan a laud ti Norwega. Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti Baybay Amianan (kas iti amianan ti Nagkaykaysa a Pagarian) ken ti Baybay Greenland ken tumipon iti Amianan a Taaw Atlantiko iti laud ken ti Baybay Barents iti amianan a daya. Iti abagatan a laud, daytoy ket maisina manipud iti Taaw Atlantiko babaen ti submarino a pantok nga agtaray iti pagbaetan ti Islandia ken ti Is-isla Feroe. Iti amianan, ti Pantok Jan Mayen ket mangisina daytoy manipud iti Baybay Greenland.
Saan met a kasla dagiti sabali a baybay, kaaduan iti sirok ti Baybay Norwego ket saan a parte ti kontinental a samang ken isu a daytoy ket mabirukan iti kaadalem iti agarup a dua a kilometro iti pagtengngaan. Mabirukan ti nabaknang a desposito iti lana ken natural a gas kadagiti sirok ti baybay ken agdama a komersial a nasuksukisok, kadagiti lugar a ti kaadalem ti baybay ket agarup a maysa a kilometro. Dagiti sona ti aplaya ket nabaknangda iti ikan a mangbisita ti Baybay Norwego manipud iti Amianan nga Atlantiko wenno manipud iti Baybay Barents (cod) tapno agitlogda. Ti nabara nga anod ti Amianan nga Atlantiko ket mangisigurado ti natalinaay ken napudot a temperatura ti danum, ken saan a kas dagiti baybay ti Artiko, ti Baybay Norwego ket awanan iti yelo iti amin a paset ti tawen. Ti kinaudi a panagsukisok ket nangikeddeng a ti dakkel a tomo ti danum iti Baybay Norwego iti dakkel a kapasidadna iti panaggupgopna iti pudot ket nangruna a kas taudan dagiti saan unay a nalamiis a panaglalam-ek iti Norwega ngem iti Gulf Stream ken dagiti pagpaatiddogna.[4]
SakupUrnosen
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko dagiti patingga ti Baybay Norwego a kas dagiti sumaganad:[5]
- Iti amianan a daya. Ti linia a mangisilpo ti akin-abagatan unay a punto ti Laud a Spitzbergen aginggana iti Rawis Amianan ti Isla Uso, babaen ti daytoy nga isla aginggana iti Rawis Bull ken kalpasanna idiay Rawis Amianan iti Norwega (71°10'N 25°47'E).
- Iti abagatan a daya. Ti laud nga aplaya ti Norwega iti pagbaetan ti Rawis Amianan ken Rawis Stadt (62°10′N 5°00′E / 62.167°N 5.000°E).
- Iti abagatan. Manipud iti punto ti laud nga aplaya ti Norwega iti Latitud 61°00' Amianan iti igid iti daytoy a paralelo aginggana iti Longitud 0°53' Laud kalpasanna ti linia iti amianan a daya a patingga ti Fuglö (62°21′N 6°15′W / 62.350°N 6.250°W) ken mapan iti daya a patingga ti Gerpir (65°05′N 13°30′W / 65.083°N 13.500°W) iti Islandia.
- Iti laud. Ti abagatan a daya a patingga ti Baybay Greenland [Ti linia amangisilpo ti akin-abagatan unay a punto ti Laud nga Spitzbergen aginggana iti akin-amianan a punto ti Isla Jan Mayen, ken agpababa iti laud ngaaplaya iti dayta nga isla aginggana iti akin-abagatan a patingga, kalpasanna ti linia iti akindaya a patingga ti Gerpir (65°05′N 13°30′W / 65.083°N 13.500°W) iti Islandia].
Kitaen payUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Baybay Norwego, Nalatak nga Ensiklopedia ti Sobiet (iti Ruso)
- ^ Baybay Norwego, Encyclopædia Britannica on-line
- ^ ICES, 2007, p. 1
- ^ Westerly storms warm Norway Naiyarkibo 2018-09-29 iti Wayback Machine. The Research Council of Norway. Forskningsradet.no (3 Septiembre 2012). Naala idi 2013-03-21.
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2010-10-15. Naala idi 6 Pebrero 2010.
BibliograpiaUrnosen
- van Aken, Hendrik Mattheus (2007). The Oceanic Thermohaline Circulation: An Introduction. Springer. ISBN 0-387-36637-7.
- Blindheim, Johan (1989). "Ecological Features of the Norwegian Sea". Iti Louis René Rey; et al. (dagiti ed.). Proceedings of the Sixth Conference of the Comité arctique international, 13–15 May 1985. Brill Publishers. pp. 366–401. ISBN 90-04-08281-6.
- International Council for the Exploration of the Sea (2007). The Barents Sea and the Norwegian Sea (PDF). ICES Advice 2007. Vol. 3. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2011-09-27. Naala idi 2016-01-21.
- Johnson, Arne Odd (1982). The History of Modern Whaling. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 0-905838-23-8.
- Klinowska, Margaret, ed. (1991). Dolphins, Porpoises and Whales of the World: The IUCN Red Data Book. ISBN 2-88032-936-1.
- Mills, Eric L. (2001). Helen M. Rozwadowski & David K. van Keuren (ed.). The Machine in Neptune's Garden: Historical Perspectives on Technology and the Marine Environment. Science History Publications/USA. ISBN 0-88135-372-8.
- Richards, John F. (2006). The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World. University of California Press. ISBN 0-520-24678-0.
- Sætre, Roald, ed. (2007). The Norwegian Coastal Current – Oceanography and Climate. Trondheim: Tapir Academic Press. ISBN 978-82-519-2184-8.
- Schaefer, Priska (2001). The Northern North Atlantic: A Changing Environment. Springer. ISBN 3-540-67231-1.
- Skreslet, Stig; North Atlantic Treaty Organization (2005). Jan Mayen Iceland in Scientific Focus. Springer. ISBN 1-4020-2956-X.
- Tyler, Paul A. (2003). Ecosystems of the Deep Oceans: Ecosystems of the World. Elsevier. ISBN 0-444-82619-X.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Baybay Norwego iti Wikimedia Commons


text:
Balasan
Ti Balasan ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Iloilo iti Filipinas.
Dagiti baranggayUrnosen
Ti Balasan ket politikal a nabingbingay iti 23 a barbaranggay.[2]
- Aranjuez
- Bacolod
- Balanti-an
- Batuan
- Cabalic
- Camambugan
- Dolores
- Gimamanay
- Ipil
- Kinalkalan
- Lawis
- Malapoc
- Mamhut Norte
- Mamhut Sur
- Maya
- Pani-an
- Poblacion Norte
- Poblacion Sur
- Quiasan
- Salong
- Salvacion
- Tingui-an
- Zaragosa
DemograpiaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Municipality of Balasan | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akinlaud a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Iloilo". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Paoay
Ti Paoay ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Norte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Paoay ket nabennebenneg iti 31 a barbaranggay.[2]
- Bacsil
- Cabagoan
- Cabangaran
- Callaguip
- Cayubog
- Dolores
- Laoa
- Masintoc
- Monte
- Mumulaan
- Nagbacalan
- Nalasin
- Nanguyudan
- Oaig-Upay-Abulao
- Pambaran
- Pannaratan (Poblacion)
- Paratong
- Pasil
- Salbang (Poblacion)
- San Agustin
- San Blas (Poblacion)
- San Juan
- San Pedro
- San Roque (Poblacion)
- Sangladan Poblacion (Nalbuan)
- Santa Rita (Poblacion)
- Sideg
- Suba
- Sungadan
- Surgui
- Veronica
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Paoay | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Ilocos Norte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Estado
Ti estado ket maysa a naurnos a politiko a komunidad nga agnanaed babaen ti maysa a gobierno.[1] Dagiti estado ket mabalin a naturay. Ti denominasion nga Estado ken maipakat pay kadagiti pederatibo bnga estado a kameng dagiti pederal a kappon, nga isu daytoy ti naturay nga estado.[1] Adda dagiti estadoa suheto ti akin-ruar a katurayan wenno panagsakop a ti pudno a pannakaturay ket naisanglad ti sabali nga estado.[2] Ti estdao ket mabalin pay a mausar a mangitudo kadagiti sekular a sangsanga ti gobierno iti kaunegan ti maysa nga estado, a kadawyan a pamay-an tapno maigiddiat kadagiti simbaan ken sibil a patakder (sibil a kagimongan).
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b "state". Ababanga Ingles a Diksionario ti Oxford (Maika-9 nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1995.
3 (ken ti pay Estado) a ti naurnos a politiko a komunidad babaen ti maysa a gobierno; ti maysa a mankomunidad; ti maysa a pagilian. b ti kastoy a komunidad nga agporporma iti paset iti pederal a republika, a naisangsangayan ti Estados Unidos ti Amerika
- ^ Kas pagarigan Vichy Pransia ket opisial a mangitudtudo ti kabukbukodanna a kas ti l'État français.


text:
Siudad ti Valenzuela
Ti Siudad ti Valenzuela ket maysa kadagiti siudad ken il-ili a mangbukel iti Metro Manila iti Filipinas. Kabeddengna iti daya ti Siudad ti Quezon ken ti akin-amianan a Siudad ti Caloocan, iti abagatan ti Siudad ti Malabon ken ti akin-abagatan a Siudad ti Caloocan, iti laud ti ili ti Obando iti probinsia ti Bulacan, ken iti amianan ti ili ti Meycauayan, iti Bulacan.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabennebenneg a politikal ti Siudad ti Valenzuela iti 32 a barbaranggay.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial Website ti Siudad ti Valenzuela Naiyarkibo 2006-12-05 iti Wayback Machine


text:
Regular a Panagpurga, Panagbitamina ken Panagsumpit
Maysa kadagiti programa ti Lokal nga Gobierno babaen ti Opisina ti Municipal Agriculture ti regular a panagpurga, panagbitamina ken panagsumpit kadagiti nuang, baka ken kalding tapnon mapapintas dagiti rasa (breed) ti dingwen ken kasta payen a panangsaluad kadagiti nadumaduma nga parasito.
Bayat iti koordinasyon ti Lokal nga Gobierno ken ti Barangay Bacsay Cataraoan Sur nga idadauluan ni PB Norlito Castillo, naisayangkat ita nga aldaw daytoy nga aktibidad nga inatendaran dagiti constituents iti nasao nga barangay.
Mangnamnama dagiti dadduma pay a barangay iti ili nga sumaruno dan to met a maipaayan kadetoy a benepisyo.


text:
Kategoria:Dagiti paglaonan a kategoria
Dagiti paglaonan a kategoria ket dagiti kategoria nga intero laeng nga aglaon kadagiti subkategoria. Usaren ti plantilia
{{Kategoria ti Wikipedia|container=yes}} wenno
{{Paglaonan a kategoria}} tapno makanayon ti kategoria iti daytoy a kategoria.
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 200 a subkategoria, manipud iti 252 a dagup.(napalabas a panid) (sumaruno a panid)
B
- Biota babaen ti kontinente (2 K)
C
- California (1 K, 3 P)
D
- Dagiti bapor babaen ti kita (2 K)
- Dagiti dati a pagilian (2 K)
- Dagiti di ammo a parametro (33 K)
- Dagiti gunguna ti pelikula (1 K)
- Dagiti Hudio (1 P)
- Dagiti ili ti Brasil (1 K)
- Dagiti kategoria ti pungol (191 K)
- Dagiti linaon (6 K)
- Dagiti manglinglingay (2 K)
- Dagiti matagtagitao a lugar (3 K)
- Dagiti nangabak ti gunguna (2 K)
- Dagiti nobelista manipud iti Estados Unidos (1 K, 1 P)
- Dagiti obra babaen ti petsa (1 K)
- Dagiti obra babaen ti topiko (1 K)
- Dagiti pagilian ti Amerika (2 K)
- Dagiti pagsurotan a kategoria (681 K)
- Dagiti papeles ti Wikipedia (1 K, 1 P)
- Dagiti plantilia ti musika (1 K)
E
- Edukasion babaen ti pagilian (1 K)
- Endemiko a flora (7 K)
F
- Fauna babaen ti pagilian (2 K)
- Flora babaen ti kontinente (10 K)
H
I
- Is-isla babaen ti kontinente (5 K)
K
- Kagimongan babaen ti pagilian (11 K)
- Katkategoria babaen ti kita (18 K)
- Katkategoria babaen ti pagilian (62 K)
- Katkategoria babaen ti siglo (4 K)
- Katkategoria babaen ti topiko (16 K)


text:
Mayo 24
Ti Mayo 24 ti maika-144 nga aldaw ti tawen (maika-145 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 221 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1905 – Mikhail Sholokhov, Sobiet/Ruso a nobelista (pimmusay 1984)
- 1940 – Joseph Brodsky, naiyanak a Ruso a mannaniw, Premio Nobel a laureado (pimmusay 1996)
- 1941 – Bob Dylan, Amerikano a mannaniw ken musikero
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1972 – Asta Nielsen, Danes nga aktres iti naulimek a pelikula (naipasngay 1881)


text:
Golpo Davao
Ti Golpo Davao ket ti golpo a mabirukan iti akin-abagatan a daya a paset ti Mindanao iti Filipinas. Daytoy ket addaan iti kalawa iti 308,000 a hektaria.[1] Ti Golpo Davao ket guduaenna ti isla ti Mindanao manipud iti Baybay Filipinas. Daytoy ket palikmutan amin babaen dagiti lima a probinsia ti Rehion ti Davao]. Ti kadakkelan nga isla iti golpo ket ti Isla Samal. Ti Siudad ti Davao, iti laud nga aplaya ti golpo, ket ti kadakkelan ken masingangar a puerto iti golpo. Ti Bagobo, ti ammo a tribu idiay Davao, ket agtataengda idiay Golpo Davao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lacorte, Germelina. "Davao chamber hosts concert to save sea turtles". Philippine Daily Inquirer. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-08-22. Naala idi Agosto 20, 2010.


text:
Pagsasao a Tboli
Ti Tboli (panangibalikas: /tbɔˈli/), ammo pay a kas Tagabili wenno T'boli, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay akin-abagatan a Filipinas iti isla ti Mindanao, a naipangpangruna idiay probinsia ti Abagatan a Cotabato ken dagiti pay probinsia ti Sultan Kudarat ken Sarangani. Segun ti senso ti Filipinas manipud idi 2000, gangani dagiti 100,000 a Filipino ket maibagbagada a kas T'boli wenno Tagabili a kas ti patneng a pagsasaoda.
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tboli ket naidasig a kas kameng ti pagsasao nga Abagatan a Mindanao wenno sanga ti Biliko kadagiti pamilia ti sasao a Filipino. Daytoy ket kabagian ti Bagogo, Blaan, ken Tiruray.
Heograpiko a pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti lingnguistiko a mapa ti Ethnologue ket ipakpakitana a dagiti agsasao ti Tboli ket naikonsentradoda idiay akin-abagatan a parte ti Abagatan a Cotabato, a naipangpangruna idiay likmut ti Danaw Sebu, ken probinsia ti Sarangani.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Tboli iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- Awed, Silin A.; Underwood, Lillian B. & Van Wynen, Vivian M. (2004), Tboli-English dictionary, Manila, Philippines: SIL Philippines


text:
Pagsasao nga Ingles
Ti Ingles (English) ket maysa a pagsasao iti Laud a Hermaniko a nagtaud kadagiti Anglo-Sahon a pagarian iti Inglatera ken nagwaras iti nagbalin nga abagatan a daya nga Eskósia a naseknan iti Angles a taga-ugma a pagarian iti Northumbria. Ti sumaganad nga adua pannakaseknan iti Pagarian iti Nalatak a Británia ken ti Nagkaykaysa a Pagarian manipud ti maika-18 a siglo, babaen ti Imperio a Briton, ken iti Estados Unidos manipud ti tengnga ti maika-20 a siglo,,[5][6][7][8] daytoy ket adu a naiwaras iti sangalubongan, nabalinan a umun-una a pagsasao iti internasional a diskurso ken ti lingua franca kadagiti kaaduan a rehion.[9][10]Kaaduan ti agadadal iti daytoy a kas iti [maikadua a pagsasao]] ken maus-usar a kas iti opisial a pagsasao iti Kappon ti Europa ken dagiti adu a Mankomunidad a pagilian, ken adu pay kadagiti pakakaduaan. Isu daytoy ti maikatlo kadagiti patneng nga maisasao a pagsasao iti lubong, kalpasan ti Mandarin nga Insik ken Espaniol. Isu daytoy ti kaaduan ti mangisasao iti labes ti lubong.[11]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ English Adjective – Oxford Advanced Learner's Dictionary – Oxford University Press ©2010.
- ^ Pagsasao nga Ingles iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ a b "The Triumph of English: A World Empire by Other Means" [Ti Panagballigi iti Ingles]. The Economist. 2001-12-20.
- ^ "Lecture 7: World-Wide English". EHistLing. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-04-01. Naala idi 26 Marso 2007.
{{cite web}}: Panagtaripato ti CS1: bot: di ammo ti kasasaad ti kasisigud nga URL (silpo)
- ^ Ammon, pp. 2245–2247.
- ^ Schneider, p. 1.
- ^ Mazrui, p. 21.
- ^ Howatt, pp. 127–133.
- ^ Crystal, pp. 87–89.
- ^ Wardhaugh, p. 60.
- ^ Mydans, Seth (24 Mayo 2007). "Across Cultures, English Is the Word" [Iti Labes dagiti Kultura, Ti Ingles ket isu ti Balikas]. The New York Times (iti Ingles). Naala idi 21 Septiembre 2011.


text:
San Fernando, Masbate
Ti San Fernando ket maysa nga ili iti probinsia ti Masbate iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Fernando ket politikal a nabingbingay iti 26 a barbaranggay.[2]
- Altavista
- Benitinan
- Buenasuerte
- Buenavista
- Buenos Aires
- Buyo
- Cañelas
- Corbada
- Daplian
- Del Rosario
- Ipil
- Lahong
- Lumbia
- Magkaipit
- Minio
- Pinamoghaan
- Baybaydagat Poblacion (District 1
- Silangan Poblacion (District 2)
- Magsasaka Poblacion (District 3)
- Bayanihan Poblacion (District 4)
- Progreso
- Resurreccion
- Salvacion
- Sowa
- Talisay
- Valparaiso
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of San Fernando | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Bicol Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Masbate". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Polysporangiophyte
Dagiti polysporangiophyte, matawtawagan pay iti polysporangiates wenno pormal a Polysporangiophyta, ket dagiti mula a dagiti kaputotan dagiti agpatpataud iti espora (sporophyte) nga addaan kadagiti agsangsanga nga ungkay nga agpatingga iti sporangia. Ti literak a kayat a sawen ti nagan ket adunga sporangia a mula. Ti klado ket mairaman amin dagiti mula (dagiti embryophyte) malaksid dagiti bryophyte (liverworts, mosses ken hornworts iti Ingles) a dagiti bukodda nga sporophyte ket kadawyan a saan nga agsanga, uray no adda dagiti mapasamak a karkarna a kaso.[1] Bayat a ti panangipalawag ketsiwawaya iti kaadda ti baskular a kulanit, amin dagiti sibibiag a polysporangiophyte ket addaanda pay iti baskular a kulanit, kas isuda ket dagiti baskular a mula wenno dagiti tracheophyte. Dagiti posil a polysporangiophyte ket ammo nga awananda iti baskular a kulanit, ken isu a saanda a dagiti tracheophyte.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kladograma manipud iti Crane, Herendeen & Friis 2004


text:
Kirgistan
Nagsasabtan: 41°N 75°E / 41°N 75°E
Ti Kirgistan (Kirgiz ken KыprызcTaH, Kirgistan, wenno Kиprизия, Kirgiziya), opisial a ti Republika ti Kirgistan, ket maysa kadagiti innem iti lubong a nawaywayaan a Turko nga estado (a mairaman ti Turkia, Azerbaijan, Turkmenistan, Uzbekistan ken Kazakhstan). Mabirukan daytoy idiay Tengnga nga Asia, a napalikmutan ti dagdaga ken kabambantayan, ti Kirgistan ket nabeddengan babaen ti Kazakhstan iti amianan, Uzbekistan iti laud, Tajikistan iti abagatan a laud ken Tsína iti daya. Ti kapitoliona ken ti kadakkelan a siudad ket ti Bishkek.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Batay-linteg". Gobierno iti Kirgistan. Naala idi 2009-09-23.
[permanente a natay a silpo]
Artikulo 5
1. Ti naestaduan a pagsasao iti Kirgistan a Republika ket isunto ti Pagsasao a Kirgistan.
2. Idiay Kirgistán a Republika, ti pagsasao a Ruso ket usaren a kas iti opisial a pagsasao.
- ^ "CIA World Factbook para iti Kirgistán". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2015-11-27. Naala idi 2012-02-23.
- ^ Departamento iti Ekonomia ken Sosial a Pannakibiang Dibision ti Populasion (2009). "Prospekto ti Populasion iti Lubong, Tabla A.1" (PDF). 2008 rebision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2009-03-12.
{{cite journal}}: Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
- ^ a b c d "Kirgistán". Internasional a Pondo ti Panguartaan. Naala idi 2011-04-30.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- Dagiti artikulo nga agraman kadagiti natay nga akinruar a silpo manipud idi Septiembre 2022
- Dagiti pungol nga artikulo ti heograpia ti Kirgistan
- Kirgistan
- Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Romania
Nagsasabtan: 46°N 25°E / 46°N 25°E
Ti Romania (Rumano: România) ket ti pagilian a mabirukan iti pagtutompongan ti Tengnga, Akindaya, ken Akin-abagatan a daya nga Europa. Daytoy ket beddenganna ti Baybay Nangisit iti abagatan a daya, ti Bulgaria iti abagatan, ti Ukrania iti amianan, ti Hungaria iti laud, ti Serbia iti abagatan a laud, ken ti Moldova iti daya. Daytoy ket kaaduan a temperado-kontinental a klima. Iti dagup a kalawa iti 238,397 kuadrado kilometro (92,046 sq mi), ti Romania ket ti maika-12 a kadakkelan a pagilian ken ti pay maika-7 a kaaduan iti populasion nga estado a kameng ti Kappon ti Europa nga addaan kadagiti gangani a 20 a riwriw nga agtataeng. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Bucharest ken dagiti sabali pay a nangruna nga urbano alugar ket mairaman ti Iași, Timișoara, Cluj-Napoca, ken Constanța.
Ti Karayan Danubio, ti maikadua a kaatidogan a karayan iti Europa, ket rummuar iti Nangisit a Bakir ti Alemania ken agayus iti sapasap a turong iti abagatan a daya iti 2,857 km (1,775 mi), ken agayus kadagiti sangapulo a pagilian sabay nga agatian iti Delta ti Danubio iti Romania. Ti Banbantay Karpatos, a bumallasiw iti Romania manipud iti amianan aginggana iti abagatan a laud, ket mairaman ti Pantok Moldoveanu , iti maysa nga altitud iti 2,544 m (8,346 ft).[9]
Nabukel ti moderno a Romania idi 1859 babaen ti maysa a personal a kappon dagiti Prinsipalidad ti Danubio iti Moldavia ken Wallachia. Ti baro nga estado, opisial a nanaganan iti Romania manipud idi 1866, ket nakagun-od iti wayawaya manipud iti Imperio nga Otomano idi 1877. Iti patingga ti Sangalubongan a Gubat I, nagkaykaysa ti Transylvania, Banat, Bukovina, ken Bessarabia iti naturay a Pagarian ti Romania. Idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II, ti Romania ket maysa idi a bileg ti Aksis ken, iti nagbanagan, maysa kadua ti Nazi nga Alemania a simmuppiat iti Kappon ti Sobiet, ken kimmuyog a nakilablaban iti Wehrmacht aginggana idi 1944, idi timmipon kadagiti Aliado ken nakasango iti panagsakop babaen dagiti puersa ti Nalabbasit a Buyot. Iti amin a paset iti gubat, ti Romania ket nakapukaw kadagiti nadumaduma a teritorio, a ti laeng Akin-amianan a Transylvania ti naalana manen kalpasan iti gubat. Kalpasan iti gubat, ti Romania ket nagbalin a sosialista a republika ken kameng ti Warsaw Pact. Kalpasan ti Rebolusion idi 1989, nangrugrugi iti transision ti Romania iti demokrasia ken maysa a kapitalista iti ekonomia iti panagtagilako.
Ti naturay nga estado ti Romania ket maysa nga agrangrang-ay a pagilian[10][11] ken mairanggo akas maika-52 iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan.[12] Daytoy ket addaan iti maika-47 a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal a GDP ken ti maysa a tinawen a gatad ti panagrang-ay iti ekonomia iti 7% (2017), ti kangatuan iti Kappon ti Europa iti dayta a panawen.[13] Kalpasan ti napardas nga irarang-ay iti ekonomia kadagiti nasapa a tawen ti 2000, ti Romania ket addaan iti maysa nga ekonomia a kaaduan a naibatay kadagiti serbisio, ken maysa nga agpatpataud ket eksporter kadagiti makina ken enerhia iti elektrisidad, a mangilanga kadagiti kompania kas ti Automobile Dacia ken OMV Petrom. Daytoy ket kamengen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian manipud idi 1955, parte ti NATO manipud idi 2004, ken parte ti Kappon ti Europa manipud idi 2007. Kaaduan kadagiti populasion ket Kristiano ti Akindaya nga Ortodokso ken patnengda nga agsasao iti Rumano, ti maysa a pagsasao a Romanse.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Constitution of Romania". Cdep.ro. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 7 Septiembre 2017. Naala idi 2 Oktubre 2013.
- ^ "Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages". Council of Europe. Council of Europe. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 8 Disiembre 2015. Naala idi 3 Disiembre 2015.
- ^ a b "Romanian 2011 census (final results)" (PDF) (iti Rumano). INSSE. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi 17 Hulio 2013. Naala idi 28 Agosto 2012.
- ^ "Annual official estimate" Naiyarkibo 2017-08-30 iti Wayback Machine (PDF) Rebision idi 2017
- ^ a b "Romania". International Monetary Fund. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 3 Enero 2018. Naala idi 30 Hulio 2018.
- ^ a b "Report for Selected Countries and Subjects". www.imf.org.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 4 Marso 2016. Naala idi 8 Pebrero 2015.
- ^ "2016 Human Development Report". United Nations Development Programme. 2018. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi 22 Marso 2017. Naala idi 20 Septiembre 2018.
- ^ "Romania Geography". aboutromania.com. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 28 Marso 2015. Naala idi 4 Abril 2015.
- ^ "Developing Countries". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 25 Abril 2017. Naala idi 24 Abril 2017.
- ^ "One of the poorest countries in the EU could be its next tech-startup hub". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 10 Oktubre 2017. Naala idi 24 Septiembre 2017.
- ^ "- Human Development Reports". hdr.undp.org.
- ^ ""Country Comparison : GDP – Real Growth Rate", CIA World Factbook, naala idi 26 Hulio 2017". Cia.gov. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 1 Hulio 2017. Naala idi 26 Hulio 2017.


text:
Politeismo
Ti politeismo ket ti panagraem wenno pammati kadagiti nadumaduma a diosen a kadawyan a naurnong iti maysa a panteon dagiti dios ken dagiti diosa, a maikuyog dagiti bukodda a relihion ken dagiti ritu.
Ti politeismo ket maysa a relihioso a panagaramid dagiti paset ken maysa a kita iti teismo. Iti kaunegan ti teismo, daytoy ket maigiddiat iti monoteismo, ti pammati iti maymaysa a Dios. Dagiti politeista ket saanda a kankanayon nga agpapada a raraeman dagiti amin a dios, ngem mabalinda a henoteista, a nangipangpangruna iti panagraem iti maysa a nisangayan a diosen. Dagiti dadduma a politeista ket mabalinda a katenoteista, nga agraraem kadagiti nadumaduma a diosen kadagiti nadumaduma a panawen.
Ti politeismo ket kadawyan idi a porma iti relihion idi las-ud ti Gambang a Panawen ken Landok a Panawen, aginggan idi Aksial a Panawen ken ti nagininut a panagrang-ay iti monoteismo wenno panteismo, ken ateismo. Daytoy ket nasayaat a nadokumentuan kadagiti maipakasaritaan a relihion iti Klasiko a kina-ugma, a naipangpangruna iti Griego a politeismo ken Romano a politeismo, ken kalpasan ti pannakapaay ti Greko-Romano a politeismo kadagiti tribu a relihion a kas ti Hermaniko a paganismo wenno Eslabo a mitolohia. Adda dagiti nadumaduma politeistiko a relihion a nasansanay tatta nga aldaw, kas pagarigan ti Hinduismo, Shintoismo, folk a relihion ti iNsik, Thelema, Wicca, Druidry, Taoismo, Ásatrú ken Candomble.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Assmann, Jan, 'Monoteismo ken Politeismo' iti: Sarah Iles Johnston (ed.), Dagiti RElihion ti Taga-ugma a Lubong: Maysa a Alagaden, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan (2004), ISBN 0-674-01517-7, pp. 17–31.
- Burkert, Walter, Griego a Relihion: Arkaiko ken Klasiko, Blackwell (1985), ISBN 0-631-15624-0.
- Greer, John Michael; Ti Lubong a Napno kadagiti Dios: Ti Maysa aPanagsukisok iti Politeismo, ADF Publishing (2005), ISBN 0-9765681-0-1
- Iles Johnston, Sarah; Dagiti Taga-ugma a Relihion, Belknap Press (Septiembre15, 2007), ISBN 0-674-02548-2
- Marbaniang, Domenic Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso Google Books (Kitaen ti Kapitulo 3 Empiriko nga Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso para iti pilosopiko a panagusig iti politeismo)
- Paper, Jordan; Dagiti Diosen ket Adu: Ti Politeistika a Teolohia, Estado nga Unibersidad ti New York Press (Marso 3, 2005), ISBN 978-0-7914-6387-1
- Penchansky, David, Suripet dagiti Dios: Politeismo itiHebreo a Biblia (2005), ISBN 0-664-22885-2.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Politeismo iti Wikiquote (iti Ingles)
- Ti Gunglo dagiti Politeista a Tradison – APT, ti naikuartel idiay Nagkaykaysa a Pagarian a komunidad dagiti Politeismo.
- Internasional a Tawen iti Politeismo
- Manangiraman a Politeismo


text:
Plantilia:Makita nga angkla
Daytoy a plantilia ket isengngatna ti maysa wenno ad-adu nga iti panid. Dagita a lokasion ket mabalindanton a maisilpuan babaen ti panagusar ti sintaksis ti
[[#silpo|...]] . Saan a kasla ti {{angkla}}, ti umuna a parametro ket makitanto a teksto iti panid.
Dagiti pagarigan[urnosen ti taudan]
1.
{{makita nga angkla|foo}}
- Makita a kas: foo
- Masilpuan a kas:
[[#foo|...]]manipud iti kaunegan iti isu met laeng nga artikulo,
[[nagan ti artikulo#foo|...]]manipud kadagiti sabali nga artikulo ken manipud kadagiti baw-ing.
2. Ti plantilia ket mabalin a mausar iti panagpartuat kadagit sangapulo nga angkla iti agmaymaysa a panagtawag. Kas pagarigan,
{{makita nga angkla|foo|bar|baz}}
- Makita a kas: foo
- Masilpuan a kas:
[[#foo]],
[[#bar]]ken
[[#baz]].
Dagiti sabali a nagan[urnosen ti taudan]
- {{visible anchor}}, {{visanc}}, {{vanchor}}
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar
- {{Angkla}}
- {{Apat}}


text:
Akindaya nga Antioquia
Ti Akindaya nga Antioquia (Espaniol: Oriente Antioqueño) ket ti subrehion ti Departamento ti Colombia iti Antioquia. Ti rehion ket buklen dagiti 23 munisipalidad.
HeograpiaUrnosen
Ti rehion ti akindaya nga Antioquia ket agpatingga iti amianan iti Lugar ti Metropolitano ti Medellín ken iti rehion ti Amianan-akindaya nga Antioquia. Iti dya ti rehion ket beddengan ti rehion ti Magdalena Medio Antioquia, iti abagatn ti Departamento ti Caldas ken iti laud ti seksion ti rehion ti Abagatan-akinlaud nga Antioquia, a sumakop iti dagup a kalawa iti 8,094 km², aagarup a 13% iti dagup a kalawa iti Departamento ti Antioquia.
Dagiti munisipalidadUrnosen
Ti rehion ket buklen dagiti 23 a munisipalidad ken ti Guarne ti kaasitgan iti siudad ti Medellín a mabirukan iti kaadayo iti 24 km. Ti kadakkelan a munisipalidad iti datoy a rehion ket ti Sonsón iti dagup a kalawa iti 1,323 km² ken ti kabassitan ket ti munisipalidad ti Argelia.
DemograpiaUrnosen
Ti populasion daytoy a rehion ket agpapada a naiwarwaras iti pagbaetan ti urbano ken dagiti lugar ti away nga addaan iti 43% ti tattao nga agtataeng kadagiti ubano a sentro ken 57% ket agtataeng iti away.
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Oriente Virtual: Comunidad del Oriente Antioqueño Naiyarkibo 2002-12-12 iti Wayback Machine (iti Espaniol)
- Corporación Empresarial del Oriente Antioqueño (iti Espaniol)
- Incubadora de Empresas del Oriente Antioqueño Naiyarkibo 2007-05-04 iti Wayback Machine (iti Espaniol)
- Agencia para el Desarrollo Económico del Oriente Antioqueño Naiyarkibo 2007-06-11 iti Wayback Machine (iti Espaniol)
- Du a pagsasao a tarabay iti Turismo ti Akindaya nga Antioquia (iti Espaniol)


text:
Daytoy ket ti pagsurotan a kategoria para iti plantilia
{{Webarchive}}.
Dagitoy ket dagiti arkibo a saan a bigbigen ti plantilia. Daytoy ket mabalin a gapu dagiti dua a parikut:
- Ti url iti pagikabilan ti
|url= ket saan a maysa a website ti arkibo.
- Saan a bigbigen ti plantilia ti website ti arkibo. Pangngaasi nga urnosen ti Modulo:Webarchive ken inayon ti arkibo iti annong ti serviceName() ken tuladen dagiti sabali a plantilia.
Daytoy a kategoria ket agdama a saan nga aglaon kadagiti panid wenno midia.
Daytoy a listaan ket mabalin a saan a mangipakita kadagiti kinaudi a sinuksukatan.


text:
Fungus
Ti fungus ket kameng ti dakkel a grupo dagiti eukariotiko nga organismo a mairaman dagiti mikroorganismo a kas dagiti lebadura ken dagiti buot, ken dagiti pay kaaduan a naamammuan nga uong. Dagitoy nga organismo ket naidasigda iti pagarian ti Fungi, a mailasin manipud kadagiti mula, dagiti ayup, ken bakteria. Ti maysa a nangruna apaggiddiatan ket dagiti selula ti fungus ket addaanda kadagiti taleb a selula nga aglaon ti kuitina, a saan a kasla kapada dagiti taleb a selula dagiti mula, nga aglaon kadagiti selulosa. Dagitoy ken dagiti sabali pay a paggigiddiatan ket mangipakpakita a dagiti fungus ket mangporma iti maysa a grupo kadagiti mainaig nga organismo, a nanaganan iti Eumycota (dagiti husto a fungus wenno Eumycetes), a makibinningay ti sapasap a tinaudan (ti monopiletiko a grupo). Daytoy maipapan ti fungus a grupo ket naisangayan manipud iti maipapan iti estruktura a pannakaipada kadagiti myxomycetes (nagalis a buot) ken dagiti oomycetes (buot ti danum). Ti disiplina ti biolohia a maipanggep ti panagdal kadagiti fungus ket naamammuan iti mikolohia (manipud iti Griego uύknς, mukēs, a kaibuksilanna ket "fungus"). Ti mikolohioa ket sagpaminsan pay a naikedkeddeng a kas maysa a sanga ti botanika, urayno daytoy ket sabali a pagarian iti biolohiko a taksonomia. Dagiti henetiko a panagadal ket nakaipakpakita a dagiti fungus ket as-asidegda a makikabagian kadagiti ayup ngem dagiti mula.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Moore RT. (1980). "Dagiti taksonomiko a singasing para iti pannakaidasig kadagiti maipapan ti baybay a lebadura ken dagiti dadduma pay a lebadura ken dagiti kasla fungus a mairaman dagiti smut". Botanica Marine. 23: 361–373.
- ^ The classification system presented here is based on the 2007 phylogenetic study by Hibbett et al.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Fungus iti Wikimedia Commons


text:
Henri Becquerel
Ni Antoine Henri Becquerel (15 Disiembre 1852 – 25 Agosto 1908) ket Pranses a pisiko, Nobel laureado, ken ti nangduktal ti radioaktibidad a kakuyogna ni Marie Skłodowska-Curie ken ni Pierre Curie,[1] nga isuda a tallo ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1903.
BiograpiaUrnosen
Nasapa a biagUrnosen
Ni Becquerel ket naipasngay idi idiay Paris iti pamilia a nagpataud kadagiti uppat a kaputotan dagiti sientista: ti apong a lakay ni Becquerel a ni Antoine César Becquerel), ama (Alexandre-Edmond Becquerel), ken anak a lalaki (Jean Becquerel). Isu ket nagadal iti inhenieria idiay École Polytechnique ken idiay École des Ponts et Chaussées. Idi 1890 inasawana ni Louise Désirée Lorieux.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Ti Pannakaduktal ti Radioaktibidad". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2020-06-15. Naala idi 2014-06-03.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Henri Becquerel – Biograpia
- Ababa a biograpia ni Becquerel ken ti panag-usar ti naganna a kas panagrukod a unit iti SI
- AAbaba a bibliograpia para kenni Henri Becquerel Naiyarkibo 2017-05-04 iti Wayback Machine
- Henri Becquerel, unit a naibatay ti SI iti radioaktibidad[permanente a natay a silpo]


text:
Periodiko a lamisaan dagiti elemento
Ti periodiko a lamisaan dagiti elemento ket listaan dagiti ammo nga atomo. Iti lamisaan (pakaammo) dagiti elemento ket maurnosda a maikabil babaen dagiti Atomiko a numero a mangrugi iti kababaan a numero. Ti atomiko a numero ti maysa nga elemento ket kapadana ti bilang dagiti elektron wenno dagiti proton iti dayta a maitudtudo nga atomo.
Iti lamisaan ti periodiko dagiti elemento ket naur-urnosda kadagiti punto ken grupo.
Ti maysa nga aray dagiti elemento iti labes ti lamisaan ket makunkuna a maus a punto. Ti tunggal maysa a punto ket addaan dagiti numero:manipud iti 1 aginggana ti 7. Ti umuna a punto ket addaan laeng iti 2 nga elemento dagitoy ket ti hidróheno ken helio. Ti maika-2 a punto ken maika-3 a punto ket addaan dagitoy a dua kadagiti 8 nga elemento. Dagiti dadduma ken sumaganad a punto ket atatiddog da.
Ti maysa a tukol dagiti elemento a pababa ti lamisaan ket makunkuna a grupo. Adaan dagiti 18 a grupo iti pagalagadan a periodiko a lamisaan. Ti tunggal maysa a grupo ket addaan iti maysa a numero manipud iti 1 aginggana ti 18. Dagiti elemento iti maysa a grupo ket addaanda kadagiti elektron nga agpapada a naurnos, a daytoy ket mangited kaniada ti agpapada a kimiko a tagikua. Kas pagarigan, ti grupo nga 18 ket naamamuan a kas ti natakneng nga alingasaw gapu ta dagitoy ket alingasaw da amin ken saanda a mabalin a mairaman kadagiti sabsabali nga atomo.
Ti periodiko a lamisaan ken mabalin nga usaren dagiti kimiko tapno mapaliiwanda dagiti pagtulada, ken dagiti mainaig a nagbaetan dagiti elemento. Kas pagarigan, dagiti elemento iti baba ken ti adayo a kanigid iti lamisaan ket kaaduan kadagitoy ket metaliko, ken dagiti elemento iti ngato a kanawan ket isuda ti kabassitan a metaliko.
Adda tallo a sistema dagiti grupo a numero; ti maysa ket agus-usar ti Arabiko a numero ken dagiti sabali a dua ket agus-usarda Romano a numero. Ti Romano a numero a nagnagan ket isu dagitoy ti immuna nga inus-usar ken dagitoy to tinawtawid a nagnagan; ti Arabiko a nagnagan ket isu dagitoy ti kabarbaro a nagnagan a nga ususaren ken inampon ti Internasional a Kappon iti Puro ken Naidangep a Kimika (Ingles: International Union of Pure and Applied Chemistry ((IUPAC)). Ti IUPAC a nagnagan ket kinabuksilan a panagsukat ti dan a Romano a numero a sistema gapu ta dagitoy ket agus-usar da ti agpapada a nagnagan nga agipalpalawag ti sabsabali a banbanag a dagitoy ket kadawyanda a makaallilaw.
Ti periodoko a lamisaan ket pinarnuay ken inurnos babaen ti Ruso a kimiko a ni Dmitri Mendeleev idi 1869.
Dagiti linaonUrnosen
Daytoy a kadawyan a panakaurnos ti periodiko a lamisaan ket ilasinna dagiti Dagiti lantanido (lanthanoids) ken Dagiti aktinido (actinoids) (ti f-a lapped) manipud kadagiti sabsabali nga alemento. Ti nalawa a periodiko a lamisaan ket iramanna ti f-a lapped. Ti naigay-at a periodiko a lamisaan ket agnayon ti maika-8 ken maika-9 a puntos, agiraman ti f-a lapped ken aginayon ti teoriko a g-a lapped.


text:
337
Ti tawen ti 337 (CCCXXXVII) ket maysa idi a kadawyan a tawen a nangrugi iti Sabado (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Huliano. Iti dayta a panawen, daytoy ket ammo idi a kas Tawen ti ti Konsultado da Felicianus ken Titianus (wenno, iti manmano, ti tawen ti 1090 Ab urbe condita). Ti denominasion ti 337 para iti daytoy a tawen ket naus-usaren manipud idi mediebal a paset ti panawen, idi ti panawen ti kalendario ti Anno Domini ket nagbalin a kaaduan a naus-usar a pamay-an idiay Europa para kadagiti pananginagan iti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 22 – Konstantino ti Natan-ok, immuna a Kristiano nga Emperador ti Imperio a Romano (naipasngay 272)