text:
Sasao a panagtagilako a Malayo ken kreol
Iti pay maipatinayon iti klasiko ken literario a porma, ti Malayo ket addaan idi kadagiti rehional a dialekto a naitakder kalpasan ti iruruar ti imperio a Srivijaya. Naiwarwaras pay ti Malayo babaen ti inter-etniko a pannakaiyasideg ken ti panagtagilako iti ballasiw ti purpuro Malayo nga ad-adayo ngem iti Filipinas. Ti pannakaiyasideg ket nagresultaan iti maysa a lingua franca a kinunkuna idi a kas Malayo Bazaar wenno ababa a Malayo ken iti Malayo a Melayu Pasar. Daytoy ket sapasap a naipampamattian a ti Malayo Bazaar ket maysa idi a pidgin, nga inimpluensiaan babaen ti pannakaiyasideg babaen dagiti agtagtagilako a Malayo, Insik, Portuges, ken Olandes.
Malaksid iti sapsap a panagpalaka a mapasamak kadagiti pidgin, ti lingua franca a Malayo ket addaan idi kadagiti nadumaduma a naisangayan a pannakailasin. Ti maysa idi ket dagiti panagkukua ket binukel iti punya 'ti agtagikua'; ti sabali pay ket dagiti ad-adu ngem maysa a pangsandi ket binukel iti orang 'tao'. Dagiti laeng Malayiko a pangsuldong a nabatbati a produktibo ket ti tər- ken bər-.
Dagiti sabali a langa:
- Ti Ada ket nagbalin a progresibo a partikula.
- Dagiti napabassit a porma ti ini 'daytoy' ken itu 'dayta' sakbay ti maysa a pangnagan ket nagbalinda a dagiti panangikeddeng.
- Ti berbo a pərgi 'mapan' ket napabassit, ken nagbalin a maysa a preposision 'agpaturong'.
- Dagiti kausatibo a konstruksion ket nabukel iti kasi wenno bəri 'mangited' wenno bikin wenno buat 'agaramid'.
- Ti bugbugtong a preposision, masansan a sama, ket inus-usar idi kadagiti nadumaduma nga annong, mairaman ti dagus wenno di dagus a banag.[1]
Kas pagasarigan,[2]
- Rumah-ku 'ti balayko' ket agbalin a Saya punya rumah
- Saya pukul dia 'Kinabilko isuna' ket agbalin a Saya kasi pukul dia
- Megat dipukul Robert 'Ni Megat ket kinabil babaen ni Robert' ket agbalin a Megat dipukul dek Robert
Ti Malayo Bazaar ket inus-usar iti limitado a sakup iti Singapuer ken Malaysia, kaaduan kadagiti laklakay a kaputotan wenno tattao a saan a makaaammo iti Ingles.[3] Ti kangrunaan a rason a gapuanan ti panagpabassit ti Malayo Bazaar Malay ket gapu ta ti pidgin a Malayo ket nakreolisado ken nagpartuat kadagiti nadumaduma a baro a pagsasao.[4] Ti sabali pay a rason ket gapu ti iyaakar dagiti pormal ken impormal a konteksto, ti Malayo Bazaar ket main-inut a sukatan babaen ti Ingles, a ti Ingles ti lingua franca dagiti ub-ubing a kaputotan.[3]
Malayo Baba[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Baba wenno Malayo Peranakan, ket maysa idi nga agdumaduma a grupo dagiti pidgin, naisasao iti Melaka ngem ganggani itan a naungaw. Dagitoy ti kita ti Malayo nga insasao babaen dagiti Peranakan, dagiti kaputotan dagiti agtataeng nga Insik a nagtataeng iti Melaka manipud idi maika-15 a siglo.[7] Ti Malayo Baba ket asideg kadagiti panagtagilako a pidgin a nagbalin a kreolisado iti ballasiw ti Purpuro Malayo, a nagpataud iti kita dagiti Malayo a kreol a nakitkita ita nga aldaw. Ti maysa a kita ti Malayo Baba, a tinawtawagan iti Peranakan, ket insasao babaen dagiti Insik nga agtataeng iti Daya a Java. Daytoy ket laok ti Malayo wenno Indones nga agraman iti lokal a Habanes (dialekto ti Daya a Habanes) ken dagiti elemento ti Insik (naipangpangruna ti Hokkien). Daytoy a partikular a kita ket mabirukan laeng iti Daya a Java, a naipangpangruna iti Surabaya ken dagiti kaarruba a lugar. Bayat a dagiti sabali nga Insik ket maitarawidwid nga agsao kadagiti kita ti pagsasao dagiti lugar a pagtaenganda (dagiti Insik iti Tengnga a Java ket agsaoda iti Ngato wenno Pagalagadan a Habanes iti inaldaw a pannakisinnaritada; iti Laud at Java, maitarawidwidda nga agsao iti Sundanes), iti Surabaya dagiti ub-ubing nga etniko a tattao nga Insik ket maitarawidwiddda nga agsao iti puro a Habanes (dialekto t Surabaya) ken agadalda iti Mandarin kadagiti kurso.
Adda dagiti agdama a basbassit ngem 1,000 nga agsasao ti Malayo Baba iti Melaka, ken basbassit ngem 1,000 nga agsasao iti Malayo Baba iti Singapur.[8] Kaaduan a naisasao ti Malayo Baba babaen dagiti laklakay a populasion.[9]
Pagarigan (Naisasao iti Surabaya):
- Kamu mbok ojok gitu! : Saanka nga agtignay ti kasta!
- Yak apa kabarnya si Eli? : Kumusta ni Eli?
- Ntik kamu pigio ambek cecemu ae ya. : Sumurotka iti kabsatmo, okay?
- Nih, makanen sakadae. : Pangngaasi a manganka!
- Kamu cariken bukune koko ndhek rumahe Ling Ling. : Birukem ti libro ni adingmo idiay balay ni Ling Ling.
Pagarigan (Naisasao iti Melaka-Singapur):[10]
- Dia suka datang sini sembang. : Kayatna ti mapan ditoy nga agtsismis.
- Keliap-keliap, dia naik angin. : Napungtotan bassit, nakaunget.
- Gua tunggu dia sampai gua k'ee geram. : Inur-urayko isuna aginggana idi nakaungetak.
- Oo-wa! Kinajeet, dia pasang kuat. : Wow! Naestilo ti kawesna ita nga aldaw!
Malayo Betawi[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Betawi, ammo pay akas Jakarta wenno Malayo Java, ket ti maysa a kreolisado a Malayo a naisasao iti Jakarta (ti moderno a nagan para iti Betawi) ken dagiti kaarrubayanna. Ti Betawiano wenno Omong Betawi ket naibatay iti Malayo Bazaar (Melayu Pasar) ngem inimpluensiaan dagiti nadumaduma a pagsasao a kas ti Habanes, Sundanes (ti lugar a pinalikmutan babaen ti lugar nga agsasao iti Sundanes), Insik (naipangpangruna ti Hokkien), Portuges, Olandes, Balines ken dadduma pay. Ti Betawiano a kreol ket nangrugrugi a maus-usar kalpasan idi 1750 idiay Batavia, ken sinukatanna ti kreol a Portuges a kas ti lingua franca.[11]
Ti Malayo a Betawiano ket inimpluensiaan pay babaen ti estilo nga Insik a Malayo nga insasao babaen dagiti nasapsapa nga immay nga agtataeng nga Insik.
Daytoy ket nabalinen a nadayeg unay a pagsasao a naipangpangruna kadagiti ub-ubing a kaputotan iti Indonesia gapu ti usarna iti telebision (kas ti sinetron wenno sitcom).
Ti Malayo Betawi ket ti tinaudan idi ti Malayo Cocos.
Malayo Kreol ti Malacca[urnosen | urnosen ti taudan]
Naisasao manipud idi maika-16 a siglo babaen dagiti kaputotan dagiti agtagtagilako a Tamil iti Linglingsat ti Malacca. Daytoy ket mabalin a historiko a kabagian ti Malayo ti Kreol a Sri Lanka. Matmatayen ti agdama kasasaad ti pagsasao, gapu dagiti panagiinnasawa ken panagak-akar. Imbesdan nga immal-alis nga agsasao iti Malayo.[12]
Malayo Sri Lanka[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pagsasao a Malayo Kreol ti Sri Lanka ket ti naiduma a laok ti Pagsasao a Sinhala ken ti Pagsasao a Tamil iti Malayo. Ti Malayo a Sri Lanka ket ti naestruktura a bernakular iti batayan a Malayo nga insasao babaen dagiti saan a basbassit ngem lima a nadumaduma a komunidad iti Sri Lanka a nagbalbaliw a nakaro a managbaliw manipud kadagiti sabali a kita ti Malayo gapu ti intimado a pannakaiyasideg kadagiti dominente a pagsasao ti Sinhala ken Tamil. Dagiti Malayo ti Sri Lanka, a dagiti tinaudanda ket mairaman dagiti agtrabtrabaho nga inyeg babaen dagiti Olandes ken Briton, ken dagiti pay soldado iti garison Olandes, ket buklen itan ti 0.3% iti populasion, ken agadu iti agarup a 46,000. Daytoy ket insasao babaen ti komunidad dagiti Malayo a Sri Lankano iti Sri Lanka ken dagiti pay Sinhalese iti Hambantota.[13][14]
Malayo Bazaar ti Singapur[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Bazaar ti Singapur, ammo pay a kas Malayo Bazaar, Malayo Pasar, wenno Malayo ti Tiendaan , ket ti Malayo a naileksiko a pidgin, a naisasao idiay Singapur.[3] Nagkontribusion ti Tamil ken Hokkien iti panagpadur-as ti Malayo Bazaar, a ti Hokkien ti dominente a subestrato a pagsasao ti Malayo Bazaar, a ti Malayo ti leksipikado a pagsasao.[15] Nupay kasta, adda dagiti adu a naikabkabil a pagsasao nga insasao dagiti imigrante a nakaited pay iti panagpadur-as ti Malayo Bazaar, a mairaman dagiti pagsasao nga insasao babaen dagiti Malayo, Insik, Indiano, Eurasiano, ken Europeano. Naikuyog a rimmuar ti Malayo Bazaar ti Singapur it ipanaglukat ti puerto ti nawaya panagtagilako ti Singapur idi 1819, tapno madaeran dagiti lapped iti pannakisinnarita ken dagiti transaksion ti negosio. Gapu ta ti Singapur ket addaan kadagiti uppat nga opisial a pagsasao (Ingles, Mandarin, Malayo, ken Tamil), saan laeng a lingua franca ti Malayo Bazaar ti Singapur inter-etniko a pannakisarita, ngem inus-usar pay daytoy iti intra-grupo a pannakisarita. Kaaduana naisasao ti Malayo Bazaar ti Singapur babaen dagiti allakay ken dagiti agpakatengnga ti tawtawen nga agtrabtrabaho ita nga aldaw, ngem bumasbassiten ti kasasaad ti pagsasao gapu dagiti annuroten ti pagsasao ken dagiti kampania ti pagsasao nga agraman iti basbassit ngem 10,000 nga agsasao.[3]
Pidgin ti Broome Pearling Lugger[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maysa a pidgin nga inus-usar iti industria ti perlas iti Laud nga Australia.
Malayo Sabah[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti naibatay iti pidgin akita ti pagalagadan a Malayo, ti Malayo Sabah ket maysa a lokal a pagsasao ti panagtagilako.[18] Adda dagiti adu a blang dagiti patneng nga agsasao kadagiti urbano a lugar, kaaduan dagiti ubbing nga addaan iti maikadua a patneng a pagsasao. Adda met dagiti sumagmamano nga agsasao kadagiti akin-abagatan unay a parte ti Filipinas, a naipangpangruna ti Purpuro ti Sulu a kas pagsasao iti panagtagilako.
Malayo Makassar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Makassar ket ti naibatay iti kreol nga aglalaok a pagsasao, a naaramid iti leksiko nn ti Malayo Bazaar, dagiti impleksion ti Makassares, ken dagiti aglalaok a sintaksis ti Malayo/Makassares.[20][21]
Daytoy ket adu a naisasao a kas maikadua a pagsasao iti Makassar,[22] ngem umad-adu pay a kas umuna a pagsasao dagiti ub-ubing a kaputotan.[21]
Malayo Balines[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Balines ket maysa a dialekto ti Malayo a naisasao iti isla ti Bali. Daytoy ket ammo pay a kas Omong Kampung ("sao ti purok") babaen dagiti mangisasao. Ti Malayo Balines ket ti kangrunaan a pagsasao ti etniko a Malayo nga agtataeng iti amianan akinlaud a parte ti isla, a nangruna kadagiti distrito ti Melaya ken Negara, Rehensia ti Jembrana.[24] Ti agdama kasasaad ti pagsasao ket maipangta.[25]
Malayo ti Daya nga Indonesia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kreol ti akindaya nga Indonesia[26] ket agparang a binukel dagiti Malayo ken Habanes, nga agus-usar iti Malayo a lingua franca, iti panangitakder ti monopolioda iti panagtagilako ti rekado sakbay ti panawen ti kolonial nga Europa. Addaan dagitoy iti bilang dagiti sapasap a langa:
- Ti ə ket agbalin nga a, e, wenno asimilado iti sumaganad a bokal
- Ti i, u ket bumaba iti e, o kadagiti sumagmamano nga enbironmento
- adda maysa a pannakapukaw dagiti kanungpalan a plosibo ti p, t, k, ken ti neutralisasion dagiti kanungpalan a paagong iti parte ti leksikon
- ti perpektibo a pangmarka ti sudah ket maipabassit iti su wenno so[1]
Kas pagarigan,[2]
- Ti makan ket agbalin a makang
- Ti pergi ket agbalin a pigi wenno pi
- Ti terkejut ket agbalin a takajo
- Ti lembut ket agbalin a lombo
- Ti dapat ket agbalin a dapa
Ti Bacan (sumaruno) ket mabalina ti kaduogan, ken agparang nga asideg a kabagian ti Malayo Brunei (a saan a kreol).
Malayo Bacanes[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Bacanes ket maysa a isolekto a Malayiko a naisasao iti Isla Bacan ken dagiti kaarubayanna, iti abagatan ti Halmahera, Amianan a Maluku. Ti Malayo Bacanes ket naikedeng maiduma ngen dagiti sabali a pagsasao a naala manipud iti Malayo iti akindaya nga Indonesia gapu ti duog a leksikonna ken inus-usar idi a kas maysa a suplementario a pagsasao iti rekonstruksion ti Proto-Malayiko.[28]
Adda dagiti sumagmamano a balikas ti Bacanes a mapasamak kadagiti 1623 a bokabulario ti Wiltens & Danckaerts.[29] Narepaso pay ti Bacanes kadagiti 1914 a monograo ti Adriani & Kruijt. Dagiti kaaduan a naisalaysayan a panagadal ket babaen ni James T. Collins, a nangikeddeng a ti Bacan ket pudno a kita ti Malayo, a nagtaud manipud iti Malayo nga inusar iti Sultanato ti Bacan.[30]
Malayo Manado[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Manado ket ti sabali pay a kreol a lingua franca iti Manado ken Minahasa, Amianan a Sulawesi. Daytoy ket naibatay iti Malayo Ternateano ken nakaro nga inimpluensiaan babaen ti Ternateano, Olandes, sasao a Minahasa ken dagiti sumagmamano a balikas ti Portuges.
Dagiti pagarigan :
- Kita = Siak
- Ngana = sika
- Torang = datayo
- Dorang = isuda
- Io = wen
- Nyanda' = saan (' = glottal stop)
Dagiti sentensia :
- Kita pe mama ada pi ka pasar : Mapan ti inak iti tiendaan
- Ngana so nyanda' makang dari kalamareng : Saanka pay a nangan manipud idi kalman.
- Ngana jang badusta pa kita : Saanka nga agulbod kaniak
- Torang so pasti bisa : mabalinmi nga aramiden dayta
Gorap[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Gorap ket leksiko nga 85% a Malayo, ngem agraman pay kadagiti adu a balikas ti Ternate, ken dagiti urnos ti balikas ket maigiddiat manipud iti Austronesio ken sasao a Halmahera. Saanen a maadal dagiti ubbing ti pagsasao.
Ternate / Malayo ti Amianan a Maluku[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy a kreol ket kapada ti Malayo Manado , ngem maigiddiat ti aweng ken bokabulario. Aduti porsiento ti bokabulariona ket binulod manipud iti Ternatean, kas ti: ngana : sika (sg) ngoni : ssika (pl) bifi : kuton ciri : matnag
Naisasao kadagiti isla ti Ternate, Tidore ken Halmahera, Amianan a Maluku para kadagiti inter-grupo a pannakisarita, ken iti Is-isla Sula.
Pagarigan :
- Jang bafoya : Saanka nga agulbod!
Malayo Kupang[urnosen | urnosen ti taudan]
Naisasao iti Kupang, Daya a Nusa Tenggara, iti laud a patingga ti Isla Timor. Daytoy ket naibatay iti duog a Malayo a kaaduan a nailalaok iti Olandes, Portuges ken dagiti lokal a pagsasao. Kapada ti Malayo Ambones nga agraman kadagiti nadumaduma a paggiddiatan iti bokabulario ken aweng. Ti gramatiko a sistemana ket kapada dagiti Kreol ti Malayo ti Daya nga Indonesia.
Dagiti pagarigan :
- beta = Siak
- lu = Sika
- sonde = Saan
- Beta sonde tau, lai = Diak ammo
Malayo Alor[urnosen | urnosen ti taudan]
Naisasao ti Malao Alor iti Purpuro Alor. Namatmati dagiti agsasao ti Malayo Alor a sabali daytoy a rehistro ti pagalagadan nga Indones, ngem dagitoy dua ket dagiti prestihio a kita ti purpuro. Adu dagiti tattao a makaawat iti pagalagadan nga Indones, ngem saan a nalaing a makasao ken agpilpili nga inaldaw nga agusar iti Malayo Alor.[33]
Ti Malayo Alor ket naibatay iti Malayo Kupang; nupay kasta, nakaro a maigiddiat ti Malayo Alor manipud iti Malayo Kupang, a naipangpangruna dagiti pangsandi.[34]
Malayo Ambones[urnosen | urnosen ti taudan]
Immuna a naiyeg ti Malayo kadagiti agtagtagilako nga Ambon manipud iti Akinlaud nga Indonesia, ken napadur-as iti maysa a kreol idi kinolisado ti Imperio nga Olandes ti Maluku. Ti Malayo Ambones ket isu idi ti immuna a pagarigan ti transliterasion ti Malayo iti sinuratan a Romano, ken inus-usar a kas maysa a ramit dagiti misionario iti Akindaya nga Indonesia.
Malayo Bandanes[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maysa a naiduma a kita ti Malayo Maluku, a naisasao iti Is-isla Banda, Maluku. Nakaro a maigiddiat manipud iti Malayo Ambones ken para iti Ambones, maitarawidwid a nakakatkatawa ti uni ti Malayo Bandanes gapu kadagiti naisangayan a langana .
Pagarigan :
- Beta : Siak
- pane : sika
- katorang : datayo
- mir : kutkuton (naisiasi manipud iti Olandes : mier)
Malayo Papuano/Irian[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malayo Papuano ket ti nangruna a pannakaiyasideg a pagsasao iti Indones a kagudua ti Baro a Guinea. Ti Malayo Serui ketti maysa a kita ti Malayo Papuano a naisasao iti Is-isla Yapen, ken kadagiti pay asideg a pantar a luglugar iti nangruna a daga ti Baro a Guinea.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Wurm, Stephen A.; Mühlhäusler, Peter; Darrell T., Tryon, dagiti ed. (1996). Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas. p. 673.
- ^ a b Collins, James T. (1989). "Malay dialect research in Malaysia: the issue of perspective" (PDF). Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde. 145 (2/3): 235–264. doi:10.1163/22134379-90003253.
- ^ a b c d "APiCS Online – Survey chapter: Singapore Bazaar Malay". apics-online.info. Naala idi 2018-10-06.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Vehicular Malay". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ a b Baba Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Peranakan Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Baba Malay of Malacca
- ^ Lee, Nala Huiying (2014). A Grammar of Baba Malay with Sociophonetic Considerations (Tesis). University of Hawai‘i at Mānoa. hdl:10125/101107.
- ^ "Malay, Baba". Ethnologue. Naala idi 2018-10-07.
- ^ "BABA / PERANAKAN MALAY". The Peranakan Resource Library. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2017-02-10. Naala idi 12 Disiembre 2014.
- ^ Gil, David, Why Malay/Indonesian Undressed: Contact, Geography, and the Roll of the Dice (PDF), naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 26 Abril 2010
- ^ "Malaccan Creole Malay". Ethnologue. Naala idi 2018-10-07.
- ^ http://sealang.net/archives/nusa/pdf/nusa-v50-p43-57.pdf
- ^ Malays contact with Sri Langka.
- ^ Platt, John; Weber, Heidi (1980). English in Singapore and Malaysia: Status, features, functions. Oxford: Oxford University Press.
- ^ Sabah Malay iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Sabah Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hoogervorst, Tom G. (2011). "Some introductory notes on the development and characteristics of Sabah Malay". Wacana, Journal of the Humanities of Indonesia. 13 (1): 50–77. doi:10.17510/wjhi.v13i1.9.
- ^ Makassar Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Wurm, Stephen A.; Mühlhäusler, Peter; Darrell T., Tryon, dagiti ed. (1996). Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas. p. 682.
- ^ a b "Makassarese Malay". Jakarta Field Station of the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Naala idi 2018-12-19.
- ^ "Malay, Makassar". Ethnologue. Naala idi 2018-10-07.
- ^ Balinese Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Bagus, I Gusti Ngurah; Denes, I Made; Laksana, I Ketut Darma; Putrini, Nyoman; Ginarsa, I Ketut (1985). Kamus Melayu Bali-Indonesia (iti Indones). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. pp. xi.
- ^ "Malay, Balinese". Ethnologue. Naala idi 2018-10-07.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Eastern Indonesia Trade Malay". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Bacanese Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Adelaar, K. Alexander (1992). Proto Malayic: the reconstruction of its phonology and parts of its lexicon and morphology. Canberra: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, the Australian National University. doi:10.15144/PL-C119. hdl:1885/145782. ISBN 0-85883-408-1.
- ^ Wiltens, Caspar; Danckaerts, Sebastiaen (1623), Vocabularium, ofte Woort-boek naer orare vanden alphabet in 't Duytsch-Maleysch ende Maleysch-Duytsch, 's-Gravenhage. (iti Olandes) & (iti Malayo)
- ^ Collins, James T. (1983), "Penggolongan bahasa Bacan", Nusantara (iti Indones), vol. No. 10, pp. 86–125
- ^ Gorap iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ a b Kupang Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Baird, Louise (2008). A grammar of Klon: a non-Austronesian language of Alor, Indonesia. Canberra: Pacific Linguistics.
- ^ Klamer, Marion (2014). "The Alor-Pantar languages: Linguistic context, history and typology.". Iti Klamer, Marian (ed.). Alor Pantar languages: History and Typology. Berlin: Language Sciences Press. pp. 5–53. doi:10.17169/FUDOCS_document_000000020993.
- ^ Bandanese Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- Lim, Sonny (1988). "Baba Malay: the language of the 'Straits-born' Chinese". Iti Steinhauer, H. (ed.). Papers in Western Austronesian Linguistics No. 3. Pacific Linguistics Series A – No.78. Canberra: Pacific Linguistics, The Australian National University. pp. 1–61. doi:10.15144/PL-A78. hdl:1885/145107. ISBN 0-85883-382-4.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- A Baba Malay Dictionary by William Gwee Thian Hock
- Malay creole boy, Hottentot Square Cape Town; Malay boy of Cape Town [picture] / George French Angas delt. et lithog.
- The Malay Chetty Creole Language Of Malacca A Historical And Linguistic Perspective


c: text/html

text:
UTC+03:00
Ti UTC+03:00 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +03. Iti ISO 8601 ti mainaig nga oras ket naisurat a kas 2022-10-06T22:18:45+03:00.
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)Urnosen
Oras ti Daya nga AprikaUrnosen
- Comoros
- Djibouti
- Eritrea
- Etiopia
- Kenya
- Madagascar
- Mayotte (Pransia) ken Naiwarwaris nga Is-isla ti Taaw Indiano (Bassas da India, Isla Europa, Isla Juan de Nova)
- Somalia
- Abagatan a Sudan
- Sudan
- Tanzania
- Uganda
Pakauna nga Oras ti Akindaya nga Europa (EEFT), wenno Oras ti ad-adayo nga akindaya nga Europa (FET)Urnosen
Manipud idi Septiembre 2011 dagiti sumaganad a lugar iti Akindaya nga Europa ket agus-usar ti UTC+3 iti amin a paset ti tawen:
Pagalagadan nga Oras ti ArabiaUrnosen
Ti Pagalagadan nga Oras ti Arabia, wenno AST, ken inus-usar dagiti pagilian iti Tengnga a Daya. Daytoy a sona ti oras ket kaaduan iti rehion ti ekuador, awan ti adu a panagbaliw iti kaatiddog ti aldaw iti amin a paset ti tawen, isu a saan a napalpaliiw ti oras ti panagin-inut ti lawag. Ti Pagalagadan nga Oras ti Arabia ket inus-usar dagiti sumaganad a pagilian:[1]
Dagiti nota:
- Ti akinlaud unay a puntos a ti UTC+03 nga awan ti DST a naipakat ket ti ili ti Rusia iti Baltiysk, idiay Kaliningrad Oblast, iti 19°55′D. Sakbay idi 27 Marso 2011, daytoy idi ti akinlaud unay a puntos ti Sudan, idiay estado ti Laud a Darfur, idiay pagbeddengan ti Chad; Geneina, ti kapitolio ti Laud a Darfur, ken asideg a mabirukan iti dayta a puntos, nga addaan ti longitud iti 22°27' D.
- Ti akindaya unay a puntos a ti UTC+03 nga awan ti DST a naipakat ket ti akindaya unay a puntos ti Saudi Arabia, idiay Akindaya a Probinsia, idiay pagbeddengan ti Oman, nga addaan ti longitud iti agarup a 55°20' D.
Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek laeng ti Akin-amianan a Hemisperio)Urnosen
Dati nga Oras ti Moscow, sakbay idi 27 Marso 2011; itan ket UTC+4.[2]
Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw laeng ti Akin-amianan a Hemisperio)Urnosen
Kalgaw nga Oras ti Akindaya a Europa- Terteritorio nga agpalpaliiw kadagiti pagalagadan ti DST ti Kappon ti EuropaUrnosen
- Bulgaria
- Cyprus (mairaman ti Akrotiri ken Dhekelia (Nagkaykaysa a Pagarian) ken Turko republika ti Akin-amianan a Cyprus)
- Estonia
- Pinlandia (mairaman ti Åland)
- Gresia
- Letonia
- Lituania
- Ukrania
- Moldova
- Romania
- Turkia
Tengnga a Daya - agpalpaliiw kadagiti nadumaduma nga pagalagadan ti DSTUrnosen
Kitaen payUrnosen
Dagiti notaUrnosen
- Ti akinlaud unay a puntos a ti UTC+03 nga addaan iti DST ket naipakat ket ti akinlaud unay a puntos ti kangrunaan a daga ti Rusia,idiay asideg ti Lavry, Pskov Oblast (27°19' D). Iti las-ud ti kalgaw ti oras a naus-usar idiay (maitunos iti 60°E) ket 33°41' D oitipisikal nga oras, kasla ti agarup a 2 nga oras ken 14 a minuto nga umuna iti pisikal nga oras, a mangaramid ti kadakkelan a paggiddiatan ti oras a naus-usar ken pisikal nga oras para iti UTC+3 iti DST. Daytoy ti pudno a kadakkelan a dagup a pagiddiatan para iti UTC+03 urayno mairaman ti UTC+03 nga awan iti DST.
- Ti akindaya unay a puntos a ti UTC+03 nga addaan iti DST a naipakat ket ti Cape Zhelaniya, Isla Severny, Novaya Zemlya, Rusia (69°06'D). Iti las-ud ti panaglalam-ek ti oras a naus-usar idiay (maitunos iti 45°D) ket 24°06' L iti pisikal nga oras, kasla ti agarup a 1 nga oras ken 36 a minuto a naud-udi iti pisikal nga oras, ken mangaramid ti kadakkelan a paggiddiatan nga oras a naus-usar ken pisikal nga oras para iti UTC+3 nga addaan iti DST para iti dayta nga oras ti tawen, ngem saan a maipakat iti amin (kitaen ti nota 1 dita ngato).
- Idi Pebrero 8, 2011, ni Ruso a Presidente Dmitry Medvedev ket nagbilin ti pannaka-ukas ti DST idiay Rusia. Babaen ti daytoy a bilin, amin a pagorasan idiay Rusia ket naipauna iti maysa nga oras idi Marso 27, 2011, ngem saaen a maisubli aginggana ti sumaruno nga Oktubre, ket mangaramid daytoy a permanente ti Oras ti Kaliningrad iti UTC+03, ken permanente ti Oras ti Moscow iti UTC+04.
- Addaan idi ti Ukrania iti UTC+2 ken kankanayon nga EEST manipud idi 1992 aginggana idi 2011 (kadagiti tawen ti 1981–89 Kalgaw nga Oras ti Moscow) aginggana idi nanginayon ti Parlamento ti Ukrania ti maysa nga oras "iti teritorio ti Ukrania manipud idi Marso 27, 2011" ken inukas ti DST idi Septiembre 20, 2011 ken de facto a nangaramid ti EEST (UTC+3) ti baro nga pagalagadan nga oras.[3] Kalpasan ti nakaro a kritisismo manipud ti masa ti midia, idi 18 Oktubre 2011 ti parlamento ti Ukrania ket inukasna ti dati a pangikeddeng.[4]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "AST – Arabia Standard Time". timeanddate.com. Naala idi 31 Agosto 2011.
- ^ "Russia Abolishes Winter Time". Timeanddate.com. 2011-02-08. Naala idi 2011-03-26.
- ^ Inukas ti Ukrania ti panag-usar ti oras ti panagin-inut ti lawag, Kyiv Post (Septiembre 20, 2011)
- ^ "Ti Ukraine ket agsubli iti pagalagadan nga oras intono Okt. 30 (napabaro)". Kyiv Post. 18 Oktubre 2011. Naala idi 18 Oktubre 2011.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1“Ita, sika nga anak ti tao, agipadtoka kadagiti bantay ti Israel ket ibagam, 'Banbantay ti Israel, dumngegkayo iti sao ni Yahweh!
2Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Kinuna kadakayo dagiti kabusoryo, “Aha!” ken “Nagbalin a kukuatayo dagiti nagkauna a nangangato a lugar.'”
3Ngarud, agipadtoka ket ibagam: 'Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Gapu iti pannakalangalangyo ken gapu iti pannakarautyo manipud iti amin a suli, nagbalin a kukuanakayo dagiti dadduma a nasion; nagbalinkayo a pagtutungtongan dagiti bibig ken dila a manangperdi iti dayaw, ken istoria dagiti tattao.
4Ngarud, banbantay ti Israel, dumngegkayo iti sao ti Apo a ni Yahweh: Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh kadagiti bantay ken kadagiti nangangato a turod, kadagiti karayan ken kadagiti tanap, kadagiti langalang a saan a mapagnaedan ken kadagiti nabaybay-an a siudad a nagbalin a banag a masamsam ken lalaisen dagiti dadduma a nasion iti aglawlawda—
5ngarud, kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Pudno a nagsaoak iti apuy ti pungtotko maibusor kadagiti dadduma a nasion, maibusor iti Edom ken kadagiti amin a nangala iti dagak a kas sanikuada, maibusor kadagiti amin nga addaan rag-o iti pusoda ken panangtagibassit iti espirituda, bayat a saksakupenda ti dagak tapno tagikuaenda dagiti pagpasturan.'
6Ngarud, agipadtoka iti daga ti Israel ket ibagam kadagiti bantay ken kadagiti nangangato a turod, kadagiti karayan ken kadagiti tanap, 'kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Kitaem! Iti nakaro a pungtot ken ungetko, ipakpakaammok daytoy gapu ta binaklayyo dagiti pananglais dagiti nasion.
7Ngarud, kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Ingatokto a mismo ti imak tapno isapatak a dagiti nasion iti aglawlawyo ket awitendanto ti bukodda a pakaibabainan.
8Ngem dakayo, banbantay ti Israel, dumakkelto dagiti sangayo ket agbunganto nga agpaay kadagiti tattaok iti Israel, gapu ta iti saan nga agbayag, agsublidanto kadakayo.
9Ta kitaenyo, siak ket para kadakayo, paburankayonto, maaradokayonto ken mamulaan iti bukel.
10Isu a paaduekto kadakayo a bantay dagiti tattao iti amin a balay ti Israel. Amin! Ket mapagnaedanto dagiti siudad ken maibangonto manen dagiti langalang.
11Paaduekto ti tao ken ayup kadakayo a bantay tapno umadoda ken agbungadanto. Ket ipaluboskonto a mapagnaedankayo a kas iti napalabas, ad-addanto pay a parang-ayenkayo ngem iti napalabas, ta maammoanyonto a siak ni Yahweh.
12Mangiyegakto kadagiti tattao, dagiti tattaok nga Israelita, a magna kadakayo. Tagikuaendakayonto, ket agbalinkayonto a tawidda, ket saanyonton nga ipalubos a matay dagiti annakda.
13Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Gapu ta ibagbagada kadakayo, “Patpatayenyo dagiti tattao, ket natay dagiti annak ti nasionyo,”
14ngarud, saanyonton a papatayen pay dagiti tattao ket saanyonton a pagladingiten ti nasionyo gapu kadagiti natay. Kastoy ti pakaammo ti Apo a ni Yahweh.
15Wenno saankonton nga ipalubos a mangngegyo dagiti pananglais dagiti nasion; saanyonton a baklayen ti panangibabain dagiti tattao wenno saankonton nga ipalubos a mapasag ti nasionyo—kastoy ti pakaammo ti Apo a ni Yahweh.'”
16Kalpasanna, dimteng kaniak ti sao ni Yahweh a kunana,
17“Anak ti tao, idi nagnaedan ti balay ti Israel ti dagada, tinulawanda daytoy babaen kadagiti wagas ken aramidda. Maiyarig dagiti wagasda iti narugit a panagregla ti maysa a babai iti sangoanak.
18Isu nga imparukpokko ti pungtotko maibusor kadakuada gapu iti dara a pinagsayasayda iti daga ken para iti panangrugitda iti daytoy babaen kadagiti didiosenda.
19Inwarasko ida kadagiti nasion; naiwarada kadagiti daga. Inukomko ida segun kadagiti wagas ken aramidda.
20Ket napanda kadagiti nasion, ket sadinoman a napananda, tinulawanda ti nasantoan a naganko idi imbaga dagiti tattao kadakuada, 'Pudno kadi a dagitoy ket tattao ni Yahweh? Ta napapanawda iti dagana.'
21Ngem adda asik para iti nasantoan a naganko a tinulawan ti balay ti Israel kadagiti nasion, idi napanda sadiay.
22Ngarud, ibagam iti balay ti Israel, 'Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Saanko nga ar-aramiden daytoy para kadakayo, balay ti Israel, ngem para iti nasantoan a naganko, a tinulawanyo kadagiti nasion a napnapananyo.
23Ta iparangarangkonto ti kinasanto ti naindaklan a naganko, a tinulawanyo kadagiti nasion—iti nagtetengngaan dagiti nasion, tinulawanyo daytoy. Ket maammoanto dagiti nasion a siak ni Yahweh—kastoy ti pakaammo ti Apo a ni Yahweh—inton makitayo a nasantoanak.
24Alaenkayonto manipud kadagiti nasion ken urnongenkayonto manipud iti tunggal daga, ket ipankayonto iti dagayo.
25Ket mangiwarsiakto iti nadalus a danum kadakayo ket madalusankayonto manipud kadagiti amin a kinarugityo. Ket dalusankayonto manipud kadagiti amin a didiosenyo.
26Ikkankayonto iti baro a puso ken baro nga espiritu kadagiti kaungganyo, ket ikkatekto ti bimmato a pusoyo manipud iti lasagyo. Ta ikkankayonto iti puso a lasag.
27Itedkonto kadakayo ti Espirituk ket tulongankayo a mangsurot kadagiti alagadek ken salimetmetan dagiti paglintegak, ket aramidenyonto dagitoy.
28Ket pagnaedanyonto ti daga nga intedko kadagiti kapuonanyo; dakayonto dagiti tattaok, ket siakto ti Diosyo.
29Ta isalakankayonto kadagiti amin a kinarugityo. Pagtubuekto ti bukel ken paadduekto daytoy. Saankonton a pulos nga iyeg kadakayo ti panagbisin.
30Paaduekto ti bunga ti kayo ken ti ipaay ti talonyo, tapno saanyonton a pulos a baklayen ti bain ti panagbisin kadagiti nasion.
31Ket panunotenyonto ti kinadangkes dagiti wagas ken dagiti saan a nasayaat nga aramidyo, ket guraenyonto dagiti bagiyo gapu kadagiti bukodyo a basol ken kadagiti makarimon nga aramidyo.
32Saanko nga ar-aramiden daytoy para kadakayo—kastoy ti pakaammo ti Apo a ni Yahweh—maipakaammo koma daytoy kadakayo. Isu nga agbain ken madadael koma ti dayawyo gapu kadagiti wagasyo, balay ti Israel.
33Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Iti aldaw a dalusankayo manipud kadagiti amin a basolyo, pagnaedenkayonto kadagiti siudad ken ibangonyonto manen dagiti nadadael a lugar.
34Ta aradoenyonto ti nadadael a daga agingga a saanen daytoy a nadadael iti imatang dagiti amin a lumabas.
35Ket ibagadanto, “Langalang idi daytoy a daga, ngem nagbalin daytoy a kasla iti minuyongan ti Eden; pagnanaedan itan dagiti langalang a siudad ken dagiti nadadael a saan a mapagnaedan a saan a madandanun.”
36Ket maammoanto dagiti dadduma a nasion iti aglawlawyo a siak ni Yahweh, a siak ti nangibangon kadagiti nadadael ken nangmula manen kadagiti nabaybay-an a lugar. Siak ni Yahweh. Impakaammok daytoy ket aramidekto daytoy.
37Kastoy ti kuna ti Apo a ni Yahweh: Dawatento manen kaniak ti balay ti Israel nga aramidek daytoy para kadakuada, a paaduek ida a kas iti arban dagiti tattao.
38Kasla kadagiti arban a naidaton kenni Yahweh, kasla kadagiti arban iti Jerusalem kadagiti naituding a fiestana, mapunnonto kadagiti arban ti tattao dagiti langalang a siudad, ket maammondanto a siak ni Yahweh.'”


text:
Kanton ti Uri
Ti Uri (Aleman: Uri (tulong·pakaammo)) ket maysa kadagiti 26 kanton ken nangbangon a kameng ti Suiso a Konpederasion. Daytoy ket mabirukan idiay Tengnga a Suisa. Ti teriorio ti kanton ket sakupenna ti tanap iti Karayan Reuss a nagbaetan ti Danaw Lucerna ken ti Paso ti San Gotthard. Ti Aleman ket isu ti nangruna a pagsasao idiay Uri. Ti Uri ket isu laeng idi ti kanton a dagiti ubbing idiay pagadalan ket naskenda a makaadal iti Italiano a kas ti umuna a ganganaet a pagsasaoda. Ngem idi tawen ti panagadal iti 2005/2006 daytoy ket nabaliwan iti Inggles a kas dagiti sabsabali a kanton. Ti populasion ket agarup a 35,000 a dagitoy ket mairaman dagiti 3,046 (or 8.7%) a ganganaet.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Land Cover - Kantone und Grossregionen nach 6 Hauptbereichen naala idi 27 Oktubre 2017
- ^ "Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit". bfs.admin.ch (iti Aleman). Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB. 31 Disiembre 2019. Naala idi 6 Oktubre 2020.
- ^ Pederal a Departamento dagiti Estadistika (2008). "Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit, Geschlecht und Kantonen" (Microsoft Excel). Naala idi Nobiembre 5, 2008.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Kanton ti Uri iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao nga Abhasio
Ti Abhasio (Abhasio: Aҧcya бызшәa, Adigue: Aзrъэбзэ) ket maysa nga Akin-amianan a laud a Kaukaso a pagsasao a kangrunaan nga insasao babaen dagiti tattao nga Abhasio. Isu daytoy ti opisial a pagsasao ti Abhasia[1] nga adda dagiti agarup a 100,000 a tattao a mangisasao daytoy.[2] Ti pay maipatinayon, daytoy ket insasao babaen dagiti rinibu a kamkameng ti Abhasio a diaspora idiay Turkia, ti naturay a republika ti Georgia nga Adjara, Siria, Jordan ken dagiti nadumaduma a Lumaud a pagpagilian. Adda dagiti agarup a 9,447 a mangisasao ti Abhasio idiay Rusia, segun ti 2002 a senso.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti katurayan ti Abhasia ket saan a nawatiwat a mabigbigan.
- ^ "Etnologo a Reporta para iti Abhasio".
- ^ "Bcepoccийckaя пepeпиcb HaceлeHия 2002 roдa, 4.4 Panagiwaras iti pannakaammo dagiti pagsasao (malaksid ti Ruso)".
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chirikba, V. A. (1996) 'Ti Diksionario ti Sapasap nga Abhesio'. Leiden.
- Chirikba, V. A. (2003) 'Abkhaz'. – Dagiti Pasasao iti Lubong/Materiales 119. Muenchen: Lincom Europa.
- Hewitt, B. George (2010) 'Abkhaz: Ti Konprehensibo a Bukod a Panagadal' Muenchen, Lincom Europa ISBN 978-3-89586-670-8
- Hewitt, B. George (1979) 'Abkhaz: Ti nailawlawagan a Gramatiko'. Amsterdam: Amianan a Holanda
- Hewitt, B. George (1989) Abkhaz. Iti John Greppin (ed.), Dagiti Patneng a Pagsasao iti Kaukaso Tomo. 2. Caravan Books, New York. 39-88.
- Vaux, Bert and Zihni Psiypa (1997) Ti Cwyzhy Dialekto iti Abhasio. Ti Harvard a Panagobra aPappapel iti Lingguistika 6, Susumu Kuno, Bert Vaux, ken Steve Peter, eds. Cambridge, MA: Unibersidad ti Harvard Departamento ti Lingguistika.


text:
Himalaya
Ti Himalaya, (Sanskrito, ti hima (niebe) + ālaya (pagtaengan), literal a, "pagtaengan ti niebe"[1]) ket maysa a kabambantayan idiay Asia a nangisinsina kadagiti tanap ti Indiano a subkontinente manipud iti Tibetano a Banak.
Ti Himalaya a kabambantayan ket pagibalayan kadagiti kangatuan a pantok iti lubong, a mairaman ti kangatuan, ti Bantay Everest. Ti Himalaya ket mangiraman kadagiti ginasut a banbantay a sumurok ti 7,200 metro (23,600 ft) iti kangato. Iti paggiddiatan, ti kangatuan a pantok ti ruar ti Asia—ti Aconcagua, idiay Andes— ket 6,961 metro (22,838 ft) ti katayagna.[2]
Ti Himalaya a kabambantayan, a pagbuklan ti tallo a paralelo nga apo dagiti kabambantayan, kadenna wenno ballasiwenna dagiti lima a pagilian: ti Bhutan, India, Nepal, Tsina, ken Pakistan, a dagiti immuna a tallo a pagilian ket adda ti kaaduan a katurayan kadagitoy a kabambantayan.[3] Ti Himalaya ket nabeddengan iti amianan a laud babaen dagiti kabambantayan ti Karakoram ken Hindu Kush, iti amianan babaen ti Tibetano a Banak, ken iti abagatan babaen ti Tanap Indo-Ganges. Adda dagiti kangrunaan a karayan iti lubong, ti Indus, ti Ganges, ken ti Tsangpo-Brahmaputra, ket tumaudda ti Himalaya, ken dagiti naitiptipon a pagayusan a labneng ket pagtaengan ti 600 a riwriw a tattao. Ti Himalaya ket adda ti nangruna a panagsukogna kadagiti kultura ti Abagatan nga Asia; adu kadagiti pantok ti Himalaya ket sagrado iti Hinduismo ken Budismo.
Daytoy ket nabagkat babaen ti subduksion ti Indiano a tektoniko a plato idiay sirok ti Eurasiano a Plato, ti kabambantayan a Himalaya ket sumakop iti, laud-amianan a laud nga aginggana iti daya-abagatan a daya, iti maysa nga arko iti 2,400 kilometro (1,500 mi) a kaatiddog. Ti akinlaud nga angklana, ti Nanga Parbat, ket naisanglad idiay abagatan ti akin-amianan unay a tikor ti karayan Indus, ti akindaya nga angklana, ti Namcha Barwa, ti laud ti nalatak a tikor ti karayan Tsangpo. Ti kabambantayan ket naidumaduma iti kaakaba manipud iti 400 kilometro (250 mi) iti laud aginggana iti 150 kilometro (93 mi) iti daya.
Ekolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti mula ken ayup ti Himalaya ket agdumaduma babaen ti klima, tudo, kangato, ken dagiti daga. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket sumakuop mabnipud ti tropikal a babba ti kabambantayan aginggana iti permanente a yelo ken niebe kadagiti kangatuan pantok. Iti kangatuan a lugar ti Tropiko ti Kanser, ti permanente linia ti niebe ket isu kadagiti kangatuan iti lubong iti agarup a 5,500 metro (18,000 ft).[4] Iti maigiddiatan, dagiti ekuatorial a kabambantayan idiay Baro a Guinea, ti Rwenzoris ken Colombia ket adda ti ab-ababa a linia ti niebe iti 900 metro (2,950 ft) .[5] Ti kaadu ti tinawen a panagtudtudo ket umad-adu manipud iti laud nga agpadaya idiay igid ti akin-abagatan a sanguanan ti kabambantayan. Daytoy a panagduduma ti kangato, tudo ken kasasaad ti daga a maitipon ti nangato unay a linia ti niebe ket mangsuporta kadagiti adu a kita ti komunidad dagiti naisangsangayan a mula ken ayup. Kas pagarigan dagiti nakaro ti kangato nga altitud (nababa nga atmosperiko a presion) no mairaman ti nakaro a kalamiis ket mangpalubos ti panagbiag dagiti ekstremopilo nga organismo.[6]
Ti naisangsangayan a kabaknang ti agsabsabong ken mulmula ti Himalaya ket mapmapan kadagiti estruktural ken komposisional a panagbalbaliw gapu ti panagbalbaliw ti klima. Ti panagpangato ti temperatura ket mabalin a mangiyalis kadagiti nadumaduma a sebbangan kadagiti nangatngato nga elebasion. Ti kabakiran ti diraan ket pinarparukma babaen dagiti kabakiran ti pino idiay rehion ti Garhwal Himalaya. Adda dagiti reporta dagiti nasapa a panagsabsabong ket panagbungbunga kadagiti sebbangan ti kayo, a naipangpangruna ti rododendro, mansanas ken Myrica esculenta. Ti kangatuan nga ammo a sebbangan ti kayo idiay Himalayas ket ti Juniperus tibetica a mabirukan idiay 4,900 metro (16,080 ft) idiay Akin-daya a Tibet.[7]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Himalaya ket dagiti kaubingan a kabambantayan iti planeta ken kangrunaan a buklen ti nabagkat a sedimentario ken metamorpiko a bato. Segun ti moderno a teoria ti plato a tektoniko, ti pannakapormada ket ti nagbanagan ti maysa a kontinental a panagdinnungpar wenno orohenesis idiay igid ti pagsasabatan a pagbeddengan a baetan ti Indo-Australiano a Plato ken ti Eurasiano a Plato. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti nakulpi a bantay.
Ti panagdungpar ket nangrugi iti Akin-ngato a Kretaseo a paset ti panawen idi 70 riwriw a tawtawen, idi ti aggunggunay ti amianan nga Indo-Australiano a Plato, nga aggungunay iti agarup a 15 cm ti tunggal maysa atawen, ket nakidinnungpar iti Eurasiano a Plato. Idi agarup a 50 riwriw a tawtawen, daytoy napardas nga aggungunay nga Indo-Australiano a plato ket kompleto a nangrikep ti Taaw Tethys, a ti kaada daytoy ket naikeddeng babaen dagiti sedimentario a bato a mabirukan idiay dataran ti taaw , ken dagiti bulkan nga umarariping kadagiti igidna. Gapu ta dagitoy a sedimento ket nalag-anda, nalumesda kadagiti kabambantayan imbes a limned iti datar. Ti Indo-Australiano a plato ket agtultuloy maipipan a horisontal iti baba ti Tibetano a banak , a mangpilit ti banak nga agpangato. Ti Arakan Yoma bambantay idiay Myanmar ken ti Is-isla Andaman ken Nicobar idiay Luek tiBengal ket naporma pay a kas ti maysa a nagbanagan ti daytoy a panagdungpar.
Ti Indo-Australiano a plato ket aggunggunay pay laeng iti 67 mm ti tunggal maysa a tawen, ken kadagiti sumaruno a 10 a riwriw a tawtawen daytoy ket mapanto iti agarup a 1,500 km idiay Asia. Agarup a 20 mm ti tunggal maysa a tawen iti India-Asia c a panagsabsabat ket masagepsep babaen ti panagduyok iti igid ti akin-abagatan a sanguanan ti Himalaya. Daytoy ket pagbanagan ti Himalaya nga agpangato babaen ti agarup 5 mm ti tunggal maysa a tawen, a mangaramid kadagitoy a heolohiko nga aktibo. Ti panagggunay ti Indiano a plato idiay plato ti Asia ket mangaramid daytoy a rehion a seismiko nga aktibo, a agbanagan kadagiti giingined
Idi las-ud ti kinaudi a panawen ti yelo, adda idi ti maysa a naikapet nga alog ti yelo dagiti glasier ti baetan ti Kangchenjunga iti daya ken Nanga Parbat iti laud.[8] Iti laud, dagiti glasier ket timmiponda ti network iti alog ti yelo idiay Karakoram, ken iti amianan, timmiponda ti dati a Tibetano a kaunegan ti daga a yelo iti abagatan, ti ruar a panagayos dagiti glasier ket nagpatingga iti baba ti elebasion iti 1,000–2,000 metro (3,300–6,600 ft).[8][9] Bayat a ti agdama a ginget dagiti glasier ti Himalaya ket umabot ti 20 aginggana iti 32 kilometro (12 iti 20 mi) iti kaatiddog, adda dagiti kangrunaan a ginget dagiti glasier idi ket 60 aginggana iti 112 kilometro (37 iti 70 mi) ti kaatiddogda idi las-ud ti panawen ti yelo.[8] Ti glasier a linia ti niebe (ti altitud a lugar ti pakapenpenan ken ablasion ti glasier ket natimbeng) ket agaru idi a 1,400–1,660 metro (4,590–5,450 ft) nga abab-baba ngen tatta nga aldaw. Isu nga, ti klima ket saanna a 7.0 iti 8.3 °C (44.6 iti 46.9 °F) a nalamlamiis ngem tatta nga aldaw.[10]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Panakailawlawagan ti Himalaya". Dagiti Online a Diksionario ti Oxford. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-02-12. Naala idi 2011-05-09.
- ^ "Bantay a Sistema ti Himalaya". Naala idi 2007-08-07.
- ^ Bishop, Barry. "Himalaya (bantay, Asia)". Encyclopaedia Britannica. Naala idi 1 Oktubre 2012.
- ^ Shi, Yafeng; Xie, Zizhu; Zheng, Benxing; Li, Qichun (1978). "Pannakaiwarwaras, Langa ken dagiti Panagdumaduma dagiti Glasier iti Tsina" (PDF). Penpen ti Glasier ti Lubong. Riederalp Workshop. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-04-24. Naala idi 2013-02-22.
- ^ Henderson-Sellers, Ann; McGuffie, Kendal. Ti Kasakbayan ti Klima ti Lubong: Ti Panagmodelo a Perspektibo. pp. 199–201. ISBN 978-0-12-386917-3.
- ^ Hogan, C. Michael (2010). Monosson, E.; Cleveland, C. (dagiti ed.). "Archaea". Ensiklopedia ti Daga. Washington DC: Nailian a Konsilo para iti Siensia ken Enbironmento.
- ^ Miehe, Georg; Miehe, Sabine; Vogel, Jonas; Co, Sonam; Duo, La (Mayo 2007). "Kangatuan a Linia ti kayo idiay Akin-amianan a Hemisperio ket Mabirukan idiay Akin-abagatan a Tibet" (PDF). Panagsukisok ken Panagrang-ay ti Bantay. 27 (2): 169–173. doi:10.1659/mrd.0792.
- ^ a b c Kuhle, M. (2011). "Ti Nangato a Glasial (Kaudian a Panawen ti Yelo ken Kaudian a Glasial Maximum) a Yelo a Kalob ti Nangato ken Tengnga nga Asia, nga adda ti Maysa a Kritiko a Panagrepaso Kadagiti Kinaudi a Petsa ti OSL ken TCN". Iti Ehlers, J.; Gibbard, P.L.; Hughes, P.D. (dagiti ed.). Kuatenario a Glasiasion – Gay-ay ken Kronolohia,Ti Asasideg a Panagkita. Amsterdam: Elsevier BV. pp. 943–965. (dagiti imapa ti glasier mabalin a maikarga)
- ^ Kuhle, M (1987). "Subtropikal a bantay- ken bambantay a gasasion idi ti panawen ti yelo ket nangkalbit ti panagawan dagiti maipapan ti glasier a paset ti panawen iti Pleistoseno". GeoJournal. 14 (4): 393–421. doi:10.1007/BF02602717.
- ^ Kuhle, M. (2005). "The maximum Ice Age (Würmian, Last Ice Age, LGM) glaciation of the Himalaya – ti glasioheomorpolohiko a pangsukisok dagiti linia a pagrimriman ti glasier, kapuskol ti yelo ken kababaan a dati nga igid a puespuesto dagiti Bantay Everest-Makalu-Cho Oyu a massif (Khumbu- ken Khumbakarna Himal) a mairaman kadagiti pakaammo ti naladaw a glasial-, neoglacsial-, ken dagiti naipakasaritaan nga agpang ti glasier, dagiti depresion ti linia ti niebe ken tawtawen". GeoJournal. Dordrecht: Kluwer. 62 (3–4): 193–650. doi:10.1007/s10708-005-2338-6.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Aitken, Bill, Footloose idiay Himalaya, Delhi, Permanent Black, 2003. ISBN 81-7824-052-1
- Berreman, Gerald Duane, Hindus ti Himalaya: Etnograpia ken Panagbaliw, maiak-2 rev. ed., Delhi, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1997.
- Bisht, Ramesh Chandra, Esiklopedia ti Himalaya, New Delhi, Mittal Publications, c2008.
- Everest, ti IMAX a pelikula(1998). ISBN 0-7888-1493-1
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Himalaya iti Wikimedia Commons


text:
Karuay (botanika)
Iti botaniko a nomenklatura, ti karuay (naipangyabaan iti var.; iti Latin: varietas) ket ti taksonomiko a ranggo ti baba dagiti sebbangan: isunga daytoy ket makal a kadagiti tallo a parte ti inpraespesipiko a nagan.
Botaniko a nomenklaturaUrnosen
Ti karuay ket addaan to ti naisangayan a langa manipud kadagiti sabali a karuay, ngem mabalinto a naway nga ag-hibrido kadagiti nadumaduma a karuay (no maiyasidegda). Kadawyan a dagiti karuay ket heograikoda a naisinsina manipud iti tunggal maysa.
- Kas pagarigan
Ti Escobaria vivipara (Nutt.) Buxb., ket maysa a nawatiwat ti sakopna a panagduduma a sebbangan a wide-ranging nga adda idiay Kanada aginggan idiay Mehiko, ken mabirukan iti amin a paset ti New Mexico iti baba ti agarup a 2,600 metro (8,500 ft). Siam kadagitoy a karuay ti naipalplawagen. Idiay pagsabtan dagiti karuay ti Escobaria vivipara, dagitoy agkinnapetda babaen ti lokasion. Ti karuay ti Escobaria vivipara var. arizonica ket agtaud idiay Arizona, bayat a ti Escobaria vivipara var. neo-mexicana ket agtaud manipud idiay New Mexico.
Dagiti sabalipay nga usar ti nomenklaturaUrnosen
- Iti nomenklatura ti panagpataud timula, kadagiti pagilian a nagpirma iti Timpuyogan ti UPOV, "karuay" wenno "karuay timula" ket nainkalintegan daytoy a panangibaga.
- Iti soolohiko a nomenklatura, ti laeng maipalubos a ranngo ti babba dagiti sebbangan ket dagiti subsebbanagn. Ti nagan a naipablaak idi 1961 a kas karnuay ket maalanto a kas nagan dagiti subsebbanagn. Ti nagan a naipablaak kalpasan ti 1960 iti karuay ket saan a pormal nga adda. Iti soolohia, dagiti porma ken dagiti morph ket inus-usar dagitoy nga inpormal no nasken, ngem saan a tinartaripato babaen ti ICZN.
- Iti bakteriolohiko a nomenklatura ti "karuay" ket saan a maipalubos, ngem dagiti nagan a naipablaak a kas karuay sakbay idi 1992 ket maal-ala a kas naipablaak a kas dagiti subsebbangan.
- Iti bitikultura a nomenklatura, ti naitudtudo a kas dagiti "[[karuay ti ubas]" ket agpayso dagitoy a dagiti kultibar segun ti panagusar ti International Code of Nomenclature for Cultivated Plants wenno dagiti "karuay ti mula" iti nainkalintegan a kapanunotan ngem dagiti botaniko a karuay ti taksonomia, gapu ta dagitoy ket naipaadu babaen dagiti panagputed ken addaan kadagiti tagikua a saan a natalinaay babaen ti seksual a reproduksion (dagiti bukel a mula). Nupay kasta, ti panag-usar ti panangibaga a karuay ket nakaron iti bitikultura a ti panagbalbali iti kultibar ket saanen a mabalin.


text:
Baybay Beaufort
Ti Baybay Beaufort (Pranses: mer de Beaufort) ket ti pingir a baybay ti Taaw Artiko,[3] a mabirukan iti amianan ti Amianan a laud a Terteritorio, ti Yukon, ken Alaska, ti laud ti Is-isla ti Artiko ti Kanada. Ti baybay ket nainaganan ken ni hidrograpo Apo Francis Beaufort. Ti nangruna a Karayan Mackenzie ket agayus idiay parte ti baybay ti Kanada, iti laud ti Tuktoyaktuk, ken isu daytoy ti maysa kadagiti bassit a permanente a pagtaengan kadagiti aplaya ti baybay.
Ti baybay ket naidasig babaen ti nakaro a klima, daytoy ket nayelo iti gangani amin a paset ti tawen. Iti pakasaritaan, ti laeng akikid a dalan iti 100 km (62 mi) a nakalukat iti Agosto–Septiembre iti asideg kadagiti aplayana, ngem iti kinaudi gapu ti panagbaliw ti klima idiay Artiko, ti awan yelona a lugar iti naladaw a kalgaw ket dimmakel unayen. Dagiti panagtunton a ti aplaya ti baybay ket natagtagitao idi agarup a 30,000 a tawtawen ket kaaduan a di napasingkedan (kitaen dita baba); ti agdama a densidad ti populasion ken saan unay nga adu. Ti baybay ket aglaon kadagiti adu a rekurso ti lana ken natural a gas iti sirok ti samangna, a kas idiay lugar ti Amauligak. Dagitoy ket naduktalan idi paset ti panawen a nagbaetan dagiti tawen ti 1950 ken 1980, ken dagiti eksplorasionda ket nagbalin a ti kangrunaan nga aktibidad ti tao iti dayta a lugar manipud kadagiti tawen ti 1980. Dagiti tradisional a trabaho iti panagkalap ken ti panaganup ti balyena ken leon ti baybay ket lokal laeng a nasansanay, ken awan ti komersial a kinapangruna daytoy. Kas resulta, ti baybay ket mangibalay ti maysa kadagiti kadakkelan a kolonia dagiti balyena a beluga, ken awan met ti ebidensia iti nakaro unay a panagkalap. Tapno mapawilan ti nakaro unay a panagkalap kadagiti danumna, nangampon ti Estados Unidos ti plano ti panagannad a panangimaton ti komersial a panagkalap idi Agosto 2009.[4] Idi Abrilof 2011 ti gobierno ti Kanada ket nagpirma iti memorandom iti panagawat kadagiti Inuvialuit a kas umuna nga addang iti panagrang-ay ti dakdakkel a plano ti panangimaton ti taaw.[5] Inrangarang ti gobierno ti Kanada idi Oktubre 2014 nga awanen ti baro a komersial a panagkalap idiay Baybay Beaufort ti maikeddeng aginggana a ti panagsukisok ket makaipakitanto kadagiti matalinaay a makalap a maaramidto nga umuna a magun-od dagiti Inuvialuit.[6]
Sakup[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Internasional a Gunglo ti Hidrograpiko ket mangipalawag kadagiti patingga ti Baybay Beaufort a kas ti sumaganad:[7]
Iti amianan. Ti linia manipud iti Punto Barrow, Alaska, aginggana idiay Lands End, Isla Prinsipe Patrick (76°16′N 124°08′W / 76.267°N 124.133°W).
Iti daya. Manipud ti Lands End babaen ti Abagatan a laud nga aplaya ti Isla ti Prinsipe Patrick aginggana ti Punto Griffiths, kalpasanna ti linia idiay Rawis Prinsipe Alfred, ti Amianan a laud unay ti Isla Banks, babaen ti Laud nga aplaya ti Rawis Kellet, ti Akin-abagatan a laud a punto, ken kalpasanna ti linia ti Rawis Bathurst iti nangruna a daga (70°36′N 127°32′W / 70.600°N 127.533°W).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Baybay Beaufort, Nalatak nga Ensiklopedia ti Sobiet (iti Ruso)
- ^ Baybay Beaufort, Encyclopædia Britannica on-line
- ^ John Wright (30 Nobiembre 2001). The New York Times Almanac 2002. Psychology Press. p. 459. ISBN 978-1-57958-348-4. Naala idi 29 Nobiembre 2010.
- ^ Plano ti Panangimaton ti Panagkalap ti Artiko.
- ^ Beaufort Sea Commercial Fishing Banned (CBC News 15 Abril 2011).
- ^ No new fisheries in the Arctic following federal ban
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naala idi 6 Pebrero 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- L. S. Parsons, William Henry Lear, National Research Council of Canada Perspectives on Canadian marine fisheries management, NRC Research Press, 1993 ISBN 0-660-15003-4
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- David G. Barber; Ryan Galley; Matthew G. Asplin; Roger De Abreu; Kerri-Ann Warner; Monika Pu?ko; Mukesh Gupta; Simon Prinsenberg; Stéphane Julien (2009). "Perennial pack ice in the southern Beaufort Sea was not as it appeared in the summer of 2009". Geophysical Research Letters. 36 (24): L24501. Bibcode:2009GeoRL..3624501B. doi:10.1029/2009GL041434.
- Dawn Russell (1992). "International Ocean Boundary Issues and Management Arrangements". Iti David VanderZwaag (ed.). Canadian Ocean Law and Policy. Toronto: Butterworths. pp. 463–505.
- Donat Pharand (Autumn 1984). "The Legal Regime of the Arctic: Some Outstanding Issues". International Journal. 39: 742–799. doi:10.2307/40202296.
- Karin L. Lawson (1981). "Delimiting Continental Shelf Boundaries in the Arctic: The United States—Canada Beaufort Sea Boundary". Virginia International Law Journal. 22: 221–246.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Yelo ti Baybay idiay Baybay Beaufort manipud iti NASA Earth Observatory
- Panid ti eb ti CAC (Civil Applications Committee)/USGS Global Fiducials Program


text:
Xalapa
Ti Xalapa (masansan a mailetra a kas Jalapa, Panangibalikas nga Espaniol: [xaˈlapa] (dengngen);[2] opisial a Xalapa-Enríquez [xaˈlapa enˈrikes]) ket ti kapitolio a siudad ti estado ti Mehiko iti Veracruz ken ti nagan ti mangpalikmut a munisipalidad. Iti senso idi 2005 nangireporta ti siudad iti populasion iti 387,879 ken ti munisipalidad a pagserbianna a kas tugaw ti ili ket nangireporta iti populasion iti 413,136.[3] Ti munisipalidad ket addaan iti kalawa iti 118.45 km². Mabirukan ti Xalapa iti asideg ti heograpiko a sentro ti estado ken daytoy ti maikadua a kadakkelan a siudad iti estado kalpasan ti siudad ti Veracruz iti abagatan a daya.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ http://www3.inegi.org.mx/sistemas/iter/consultar_info.aspx.
- ^ "Jalapa". Encyclopædia Britannica. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2014-10-29. Naala idi 2017-11-30.
- ^ Silpo kadagiti tabla ti datos ti populasion iti Senso manipud idi 2005 Naiyarkibo 2011-06-13 iti Wayback Machine INEGI: Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Xalapa iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Xalapa manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Wikipedia tungtungan:Ammom kadi
Mabalin ti agisingasing ken agpartuat kadagiti baro nga ammom kadi ditoy. Nasken a ti artikulo ket naisurat ditoy Ilokano Wikipedia. Usaren ti kas pagarigan dita baba.
Kas pagariganUrnosen
- ti sintaksis ken estilo
[[Papeles:Vatican panorama from St. Peters Basilica.jpg|200x200px|''Ti Siudad ti Batikano'']]    * ... a ti '''[[Siudad ti Batikano]]''' ''(nailadawan)'' ket isu ti kabassitan a [[naturay nga estado]] iti lubong babaen ti kalawa ken populasion? * ... a ti '''[[Nagririmpuok a Bitbituen]]''' ket isu ti [[ariwanas]] nga aglaon ti [[Daga (planeta)|Daga]]? * ... a ni '''[[William R. King]]''' ket isu ti kabiitan ti pautna a nagserbi a kas [[Bise Presidente iti Estados Unidos]]? * ... a ti '''[[Hanunó'o nga abesedário]]''' ket maysa a patneng a sinuratan iti [[Filipinas]] nga agpatakder ken agpangato a maisurat? * ... a ti '''[[Mahabharata]]''' ket adda dagiti 1.8 a riwriw a dagup dagiti [[balikas]] ken agarup a mamin sangapulo nga at-atiddog urayno pagtiponen ti ''Iliad'' ken ''Odyssey'' ?
- ti maited
- ... a ti Siudad ti Batikano (nailadawan) ket isu ti kabassitan a naturay nga estado iti lubong babaen ti kalawa ken populasion?
- ... a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket isu ti ariwanas nga aglaon ti Daga?
- ... a ni William R. King ket isu ti kabiitan ti pautna a nagserbi a kas Bise Presidente iti Estados Unidos?
- ... a ti Hanunó'o nga abesedário ket maysa a patneng a sinuratan iti Filipinas nga agpatakder ken agpangato a maisurat?
- ... a ti Mahabharata ket adda dagiti 1.8 a riwriw a dagup dagiti balikas ken agarup a mamin sangapulo nga at-atiddog urayno pagtiponen ti Iliad ken Odyssey ?
- ipablaak iti pormat iti
Plantilia:Ammom kadi/Oktubre 4, 2022


text:
Danaw
Ti danaw wenno dan-aw ket bagi ti danum iti relatibo a natalna a likido iti mausig a kadakkel, lokalisado iti labneng, a napalikmutan babaen ti daga a naisina manipud iti karayan wenno sabali a rummuaran nga agserbi a mangpakan wenno mangattian ti danaw. Dagiti danaw nga adda iti daga ket saan a paset iti taaw, ken isu a dagitoy ket maisalumina manipud kadagiti laguna, ken dagitoy ket dakdakkel pay ken ad-adalem ngen dagiti alog.[1][2] Dagiti danaw ket mabalin nga igiddiat kadagiti karayan wenno dagiti waig, a dagitoy ket kadawyan nga agay-ayus. Nupay kasta kaaduan kadagiti danaw ket pinakpakan ken inat-atianan babaen dagiti karayan ken dagiti waig.
Dagiti masna a danaw ket mabirukan kadagiti kabambanatayan a lugar, dagiti sona ti rengngat, ken dagiti lugar nga addaan kadagiti agdama a glasiasion. Dagiti sabali a danaw ket mabirukan kadagiti endoreika a labneng wenno kadagiti igid dagiti duog a karayan. Kadagiti sabali a paset iti lubong adda met dagiti adu a danaw gapu kadagiti nakariro a tab-tabas ti panagattian manipud iti kinaudi a Panawen ti Yelo. Amin dagiti danaw ket temporario kadagiti heolohiko a gantingan ti panawen, gapu ta dagitoy ket agin-inutda a mapunno kadagiti sedimento wenno agluppiasda kadagiti labneng a naglaon kaniada.
Adu met kadagiti danaw ket artipisial ket naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti hidro-elektriko a bileg wenno panagipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.
Pannakaiwarwaras dagiti danaw[urnosen | urnosen ti taudan]
Kaaduan kadagiti danaw iti lubong ket nasadiwa a danum, ken kaaduan ket mabirukan idiay Akin-amianan a Hemisperio kadagiti nagatngato a latitud. Ti Kanada, ket addaan iti nakarkulo a 31,752 a dandanaw ken dakdakkel ngem 3 kuadrado kilometro (1.2 sq mi)[3] ken ti di ammo a dagup a bilang dagiti danaw, ngem nakarkulo a saan a basbassit ngem 2 a riwriw.[4] Ti Pinlandia ket addaan kadagiti 187,888 a danaw iti 500 kuadrado metro (5,400 sq ft) wenno dakdakkel, a dagiti 56,000 ket dadakkel (10,000 kuadrado metro (110,000 sq ft) wenno dakdakkel).[5]
Kaaduan kadagiti danaw ket addaan iti saan a basbassit ngem maysa a masna a pagruaran iti porma ti karayan wenno alog, ken isu daytoy ti mangtalinaay ti natimbeng a kaadalem ti danaw babaen ti panangpalubos ti panagattian ti sobra a danum.[6] Adda met dagiti danaw nga awanan iti masna a pagruaran iti danum ken makapukaw laeng babaen ti panagbawbaw wenno ti panagagsep iti sirok ti daga wenno isuda a dua. Dagitoy ket naitermino a kas dagiti endoreika a danaw.
Adu met kadagiti danaw ket artipisial ken naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti hidro-elektriko a bileg wenno panangipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.
Iti lubong, dagiti danaw ket inatiw met ti bilang babaen dagiti alog: kadagiti nakarkulo a 304 a riwriw ti natalinaay a bagbagi ti danum iti sangalubongan, 91% kadagitoy ket 1 ektaria (2.5 acre) wenno basbassit iti kalawa (kitaen ti panangipalawag dagiti alog).[7] Dagiti bassit a danaw ket ad-aduda pay ngem dagiti dadakkel a danaw: iti termino ti kalawa, maysa a pagkatlo kadagiti natalinaay a danum ti lubong ket nairepresenta babaen dagiti danaw ken dagiti alog iti 10 ektaria (25 acre) wenno basbassit. Nupay kasta, dagiti dakkel a danaw ket mangirepresenta para iti kaaduan a kalawa ti natalinaay a danum nga addaan kadagiti 122 dakkel a danaw iti 1,000 kilometro kuadrado (390 kd mi, 100,000 ha, 247,000 akre) wenno mangirepresenta ti agarup a 29% iti dagup ti sangalubongan a kalawa ti natalinaay nga akin-uneg a danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Britannica online. "Danaw (pisikal a langa)". Naala idi 2008-06-25.
[ti danaw ket] ti ani aman a dakkel a bagi ti danum iti nabuntog nga agay-ayus wenno saan nga agkutkuti a danum a mangsakop ti maysa nga akin-uneg a labneng iti mausig a kadakkel. Dagiti panangipalawag a husto a mangilasin kadagiti danaw, dagiti alog, dagiti kalugnakan, ken uray pay dagiti karayan ken dagiti sabali a bagi ti danum iti saan a taaw a danum ket nasayaaten a naipaammo. Makunkuna pay, nupay kasta, a dagiti karayan ken dagiti waig ket napardasda nga agay-ayus; ken dagiti kalugnakan ket aglaonda kadagiti adu a gatad ti ruot, kaykayo ken babassit a mula; ken dagiti alog ket bassitda met no maipada kadagiti danaw. No maipalawag iti heolohia, dagiti danaw ket dagiti temporario a bagi ti danum.
- ^ "Dictionary.com definition". Naala idi 2008-06-25.
- ^ http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes ([1][permanente a natay a silpo])
- ^ "Archive copy". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2013-01-20. Naala idi 2014-04-15.
{{cite web}}: Panagtaripato ti CS1: naiyarkibo a kopia a kas titulo (silpo)
- ^ http://www.ymparisto.fi/default.asp?contentid=240894&lan=fi&clan=en
- ^ Carreck, Rosalind, ed. (1982). The Family Encyclopedia of Natural History. The Hamlyn Publishing Group. p. 205. ISBN 978-0-7112-0225-2.
- ^ Downing, J. A.; Prairie, Y. T.; Cole, J. J.; Duarte, C. M.; Tranvik, L. J.; Striegl, R. G.; McDowell, W. H.; Kortelainen, P.; Caraco, N. F.; Melack, J. M. (2006). "The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments". Limnology and Oceanography. 51 (5): 2388–2397. doi:10.4319/lo.2006.51.5.2388. ISSN 0024-3590.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Danaw iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao nga Arabiko
Ti Arabiko[3] (العَرَبِيةُ al-ʻarabiyyah [alʕaraˈbijja] (dengngen) wenno عربي ,عربى ʻarabī [ˈʕarabiː] (dengngen)) ket ti pagsasao a Klasiko nga Arabiko iti maika-6 a siglo ken dagiti moderno a simmaruno malaksid ti Maltes. Ti Arabiko ket naisasao kadagiti nalawa nga arko a gumay-at iti tengnga a Daya, Amianan nga Aprika, ken ti Sara ti Aprika. Ti Arabiko ket tagikua ti pamilia ti Apro-Asiatiko.
Ti literario a pagsasao a tinawtawagan ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko wenno Literario nga Arabiko, ket ti laeng opisial a porma ti Arabiko. Daytoy ket naus-usar kadagiti kaaduan a naisurat a dokumento ken kas pay dagiti pagsasao dagiti pormal nga okasion, kas dagiti lektura ken dagiti panangiwaragawag iti damdamag. Ti Morokano nga Arabiko ket opisial idi iti Morocco iti napaut a panawen, sakbay idi ti pagilian ket timmipon iti Liga ti Arabo.
Ti Arabiko ket ti pagsasao a Sentral a Semitiko, ken asideg a kabagian iti Arameo, Hebreo, Ugaritiko ken Penisio. Ti naiyalagad a naisurat nga Arabiko ket naisalumina iti ken ad-adu a konserbatibo ngem dagiti amin a karuay ti naisasao, ken dagitoy dua ket adda iti estado a makunkuna iti diglosia, ken naus-usar nga agbay para kadagiti nadumaduma nga annong iti kagimongan.
Adda met dagiti naisasao a karuay ket agsinnaranay a saan a maawatan,[4] iti naisurat ken naisasao, ken kas iti nabukel dagiti karuay daytoy ket buklen ti sosiolingnguistiko a pagsasao. Ti kaibuksilanna daytoy iti puro a batayan iti lingguistiko ket mabalin a dagitoy ket maikeddeng a buklen ti ad-adu ngem maysa a pagsasao, ngem dagitoy ket kadawyan a naigrupoda amin a kas maymaysa a pagsasao para iti politikal/wenno relihioso a rasrason (kitaen dita baba). No maikeddeng a dagiti adu a pagsasao, daytoy ket saan a nalawag no manonto dagiti pagsasao, gapu ta dagiti naisasao a karuay ket mangporma ti dialekto a kawar nga awan dagiti nalawag a pagbeddengan. No ti Arabiko ket maikeddeng nga agmaymaysa a pagsasao, daytoy ket mabalin a naisasao babaen dagiti ad-adu ngem 420 a riwriw nga agsasao (patneng ken saan a patneng) iti Arabo a lubong,[5] ken mangaramid daytoy a maysa kadagiti gudua dosena a kaaduan a mangisasao a pagsasao iti lubong. No maikeddeng daytoy nga agsisina a pagsasao, ti kaaduan ti mangisasao a karuay ket mabalin a ti Ehipsio nga Arabiko, nga addaan kadagiti 54 a riwriw a patneng nga agsasao[6]—ken ad-adu pay ngem ti ania man a sabali nga Apro-Asiatiko a pagsasao. Ti Arabiko ket liturhiko a pagsasao dagiti 1.6 a bilion a Muslim.[7][8] Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[9]
Ti moderno a naisurat a pagsasao (Moderno a Pagalagadan nga Arabiko) ket naala manipud iti pagsasao ti Koran (ammo a kas ti Klasiko nga Arabiko wenno Koraniko nga Arabiko). Daytoy ket kaaduan a naisursuro kadagiti eskuela, dagiti unibersidad ken naus-usar kadagiti agdumaduma a grado kadagiti lugara pagtrabahuan, govbierno ken ti midia. Dagiti dua a porma a karuay ket naigrupoda a kas Literario nga Arabiko, a daytoy ket ti opisial a pagsasao dagiti 26 nga estado ti liturhiko a pagsasao ti Islam. Ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko ket kaaduan a sumurot kadagiti gramatikal a pagalagadan iti Koraniko nga Arabiko ken agus-usar iti isu met laeng a bokabulario. Nupay kasta, daytoy ket nangikkat kadagiti dadduma a gramatikal a konstruksion ken bokabulario nga awanen iti ania man a kapadana kadagiti naisasao a karuay. Kaaduan ti baro a bokabulario ket naus-usar a mangibaga kadagiti konsepto a rimsua iti kalapasan ti panawen ti Koran, ken naipangpangruna kadagiti moderno a panawen.
Ti Arabiko ket is-isu ti nabati a kameng ti dialekto a grupo ti Taga-ugma nga Amianan nga Arabiano a naibaga iti sakbay dagiti sinuratan ti Islamiko nga Arabiko a napetsaan idi maika-4 a siglo.[10]Ti Arabiko ket naisurat iti alpabeto nga Arabiko, ken daytoy ket maysa nga abjad a sinuratan ken naisurat manipud iti kanawan nga agpakanigid ngem dagiti naisasao a karuay ket sagpaminsan a naisursurat iti ASCII a Latin manipud iti kanigid nga agpakanawan nga awan kadagiti naiyalagad a porma.
Ti Arabiko ket naimpluensiaan dagiti adu a pagsasao iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan; kaaduan kadagiti naimpluensiaan a pagsasao ket ti Urdu, Persiano, Kurdo, Turko, Somali, Swahili, Bosnio, Kasaho, Bengali, Hindi, Malayo, Indones, Tigrinya, Pashto, Punjabi, Tagalog, Sindhi ken Hausa. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, ti Literario nga Arabiko ket isu idi ti kangrunaan a behikulo iti kultura idiay Europa, a naipangpangruna iti siensia, matematika ken pilosopia. Kas resulta, adu kadagiti pagsasao ti Europa ket nangbulodda met kadagiti adu a balikas iti daytoy. Adu kadagiti balikas iti Arabko a taudan ket mabirukan pay kadagiti taga-ugma a pagsasao a kas ti Latin ken Griego. Ti Arabiko nga impluensia, a kangrunaan iti bokabulario, ket makitkita kadagiti sasao a Romanse, a naisangsangayan iti Espaniol, Katalan, Portugues, ken Sisiliano, gapu ti kaasideg dagiti sibilisasion ti Kristiano a Europeano ken Muslim nga Arabo ken ti pagsasao ti Peninsula Iberio a naibagbaga iti Arabiko a kas al-Andalus.
Ti Arabiko ket nangbulod met kadagiti balikas manipud kadagiti adu a pagsasao, a mairaman ti Hebreo, Griego, Persiano ken Siriako kadagiti nasapa a siglo, ti Turko kadagiti mediebal a panawen ken dagiti kontemporaneo nga Europeano a pagsasao kadagiti moderno a panawen, ken kaaduan manipud iti Ingles ken Pranses.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Procházka, 2006.
- ^ Wright, 2001, p. 492.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Arabiko". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 52. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ "Arabic language." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 29 Hulio 2009.
- ^ "World Arabic Language Day". UNESCO. 18 Disiembre 2012. Naala idi 12 Pebrero 2014.
- ^ Egyptian Arabic iti Ethnologue (Maika-16 nga ed., 2009)
- ^ "Executive Summary". The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center. Naala idi 22 Disiembre 2011.
- ^ "Table: Muslim Population by Country | Pew Research Center's Religion & Public Life Project". Features.pewforum.org. 2011-01-27. Naala idi 2014-05-18.
- ^ "UN official languages". Un.org. Naala idi 20 Abril 2013.
- ^ Versteegh (1997:33)
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Pagsasao nga Arabiko iti Wikimedia Commons


text:
Vladimir Lenin
Ni Vladimir Ilyich Lenin (Ruso: BлaдиMиp Илbич ЛeHиH (tulong·pakaammo); 22 Abril [D.E. 10 Abril] 1870 – 21 Enero 1924) ket maysa idi a Ruso a Marxista a rebolutionario ken omunista a politiko nga isu ti nangidaulo ti Oktubre a Rebolusion iti 1917. A kas maysa adaulo iti Bolsheviks, indauloanna ti estado ti Sobiet idi pakauna a tawen iti (1917–1924), idi nakilaban tapno makaipatakder ti panagtengngel iti Rusia iti Sibil a Gubat ti Rusia ken nagobra a nagpartuat ti maysa a sosialista a sistema ti ekonomia.
A kas maysa a politiko, ni Lenin ket maysa idi a naikamo nga orador, a kas maysa a sientista ti politika dagiti adu a teoriana ken dagiti pilosopiko a panagrangrang-ay iti Marxismo ket nagpataud ti Marxismo–Leninismo, ti pragmatiko a Ruso a pannakaiyatanup iti Marxismo.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ TpиyMф и Tpareдия - И. B. CTaлиH: пoлиTичeckий пopTpeT. (Panagballigi ken Trahedia - I. V. Stalin : Politikal a Pannakailadawan) ДMиTpий BoлkoroHoB (Dmitriy Volkogonov). Libro 1, Paset 1, PP. 95 - 114. HoBocTи Publications. Moscow. 1989.


text:
Urnos (biolohia)
Iti sientipiko a pannakaidasig nga inus-usar iti biolohia, ti urnos (Latin: ordo) ket
- ti taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti pannakaidasig kadagiti organismo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranngo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, pamilia, henero, ken sebbangan, a ti urnos ket adda iti nagbaetan ti klase ken pamilia. Ti maysa nga asideg a nangatngato a ranggo, ti super-urnos, ket mabalin a mainayon iti dagus a ngato ti urnos, bayat a ti sub-urnos ket nabab-baba a ranggo.
- ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti urnos (Latin ordines).
- Kas pagarigan: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, a maikabil iti urnos ti Fagales.
No ania wenno saan a tagikua iti tunggal maysa nga urnos ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Kapada met para iti saludsod no ti naisangayan nga urnos ket nasken mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pagitunosan, nga adda dagiti nadumaduma ataksonomo a mangal-ala iti nadumaduma a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panangipalawag wenno panagbigbig ti maysa nga urnos. Adda dagiti taksa taxa a unibersal a naaw-awat, bayat nga adda dagiti dadduma a bassit laeng a mabigbigan.
Para kadagiti dadduma agrupo ti organismo, dagiti naitunos a suffixes ket inus-usar a manginagan a ti ranggo ket maysa nga urnos. Ti Latin a suffix -(i)formes a ti kaibuksilanna ket "adda iti porma iti" ket inus-usar para iti sientipiko a nagan dagiti urnos dagiti billit ken dagiti ikan, ngem saan a para kadagiti mamalia ken dagiti inbertebrata. Ti suffix -ales ket para iti nagan dagiti urnos iti vascular a mula.


text:
Papa Leon VIII
Ni Papa Leon VIII (pimmusay idi 1 Marso 965) ket maysa idi a kontrapapa manipud idi 963 aginggana idi 964, a nakisinnupiat kenni Papa Juan XII ken ni Papa Benedicto V, ken dimtengan ti opisial a pannakabigbigna a Papa ti Katoliko a Simbaan manipud idi 964 aginggana idi 965. Isu ket indutokan babaen ti Emperador ti Nasantuan a Romano nga Imperio, a ni Otto I, ti kinapapana ket napasamak idi las-ud ti panawen a tinawtawagan ti Saeculum obscurum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Leon VIII iti Wikimedia Commons


text:
Manok
Ti manok (Gallus gallus domesticus) ket isu ti napaamo a billit, ti subsebbangan iti Nalabbasit nga Abuyo. Maysa daytoy kadagiti sapasap ken kaaduan kadagiti napaamo nga ayup nga adda ti populasion iti ad-adu ngem 24 bilion idi 2003,[1] adda ti ad-adu a manok iti lubong ngem ti aniaman a sabali a sebbangan iti billit. Ti tattao ket agtartarakenda kadagiti manok a kas taudan ti taraon, masidsida ti karne ken dagiti itlogda.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ segun ti Firefly Encyclopedia of Birds, Ed. Perrins, Christopher. Buffalo, N.Y.: Firefly Books, Ltd., 2003.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Green-Armytage, Stephen (Oktubre 2000). Dagiti Ekstraordinario a Manok. Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-3343-8.
- Smith, Page; Charles Daniel (Abril 2000). Ti Libro ti Manok. Unibersidad ti Georgia a Pagmalditan. ISBN 0-8203-2213-X.


text:
Papa Eugenio I
Ni Santo Papa Eugenio I wenno Eugenius I, ket isu ti papa manipud idi 10 Agosto 654 aginggana idi 1 Hunio 657.
Isu ket katutubo iti Roma, ken naipasngay manipud kadagiti Rufiniano. Isu ket nabutosan a kas papa idi 10 Agosto 654, ken naikeddeng idi 655, ken pimmusay idi 1 Hunio 657 manipud ti masna a gapuanan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Libro dagiti Santo, bavbaen dagiti Benediktino a Monghe ti Ramsgate ti San Agostino Abadia
- Daytoy nga artikulo ket mangiramramanb kadagiti kasisigud a testo manipud ti maika-9 nga edision (1879) ti Encyclopædia Britannica.
- Mangiraman daytoy nga artikulo iti teksto manipud iti pablaak a mabirukan itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Popes Eugene I–IV". Catholic Encyclopedia (iti Ingles). New York: Robert Appleton Company.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Eugenio I iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Chamorro
Ti Chamorro (Chamorro: Finu' Chamorro wenno Chamoru) ket ti pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti agarup a 47,000 a tattao (agarup a 35,000 a tattao idiay Guam ken agarup a 12,000 idiay Is-isla ti Akin-amianan a Marianas.[2] Daytoy ket insasao babaen dagiti tattao a Chamorro nga isuda dagiti indehenio a tattao iti Guam ken ti Is-isla ti Akin-amianan a Marianas, isuda a dua ket teritorio ti Estados Unidos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Chamoru iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Chung, Sandra. 1998. The design of agreement: Evidence from Chamorro. University of Chicago Press: Chicago.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Online a Diksionario ti Chamorro-Ingles Naiyarkibo 2011-07-21 iti Wayback Machine


text:
ISO 3166
Ti ISO 3166 ket pagalagadan nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO). Daytoy ket mangipalawag kadagiti kodigo para kadagiti nagan ti pagpagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, naipangruna a luglugar iti interesado iti heograpia, ken dagiti kangrunaan a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno dagiti estado). Ti opisial a nagan ti pagalagadan ketl Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda.
Dagiti paset[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket buklen dagiti tallo a paset:[1]
- ISO 3166-1, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 1: Kodkodigo ti pagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan ti pagpagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, ken naipangruna a luglugar iti interesado iti heograpia. Daytoy ket mangipalawag kadagiti tallo nga agasmang dagiti kodigo ti pagilian:
- ISO 3166-1 alpha-2 – dagiti dua a letra a kodigo ti pagilian ken isu ti kaaduan a maus-usar kadagiti tallo, ken kaaduan a maus-usar para iti kodigo ti kangatuan nga agpang ti dominio ti pagilian ti Internet (nga adda dagiti bassit a di mairaman).
- ISO 3166-1 alpha-3 – dagiti tallo a letra a kodigo ti pagilian a mangpalubos ti nasaysayaat a bisual a pannakakkita ti paggiddiatan dagiti kodigo ti pagilian ngem dagiti kodigo ti alpha-2.
- ISO 3166-1 numeric – dagiti tallo a numero a kodigo a kapada dagiti naparang-ay ken tinartaripato babaen ti Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, nga addaan iti nasaysayaat a nawaya nga eskritu (panagsurat a sistema), ken isu a naserserbi iti tattao wenno dagiti sistema nga agus-usar kadagiti saan nga eskritu ti Latin.
- ISO 3166-2, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 2: Kodigo ti subdibision ti pagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan dagiti nangruna a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno dagiti estado) iti amin a pagpagilian a naikodigo iti 3166-1.
- ISO 3166-3, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 3: Kodigo para kadagiti dati a naus-usar a nagnagan ti pagpagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan ti pagpagilian a naikkaten manipud iti ISO 3166-1 manipud idi immuna a naipablaak idi 1974.
Dagiti edision[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna nga edision ti ISO 3166 ket naipablaak idi 1974, a nangiraman laeng kadagiti alpabetiko a kodigo ti pagilians. Ti maikadua nga edision, ket naipablaak idi 1981, ken nangiraman met kadagiti numeriko a kodigo ti pagilian, ken ti maikatlo ken maikapat nga edision ket naipablaak idi 1988 ken idi 1993. Ti maikalima nga edision, ket naipablaak idi baetan ti 1997 ken idi 1999, naipadakkel idi daytoy kadagiti tallo a paset tapno mairaman dagiti kodigo para kadagiti subdibision ken dagiti dati a pagilian.[2]
Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pagalagadan ti ISO 3166 ket tinartaripato babaen ti Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166 (ISO 3166/MA), a mabirukan idiay sentral nga opisina ti ISO idiay Hinebra, Suisa. Kasisigud idi a mabirukan daytoy idiay Deutsches Institut für Normung (DIN) idiay Berlin, Alemania. Dagiti kangrunaan nga obrana ket:[3]
- Ti aginayon ken mangikkat kadagiti nagan ti pagilian (nagnagan ti subdibision ti pagilian) ken ti mangikeddeng kadagiti elemento ti kodigo kaniada;
- Ti mangipablaak kadagiti listaan ti nagnagan ti pagilian (nagnagan ti subdibision ti pagilian) ken dagiti elemento ti kodigo;
- Ti mangtaripato ti listaan ti reperensia kadagiti amin a nga elemento ti kodigo ti pagilian ken elemento ti kodigo ti subdibision ken dagiti panawen a pannakausarda;
- Ti agipablaak ti warnakan a mangirangarang kadagiti panagbalbaliw kadagiti tabla ti kodigo
- Ti mangbalakad kadagiti agar-aramat iti pannakaipakat ti 3166.
Kamkameng[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti sangapulo nga eksperto nga addaan iti karbengan ti panagbutos iti ISO 3166/MA.[4] Ti lima ket dagiti representatibo dagiti nailian a gunglo dagiti pagalagadan:
- Association française de normalisation (AFNOR) – Pransia
- American National Standards Institute (ANSI) – Estados Unidos
- British Standards Institution (BSI) – Nagkaykaysa a Pagarian
- Deutsches Institut für Normung (DIN) – Alemania
- [Swedish Standards Institute (SIS) – Suesia
Dagiti sabali a lima ket dagiti representatibo ti nangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian wenno dagiti sabali a sangalubongan a gunglo nga agus-usar iti ISO 3166-1:
- International Atomic Energy Agency (IAEA)
- International Telecommunication Union (ITU)
- Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN)
- United Nations Economic Commission for Europe (UNECE)
- Universal Postal Union (UPU)
Ti ISO 3166/MA ket adu pay met kadagiti mainaig a kamkammeng a saan a makibinglay kadagit panagbutos, a babaen ti kalaingda, ket addaan iti adu nga impluensia kadagiti pamay-an ti panangikeddeng iti mangtaripato nga ahensia.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- FIPS 10-4
- ISO 639 – Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti sasao
- ISO 4217 – Kodkodigo ti kuarta
- ISO 15924 – Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan dagiti eskritu
Dagiti nota ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ania kadi ti ISO 3166?". Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO).
- ^ "Panagrang-ay ti ISO 3166". ISO.
- ^ "Dagiti obra ti ISO 3166/MA". ISO.
- ^ "Kamkameng ti ISO 3166/MA". ISO.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166, Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO)


text:
ISO 639
Ti ISO 639 ket agasmang dagiti alagaden babaen ti ISO a maipanggep iti representasion ti nagnagan para iti pagsasao ken dagiti grupo ti pagsasao.
Daytoy pay idi ket isu ti kasisigud a nagan ti alagaden, daytoy ket naaprobaran idi 1967 (a kas ISO 639/R)[1] ken naiyadayo idi 2002.[2] Ti agasmang ti ISO 639 ket buklen dagiti innem a paset.
Dagiti innem a paset ti alagaden[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tunggal maysa a paset ti alagaden ket tartaripatuen babaen ti mangimaton nga ahensia, nga isuda ti aginayon ken mangbaliw kadagiti kodigo no nasken.
Dagiti pannakailasin dagiti agmaymaysa a kodigo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sakop:
- Dagiti agmaymaysa a pagsasao
- Dagiti makro a pagsasao (paset 3)
- Dagiti urnong dagiti pagsasao (paset 1, 2, 5) (ti paset 1 ket aglaon laeng ti 1 nga urnong: bh; kaaduan kadagiti urnong ket adda iti paset 2, ken adda met dagiti bassit a nainayon idiay paset 5)
- Grupo
- Sabali a grupo
- Dagiti dialekto
- Naireserba para iti lokal a panagusar (paset 2, 3)
- Dagiti naipangruna a kasasaad (paset 2, 3)
Dagiti kita (para kadagiti agmaymaysa a pagsasao):
- Dagiti sibibiag a pagsasao (paset 2, 3) (amin a makro a pagsasao ket sibibiag a sasao)[3]
- Dagiti awanen a pagsasao (paset 2, 3) (437,[4] upppat iti paset ti 2 chb, chg, cop, sam; awan iti paset 1)
- Amin a taga-ugma a pagsasao (paset 1, 2, 3) (112,[5] 19 ket adda iti paset 2; ken 5 kadagitoy, ti ave, chu, lat, pli ken san, ket addaanda pay ti kodigo iti paset 1: ae, cu, la, pi, sa)
- Dagiti naipakasaritaan a pagsasao (paset 2, 3) (63,[6] 16 kadagitoy ket adda iti paset 2, awan kadagitoy iti kodigo iti paset 1)
- Dagiti naaramid a pagsasao (paset 2, 3) (19,[7] 9 iti paset 2: epo, ina, ile, ido, vol, afh, jbo, tlh, zbl; lima iti paset 1: eo, ia, ie, io, vo)
Bibliograpiko ken terminolohia dagiti kodigo
- Bibliograpiko (paset 2)
- Terminolohia (paset 2)
Dagiti pannakaikabagian a pagiddiatan dagiti paset[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti umuna nga uppat a batong ket aglaon kadagiti kodigo para iti representasion iti naisangayan a kita a paggiddiatan dagiti paset ti ISO 639. A kas dagiti adda nga uppat nga elemento nga addaan iti kodigo iti paset 1, adaan iti kodigo iti B/T , ken dagiti makro a pagsasao babaen ti paset 3. Maysa a representatibo kadagitoy nga uppat nga elemento ket "Persiano" [fas].
- dagiti kodigo iti Paset 1 ket addaan iti maysa wenno dua a kodigo (kodkodigo ti B/T) iti Paset 2, ti tunggal maysa pagsasao ket addan ti dua a kodigo iti Paset 2 addan ti maysa a kodigo iti Paset 1
- maysa a kodigo: en -> eng
- dua a kodigo (#~23): de   ger/deu
- Paset 2 ket addaan kadagiti naireserba a kodigo ken dagiti espesial a kodigo
- qaa … qtz, mul, und, zxx
- dagiti agmaymaysa a kodigo iti Paset 2 ket addaan iti kodigo iti Paset 3 ken addan ti maysa wenno awan a kodigo iti Paset 1
- maysa a kodigo: eng -> eng -> en
- awan a kodigo: ast -> ast -> (awan)
- dagiti kolektibo a kodigo iti Paset 2 ket addaan iti kodigo iti Paset 5
- agsakop kadagiti sabali a pagsasao: afa != afa
- agsakop kadagiti isu met laeng a pagsasao: aus = aus
- maysa a kolektibo a kodigo iti Paset 2 ket addan iti kodigo iti Paset 1
- bih -> bh
- agpapada a kodigo iti Paset 5 awan ti kodigo iti Paset 2
- sqj
- agpapada a kodigo (#~56) iti Paset 3 ket dagiti makro a pagsasao, dagitoy ket mabalin nga adaan ti
- awan a kodigo iti Paset 2 ngem adaan kadagiti kodigo iti Paset 1 ken dagiti paglaonanada a pagsasao ket addaan kadagiti kodigo iti Paset 2 ken Paset 1 (#1): hbs   sh (naikkaten) ; bos, hrv/scr, srp/scc -> bs, hr, sr
- kodigo ti Paset 2 ken kodigo ti Paset 1 (#1), bayat a kdagiti paglaonanda a pagsasao ket addaan kadagiti kodigo iti Paset 1 ken Paset 2: nor -> nor -> no ; non, nob -> non, nob -> nn, nb
- awan ti kodigo iti Paset 1 (#adu):
- dua a kodigo iti Paset 2 (B/T) (#4): fas, msa, sqi, zho -> per/fas, may/msa, alb/sqi, chi/zho
Espasio ti kodigo[urnosen | urnosen ti taudan]
Espasio ti kodigo ti Alpha-2[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-2" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 2 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar iti ISO 639-1. No kaykayat dagiti ad-adu ti sakopna a kodigo pagsasao, ti ad-adu ngem 2 a letra a kombinasion ket mabalinnen a mangsakop (ti patingga iti 262 = 676), ISO 639-2 ketnaparang-ay nga agus-usar kadagiti kodigo ti Alpha-3 (urayno ti naudi ket immuna a naipablaak).
Espasio ti kodigo ti Alpha-3[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-3" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 3 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar kadagiti ISO 639-2, ISO 639-3, ken ISO 639-5. Iti matematiko, ti kanagtuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti urnong ti pagsasao a mabalin a mairepresenta ket 263 = 17,576.
Ti kadawyan a panagusar kadagitikodigo ti Alpha-3 babaen dagiti tallo a paset ti ISO 639 ket makasapu kadagiti koordinasion iti dakdakkel a sistema.
Ti Paset 2 ket mangipalawag kadagiti uppat nga espesial a kodigo ti
mul,
und,
mis,
zxx, ti naireserba a sakop
qaa-qtz (20 × 26 = 520 a kodkodigo) ket adda kadagiti 23 a doble a naikabkabil (dagiti kodigo ti B/T ). Daytoy ket kadagupan ti 520 + 23 + 4 = 547 a kodkodigo a saan a mausar iti Paset 3 tapno mangrepresenta kadagiti pagsasao iti Paset 5 tapno mangirepresenta kadagiti pamilia ti pagsasao wenno dagiti grupo .
Ti nabati ket 17,576 – 547 = 17,029.
Iti agdama adda dagiti garup nga innem wenno pito a ribu a sasao iti lubong.[10] Isunga dagiti kodigo ti 17,029 ket makanayen a mangited ti naisangayan a kodigo iti tunggal maysa a pagsasao, urayno adda met dagiti pagsasao a naikeddeng a naikkan ti kodigo a saan a kasla ti tradisional a nagan ti pagsasao.
Espasio ti kodigo ti Alpha-4[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-4" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 4 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket naisingasing a mausar iti ISO 639-6. Ti kangatuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti dialekto a mabalin a mairepresenta ket 264 = 456,976.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti etiketa ti pagsasao ti IETF (naibatay iti ISO 639)
- ISO 3166 (kodkodigo para iti pagpagilian)
- ISO 15924 (kodkodigo para kadagiti sistema ti panagsurat)
- Kodkodigo ti pagsasao para iti naaramid a sasao ti ISO, SIL, ken BCP
- Kodigo ti pagsasao
- Dagiti pamilia ti pagsasao ken dagiti pagsasao
- Listaan dagiti pagsasao
- Listaan dagiti opisial a pagsasao
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "ISO/R 639:1967". Iso.org. 1988-03-01. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "ISO 639:1988". Iso.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti agasmang ti kodigo ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "ISO 639-5 a Panangilasin : Dagiti kodigo para iti representasion ti nagnagan iti sasaoges (Rehistrasion a Turay ti ISO 639-5 – Biblioteka iti Kongreso)". Loc.gov:8081. 2008-12-23. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Statistical Summaries". Ethnologue. Naala idi 2012-08-05.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a listaan ti ISO 639
- ISO 639-2 Turay a Pagrehistuan
- ISO 639-3 Turay a Pagrehistuan
- Repositorio ti datos – aglaon kadagiti patarus ti kodigo ti ISO 639 kadagiti sabali a pagsasao iti pormat nga XML. Ti ramit ti panagsukisok ti CLDR Naiyarkibo 2012-02-03 iti Wayback Machine ket aglaon pay kadagiti mabasa a pormat iti datos.
- Ti ISO 639 ken ti Ethnologue
- ISO 639 Reporta ti Turay a Pagrehistruan, 2004–2005
- ISO 639-2/RA Dagiti kodigo para iti Representasion ti Nagnagan ti Sassao, Biblioteka iti Kongreso ti Estados Unidos


text:
Piramida
Ti piramida wenno piramide (manipud ti Griego: πupauίς pyramis[1]) ket isu ti estruktura a ti sukogna ket agarup a ti piramida iti heometriko a kapanunotan; ti akin-ruar a rabawna ket trianggulo ken agsinnabat iti agmaymaysa a puntos iti ngato. Ti batayan ti piramida ket mabalin a trilateral, kuadrilateral, wenno iti ania man a poligono a sukog, a ti kayatna a sawen ket ti piramida ket addaan ti saan a basbassit ngem tallo nga akinruar a tringgulo a rabaw (saan a basbassit ngem uppat a sanguanan a mairaman ti batayan). Ti kuadrado a piramida, ket isu ti addaan ti kuadrado a batayan ken uppat a trianggulo nga akinruar a rabaw, ket isu daytoy ti kadawyan a bersion.
Ti daremdem ti piramida, a ti kaaduan a kadegsenna ket as-asideg iti rabaw ti daga,[2] ken ti piramidion iti ngato ket kayatna a sawen a ti basbassit a materiales iti ngato ti piramida ket agpababanto nga agiduron manipud ti ngato. Daytoy a pannakaiwarwaras ti kadagsen ket nangpalubos kadagiti nasapa a sibilisasion ti agpartuat kadagiti natalinaay nga estruktura ti monumento.
Dagiti piramida ket nabangbangon idin dagiti sibilisasion kadagiti nadumaduma a paset ti lubong. Para kadagiti rinibu a tawtawen, dagiti kadakkelan nga estruktura iti Daga idi ket dagiti piramida—ti immuna ket ti Nalabbasit a Piramida idiay Necropolis ti Dashur ken kalpasanna ti Nalatak a Piramida ti Khufu, iti Ehipto, ti naud-udi a naibagbaga ket isu-isu ti natidtidda kadagiti Pito a Siddaaw iti Taga-ugma a Lubong. Ti Piramida ni Khufu ket nangruna a nabangon iti limestone (nga addaan dagiti dakkel a granito nga inus-usar kadagiti akin-uneg a kamara), ken naikedkeddeng a kas maysa nga maestra obra ti arkitektura. Daytoy ket aglon kadagiti garup a 1,300,000 muton a sumakop ti kadagsen manipud ti 2.5 tonelada (5,500 lb) aginggana ti 15 tonelada (33,000 lb) ket nabangon iti maysa a kuadrado a batayan nga adda dagiti bakrang nga agrukod iti agarup a 230 m (755 pie), a mangabbong kadagiti 13 nga acre. Dagiti uppat a bakrangna ket apag-isu a sumango kadagiti uppat a kardinal a puntos ken addan iti anggulo kadagiti 52 a grado. Ti kasisigud a katayag idi ti piramida ket 146.5 m (488 pie), ngem itan ket addaan laeng ti 137 m (455 pie) a katayag, ti 9 m (33 pie) nga awanen ket gapu ti panagtakaw ti napino a nasayaat a puraw a Tura a bungon a limestone, para iti konstruksion idiay Cairo. Daytoy ket isu pay laeng ti katayagan a piramida Ti kadakkelan a piramida babaen ti tomo ket ti Nalatak a Piramida ti Cholula, idiay Mehikano nga estado ti Puebla.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ πupauίς, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Ingles a Leksikon, iti Dihital a Biblioteka ti Perseus
- ^ Tengnga ti tomo ket maysa a pagkapat iti agpangato – kitaen ti Tengnga ti masa
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Patricia Blackwell Gary ken ni Richard Talcott, "Agbuybuya kadagiti bituen idiay Taga-ugma nga Ehipto," Astronomia (magasin), Hunio 2006, pp. 62–67.
- Fagan, Garrett. "Archaeological Fantasies." RoutledgeFalmer. 2006
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Dagiti piramida iti Wikimedia Commons


text:
Kanal Canigao
TI Kanal Canigao ket ti maysa a lingsat kadagiti rehion ti Tengnga a Visayas ken Akindaya a Visayas iti Filipinas. Mangisina daytoy a lingsat kadagiti isla ti Bohol ken Leyte, bayat a ti Lingsat Cebu ket isinana ti Bohol ken Cebu. Isu a ti Baybay Camotes ket maikapet iti Baybay Bohol babaen ti Kanal Canigao (daya ti Bohol) ken Lingsat Cebu (laud ti Bohol).
Ti Raw-ang Adam , Raw-ang Abel Reef, Raw-ang Cain, ken Raw-ang Eve ket dagiti raw-ang ti korales a mabirukan iti daytoy a kanal. Mabirukan pay iti daytoy a kanal ti Babassit nga Isla ti Tood ken Isla Canigao.
Dagiti tabas ti klimaUrnosen
Ti Kanal Canigao ket suheto ti napardas a panagbaliw dagiti tabas ti klima.
Kas maysa a tarabay, ti tabas ti klima ti Amihan ti Filipinas (ti nalamiis nga angin ti amianan-daya) ket mangrugi iti panawen ti Nobiembre wenno Disiembre ken agpatingga iti Mayo ken Hunio. Nupay kasta, adda met dagiti mabalin a panagdumaduma manipud iti tinawen.[1]
Iti amin a paset ti tawen, makasanay ti Filipinas ti laud wenno abagatan-laud nga angin; ti abagatan a laud a nepnep, a maibagbaga met a kas ti Habagat. Ti tiempo ti Habagat ket maibagbaga kas napudot ken nadam-eg a klima, kankanayon ti nakaro a panagtudtudo, ken ti agraraira nga angin ket manipud iti laud.
Ti kangrunaan a pannakaibaga ti panagiyallatiw a pagbaetan dagiti tabas ti tiempo ti Amihan ken Habagat ti ti panagiyallatiw ti turong ti angin. Kadagiti kaaduan a tawen daytoy a transision ket kellaat ken mapasamak iti maysa a rabii. Kadagiti dadduma a tawen adda maysa paset ti panawen a mabalin a maysa lawas wenno dua a ti angin ket mamin adu a maiyallatiw iti pagbaetan dagiti tabas ti Amihan ken Habagat sakbay nga agtalinaay iti tabas para iti baro a tiempo.
Kitaen oayUrnosen
- Baybay Camotes — maysa kadagiti akin-uneg a baybay ti Filipinas.
- Lingsat Cebu — mangisina ti Bohol ken Cebu
- Igid ti Danajon — ti kaikaisuna a doble a bangen ti raw-ang iti Filipinas.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Philippines : Weather". Lonely Planet (travel guidebook).


text:
UTC−02:00
Ti UTC−02:00 ket ti timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 2 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC).
Kas oras ti panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Greenland (Dinamarka) - kaaduan ti isla: agpaliiw kadagiti pagalagadan ti DST ti Kappon ti Europa
- Saint Pierre ken Miquelon (Pransia) - agpaliiw kadagiti pagalagadan ti DST ti Amianan nga Amerika
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Brasil - Is-isla ti Atlantiko - Fernando de Noronha, Trindade ken Martim Vaz, kdpy.
- Is-isla ti Abagatan a Georgia ken ti Abagatn a Sandwich (Nagkaykaysa a Pagarian)
Kas oras ti panagin-inut ti lawag (kalgaw ti Akin-abagatn a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Brasil - Distrito Pederal, Espírito Santo, Goiás, Minas Gerais, Paraná, Rio de Janeiro, Rio Grande do Sul, Santa Catarina, São Paulo
- Uruguay


text:
Brunei
Nagsasabtan: 4°30′N 114°40′E / 4.500°N 114.667°E
Ti Brunei /bruːˈnaɪ/ (dengngen), opisial a ti Pagilian ti Brunei, ti Pagtaengan ti Kappia[8] (Malayo: Negara Brunei Darussalam, Jawi: نڬارا بروني دارالسلام), ket maysa a naturay nga estado a mabirukan idiay amianan a pantar iti isla iti Borneo, idiay Abagatan a daya nga Asia. Malaksid ti aplayana manipud ti Baybay Abagatan Tsína, daytoy ket kompleto a napalikmutan babaen ti estado iti Sarawak, Malaysia, ken daytoy ket naisina iti dua a paset babaen ti distrito ti Sarawak iti Limbang. Daytoy ket isu laeng ti naturay nga estado a kompleto nga adda idiay isla iti Borneo, a dagiti nabati a paset iti daytoy nga isla ket tagikua ti Malaysia ken Indonesia. Ti populasion ti Brunei ket 401,890 idi Hulio 2011.
Ti opisial a nailian a pakasaritaan ti Brunei ket mangitunton a makasurot ti nagtaudanna iti maika-7 a siglo, a daytoy idi ket suheto nga estado iti Srivijaya nga imperio babaen ti nagan a P'o-li. Kalpasanna daytoy ket nagbalin a nasakop nga estado iti Majapahit nga imperio sakbay anagbalin a Islam idi maika-15 a siglo. Idi karangayan ti imperiona, ti sultanato ket nagturay ti gumayat kadagiti pantar a rehion iti moderno nga aldaw a Sarawak ken Sabah, ti Sulu a purpuro, ken dagiti isla iti amianan a laud nga ungto iti Borneo. Ti talasokrasia ket binisita idi babaen ni Ferdinand Magellan idi 1521 ken nakilaban iti Kastila a Gubat di 1578 a kinasuppiat ti Espania. Ti imperiona ket nangrugi nga agapday idi napilit a panagited iti Sarawak kenni James Brooke ken ti panagited ti Sabah iti Britaniko a Dokumento ti linteg a Kompania ti Amianan a Borneo. Kalpasan ti panakapukaw iti Limbang, ti Brunei ket nagbalin a protektorado ti Britaniko idi 1888, a nakaala ti panagtaeng idi 1906. Dgaiti tawen kalpasan ti Hapón a panawen ti gubat a panagsakop idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagporma ti maysa a batay-linteg ken nakilaban ti maysa a naarmasan a gulo.[9] Ti Brunei naalana manen ti panakawayawayana manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1 Enero 1984. Ti panagrang-ay to ekonomiana idi panawen ti 1970 ken 1990, ket napipia a 56% manipud idi 1999 aginggana idi 2008, ket nagpabalin iti Brunei a Darussalam iti maysa a baro a naidustriaan a pagilian.
Ti Brunei ket adda ti maikadua a kangatuan a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan kadagiti Abagatan a Daya nga Asia a pagpagilian kalpasan ti Singapore, ken naidasig daytoy a kas maysa a narang-ay a pagilian.[10] SEgun ti Internasional a Pundo ti Panguartaan (IMF), ti Brunei ket nairanggo a maika-5 iti lubong babaen ti dagup ti domestiko a produkto ti tunggal maysa a tao iti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti Forbes ket iranggona pay ti Brunei a kas ti maikalima a kabaknagan a pagilian kadagiti 182 a pagilian gapu ti kaadu ti lana ken masna a luglugar dagiti alingasaw.[11]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Opisina ti Kangrunaan a Ministro iti Brunei a Darussalam
- ^ "Turismo ti Brunei". Tourismbrunei. Naala idi 16 Oktubre 2010.
- ^ Ti panagsurat a salisal ket agiragpat ti panagusar, pakasaritaan iti Jawi a sinuratan | The Brunei Times
- ^ "Archive copy". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2015-07-21. Naala idi 2012-05-08.
{{cite web}}: Panagtaripato ti CS1: naiyarkibo a kopia a kas titulo (silpo)
- ^ a b c d "Brunei". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ a b Brunei Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah Handbook. IBP USA. 2011. p. 10.[permanente a natay a silpo]
- ^ Haggett, Peter (ed). Ensiklopedia iti Heeograpia iti Lubong, Tomo 1, Marshall Cavendish, 2001, p. 2913. Magun-od idiay Liblibro ti Google.
- ^ Pocock, Tom (1973). Nakilablaban a Heneral – Dagiti Publiko ken Pribado a Kampania ni Heneral Walter Walker (Umuna nga ed.). Londres: Collins. ISBN 0-00-211295-7.
- ^ "Dagiti Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 5 Oktubre 2009.
- ^ "Ti Forbes ket iranggona ti Brunei a maikalima a kabaknagan a pagilian". Pebrero 25, 2012. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-02-26. Naala idi 2012-05-08.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Brunei iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Brunei manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Brunei a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Brunei
- Website ti Turismo ti Brunei
- Dagiti artikulo nga agraman kadagiti natay nga akinruar a silpo manipud idi Septiembre 2022
- Brunei
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Borneo
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1984
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian