text:
man ta ipanko man pay ditoy ti umuna a dua a paset ti sursuratek a paliiwko iti napalabas a pasalip ti atila iti puturistiko a sarita iti iloko. adda ngamin dagiti agkidkiddaw iti no ania ti makunak, kas maysa kadagiti nakipagpili kadagiti nangabak a sarita. ala, ditoyko aminen nga ibaga ti adda a maibagak.
adtoy ngaruden:Puturitisko a Sarita nga Iloko: Ni Agdama a Mannurat nga Ilokano a Nangpadas a Nangsirmata iti Agdama ti/iti Masakbayan ken iti Masakbayan ti/iti Agdama
Iti bagi/kababagi ti kontemporario wenno uray naglabas nga era ti Literatura Iloko, makuna a kabarbaro a parang, baro a genre daytoy puturistiko a sarita wenno fiksion ta manmano wenno awan pay ketdi (ti ammok) ti nangpadas wenno agpadpadas a mannurat nga Ilokano nga agsursurat iti Iloko nga ageksperimento itoy a genre. Saanko pay ketdi a nabasa amin a sinuratan dagiti Ilokano a mannurat iti Iloko, mabalin nga addan nangisurat iti kastoy a tipo wenno langa ti fiksion.1
Makunak ketdi daytoy iti istrikto a panangted iti umiso a depinision ti masao a futuristic fiction wenno iti fiksion a mailugar ken mapasamak a posible ken nakappapati (credible ken convincing) iti masakbayan, 25, 50, 100 wenno ad-adu pay a tawen manipud iti agdama. Ti kayatko nga iparangarang ditoy ket maiduma koma ti futuristic fiction iti mas popular wenno am-ammo a genre a science fiction. Nupay kaaduan a nasurat wenno masursurat a science fiction iti agduduma a medium (sarita, novela, drama, pelicula) ket nailugar wenno masarakan iti masakbayan, saanna met ngamin a kayat a sawenen a no futuristic fiction kunam ket synonymous daytan iti science fiction. Iti bukodko a panirigan, saan met ket a bin-ig la a science wenno technology ti mangbukel iti biag/panagbiag iti masakbayan wenno iti maysa a puturistiko a sociedad. Maysa laeng ti siensia wenno teknolohia kadagiti adu a paset wenno component a mangbukel/mangbukbukel ken mangsalsalimetmet ken mangtagtaginayon iti maysa a gimong wenno lubong (world). Ngarud, iti maysa a masao a puturistiko a fiksion, saan a nasisita ken saan a nasken a science ken/wenno technology amin ti mangbukel iti biag/panagbiag; saan laeng a scientific, saan laeng a highly advanced a technological a bambanag wenno pakasikoran ti nasken a maiparang wenno maukarkar a tema—saan a masapul nga i-define ti futuristic fiction kas science fiction nupay mabalin nga awagan kas futuristic ti maysa a science fiction nga obra.
FUTURISTIC FICTION VS. SCIENCE FICTION
No ibagatay’ a futuristic fiction, saan a nasken a maipapan iti moderno/ultramoderno a biag/panagbiag a maipangruna iti advanced technology. Ta no science fiction ket saan laeng met a pasig wenno bin-ig a future ket ti yanna, mabalin met daytoy ti agnaed wenno agtalimudok iti sadino man ken ania man a padapada iti napalabas, agdama, masakbayan.
Ket no futuristic a sarita, posible met a saan la nga iti masakbayan nga agtaeng wenno aguddog ti pakasaritaan ken panarsaritaanna ngem ketdi kabalinanna ti agsubli iti napalabas wenno dumaw-as iti agdama. Wen, a, ta adda kad' ngarud, aya, masakbayan no awan nga umuna ti napalabas ken agdama? Ti masakbayan ket bunga met laeng ti napalabas ken agdama. Mabalin met nga adtoy latta nga agbati iti agdama ken agtultuloy iti masakabyan. Kas koma iti laengen iti pakasaritaan, iti Philippine history kas pagarigan, kas kuna daydi nationalist historian Apo Renato Constantino a ti historia ti Filipino, ti pakasaritaan ti kolonial ken neokolonial a Filipino ket isu nga la nga isu, maysa nga agtultuloy a napalabas iti agdama ken mabalin nga uray iti masungad, the continuing past, kunana man. Wen man, ta pagsasao la ngarud a "history repeats itself..." maulit-ulit ti pakasaritaan, agud-uddog a siklo laeng, agsublisubli, mapan, agawid, agawid, mapan. Ket no science met la wenno teknolohia ti mapagsasaritaan wenno masarita/mafiksion, saan a naken a futuristic, apay ket mabalinmo met ti agsurat iti kas koma iti kontemporario a science maipapan iti cloning wenno genetic engineering wormhole wenno artificial intelligence iti agdama a diskurso ti/iti agdama; wenno no kayatmo, iti napalabas, iti science idi nagkauna a tiempo da Galileo, Ptolemy, Copernicus, Newton idi kadisdiskubreda dagiti duktalda (ngem no science kunam, wenno physics, ngamin ket timeless dayta, saan a duog, saan a barbaro, omnipresent a makuna, adda la dita a nadiskubre, madisdiskubre, madiskubrento)—wenno uray man pay ti primitivo a teknolohia ti Cro-Magnon Man wenno Java Man wenno dagiti prehistoric a homo sapiens iti Tanap ti Cagayan wenno kadagiti rukib ti Palawan, ket mayat latta.
Ngem no kursunadam la unay nga i-futurize, uray man pay ngarud koma no kasta, no mapagsasaritaan ti komposision ken gupit ti futuristic fiction, saan met koma a bin-ig a tao, lugar, pasamak iti napalabas wenno iti agdama ti pakabuklan ti saritaen nga i-situate wenno i-locate wenno i-substitute ketdi metten iti masakbayan. Saan man a makapnek a maawagan kas futuristic no imbagam a ti tawen wenno tawen itan iti saritam ket 2025 wenno 2055 wenno 2099 samonto met la iparparang dagiti adda iti napalabas wenno agdama a napaspasamaken wenno mapaspasamak nga awan man laeng naipakita wenno naiparikna a panagbalbaliw wenno kabarbaro iti man idea wenno konsepto wenno construct a nainpolitikaan, nain-ekonomiaan, nainkulturaan, nainrelihionan, nainpilosopiaan, ken dadduma pay. Ken wen, pasetna a talaga ti nainteknolohiaan wenno nainsiensiaan a pakasaknaran.
Ngem manen, saan koma a concentrated wenno limited iti kabarbaro wenno advanced a teknolohia wenno siensia ti maysa a fiksion a puturistiko—saan koma naynay lattan a “moderno” wenno “ultramoderno” a biag/panagbiag. Kinapudnona, gasgas unayen daytoy termino a "modern," passe pay ketdin, nalpasen ti modernismo uray kadagitoy a panawen. Idi 19-kopongkopong, no ibagatay’ idi "moderno" ket kayatna a sawen "advanced" ken something nga adda/addanto iti masakbayan. Itan, kasla saanen a mainugot a sawentayo ti “moderno” ta ti taltalanggutangentay' idi a future a pertaining iti moderno ket isun ti ita, isun ti agdama. Ti ketdi adda itan, no patientayo dagiti pilosopo ken teorista, ket postmodernismo. Nalpasen ti modernismo. Komplikado a konsepto daytoy postmodernismo. Kompormi ditan a pakayaplikaranna. Awan ti definitivo a definision wenno koma standard a teoriana a masursurot wenno mapatpati. Kinapudnona ket itan dandani pay ketdin agpaso wenno aglaos ti konsepto a postmodern, ta no dadduma maab-abuso daytoy a konsepto iti man arte/literatura wenno iti kultura a popular. Ania ngarud ti sumarunon? Post-postmodern?
Manen, ibatadko ngarud a saanak man a mapnek wenno maallukoy kadagiti “futuristic” a sarita nga uray no technically ket situated wenno napagteng iti masakbayan, ket ti met latta naturalda wenno lablabidenda ket nakapatpatak a dagiti isyu wenno trends iti agdama. Dagitoy ket makuna a conformist wenno biased la unay iti orthodox nga agdama. Awagak daytoy a praktis iti chauvinismo-ti/iti-agdama. Saan a makaruk-at ni agpadpadas a futuristic fictionist iti kasla nakaikursonganna nga agdama, saanna a maiwaksi ti pokus wenno atensionna iti agdama a construct ken dimension a patien ken yanna iti agdama, tapno koma nawaya a makapagbayanggudaw ken makapagsukisok met iti masakbayan nga awan ti bias ti agdama ket iti kasta inna ma-harness ti kinalapusanan ken pannakabalin ti fictive imagination ti maysa a creative writer ket iti kasta makasurat iti pudpudno a puturistiko a fiksion.
FUTURISTIC FICTION: TI PASALIP TI ATILA KEN TI PASALIP TI PALANCA
Idi konsultaennak ti sponsor ti Art Tolentino Ignacio Literary Awards (ATILA) no ania ti maisingasingko a sumaruno a mapagsasalipan iti ATILA, diak nagpangadua, ta nabayagen nga uk-ukopan ti isipko, imbagak a dagus ti futuristic fiction ta awan pay ti kastoy a salip iti Iloko, kunak, a kas iti baro a kategoria ti ababa a sarita a Filipino ken English a linuktan ti Palanca Awards idi 2000. Padasentay’ man met, kunak, ti agduktal kadagiti fiksionista iti Iloko a mannurat nga Ilokano a makabael ken makadaer a mangsango iti kari wenno ballaag ti masakbayan, nadagem man wenno naragsak, dystopian man wenno utopian. Padasentay’ man ketdi a kariten ni mannurat nga Ilokano a mangsirmata iti future, pagbalinentay’ man ketdi a kasla psychic, visionario, profeta, inventor, sientista, pilosofo, wenno henio, a mangpadas a mangabel wenno mangparsua iti naiduma a lubong wenno sociedad ni Ilokano iti Ilokandia iti 20, 30, 50, 100 wenno nasursurok pay a tawtawen manipud iti agdama nga agdama.
Isu a iti binukelmi a pagannurotan, naiganetget ngarud a ti isalip a sarita ket agwerret kadagiti tao, lugar ken pasamak iti masakbayan, iti sumaruno a 25 wenno 50 wenno 100 a tawen manipud iti agdama. Nasken a maipapan kadagiti Ilokano, mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ti putaren a sarita. Saan a nasken a maipapan iti siensia wenno teknolohia ti tema wenno pakabuklan ti sarita, ketdi, maipangruna a matratar ti kultural, sosial, politikal-ideolohikal, ekonomikal wenno uray nainrelihionan a kasasaad ni Ilokano wenno ti Kailokuan iti masakbayan. Nupay kasta, no saan a maliklikan a mataked ti siensia wenno teknolohia mainaig kadagiti naagapad a kasasaad, saan koma nga agtinnag a bin-ig a science fiction ti sarita.” 2
Inspired daytoy ti annuroten ti Palanca Awards a ti sarita a maisalip “should present a scenario of the future Filipino and the country.” Inggunamgunam laeng ti ATILA a nasken a maipapan kadagiti Ilokano ken mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ken no mabalin a saan koma a puro wenno bin-ig a science fiction.
No apay a kastoy ti insingasingko a maysa a clause ti pasalip ti ATILA 2004-2005, a saan koma a mapagbiddutan a ti masasao a futuristic fiction ket isu met laeng ti makunkuna a science fiction, ket gapu iti napasamak wenno mapaspasamak iti futuristic fiction category ti Palanca Awards, partikular iti Filipino division ti nasao a salip idi 2004, nga awan ti pinangabakda nga entry ta kas naisayangguseng, agarup bin-ig met kanon a science fiction dagiti entry imbes a futuristic ket saan a pinakawan daytoy dagiti naghurado iti dayta a tawen ti salip.
Kayatko a sigkayen-rebisaren ditoy ti makunak iti kaso ti Palanca futuristic fiction category, Filipino division, nga impostek iti blogko3 idi Setiembre 2004:
Ibingayko man laeng ti nanumo a paliiwko, kas nakabasa iti kaaduannan kadagiti winners a sarita iti daytoy a kategoria. Nasdaawak kadagiti dadduma a nangabak ta bin-ig met a postmodernist ti sinarsarita ken linawlawatda nga idea kada tema kada teoria. Adu pay ti agtinnag a purely science fiction a kaaduanna ket apocalyptic ken post-apocalyptic wenno uray eschatological a scenarios iti nakas-ang ken nadagem a paspasamak kalpasan kano ti gubgubat wenno dakes a bunga ti kabaruanan a teknolohia ken siensia (kas koma iti "Bagong Developments sa Pagbuo ng Mito ng Lungsod" ni Ricardo Fernando III). Adda pay maysa a saan sa met a masakbayan ti settingna, aglalo 'tay maysa a sarita maipapan iti tallo a babbai a naganak iti ikan, pusa ken bukel (mula)--nagtinnag a mestiso a postmodern con fantasy con folklore 'diay sarita ("Apokalipsis" ni Alvin Yapan)! Daytay met maysa ket kasla cinematic nga ala-David Lynch, ala-Terry Gilliam, ala-Tim Burton a surreal la unay ken indie a tipo ta maipapan kano iti pamilia a mangmangan iti daga ("Ang Pamilyang Kumakain ng Lupa" ni Khavn de la Cruz)! Saan met ngarud a nailawlawag no apay metten a daga ti kankanenda (adda adobo a daga, sarciado a daga, caldereta a daga, igado a daga) kadayta a panawen! Adda pay daytay sarita maipapan iti agina a nanggantsilio iti nakadakdakkel/nakalawlawa a doily ("Mr. Doily"ni Jimmuel Naval) a nangsallukob pay kano ketdin iti init! Fantastic man la unay!
Dagitoy ken dadduma pay (kas koma ti "Nostalgia"ni Alvin Yapan ken ti "Project: Eyod"ni Edgar Samar) ket awan met nakaikalkalakamikamanna iti realistiko a panagbiag wenno biag ni Pinoy wenno ti Filipinas iti masakbayan a panawen. Uray pay ngata no 50 wenno 100 a tawtawen ti madanonen manipud ita, saanto pay laeng a pantastiko wenno ultramoderno ti kasasaad ti biag ken panagbiag iti lubong, nangruna iti Filipinas, aglalo no saan met a mailawlawag koma dagiti teknikal-teknolohikal ken ekono-politikal a gapu ken makagapu.
No ad-adalen kasla manmano laeng ti nakatungpal iti pagannurotan ti Palanca iti suraten iti daytoy a kategoria a "should present a scenario of the future Filipino and the country."
Uray iti English division ti nasao a salip ti Palanca, kadagiti sumagmamano a nabasak a nangabak a sarita, nupay futuristic met a talaga, kaaduanna ti science fiction, kas koma iti “Virtual Center” ni Raissa Claire Rivera, “The Field”ni Adel Gabot, “Kaming Mga Seroks” ni David Hontiveros, wenno ti “Hollow Girl: A Romance” ni Dean Francis Alfar.
Kadagitoy a sarita, kasla awan sa pay ketdin iti umno a kontexto ti kina-Filipino wenno ti pagilian a Filipinas ta naartapanen iti advanced la unay a science ken technology a nakadidillaw a Western wenno American ket di nakappapati a maitutop iti maysa a pagilian kas iti Filipinas. Awanen ti notion wenno uray idea ditoy ti maysa a nacion ta nagbalinen a global wenno nagennegenneden ti lubong kadagiti teritorio a continental a cultural ken/wenno religious, wenno nagbalinen a naan-anay a maymaysa a world wenno realm ti amin a kasla panangpatalged iti lablabiden ni Jung a “collective unconscious.” Kas inkomento met laengen ni Palanca Hall of Famer ni Jose Y. Dalisay, iti/kadagiti masursurat iti futuristic fiction category ti Palanca: “But it takes more than a few gizmos and a touch of dystopia to create a convincing and compelling view of the future, especially the Filipino future as opposed to the American future or the Chinese future. Writers often evade this by creating a post-apocalyptic world where the concept of "nation" doesn’t mean a thing anymore—and perhaps that’s possible, but where’s the Filipino-ness then in the concerns or at least the sensibility of the piece?” 4
Ti imasna pay ngamin, kaaduan kadagiti mannurat a mannakisalip ken mannangabak ngamin iti Palanca ket ti lattan definisionda iti future fiction ket awan sabalin no di science fiction met laeng.
Kas pagarigan ni Timothy R. Montes (first prize winner ti saritana a “Turtle Season” iti English futuristic fiction idi 2001), iti salaysayna a “Literary Technophobia and the Case for Philippine Future Fiction” 5 a no sadino ket trinatarna ti pananglikliklik kano wenno “panagbuteng” dagiti mannurat a Pinoy nga agsursurat iti English nga agsurat iti/maipapan iti science iti fiksionda, a nakaigapuanan ti kaawan pay (laeng) ti makuna a Pinoy science fiction iti Phil Lit in English. Ket ken ni Montes, synonymous met ti future fiction iti science fiction, lalo idi kunaenna a “…to look forward is to unleash the imagination and to explore new styles to go with the creation of new worlds. Writers will have to confront the ghost of science or stealthily skirt around it… xxx … the setting up of (Palanca) Future Fiction is a cause for celebration for it encourages and legitimizes a new kind of writing which will release us from historical and quasi-historical fictional reportage. In science fiction there is an opportunity not only to extrapolate the present with the future…”
Kasta met laeng ken ni Baryon Tenson Posadas (3rd prize winner, English futuristic fiction 2002, iti saritana a “Mall”), iti maysa a salaysayna maipapan iti future fiction writing, manen, idinto a future fiction ti madakdakamat, agpadpada ti panagkitana iti future fiction ken science fiction, maymaysa ti langa ken/wenno panggep dagitoy. Kinunana: “Given that Philippine science fiction is doubly estranged, doubly invisible (it is marginal in the discourse of Philippine literature just as Philippine literature is marginal in the discourse of literatures in English), perhaps within it lie the tools to perceive the various invisibilities of the Philippine context. In the act of rendering the encounter with the yet absent experiences, perhaps the science fiction writer can simultaneously deploy his tools to render our own aliens, our own Others.” 6
Sabali man ti pagkitaanda dagitoy a mannurat, napintas ken napudno ketdi ti intensionda para iti irarang-ay pay koma ti genre a future/science fiction iti Philippine Literature. Ken ni Montes, isu daytoy ti imbagana a panawenen wenno gundawayen a rumuk-attayo kano iti inawaganna a “historical and quasi-historical fictional reportage.” Babaen ti panangsirarat wenno panangibaw-ingtayo iti isip ken plumatayo kadagiti tao, lugar, pasamak iti masakbayan, wenno iti siensia ken teknolohia ti masakbayan, amangan ta agbaliw kano met dagiti kita wenno tipo ti masursurat a sarita wenno fiksion ket saan lattan a maipapan iti duog a pakasaritaan wenno napalabas. Kastoy man ti paliiw ni Montes: “We have reached a point of literary exhaustion in dealing with history. From Rizal to Stevan Javellana to F. Sionil Jose we have been fixated on a backward-looking form of literature which plods along the route of realism. Like Lot's wife, our literature has turned itself into a pillar of salt.” Diak ammo no agpayso met ti kastoy iti Literatura Iloko, aglalo ita nga agraira metten dagiti makunkuna a historical a saritatayo (historical fiction wenno fictionized history, agpilikayon) a kasla pay ketdin non-fiction narratives laeng ngem kaykayatanda ketdi kadagiti salip, nangruna iti Iloko fiksion iti Palanca.
Kabayatanna, saan met ketdi amin a sarita (a winners) iti Palanca futuristic fiction ket malagidaw. Kadagiti nabasakon, adu met ti ibilangko a nakatungpal. Kas koma 'tay sarita maipapan iti pamilia a nagmula iti paria a natiliw ken naipreso (‘tay "Ampalaya" ni Reuel Molina Aguila, a 1st prize winner iti Filipino futuristic fiction idi 2001). Wen man, ta iti sarita, iti daydiay a panawen iti masakbayan, maipariten ti agmula iti paria (kas iti agdama a bawal wenno ilegal ti agmula iti marihuana) ken dadduma pay a mula a ti patente wenno rightsnan ket kukua wenno lisensiadon dagiti ganggannaet a multinational companies ket saanen a mabalin nga aramaten ti sabali. Realistic daydiay ket posible a mapagteng, ta mapaspasamakto pay ketdi itan ken iti naglabas babaen ti makunkuna a biopiracy (iggem ketdi itan dagiti Hapones ti patente ti paria!). Futuristic daytoy ket saan a nasisita a scientific ngem ad-adda ketdi pay a politikal.
Mabalin met nga inayon kas nakatungpal dagiti dadduma pay a Palanca winners a sarita a "Subterrania" ni Luis Joaquin Katigbak, “The Second Coming” ni Antonio Hidalgo, ken ti “Turtle Season” a mismo ni Montes (saan met a focused iti science daytoy a sarita ni Montes ngem ad-adda a political ken sikolohikal).
Kabayatanna pay, ti maysa a kunaek a klasika a sampol ti puturistiko a sarita ket ti sarita a "The Apollo Centennial" (Palanca 2nd prize winner idi 1972) ni Gregorio Brillantes, a maipapan iti sentenario ti pannakadanon dagiti astronoto nga Amerikano iti bulan. Puturistiko ket nakaay-ayat a sarita ta ti pay ketdin lengguahe iti dayta a panawen ket "Tagilocan"—naglaok a Tagalog ken Ilocano!
Ketdi, manen, imbilang ni Montes (iti salaysayna) a science fiction daytoy a Brillantes classic! Awan unay makuna a science wenno scientific a background ti sarita ta tipikal a Third World ti setting nupay adda ketdi dagiti baro/kabaruanan a lugan ken igam kas iti helidisc ken laser rifle. Ad-adda ketdi a politikal manen ta nadakamat latta dagiti kumatkattigid nga aglemlemmeng/agap-apon kadagiti kabakiran/kabambantayan a bumusbusor iti turay a nalawag a dictadorial wenno militaristic ken aso-aso latta ti Estados Unidos. Makitak a maysa a parody wenno satire daytoy a sarita iti agdama idi dispensasion (pre-martial rule ti Marcos regime).
Malaksid iti “Apollo Centennial,” adda pay dagiti sarita a nagabak iti Palanca iti naglabas a maibilang a futuristic ngem saan ketdi a scientific. Maysa ditoy ti “Mga Lamat sa Moog” ni Danilo A. Consomido a nangabak idi 1985 iti maikadua a premio. Politikal met laeng daytoy a sarita a maipapan iti maysa a koronel nga inapuntaran ti agdama a turay a military junta iti dayta a panawen, kas military governor iti Cagayan. Uray ti sarita a “Heartland” ni Dalisay a 1st prize winner idi 1982 ket mabalin nga awagan a futuristic ta fiksional a panangiparang daytoy iti tao, lugar, pasamak a saan a masarakan iti napalabas ken/wenno agdama a historiatayo ket mabalin laeng ngarud a mapagteng iti masakbayan. Ken kas iti sarita ni Consomido, militar ti agturayen iti dayta a panawen ket an-anupen ken ung-ungawenda dagiti rebelde a natibo kadagiti countrysides. Umarngi kadagitoy a sarita ti “Turtle Season” ni Montes ta adda met iti babaen ti martial rule ti gobierno. Adda maymaysa a situasion a common kadagitoy nga uppat a sarita—isu ti politikal a klima a no sadino ket tengngel ti military ti estado, ti rehimen ket adda iti ima ti military junta/dictatorship.
Palanca aside, mayat met nga eksampol pay dagitay sarita ni Roland Tolentino, kangrunaan ti “Robotics 349” ken ti "Philippines 20000, Ltd." Nupay postmodern ken scientific met dagitoy, saan ketdi nga agdadata nga angst wenno siksikolohikal a pakarikutan wenno alienasion a naisetting la iti masakbayan. Situated a talaga iti future ken iti realistiko a siensia ken teknolohia ken naka-Filfilipino a talaga ti setupna nupay adda laeng tatak nga Orwellian wenno Randian (Ayn Rand) dagiti nasao a sarita, nga addaan kadagiti umarngi a pagteng a totalitarian kas iti "1984" ken "Anthem," wenno kadagiti eksena iti obra da Philip K. Dick ken Isaac Asimov iti ultramoderno a biag/panagbiag.
(Adda tuloyna. Sumaruno: TI SCIENCE FICTION ITI LITERATURA ILOKO: MAYSA A PALIIW, MAYSA A PANANGTILIW ken DAGITI NAISALIP A SARITA ITI ATILA: PENNEK KEN DISMAYA)
DAGITI NOTA:
- Adda maysa a sarita idi 1960s ni Apo Dionisio Bulong a dagiti karakterna nga agawid idiay Cagayan manipud iti Manila ket nagluganda iti maysa a tren nga immusok sa pay iti maysa a tunnel iti kabambantayan ti Dalton Pass! Kunaek a puturistiko daytoy a sarita ni Apo Bulong ta agpapan ita a panawen awan pay ti tren wenno riles ti tren nga agpa-Cagayan nupay nabayagen a plano daytoy a proyekto. Mapasamakto pay leng ngarud iti masakbayan ti realidad ti agpa-Cagayan a sistema ti tren itoy a sarita. Maysa pay a nakalalagip a sarita ket ti “Maysa a Senario iti Kambas ti Masakbayan” ni Apo Prodie Gar. Padios a madasig met a puturistiko, nupay saan nga eksakto a ti masakbayan ken impintana iti kinaagdama ti panawen ti sarita ngem ketdi nageksperimento iti panagaramatna iti narativo a kasla saan pay a mapagteng ti sarita ngem mapasamakto pay laeng (dagiti verb nga inusarna ket future tense iti maikadua persona a puntodevista, kas koma “makitamto,” “magnakanto,” “maammuanto,” adda amin suffixna a “-to” dagiti verb.
- Maikatlo nga alagaden ti ATILA 2004-2005 Salip iti Puturistiko a Sarita
- http://mannurat.blogspot.com/2004/09/palanca-futuristic-fiction.html
- Manipud iti kolum ni Dalisay a Penman iti Setiembre 06, 2004 nga isyu ti Philippine Star
Lektiur a naibasa idi Febrero 15, 2000 iti U.P. Mindanao
- “Standing on the Yellow Line,” introduction iti Issue 6/June 2004, “Writing the Future”ti Literatura Magazine, maysa nga online magazine


c: text/html

text:
Pananglaglagip iti Ipapatay ni Jesus
Maminsan kada tawen nga ang-angayenmi ti panglaglagip iti ipapatay ni Jesus iti rinibu a lugar iti intero a lubong. Ar-aramidenmi daytoy gapu ta imbilin ni Jesus kadagiti pasurotna: “Itultuloyyo nga aramiden daytoy kas panglaglagip kaniak.” (Lucas 22:19) Ti sumaruno a Memorial ket inton:
Martes, Abril 11, 2017.
Awisendaka nga umatender iti daytoy nga espesial nga okasion. Kas iti dadduma pay a gimongmi, silulukat daytoy iti publiko. Libre ken awan ti aniaman a panagkolekta.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Kasano a ti Sakripisio ni Jesus ket “Pangsubbot Kadagiti Adu”?
Kasano a ti subbot ket agserbi a pangsaka manipud iti basol?
Ti Subbot—Kapatgan a Sagut ti Dios
Ania ti subbot? Kasanoka a mabenepisiaran iti daytoy?
Apay a Naiduma iti Dadduma a Relihion ti Panangselebrar Dagiti Saksi ni Jehova iti Pangrabii ti Apo?
Maawagan met iti Maudi a Pangrabii ti Apo, ken ti Pananglaglagip iti ipapatay ni Jesus, ket dayta ti kasagraduan nga okasion dagiti Saksi ni Jehova. Kitaem no ania ti kuna ti Biblia maipapan iti daytoy nga okasion.
Apay nga Adalem ti Biblia?
Mangipapaay ti Biblia kadagiti sungbat ti agkakapateg a saludsod ti minilion a tattao iti intero a lubong. Kayatmo kadi met ti matulongan?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sakit ti ulo
Ti sakit ti ulo ket isu ti ut-ot iti aniaman a lugar iti rehion tia ulo wenno tengnged. Daytoy ket mabalin a sintoma iti bilang dagiti nadumaduma a kasasaad ti ulo ken tengnged.[1] Ti kulanit ti utek ket saan a sensitibo iti ut-ot gapu ti kaawan dagiti reseptor to ut-ot. Ngem ti ut-ot ket gapuanan babaen ti pannakariro dagiti sensitibo ti ut-ot nga estruktura iti arubayan ti utek. Siam dagiti lugar ti ulo ken tengned ti addaan kadagitoy a sensitibo ti ut-ot nga estruktura, isu daytoy ti karanio (ti periosteum ti banga-banga), dagiti piskel, dagiti urat ti nerbios, dagiti arteria ken dagiti urat, dagiti subkutaneo a kulanit, dagiti mata, dagiti lapayag, dagiti senos paranasales ken dagiti aangotan.
Adda met dagiti nadumaduma a bilang a sistema ti pannakaidasig para kadagiti sakit ti ulo. Ti kaaduan a mabigbigan ket ti International Headache Society. Ti sakit ti ulo ket di naisangayan a sintoma, a ti kaibuksilanna ket mabalin nga adda dagiti adu a gapuanan. Ti panangagas ti sakit ti ulo ket depende iti nagtaudan nga etiolohia wenno gapuanan, ngem sapasap daytoy a mairaman kadagiti analhesiko.
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sakit ti ulo ket natalipupos a naidasig babaen ti Internasional a Pannakaidasig dagiti Kirokiro ti Sakit ti Ulo ti International Headache Society nga isu ti nangipablaak ti maikadua nga edision idi 2004.[2] Daytoy a pannakaidasig ket aw-awatemn met babaen ti WHO.[3]
Adda met dagiti sabali a sistema ti pannakaidasigt. Maysa kadagiti mmuna apanangipadas ket naipablaak idi 1951.[4] Ti National Institutes of Health ket nagparang-ay ti sistema a pannakaidasig idi 1962.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "headache" iti Diksionario ti Medisina ti Dorland
- ^ "216.25.100.131" (PDF). the Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 2004-06-13.
- ^ Olesen et al., p. 9–11
- ^ BROWN MR (Septiembre 1951). "The classification and treatment of headache". Med. Clin. North Am. 35 (5): 1485–93. PMID 14862569.
- ^ Ad Hoc Committee on Classification of Headache (1962). "Classification of Headache". JAMA. 179 (9): 717–8. doi:10.1001/jama.1962.03050090045008.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Gorman, Christine; Park, Alice (Oktubre 7, 2002). "The New Science of Headaches". Time. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2003-02-12. Naala idi 22 Pebrero 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kitaen ti Sakit ti ulo iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
News Story
Garlic tissue culture idiay Burgos, napintas ti resultana
posted in Ilocos Sentinel on Saturday, October 1st, 2016
Napintas ti resulta ti “garlic tissue culture” nga inyusuat a programa ti gobierno probinsial iti ili a Burgos, Ilocos Norte.
Daytoy ket kalpasan a pinadas dagiti mannalon ti nagmula iti daytoy babaen ti pannakaitukit nga immuna ti tissue cultured a bawang ken kalpasan ti tallo a bulan ket naimulan dagitoy iti kataltalonan.
Inpresentarda a mismo daytoy ken ni Gobernador Imee Marcos kabayatan ti Manang Imee’s Capitol Express Paspas Dur-as biag ti away.
Naragsakan met ti gobernador gapu ta nakitana ti nagbanagan ti eksperimento ti probinsia mainaig iti garlic tissue culture.
Segun ken ni Ronald Garanda iti barangay Paayas , Burgos , maysa kadagiti nagmula iti daytoy, nupay babassit ket awan ti nalpes kadagiti binukel.
Inlawlawagna nga insemilyada daytoy ken idi nagtubon, inyakarda iti lugar a dimmakkelanda agingga nga inapitda.
Inbunannagna a ti “tissue culture” ket awan dagiti eppesna no ikumpera kadagiti gagangay a bawang a kinagiddanna.
Kunana a bassit laeng ti inmulada gapu ta nangipadasanda laeng kas inyusuat nga eksperimento ti gobierno probinsial.
Innayonna a napinpintas nga amang ti “tissue culture” ngem ti gagangay a panagmula ti bawang. (PGIN – CMO)
Monthly News Archives
Editorial & Business Office
Office: (077) 670-7178 CP # 0919-381-6795
0919-434-0759 and 0917-588-6043
E-Mail : ilocos_sentinel@yahoo.com


text:
Pagsasao a Bengali
Ti Bengali (Bengali: বাংলা Bangla [ˈbaŋla] ( denggen)) ket maysa a dumaya nga Indo-Aryan a pagsasao. Daytoy ket patneng ti rehion ti dumaya nga Abagatn nga Asia a naamammoan a kas ti Bengal, a mangbukel ti agdama nga aldaw a Bangladesh, ti Indiano mga estado ti Laud a Bengal, ken dagiti paset ti Indiano nga estado ti Tripura ken Assam. Daytoy ket naisursurat nga inususar ti Bengali a sinuratan. Daytoy ket adda dagiti agarup a 193 a riwriw a patneng ken agarup a 230 a riwriw a dagup dagiti mangisasao,[2] Ti Bengali ket maysa kadagiti kaaduan a mangisasao a pagsasao (nairanggo ti maikanem[3]) iti lubong. Ti Nailian a kanta ken ti Nailian a kanta ti India, ken ti Nailian a kanta ti Bangladesh ket napartuat iti Bengali.
Mairaman kadagiti dadduma a pagsasao ti Dumaya nga Indo-Aryan, ti Bengali ket nagtaud manipud kadagiti Magadhi Prakrit ken Sanskrito a pagsasao. Daytoy tattan ti kangrunaan a pagsasao a naisasao idiay Bangladesh ken isu ti maikadua a kaaduan a maisasao idiay India.[4][5] Amin kadagiti Indo-Aryan a pagsasao a mairaman ti Bengali, Hindi, Marathi, Gujarati, Oriya, Assames ket tinawtawagan dagitoy a kas ti annak ti Sanskrito. Para kadagiti suppiat a panakaimatangan a maipanggep kadagiti kastoy a panagilasin ti nailinia a pakasaritaan a nangiturong ti historisismo (kitaen ti Althusser), mabalin nga agbiruk kadagiti sabal nga artikulo.[6][7] [8]
Ti kaadda ti nabaknang a literario a tawidan a timmaud manipud ti Bengali a Renasimiento, ti Bengali ket nairaman a naibedbed ti maysa a naindumadumaan ti kultura a rehion ken maysa a nangruna a nagiparawad ti Bengali a nationalismo. Idiay dati a Daya a Bengal (tattan ket ti Bangladesh), ti napigsa a pannakaammo ket nangiturong ti Tignay ti Pagsasao a Bengali, nga idi las-ud ti 21 Pebrero 1952, adda dagiti tattao a natnatay kaditi las-ud ti panag-welga tapno makagun-od ti panakabigbig daytoy a kas maysa nga estado a pagsasao idi ti Turayan ti Pakistan ken tapno mataripatu ti panakaisursuratna iti Bengali a sinuratan. Ti aldaw a rinamrambakan a kas ti Aldaw ti Tignay ti Pagsasao idiay Bangladesh, ken nairangarang a kas ti Aldaw ti Sangalubongan nga Ina a Pagsasao babaen ti UNESCO idi 17 Nobiembre 1999.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasla dagiti dadduma nga Akin-daya nga Indo-Aryan a pagsasao, ti Bengali ket rimsua manipud kadagiti akin-daya a dialekto ti Tengnga nga Indo-Aryan iti Indiano subkontinente. Ti Magadhi Prakrit kenPali, dagiti kasapaan a nairehistro a naisasao a pagsasao iti rehion ken ti pagsasao ni Gautama Buddha, ket nagbalin a ti Jain Prakrit wenno Ardhamagadhi "Gudua a Magadhi" iti nasapa a paset ti immuna a milenio CE.[9][10] Ti Ardhamagadhi, a kas kadagit amina a Prakrit ti Amianan nga India, ket nangrugrugi a nagpagpaigid kadagiti nakunkuna nga Apabhraṃśa ("Naddael a gramatika") a pagsasao idi kasakbayan ti immuna amilenio.[11] Ti lokal nga Apabhraṃśa a pagsasao ti akin-daya a subkontinente, ti Purvi Apabhraṃśa wenno Abahatta ("AWan kaipapananna nga Un-uni"), ket dimteng a nagbalin kadagiti rehional a dialekto, a dagitoy met laeng ket nangporma kadagiti tallo a grupo: dagiti Bihari a pagsasao, dagiti Oriya a pagsasao, ken dagiti Assames-Bengali a pagsasao. Adda dagiti agsupsuppiat a dagiti nagsasabtan apuntos ket nasapsapa a napasamak a mabalin nga idi pay laeng 500[12] ngem ti pagsasao ket saan a nagtaltalinaay: adda dagiti naggigiddiat a kitkita ken dagiti mannurat ket kankanayonda a nagsursurat kadagiti nadumaduma a dialekto. Kas pagarigan, ti Magadhi Prakrit ket naipampamattian a nagbalbalin iti Abahatta idi agarup a maika-6 a siglo a nakibingbinglay iti tinaudan ti Bengali para kadagiti napalabas a paset ti panawen.[13]
Kadawyan a dagiti tallo a paset ti panawen ket nainagnaganan iti pakasaritaan ti Bengali:[11]
- Daan a Bengali (900/1000–1400)—dagiti testo ket mangiraman ti Charyapada, dagiti panagraraem a kanta; ti irurumsua dagiti pangsandi Ami, tumi, kdpy.; berbo dagiti inplecsion -ila, -iba, kdpy. Asames (Ahomiya) ket nagsangsanga iti daytoy a paset ti panawen ken ti Oriya sakbay ti paset ti panawen ti (maika-8 a siglo-1300). Dagiti sinuratan ken dagiti pagsasao iti daytoy a las-ud ti panawen ket nangnangruna a naimpluensiaan babaen ti pagsasao a Kamrupi (sinuratan-Kamrupa Prakrit) a kas ti intero a rehion- Assam, ti Bengal ken dagiti paset ti Bihar ken Orissa ket babaen idi ti pagarian ti Kamrupa (a naamammuan itan a kas ti Assam).
- Tengnga a Bengali (1400–1800)—dagiti nangruna atesto ti paset ti panawen ket mangiraman ti Shreekrishna Kirtana ni Chandidas; elision ti balikas a patingga nga ô nga uni; ti pannakaiwarwaras dagiti kompuesto a berbo; Persiano a pannakaimpluensia. Adda dagiti eskolar nga adu pay a mangbingbingay iti daytoy a paset ti panawen iti nasapa ken naladaw a tengnga a paset ti panawen.
- Baro a Bengali (manipud idi 1800)—panagpabassit kadagiti berbo ken dagiti pangsandi, ken dagiti dadduma pay a panagbalbaliw (a kas ti tahar → tar "kukua ti babai"/"kukua ti lalaki"; koriyachilô → korechilo ti lalaki/ti babai adda idi nalpasen).
Naipakasaritaan nga asasideg iti Pali, ti Bengali ket nakakitkita ti iyaadu ti Sanskrito nga impluensia idi las-ud ti Tengnga a Bengali (Chaitanya Mahaprabhu a panawen) ken idi pay las-ud ti Bengal a Renasimiento.[14] Kadagiti moderno nga Indo-Europeano a pagsasao idiay Abagatan nga Asia, ti Bengali ken dagiti kaarrubana, ti Oriya ken Asames (Ahomiya), idiay daya ket nangruna a nagtartaripatu ti Pali/Sanskrito a batayan ti bokabulario, a kas met ti Marathi idiay tengnga-laud.
Nasken a laglagipen a ti insasao a Hindi ken insasao nga Urdu ket agpadpada iti batayanda. Nupay kasta, ti agdama nga pagalagadan a porma ti literario iti Hindi ket adda dagiti adu a naalala manipud ti Sanskrito a bokabulario, bayat a ti literario a porma ti Urdu ket adu kadagiti binulbulod manipud ti Arabiko ken Persiano.
Aginggana idi maika-18 a siglo, awan kadagiti panagipadpadas a panagdokumento ti gramatika ti Bengali. Ti immuna anaisurat a Bengali a diksionario/gramatika, Vocabolario em idioma Bengalla, e Portuguez dividido em duas partes, ket sinurat idi babaen ti Portuges a misionario a ni Manuel da Assumpção idi baetan ti 1734 ken 1742 bayat idi agserserbi idiay Asienda ti Bhawal.[15] Nathaniel Brassey Halhed, ti Britaniko a gramatiko, ket nagsurat ti moderno a gramatika ti Bengali (Ti Gramatika ti Pagsasao a Bengal (1778)) nga immununa a nagus-usar kadagiti Bengali a kaha iti panagmaldit.[2] Ni Ram Mohan Roy, ti nalatak a Bengali repormer,[16] ket nagsursurat pay ti maysa a "Gramatika ti Pagsasao a Bengali" (1832).[17]
Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen, ti porma ti Choltibhasha , a nagus-usar kadagiti napalaka nga inpleksion ken dadduma pay a panagbalbaliw, ket rimrimsua manipud iti Shadhubhasha (naduduog a porma) a kas ti porma a napilpili para iti naisurat a Bengali.[18]
Ti Bengali ket isu idi ti nakapaitengngaan ti isip, idi 1951–52, iti Tignay ti Pagsasao a Bengali (Bhasha Andolon) idiay idi Daya a Bengal (itan ket ti Banglades).[19] Urayno ti pagsasao a Bengali ket insasao ti kaaduan a populasion ti Daya a Bengal, ti Urdu ket nailehislado idi a kas ti is-isu a nailian apagsasao ti Dominion ti Pakistan.[20] OIdi Pebrero 21, 1952, dagiti nagproprotesta nga estudiante ken dagiti aktibista ket pinaltugan babaen ti milisia ken polis idiay Unibersidad ti Dhaka ken tallo nga ubbing nga estudiante ken dadduma pay a tao ti natnatay.[21] Idi 1999, ti UNESCO ket nangirangarang ti 21 Pebrero a kas ti Aldaw ti Internasional nga Ina a Pagsasao para iti panagbigbig kadagiti natnatay.[22][23] Iti sabali pay a pasamak idi Mayo 19, 1961, dagiti polis idiay Silchar, India, ket pimmatayda ti sangapulo ket maysa a tattao a simmupsuppiat a nagdemonstrado ti lehislasion a nangikeddeng ti panag-usar ti pagsasao nga Asames.[24]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 110,000,000 idiay Bangladesh (2001 a senso), 83 a riwriw idiay India (2001 a senso)[1]
- ^ a b c Pagsasao a Bengali iti Asiatiko a Kagimongan ti Bangladesh 2003
- ^ "Dagiti Pakabuklan nga Estadistika". Ethnologue. 2012. Rank 6. Naala idi 2012-05-23."Bengali". Ethnologue. 2012. Rank 6. Naala idi 2012-05-23.
- ^ "Dagiti pagsasao ti India". Naala idi 2009-09-02.
- ^ "Dagiti Pagsasao a Naurnos nga Agpababa babaen ti Kapigsa - India, Dagiti Estado ken Teritorio ti Kappon - 1991 a SEnso" (PDF). Census Data Online. Office of the Registrar General, India. p. 1. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2007-06-14. Naala idi 2006-11-19.
- ^ "দেব ভাষা নিয়ে অতিকথন"
- ^ সরলরেখায় ইন্ডিক ভাষা-ইতিহাস: সমস্যার ইতিহাস (Nailinia a Pakasaritaan ti Pagsasao nga Indic: Adda dagiti Parikut ti Historiograpia)
- ^ বাংলার খোয়াবনামা (Bangla: A Geneaological Fantasy)
- ^ Shah 1998, p. 11
- ^ Keith 1998, p. 187
- ^ a b (Bhattacharya 2000)
- ^ (Sen 1996)
- ^ Abahattha iti Asiatiko a Kagimongan ti Banglades 2003
- ^ Tagore & Das 1996, p. 222
- ^ Rahman, Aminur. "Grammar". Banglapedia. Asiatiko a Kagimongan ti Banglades. Naala idi 2006-11-19.
- ^ Wilson & Dalton 1982, p. 155
- ^ Goudiya Gramatika ni Rammohan Roy
- ^ Ray, S Kumar. "Ti Pagsasao a Bengali ken Patarus". Dagiti Naipatarus nga Artikulo. Kwintessential. Naala idi 2006-11-19.
- ^ Baxter 1997, pp. 62–63
- ^ Ali & Rehman 2001, p. 25
- ^ "Dhaka Medical College Hostel Prangone Chatro Shomabesher Upor Policer Guliborshon. Bishwabidyalayer Tinjon Chatroshoho Char Bekti Nihoto O Shotero Bekti Ahoto". Ti Azad (iti Bengali). 22 Pebrero 1952.
- ^ "Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000-2001 (30 C/5)" (PDF). General Conference, 30th Session, Draft Resolution. UNESCO. 1999. Naala idi 2008-05-27.
- ^ "Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999)". International Mother Language Day. UNESCO. Naala idi 2008-05-27.
- ^ "Awan ti kumadduaan iti BJP, kinuna ti hepe ti AGP". The Telegraph. Naala idi 2006-11-19.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Biswas, Sailendra. Samsada Bangala abhidhana. Maika-7 nga ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2004. Nasken ti napakabaelan ti unicode a pagbasabasa.
- Biswas, Sailendra. Samsad Bengali-Inggles a Diksionario. Maika-3 nga ed. Calcutta, Sahitya Samsad, 2000. Nasken ti napakabaelan ti unicode a pagbasabasa.


text:
Jackson, Mississippi
Ti Jackson ket isu ti kapitolio ken manipud idi 1944 isun ti kadakkelan a siudad ti Estado ti Mississippi. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan ti Karayan Yazoor, daytoy ket naikeddeng nga adda iti akin-abagatan a pagbeddengan ti Delta ti Mississippi[1] ken maysa kadagiti idua a tugaw ti kondado ti Kondado ti Hinds, ken ti sabali ket ti siudad ti Raymond.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Find a County". National Association of Counties. Naala idi 2011-06-07.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Jackson, Mississippi iti Wikimedia Commons


text:
Dustin Hoffman
Ni Dustin Lee Hoffman[1] (naiyanak idi Agosto 8, 1937) ket Amerikano nga aktor ken direktor nga addaan iti pagsapulan iti pelikula, telebision, ken teatro manipud idi 1960. Isu ket nangabak iti Gunguna ti Akademia para iti Kalaingan nga Aktor idi 1980 (para iti Kramer vs. Kramer) ken idi 1988 (para iti Rain Man).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dustin Lee Hoffman, born 08/08/1937". California Birth Index. Naala idi 14 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Dustin Hoffman iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig kenni Dustin Hoffman iti Wikimedia Commons
- Dustin Hoffman iti Internet Movie Database
- Dustin Hoffman iti Internet Broadway Database
- Dustin Hoffman iti Box Office Mojo
- Dustin Hoffman iti Internet Off-Broadway Database


text:
Uruguay
Ti Uruguay opisial a ti Republika Oriental ti Uruguay wenno ti Akin-daya a Republika ti Uruguay[6] wenno ti Daya a Republika ti Uruguay (Karayan)[7] (Espaniol: República Oriental del Uruguay, panangibalikas: [reˈpuBlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwaj]), ket pagilian idiay abagatan daya a rehion ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket ineddengan babaen ti Arhentina iti laud ken ti Brasil iti amianan ken daya, ken ti Taaw Atlantiko titi abagatn ken abagatan a daya. Ti Uruguay ket pagtaengan dagiti 3.3 a riwriw a tattao, a kadagitoy ket 1.8 a riwriw ti agtataeng iti metropolitano a lugar iti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ti Montevideo. Daytoy ket addaan iti kalawa iti agarup a 176,000 kuadrado kilometro (68,000 sq mi), ti Uruguay ket heograpiko nga isu ti maikadua a kabassitan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika kalpasan ti Surinam.
Ti Uruguay ket nagtultuloy a saan unay a natagtagitao anginggana ti pannakaipatakder ti Colonia del Sacramento, ti maysa kadagiti kaduogan a Europeano a pagtaengan iti pagilian, babaen dagidi Portuges idi 1680. Ti Montevideo ket napundar id a kas maysa a militar a pagsammakedan babaen dagidi Kastila idi nasap a a maika-18 a siglo, ken nagipakpakita kadagiti naisalsalisal a panagtunton iti rehion. Ti Uruguay ket nagun-odna ti pannakawayawaya idi baetan ti 1811 ken 1828, kalpasan ti uppat nga aldaw a panagririri iti Espania, Portugal, Arhentina ken Brasil. Daytoy ket nagtultuloy a suheto ti ganganaet nga impluensia ken panagbibiang kadagiti panawen ti maika-19 a siglo, ken ti militar ket addaan iti agsublisubli a papel kadagiti lokal a politika aginggana idi maika-20 a siglo. Ti moderno nga Uruguay ket demokratiko a batay-linteg a republika, nga adaan iti presidente nga agserbi a kas daulo ti estado ken daulo ti gobierno. Daytoy ket kankanayon a mairanggo a kas maysa kadagiti kaaduan a napadur-as ken kabaknanagan a pagilian iti Latin nga Amerika.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Andrew, G. R. (2010) Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay, Ti Pagmalditan ti Unibersidad ti North Carolina
- Behnke, A. (2009) Uruguay in Pictures, Twenty First Century Books
- Box, B. (2011) Footprint Focus: Uruguay, Footprint Travel Guides
- Burford, T. (2010) Bradt Travel Guide: Uruguay, Bradt Travel Guides
- Canel, E. (2010) Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo, Ti Pagmalditan ti Estado nga Unibersidad ti Pennsylvania
- Clark, G. (2008) Custom Guide: Uruguay, Lonely Planet
- Jawad, H. (2009) Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930, Seventeen Media
- Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011) The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay, Palgrave Macmillan
- Mool, M (2009) Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo, Cybertours-X Verlag
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Extended National Household Survey, 2006: Ancestry" (PDF) (iti Espaniol). Nailian nga Instituto ti Estadistika.
- ^ Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad ine.gub.uy
- ^ a b c d "Report for Selected Countries and Subjects". World Economic Outlook. International Monetary Fund. Oktubre 2014. Naala idi 16 Pebrero 2015.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 14 Abril 2012.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Kas pagarigan, Pablaak ti Internasional a Korte ti Hustisia idi 20 Abril 2010 re judgment Argentina v Uruguay.
- ^ Embahada ti Uruguay, Pretoria, Abagatan nga Aprika
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Uruguay iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Uruguay manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website
- Uruguay a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Uruguay manipaud ti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Uruguay iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Uruguay manipud ti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Uruguay
- Dgaiti padto ti panagdur-as
- Uruguay
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1825
- Dagiti estado a kameng ti Mercosur
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Manny Pacquiao
Ni Emmanuel "Manny" D. Pacquiao (naipasngay idi Deciembre 17, 1978 iti Bukidnon, Filipinas), ket maysa a boksingero nga am-ammo iti palayawna a "Pac Man", nga iti agdama ket isu ti kampeon iti WBC International Super Featherweight, ken ti sigud a RING Peoplekampeon iti Featherweight ti a RING People (2003-2005), sigud kampeon iti IBF Super Bantamweight (2001-2004), ken sigud a kampeon iti WBC Flyweight Champion (1998-1999). Addaan isuna iti record a 41 a panangabak, 3 a pannakaarus, ken 2 a tabla, nga addaan 31 a panangabak babaen ti knockout.
Kaudian nga inabakna ti boksingero a Mehikano a ni Erik Morales iti maysa nga awan-titulona a 12 a rikus a maikadua a panaglaban a napasamak iti Las Vegas, Nevada idi Enero 22, 2006.
Dagiti linaon
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Manny Pacquiao ket maysa a congreso iti 1st District iti Sarangani ken Lone District iti Ciudad ti General Santos iti Filipinas.
Aldaw[urnosen | urnosen ti taudan]
Pacquiao vs. Mosley, Mayo 8, 2011 se United States
Dagiti ladawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Manny Pacquiao iti Wikimedia Commons


text:
Kalendario a Huliano
Ti kalendario a HUliano, ket inpaammo babaen ni Julius Caesar idi 46 SK (708 AUC), daytoy idi ket reporma ti kalendario a Romano. Daytoy ket nangrugi idi 45 SK (709 AUC). Daytoy idi ti kaaduan a kalendario iti kaaduan ti Europa, ken dagiti pagtaengan a Europeano iti Kaamerikaan ken dadduma pay a luglugar, aginggana idi napasayaat ken sinukatan babaen ti kalendario a Gregoriano. Ti paggidiatan iti natimbenga a kaatiddog ti tawen a nagabetan ti Huliano (365.25 nga al-aldaw) ken ti Gregoriano (365.2425 nga al-aldaw) ket 0.002%.
Ti kalendario a Huliano ket adda iti kadawyan a tawen iti 365 nga al-aldaw a nabingbingay kadagiti 12 a bulan, a kas nailista iti Tabla ti bulbulan. Ti bisiesto nga aldaw ket nainayon iti Pebrero kada uppat a tawen. Ti tawen a Huliano ket isu a ti natimbeng ket 365.25 nga al-aldaw iti kaatiddog. Daytoy ket naikeddeng a panangipagarup iti tropikal (solar) a tawen. Urayno ammo idin dagidi Griego nga astronomo, manipud idi kenni Hipparchus, iti maysa a siglo sakbay ti reporma ti Huliano, a ti tropikal a tawen ket basbassit a minuto ngem ti 365.25 nga al-aldaw, ti kalandario ket sanna idi a lunadan para iti daytoy a paggiddiatan. Kas ti resulta, ti kalendario a tawen ket nakaala ti agarup a tallo nga aldaw iti tunggal uppat a siglo no maipada iti napalpaliiw nga ekuinokso a panpanawen ken dagiti tiempo. Daytoy a paggiddiatan ket sinimpa babaen ti reporma ti Gregoriano idi 1582. Ti kalendario a Gregoriano ket adda met laeng ti isu a bulan ken kaatiddog ti bulan a kas ti kalendario a Huliano,ngem mangisengngat kadagiti bisiesto nga aldaw segun ti sabali nga alagaden. Iti nagbanaganna, ti kalendario a Huliano ket agdama a 13 nga al-aldaw a naud-udi ngem ti kalendario a Gregoriano; kas pagarigan, ti 1 Enero iti kalendario a Huliano ket 14 Enero iti kalendario a Gregoriano.
Ti kalendario a HUliano ket nasukatanen a kas ti kalendario a sibil babaen ti kalendario a Gregoriano kadagit igangani amin a pagilian a dati a nagus-usar daytoy, urayno daytoy ket nagtultuloy a kalendario a sibil kadagiti dadduma a pagilian iti maika-20 a siglo. Kaaduan kadagiti denominasion ti Kristiano iti Laud ken luglugar nga naibanghelio babaen dagiti simbaan ti Laud ket sinukatanda metten ti kalendario a Huliano iti kalendario a Gregoriano a kas ti batayan para kadagiti bukodda lkalendario a liturhiko. Nupay kasta, kaaduan kadagiti sanga ti Akindaya a Simbaan nga Ortodokso ket agus-usar pay laeng ti kalendario a Huliano para it ipanagkarkulo kadagiti petsa dagiti makuti a rambakan, a mairaman ti Paskua ti Panagungar (Pascha). Adda met dagiti simbaan ti Ortodokso a nangampon ti Nabaliwan a kalendario a Huliano para iti panagpaliiw kadagiti natalinaay a rambakan, bayat nga adda met dagiti simbaan ti Ortodokso a nangibatbati ti kalendario a Huliano para kadagiti amin a panggep.[1] Ti kalendario a Huliano ket agdama pay laeng nga inus-usar babaen iti tattao a Berebere ti Amianan nga Aprika, ken idiay Bantay Athos. Iti porma iti kalendario nga Alehandro, daytoy ti batayan para iti kalendario nga Etiopiano, ken isu daytoy ti kalendario a sibil ti Etiopia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Para iti Agpapada a Petsa iti Paskua ti Panagungar. (5–10 Marso). Simbaan ti Konseho iti Lubong/Tengnga a Daya a Konseho dagiti Konsultasion ti Simbaan, Aleppo, Siria.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kalendario a Huliano iti Wikimedia Commons
- Kalkalendario kadagiti napalabas a panawen ti WebExhibits.
- Kalendario MAS


text:
Der er et yndigt land
Ti Der er et yndigt land (“Adda nalasbang a daga”) ti (sibil) nailian a danggay ti Dinamarka. Kadagiti pasken a naarian, ti naarian a danggay a Kong Christian ti maipatukar karaman ti Der er et yndigt land. Iti kadawyan nga aramat, ti umuna a berso ken ti maudi a tallo a binatog ti maikapat a berso ti makankanta. Narasay a mangngeg ti umuna a gudua ti maudi a bersoso. Maulit a maminsan ti maudi a binatog ti tunggal berso.
Insurat ni Adam Oehlenschläger idi 1819 ti lirika ket addan iti tagisao nga Latin: Ille terrarum mihi praeter omnes angulus ridet (Horace: “Daytoy a suli ti daga ket ad-adda nga umisem kaniak ngem ti dadduma”). Idi immuna a naipablaak, addan 12 berso ti danggay, ngem napaababa daytoy iti umuna, maikatlo, maikalima, ken maudi a berso kadagiti naud-udi nga edision. Kinomposar ni Hans Ernst Krøyer idi 1835 ti musika. Sumuno met a nangkomposar kadagiti alternatibo a melodia da Thomas Laub ken Carl Nielsen, ngem ni maysa kadagitoy ket saan a nakagun-od iti nalatak a panangawat, ket kadawyan a saan nga ammo dagiti tattao dagitoy.
Dagiti linaon
Dagiti lirika[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kasisigud a Danes a lirika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bersion tatta nga aldaw ket ab-ababa. Ti kasisigud a naipablaak a bersion ket addaan kadagiti sangadosena a berso:
- Der er et yndigt Land,
- Det staaer med brede Bøge
- Nær salten Østerstrand;
- Det bugter sig i Bakke, Dal,
- Det hedder gamle Danmark,
- Og det er Freias Sal.
- Der sad i fordums Tid
- De harniskklædte Kæmper,
- Udhvilede fra Strid;
- Saa drog de frem til Fienders Meen,
- Nu hvile deres Bene
- Bag Høiens Bautasteen.
- Det Land endnu er skiønt,
- Thi blaa sig Søen belter,
- Og Løvet staaer saa grønt;
- Og ædle Qvinder, skiønne Møer,
- Og Mænd og raske Svende
- Beboe de Danske Øer.
- Vort Sprog er stærkt og blødt,
- Vor Tro er reen og luttret
- Og Modet er ei dødt.
- Og hver en Dansk er lige fri,
- Hver lyder tro sin Konge,
- Men Trældom er forbi.
- Et venligt Syd i Nord
- Er, grønne Danarige,
- Din axbeklædte Jord.
- Og Snekken gaaer sin stolte Vei.
- Hvor Ploug og Kiølen furer,
- Der svigter Haabet ei.
- Vort Dannebrog er smukt,
- Det vifter hen ad Havet
- Med Flagets røde Bugt.
- Og stedse har sin Farve hvid
- Dit hellige Kors i Blodet,
- O Dannebrog, i Strid.
- Karsk er den Danskes Aand,
- Den hader Fordoms Lænker,
- Og Sværmeriets Baand.
- For Venskab aaben, kold for Spot,
- Slaaer ærlig Jydes Hierte,
- For Pige, Land og Drot.
- Jeg bytter Danmark ei,
- For Ruslands Vinterørkner,
- For Sydens Blomstermai.
- Ei Pest og Slanger kiende vi,
- Ei Vesterlandets Tungsind,
- Ei Østens Raseri.
- Vor Tid ei staaer i Dunst,
- Den hævet har sin Stemme
- For Videnskab og Kunst.
- Ei Bragis og ei Mimers Raab
- Har vakt i lige Strækning
- Et bedre Fremtids Haab.
- Ei stor, vor Fødestavn,
- Dog hæver sig blandt Stæder
- Dit stolte Kiøbenhavn.
- Til bedre By ei Havet kom,
- Ja ingen Flod i Dalen,
- Fra Trondhiem og til Rom.
- Med hellig Varetægt
- Bevare du, Alfader!
- Vor gamle Kongeslægt.
- Kong Fredrik ligner Fredegod;
- Hvor er en bedre Fyrste,
- Af bedre Helteblod?
- Hil Drot og Fædreland!
- Hil hver en Danneborger,
- Som virker hvad han kan.
- Vort gamle Danmark skal bestaae,
- Saalænge Bøgen speiler
- Sin Top i Bølgen blaa.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Denmark: Der er et yndigt land - Ti madengngeg a nailian a kanta ti Dinamarka, nga adda dagiti pakaaamo ken lirika
- Papeles ti MP3 (instrumental) - babaen ti Marina a Banada ti Estados Unidos
- Jørgen Ebert adda dagiti panid a mangiraman kadagiti lirika ti nailian a kanta


text:
Wikipedia
Ti Wikipedia ket maysa nga ensiklopedia nga addaan nawaya a linaon a nakatiponan/pakatiponan dagiti sinurat ken/wenno patarus dagiti agparparawad iti sangalubongan. Maysa a wiki daytoy a sitio a kaipapananna a nawaya a baliwan ti asino man ti ania man nga artikulo ditoy.
Ti Wikipedia ket maysa a pabrikati Wikimedia Foundation, Inc.
Adda iti babaen ti GNU Free Documentation License (GFDL) amin a texto iti Wikipedia, kasta met ti kaaduan kadagiti ladawan wenno imahen ken dadduma pay a linaonna. Agtalinaed ti karbengan ti panagtagikua kadagiti agparparawad kabayatan a paspasingkedan met ti GFDL a nawaya ken libre a maidaya ken maiwaras dagiti linaon.
- Jimmy Wales – Nagpakannabangon, ti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia.


text:
John Steinbeck
Ni John Ernst Steinbeck, Jr. (Pebrero 27, 1902 – Disiembre 20, 1968) ket maysa idi nga Amerikano a mannurat. Isu ket kaaduan a naamammuan para iti nobel a nangabak ti Premio Pulitzer Prize iti Ti Pungtot dagiti Ubas (1939), Daya ti Eden (1952) ken ti nobela tiDagiti Bao ken Lallaki (1937). Isu ket nagsurat kadagiti duapulo ket pito a libro,mairaman dagiti sangapulo ket innem a nobela, innem a saan apiksion a liblibro, ken lima nga urnong dagiti ababa a sarita, ni Steinbeck ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1962.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^
"Ti Premio Nobel iti literatura 1962: Presentasion a bitla babaen ni Anders Österling, Permanente a Sekretario ti Sueko nga Akademia". NobelPrize.org. Naala idi Abril 21, 2008.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- DeMott, Robert ken ni Steinbeck, Elaine A., eds. John Steinbeck, Dagiti Nobela ken Sarsarita 1932–1937 (Biblioteka ti Amerika, 1994) ISBN 978-1-883011-01-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni John Steinbeck iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni John Steinbeck iti Wikiquote (Ingles)


text:
Premio Nobel
Ti Premio Nobel ket maysa a pammadayaw a mait-ited kadagiti tao ken organisasion a nakaaramid wenno nakaduktal kadagiti naisangsangayan a sukisok, nakapartuat kadagiti naidumduma a wagas ken panglakagan wenno alikamen, wenno nakaiburay iti naisalumina ken naindaklan a benepisio iti kagimongan. Daytoy a premio ket nabuangay babaen ti testamento ni Alfred Nobel, maysa a Sueko a chemist, industrialista ken imbentor ti dinamita.
Ti Premio Nobel, a mabigbig kas kangatuan a pammadayaw iti lubong iti agdama, ket tinawen a maited kadagiti sumaganad a kategoria:
- Premio Nobel iti Pisika (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)
- Premio Nobel iti Kimika (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)
- Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina (kedngan ti Instituto ti Karolinska)
- Premio Nobel iti Literatura (kedngan ti Sueko nga Akademia)
- Premio Nobel iti Kappia (kedngan ti Norwego a Komite ti Nobel Nobel, a pusgan ti Norwego Parlamento, Stortinget)
- Banko ti Sweden Premio iti Siensia Ekonomika iti Lagip ni Alfred Nobel (kedngan ti Akademia dagiti Siensia ti Naarian a Sueko)


text:
1923
Ti 1923 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra G).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 29 – Ti Turkia ket nagbalin a republika kalpasan ti pannakawaswas ti Imperio nga Otomano. Nabutosan ni Kemal Atatürk a kas umuna a presidente.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 4 – Conrad Bain, Naiyanak a Kanadiano nga aktor (pimmusay 2013)
- Abril 25 – Albert King, Amerikano a musikero (pimmusay 1992)
- Hulio 2 – Wisława Szymborska, Polako a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2012)
- Septiembre 9 – Cliff Robertson, Amerikano nga aktor (pimmusay 2011)
- Oktubre 4 – Charlton Heston, Amerikano nga aktor (pimmusay 2008)
- Nobiembre 20 – Nadine Gordimer, Taga-Abagatan nga Aprika a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2014)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 10 – Wilhelm Röntgen, Aleman a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1845)
- Marso 8 – Johannes Diderik van der Waals, Danes a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1837)
- Marso 26 – Sarah Bernhardt, Pranses nga aktres (naipasngay 1844)
- Agosto 2 – Warren G. Harding, maika-29 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1865)


text:
Herusalem
Ti Herusalem ( /dʒəˈruːsələm/; Hebreo: יְרוּשָׁלַיִם Yerushaláyim ; Arabiko: القُدس al-Quds ken/wenno أورشليم Ûrshalîm)[i] ket isu ti kapitolio ti Israel, ngem daytoy ket saan a sangalubongan a mabigbigan,[ii] ken maysa kadagiti kadaanan a siudad iti lubong.[1] Mabirukan daytoy idiay Banbantay Hudea, a nagbaetan ti Baybay Mediteraneo ken ti akin-amianan nga igid iti Baybay Natay. No mairaman ti populasion ti lugar iti Daya a Herusalem, daytoy ket ti kadakkelan a siudad ti Israel iti populasion ken kalawa,[2][3] nga add ti populasion iti 763,800 nga agtaeng iti kalawa ti lugar iti 125.1 km2 (48.3 sq mi).[4][5][iii] Ti Herusalem ket nasantuan pay a siudad kadagiti tallo a kangrunaan a Dagiti Abraham a relihion—Hudaismo, Kristianidad ken Islam.
Iti panawen ti atiddog a pakasaritaanna, ti Herusalem ket naminduan a nadadael, nalakuben iti namin 23, naraut iti namin 52, ken natiliw ken natiliw manen iti namin 44.[6] Ti kadaanan a paset ti siudad ket natagtagitaoidi maika-4 a milenio BCE.[1] Idi 1538, dagitit diding ket naipatakder iti likmut ti Herusalem babaen ni Suleiman ti Nadaeg . Tatta nga aldaw dagiti a didding ket mangipalpalawag ti Daan a Siudad, a daytoy ket tinawtawid a nabingbingay iti uppat a pagkapat manipud idi nasapa a maika-19 a siglo a kas dagiti pagkapat ti Armenio, Kristiano, Hudio, ken Muslim.[7] Ti Daan a Siudad ket nagbalin a Lubong a Tinawtawid a pagsaadan idi 1981, ken adda iti Listaan iti Lubong a Tinawtawid a Napeggad.[8] Ti moderno a Herusalem ket dimmakkelen iti labes nga adayo kadagiti pagbeddenganna.
Iti Hudaismo, ti Herusalem ket isun ti kasantuan a siudad manipud idi, segun ti Hebreo a Biblia, ni Ari David iti Israel ket immuna a nagipatakder iti daytoy a kas ti kapitolio iti nagkaykaysa a Pagarian ti Israel idi c.1000 BCE, ken ti anakna a lalaki, ni Ari Solomon, kinomisionna ti panangipatakder iti Umuna a Templo iti daytoy a siudad.[9] Iti Kristianidad, ti Herusalem ket isun ti nasantuan a siudad manipud idi, segun ti Baro a Testamento, nailansa iti krus ni Hesus idiay, seguro idi c.33 CE,[10][11][12] ken 300 a tawtawen kalpasan ni Santo Helena ket nainagananna ti peregrinasion a luglugar ti biag ni Hesus. Iti Sunni nga Islam, ti Herusalem ket isu ti maikatlo a kasantuan a siudad.[13][14] Nagbalin daytoy ti immuna a Qibla, ti naipakatengngaan ti isip a puntos para iti Muslim a kararag ti (Salah) in 610 CE,[15] ken, segun ti tinawtawid nga Islamiko, ni Mahoma ket inaramidna ti immuna a Rabii a Panagbanniaga idiay kalpasan ti sangapulo a tawen.[16][17] A kas ti nagbanagan daytoy, nupay adda laeng tio kalawa iti 0.9 kuadrado kilometro (0.35 sq mi),[18] ti Daan a Siudad ket pagtaengan kadagiti adu a lugar iti relihioso a pannakaipangpangruna, a mairaman ti Bantay Templo, ti Akinlaud a Diding, ti Simbaan ti Nasantuan a Sepulkro, ti Simborio iti Bato ken Meskita al-Aqsa.
Ita nga aldaw ti kasasaad ti Herusalem ket maibatbati a maysa kadgiti bugas a parikut iti Israeli–Palestina a suppiat. Idi las-ud ti Arabo-Israeli a Gubat ti 1945, ti Laud a Herusalem ket maysa idi kadagiti lugar a natiliw ken insilpo babaen ti Israel bayat a ti Daya a Herusalem, a mairaman ti Duog a Siudad, ket natiliw ken kalpasanna ket insilpo babaen ti Hordania. Ti Israel ket natiliwna ti Daya a Herusalem manipud ti Hordania idi las-ud ti Innem nga Aldaw a Gubat ti 1967 ken nagtungpalan a nangisilpo daytoy. Iti agdama, ti Batayan a Linteg ti Israel ket ket mangibagbaga ti Herusalem a kas ti "saan a nabingbingay a kapitolio" iti pagilian. Ti sangalubongan a komunidad ket limmikud ti kinaudi a panangisilpo a kas saan a nainkalintegan ken nangtrato ti Daya a Herusalem a kas teritorio ti Palestinia a sinakop babaen ti Israel.[19][20][21][22] Ti sangalubongan a komunidad ket saanna abigbigen ti Herusalem a kas kapitolio ti Israel, ken ti siudad ket saan a mangsangsangaili kadagiti ganganaet nga embahada.
Segun ti Sentral nga Opisina ti Estadistika ti Palentina, 208,000 kadagiti Palestinio ket agtateng idiay Daya a Herusalem, nga isu daytoy ket binirbirukan babaen ti Turay ti Palestina a kas ti kapitolio iti masakbayan a estado ti Palestina.[23][24][25]
Amin a sanga ti gobierno ti Israel ket mabirukan idiay Herusalem, a mairaman ti Knesset (parlamento ti Israel), dagiti pagtaengan ti Kangrunaan a Ministro ken ti Presidente, ken ti Kangatuan a Korte. Ti Herusalem ket isu ti pangibalayan ti Hebreo nga Unibersidad ken ti Museo ti Israel nga addaan iti Altar iti Libro. Ti Bibliko a Pagtarakenan ti ayup ti Herusalem ket natalinaay a nairangranggo a kas ti kasayaatan a papanan dagiti turista idiay Israel para kadagiti Israeli.[26][27]
Etomolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siudad a tinawtawagan idi ti Rušalim dagiti testo ti eksekrasion iti Tengnga a Pagarian ti Ehipto (c. maika-19 a siglo BCE) ket adu, ngem saan nga unibersal a nailaslasin a kas ti Herusalem.[28][29] Ti Herusalem ket tinawtawaga iti Urušalim iti sursurat ti Amarna iti Abdi-Heba (1330s BCE).[30]
Ti nagan a “Herusalem” ket nadumaduma a nanaganan tapno kaibuksilanna ti "pundasion (Sumerian yeru, ‘pagtaengan’/Semitiko yry, ‘tapno bangonen, tapno mangikabil ti pundasion’) iti dios a ni Shalem",[31][32] ti dios a ni Shalem ket isuna idi ti kasisigud a mangay-aywan a dios iti siudad ti Bronse a Panawen.[33]
Ti porma a Yerushalem wenno Yerushalayim (Herusalem) ket immuna a nagparang iti Biblia, iti libro ni Joshua. Segun ti Midrash, ti nagan ket ti panagtiptipon ti Yhwh Yir'eh ("Kitaento ti Dios", ti nagan nga inted babaen ni Abraham ti lugar nga ayan ti nagrugianna nga insakripisio ti annakna a lalaki) ken ti ili a "Shalem".[34]
Ti Shalim wenno Shalem ket isu idi ti nagan ti dios ti sumipnget iti relihion ti Kananea , daytoy a nagan ket naibatay iti isu met laeng a ramut ti S-L-M manipud ti nakaalanna a Hebreo a balikas para iti "kappia" (Salam wenno Shalom iti moderno nga Arabiko ken Hebreo).[35][36] Isunga ti nagan ket bukod a mangited kadagiti nagan a "Ti Siudad ti Kappia",[32][37] "Pagtaengan ti Kappia,[38][39] "pagyanan ti kappia" ("napundar iti seguridad"),[40] ken mabalin pay a ti "Pakaimatangan ti Kappia" kadagiti dadduma a Kristiano a mannurat.[41] Ti pagpatingaan ti -ayim ket mangipakita ti dua, isunga mangiturong daytoy ti panangisingasing a tinagan a Yerushalayim ket mangitudo ti kinapudno a ti siudad ket adda kadagiti dua a turod.[42][43] Nupay kasta, ti panangibalikas ti kinaudi a silaba a kas -ayim ket agparparang a naladaw a panagrang-ay, ken daytoy ket saan pay idi a nagparang iti panawen ti Septuaginta.
Ti kaduogan a pagtaengan idiay Herusalem, ket nabangon a nasapsapa ngem ti Bronse a Panawen idiay turod a ngato ti Gihon Spring, a segun idi ti Biblia ket nanaganan ti Jebus.[44] Tinawtawagan daytoy ti "Pagsammakedan ti Zion" (metsudat Zion), daytoy ket ninaganan manen babaen ni David a kas ti Siudad ni David,[45] ken naamammuan idi babaen ti naganna iti kina-ugma.[46][47]Ti sabali pay a nagan a "Zion", ket immun-una a mangitudtudo iti maysa a naisangayan a paset ti siudad, ngem kanungpalan daytoy a mangitudtudo ti sibubukel a siudad ken tapno mangirepresenta ti bibliko a Daga ti Israel. Iti Griego ken Latin ti nagan ti siudad idi ket naipatarus a naisurat iti Hierosolyma (Griego: Ἱepoσόλuua; iti Griego hieròs, ἱepός, a kaibuksilanna ket nasantuan), urayno ti siudad ket nanaganan manen idi ti Aelia Capitolina para iti paset ti panawen ti pakasaritaan ti Roma.
Iti Arabiko, ti Herusalem ket kaaduan a naam-ammuan a kas ti القُدس, a naipatarus a naisurat iti al-Quds ken ti kaibuksilanna ket "Ti Nasantuan" wenno "Ti Nasantuan a Santuario".[38][39] Ti opisial nga annuroten ti gobierno ti Israeli ket agbilbilin a ti أُورُشَلِيمَ, a naipatarus a naisurat iti Ūršalīm, a kapadpada dagiti nagan ti Hebreo ken Ingles, ket nasken a mausar a kas ti nagan siudad ti pagsasao nga Arabiko ket kakuyogna iti القُدس. أُورُشَلِيمَ-القُدس.[48]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Linia ti Oras ti Pakasaritaan iti Herusalem". Pudno a Biblioteka ti Hudio. Ameriko-Israeli a Gandat ti Pagtitinnulongan. Naala idi 16 Abril 2007.
- ^ Kadakkelan a siudad:
- "... moderno a Herusalem, kadakkelan a siudad ti Israel ..." (Erlanger, Steven. Ti Herusalem, Tatta nga aldaw, [Ti New York Times, 16 Abril 2006.)
- "Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Israel." ("Israel (pagilian)", Microsoft Encarta, 2006, p. 3. Naala idi 18 Oktubre 2006. Naarkibo 31 Oktubre 2009.)
- "Manipud idi 1975 ti nagkaykaysa a Herusalem ket isun ti kadakkelan a siudda idiay Israel." ("Jerusalem", Encyclopædia Britannica Online, 2006. Naala idi 18 Oktubre 2006. Naarkibo 21 Hunio 2008)
- "Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Estado iti Israel. Addaan iti kaaduan ti populasion, kaaduan kadagiti Hudio ken dagiti saan a Hudio kadagiti amin a siudad iti Israeli." (Klein, Menachem. Herusalem: Ti Masakbayan iti Naisuppiatan a Siudad, Unibersidad ti New York a Pagmalditan, 1 Marso 2001, p. 18. ISBN 0-8147-4754-X)
- "Idi 1967, ti Tel Aviv ket isu idi ti kadakkelan a siudad idiay Israel. Babaen idi 1987, adadu kadagiti Hudio ket nagtaeng idiay Herusalem ngem ti dagup a populasion iti Tel Aviv. Ti Herusalem ket nagbalinen a ti kangrunaan a siudad ti Israel." (Friedland, Roger ken Hecht, Richard. Ti Panagturay ti Herusalem, Unibersidad iti California a Pagmalditan, 19 Septiembre 2000, p. 192. ISBN 0-520-22092-7).
- ^ "Pablaak ti Warnakan: Aldaw ti Herusalem" (PDF). Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika. 24 Mayo 2006. Naala idi 10 Marso 2007.
- ^ "TABLa 3. – POPULASION(1) DAGITI LUGAR NGA AGBILANG TI SUMUROK A 2,000 NGA AGTAENG KEN DADDUMA PAY NGA AWAY A POPULASION IDI 31/12/2008" (PDF). Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel. Naala idi 26 Oktubre 2009.
- ^ "Dagiti lokal ng aagturay idiay Israel 2007, Pablaak a #1295 – Bariweswes dagiti munisipalidad – Herusalem" (PDF) (iti Hebreo). Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel. Naala idi 31 Disiembre 2007.
- ^ "Bingbingayentayo ngata ti Nasantuan dagiti Kasanuan a Siudad?". Moment Magazine. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 3 Hunio 2008. Naala idi 5 Marso 2008.. Segun ti tarkasan ti Herusalem a Nalakuben ni Eric H. Cline.
- ^ Ben-Arieh, Yehoshua (1984). Ti Herusalem iti Maika-19 a Siglo, Ti Daan a Siudad. Yad Izhak Ben Zvi ken St. Martin a Pagmalditan. p. 14. ISBN 0-312-44187-8.
- ^ "Daan a Siudad ti Herusalem ken dagiti Didingna". Whc.unesco.org. Naala idi 11 Septiembre 2010.
- ^ Manipud idi maika-10 a siglo BCE:[v]
- "Ti Israel keyt immuna a napanday iti nagkaykaysa a pagilian manipud ti Herusalem idi agarup a 3,000 tawtawen, nga idi ni Ari David ket innalana ti balangat ken pinagkaykaysana dagiti sangapulo ket dua a tribo manipud iti daytoy a siudad... Para kadagiti rinibo a tawen ti Herusalem ket isu idin ti tugaw ti Hudio a turay, ti bimmalayam dagiti ari, ti lokasion dagiti lehislatibo a konseho ken dagiti korte. Iti pammagtalaw, ti Hudio a pagilian ket naam-ammuan a kas ti siudad a lugar ti taga-ugma a kapitolio. Dagiti Hudio, nupay ti ania a lugar ti ayanda, ket agkarkararagda ti pannakaisubli daytoy." Roger Friedland, Richard D. Hecht. Ti Panagturay ti Herusalem, Unibersidad iti California a Pagmalditan, 2000, p. 8. ISBN 0-520-22092-7
- "Ti Hudio a panagbedbed ti Herusalem ket saan a napaay. Para kadagiti tallo a milenio, ti Herusalem ket isun ti sentro iti Hudio a pammati, a nagtagtaginayon ti naisimboluan a pateg manipud kadagiti napalabas a kaputotan." Herusalem- ti Nasantuan a Siudad, Ministro iti Ganganaet a Panakibing ti Israel, 23 Pebrero 2003. Naala idi 24 Marso 2007.
- "Ti pannakasentro ti Herusalem ti Hudaismo ket napisa unay a dagiti pay sekular a Hudio ket agiyebebkas ti panagiruknoyda ken pannakaikapetda iti siudad, ken saanda a maipanunutan ti moderno nga Estado iti Israel nga awan daytoy.... Para kadagiti Hudio ti ket simple a sagrado gapu ta adda daytoy... Nupay ti sagrado a karakter ti Herusalem ket makita pay kadagiti napalabas a tallo a milenio...". Leslie J. Hoppe. Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti teolohia iti Daan a Testamento, Liturhikal a Pagmalditan, 2000, p. 6. ISBN 0-8146-5081-3
- "Manipud idi inaramid ni Ari David ti Herusalem a kas ti kapitolio iti Israel idi 3,000 a tawtawen, ti siudad ket adda ti sentro a papel ti irurumsua dagiti Hudio." Mitchell Geoffrey Bard, Ti Kompleto a Pagalagadan dagiti Maag iti Suppiatan ti Tengnga a Daya, Alpha Books, 2002, p. 330. ISBN 0-02-864410-7
- "Para kadagiti Hudio ti siudad ket isun ti pakipatengngaan ti isip kadagiti naikararua, kultural, ken nailian a biag kadagiti napalabas a tallo a milenio." Yossi Feintuch, Estados Unido nga Annuroten para iti Herusalem, Greenwood Publishing Group, 1987, p. 1. ISBN 0-313-25700-0
- "Ti Heerusalem ket nagbalin a sentro dagiti Hudio a tattao kadagiti napalabas a 3,000 tatawen" Moshe Maoz, Sari Nusseibeh, Herusalem: Dagiti Puntos iti Rasras – Ken ti Labes, Brill Academic Publishers, 2000, p. 1. ISBN 90-411-8843-6
- "Dagiti Hudio a tattao ket ket saan a maikkat kadagiti pannakaibedbedda ti siuadad iti Herusalem. Awan ti aniaman a siudad ti adda ti nagnagruna a papel iti pakasaritaan, politikop, kultura, relihion, nailian a biag ken kaimatangan dagiti tattao iti Herusalem iti biag ti panaka-Hudio ken Hudaismo. Manipud idi nagipatakder ni Ari David iti siudad a kas ti kapitolio iti Hudio nga estado sirka 1000 BCE, nagserbi daytoy a kas ti simbolo ken ti kangrunaaan a panagiyebkas ti identidad a kas maysa a pagilian dagiti Hudio a tattao." Dagiti Kangrunaan a Kinapudno a nasken a Maammuam: Herusalem, Liga ti Kontra-Dipamasion, 2007. Naala idi 28 Marso2007.
- ^ Maier, P.L. (1968). "Sejanus, Pilato, ken ti Petsa ti Pannakailansa ti Krus". Pakasaritaan ti Simbaab. 37 (1): 3–13. JSTOR 3163182.
- ^ Fotheringham, J.K. (1934). "Ti ebidensia ti astronomia ken teknikal a kronologo para ti petsa iti pannakailansa ti krus" (PDF). Warnakan dagiti Teolohiko a Panagadal. 35: 146–162.
- ^ Ti Misterio iti Naudi a Pangrabii, babaen ni Colin J. Humphreys (2011), Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, Cambridge ISBN 9780521517553 panid 193
- ^ Maikatlo a kasantuan a lugar iti Islam:
- Esposito, John L. (2 Nobiembre 2002). Ti Nasken a Maammuan ti Sinoman a Maipapan ti Islam. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 157. ISBN 0-19-515713-3.
Ti Rabii a Panagbanniaga ket nagaramid ti Herusalem a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam
- Brown, Leon Carl (15 Septiembre 2000). "Panagikabil ti Ebntablada: Islam ken dagiti Muslim". Relihion ken Estado: Ti Muslim Pamay-an dagiti Politika. Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan. p. 11. ISBN 0-231-12038-9.
Ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam—Herusalem—ket daytoy pay ket adda iti sentro...
- Hoppe, Leslie J. (Agosto 2000). Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti Teolohia iti Daan a Testamento. Michael Glazier Books. p. 14. ISBN 0-8146-5081-3.
Ti Herusalem ket agnanayon a nairagrag-o a kas maysa a kangrunaaan a lugar iti Islam. Ti Herusalem ket kanayon a maitudtudo a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam...
- Esposito, John L. (2 Nobiembre 2002). Ti Nasken a Maammuan ti Sinoman a Maipapan ti Islam. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 157. ISBN 0-19-515713-3.
- ^ "Middle Dagiti Daya a plano ti kappia" babaen ni Willard A. Beling": Ti Meskita Aqsa idiay Bantay Templo ket isu ti maikatlo a kasantuan a lugar iti Sunni nga Islam kalpasan ti Mecca ken Medina
- ^ Lewis, Bernard; Holt, P. M.; Lambton, Ann, dagiti ed. (1986). Cambridge a Pakasaritaan iti Islam. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
- ^ [Koran 17:1–3]
- ^ Allen, Edgar (2004). Dagiti estado, Dagiti pagilian, ken Dagiti pagbeddengan: Dagiti Etiko ti Panagaramid dagiti Pagbeddengan. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-52575-6. Naala idi 9 Hunio 2008.
- ^ Kollek, Teddy (1977). "Kinaudi a balikas". Iti John Phillips. Pagayatan ti Panagbiag – Israel: ti Rupa dagiti Aligaget 1948-dagiti Rupa ti Namnama iti Tatta nga Aldaw. Dial a Pagmalditan/James Wade.
agarup a 225 akre (0.91 km2)
- ^ "Ti Israel ket agplanplano kadagiti 1,300 a pagtaengan a balay dagiti Hudio idiay Daya a Herusalem". BBC News. 9 Nobiembre 2010.
Ti Day a Herusalem ket naikedkeddeng a kas nasakupan a teritorio ti Palestina babaen ti sangalubongan a komunidad, ngem kinunkuna ti Israel a daytoy ket bukodna ateritorio.
- ^ "Ti Kasasaad ti Herusalem" (PDF). Ti Saludsod iti Palestine ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. DEpartamento ti Pakaammo ti Publiko ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
Ti Daya a Herusalem ket naikedkeddengan, babaen ti Sapasap nga Asemblia ken ti Koneho ti Seguridad, a kas paset ti nasakupan a teritorio ti Palestina.
- ^ Dagiti Israeli a turay ket agsupsuportada kadagiti 600 a baro a balbalay idiay Daya a Herusalem
- ^ Resolusion 298 Septiembre 25, 1971: "Nanglaglagip kadagiti resolusionna... a maipanggep kadagiti rukod ken dagiti tignay babaen ti Israel a naidaremdem ti panagbaliw ti kasasaad ti nasakupan ti Israel a paset ti Herusalem,..."
- ^ Segal, Jerome M. (1997). "Pannakitulag iti Herusalem". Ti Unibersidad ti Maryland nga Eskuela ti Publiko nga Annuroten. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 14 Mayo 2006. Naala idi 25 Pebrero 2007.
- ^ Møller, Bjørn (Nobiembre 2002). "Ti Kooperatibo nga Estruktura para kadagiti Relasion ti Israel-Palestina". Pagobraan a papel Blng. 1. Sentro para kadagiti Panagdal ti Europeano nga Annuroten. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 6 Enero 2004. Naala idi 16 Abril 2007.
- ^ Press, Associated (9 Pebrero 2008). "Dagiti Palestinio ket dimmakel babaen ti riniwriw iti maysa a dekada". Fr.jpost.com. Naala idi 17 Oktubre 2011.
- ^ Rosenblum, Irit. "Haareez Biblical Zoo favorite tourist site in 2006". Haaretz. Israel. Naala idi 11 Septiembre 2010.
- ^ Lis, Jonathan. "Jerusalem Zoo is Israel's number one tourist attraction". Haaretz. Israel. Naala idi 9 Septiembre 2011.
- ^ David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid B. Beck (2000). Eerdmans a diksionario ti Biblia. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 694–695. ISBN 978-0-8028-2400-4. Naala idi 19 Agosto 2010. Ni Nadav Naʼaman, Canaan iti maika-2 a Milenio B.C.E., Eisenbrauns, 2005 pp.177ff. ket nangidiaya ti sumuppiata kapanunotan, isu ket nangisupsuppiat para iti transkripsion ti Rôsh-ramen, a nanaganan iti r'š (ulo) ken rmm (rambakan), tapno kaibusilanna ti 'ti narambakan nga Ulo', ken saan a mangibagbaga iti Herusalem.
- ^ G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren (eds.) Teolohikal a Diksionario ti Daan a Testamento, (tr. David E. Green) William B. Eerdmann, Grand Rapids Michigan, Cambridge, UK 1990, Vol. VI, p. 348
- ^ "Ti Sursurat ti El Amarna manipud ti Canaan". Tau.ac.il. Naala idi 11 Septiembre 2010.
- ^ Meir Ben-Dov, Historikal nga Atlas iti Herusalem, Continuum International Publishing Group, 2002, p. 23.
- ^ a b Binz, Stephen J. (2005). Herusalem, ti Nasantuan a Siudad. Connecticut, Estados Unidos: Twenty-Third Publications. p. 2. ISBN 9781585953653. Naala idi 17 Disiembre 2011.
- ^ G. Johannes Bottereck, Helmer Ringgren, Heinz-Josef Fabry, (eds.) Teolohiko a Diksionario ti Daan a Testamento, tr. David E. Green, vol. XV, pp. 48–49 William B. Eeerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan/Cambridge UK 2006, pp. 45–6
- ^ Louis Ginzberg (Oktubre 1998). "The Legends of the Jews Volume 1".
- ^ Elon, Amos. Herusalem. HarperCollins Publishers Ltd. ISBN 0-00-637531-6. Naala idi 26 Abril 2007.
Ti epiteta ket mabalin a nagtaud iti taga-ugma anagan ti Herusalem—Salem (manipud ti pagano a dios ti sudad), daytoy ket etimolohiko a naikapet kadagiti pagsasao a Semitiko para kadagiti balikas ti kappia (shalom iti Hebreo, salam iti Arabiko).
- ^ Ringgren, H., Die Religionen des Alten Orients (Göttingen, 1979), 212.
- ^ Hastings, James (2004). Ti Diksionario ti Biblia: Tomo II: (Paset II: I -- Kinsman), Tomo 2. Honolulu, Hawaii: Naiprenta manen manipud ti 1898 nga edision babaen ti Unibersidad a Pagmalditan ti Pasipiko. p. 584. ISBN 1-4102-1725-6. Naala idi 17 Disiembre 2011.
- ^ a b Bosworth, Clifford Edmund (2007). Historic cities of the Islamic world. Ti Olanda: Koninklijke Brill NV. pp. 225–226. ISBN 90-04-15388-8. Naala idi 17 Disiembre 2011.
- ^ a b Denise DeGarmo (9 Septiembre 2011). "Pagtaengan ti Kappia?". Wandering Thoughts. Center for Conflict Studies. Naala idi 17 Disiembre 2011.
- ^ Marten H. Wouldstra, The Book of Joshua, William B. Eerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan (1981) 1995, p. 169 n.2
- ^ Bosworth, Francis Edward (1968). Millennium: a Latin reader, A. Oxford, Nagkaykaysa a Pagarian: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 183. ISBN 978-0865161917. Naala idi 17 Disiembre 2011.
- ^ Wallace, Edwin Sherman (Agosto 1977). Herusalem ti Nasantuan. New York: Arno Press. p. 16. ISBN 0-405-10298-4.
Ti kapada a panirigan ket tinengtengngel babaen dagiti nangited ti dua a bilang ti gramatiko ti Hebreo iti balikas
- ^ Smith, George Adam (1907). Herusalem: Ti Topgrapia, Ekonomika ken Pakasaritaan manipud kadagiti Kasapaan a Panawen aginggana ti A.D. 70. Hodder ken ni Stoughton. p. 251. ISBN 0-7905-2935-1.
Ti terminasion -aim wenno -ayim ket naipagpagarup idi a kas ti ordinario a terminasion kadagiti dua a bilang ti gramatiko ti pangnagan, ken naipalplawag idi a mangipakpakita kadagiti akin-ngato ken akin-baba a siudad(kitaen ditoy [1])
- ^ Ti Oxford nga ensiklopedia ti taga-ugma a Gresia ken Roma, Tomo 1, p. 113
- ^ 2 Samuel 5:7,9.indakamat ni Israel Finkelstein, Amihay Mazar, Brian B. Schmidt, (eds) Ti Panagsukimat para iti Naipakasaritaan nga Israel, Society of Biblical Literature, 2007 p.127.
- ^ Bar-Kochva, Bezalel (2002). Judas Maccabeus: The Jewish Struggle Against the Seleucids. Cambridge, Nagkaykaysa aPagarian: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 447. ISBN 0-521-01683-5.
- ^ Mazar, Eilat (2002). The Complete Guide to the Temple Mount Excavations. Herusalem: Shoham Academic Research and Publication. p. 1. ISBN 965-90299-1-8.
- ^ "Ti OPisial a Website ti Herusalem". Munisipalidad ti Herusalem. 19 Septiembre 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Herusalem iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Herusalem manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website ti ili ti Herusalem
- Kitaen ti Herusalem iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
LAOAG CITY - Naiyawiden kadagiti bukod da a lugar ti bangkay dagiti tallo a natay a biktima iti napasamak nga bus accident iti Brgy. Saoit, Burgos, Ilocos Norte.
Daytoy ti kinumpirmaran ni Pol. S/Insp. Pedro Barbado, chief of police ti PNP Burgos.
Segun kenkuana, dagus a napan innala ti pamilya ken dagiti kakabagian dagiti biktima ti bangkay dagitoy manipud iti Bangui District Hospital nga dagus da a nakaitarayan kalpasan ti aksidente apaman a naammuan da ti insidente.
Segun pay iti hepe ti pulisya, inadmitir met ti agtagikua ti bus nga sungbatan da ti amin ang a gastus dagiti natayan ken hospital bill dagiti nasugatan.
Inpasigurado met ni Barbado nga nakasagana ti PNP Burgos a mangipila ti kaso kontra iti driver ti bus a kukua ti GMW TRans no adda agreklamo a pamilya dagiti biktima.
Dagiti natay a biktima nga isuda Hilda Tubog ti Gonzaga, Cagayan; Gerry Capuyan ti Lallo, Cagayan kenni Beverly Pama ti Caoayan, Ilocos Sur ket naideklara a dead on arrival iti Bangui District Hospital kalpasan ti insidente.
Dagiti met nasurok a sangapulo a nasugatan ket maag-agasan pay laeng iti Gov. Roque Ablan Sr. Memorial Hospital iti ciudad ti Laoag ken Mariamo Marcos Memorial Hospital and Medical Center iti ciudad ti Batac.