text:
Limon
Ti limon (Citrus x limon) ket maysa a bassit kankanayon a berde a mula a patneng iti Asia, ken ti immitlog a duyaw a prutasna. Ti prutas ket inus-usar para iti panagluto ken dagiti pay saan a panggep ti pangluto iti amin a sangalubongan, naipangpangruna ti tubbogna, ngen ti lasagna ken ti ukisna (nanam) ket inus-usar pay iti panagluto ken panagiyurno. Ti tubbog ti limon ket agarup a 5% aginggana ti 6% a sitriko asido, a mangited ti limon iti naalsen a nanamna. Ti naisangayan a naalsem a nanam ti limon ket mangaramid daytoy a nangruna limug kadagiti mainum ken makmakan a kas ti limonada.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti taudan ti limon ket misterioy, urayno naipagpagarup a dagiti limon ket immunada a naimula idiay Akin-abagatan nga India, akin-amianan a Burma, ken Tsina.[2][3] Ti panagadal ti henetiko a taudan ti limon ket naireporta a daytoy ket hibrido a baetan ti naalsem a narangha ken citron.[4]
Dagiti limon ket naamammuan babaen dagiti Hudio iti Herusalem, nga isuda segun kenni Josefo, ket binatbatuda ti nagkamkamali a padi idi las-ud ti piesta idi tawtawen ti 90 BC,[5] urayno ti Hudio a tradision ket mangtalinaay a daytoy ket naaramid nga inusar dagiti citron, a saan a dagiti limon.[6] Simrekkda idiay Europa idiay asideg ti akin-abagatn nga Italia iti saan a naladladaw ngem umuna a siglo AD, idi las-ud ti panawen ti Taga-ugma a Roma. Nupay kasta, dagitoy ket san nga adu a naimuymuyongan. Naipayammo kalpasanna daytoy idiay Persia ken kalpasanna idiay Irak ken Ehipto idi agarup a 700 AD. Ti limon ket ommuna anairehistro iti literatura iti maysa a maika-10 a siglo a treatado ti Arabiko iti panagtaltalon, ken inus-usar pay idi a kas maysa nga ornamental a mula kadagiti nasapa nga Islamiko a hardin.[2][3] Daytoy ket adu a naiwarwaras iti amina nga Arabiko alubong ken ti rehion ti Mediteraneo idi baetan ti 1000 ken 1150.
Ti immuna nga adu a pannakaimulmula dagiti limon idiay Europa ket nangrugi idiay Genoa idi tengnga ti maika-15 a siglo.[3] Ti limon kalpasanna daytoy ket naipayammo idiay Kaamerikaan idi 1493 idi ni Christopher Columbus ket nangiyeg kadagitibukel ti limon idiay Hispaniola kadagiti panagbanbaniagana. Ti Kastila apanagrukam iti amin a Baro a Lubong ket nangtulong ti pannakaiwarwaras dagiti bukel ti limon. Daytoy ketnangruna nga inus-usar a kas ornamental a mula ken para iti medisina.[3] Idi maika-19 a siglo, dagiti limon ket kaaduanen a naimulmula idiay Florida ken California.[7]
Idi 1747, dagiti eksperimento ni James Lind kadagiti marino a nagsagsagaba iti eskorbuto ket nairamraman ti panagnayon ti tubbog tilimon kadagiti kankanenda, urayno ti bitamina C ket saan pay idi a naamammuan.[8][9]
Ti taudan ti balikas a limon ket mabalin a ti Tengnga a Daya. Ti maysa kadagiti kasapaan a pannakaibagbaga ti "limon" ket nagparang iti maysa a dokumento idi 1420–1421. Ti balikas ket naala manipud iti Duog a Pranses tilimon, isunga ti Italiano ket limone, manipud iti Arabiko ti laymūn wenno līmūn ليمون, ken manipud iti Persiano ti līmūn لیمو, ti sapasap a termino ti citrus a prutas, a daytoy ket kapadpada ti Sanskrio ti निम्ब (nimbū, “dalayap”).[10]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The Plant List:Citrus limon (L.) Osbeck". Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden. Naala idi Pebrero 20, 2017.
- ^ a b Wright, A. Clifford. "Pakasaritaan ti Limonada". CliffordAWright.com.
- ^ a b c d "Dagiti taudan". limmi.it.
- ^ Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Dagiti limon: Dibersidad ken Pannakaikabagian kadagiti Napili a Henero a Kita ti Citrus a kas Narukod kadagiti marka ti Nuklear a Henoma". Warnakan ti Amerikano a Kagimongan ti Hortikultural a Siensia. 126: 309–317.
- ^ Ni Robin Lane Fox, The Unauthorized Version, 1992:116.
- ^ Talmud Bavli Sukkah 48b
- ^ Julia F. Morton (1987). "Dagiti prutas dagiti napudot a klima". Unibersidad ti Purdue. pp. 160–168.
- ^ "Kaso 3: Medisina ti Marina: Ti Panangilaban ti Eskorbuto=". Kolehio ti Ari idiay Londres.
- ^ James Lind (1757). Ti treatado iti eskorbuto. Maikadua nga edision. Londres: A. Millar.
- ^ Douglas Harper. "Online a Diksionario ti Etimolohia".
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Limon iti Wikimedia Commons
Datos a mainaig iti Citrus × limon iti Wikispecies


c: text/html

text:
Microsoft
Ti Microsoft ti maysa kadagiti kadakkelan a korporasion iti lubong nga agparpartuat iti programa wenno software para iti kompiuter. Ti Microsoft ti akin-aramid iti Windows nga operating system, nga us-usaren ti kadakkelan a porsiento ti personal a kompiuter iti sangalubongan. Partuat met laeng ti Microsoft ti nalatak a Microsoft Office a maar-aramat para kadagiti aplikasion a pang-ofisina.
Ni William "Bill" Gates, nga agdama a nakalista kas kabaknangan a tao iti lubong idi 2006, ti mabigbig a makipagtagikua iti Microsoft Corporation.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Charles Darwin
Ni Charles Robert Darwin, FRS (12 Pebrero 1809 – 19 Abril 1882) ket maysa idi nga Ingles a naturalista.[I] Isu ti nangibangon nga amin a sebbangan iti biag ket nagtaud iti napalpalabas a panawen manipud kadagiti sapasap a puonan,[1] ken nangipaltiing ti sientipiko a teoria a daytoy a panagsangsanga a tabas iti itutubo ket nagbanagan kadagiti yaaddang a tinawtawagna a masna a panagpili.[2]
Ni Darwin ket nagipablaak iti daytoy a teoria nga adda iti di-masungat nga ebidensia para iti ebolusion iti 1859 a librona nga Iti Punganay dagiti Sebbangan, a nakadaer iti sientipiko a panakailikudan dagiti nasapsapa konsepto iti panagbarbaro dagiti sebbangan.[3][4] Babaen idi 1870 ti sientipiko a komunidad ken kaaduan iti sapasap a publiko ket nagawaten ti ebolusion a kas maysa a kinapudno. Nupay kasta, adu dagiti kumaykayat kadagiti kasalisala panangilawlawag ken saan nga inggana idi rimsua iti moderno nga ebolusionario a sintesis manipud idi 1930s aginggana idi 1950 a kaaduan ti naparang-ay a konsenso a no ania ti masna a panagpili ti kangrunaan a mekanismo ti ebolusion.[5][6] Iti nabaliwan a porma, ti sientipiko a naiduktalan ni Darwin ket isu ti nagtipon kadagiti teoria dagiti siensia iti biag, a nagipalpalawag ti panagdumaduma iti biag.[7][8]
Ti nasapa a pannakainteresado ni Darwin katutubo ket nangiturong kaniana ti panagliwayna ti mediko nga edukasion idiay Unibersidad iti Edinburgh; embes ket, timmulong a nagtaluntun dagiti marino nga inbertibrado. Ti panagadalna idiay Unibersidad iti Cambridge ket nagparegta kaniana iti panagayatna para iti masna a siensia.[9] Ti bukodna a panaglayag iti lima a tawen idiay Plantilia:HMS ket nagipatakder kaniana a kas maysa a nalatak a heologo a dagiti pinalpaliiwna ken teoriana ket nagsuporta kadagiti unipormista a kapanunotan a ni Charles Lyell, ken ti pannakaipablaak dagiti warnakan iti panaglayagna ket nagpalatak kanianan a kas maysa a nadayag a mannurat.[10]
Nariribukan babaen ti pannakaiwarwaras dagiti kaatapan a biag ken dagiti inurnongna a posil iti panaglayagna, ni Darwin ket nangrugi kadagiti naisalaysayan a panagtaluntun ken idi 1838 isu ket nangbukel ti teoriana iti masna a panagpili.[11] Uray no idi ket pinakitungtungaana iti daytoy a kapanunotanna kadagiti nadumaduma a naturalista, isu ket makasapul ti nawatiwat a tiempo a pangsukisok ken ti umuna a nasken ket ti obrana iti heolohiko.[12] Isu ket nagsursurat ti teoriana idi 1858 idi nagpatulod ni Alfred Russel Wallace ti maysa a salaysay a nagipalpalawag iti maysa a kapada a kapanunotan, a daytoy ti nangisingdat ti nasaup a panangipablaak dagitoy dua a teorada.[13] Ti obra ni Darwin ket nangipatakder ti ebulosionario a nagtaudan nga adda ti panagbalbaliw a daytoy ti naipangpangruna a sientipiko a panagilawlawag iti pannakaidumaduma iti katutubo.[5] Idi 1871 sinukimatna ti ebolusion ti nagtagitaoan ken seksual a panagpili idiay Ti Nagtaudan iti Tao, ken Panagpili a Minaig iti Sekso, a sinaruno babaen ti Ti Panagisao dagiti Rikna ti Tao ken dagiti Ayup. Dagiti panagsukisokna dagiti mula ket naipablaak kadagiti serye iti liblibro, ken ti naudi a librona, ket sinukimatna dagiti alinta ken dagiti pagangayanda iti daga.[14]
Iti pannakapadayaw ni Darwin a kas maysa a nalatak a sientista, isu ket napammadayawan babaen ti maysa a nangruna a panakaitabon a seremonia idiay Westminster Abbey, nga isu ket naitabon idiay asideg ni John Herschel ken Isaac Newton.[15] Ni Darwin nailawlawagan a kas maysa kadagiti kaimpluensian a a piguro iti pakasaritaan iti nagtagitaoan.[16][17]
Kabibiag[urnosen | urnosen ti taudan]
Kinaubing ken edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Charles Robert Darwin ket naipansgay idiay Shrewsbury, Shropshire, Inglatera idi 12 Pebrero 1809 idiay pagtaengan ti pamiliana, a ti Mount.[18] Isu ket ti maikalima kadagiti innem nga agkakabsat it nabaknang a doktor ken agibubos a ni Robert Darwin, ken Susannah Darwin (née Wedgwood). Isu ket apoko ni Erasmus Darwin iti bangir ti amana, ken ni Josiah Wedgwood iti bangir ti inana. Dagitoy dua apamilia ket Unitariano, nupay dagiti Wedgwoods ket umamaponda ti Anglikanismo. Ni Robert Darwin, isu ket maysa a naulimek a nawaya nga agpannanunot, pinabiniaganna ti maladaga a Charles idiay Anglikano a Simbaan, ngem ni Charles ken dagiti kabsatna ket simmursurotda kenni inada idiay Unitario. Ti agtawen ti walo a Charles already ket nakaraman para iti masna apakasaritaan ken panagumnong idi simrek iti aldaw a panagadal nga inpatpaturong babaen ti managsersermon kaniana idi 1817. Iti dayta a Hulio, ti inana ket pimmusay. Manipud idi Septiembre 1818 simmurot kenni manonna a ni Erasmus a nagadal idiay asideg nga Angliano Shrewsbury nga Eskuelaa kas maysa a agkasera.[19]
Idi kalgaw ti 1825 ket nagbalin a kas maysa a kabarbaro a doktor, a timultulong iti amana a amangagas kadagiti napanglaw idiay Shropshire, sakbay a napan idiay Unibersidad iti Edinburgh nga Eskuela ti Medisina a kaduana ti kabsatna nga Erasmus idi Oktubre 1825. Nakitana a dagiti lektura ket nanumo ken ti siruhia ket makatuok, gapu ti daytoy saanna nga inkaskaso ti panagadalna. Isu ket nagadal ti taksidermia manipud kenni John Edmonstone, ti maysa a nawayaan a tagabu a kimmuyog kenni Charles Waterton idiay selba ti Abagatan nga Amerika, ken kanayon a nakitugtgaw iti daytoy a "makaay-ayot ken nsaririt a lakay".[20]
Iti maikadua atawen ni Darwin, simrek iti Pliniana a Kagimongan, ti maysa nga estudiante a grupo ti masna apakasaritaan a dagiti sinupiat ket naiwalang iti radikall a materialismo. Isu ket timmulong kenni Robert Edmond Grant kadagit panagsuksukisok iti anatomia ken siklo iti biag kadagiti marino nga inbertebrado idiay Firth iti Forth, ken idi 27 Marso 1827 ket nagrepresenta idiay Pliniana iti bukodna a panakaduktal a dagiti nangisit nga espora a mabirukan iti kontsa ti tirem ket itlog iti pagi a alimatek. Iti maysa nga aldaw, ni Grant ket kinayawna ti ebolusionario a kapanunotan ni Lamarck .Ni Darwin ket nasiddaaw, ngem kabasbasana laeng ti ti kapada a kanunutan ni apongna a ni Erasmus ken isu ket saan latta nga interasado.[21] Ni Darwin naum-uma babaen ti kurso ti masna a pakasaritaan ni Robert Jameson a nangsakop ti heolohia a mairaman ti panagsuppiat a nagbaetan ti Neptunismo ken Plutonismo. Isu ket nagadal ti panakaidasig iti mulmula, ken timmulong iti obra kadagiti panagumnong idiay Museo ti Unubersidad, maysa kadagiti kadakkelan a Museo idiay Europa iti dayta a panawen.[22]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Coyne, Jerry A. (2009). No apay a ti Ebolusion ket Agpayso. Viking. pp. 8–11. ISBN 978-0-670-02053-9.
- ^ Larson 2004, pp. 79–111
- ^ Coyne, Jerry A. (2009). No apay a ti Ebolusion ket Agpayso. Oxford: Unibersidad ti Oxford University a Pagmalditan. p. 17. ISBN 0-19-923084-6.
Iti Ti Punganay, ni Darwin nagited ti sabali a hipotesis pra iti panagrangrang-ay, panagdumaduma, ken daremdem iti biag. Kaaduan iti dayta a libro ket agirepresenta ti ebidensia a daytoy ket saan laeng nga agsuporta iti ebolusion ngem daytoy ket agsuppiat pay iti panagparpartuat. Iti panawen ni Darwin, dagiti ebidensia kadagiti teoriana ket di-masungat ngem saan a kompleto a nakeddeng.
- ^ Glass, Bentley (1959). Dagiti sinaruno ni Darwin. Baltimore, MD: Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. p. iv. ISBN 0-8018-0222-9.
Tipanagilawlawag ni Darwin let maysa a nadaeg a sintesis iti ebidensia...maysa a sintesis...a di-masungat a panakaregta ken maawawatan
- ^ a b van Wyhe 2008
- ^ Bowler 2003, pp. 178–179, 338, 347
- ^ Dagiti Kompleto nga Obra ni Darwin iti Online – Biograpia. darwin-online.org.uk. Naala idi 2006-12-15
Dobzhansky 1973
- ^ A kas maysa a Darwiniano nge eskolar ni Joseph Carroll iti Unibersidad iti Missouri–Est. Ni Louis ket nangikabil idiay pangyunana iti moderno a panakaimaldit manen iti obra ni Darwin: "Ti Punganay dagiti Sebbangan ket adda dagiti naipangpangruna a panakaitunton panangkaskaso tayo. Daytoy ket maysa kadagiti dua wenno tallo a kanngrunaan nga obbra iti amin a panawen kadagiti obobra a maipammakasapulan ken agnanayon a mangbalbaliw ti panakita tayo iti lubong...Daytoy ket naipagrinnason iti naikaykaysa a nainget a pannakaitunos ngem daytoy pay ket nasayaat a naibitla, naikammapanunotan a maipalpalawagan, ken retotika a di-masungat." Carroll, Joseph, ed. (2003). Iti punganay dagiti sebbangan babaen iti masna a panagpili. Peterborough, Ontario: Broadview. p. 15. ISBN 1-55111-337-6.
- ^ Leff 2000, About Charles Darwin
- ^ Desmond & Moore 1991, pp. 210, 284–285
- ^ Desmond & Moore 1991, pp. 263–274
- ^ van Wyhe 2007, pp. 184, 187
- ^ Beddall, B. G. (1968). "Wallace, Darwin, and the Theory of Natural Selection" (PDF). Journal of the History of Biology. 1 (2): 261–323. doi:10.1007/BF00351923.
- ^ Freeman 1977
- ^ Leff 2000, Panakaitabon niDarwin
- ^ "Naipangpangruna a langa: Darwin 200". New Scientist. Naala idi 2 Abril 2011.
- ^ Hart, Michael H. (2000). The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History. New York: Citadel. ISBN 0-89104-175-3.
- ^ John H. Wahlert (11 Hunio 2001). "The Mount House, Shrewsbury, Inglatera (Charles Darwin)". Darwin ken Darwinism. Kolehio ti Baruch. Naala idi 26 Nobiembre 2008.
- ^ Desmond & Moore 1991, pp. 12–15
Darwin 1958, pp. 21–25
- ^ Darwin 1958, pp. 47–51
- ^ Browne 1995, pp. 72–88
- ^ Desmond & Moore 1991, pp. 42–43


text:
Kultura
Ti kultura (Latin: cultura lit. panagtalon)[1] ket maysa a moderno a konsepto a naibatay iti maysa a termino nga immuna a nausar idiay klasiko a kina-ugma babaen ti Romano nga orador, a ni Cicero: "cultura animi". Ti termino a "kultura" ket immuna a nagparang iti agdama apuotna idiay Europa idi maika-18 ken maika-19 a sigsiglo, tapno mangibaga ti pamay-an ti panagtalonn wenno panagparang-ay, a kas iti agrikultura wenno hortikultura. Idi maika-19 a siglo, ti termino ket rimmmang-ay nga immuna a mangibaga ti panagpasayaat wenno panakapino ti maysa a tao, a naipangpangruna babaen ti edukasion, ken ti panakatungpal dagiti nailian nga aspirasion wenno dagiti umno. Idi tengnga ti maika-19 a siglo, adda dagiti sientista a nagususar ti termino a "kultura" tapno mangitudo ti sangalubongan a kapasidad ti nagtagitaon. Para iti Aleman a di-positibista a sosiolohista a ni Georg Simmel, ti kultura ket nangibagbaga "ti kultibasion dagiti agmaymaysa a tao babaen ti ahensia dagiti akin-ruar a porma a dagitoyen ket representatiboin ti dalan ti pakasaritaan".[2]
Idi maika-20 a siglo, ti "kultura" ket rimmuar a kas ti maysa a sentro a konsepto iti antropolohia, a binukbuklan ti sakop ti penomena ti tao a saan a maidakamat ti henetiko a tawidan. A naisangsangayn ti trmino a "kultura" iti Amerikano nga antropolohia ket adda ti dua akayatna a saoen: (1) ti rimmang-ay a kapasidad ti tao a mangidasig ken mangirepresenta dagiti panakasanay kadagiti simbolo, ken ti panagtignay a naiparapaap ken managpartuat; ken (2) dagiti naisalsalumina a pamay-an ti tattao nga agtataeng kadagiti nadumaduma aluglugar iti lubong a nagidasdasig ken nagirepreprenta dagiti pannakasanayda, ken ti panagtignayda a nagpartuat. Dagiti pannakailaslasin ket agdama a naararamid ti nagbaetan ti pisikal nga artipakto a pinartuat babaen ti maysa a kagimongan, a naibagbaga a kas ti material a kultura ken dagiti amin,[3] dagiti di-maararikap a kas ti pagsasao, tradision, kdpy. a dagitoy ti kangrunaan a batayan ti termino a "kultura".
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti etimolohia ti moderno a termino ti "kultura" ket adda ti maysa a klasiko a taudan. Iti Inggles, ti balikas a "kultura" ket naibatay ti termino nga inus-usar idi babaen ni Cicero idiay bukodna a Tusculan Disputations, nga idiay ket nagsursurat ti panagtalon ti kararua wenno "cultura animi", nga isu a daytoy ket nagus-usar ti maysa amaipapan ti agrikultura a metapora tapno mangipalpalawag ti panagrang-ay ti pilosopiko a kararua, a daytoy ket naawawatan a teleolohiko a kas ti maysa a kangatuan a masna a mabalin a panunot para iti panagrang-ay ti nagtagitaoan. Ni Samuel Pufendorf ket isu ti nangala ti metapora iti moderno a kontestoto, a kayatna asaoen ket adda ti kapada, ngem saanen nga agipagpagarup a ti pilosopia ket isu ti masna akinalibnos ti tao. Ti panag-usarna, ken dagiti adu a mannurat kalpasan kaniana "ket mangitudo kadagiti amin a pamay-an a nagpasayaat ti tao kadagiti kasisigud a barbarismo, ken babaen ti artipisio, ket nagbalin a napno a tao ".[4]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Harper, Douglas (2001). Online a Diksionario ti Etimolohia
- ^ Levine, Donald (ed) 'Simmel: iti kina-agmaymaysa ken dagiti sosial a porma. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan, 1971. p6.
- ^ Macionis, Gerber, John, Linda (2010). Sosiolohia maika-7 Kanadiano nga Ed. Toronto, Ontario: Pearson Canada Inc. p. 53.
- ^ Velkley, Richard (2002). "Ti Irteng ti Kinapintas: Iti Kultura ken Sibilisasion iti Rousseau ken Aleman a Pilosopia". Ti Tao kalpasan kenni Rousseau: Pilosopia ken Kultura a Sinalsaludsod. Ti Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. pp. 11–30.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kultura iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Kultura iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Kudil
Ti kudil ket isu ti naalumaymay a pannakabungon dagiti bertebrata. Dagiti dadduma pay a pannakabungon ti ayup a kas ti akin-ruar a rurog ti artropoda ket adda ti sabali a taudan ti panagrang-ay, estruktura ken kimiko a pakabuklan. Ti pangnagan a kutaneo ket ti kaibusilanna ti "maipapan iti kudil" (manipud ti Latin cutis, kudil). Kadagiti mamalia, ti kudil ket isu ti kadakkelan nga organo iti sistema ti integumentario a binuklan dagiti tuon iti ektodermo a kulanit, ken mangsalaknib kadagiti piskel, tultulang, ken dagiti ligamento ken dagiti akin-uneg nga organo.[1] Ti sabali a kita ti kudil ket adda met kadagiti ampibia, dagiti reptilia, ken dagiti billit.[2] Amin dagiti mamalia ket addan kadagiti buok ti kudilda, uray dagiti marino a mamamlia a kasla agparparang nga awan buokda. Ti kudil ket makitignay iti enbironmento ken isu ti umuna a linia iti depensa manipud kadagiti akin-ruar a banag. Kas pagarigan, ti kudil ket addaan ti nanruna a papael iti panagsalaknib ti bagi kadagiti patoheno[3] ken ti adu unay a pannakapukaw ti danum.[4] Dagiti dadduma pay nga annongna ket dagiti insulasion, panagtimbeng ti temperatura, panagrikna, ken ti panagpataud kadagiti poliko ti bitamina D. Ti nakaro a nadadael a kudil ket mabalin a maagasan babaen ti panagporma ti kulanit ti piglat.Ti kapuskol ti kudil ket agdumaduma manipud kadagiti lokasion iti maysa nga organismo. Kas pagarigan iti tattao , ti kudil a mabirukan iti sirok dagiti mata ken ti paraigid ti kalub ti mata ket isu ti kaingpisan a kudil iti bagi iti 0.5 mm a kapuskol, ket maysa daytoy kadagiti umuna a lugar a makaipakita kadagiti senial iti panaglakay. Ti kudil dagiti palad ken dagiti dapan iti saka ket 4 mm ti kapuskolna ken isu dagitoy ti kapuskolan a kudil iti bagi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Panagaywan ti Kudil" (repaso), Health-Cares.net, 2007
- ^ Alibardi L. (2003). Pannaka-ampon iti daga: Dagiti kudil ti reptilia a maipada kadagiti ampibia ken dagiti endotermo nga amniota. J Exp Zoolog B Mol Dev Evol. 298(1):12–41. PMID 12949767
- ^ Proksch E, Brandner JM, Jensen JM. (2008).Ti kudil: ti maysa a nangruna a bangen. Exp Dermatol. 17(12):1063–72. PMID 19043850
- ^ Madison KC. (2003). Bangen nga annong ti kudil: "la raison d'être" iti epidermis. J Invest Dermatol. 121(2):231-41. doi:10.1046/j.1523-1747.2003.12359.x PMID 12880413


text:
The following is a statement from Punong Barangay candidate, Edwin Cadalig Gaudiano, regarding his platform. (Originally posted on the Sagunto Stars group page on Facebook.)
Naimbag nga agsapa tayo amin kabaranggayan! Daytoy apo iti platapormak kas maysa nga agngay-ngayangay nga kapitan para iti barangay tayo nga Sagunto. Daytoy kabaryoan iti inyebkas ko iti grand rally tayo idjay plaza.
- Peace and Order Situation
Idaulo Ti kapya ken urnos, babaen ti pag-papigsa ti panagkaykaysa ti tunggal membro iti Kumunidad, Pulisya ken dagiti CVO’s tayo. Tapno maaddaan ti epektibo nga panaglapped ti kremen wenno gulo ti ag law-law tayo. Tapno ti kasta ket iti daytoy a komunidad ket maaddaan iti naurnos ken awan gura ti tumunggal maysa.
- Health and Sanitation (Salun-at)
> Proper waste Disposal. – maipakaammo kadagiti kabaanggayan tayo iti usto a panag belleng dagiti basura tayo. Tapno malik-likan tayo ti anya man a sakit a makagapo ti rugit wenno haan a nadalus nga arubayan.
> Maupgrade dagiti facilities ti health center tayo kasta met iti panag upgrade tayo iti kaalaman dagiti BHW tayo babaen iti seminars and trainings ta dagiti BHW iti dakel nga katulongan tayo para iti health iti bumaranggay.
- Edukasyon
> Matulongan dagiti agtutubo babaen iti nasayaat a panagbagbaga tapno maiyadayo da iti haan a nasayaat nga aramid.
> ipaayan tayo met iti pundo iti panag upgrade tayo ti Day Care Center tayo.
- Livelihood
> Umasideg tayo kadagiti ahensya ti gobyerno tapno maikkan datayo ti Libre a training ken seminars, maipapan ti pagsapulan, nangnangruna kadagiti marigrigat nga awan pagbirukan na. Ket nu makasuro da ken matulongan isuda ket isunton iti mayat nga pagliw-liwaan da.
> Papigsaen tayo dagiti agduduma nga organisasyon iti baryo tayo, tapno matulongan ken maited tayo dagiti makasapulan dagiti mannalon, drivers (SAATODA), Construction Workers, ken dadduma pay a trabahador.
- Infrastructure
> Ituloy tayo dagiti haan a nailippas a proyekto, nang-nangruna dagiti proyekto tayo nga:- Farm to Market Road
-Canals
-Water Sheers
-Ken dadduma pay
> ken panagpundar kadagiti kagamitan nga kasapulan tapno matugunan dagiti pangangailangan iti baryo tayo, nang-nangruna nu adda iti haan mapakpakadaan nga kalamidad.
- UNITY
> Organize and Recognize the other Organization- Religious Groups
– Senior Citizens
– Youth
– Bago/Tribal
– Womens
– 4 Ps
– Kalipi
– Farmers
– Including BHW and CVO
– Drivers (SAATODA)
> Alukuyen dagiti Leaders a makipag kalaysa kadagiti aktibidadis ken programa a pagsayaatan iti amin a bumaryo. – ikan iti gundaway nga maiyebkas da dagiti nasayaat a kapanpanunotan da.
- TRANSPARENCY AND ACCOUNTABILITY
> Tulongan tayo dagiti agngay-ngayangay a kandidato para kagawad iti SITIO PILAWAN ken SITIO MACOCO ken SENTRO tapno isudan to iti mangidanon wenno mangi yaragawag dagiti anya man a pasamak ken nu anya man iti mapagmemeetinga tunggal reporting iti barangay officials ditoy barangay tayo nga sagunto, ta isuda iti mangirepresenta iti kabarangayan tapno adda urnos, kapya, ken panagkaylaysa toy ayayaten tayo a barangay sagunto.
Agyamanak kabaryoan iti panagbasa yo iti platapormak ket sapay kuma ta agsisinuporta tayo, Vote Wisely! Agbiag tayo amin kabaryoan!
~~ EDWIN CADALIG GAUDIANO FOR PUNONG BARANGAY
RE-ELECT FOR KAGAWAD:
ARLENE PALIWEN MAYO
FE QUILAMAN INOCENCIO
ANGEL ESTEBAN CASTILLO
FOR KAGAWAD:
MARLENE MAGO
JANE HERNAEZ REFUERZO
JERRY PARAN
Dagitoy apo t natalged ken pudno a kandidato a botosan tayo ton October 28,2013.
AGBIAG TAYO a taga SAGUNTO.


text:
1960
Ti 1960 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 29 – Tigran Sargsyan, Armenio a politiko
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 2 – Matt K. Miller, Amerikano a dramaturgo, aktor ken komidiante
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 4 – Jose Luis Rodriguez Zapatero, Kangrunaan a Minsitro ti Espania
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 10 – Colin Firth, Ingles nga aktor
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 10 – Sonny Cabatu, Filipino a basketbolista
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 4 – Albert Camus, Pranses a mannurat (naipasngay 1913)
- Nobiembre 16 – Clark Gable, Amerikano nga aktor (naipasngay 1901)


text:
Leonardo da Vinci
Ni Leonardo da Vinci (Abril 15, 1452 – Mayo 2, 1519) ket maysa nga Italiano a Renasimiento nga arkitekto, musikero, anatomista, mammartuat, inheniero, kumikitikit, heometero, ken pintor. Maaw-awagan kas arketipo ti "tao a Renasimiento" ken kas unibersal a henio, ni Leonardo ket nalatak kadagiti nainlaingan a pinintaanna, kas iti Ti Maudi a Pangrabii ken ti Mona Lisa. Am-ammo pay kas nangdisenio iti naruay nga inbension a nangsakbay iti moderno a teknolohia. Adu met ti naitulongna iti pannakaidur-as ti panagadal iti anatomia ken astronomia.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Leonardo da Vinci iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig kenni Leonardo da Vinci iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Makan
Ti makan (wenno taraon, kanen, sida) ket isu ti aniaman a sustansia[1] nga ibusen tapno mangted ti nutrision a suporta para iti bagi. Daytoy ket kadawyan a manipud kadagiti mula wenno ayup, ken aglaon kadagiti kammasapulan a nutrimento, a kas dagiti karbohidrato, dagiti taba, dagiti protina, dagiti bitamina, wenno dagiti mineral. Ti sustansia ket kanen ti maysa nga organismo ken maipanto kadagiti selula ti organismo tapno makapataud iti enerhia, a mangtalinaay ti biag, wenno agparugso ti idadakkel.
Iti pakasaritaan, ti tao ket gumun-od ti makan babaen kadagiti dua a pamay-an: ti panaganup ken panagburas, ken agrikultura. Ita nga aldaw, kaaduan ti enerhia ti makan nga ib-ibusen babaen ti populasion ti lubong ket ipaay babaen ti industria ti makan.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Collingham, E. M.: Ti Raman ti Gubat: Maikadua a Gubat ti Sangalubongan ken ti Pannakigubat para iti Makan (2011)
- Katz, Solomon: Ti Ensiklopedia ti Makan ken Kultura, (Scribner, 2003)
- Marion Nestle: Politika ti Makan: Kasano a ti Industria ti Makan ket Impluensianna ti Nutrision ken Salun-at, Dagiti Pagmalditan ti Unibersidad ti California, nabaliwan ken naipadakkel nga edision idi 2007, ISBN 0-520-25403-1
- Mobbs, Michael: Matalinaay a Makan Sydney: NewSouth Publishing, 2012. ISBN 9781920705541
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Makan iti Wikimedia Commons


text:
Aristoteles
Ni Aristoteles (Taga-ugma a Griego: Ἀpισtotέλnς, Aristotélēs) (384 SK – 322 SK)[1] ket maysa idi a Griego a pilosopo ken erudito, maysa nga estudiante ni Plato ken maestro ni Alehandro ti Natan-ok. Dagiti sinursuratna ket nakasakup kadagiti adu a suheto, a mairaman ti pisika, metapisika, daniw, teatro, musika, lohika, retoriko, lingguistika, politika, gobierno, etika, biolohia, ken soolohia. A kinaduana ni Plato ken ni Socrates (maestro ni Plato), ni Aristoteles ket maysa kadagiti nangruna a nangipatakder a pigura iti Lumaud a pilosopia. Dagiti sinursurat ni Aristotles ket isu dagiti immuna a nagpartuat ti konprehensibo a sistema iti Akinlaud a pilosopia, a sumakop kadagiti moralidad, estetika, lohika, siensia, politika, ken metapisika.
Ti pannakaimatangan ti Aristoteles kadagiti maipapan iti bagi a siensia ket nalatak a nangsuksukog ti mediebal a pannakaeskolar, ken dagiti impluensiada ket gimmay-at iti Renasimiento, urayno dagitoy ket nasukatan babaen ti Newtoniano a pisika. Kadagiti soolohiko a siensia, adda dagiti napalpaliiwna ket napasingkedan a dagitoy ket napudno idi laeng maika-19 a siglo. Dagiti obrana ket naglaon kadagiti kasapaan a naamammuan a pormal a panagadal iti lohika, ken dagitoy ket nainayon idi naladaw a maika-19 siglo iti moderno a pormal a logika. Iti metapisika, ti Aristotelianismo ket adda ti nalatak nga inpluensia iti pilosopiko ken teolihiko a panagpanpanunot iti Islamiko ken Hudio a tinawtawidan iti Tengnga a Panawen, ken agtultuloy nga aginipluensia ti Kristiano a Teolohia, a naipangpangruna ti eskolastiko a tinawtawid iti Katoliko a Simbaan. Dagiti etikana, a kanayon a nakaimpluensia, ket nakagun-od ti napabaro a panagayat iti moderno pannakapartuat iti kinasingpet nga etika. Amin nga aspeto ti polosopia ni Aristoteles ket agtultuloy a banag ti aktibo nga akademiko a panagadal tatta nga aldaw. Urayno ni Aristoteles ket nagsurat kadagiti adu ken napintas a tratado ken dialogo (ni Cicero ket nangipalpalawag kadagiti literario nga estilona a kas ti maysa a "karayan ti balitok"),[2] naipanunotan a kaaduan kadagiti sinursuratna ket napukaw tattan ken adda laeng ti agarup a maysa a pagkatlo kadagiti orihinal nga obrana ti nabatbati.[3]
Paammo ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagitoy a saan a nasuppiatan a petsa (ti immuna a kagudua ti Olimpiada a tawen idi 384/3, ken idi 322 a kalpasan idi pimmusay ni Demosthenes) ket husto ken naipakitana babaen ni August Boeckh (Kleine Schriften VI 195); para iti adu pay a pannakitungtungan, kitaen ti Felix Jacoby iti FGrHist 244 F 38. Ingemar Düring, Aristoteles iti Taga-ugma a Biograpiko a Tinawtawid, Göteborg, 1957, p. 253.
- ^ Cicero, Marcus Tullius. "flumen orationis aureum fundens Aristoteles". Academica. Naala idi 25 Enero 2007.
- ^ Jonathan Barnes, "Biag ken Obra" iti Ti Cambridge a Kumaduaan iti Aristoteles (1995), p. 9.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Aristoteles iti Wikimedia Commons


text:
Abagatan a Korea
Nagsasabtan: 36°N 128°E / 36°N 128°E
Ti Abagatan a Korea ( denggen (tulong·paammo)), opisial a ti Republika iti Korea (Koreano: Daehan Minguk listen), ket maysa a naturay nga estado idiay akin-abagatan a paset iti Koreano a Peninsula.[6] Nailawlawag daytoy iti maysa a resolusion ti U.N. idi 1948 a kas daytoy laeng ti nalintegan a gobierno idiay Korea. Ti nagan a "Korea" is ket naala manipud iti Goryeo, maysa a dinastia a nagturay kadagti Tengnga a Panawen.
Dagiti kaarrubana ket ti Tsina iti laud, ti Hapon iti daya, ti Amianan a Korea iti amianan, ken ti Baybay Daya a Tsina iti abagatan. Ti Abagatan a Korea ket naisadag idiay amianan a natemplado a sona nga daytoy ket addan ti kaaduan kabanbantayan a dagdaga. Naksakup daytoy ti dagup a kalawa a 99,392 kuadrado kilometro[7] ken addaan iti populasion ti agarup a 50 a riwriw. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti siudad ti Seoul, nga addaan iti populasion iti 10 a riwriw.
Ti arkeolohia ket mangipakpakita a ti Peninsula ti Korea ket sinakup idi babaen ti Akin-baba a Paleolitiko a paset ti panawen (2.6 Ma–300 Ka).[8][9] Ti pakasaritaan ti Korea ket mangrugi ti pannakapundar ti Gojoseon idi 2333 SK babaen ti naipakasaritaan a Dan-gun. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tallo a Pagpagarian ti Korea babaen ni Silla AD 668, ti Korea ket tinurayan idi babaen ti Goryeo a Dinastia (918–1392) ken Joseon a Dinastia (1392–1910). Daytoy ket insilpo babaen ti Imperio ti Hapon isi 1910. Idi patingga ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Korea ket nabingbingay idi kadagiti sona a panagsakop ti Sobiet ken Estados Unidos. Ti maysa a panagbubutos ket natengngel idiay sona ti Estados Unidos idi 1948 a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Republika ti Korea. Urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket nangipasa iti resolusion a nangirangang a ti Republika laeng ti nainkalintegan a gobierno idiay Korea, dagiti Sobiet ket nangipatakderda ti kasuppiat a gobierno idiay Amianan.
Ti Koreano a Gubat ket nangrugi idi 1950 idi dagiti puersa manipud iti Amianan ket rinautda ti Abagatan. Ti gubat ket nagpaut iti tallo a tawen ken nairaman ti Estados Unidos, Tsina, ti Kappon ti Sobiet, ken dagiti dadduma pay a pagpagilian. Ti pagbeddengan a nagbaetan kadagitoy dua a pagilian ket agtultuloy a kas ti kakaruan a napasammakedan iti lubong. Kadagiti dekada a simmaruno, ti ekonomia ti Abagatan a Korea ket dimmakkel unay ken ti pagilian ket nabaliwan iti maysa a nangruna nga ekonomia.[10] Ti sibilian a gobierno ket sinukatanna ti militar a turay idi 1987. Iti agdama, ti Abagatan a Korea ket addaan iti nainget a linteg ti panagtengngel ti paltog a mairanggo kadagiti pagilian nga addaan iti kabassitan a bilang dagiti armas iti tungngal maysa a tao.
Ti Abagatan a Korea ket maysa a presidensial a republika a mangbukel kadagiti 17 nga administratibo a pannakabingbingay ken maysa daytoy a narang-ay a pagilian nga addaan iti nangato unay nga alagaden ti panagbiag. Daytoy ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia ti Asia ken ti maika-15 (nominal) wenno Maika-12 (Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang) a kadakkelan nga ekonomia iti lubong.[11] Ti ekonomia ket pinaadar kadagiti panagiluas, nga adda dagiti pannakaipatenga ti panagpataud kadagiti elektronika, dagiti lugan, dagiti panagaramid ti barko, makina, dagiti petrokimiko ken robotika. Ti Abgatan a Korea ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, WTO, ken OECD, ken ti nangpundar a kameng ti APEC ken ti Pantok ti Daya nga Asia.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan a Korea ket nagtaud manipud iti Goryeo, a mangibagbaga ti tagaugma a pagarian ti Goguryeo, ti immuna a dinastia ti Korean a binisita babaen dagiti agtagtagilako a Persiano a nangibagbaga iti daytoy iti Koryŏ (Goryeo; 고려) a kas Korea.[12] Ti termino a Koryŏ ket kaaduan pay a nausar tapno mangibaga ti Goguryeo, a bukod a nanginagan kaniana iti Koryŏ idia maika-5 a siglo. Uray ti kaadda dagiti panangiletra iti Corea ken Korea kadagiti pablaak ti maika-19 a siglo, adda met dagiti Koreano a namatmati a ti Imperio ti Hapon, iti dayta a panawen ti panagsakop ti Hapon, ket nangigagara ti naiyalagad a panangiletra iti Korea, a mangaramid ti Hapon nga umuna nga alpabetiko nga agparang.[13]
Babaen ti turay ti Hapon, ti "Joseon" ket nagbalin nga opisial a nagan para iti intero a teritorio, ngem saan daytoy a unibersal nga inaw-awat. Idi las-ud ti daytoy a panawen, adda met dagiti nadumaduma a grupo a nakilaban para iti pannakawayawaya, ti kadayegan ket ti Daehan Minguk Imsi Jeongbu.
Kalpasan ti panagsuko ti Hapon, idi 1945, ti Republika ti Korea (Daehan Minguk) ket naampon idi a kas ti nalinteg a nagan para iti baro a pagilian. Gapu ta ti gobierno ket tinengngelna laeng ti akin-abagatn a paset ti pagilian ti Koreano a Peninsula, naaramid idi ti inpormal a termino ti Abagatan a Korea , ken nagbalbalin daytoy a kadawyan iti Akinlaud a Lubong. Nupay kasta, dagiti Koreano ket agtultuloyda a a mangibagbaga ti masa ti daga wenno ti intero a peninsula a kas laeng ti Hanguk (Korea) wenno Namhan (Abagatan a Korea).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Korea, Abagatan: Tattao ken Kagimongan, CIA World Factbook.
- ^ "총인구, 인구성장률 : 지표상세화면 (panagadu ti populasion)". Opisina ti nailian nga Estadistika. 2008. Naala idi Oktubre 29, 2010.
- ^ a b c d "Abagatan a Korea". Internasional a Pondo ti Panguartaan. Septiembre 2011. Naala idi Nobiembre 5, 2011.
- ^ "Country Comparison :: Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. Naala idi Nobiembre 11, 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ CIA World Factbook
- ^ "Ti Heograpia ti Korea". Asianinfo.org. Pebrero 1, 2010. Naala idi Hulio 13, 2010.
- ^ "Dagiti Taga-ugma a Sibilisasion" (Press release). Kanada: Naarian a Museo ti Ontario. Disiembre 12, 2005. Naala idi Abril 25, 2010.
- ^ Prehistoriko a Korea, OPisina ti Primo Ministro.
- ^ "Abagatan a Korea: Ekonomiko ken dagiti sosial a panmagrang-ay". Encyclopædia Britannica. Naala idi Pebrero 18, 2010.
- ^ Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto, Internasional a Pundo ti Panguartaan.
- ^ Yunn, Seung-Yong (1996), "Dagiti nasapa a pannakaiyasideg dagiti Muslim iti Korea", Relihioso a kultura ti Korea, Hollym International, p. 99
- ^ Demick, Barbara. "Breaking the occupation spell: Some Koreans see putdown in letter change in name." Boston Globe. Septiembre 18, 2003. Naalidi Septiembre 2, 2013.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Abagatan a Korea iti Wikimedia Commons
- Ti opisial a website ti Republika ti Korea (Korea.net)
- Ti Opisial a Sitio ti Alagaden ti Turismo ti Korea
- Abagatan a Korea a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Abagatan a Korea iti Curlie (iti Ingles)


text:
Budismo
Iti Budismo[1] ket relihion ken pilosopianga aggapu kadagiti sursuro ni Sidarta Gautama Buddha. Naipasngay isuna idiay India idi 566 BC. Manipud kadigiti umuna nga paset a nangisursurruan iti bagbagana, nagwaras iti kinabudista idiay buo ti bukod ti Asia, manipud India, Nepal, ken Apganistan, agingga sinurot dagiti tattao ti Sri Lanka, Tibet, Tsina, Hapon, Korea, Abagatan a daya nga Asia ken dadduma pay. Manipud idi maika-19 a siglo, naimula ti Budismo idiay Europa ken Estados Unidos. Maibilang nga adda nasurok nga 376 a riwriw a Budista iti lubong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Budismo". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 123. ISBN 978-0-8248-2088-6.


text:
Angkor Wat
Ti Angkor Wat (Khmer: អង្គរវត្ត) ket Hindu, intono kuan ket templo ti Budista a patakder ken ti kadakkelan a relihioso a monumento iti lubong . Ti templo ket binagon babaen ni Ari Suryavarman II idi kasapaan ti maika-12 a siglo idiay Yasodharapura (Khmer: យសោធរបុរៈ, iti agdama nga aldaw ti Angkor), ti kapitolio ti Imperio ti Khmer, a kas ti estado a templona ken mausoleo. Iti pannakisina ti tradison a Shibismo kadagiti dati nga ari, ti Angkor Wat ket embes ket id a naidaton kenni Bisnu. Kas ti kasayaatn a napreserba a templo iti daytoy a lugar, daytoy laeng ti nabatbati a naisangayan a sentro ti relihion manipud iti pannakapundarna – immuna idi a Hindu, intono kuan ket Budista. Ti templo ket adda iti kangatuan iti kasayaatan a klasiko nga estilo ti Khmer nga arkitektura. Daytoy ket nagbalinen a simbolo ti Cambodia,[1] a nagparparang iti bukodna a nailian a wagayway, ken isu daytoy ti kangrunaan a papanan dagiti agbisbista.
Ti Angkor Wat ket mangilaok ti dua a plano ti templo nga arkitektura ti Khmer: ti templo a bantay ken ti kinaudi a naigaleria a templo, a naibatay iti nasapa a Dravidiana nga arkitektura, nga adda dagiti nangruna a langa a kas ti Jagati. Daytoy ket nadibuho a mangirepresenta ti Bantay Meru, ti balay dagiti deva iti Hindu a mitolohia: iti kaunegan ti pasalingdan ken ti maysa nga akin-ruar a diding ti3.6 kilometro (2.2 mi) a kaatiddog ket dagiti tallo a rektanggulo a galeria, ti tunggal maysa ket naipangato kadagiti sinaruno . Iti tengnga ti templo kadagiti ti templo ket agtaktakder ti kuinkunse dagiti torre. Daytoy ket saan a kasla dagiti sabali nga Angkoriano a templo, ti Angkor Wat ket naipaturong iti laud; dagiti eskolar ket sannda anagtutunos no ania ti kinapangrunana daytoy. Ti templo ket rinaraem para iti kangayed ken kadanggay iti arkitektura.
Ti moderno a nagan, nga Angkor Wat, ket kaibuksilan ti "Templo a Siudad" wenno "Siudad dagiti Templo" iti Khmer; Ti Angkor, ket kaibuksilanna ti "siudad" wenno "kapitolio a siudad", daytoy ti lokal a porma ti pannakaibaga ti balikas a nokor (នគរ), ken nagtaud manipud ti Sanskrito a balikas ti nagara (नगर).[2]Ti Wat ket isu ti Khmer a balikas para iti "parparangan ti templo", ken naala manipud ti Pali a balikas ti "vatta" (वत्त).[3] Sakbay ti daytoy a paset ti panawen ti templo ket naamammuan idi a kas ti Preah Pisnulok (Vara Vishnuloka iti Sanskrito), manipud ti kalpasan nga ipupusay a titulo ti nagpundar daytoy.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Angkor Wat ket naisanglad iti 5.5 kilometro (3.4 mi) iti amianan ti moderno nga ili ti Siem Reap, ken ti asideg a distansia ti abagatan ken daya bassit ti dati a kapitolio, a naipatengnga idi idiay Baphuon. Daytoy ket lugar idiay Cambodia nga idiay ket addaan iti importante a grupo dagiti antigo nga estruktura. Daytoy ti akin-abagatan unay kadagiti nangruna a sitio ti Angkor.
Segun ti maysa a sarsarita, ti pannakaipatakder ti Angkor Wat ket inbilin babaen ni Indra tapno agtignay a kas palasio para iti anakna a lalaki a ni Precha Ket Mealea.[5] Segun idi ti maiak-13 a siglo nga Insik a managbanniaga a ni Daguan Zhou, daytoy ket naipampamattian babaen dagiti dadduma aa ti templo ket naipatakder iti maysa a rabii babaen ti nainlangitan nga arkitekto.[6]
Ti immuna a desinio ken panangipatakder ti templo ket napasamak idi immmuna a gudua ti maika-12 a siglo, idi las-ud ti panagturay ni Suryavarman II (nagturay idi 1113 – c. 1150). Naidedikado kenni Vishnu, daytoy ket naipatakder a kas estado a templo ti ari ken kapitolio a siudad. Gapu ta ti estela a pundasion ken dagiti amia man a kontemporaneo a sinusuratan a nangibagbaga iti templo ket nabirukanen, ti kasisigud a naganna ket di ammo, ngem mabalin a daytoy ket ammo idi a kas "Varah Vishnu-lok" kalpasan ti agdama a diosen. Ti panagobra ket nagpatingga kalpasan ti ipupusay ti ari, a nangibati ti saan a pannakalpasa dagiti dekorasion.[7] Idi 1177, iti agarup a 27 a tawtawen kalpasan ti ipupusay ni Suryavarman II, ti Angkorket rinaut idi dagidi Cham, ti tradisional a kabusor ti Khmer. TKalpasan dayta ti imperio ket pibaroo babaen ti baro nga ari, ni Jayavarman VII, nga isu ket nangbangon ti baro a kapitolio ken templo tiestado ti (Angkor Thom ken ti Bayon) iti bassit laeng a kilometro iti amianan.
Idi naladaw a maiak-13 a siglo, ti Angkor Wat ke nain-inut a naiyalis manipud ti Hindu iti panagusar iti Theravada a Budista, nga agtultuloy pay iti agdama nga aldawy. Tio Angkor Wat ket naisangayan kadagiti templo ti Angkor gapu ta daytoy ket saan bassit a naikaskaso kalpasan ti maika-16 a siglo ngem saan met a kompleto a napanawan, ti pannakapreserbana ket gapu ta ti posona ket nakaited met bassit iti proteksion manipud ti pannakadadael manipud ti bakir.[8]
Maysa kadagiti immuna nga Akinlaud a bisita iti templo ket ni António da Madalena, ti Portuges a monghe a bimmisita idi 1586 ken kinuna met "daytoy ket ekstraordinario iti pannakaipatakder ken imposible ti mangipalawag iti pluma, gapu ta daytoyket saan a kasla dagiti sabali a pasdek iti lubong. Daytoy ket addaan kadagiti torre ken dekorasion ken amin dagiti pannakapino a maparnuay ti henio a tao."[9] Idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti templo ket binista babaen ti pranses a naturalista ken eksplorador a ni Henri Mouhot, a nangipadayeg iti sitio iti Laud babaen ti panangipablaak kadagiti nota iti panagbanniaga, nga iti insuratna ket:
"Maysa kadagitoy a templo—karibal daytoy ti Solomon, ken binagon babaen ti antigo a Michelangelo—mabalin a mangala ti lugar a pammadayaw a kadenna dagiti dagiti kapintasan a pasdektayo. Daytoy ket nalatlatak iti ania man nga inbati kaniatayo babaen ti Gresia wenno Roma, ken mangipresenta ti naladingit a panangigiddiat iti kasaad ti barbarismo nga itan ket ti nakairareman ti estado."[10]
Ni Mouhot, kasla met dagiti nasapa nga Akinlaud a bimmisita, ket nagiratanda a namati a dagiti Khmers ket binagonda ti templo, ken nagbiddutda a nangipetsa iti agarup nga isu met laeng a paset ti panawen a kas ti Roma. Ti pudno a pakasaritaan ti Angkor Wat ket inurnos laeng idi manipud ti estilistiko ken epigrapiko nga ebidensia a naurnong idi las-ud dagiti simmaruno nga obra ti panagdalus ken restorasion a naaramid iti amin a sitio ti Angkor. Awan dagidi ordinario a pagtaengan wenno balbalay wenno dagiti sabali a senial iti panagtaeng a mairaman dagiti alikamen ti panagluto, ar-armas wenno dagiti banag ti kawes a kadawyan a mabirukan kadagiti taga-ugma a sitios. Imbes ket, adda ebidensia dagiti monumento.[11]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Gobierno ::Cambodia". CIA World Factbook.
- ^ Diksionario Chuon Nath Khmer (1966, Budista nga Instituto, Phnom Penh)
- ^ Cambodiano-Inggles a diksionario babaen ni Robert K. Headley, Kylin Chhor, Lam Kheng Lim, Lim Hak Kheang, ken ni Chen Chun (1977, Unibersidad ti Katoliko a Pagmalditan)
- ^ "Angkor Vat". APSARA Authority. 2004. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 6 Mayo 2008. Naala idi 27 Abril 2008.
- ^ J. Hackin; Clayment Huart; Raymonde Linossier; Raymonde Linossier; H. de Wilman Grabowska; Charles-Henri Marchal; Henri Maspero; Serge Eliseev (1932). Asiatic Mythology:A Detailed Description and Explanation of the Mythologies of All the Great Nations of Asia. p. 194.
- ^ daguan Zhou (2007). A Record of Cambodia: The Land and Its People. Translated by Peter Harris. Silkworm Books.
- ^ "Angkor Wat, 1113–1150". The Huntington Archive of Buddhist and Related Art. College of the Arts, The Ohio State University. Naala idi 27 Abril 2008.
- ^ Glaize, The Monuments of the Angkor Group p. 59.
- ^ Higham, The Civilization of Angkor pp. 1–2.
- ^ Insasao iti Brief Presentation by Venerable Vodano Sophan Seng
- ^ Time Life Lost Civilizations series: Southeast Asia: A Past Regained (1995). p.67–99
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Angkor Wat iti Wikimedia Commons


text:
Tlaxcala
Ti Tlaxcala (Espaniol [tla(k)sˈkala] (tulong·paammo); /tlɑːsˈkɑːlə/; [tla(ɣ)sˈkala]; manipud iti Nahuatl: Tlaxcallān Panangibalikas a Nahuatl: [tɬaʃˈkalːaːn] ( denggen)), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tlaxcala (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Tlaxcala), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 60 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Tlaxcala.
Daytoy ket mabirukan idiay Daya-Tengnga a Mehiko, idiay rehion ti altiplano, nga iti akindaya a parte ket kaaduan ti Sierra Madre Oriental.[1] Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Puebla iti amianan, daya ken abagatan, ti Estado ti Mehiko iti laud ken ti Hidalgo iti amianan a laud. Daytoy ti kabassitan nga estado ti republika, ken mangidagup laeng iti 0.2% iti teritorio ti pagilian.[1]
Ti estado ket nanaganan manipud iti kapitoliona, ti Tlaxcala, ken isu pay ti nagan ti sakbay ti Columbiano a siudad ken kultura. Kimmmaddua dagiti Tlaxcalano kadagiti Espaniol tapno abakenda dagiti Azteca, ken adda met dagiti konsesion kadagiti Espaniol tapno maipalubos nga agtultuloy a sibubukel ti teritorio kadagiti amin a paset ti panawen dagiti 300 a tawen ti paset ti panawen ti kolonia.[2] Kalpasan ti Wayawaya ti Mehiko, nairangarang idi ti Tlaxcala a kas pederal a teritorio, aginggana idi 1857 idi naawat daytoy a kas estado ti pederasion.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Geografia" (iti Espaniol). Tlaxcala: State of Tlaxcala. Naala idi Agosto 15, 2009.
- ^ Schmal, John P. (2004). "The History of the Tlaxcalans". Houston Institute for Culture. Houston: Houston Institute for Culture.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Tlaxcala iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tlaxcala manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Datos ti heograpia a mainaig iti Tlaxcala iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Tlaxcala


text:
‚ÄúSAANAKTO a paikasar kenka…‚ÄĚ
Naalimpayengak ken di makapamati iti dayta nga insawang ni Joelyn idi agpatangkami iti SSG (Supreme Student Governement) office a paggigianak no maminsan. Kas adviser, akemko ti mangkita iti turongen ti organisasion. No maminsan, kunak, ta saan nga inaldaw. Kaaduanna nga iti opisinami a mannursuro ti pagtalinaedak no awan ti klasek.
Apaguni ti buzzer para iti sumaruno a period idi immuneg ni Joelyn. Nairana nga adda exam dagiti agbantay a lider isu a kinunak kadakuada a siak pay laeng yantangay bakantek. Ditoy nga impudno ni Joelyn ti kasasaadna– dua darasen a naglangan ti binulan a bisitana. Saanakon a masdaaw ta namitlon a nakalipatkami.
Kiniddawko nga agkallaysakamin sakbay a madlaw ti tianna.
Ngem dayta ketdin ti insungbatna!
‚ÄúTa apay?‚ÄĚ napalalo a siddaawko.
‚ÄúBasta‚Ķ‚ÄĚ Serioso ti rupana. Ket tinallikudannakon.
Kamakamek koma ngem kaslaak metten naidarekdek iti nagtakderak. Insurotko lattan ti imatangko iti likudanna.
AGKULIBAGTONG ti rikna, kasta kano iti oras a maimatangan (uray damdamo laeng) ti babai a mamagpitik iti puso. Saan a mailadawan. Dinaka paidnaen. Arigmo kan‚Äô ‚Äėtay kasla di makaanak a pusa. Love at first sight, pudno dayta, kunada.
Kunak met: linoloko! Apay, agsinggalot ti rikna iti damo laeng a panagkita? Masigurado kadin nga ayat dayta a rikna nga immassibay? Baka gartem laeng! Masapul met, a, a maluom ti rikna ti tunggal maysa sakbay a maibaga nga ayat!
Kuna dagiti millenials: Na-love at first sight ako sa kanya, bez!
A masungbatan:  Allaka, bakla, kitaem, a, no ipanmon a rikna!
No ania ket dagita a, a lengguahe dagiti agtutubo ita!
Ti pakasiudotak pay no maminsan, nakalawlawag a babbaida nga agpatpatang, ngem bakla ketdin ti innawagda! Ken no kasano nga agkikinnaawatanda ket naka-headset-da pay nga agpapatang!
No dadduma: Amman, girl, nainlababo ako ng todo!
Bez, bakla, girl… aglalaok! Maulawak la koma ngem naruamak pay ketdin. Masapul nga adalen dagitoy a taray ti agdama a panawen tapno saan a maudi a kunada.
Ngem basta para kaniak, awan dayta first love at first sight. Paluomen ti rikna, period! Iti kasta, naragragsak ti mabukel nga ayat.
Isu a dayta ti pagkunaak no apay a nadanonko daytoy edadko a tallopulo ket walo nga awan pay ti nakaigalutak. Kinapudnona, agpadlawen dagiti puraw a buok. Sa pay la kasla kabambantayanen ti sumilapen a tuktukatokko. Umingpis nga umingpis dagiti buok iti ngatuen ti mugingko.
Dagiti sutil nga ubbingmi, birbirngasanda payen ti liklikudak iti ‚Äúkukko.‚ÄĚ Kayatna a sawen iti pagsasaoda, kalbo, makalkalbo, wenno iti Tagalog, panot!
Ti siudotko idi maammuak ti kayat a sawen dayta a balikas nga immuna nga insuratda iti pader ti CR ti pagadalan. Idi damok a mabasa, ta nalabsak iti panaglikawlikawko iti pagadalan kas paset ti panangkitak iti disiplina dagiti ubbing, saanko nga inkankano ta diak ngarud maawatan. Sa maysa, adda makaay-ayo iti abayna: Guapo ni Sir Jaybert. Ngem idi maammuak ti kinapudno, nariknak lattan ti panagpaulo ti darak.
Ti makadakes, awan ti masnop a tuduek a nagaramid tapno pagsasawak koma. Wenno bagbagaan (ta narigat itan ti dumisso iti ubing gapu ta pagkaritda ti Child Protection Policy wenno CPP). Awan met ngarud ti uray maysa nga ubing nga immasideg a nakakita no asino ti nagsurat kalpasan a nagdamdamagak.
Sabagay, addada (saan la a maysa) dagiti atapek: dagiti kanayonko a bagbagaan a di mangsursurot iti pagalagadan ti pagadalan. Isuda laeng dagiti ammok nga adda gurana kaniak. Kanayon a sitarek ida iti dida panaguniporme, pannakaladaw a sumrek, panagsusugalda iti kasamekan iti likud ti eskuela ken panagpayubyob payen.
‚ÄúDakami la ti makitkitam, sir,‚ÄĚ nakunada payen iti naminsan.
Nagsibo ti darak. Ngem nagari pay laeng iti panunotko ti CPP a sineminarmi. Binagbagaak latta idan; kinasaritak ida a nasayaat nupay nagtadem ti kusilapda. Papananna no didanto met laeng aglimpio? pakonsuelok laengen iti bagik.
Saanak met ketdin a masdaaw no nasapaak nga aguban. Immalaak ken ni nanang. Pulida. Apaglabesna la a kuarenta idi aguban. Ita ta ngannganin ag-senior citizen, naisapawen ti ubanna. Nasapa a nagasawa isu a mapan laeng a sangapulo ket siam a tawen ti baetmi.
‚ÄúUbanandaka, sir,‚ÄĚ kuna no dadduma dagiti babbai, nga aw-awagak iti ampiang, nga ubbingmi iti Senior High School (SHS). Ranrantaendak iti opisina ti SSG. Iti Junior High School-ak ngem adda maysa a load-ko iti SHS.
Ampiang, kunak, ta garatigitda ken kasda la agpapaarem. Aguanta siketendak pay wenno gabbayen. Adda pay ‚Äėtay diak mapakpakadaan a mangarakup iti likudak no agumbi.
Abnormal laengen ti lalaki a di sumgar iti kasta a kapadasanna. Ngem ania ngarud ket kellaatendak met.
Ngem nupay mapaseggarak ken bangonan ti nagpaiduma a rikna, matmatdaak, piman, nga agtepteppel. Aglalo ket pudno man met a nabaludbodda ken agadiwara ti agat-pinipig (kuna man dagiti sutil) nga ayamuomda. No sugal a lucky nine koma, mabalin nga ibaga a kartada nuebe ti dadduma kadakuada. Ngem nalaka, aya, ti maireklamo? Kakaisuna a nakastrekakon iti gobierno kalpasan ti uppat a tawen a panagap-aplayko a nakaparigatak la unay ta awan idi ti kumarapetak nga asideg iti sakaanan dagiti babassit a didiosen.
Sabagay, no maminsan, adda dagiti gundaway a kasla sabtek ti panagumbida. Ngem apagapaman laeng. Amkek no ibagada a gunggundawayak ida. Ken amkek no ania ti panunoten dagiti dadduma nga ubbing a makakita.
Sutilak pay no dadduma no mailuyosak. Tuladek ‚Äėtay pannakaarkos ti ngiwat ni Sir Redel, kaduak a baro pay: ‚ÄúKiss-nak man!‚ÄĚ Nagbalin pay ket a normal daytan a sangkasaona. Sawenna pay kadagiti babbalasang, uray naasawan, a kaduami no sumro ti kinaangawna. Awan pilpilienna. Pati siak! Naimbag ta awan ti masuron kadakami.
‚ÄúIbagam ken ni Sir Leo dayta,‚ÄĚ kinunak a ti kulot ti timekna a kaduami ti kayatko a sawen.
A permi a nagporpordiosan ni Sir Redel.
Ti ketdi madlawak, kasla awan aniamanna kadagiti ‚Äúampiang‚ÄĚ ti pannakailagudlagod ti barukongda. Ken no irantak, no kasta a riknak ti makiangaw, a sabten ti umbida, awan ti reklamoda. Kasla kaykayatda pay ketdi. Ngem dagusak nga umikay no sipaten ti ammok a kasigudko nga anghel¬† ti panunotko.
Lagipem saan laeng a ti CPP ngem pati ti makunkuna a child abuse, agallangugang no kua iti isipko.
Piman a rikna ta dagus a masebseban!
‚ÄúBay-anyon dagita nga uban,‚ÄĚ pamrayak nga isungbat. ‚ÄúNasurok a tallo a dekada nga inur-urayko. Sa ita‚Ķ ikkatenyo laeng?‚ÄĚ
A pagkakatawaanda.
‚ÄúAgpayso nga awan pay ti nobiam, sir?‚ÄĚ saanda pay nga agalumiim a nangdamag iti naminsan.
‚ÄúDikayo mamati?‚ÄĚ sinaludsodko ketdi.
Pilia ti panagiinnisemda. Sada pay la nagiinnapir! Saanak a nayanak idi kalman tapno diak masirok ti riknada.
(ADDA TULOYNA)


text:
ISU met laeng a saan a mapasardeng ti panagraira ti illegal a droga iti Pilipinas iti laksid dagiti rinibribun a natay ken natiliw iti nadara a kampania maikontra iti illegal drug trade ta mismo a maiserrek dagiti kontrabando kadagiti puerto babaen ti pannakikumplot dagiti rinuker nga agserserbi iti gobierno.
Nakaskasdaaw ti pannakadiskobre dagiti nagtipon a puersa ti Philippine Drug Enforcement Agency, ken Bureau of Customs iti pannakasamsam idi Agosto 7, 2018 iti kagudua ti tonelada wenno 500 a kilogram a shabu a naipalaon iti magnetic lifter ken naikarga iti naabandonaran a container van sadiay Manila International Container Terminal a naggapu iti Taiwan. Inrakurak da PDEA Director General Aaron Aquino ken BOC Director Isidro Lapeña nga aggatad ti nasamsam a shabu iti P3.4 Billion, ken ti dua a magnetic lifter ket paset laeng ti ad-adu pay a kontrabando a nairuaren iti MICT.
Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, natunton dagiti operatiba ti PDEA iti maysa a bodega sadiay ili ti General Mariano Alvarez, Cavite dagiti uppat pay a magnetic lifter a mapapati a nayon dagiti dua a nasamsam sadiay MICT a naglaon iti 500 kilo a shabu, gapu ta naduktalanda babaen kadagiti sniffing dog a nakaangot kadagiti residue a nabati iti lifter, ken agpada pay dagiti consignee ken markada.
Inrakurak ni Aquino nga awanen ti linaon dagiti uppat a mangnetic lifter a natunton sadiay GMA, Cavite, ken nairuaren daytoy iti warehouse compound kas ipakita ti video iti CCTV camera iti bodega. Impalgakna nga aggatad ti shabu a naipalaon kadagiti uppat a magnetic lifter iti P6.8 Billion, a mapapatin a mailaklakon iti underworld.
Nagsagrap kadagiti adu a kritisismo ti kaudian nga illegal drug smuggling iti BOC gapu ta idi 2017 ket napasamaken ti pannakaiserrek iti mismo a BOC iti shabu nga agdagsen iti 604 a kilo ken agbalor iti P6.4 Billion, a gapu ti nakapilitan a naglusulosan ni sigud a BOC Director Nicanor Faeldon ken dadduma pay nga opisial ti ahensia. Nagbalin a kontrobersial dayta a kaso ta nangisayangkat pay ti Senate Blue Ribbon Committee iti imbestigasion a nakaawisan dagiti sigud a nangato nga opisial ti BOC, ti custom broker ken fixer Mark Taguba da sigud a Davao City Vice Mayor Paolo Duterte, ken Presidential son-in-law Atty. Maneses Carpio.
Immandaren ni Justice Secretary Menardo Guevarra iti National Bureau of Investigation nga imbestigarenda ti baro a kaso ti P6.8 Billion illegal drug smuggling iti BOC a possible nga adda pannakainaigna dagiti agserserbi iti daytoy nga ahensia, ken dagiti pribado a shippers, brokers, cargo handlers, warehousemen, ken law enforcement agents.
Nangrugi metten ti imbestigasion iti House of Representatives Committee on Dangerous Drugs iti P6.8 Billio illegal drug smuggling case.
Nakalkaldaang dayta a baro a kaso ti illegal drug smuggling iti BOC ta iti laksid nga idauluanen daytoy ni Lapeña a sigud a Director ti PDEA ta naulit manen ti pasamak idi panawen ni Faeldon a sinukatanna. Iti laksid dayta a kaso, impalgak ni Presidential Spokesman Harry Roque a sitatalek pay laeng ni Presidente Rodrigo Duterte ken ni Lapeña iti lideratona iti BOC. Kinanunonganna ni Lapeña nga awan ti linaon a shabu dagiti mangnetic lifters a natunton sadiay GMA, Cavite gapu ta awan ti narekobre ti PDEA nga illegal a droga.
Nagkas-ang daytoy a pasamak ta iti laksid ti kasta ti kaaduna nga illegal a droga ket nakalaklaka a naiserrek iti Pilipinas babaen ti panagdalanna a mismo iti puerto a sakup ti BOC gapu ti pannakikunsabo dagiti agserserbi iti ahensia. Ngem kasano a saan a maulit-ulit ti kasta a kaso no dagiti opisial nga agliway kadagiti responsibilidadda, ket agtalinaed ti talek ken kompiansa ti Presidente a nangdutok kadakuada iti akemda?
Maipalagip nga iti imbestigasion ti Senado iti kaso ti P6.4 Billion illegal drug smuggling case iti 2017 a nakainaigan ni Faeldon idi isuna pay ti BOC Director nga iti laksid dagiti rimmuar a nagkuranganna gapu iti command responsibility, ket imbes a nakugtaran isuna, naglusulos laeng iti posisionna, ken iti saan a mabayag, nadutokan manen a Deputy Administrator iti Office of the Civil Defense iti Department of National Defense.
No pudno a serioso ti agdama nga administrasion iti pannakaparmek ti panagraira iti illegal a droga, rumbeng nga ilungalong ti Presidente ti serioso a panagimbestigar ti DOJ ken dagiti maseknan a komite iti Senado ken House of Representatives, ket no ania man ti resulta ken rekomendasionda ket nasken nga aksionan wenno suroten dagiti maseknan nga ahensia.
Nasken a sino man a tattao dagiti mayimplikar kadagiti imbestigasion ket naan-anay ti pannakasukimat ti kabibiagda tapno maduktalan ti kinapudno no adda pannakainaigda iti pannakaiserrek iti pagilian dagiti illegal a droga, saan ketdi a mayaw-awan dagiti imbestigasion no dagiti mainaig ket dagiti personalidad nga adda dagiti nangato nga opisial a pagkaptanda.
Nasken ti naan-anay a pannakadalus ti BOC kadagiti rinuker nga opisial ken empleado a maibilang nga anay a mangdaddadael ti ahensia a babaen ti pannakikumplotda kadagiti drug lord ket naglaka a makastrek iti puerto dagiti illegal a droga. Masapul a dagiti maduktalan nga agbasol wenno agliway nga opisial iti BOC ket maikkatdan a mamimpinsan iti gobierno, saan ketdi a mayakarda laeng iti sabali nga ahensia ta no kasta ket agtalinaed met ti impluensiada, ken maitultuloyda dagiti dakes nga aramidda.
No napudno ti gobierno iti gandatna a mangpaksiat ti panagsaknap ti illegal a droga, nasken a ti puon ti putdenna, saan ketdi a dagiti nagbabassit a sanga. Rinibun a pamilia dagiti agladladingit gapu kadagiti ay-ayatenda a napapatay a suspek nga aglaklako iti gramo-gramo a shabu, kabayatan nga agpagpaggaak dagiti drug lord ken kakumplotda nga agiserserrek iti BOC kadagiti toneleda nga illegal a droga. (Eden Alviar)


text:
Polonia
Nagsasabtan: 52°N 20°E / 52°N 20°E
Ti Polonia i/ˈpoʊlənd/ (Polako: Polska), opisial a ti Republika iti Polonia (Polako: Rzeczpospolita Polska; Kasubio: Pòlskô Repùblika; Silesiano: Polsko Republika), ket maysa a pagilian idiay Tengnga nga Europa, nabeddengan daytoy babaen ti Alemania iti laud; ti Republika a Tseka ken Slovakia iti abagatan; Ukrania, Bielorusia ken Lituania iti daya; ken ti Baybay Baltiko ken Kaliningrad Oblast, maysa a Ruso nga exclave, iti amianan. Ti dagup a kalawa ti Polonia ket 312,679 kuadrado kilometro (120,726 sq mi), a makaaramid daytoy ti maika-70 a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti maika-9 a kadakkelan idiay Europa. Ti Polonia ket adda ti population ti sumurok a 38 a riwriw a tattao, a makaaramid daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong ken ti maikanem a kaaduan ti populasion a kameng iti Kappon ti Europa, nga isu daytoy ti kaaduan ti populasion a kameng ti kalpasan ti komunista. Ti Polonia ket maysa a unitario nga estado a binuklan dagiti 16 a voivodeship. Ti Polonia ket kameng iti Kappon ti Europa, NATO, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Organisasion para iti Ekonomia a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay (OECD), Europeano nga Ekonomiko a Lugar, Ahensia ti Internasional nga Enerhia, Konsilo iti Europa, Organisasion para iti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa, Ahensia ti Internasional ti Atomiko nga Enerhia, G6, Konsilo dagiti Estado ti Baybay Baltik, Visegrád a Grupo, Weimar a Trianggulo ken Schengen a Tulagan.
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pannakabangon ti Polako nga estado ket nainaganan iti pannaka-ampon iti Kristianidad babaen ti nangturay a ni Mieszko I idi 966,[4] iti teritoria a kapadpada iti tatta nga aldaw a Polonia. Ti Pagarian iti Polonia ket naporma idi 1025, ken idi 1569 a nagpapigsa ti atiddog a kumaduaan iti Nalatak a Dukado iti Lituania babaen ti panagpirma ti Kappon iti Lublin, a nagbukel ti Polako–Lituano a Mankomunidad. Ti Mankomunidad ket awanen idi 1795 gapu ta nabingbingay dagiti daga ti Polonia kadagiti Pagarian ti Prusia, ti Imperio ti Rusia, aken ti Austria. Ti Polonia ket nakaala manen ti panakawayawayana a kas ti Maikadua a Polako a Republika idi 1918. Kalpasan ti dua a dekada, idi Septiembre 1939, ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangrugi ti panagraut ti Polonia babaen ti Nasi nga Alemania ken ti Kappon ti Sobiet . Sumurok nga innem a riwriw a Polako nga umili ti natay iti dayta a gubat. Ti Polonia ket nagungar kalpasan kadagiti napalas a tawen iti uneg ti Sobiet a pannaka-impluensia a kas ti Republika dagiti Tattao aginggana idi 1989. Idi panawen ti Rebulosion iti 1989, ti 45 a kaatiddog ti komunismo a panagturay ket naruppuog ken ti demokratiko a panagturay ket nabagon. Daytoy ket nakaited ti pundasion ti moderno a Polonia, naam-ammuan babaen ti batay-linteg a kas ti "Mikatlo a Polako a Republika".
Nupay ti adu a pannakadadael ti pagilian a napadasan iti maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Polonia ket napakabaelan a nagpreserba kadagiti adu a bukodna a kultura a kabaknangan. Adda dagiti 14 nga agdama a tinawtawid a pagsaadan a naisuratan idiay listaan ti UNESCO a Tinawtawid ti Lubong idiay Polonia.[5]
Manipud idi gibus ti panawen ti komunista, ti Polonia ket nakagun-od ti "nangato unay" a ranggo ti banag iti panagrangrang-ay ti nagtagitaoan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [1]
- ^ "Human Development Indicators of Poland". UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME. Naala idi 10 Mayo 2015.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Lukowski, Jerzy; Zawaszki, Hubert (2001). Ti Ababa a Pakasaritaan iti Polonia (Umuna nga Edision nga ed.). Dagiti Biblioteka ti Unibersidad iti Stirling - Popular Loan (Q 43.8 LUK): Pagmaldita ti Unibesidad ti Cambridges. p. 3. ISBN 0521559170.
- ^ "Polonia - UNESCO a Sentro ti Tinawtawid ti Lubong". Whc.unesco.org. Naala idi 2012-02-06.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Polonia iti Wikimedia Commons


text:
Sudan
Ti Sudan (i/suːˈdæn/ wenno /suːˈdɑːn/;[8] Arabiko: السودان, as-Sūdān), opisial a ti Republika iti Sudan[9] (Arabiko: جمهورية السودان, Jumhūrīyat as-Sūdān), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti Amianan a Sudan,[10][11][12] ket maysa a Arabo nga estado idiay Amianan nga Aprika (daytoy ket naipanuotan pay a kas paset ti Tengnga a Daya).[13] Daytoy ket nabeddengan babaen ti Ehipto iti amianan, ti Baybay Nalabbaga iti amainan a daya, ti Eritrea ken Etiopia iti daya, ti Abagatan a Sudan iti abagatan, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti abagatan alaud, ti Chad iti laud, ken ti Libya iti amianan a laud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti Tanap ti Nilo, ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud iti Arabiano a Peninsula. Gapu ti pamay-an a Arabisasion a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasion ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti Nilo ket bingbingayenna ti pagilian iti akindaya ken akinlaud a gugudua.[14]
Dagiti tattao ti Sudan ket addaanda ti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud iti kina-ugma a naidebdedan iti pakasaritaan iti Ehipto. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti sibil a gubat idi las-ud ti Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti etniko, relihioso ken ekonomiko a suppiatan a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga animista ken Kristiano a Nilotes iti Abagatan a Sudan.[15][16] Daytoy ket gapuanan ti Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen iti awan ti natnatay a kudeta babaen ni koronel Omar al-Bashir idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana a kas ti Presidente iti Sudan.[17] Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a Konprehensibo a Tulagan ti Kappia a nagited daytoy ti katurayan ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a reperendum a natengngel idi Enero 2011, ti Abagatan a Sudan ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.[18][19]
Kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Sudan ket mangtartaripato pay ti pannakaikamenna iti Kappon ti Aprika, ti Arabo a Liga, ti Organisasion oiti Islamiko a Pagtitinnulongan, ken ti Di nailinia a Tignay, ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti Organisason ti Sangalubongan a Komersio.[20] Ti kapitoliona ket ti Khartoum, a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a pederal a presidential a representatibo a demokrasia a republika, dagiti politika iti Sudan ket nawatiwat a naipanpanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a autoritariano a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongresos (NCP) iti hudisiario, nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ti gobierno.[21]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Populasion dagiti kapitolio a siudad ken dagiti siudad iti 100 000 wenno ad-adu pay nga agtataeng: ti kinaudi a magun-od a tawen, 1990–2009". Demograpiko a Libro ti Tawen 2009–2010. Nagkaykaysa aPagpagilian. 2011. pp. 288–289. Naala idi 12 Mayo 2012. (Tabla 8)
- ^ "Sudan: Dagiti estado, Dagiti kangrunaan a siudad, Dagiti ili ken Aglomerasion – Dagiti Estadistika ken Mapa iti Populasion ti Siudad". Populasion ti Siudad. 2011. Naala idi 12 Mayo 2012.
- ^ Rayah, Mubarak B. (1978). Sibilisasion ti Sudan. Demokratiko a Republika ti Sudan, Ministro ti Kultura ken Pakaammo. p. 64.
- ^ "Awan ragsak kadagiti senso ti Sudan". News24. 21 Mayo 2009. Naala idi 8 Hulio 2011.
- ^ a b c d "Sudan". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2012.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Sudan". Inggles a Diksionario ti Oxford. 1989. Naala idi 9 Hulio 2011.
- ^ "Sudan". CIA World Factbook. 2011. Naala idi 6 Enero 2011.
- ^ "Ti Amianan aSudan ket mangirugrugi ti baro a kuarta iti saan a nasayaat nga ekonomia". Al Bawaba. 25 Hulio 2011. Naala idi 6 Enero 2012.
- ^ "Nadaael dagiti Panangipatader kadagiti Simabaan idiay Amianan a Sudan gapu kadagiti umad-ado a Panaggulgulo". Compass Direct. 23 Agosto 2011. Naala idi 6 Enero 2012.
- ^ "Amianan a Sudan". Chr. Michelsen Institute. Naala idi 6 Enero 2012.
- ^ Davison, Roderic H. (1960). "Ayan kadi ti Tengnga a Daya?". Dagiti Ganganaet a Panakibiang. 38 (4): 665–675. doi:10.2307/20029452.
- ^ Collins, Robert O (2008). Ti Pakasaritaan iti Moderno a Sudan. Pagmaldita ti Unibersidad ti Cambridge (Cambridge, Nagkaykaysa a Pagarian; Siudad ti New York). ISBN 978-0-521-85820-5.
- ^ Shami, Seteney Khalid; Herrera, Linda (1999). Nagbaetan ti Pagikabilan ken Testo , "Dagiti Etiko a Narikut a Kasasaad iti Panagsukimat kadagiti Sudanes idiay Ehipto: Agpatpataud kadagiti Pannakaammo a maipanggep ti Publiko ken ti Pribado" babaen ni Anita Hausermann Fabos. Amerikano nga Unibersidad iti Cairo a Pagmalditan (Cairo). p. 100. ISBN 978-977-424-548-0.
- ^ Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (2007). Sudan — Kalpasan ti Suppiat a Panagusig ti Enbironmento. Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Nairobi). p. 35. ISBN 978-92-807-2702-9.
- ^ Staff writer (14 Hulio 2008). "Factbox — Presidente ti Sudan Omar Hassan al-Bashir". Reuters. Naala idi 8 Enero 2011.
- ^ McDoom, Opheera (7 Pebrero 2011). "Ti Abagatan a Sudan ket nagbutos ti panakawayawaya babaen ti guedday". Reuters.uk.reuters.com. Naala idi 7 Pebrero 2011.
- ^ Fick, Maggie (9 Hulio 2011). "Naipangato ti baro a wagayway: Nagrambak ti Abagatan a Sudan ti Panakaipasngayna". Atlanta Journal-Constitution. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-07-11. Naala idi 9 Hulio 2011.
- ^ U.S. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Sudan". ISSN 1553-8133. Naala idi 10 Hulio 2011.
- ^ The New York Times. 16 Marso 1996. p. 4.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sudan iti Wikimedia Commons
- Sudan
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti pederal a republika
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti Islamiko nga estado
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Militar a diktadura
- Amianan nga Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1956
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika


text:
Nobiembre 20
Ti Nobiembre 20 ti maika-324 nga aldaw ti tawen (maika-325 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 41 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1858 – Selma Lagerlöf, Sueko a mannurat, laureado iti Premio Nobel (pimmusay 1940)
- 1923 – Nadine Gordimer, Taga-Abagatan nga Aprika a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2014)
- 1927 – Mikhail Ulyanov, Sobiet-Ruso nga aktor (pimmusay 2007)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1910 – Leo Tolstoy, Ruso a mannurat (naipasngay 1828)


text:
KALKALPAS pay laeng ti midterm elections ken saan pay a nakapagakem dagiti nangabak, ngem bumarbaran ti salisal dagiti agtarigagay nga agbalin nga Speaker iti House of Representatives, ken agiinnagawen iti committee chairmanship dagiti agdama ken… Read more »
Category: Komentario
NAPUDNO kadi wenno pammarang laeng ti nasinged a pannakilangen dagiti opisial ti Chinese government kadagiti Pilipino? Dayta ti nagkaykaysa a saludsod dagiti Pilipino kalpasan ti saan a panangpastrek dagiti Chinese authorities sadiay Hong Kong airport… Read more »
ANIANTO ngata ti pagturongan ti Senado no makapagekemen dagiti nangabak iti kalepleppas a Midterm Elections a dinominar dagiti kandidato ti administrasion? Agtakderto pay ngata ti Senado kas katibkeran a sarikedked a mangsaluad ken mangbalanse ti… Read more »
NAKASAYSAYANG dagiti nabusbos a pondo ken panawen iti pannakaaramid ti Motorcycle Crime Prevention Act wenno Republic Act No. 11235 ta kalpasan laeng ti panangaprobar ni Presidente Rodrigo Duterte, ken panagbalinna a linteg, ket dagus a… Read more »
KAPPIA ken nadalus a panagkampania para iti masungad nga eleksion babaen ti panagtitimpuyog dagiti kandidato, supporters, ken dagiti ahensia ti gobierno tapno awan ti maisakripisio a biag ken maitandudo dagiti kandidato a butosan dagiti kaaduan… Read more »
ADDANTO ngata dakkel nga epekto iti kandidatura dagiti politiko a nairaman iti narcolist a kaudian nga inrakurak ni Presidente Rodrigo Duterte, wenno maituladto laeng daytoy kadagiti nalatak a kurakot a politiko nga uray ammo ti… Read more »
ANIA ti pudno a gapu nga iti laksid dagiti adu a mapappapatay a suspek nga adda pannakainaigna iti illegal a droga ket awanen ti panagbuteng dagiti drug lords ken pushers ta agtultuloy latta dagiti matiltiliw… Read more »
NAGASAT ti Pilipinas ta naaddaan iti nalawa ken nabaknang a daga ken kabaybayan a no nasayaat koma ti pannakabukibok ken pannakausarda ket makaipaay iti sapasap a panagdur-as ti pagilian ken kabibiag dagiti umili. Nalawlawa nga… Read more »
NASAYAAT ngata wenno dakes ti ibunga ti implementasion ti Republic Act No. 11203 wenno “An Act liberalizing the importation, exportation, and trading of rice, lifting for the purpose the quantitative import restriction on rice,” (Rice… Read more »


text:
Taga-ugma nga Ehipto
Ti taga-ugma nga Ehipto ket maysa idi a taga-ugma a sibilisasion ti Akin-amianan a daya iti Aprika, a kaaduan ti igid ti baba a gay-atan ti Karayan Nile nga iti tatta nga aldaw ket ti pagilian iti Ehípto. Ti Ehipsio a sibilisasion ket nabukel idi panawen ti 3150 BC (babaen ti binnagbagaan nga Ehipsio a kronolohia)[1] a ti politikal a panagtitipon iti Ngato ken Baba nga Ehipto babaen ti immuna a paraón.[2] Ti pakasaritaan iti taga-ugma nga Ehipto ket rimsua kadagiti serie dagiti natalna a Pagarian, a naisina babaen dagiti panawen dagiti mainaig a yaalsa a makunkuna a dagiti Agtengnga a Panawen: ti Daan a Pagilian iti Nasapa a Gambang a Panawen, ti Tengnga a Pagarian iti Tengnga a Gambang a Panawen ken ti Baro a Pagarian iti Naladaw a Gambang a Panawen. Ti Ehipto ket nakagaw-at ti patingga ti kabileganna iti panawen ti Baro a Pagarian, idiay Ramesside paset ti panawen, kalpasan daytoy simrek iti maysa a paset ti panawen iti nabuntog a panagapday. Ti Ehipto ket naparukma babaen kadagiti agsasaruno a ganganaet a kabilegan (a mairaman ti Persiano a panagturay) iti daytoy a Naladaw a Paset ti Panawen. Iti nagbanagan ti ipupusay ni Alehandro ti Natan-ók, maysa kadagiti heneralna, ni Ptolemy Soter, ket inbangonna ti kenkuana a kas ti agturay iti Ehipto. Daytoy a Ptolemaiko a Dinastia ket nagturay iti Ehipto aginggana idi 30 BC, idi daytoy ket nabatuag iti Romano nga Imperio ken nagbalin a Romano a probinsia.[3]
Ti panaballigi ti taga-ugma a sibilisasion ti Ehipto ket nagun-od babaen ti abilidadna nga umampon kadagiti kasasaad iti Tanap ti Karayan Nilo. Dagiti maipadto a panaglayus ken dagiti natengngel a panagsibog iti nalames a tanap ket nagpataud kadagiti apit, a daytoy ket nangsungrod ti sosial a panagrang-ay ken kultura. Gapu ti kaadu ti nabatbati a rekurso, ti administrasion ket nagitalged ti panagala kadagiti mineral iti tanap ken dagiti nakapalikmut a rehion a desierto, ti nasapa a panagrangrang-ay iti maysa a nawaya a sistema ti panagsurat, ti organisasion dagiti naurnong a panagbangon ken dagiti agrikultura a gandat, komersio kadagiti nakapalikmut a rehion, ken ti maysa a milisia a naipanggep a mangatiw dagiti ganganaet a kabusor ken pagipatalgedan panagturay ti Ehipto. Ti panagpasayaat ken panagurnos kadagitoy nga ar-aramid ket burokrata dagiti napili a tattao nga eskriba, dagiti relihioso a daulo, ken dagiti administrador a tinengtengngel babaen ti Paraon a nagpatalged ti panagtitinnulong ken panagkaykaysa dagiti Ehipsio a tattao iti konteksto iti napasayaat a sistema dagiti relihioso a pammati.[4][5]
Dagiti adu a naitungpal dagiti taga-ugma nga Ehipsio ket mairaman ti panagipagbatuan, panagtukod ken dagiti pamay-an ti panagbangon a dagitoy ket nangipakabael ti panagaramid dagiti nagdakkel a piramida, dagiti templo, ken dagiti obelisko; ti maysa a sistema dagiti matematika, ti maysa a naipakat ken naisumamay a sistema iti medisina, panagsibog a sistema ken dagiti pamay-an ti panagpataud ti agrikultura, dagiti immuna nga ammo a barko, dagiti Ehipsio a porselana ken dagiti pamay-an ti sarming, dagiti baro a porma iti literatura, ken ti kasapaan a naamammoan a tulag ti kappia.[6] ti nabati ken kabayagan a legado ti Ehipto. Dagiti bukodna nga arte ken arkitektura ket kaaduan dagitoy a kinopkopia, ken dagiti tagikuana nga antigo ket inaw-awit kadagiti adayo a suli iti lubong. Dagiti nagdadakkelan a dadael ket nagparegget kadagiti kapanunutan dagiti agbanbaniaga ken mannurat kadagiti napalabas a siglo. Ti baro a panagrespeto para kadagiti antigo ken naitukiten iti nasapa a moderno a paset ti panawen ket nangiturong iti sientipiko a panag-usig iti Ehipsio a sibilisasion ken nalatlatak a panagyaman kadagiti bukodna a legado ti kultura.[7]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo ket isu ti patataudan ti pagbiagan iti daytoy a rehion para iti kaaduana a pakasaritaan ti nagtagitaoan.[8] Ti nalames a paglayusan a tanap iti Nilo ket nagited kadagiti nagtagitaoan ti oportunidad nga agparang-ay ti nataengan nga agrikultura nga ekonomia kenti maysa a nsaysayaat, naisentro a kagimongan a nagpakabael a pasuli iti pakasaritaan ti sibilisasion ti nagtagitaoan.[9] Dagiti nomadiko a moderno a tao nga agananup-agburburas ket nagrugida a nagnaed idiay tanap ti Nilo ti agtarus ti gibus iti Tengnga a Pleistoseno idi agarup a 120 a tawtawen. Idi naladaw a Paleolitiko a paset ti panawen, ti namaga a klima iti Akin-amianan nga Aprika ket pimmudmudot ken nagmagmaga, a nangpilit ti populasion iti daytoy a lugar ti agkonsentrado iti igid iti daytoy a rehion.
Predinastiko a paset ti panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Predinastiko ken Nasapa a Dinastiko a panawen, ti Ehipsio a klima ket saan a namagmaga ngem iti tatta nga aldaw. Dagiti dadakkel a rehion iti Ehipto naabbongan kadagiti kakaykayoan a sabana ken laslasaten babaen dagiti pangen iti agararab nga ungulata. Dagiti rukbos ken ayup ket ad-aduda kadagiti amin a kapalikmutan ken ti rehion ti Nile ket nagsuporta kadgiti dakkel a populasion kadagiti agtaytayab nga ayup nga agnanaed iti danum. Ti panagananup ket kadawyan nga aramid para kadagiti Ehipsio, ken daytoy pay ti paset ti panawen a dagiti adu nga ayup ket immuna a napaamo.[10]
Idi agarup a 5500 BC, dagiti bassit a tribu nga agnanaed idiay tanap tyi Nilo ket nagrang-ay kadagiti serye iti kultura nga agiparparang ti natalinaed a panagtengngel iti agrikultura ken ayup a panagtaltalon, ken mailasinda kadagiti seramika ken dagiti banag a tagikuada, a kas ti sagaysay, pulseras, ken dagiti abolario. Ti kadakkelan kadagitoy a kultura iti ngato nga (Akin-amianan) Ehipto, ti Badari a daytoy ngata ket nagtaud idiay Akinlaud a Disierto, ket ammo daytoy kadagiti nasayaat a seramiko, dagiti bato a ramit, ken ti panagusarna iti gambang.[11]
Idiay Akin-amianan nga Ehipto, ti Badari ket sinaruno babaen dagiti Amratian ken Gerzean,[12] a nagisangpet kadagiti napasayaat a teknolohia. Iti Gerzian a panawen, adda dagiti nasapa nga ebidensia a panakaammoan ti Asideg a Daya, a naisangsangayan ti Kanaan ken ti Biblos pantar.[13]
Idiay Akin-amianan nga Ehipto, ti Naqada a kultura, a kapadpada ti Badari, ket nagrugi a nagpadakkel iti igid ti Nilo idi 4000 BC. A kas kasapsapa ti Naqada I a Paset ti Panawen, dagiti predinastiko nga Ehipsio ket gimmatang kadagiti obsidiano manipud idiay Ethiopia, nga inususar a panagsukok kadagiti dapig ken sabsabali a banag manipud iti alipaga.[14] Iti agarup a paset ti panawen iti 1,000 a tawtawen, ti Naqada a kultura ket nakaparang-ay manipud kadagiti bassit a komunidad ti agtaltalon iti maysa a nabileg a sibilisasion a dagiti daulona ket kompleto nga agtengtengngel kadagiti tattao ken rekursos iti tanap ti Nilo.[15] Nagbangbangon ti maysa a sentro ti bileg idiay Hierakonpolis, ken kalpasan daytoy idiay Abidos,dagiti daulo ti Naqada III ket nagpadakkel ti panagtengngelda iti agpa-amianan nga Ehipto iti igid ti Nil.[16] Nakiginnatangda pay kadagiti Nubia iti abagatan, ti oasis iti lumaud a desierto iti laud, ken dagiti kultura iti dumaya a Mediteraneo ken Asideg a Daya iti daya.[16] Ti naaria a Nubian a pannakaitabon idiay Qustul ket nagpataud kadagiti artipakto a nagawit kadagiti kas pagarigan a dinastiko a simbolo ti Ehipsio, a kas ti balangat iti Ehipto ken palkon.[17][18]
Ti Naqada a kultura ket nagaramid kadagiti nadumaduma a pagpilian kadagiti materiales a tagilako, a mangipakpakita ti panagdakdakkel ti bileg ken kabaknang dagiti napili a tattao, ken dagiti pay inususar ti kangimongan a banbanag, amairaman dagiti sagaysay, bassit nga estatua, napintaan a bangbanga, dagiti napintas a naarkosan a bato a putik, dagiti kosmetiko a paleta, ken dagiti alahas a balitok, lapis, ken marpil. Nagparang-ayda pay kadagiti seramiko a pagpasileng a naamammoan a kas ti porselana, a dagitoy ket inusar iti Romano a Paset ti Panawen a panagarkos kadagiti tasa, anting-anting, ken dagiti pigurina.[19] Idi panawen ti kinaudi a predinastiko a paset, ti Naqada a kultura ket nangrugrugi nga agus-usar kadagiti naisuusrat a simbolo a dagitoy ket nagbanagan ti napno a sistema dagiti heroglipiko para iti panagsurat ti taga-ugma nga Ehipsio a pagsasao.[20]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Kronolohia". Dihital nga Ehipto para kadagiti Unibersidad, Unibersidad a Kolehio ti Londres. Naala idi 25 Marso 2008.
- ^ Dodson (2004) p. 46
- ^ Clayton (1994) p. 217
- ^ James (2005) p. 8
- ^ Manuelian (1998) pp. 6–7
- ^ Clayton (1994) p. 153
- ^ James (2005) p. 84
- ^ Shaw (2002) pp. 17, 67–69
- ^ Shaw (2002) p. 17
- ^ Ikram, Salima (1992). Dagiti napili a puted: Panagpataud ti karne iti taga-ugma nga Ehipto. Unibersidad iti Cambridge. p. 5. ISBN 978-90-6831-745-9. OCLC 60255819. Naala idi 22 Hulio 2009. LCCN 1997-140867
- ^ Hayes (1964) p. 220
- ^ Childe, V. Gordon (1953), "Baro a lawag iti kadaanan unay nga Asideg a Daya" (Praeger a Pabpablaak)
- ^ Patai, Raphael (1998), "Annak ni Noe: Hudio nga Agbanbabiaga iti Baybay iti Taga-ugma a panawen" (Princeton Uni a Pagmalditan)
- ^ Dagiti mannurat a ni Barbara G. Aston, James A. Harrell, Ian Shaw (2000). Paul T. Nicholson ken Ian Shaw. "Bato," iti Taga-ugma nga Ehipsio a Materiales ken Teknolohia, Cambridge, 5–77, pp. 46–47. Also note: Barbara G. Aston (1994). "Dagiti Taga-ugma nga Ehipsio a Bato a Basina," Studien zur Archäologie und Geschichte Altägyptens 5, Heidelberg, pp. 23–26. (Kitaen ti on-line a naipablaak: [1] ken [2].)
- ^ "Kronologo iti Naqada a Paset ti Panawen". Dihital nga Ehipto para kadagiti Unibersidad, Unibersidad a Kolehio Londres. Naala idi 9 Marso 2008.
- ^ a b Shaw (2002) p. 61
- ^ Emberling, Geoff (2011). Nubia: Taga-ugma a Pagpagarian iti Aprika. New York: Instituto iti Pagadalan iti Taga-ugma a Lubong. p. 8. ISBN 978-0-615-48102-9.
- ^ "Ti Qustul a Pagsegged ti Insenso".
- ^ "Porsela kadagiti sabsabali a paset ti panawen". Dihital nga Ehipto para kadagti Unibersidad, Unibersidad a Kolehio Londres. Naala idi 9 Marso 2008.
- ^ Allen (2000) p. 1


text:
Distance
distance calculator for the cities begins with cag in tr.
Caga, Caga, Cagabey, Cagaloglu, Cagdas, Cagdas, Cagdas, Cagdas, Cagdas, Cagdas, Cagil, Cagil, Cagil, Cagilhan, Cagillar, Cagilli, Cagirgan, Cagirgan, Cagirgan, Cagirkan, Cagirkan, Cagis, Cagis, Cagis Bucagi, Cagla, Cagla, Caglacik, Caglalik, Caglan, Caglan, Caglandere, Caglar, Caglar, Caglar, Caglar, Caglar, Caglar, Caglar, Caglarca, Caglarca, Caglarca, Caglarca Bucagi, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan, Caglayan Bucagi, Caglayan Bucagi, Caglayan Komu, Caglayancerit, Caglayancerit Bucagi, Caglayancerit Ilcesi, Caglayangedik, Caglayik, Caglayik, Cagli, Caglicaveran, Caglipinar, Cagliyan, Cagman, Cagrik, Cagrisan, Cagsak, Cagsak, Cagsak, Cagsak, Cagsak, Cagsirli, Cagut,
ADS