text:
Danaw Victoria
Ti Danaw Victoria (Nam Lolwe iti Luo) ket maysa kadagiti Nalatak a Danaw ti Aprika. Ti danaw ket nainaganan kenni Reina Victoria ti Nagkaykaysa a Pagarian, babaen ni John Hanning Speke, ti immuna a Europeano a nakaduktal ti danaw.
Iti kalawa ti rabaw ti 68,800 kuadrado kilometro (26,600 sq mi), ti Danaw Victoria ket isu ti kadakkelan a danaw idiay Aprika babaen ti kalawa, ken isu ti kadakkelan a tropikal a danaw iti lubong. Ti Danaw Victoria ket isu ti maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong babaen ti kalawa ti rabaw; ti laeng Danaw Superior idiat Amianan nga Amerika ti dakdakkel. Iti termino ti tomo, ti Danaw Victoria ket isu ti maikasiam a kadakkelan a kontinental a danaw, ken aglaon ti danum ti agarup a 2,750 kubiko kilometro (2.2 bilion acre-pié).
Ti Danaw Victoria kaaduam a makaawat ti danumna manipud ti dagus a panagtudo wenno manipud kadagiti ginasut a babbassit a waig. Ti kadakkelan a waig nga gayayus iti daytoy a danaw ket ti Karayan Kagera, a naisanglad ti sabanganna idiay laud nga aplaya ti danaw. Dua akarayan ti pumanaw ti daytoy a danaw, ti Puraw a Nilo (naamammoan a kas ti "Victoria Nilo" gaputa panawanna ti danaw), nga agayus idiay Jinja, Uganda idiay amianan nga aplaya ti danaw, ken ti Karayan Katonga nga agayus idiay Lukaya idiay laud nga aplaya a kumapet ti danaw idiay Danaw George.[1]
Ti Danaw Victoria ket sakupenna ti ababaw a depresion idiay Aprika ken adda ti kaadalem ti84 m (276 ft) ken ti natimbeng a kaadalem ti 40 m (130 ft).[2] Ti pagayusanna a lugar ket sakupenna ti 184,000 a kuadrado kilometro (71,040 sq mi). Ti danaw ket adda ti aplaya ti 4,828 km (3,000 mi), nga adda dagiti isla a mangbukel ti 3.7% ti kaatiddogna,[3] ken nabingbingay kadagti tallo a pagilian: ti Kenya (6% wenno 4,100 km2/1,600 sq mi), ti Uganda (45% wenno 31,000 km2/12,000 sq mi) ken Tanzania (49% wenno 33,700 km2/13,000 sq mi).[4]
Ti danaw ket agsupsuporta ti kadakkelan a panagkalap ti kaunegan a daga ti Aprika.
Dagiti linaon
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Danaw Victoria ket adda, iti las-ud ti heolohiko a pakasaritaannna, ket napan kadagiti panagbalbaliwna a sumakup ti agdama nga ababawg depresion, babaen kadagiti mabalin a serie ti adadu a babassit a danaw.[3] Dagiti heolohiko a bugas a naala idiay lansadna ket mangipakpakita ti Danaw Victoria ket kompleto a namagaan ti saan a basbassit ngem tallo a beses manipud idi naporma.[5] Dagitoy a siklo a panagmagmaga ket mabalin a mainanig kadagiti paawen ti yelo, a dagiti panawen idi ti tudo ket bimasbassit iti sangalubongan.[5] Ti kinaudi a panagmaga ti Danaw Victoria ket idi 17,300 a tawtawen, ken napunno manen idi agarup a rugi ti 14,700 a tawtawen. No maipapana ti heolohiko, ti Danaw Victoria ket ubing pay laeng – nga agarup ti 400,000 a tawtawen – ken daytoy ket naporma idi dagiti agpalpalaud a ayus dagiti karayan ket napennedan babaen ti maysa nga agpangato a naipalladaw nga naukisan a muton.[5]
Daytoy a heolohiko a pakasaritaan ket nagparawad ti dramatiko a cichlid nga esesiasion a mangilaslasin ti ekolohiana, ken dagiti pay dadduma a Nalatak a Danaw ti Aprika,[6] ngem adda dagiti agsuksukisok a mangsuppiat dagitoy, a mangsuppiata a bayat a ti Danaw ictoria ket adda iti kinaababaw idi baetan ti18,000 ken 14,000 a tawtawen, ken nagmaga ti ti maminsan iti dayta a las-ud ti panawen, awan ti ebidensia kadagiti nabatbati nga alog wenno dagiti kalugnakan a makitkita iti kaunegan ti namagaan a labneng. No adda dagiti kastoy a langa, mabalin a bassitda laeng idi, ababaw, balibeg, ken/wenno naapgad, ken isunga adu a maigiddiat manipud ti danaw nga ita nga aldawen ket nakaamponan dagiti sebbangan.[7]
Ti kaababaw ti Danaw Victoria, dagiti napatinggaan a panagayus ti uneg ti karayan, ken ti nalawa a rabawna no maipada ti tomona ket makaaramid daytoy a madanar kadagiti pagbanagan dagiti panagbalbaliw ti klima.
Hidrolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Danaw Victoria ket gangani a nakaalala kadagiti amin a (80%) a danumna manipud ti dagus a panagtudtudo.[3] Ti natimbengan a panagbawbaw ti danaw ket baetan ti 2.0 ken 2.2 metro (6.6 ken 7.2 ft) ti tunggal maysa a tawen, gagani a maninpamindua ti panagtudtudo kadagiti lugar ti igid ti karayan.[8] Idiay Kenya a Sektor, dagiti kangrunaan amakaimpluensia a karayan ket ti Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusiken ti Migori. No maitiptipon, dagitoy a karayan ket mangiparawad pay ti adadu a danum iti danaw ngem ti kadakkelan nga agayayus ti uneg a karayan, ti Kagera, a sumrek iti danaw manipud ti laudt.[9] Ti danaw ket rummuar nga agayus idiay Puraw a Nilo ken ti Karayan Katonga, a dagitoy dua ket paset ti akin-ngato a sistema ti karayan ti Nilo.
Ti danaw ket mangipakpakita kadagiti eutropiko a kasasaad. Idi 1990–1991, dagiti konsetrasion ti oksiheno iti nailalaok a tuon ket nangatngato ngem idi 1960–1961, nga adda ti ganganai nga agtultuloy a nakaro a pannakaipasagepsep kadagiti rabaw ti danum. Dagiti konsetrasion ti oksiheno kadagiti [[Hypolimnion|hipolimnetiko a danum] (a kas ti tuoon ti danum nga adda ti sirok iti termoklina, ket saan nga maiwarwaras, ken kankanayon a nalamiis) ket nababbaba dagitoy idi 1990–1991 para iti napapaut a paset ti panawen ngem idi 1960–1961, nga adda dagiti pateg iti basbassit ngem 1 mg tunggal maysa a litro (< 0.4 gr/ku pie) a rumrumsua iti danum nga abababaw ngem 40 metro (130 ft) no maipada iti abababaaw nga irurumsua ti adadu ngem 50 metro (160 ft) idi 1961. Dagiti panagbalbaliw ti pannaka-oksiheno ket naikedkeddeng a kapadpada dagiti panagrukod kadagiti nagatngato ti algasna a biomasa ken panagpataud.[10] Dagitoy a panagbalbaliw ket ngimmatngatao gapu kadagiti adu a rason: dagiti adu a panagur-uram iti kaunegan ti labnengna,[11] iro ken dapo a naideposito kadagiti nawatiwat a paset ti danaw; manipud ti ngimmatngato a taraon a nagayayus ti uneg babaen kadagiti karayan,[12] ken manipud ti ngumatngato a panagrugit a mainaig ti panagtataeng kadagiti igid ti aplayana.
Ti panagawan dagiti cichlid a henero ti Haplochromis ket naipabasol pay iti eutropikasion ti danaw. Ti kalames dagiti tropikal a danum ket agkamkammatalek iti gatad a panakaiyeg a panakailaok dagiti taraon. Dagiti makaimpluensi a karayan ti Danaw Victoria ket mangited laeng ti bassit a taraon iti danaw no mainaig ti kadakkelna. Gapu ti daytoy, kaaduan kadagiti taraon ti Danaw Victoria ket naipagpagarup a naiduldulin kadagiti deposito ti lansad ti danaw.[3][13] No ti agmaymayasa, daytoy mulmula a banag ket agin-inu a malungsot. Dagiti lasag ti ayup ket naparpardasda a malungsot, nupay kasta, isunga ti kalames ti danaw ket agkamkammatalek iti kapardas dagitoy a taraon a maala dagiti ikan ken dadduma pay nga organismo.[13] Adda laeng bassit a panagdudua a ti Haplochromis ket adda idi ti nangruna a papel iti panangisubli kadagiti detrito ken plankton kadagiti panakailalaok.[14][15][16] Adda dagiti 80% dagiti sebbangan ti Haplochromis a mangmangan kadagiti detrito, ken makapada a makabael mangkaan kaniada, dagitoy ket nangirepresenta ti nailet, kaunegan a panag-usar manen a sistema, nga agiyak-akar kadagiti taraon ken biomasa nga agpangato ken horinsontal babaen ti batong ti danum, ken mangtimbeng ti danaw babaen panagkaan dagit itao ken naindagaan nga ayup ken tattao.[14] Ti panagikkat kadagiti Haplochromis, nupay kasta, ket mabalin a nagparawad ti ngumatngato a ka-adda dagiti panagsabong ti alagas,[12][15][16] a mabalin pay a nagtaudan dagiti adu a panakatay ti ikan.[12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ J.-P. vanden Bossche, G. M. Bernacsek (1990). "Danaw Victoria". Taudan a libro para iti uneg ti daga a rekurso ti pangalapan ti Aprika. Tomo 1. CIFA a Teknikal a Papel Blng. 18/1. Organisasion ti Taraon ken Agrikultura. pp. 83–87. ISBN 92-5-102983-0.
- ^ Nagkaykaysa aPagpagilian, Panagrang-ay ken Panagitunos kadagiti Linteg ti Enbironmento Tomo 1: Reporta iti legado ken Patakder a Banbanag idiay Labneng ti Danaw Victoria, Nagkaykaysa a Pagpagilian, 1999, panid 17
- ^ a b c d C. F. Hickling (1961). Tropical Inland Fisheries. London: Longmans.
- ^ J. Prado, R. J. Beare, J. Siwo Mbuga & L. E. Oluka, 1991. Ti katologo dagiti pamay-an tipanagkalap ekn ramit nga inus-usar idiay Danaw Victoria. UNDP/FAO Rehional a Gandat para iti Panagrang-ay ti Kaunegan a Pangngalapan (IFIP), FAO RAF/87/099-TD/19/91 (En). Roma, Organisasion ti Taraon ken Agrikultura.
- ^ a b c John Reader (2001). Aprika. Washington, D.C.: Kagimongan ti Nalian a Heograpiko. pp. 227–228. ISBN 0-7922-7681-7.
- ^ Christian Sturmbauer, Sanja Baric, Walter Salzburger, Lukas Rüber & Erik Verheyen (2001). "Dagiti panagbalbaliw ti lessad ti danaw ket mangurnos kadagiti henetiko a panagsasabat dagiti cichlid nga ikan kadagiti danaw ti Aprika" (PDF). Ti Molekular a Biolohia ken Ebolusion. 18: 144–154. PMID 11158373.
- ^ J. C. Stager & T. C. Johnson (2008). "Ti naladaw a Pleistocene a panamaga ti Danaw Victoria ken ti taudan bukodna nga endemiko a biota". Hidrobiologia. 596 (1): 5–16. doi:10.1007/s10750-007-9158-2.
- ^ Simeon H. Ominde (1971). "Rural nga akonomia idiay Laud aKenya". Iti S. H. Ominde. Dagiti Adalen ti Heograpia ti Daya nga Aprika ken Panagrang-ay. Londres: Heinemann Educational Books Ltd. pp. 207–229. ISBN 0-520-02073-1.
- ^ P. J. P. Whitehead (1959). "Ti karayan a panagalapan ti Kenya 1: Probinsia ti Nyanza". Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika ken Pagbakiran. 24 (4): 274–278.
- ^ R. E. Hecky, F. W. B. Bugenyi, P. Ochumba, J. F. Talling, R. Mugidde, M. Gophen and L. Kaufman (1994). "Panagikkat ti oksineho iti adalem a danum ti Danaw Victoria, Daya nga Aprika". Limnolohia ken Oseanograpia. 39 (6): 1476–1481. JSTOR 2838147.
- ^ R. E. Hecky (1993). "Ti eutropikasion ti Danaw Victoria". Verhandlungen der Internationale Vereinigung für Limnologie. 25: 39–48.
- ^ a b c Peter B. O. Ochumba & David I. Kibaara (1989). "Panagpalplaiiw kadagiti asul-berde a sabsabong ti alaga kadagiti nawaya a danum ti Danaw Victoria, Kenya". Warkan ti Aprikano nga Ekolohia. 27 (1): 23–34. doi:10.1111/j.1365-2028.1989.tb00925.x.
- ^ a b R. S. A. Beauchamp (1954). "Pangalapan a panagsukisok idiay Daya nga Aprika". Warnakan ti Agrikultura ti Daya nga Aprika. 19 (4): 203–207.
- ^ a b Les Kaufman (1992). "Katastropiko a panagbalbaliw kadagiti nabaknang ti sebbanagn a ekosistema ti nasadiwa a danum: dagiti adalen ti Danaw Victoria". Bioscience (warnakan). 42 (11): 846–858. JSTOR 1312084.
- ^ a b Les Kaufman & Peter Ochumba (1993). "Ebolusionario ken koserbasion a biolohia dagiti cichlid nga ikan a kas naipakita babaen dagiti amin a tidda ti ayup idiay akin-amianan a Danaw Victoria". Konserbasion a Biolohia. 7 (3): 719–730. doi:10.1046/j.1523-1739.1993.07030719.x. JSTOR 2386703.
- ^ a b Tijs Goldschmidt, Frans Witte & Jan Wanink (1993). "Dagiti agsariap a pagbanagan ti panagiyammo ti Nile perch dagiti sebbangan ti detrivorous/phytoplantivorous iti sublitoral a luglugar ti Danaw Victoria". Konserbasion a Biolohia Biology. 7 (3): 686–700. doi:10.1046/j.1523-1739.1993.07030686.x. JSTOR 2386700.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Danaw Victoria iti Wikimedia Commons
}


c: text/html

text:
Abagatan nga Amerika
Ti Abagatan nga Amerika ket ti kontinente a mabirukan idiay Akinlaud a Hemisperio, kaaduan idiay Akin-abagatan a Hemisperio, nga adda met bassit a paset idiay Akin-amianan a Hemisperio. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng a kas maysa a subkontinente ti Kaamerikaan.[1]
Daytoy ket nabeddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko ken iti amianan ken daya babaen ti Taaw Atlantiko; Amianan nga Amerika ken ti Baybay Karibe ket mabirukan iti amianan a laud. Daytoy ket mangiraman kadagiti sangapulo ket dua a naturay nga estado – ti Arhentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay, ken Venezuela – ken dagiti dua a saan a naturay a lugar –ti Pranses a Guiana, ken ti maysa a ballasiw taaw a departamento ti Pransia, ken ti Is-isla ti Malvinas, ti Teritorio ti Ballasiw Taaw ti Britaniko (ngem sinuppiat babaen ti Arhentina). Iti pay maipatinayon iti daytoy, ti is-isla ABC ti Olanda ket mabalin a maikeddeng a paset ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket addaan iti kalawa iti 17,840,000 a kilometro kuadrado (6,890,000 sq mi). ti populasionna manipud idi 2005 ket nakarkulo iti sumurok a 371,090,000. Ti Abagatan nga Amerika ket maikapat iti ranggo babaen ti kalawa (kalpasan ti Asia, Aprika, ken Amianan nga Amerika) ken maikalima iti populasion (kalpasan ti Asia, Aprika, Europa, ken Amianan nga Amerika).
Kaaduan ti populasion ket agtataeng idiay asideg ti akinlaud wenno akindaya nga aplaya ti kontinente bayat a ti akin-uneg ken ti adayo nga abagatan ken manmano a natagtagitao. Ti heograpia ti akinlaud nga Abagatan nga Amerika ket kaaduan iti banbantay ti Andes; iti pakaigiddiatan, ti akindaya paset ket aglaon kadagiti kabambantayan a rehion ket ti dakkel a tantanap nga ayan dagiti karayan a kas ti Amasona, Paraná ken ti ayus ti Orinoco. Kaaduan ti kontinente ket naisanglad iti tropiko.
Ti kultural ken etniko a pakakitaan ti kontinente ket adda iti taudanna iti pannakitignay kadagiti indihenio a tattao kadagiti nagparukma a Europeano ken dagiti imigrante ken, kaaduan a lokal, kadagiti Aprikano nga aadipen. Naikkan iti atiddog a pakasaritaan iti kolonialismo, kaaduan dagiti taga-Abagatan nga Amerika ket agsasao iti Portuges wenno Espaniol, ken dagiti kagimongan ken dagiti estado ket sapasap a mangipaltiing kadagiti Akinlaud a tradision.
Dagiti linaon
- 1 Heograpia
- 2 Pakasaritaan
- 3 Pagpagilian ken terteritorio
- 4 Politika
- 5 Ekonomia
- 6 Dagiti nagibasaran
- 7 Dagiti silpo ti ruar
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket sakupenna ti akin-abagatan a paset ti masa ti daga ti Amerika. Ti kontinente ket sapasap a napatinggaan iti amianan a laud babaen ti taudan ti danum ti Darién iti igid ti pagbeddengan ti Colombia–Panama, urayno adda met dagiti mangikeddeng a ti pagbeddengan imbes a ti Kanal Panama. Iti heopolitika ken heograpika[2] amin ti Panama – a mairaman ti paset ti daya ti Kanal Panama iti ismo – ket kadawyan a mairaman iti Amianan nga Amerika[3][4][5] ken kadagiti pagpagilina ti Sentral nga Amerika.[6][7] Gangani amin ti nangruna a daga ti Abagatan nga Amerika ket nakatugaw iti Plata ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket balay ti kangatuaan a saan a nalappedan a dissuor iti lubong, ti Dissuor Anghel idiay Venezuela; ti kangatuan nga agmaymaysa a tinnag a dissuor ti Dissuor Kaieteur idiay Guyana; ti kadakkelan a karayan (babaen ti tomo), ti Karayan Amasona; ti kaatiddogan a kabambantayan, ti Andes (a ti kangatuan a bantayna ket ti Aconcagua iti 6,962 m [22,841 ft]); ti kamagaan a saan a polar a lugar iti daga, ti Desierto Atacama;[8][9][10] ti kadakkelan a katuduan a bakir, ti Katuduan a bakir Amasona; ti kangatuan a kapitolio a siudad, La Paz, Bolivia; ti kangatuan a komersial a madalisiat a danaw iti lubong, Danaw Titicaca; ken, malaksid dagiti pagsukisokan nga estasion idiay Antartika, ti akin-abagatan unay a permanenta a natagtagitao a komunidad iti lubong, ti Puerto Toro, Chile.
Ti kangrunaan a rekurso ti mineral ti Abagatan nga Amerika ket balitok, pirak, gambang, mina ti landok, lata, ken petroleo. Dagitoy a rekurso a mabirukan idiay Abagatan nga Amerika ket nakaited ti adu a matgedan kadagiti pagilianna a naipangpangruna kadagiti panawen ti gubat wenno napardas nga idadakkel ti ekonomia babaen dagiti industrialisado a pagpagilian. Nupay kasta, ti konsentrasion iti panagpataud ti maysa a nangruna a tagilako nga eksport ket masansan a nanglapped ti panagdur-as ti debersidad dagiti ekonomia. Ti panagbalbaliw dagiti presio dagiti tagilako kadagiti sangalubongan a pagtagilakuan ken nakaiturongan ti historikal dagiti nangruna a nangato ken dagiti ababa kadagiti ekonomia kadagiti estado ti Abagatan nga Amerika, ken masansan nga agpataud kadagiti nakaro nga instabilidad ti politika. Daytoy ket pakaiturongan kadagiti ganetget a mangidibersidad ti panagpataud a mangiyadayo manipud ti panangitalinaay kadagiti ekonomia a naidedikado iti maysa a nangruna nga eksport.
Ti Abagatan nga Amerika ket maysa kadagiti kaaduan a biodibersidad a kontinente iti lubong. Ti Abagatan nga Amerika ket balay kadagiti adu a makaay-ayo ken dagiti naisangayan a sebbangan dagiti ayup a mairaman ti llama, anaconda, piranha, jaguar, vicuña, ken tapir. Ti katuduan a bakir ti Amasona ket agtagikua ti nangato a biodibersidad, nga aglaon ti nangruna a proporsion dagiti sebbangan iti Daga.
Ti Brasil ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika, sumakop daytoy iti kagudua ti kalawa ti daga ken populasion ti kontinente. Dagiti nabati a pagilian ken dagiti teritorio ket nabingbingay kadagiti tallo a rehion Ti Es-estado ti Andes, ti Guianas ken ti Akin-abagatan a Balisongsong.
Dagiti kaariping nga isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti tradision, ti Abagatan nga Amerika ket mangiraman pay kadagiti asideg nga isla. Ti Aruba, Bonaire, Curaçao, Trinidad, Tobago, ken ti pederal nga agkamkammatalek ti Venezuela ket nakatugaw iti akin-amianan a kontinental a samang ti Abagatan nga Amerika ken dagitoy ket masansan a mairamraman a kas paset ti kontinente . Iti heopolitika, dagiti isla nga estado ken dagiti ballasiw taaw a teritorio ti Karibe ket sapasap a naigrupo a kas paset ti Amianan nga Amerika, gapu ta isuda ket ad-adayo idiay Plata Karibe, urayno ti San Andres ken Providencia ket politikal a paset ti Colombia ken ti Isla Aves ket tinengtengngel babaen ti Venezuela.[5][11][12]
Dagiti sabali nga isla a mairaman iti Abagatan nga Amerika ket ti Is-isla Galápagos a tagikua ti Ecuador ken ti Isla Paskua ti Panagunagr (idiay Oceania ngem tagikua ti Chile), Isla Robinson Crusoe, Chiloé (dagitoy dua ket tagikua ti Chile) ken Tierra del Fuego (nagbaetan a pinagbingayan ti Chile ken Arhentina). Idiay Atlantiko, ti Brasil ket tagikuana ti Fernando de Noronha, Trindade ken Martim Vaz, ken ti Purpuro SanPedro ken San Pablo, bayat a ti Is-isla Maldivas ket tinurayan babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian, a ti panangiturayna iti is-isla ket sinuppiat babaen ti Arhentina. Ti Is-isla Abagatan a Georgia ken ti Abagatan a Sandwich ket mabalin pay a mainaig iti Abagatan nga Amerika wenno ti Antartika.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Prehistoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket naipampamattian a naisilpo idi iti Aprika manipud ti naladaw a Panawen Paleosoika aginggana ti nasapa a Panawen Mesosoika, aginggana idi nagsisina ti nalatak a kontinente ti Pangaea idi agarup a tawtawen ti napalabas ti 225 a riwriw. Isu a ti Abagatan nga Amerika ken ti Aprika ket makibinningay kadagiti agpapada a posil ken dagiti tuon ti bato.
Ti Abagatan nga Amerika ket naipagpagarup nga isu ti immuna a tinataengan babaen ti tattao idi dagiti tattao ket binalballasiwda ti Rangtay ti Daga ti Bering (itan ket ti Lingsat Bering) idi saan a nakurkurang ngem 15,000 ya tawtawen ti napalabas manipud ti teritorio nga ita nga aldawen ket ti Rusia. Immakarda a nagpa-abagatan babaen ti Amianan nga Amerika, ken kanungpalan a naabotanda ti Abagatan nga Amerika babaen ti Ismo ti Panama.
Ti immuna nga ebidensia iti kaadda ti puli ti tattao idiay Abagatan nga Amerika ket napetsaan idi agarup a 9000 BC, idi dagiti karabasa, dagiti sili ken bukbukel ket nairugrugi a naimuyongan a makan kadagiti kabanbantayan iti Labneng Amasona. Dagiti ebidensia ti damdamili ket adu a mangisingasing a ti manioc, nga agdama pay laeng a nagruna a makan tatta nga aldaw, ket naimuymuyongan idi iti nasapsapa a kas idi 2000 BC.[13]
Babaen idi 2000 BC, adu kadagiti agrariano a komunidad ket nagtataeng kadagiti amin a paset ti Andes ken dagiti nakapalikmut a rehion. Ti panagkalap ket immadu a panagsanay iti igid ti aplaya, ken nangtulong daytoy iti pannakaaramid ti ikan a kas nangruna taudan ti taraon. Dagiti sistema ti panagsibog ket naparang-ay pay iti daytoy a panawen, ken nagtulong daytoy iti idudur-as ti maysa nga agrariano a kagimongan.[13]
Dagiti kultura ti Abagatan nga Amerika ket nangrugrugida a nagpaamo kadagiti llama, vicuña, guanaco, ken alpaca kadagiti kabanbantayan ti Andes idi circa 3500 BC. Malaksid kadagiti usarda a kas taudan ti karne ken dutdot, dagitoy nga ayup ket naus-usar pay para iti panangilugan dagiti tagilako.[13]
Dagiti kasakbayan ti Colombiano a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti idudur-as ti panagpatubo ti mula ken ti ipaparang dagiti pagtaengan ti tao ket nangpalubos para kadagiti adu ken nagtutuon a rugrugi dagiti sibilisasion idiay a Abagatan nga Amerika.
Maysa kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion idiay Abagatan nga Amerika ket idiay Norte Chico, idiay sentral nga aplaya ti Peru. Urayno daytoy ket kultura ti kasakbayan ti seramiko, ti monumental nga arkitektura ti Norte Chico ket maipada kadagiti piramida ti Taga-ugma nga Ehipto. Ti agturturay a klase ti Norte Chico ket nangipatakderda ti network ti pagtagilakuan ken nagparang-ay iti agrikultura ket kalpasann sinaruno daytoy ti Chavín babaen idi 900 BC, segun kadagiti dadduma a karkulo ken dagiti dagiti arkeolohiko a nabirbiruk. Dagiti artipakto ket nabirukan iti lugar a tinawtawagan iti Chavín de Huantar iti moderno a Peru iti kangato iti 3,177 metmetro. Ti sibilisasion ti Chavín ket nagpaut idi 900 BC aginggana idi 300 BC.
Idiay sentral nga aplaya ti Peru, idi agarup a rugi ti umuna a milenio AD, dagiti kultura ti Moche (100 BC – 700 AD, idiay akin-amianan nga aplya ti Peru), Paracas ken Nazca (400 BC – 800 AD, Peru) ket rimmang-ay nga addaan kadagiti sentralisado nga estado nga addaan iti permanente a milisia ken nangpaspasayaat iti agrikultura babaen ti panagsibog ken dagiti baro nga estilo ti seramiko nga arte. Idiay Altiplano, Tiahuanaco wenno Tiwanaku (100 BC – 1200 AD, Bolivia) nangimatonda iti dakkel a network ti komersio a naibatay iti relihion.
Idi agarup a maika-7 a siglo, ti Tiahuanaco ken Wari wenno ti Huari nga Imperio (600–1200, Sentral ken akin-amianan a Peru) ket nagpadakkel kadagiti impluensiada kadagiti amina a rehion ti Andes, ken nagipang-al ti urbanismo ti Huari ken ti relihioso nga ikonograpia ti tiahuanaco.
Dagiti Muisca ket isuda idi dagiti nangruna nga indehenio a sibilisasion nga itan ket ti moderno a Colombia. Nangipatakderda ti konpederasion dagiti adu a sangkatipunan, wenno cacicazgos, ken addaan dagitoy iti nawaya a network iti bukodda a panagtagtagilako. Isuda idi ket dagiti mammanday tibalitok ken mannalon.
Dagiti dadduma pay a nangruna a kultura ti kasakbayan a Columbiano ket mairaman dagiti Cañari (idiay abagatan sentral nga Ecuador), Chimu nga Imperio (1300–1470, akin-amianan nga aplaya ti Peru), Chachapoyas, ken dagiti pagarian ti Aymara (1000–1450, Bolivia ken akin-abagatan a Peru).
Inkabkabilda idi ti kapitoliuoda idiay nalatak a siudad ti Cusco, ti sibilisasion ti Inca ket nagturturay kadagit irehion ti Andes manipud idi 1438 aginggana idi 1533. Ammo daytoy a kas ti Tawantin suyu, ken "ti daga dagiti uppat a rehion," iti pagsasao a Quechua, ti sibilisasion ti Inca ket naisangayan unay ken nadur-as. Ti panagturay ti Inca ket naigay-at iti gangani a sangagasot a lingguistiko wenno dagiti etniko a komunidad, agarup a 9 aginggana ti 14 a riwriw a tattao ket naisilpo babaen ti 25,000 a kilometro ti sistema ti kalsada.
Ti Mapuche idiay Sentral ken Akin-abagatan a Chile ket nanglikud kadagiti Europeano ken Chileno nga agtataeng, ken nangigakat iti Gubat Arauco para kadagii ad-adu ngem 300 a tawtawen.
Pagpagilian ken terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti immuna a dekada ti maika-21 a siglo, dagiti gobierno ti Abagatan nga Amerika ket napnapanda iti politikal a kanigid, nga addaan dagiti daulo a sosialista a nabutosan idiay Chile, Uruguay, Brasil, Arhentina, Ecuador, Bolivia, Paraguay, Peru ken Venezuela. Kaaduan dagiti pagilian idiay Abagatan nga Amerika ket umad-adua nga agus-usar kadagiti proteksionista nga annuroten, ken mangparparigat ti nasaysayaat a panagkaykaysa ti kontinente.
Iti kinaudi, naporma ti maysa nga entidad ti gobierno ket naporma a manggandat a mangitipon dagiti dua nga adda a kappon tiaduana: ti Mercosur ken Komunidad ti Andes, ken mangporma ti maikatlo a kadakkelan a grupo ti pagtagilakuan iti lubong.[22] Daytoy a baro a gunglo ti politika nga ammo a kas ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika ket mangigandat a mangipatakder ti nawaya nga iya-akar ti tattao, panagdur-as ti ekonomia, ti sapsap nga annuroten ti depensa ken ti panagikkat kadagiti taripa.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket agdepdepende iti eksport dagiti napataud a tagilako ken dagiti masna a rekurso ngem iti katimbeng iti lubong; dagiti eksport ti tagilako manipud ti kontinente idi ket 16% iti GDP iti maysa a batayan ti panankisinnukat, no maiyasping iti 25% para iti lubong a kas bsibubukel.[23] Ti Brasil (ti maikapito a kadakkelan nga ekonomia iti lubong ken ti kadakkelan idiay bagatan nga Amerika) ket mangiyuna kadagiti termino dagiti eksport ti tagilako iti $251 bilion, ken sarunuen daytoy babaen ti Venezuela iti $93 bilion, Chile iti $86 bilion, ken Arhentina iti $84 bilion.[23]
Ti pagbaetan ti ekonomia a a nagbaetan dagiti napanglaw ken dagiti nabaknang kadagiti kaaduan a pagilian ti Abagatan nga Amerika ket dakdakkel ngem itikaaduan dagiti dadduma a kontinente . Ti kabaknangan a 10% ketmakaawat iti sumurok a 40% iti matgedan ti pagilian idiay Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, ken Paraguay,[24] bayat a ti kapanglawan a 20% ket makaawat iti 3% wenno basbassit idiay Bolivia, Brasil, ken Colombia.[25]
Dagiti kadakkelan a siudad babaen ti ekonomia idiay Abagatan nga Amerika idi 2010[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "South America". Encyclopædia Britannica.
- ^ Cohen, Saul Bernard. 2003. "North and Middle America" (Ch. 5). Geopolitics of the World System, ISBN 0847699072
- ^ "Americas" Standard Country and Area Codes Classifications (M49), United Nations Statistics Division
- ^ "North America". Atlas of Canada. 2003-11-14. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b North America Atlas National Geographic
- ^ "Panama". Britannica.com. 1999-12-31. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Panama". CIA – The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Parts of Chile's Atacama Desert haven't seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land". National Geographic Magazine. Naala idi 2009-04-18.
- ^ "Driest Place | Driest Desert Atacama Desert". Extremescience.com. 2007-01-25. Naala idi 2009-04-18.
- ^ McKay, C. P. (Hunio 2002). "Two dry for life: The Atacama Desert and Mars" (PDF). Ad Astra. 14 (3): 30.
- ^ South America Atlas National Geographic
- ^ "United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)". Unstats.un.org. 2011-09-20. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b c O'Brien, Patrick. (General Editor). Oxford Atlas of World History. New York: Oxford University Press, 2005. pp. 25
- ^ a b Dagiti karkulo ti kalawa ti daga ken populasion ket naala manipud tiThe 2008 World Factbook nga agdama nga agus-usar ti datos ti Hulio 2007, malaksid no sabali ti naibaga.
- ^ Ti La Paz ket ti administratibo a kapitolio ti Bolivia;
- ^ Mairaman ti Isla ti Paskua ti Panangungar idiay Taaw Pasipiko, ti teritorioti Chile ket masansan a maikabkabil tidiay Oceania. Ti Santiago ket ti administratibo a kapitolio ti Chile; Ti Valparaíso ket ti lugar dagiti miting ti lehislatibo.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina.
- ^ "Falkland Islands: July 2008 population estimate". Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ (Enero 2009) INSEE, Gobierno ti Pransia. "Population des régions au 1er janvier" (iti Pranses). Naala idi 2009-01-20.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina; the Abagatan a Georgia ken ti Is-isla ti Abagatan a Sandwich idiay Abagatan Taaw Atlantiko ket kadawyan a mainaig iti Antartika (gapu tikaasideg) ken awanan iti permanente a populasion, ken agsangsangaili laeng ti periodiko a grupo ti agarup a 100 nga agsuksukimat ken agbisbista.
- ^ http://country-facts.findthedata.org/q/240/2390/What-is-the-capital-city-of-South-Georgia-And-The-South-Sandwich-Islands-a-country-in-the-continent-of-Oceania
- ^ "Globalpolicy.org". Globalpolicy.org. 2008-10-29. Naala idi 2010-10-24.
- ^ a b c "Country Comparison:Exports". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Income share held by lowest 20%". The World Bank. 2011.
- ^ a b c "World Economic Outlook Database". IMF. Abril 2012. Naala idi 2012-05-24.
- ^ "Human Development Report 2011. Human development indices. p.23" (PDF). The United Nations. Naala idi 2011-05-24.
- ^ "Poverty headcount ratio at $2 a day (PPP) (% of population)". The World Bank. 2011.
- ^ "Falkland Islands". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Guyane" (PDF). IEDOM. 2009.
- ^ "Global city GDP rankings 2008–2025". Pricewaterhouse Coopers. Naala idi 31 Hulio 2010.
- ^ "Demographia World Urban Areas p.22" (PDF). Demographia. Abril 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Abagatan nga Amerika iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Temperatura
Ti temperatura ket isu ti numeriko a panagrukod ti pudot wenno lamiis. Ti panagrukodna ket ti panagtakuat ti radiasion ti pudot wenno partikula wenno kinetiko nga enerhia, wenno babaen ti adu a panagkukua ti maysa a termometriko a material. Daytoy ket mabalin a makalibrado kadagiti nadumaduma a gantingan ti temperatura, Celsius, Fahrenheit, Kelvin, kdpy. Ti kammasapulan a pisikal a panangipalawag ti temperatura ket maited babaen ti termodinamika.
Dagiti panagrukod babaen ti bassit a termometro, wenno babaen ti panagduktal ti radiasion ti pudot, ket mabalin a mangipakita a ti temperatura ti maysa a bagi ti material ket mabalin nga agdumduma manipud kadagiti panawen wenno luglugar iti kauneganna. Kas pagarigan, ti kimat ket mabalin a mangipapudot ti bassit a paset ti tangatang a napudpudot ngem ti rabaw ti Init.[1] No dagiti panagbalbaliw ket mapasamak a napardas , wenno bassit unay ti baetanda, iti kaunegan ti maysa a bagi, daytoy ket mabalin nga imposible ti mangaiplawag ti temperaturana.
Iti kaunegan ti maysa a bagi a saan a makisinnukat ti enerhia wenno banag kadagiti kaarubayanna, ti temperatura ket gaganay nga agbalin nga agpapada iti espasio kadagiti mapalabas a panawen. No ti dalan a salputen laeng iti pudot ket nakalukat ti baetan ti dua a bagbagi, ti enerhia ket kankanayon a maidagdagus a mangiyalis a kas pudot manipud ti napudpudot a bagi iti nalamlamiis. Ti kapardas ti pannakaiyalis ket depende iti termal a konduktibidad iti dalan wenno ti pagbeddengan a baetanda . Ti baetan ti dua a bagbagi nga addaan ti agpada a temperatura, awan ti agayus a pudot. Dagitoy a bagi ket makunkuna nga adda iti termal nga ekuilibrio.
Ti kinetiko a teoria ket makaidaton ti napateg ngem limitado a pakabilangan iti panagkukua dagiti material kadagiti mikroskopiko a sistema. Daytoy ket mangipakita ti patingga a temperatura a kas kapadpada ti pateg ti natimbeng a kinetiko nga enerhia dagiti pugto a mikroskopiko a panaggunay dagiti bukodda a konstituento a mikroskopiko a partikula a kas dagiti elektron, dagiti atomo, ken dagitimolekula.
Ti teoretiko a kalamiisan a temperatura ket makunkuna iti patingga a sero. Daytoy ket mabalin a masabat ngem saan a mabalin amaabutan iti pudno a pisikal a sistema. Daytoy ket maibagbaga babaen ti 0 K iti Kelvin a gantingan, −273.15 °C iti Celsius a gantingan, ken −459.67 °F iti Fahrenheit a gantingan. Iti banag a patingga a sero, dagiti panaggunay dagiti mikroskopiko a konstituente ket bassit laeng .
T temperatura ket nangruna kadagiti amin a a pagobraan ti masna a siensia, a mairaman ti pisika, heolohia, kimika, dagiti atmosperiko a siensia ken biolohia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chang, Hasok (2004). Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 978-0-19-517127-3.
- Zemansky, Mark Waldo (1964). Temperatures Very Low and Very High. Princeton, N.J.: Van Nostrand.
- T. J. Quinn (1983), Temperature, Academic Press, Londres.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Temperatura iti Wikimedia Commons
- Ti maysa nga elementaria a pangyuna iti temperatura (Ingles)
- Ania kadi ti Temperatura? (Ingles)
- manipud ti Estado nga Unibersidad ti Oklahoma (Ingles)
- Ti natimbeng a tinawen a temperatura babaen ti pagilian (Ingles)


text:
Legal a Pagannurotan
Copyright
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, Inc. All rights reserved.
Daytoy a website ket impablaak ken manmanteneren ti Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. (“Watchtower”). Malaksid no adda sabali a nadakamat, ti amin nga impormasion nga adda iti daytoy a website ket kukua (intellectual property) ti Watchtower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
Legal a Simbolo
Ti Adobe, logo ti Adobe, Acrobat, ken logo ti Acrobat ket legal a simbolo ti Adobe Systems Incorporated. Ti iTunes ken iPod ket legal a simbolo ti Apple Inc. Amin a legal a simbolo ken dadduma pay a rehistrado a simbolo ket kukua dagiti kompania nga agik-ikut kadagita.
Pagannurotan iti Panagusar ken Pammalubos iti Panangusar iti Website
Dagiti Pagannurotan iti Panagusar ti mangiwanwan iti panangusarmo iti daytoy a website. No usarem daytoy a website, kayatna a sawen a naan-anay nga umanamongka kadagiti Pagannurotan iti Panagusar. No saanka nga umanamong kadagitoy a Pagannurotan iti Panagusar wenno iti aniaman a pasetna, saanmo nga us-usaren daytoy a website.
Ania ti ramanen ti umiso a panagusar? Mabalinmo a luktan, i-download, ken i-print dagiti adda copyright-na nga artwork, elektroniko a publikasion, musika, ladawan, text, video (“Linaon”) manipud iti daytoy a website ngem agpaay laeng kenka ken iti panggep a saan a panguartaan, iti pamay-an a saan a malabsing dagiti restriksion a nadakamat iti baba ken iti aniaman a paset daytoy a Pagannurotan iti Panagusar. Gapuna, saanmo a mabalin nga aramiden dagiti sumaganad:
Mangi-post iti Linaon daytoy a website iti Internet (aniaman a website, file-sharing site, wenno social network);
Mangipablaak manen iti Linaon daytoy a website a kadua wenno kas paset ti aniaman a software application;
Mang-reproduce, mang-duplicate, mangkopia, wenno mangusar iti material iti daytoy a website tapno mailako wenno maisukat iti kuarta (uray no awan ti ganansia), agraman ti panangiwaras kadagiti application ti kompiuter a naibatay iti, naikonektar, wenno nai-link (static man wenno dynamic) iti daytoy a website;
Mang-access iti daytoy a site tapno mangaramid ken mangiwaras iti source code, tool, wenno teknik iti panangaramid iti aniaman a systematic wenno automated data collection (a pakairamanan ti awan limitasionna nga scraping, data mining, data extraction, ken data harvesting) iti mismo a website, wenno mainaig iti daytoy a website;
Di umiso a panangusar iti website wenno kadagiti serbisio daytoy, kas iti pannakibiang wenno panang-access iti website wenno kadagiti serbisio daytoy babaen iti panangusar iti sabali a pamay-an a saan a direkta a nadakamat;
Mangusar iti daytoy a website iti aniaman a pamay-an a pakaigapuan, wenno mabalin a pakaigapuan, ti pannakadadael ti website wenno pannakalapped iti pannakausar wenno pannaka-access daytoy a website; wenno iti aniaman a pamay-an a maisalungasing iti linteg, illegal, sinasaur, wenno makadangran, wenno adda pakainaiganna iti aniaman a panggep wenno aktibidad a maisalungasing iti linteg, illegal, sinasaur, wenno makadangran;
Mangusar iti daytoy a website iti aniaman a panggep a mainaig iti panaglako.
Panangsalungasing Kadagiti Pagannurotan iti Panagusar
Malaksid kadagiti dadduma pay a kalintegan ti Watchtower a nailanad iti daytoy a Pagannurotan iti Panagusar, no salungasingem dagitoy a Pagannurotan iti Panagusar iti aniaman a pamay-an, mabalin nga aramiden ti Watchtower ti ibilangna a maitutop a panangtaming iti panaglabsing, a pakairamanan ti panangsuspende iti pananglukatmo iti daytoy a website, panangiparit kenka a manglukat iti daytoy a website, pananglapped kadagiti kompiuter a mangus-usar iti IP address-mo a manglukat iti daytoy a website, panangkontak iti Internet service provider-mo tapno lapdanna ti pananglukatmo iti daytoy a website ken/wenno panangidarum kenka.
Panagbalbaliw
Mabalin a sagpaminsan a baliwan ti Watchtower dagitoy a Pagannurotan iti Panagusar. Mangrugi a maipatungpal ti rebisado a Pagannurotan iti Panagusar iti daytoy a website iti petsa a maipablaak iti daytoy a website ti rebisado a Pagannurotan iti Panagusar. Pangngaasim ta regular a kitaem daytoy a page tapno sigurado nga ammom ti kaudian a bersionna.
Linteg ken Hurisdiksion
Dagiti linteg ti State of New York, U.S.A. ti mangiwanwan ken masurot iti panangtarus kadagitoy a Pagannurotan iti Panagusar, uray adda dagiti probision ti conflict of laws. Ti aniaman a legal nga aksion mainaig kadagitoy a Pagannurotan iti Panagusar ket rumbeng a maidatag iti maysa nga state wenno federal court a makinsakup iti State of New York, U.S.A.
Panamagsisina Kadagiti Paset ti Katulagan
No ti korte nga addaan iti autoridad ikeddengna a ti maysa a probision iti daytoy a Pagannurotan iti Panagusar ket awan pategna, saan a balido, saan a maipatungpal, wenno illegal, agtultuloy latta a maipatungpal ti dadduma pay a probisionna. No saan a maipatungpal ti Watchtower ti aniaman a probision iti daytoy a Pagannurotan iti Panagusar, dina kayat a sawen a saanto pulosen a maipatungpal dayta wenno awanen ti kalintegan ti Watchtower a mangipatungpal iti dayta a probision.
Kompleto a Katulagan
Dagitoy a Pagannurotan iti Panagusar ket agserbi a kompleto a katulagan iti nagbaetam ken iti Watchtower mainaig iti panangusarmo iti daytoy a website, ken daytoy ti kasukat ti amin nga immuna a katulagan mainaig iti panangusarmo iti daytoy a website.


text:
Seychelles
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Seychelles
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti purpuro ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti pagilian nga isla
- Is-isla ti Aprika
- Is-isla ti Taaw Indiano
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
1922
Ti 1922 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti Domingo (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra A).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero – Mangrugi ti tawen iti kadakkelan a gay-at ti Imperio a Britaniko, a mangsakop daytoy iti pagkapat iti lubong ket nagturturay kadagiti sumurok a maysa kadagiti uppat a tattao iti lubong.
- Enero 29 – Nawaswas ti kappon ti Costa Rica, Guatemala, Honduras ken El Salvador.
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 6 – Sinaruno ni Papa Pio XI (Achille Ratti) ni Papa Benedicto XV, tapno agbalin nga iti maika-259 a papa.
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 3 – Naidutok ni Joseph Stalin a kas Sekretario heneral ti Komite Sentral ti Partido Komunista ti Sobiet.
- Abril 13 – Linukatan ti estado ti Massachusetts amin dagiti publiko nga opisina para iti babbai.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 17 – Betty White, Amerikana nga aktres, personalidad ti telebision ken aktibista ti nam-ay ti ayup
- Enero 21 – Paul Scofield, Ingles nga aktor (pimmusay 2008)
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 8 – Cyd Charisse, Amerikana nga aktres ken sumasala (pimmusay 2008)
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 10 – Judy Garland, Amerikana a kumakanta ken aktres (pimmusay 1969)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 16 – José Saramago, Portuges a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2010)
- Nobiembre 14 – Boutros Boutros-Ghali, Ehipsio a maika-6 a Sekretario Heneral ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (pimmusay 2016)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 4 – Gérard Philipe, Pranses nga aktor (pimmusay 1959)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hulio–Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 2 – Alexander Graham Bell, naiyanak nga Eskoses nga imbentor (naipasngay 1847)
Oktubre–Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 18 – Marcel Proust, Pranses a mannurat (naipasngay 1871)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1922 iti Wikimedia Commons


text:
Bantay
Ti bantay ket maysa a dakkel a porma ti daga a gumay-at ti ngato dagiti naipalawlaw a daga iti maysa a napatingaan a lugar a kadawyan iti porma ti maysa a pantok. Ti bantay ket sapasap a napadpadsok ngem ti maysa a turod. Dagiti bantay ket naporma babaen dagiti tektoniko a puersa wenno bulkanismo. Dagitoy a puersa ket lokal a makaipangato ti rabaw ti daga babaen ti sumurok a 10,000 kadkadapan (3,000 m). Dagiti bantay ket in-inutda a manurunor babaen dagiti tignay ti karayan, kondision ti tiempo, ken dagiti glasier. Adda dagiti bassit a bantay a naipaadayo kadagiti pantok, ngem kaaduan ket rumsua kadagiti dakkel a kabambantayan.
Ti katayagan a bantay iti Daga ket ti Bantay Everest idiay Himalaya ti Asia,a ti pantokna ket 8,848 m (29,029 ft) ti ngato ti natimbeng a lesaad ti baybay. Ti katayagan nga ammo a bantay iti Sistema a Solar ket ti Olympus Mons idiay planeta ti Marte iti 21,171 m (69,459 ft).
Dagiti linaon
Panangipalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan ti unibersal a panangipalawag iti bantay. Ti kangato, tomo, rtallo a dimension a representasion ti langa ti daga, kapadsok, pannakabaet ken panagtultuloy ket nausar a kas kriteria para iti panangipalawag iti bantay.[1] Iti Ingles a Diksionario ti Oxford ti bantay ket naipalawag a kas "ti natural kangato ti rabaw ti daga a kellaat a ngumato iti adu wenno bassit manipud ti kaarubayan a lessaad ken makagun-od iti a maysa nga altitud a, relatibo iti kadenna a kangato, ket nakangayngayed wenno nalatak."[1]
No man ti langa ti daga ket matawagan iti bantay ket mabalin nga agdepende iti lokal a panagusar. Ti kangatuan a puntos sidiay San Francisco, California, ket tinawtawaga iti Bantay Davidson, uray pay no ti katayagna iti 300 m (980 ft), a mangaramid daytoy a duapulo a kadkadapan a basbassit iti kababa para iti bantay babaen ti kadagiti panangikeddeng ti Amerikaw. Iti pay maipada, ti Bantay Scott iti ruar ti Lawton, Oklahoma ket 251 m (823 ft) manipud ti babana aginggana ti kangatuan a puntos. Ti Diksionario ti Pisikal a Heograpia ti Whittow[2] ket nangibagbaga nga "Adda dagiti turay a mangikeddeng a ti kalatak iti ngato ti 600 m (2,000 ft) a kas banbantay, dagiti adda iti baba ket naibagbaga a kas dagiti turod."
Idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken idiay Republika ti Irlanda, ti bantay ket kadawyan a naipalawag a kas ti ania man a pantok iti saan a basbassit 2,000 kadkadapan (wenno 610 metmetro) iti katayag,[3][4][5][6][7] bayat a ti opisial a panangipalawag ti banatay ti gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian, para iti panggep ti panagserrek, ket ti pantok ti 600 metmetro wenno nagatngato.[8] Iti pay maipatinayon, adda dagiti panangipalawag a mangiraman ti kammasapulan a topograpikal a prominensia, ken kadawyan ti 100 wenno 500 kadkadapan (30 wenno 152 m).[9] Bayat ti kapautan, ti Estados Unidos ket ipalawagna ti bantay a kas ti 1,000 kadkadapan (300 m) wenno nataytayag. Ti amia man a maipada a porma ti daga nga ab-ababa ngem iti daytoy a katayag ket maikeddeng a turod. Nupay kasta, ita nga aldaw, ti United States Geological Survey (USGS) ket nangikeddeng a dagitoy a termino ketawanan kadagiti teknikal a panangipalawag idiay Estados Unidos.[10]
Ti panangipalawag ti Enbironmental a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti "kabambantayan nga enbironmento" ket mangiraman ti ania man kadagiti sumaganad:[11]
- Kangato ti saan a basbassit ngem 2,500 m (8,200 ft);
- Kangato ti saan a basbassit ngem 1,500 m (4,900 ft), nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 2 gradgrado;
- Kangato ti saan a basbassit ngem 1,000 m (3,300 ft), nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 5 gradgrado;
- Kangato ti saan a basbassit ngem 300 m (980 ft), nga addaan iti 300 m (980 ft) a sakop ti kangato iti uneg ti 7 km (4.3 mi).
Ti panagusar kadagitoy a panangipalawag,dagiti bantay ketsakupenda ti 33% iti Eurasia, 19% iti Abagatan nga Amerika, 24% iti Amianan nga Amerika, ken 14% iti Aprika.[12] Kas sibubukel, 24% iti masa ti daga ti Lubong ket kabambantayan.[13]
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti klima kadagiti banatay ket agbalin a nalamlamiis kadagiti nangato nga elebasion, gapu ti waya a panangipapudot ti init iti rabaw ti Daga.[14] Ti init ket dagus a papudotenna ti rabaw ti rabaw ti daga, bayat a ti epekto ti inbernadero ket agtignay a kas ules, ken mangiballatek ti pudot iti ayan ti Daga a mapukawto koma iti limbang. Ti epekto ti inbernadero ket mangitalinaay a mangpapudot ti angin iti ababa nga elebasion. No ngumatngato ti elebasion, bumassit met ti epekto ti inbernadero, isu nga agpababa ti ambiente a temperatura.[15]
Ti gatad ti panagpababa ti temperatura iti kanagato, a tinawtawagan ti enbironmental a gatad ti panaglabas, ket saan nga agnanayon (idaytoy ket mabalin nga agbaliw iti inaldaw wenno babaen ti tiempo ken ti pay rehion), ngem ti kadawyan a gatad ti panaglabas ket 5.5°C tunggal 1,000 m (3.57°F tunggal 1,000 ft).[16][17] Isu a, ti ingangato iti 100 metmetro iti bantay ket agarup a kapada ti panaggunay iti 80 kilkilometro (45 milmilia wenno 0.75° iti latitud) iti ayan ti kaasitgan nga ungto.[18] Daytoy a pannakaikabagian ket aproksimado laeng, nupay kasta, gapu ta dagiti lokal a banag a kas ti kaasideg kadagiti taaw (kas ti Taaw Artiko) ket mabalin a nadaras a mangbaliw ti klima.[19] No ngumatngato ti altitud, ti nangruna a porma ti panagtudtudo ket agbalin a niebe ken pumigsa met dagiti angin.[20]
Ti epekto ti klima iti ekolohia iti maysa a kanagto ket mabalin akaaduan a maala babaen ti kombinasion ti kaadu ti panagtudtudo, ken ti biotemperatura,a kas inpalawag babaen ni Leslie Holdridge idi 1947.[21] Ti biotemperatura ket ti natimbeng a temperatura, nga amin a temperatura iti baba ti 0 °C (32 °F) ket naikedengda a 0 °C. No ti temperatura ket ti baba ti 0 °C, dagiti mula ket saanda nga agtubo, isunga tieksakto a temperatura ken saan nga importante. Dagiti pantok ti banbantay nga addaan iti permanente a niebe ket mabalin nga addaan iti biotemperatura iti baba ti 1.5 °C (34.7 °F).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Gerrard 1990.
- ^ Whittow, John (1984). Dictionary of Physical Geography. London: Penguin. p. 352. ISBN 0-14-051094-X.
- ^ Nuttall, John & Anne (2008). Inglatera. The Mountains of England & Wales. 2 (maika-3 nga ed.). Milnthorpe, Cumbria: Cicerone. ISBN 1-85284-037-4.
- ^ "Survey turns hill into a mountain". BBC. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ "A Mountain is a Mountain – isn't it?". www.go4awalk.com. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ "mountain". dictionary.reference.com. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ Wilson, Peter (2001). "Listing the Irish hills and mountains" (PDF). Irish Geography. Coleraine: University of Ulster. 34 (1): 89. doi:10.1080/00750770109555778.
- ^ "What is a "Mountain"? Mynydd Graig Goch and all that...". Metric Views. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ Helman, Adam (2005). The Finest Peaks - Prominence and Other Mountain Measures. Trafford Publishing. ISBN 978-1412059954.
- ^ "What is the difference between lake and pond; mountain and hill; or river and creek?". USGS. Naala idi 11 Pebrero 2013.
- ^ Blyth 2002, p. 74.
- ^ Blyth 2002, p. 14.
- ^ Panos (2002). "High Stakes" (PDF). Naala idi 17 Pebrero 2009.
- ^ Lazaridis, Mihalis (2010). First Principles of Meteorology and Air Pollution. Springer. p. 70. ISBN 978-9400701618.
- ^ Lutgens, Frederick K.; Tarbuck, Edward J. (1998). The Atmosphere: An Introduction to Meteorology. Prentice Hall. pp. 15–17, 30–35, 38–40. ISBN 0-13-742974-6.
- ^ "Adiabatic Lapse Rate". Goldbook. IUPAC. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 21 Pebrero 2007.
- ^ Dommasch, Daniel O. (1961). Airplane Aerodynamics (3rd ed.). Pitman Publishing Co. p. 22.
- ^ Blyth 2002, p. 15.
- ^ "Factors affecting climate". The United Kingdom Environmental Change Network. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 16 Hulio 2011.
- ^ Blyth 2002, p. 12.
- ^ Lugo, Ariel E.; Brown, Sandra L.; Dodson, Rusty; Smith, Tom S.; Shugart, Hank H. (1999). "The Holdridge Life Zones of the conterminous United States in relation to ecosystem mapping". Journal of Biogeography. 26 (5): 1025–1038. doi:10.1046/j.1365-2699.1999.00329.x.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Banbanatay iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig iti Banbantay iti Wikimedia Commons
- Fraknoi, A., Morrison, D., & Wolff, S. (2004). Panagbanbaniaga kadagiti Planeta. Maika-3 nga Ed. Belmont: Thomson Books/Cole.


text:
KRITIKA KEN PANIRIGAN
Premio Andel 2003-2004
Iti bukod a Kritika ken Panirigan ni JAIME M. AGPALO, JR.
Criticism should not be querulous and wasting, all knife and root-pulling, but guiding, instructive, inspirational.
—Ralph Waldo Emerson—
KARAYO ITI TANAP
UMUNA A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Premio Andel 2003-2004
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque
AMA, AMA, NAGPINTAS KET A SARITAN!
Ita laeng a mabasak daytoy a sarita, Abril 7, 2005. Diak nga impagarup, a makabasaak pay iti kastoy a klase ti sarita.
Idi sinuratko ti Kritisismo ken Panirigan ti sarita nga “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla ken naiserie iti TAWID NEWSMAGASIN ken mabasa iti http:kamalig.blogspot.com napukawsan ti ayat kadagiti pluma ni mannurat, kunkunak la ket ngarud.
Ngem adtoy ti ayat, a kas iti ayat a nailadawan iti sarita ni Manuel Arguilla.
TI PUNDASION TI PAMILIA NI ILOKANO.
Wen, isu daytoy ti pakabuklan a ladawan ni sarita ni apo Prescillano N. Bermudez. Daytoy a saritana, imparangna, saan laeng a dagiti tradision ken kabibiag ni Ilokano iti eksena ti kallaysa no dipay ket ti kapipintasan amin a ladawan ti pamilia ni Ilokano. Ti ideal a pamilia-Ilokano.
Naiparang ditoy no kasano a pundaren wenno bangonen ti maysa a pamilia. No kasano a pundaren ni Ilokano ti pamiliana. Napno ti ayat. nabangon iti AYATken PAMMATEG, PANANGILALA ken SAAN A MANAGIMBUBUKODEN. Nga isu daytoy ti ipannakkel ni Ilokano nga awan iti sabali a puli.
Napno iti ayat. Wen, napno iti ayat. Sarita a napno iti ayat. Parang a napno iti ayat. Imparang ti author a ti ayat a kas pundasion ti nasiken ken naragsak a pamilia. Imparang ti author ti nasiken a relasion ti tunggal kameng ti pamilia.
Iti rugi, agingga iti gibus ti sarita, saanak a nakakita iti uray sangkabassit la koma a pagilasinan ti gura, lunod, ken negatibo a panunot. Saanko a nakita daytay risiris a naynay a mismisuotak a dinnadaelan iti kinatae, este, kinatao iti tunggal maysa. Diak a nakita daytay risiris a negatibo ti ipasana a ladawan kadagiti ubbing nga agbasbasa. Diak nakita ti risiris a naiyaon iti nangisit a puso.
Ti nakitak ket pasig amin nga ayat. Isu daytoy ti rason no apay a nangabak iti Umuna a Gungguna, iti salip ti maipapan iti ayat.
Nabayag met ngamin a nagnunog ti Ilocano psyche kadagiti sarita a nagrisiris iti no saan a napisikalan a ranggas ket dagiti bileg ti nangisit a sugpeng a naiyaon kadagiti ngiwat ti naimaldit a basaen. Dagiti risiris a napnoan iti liput, gulib, ranggas ken kinadangkok, a saan laeng iti maysa nga indibidual wenno ad-adu pay no di ket pati pay nakaparsuaan ken sanikua. Iti kababayag a kababasa kadagiti sarita a nabugasan iti ranggas, ket apektaranna ti Ilocano psyche wenno kaunggan ti readers.
Ket daytoy ket saanna nga iladawan ti pudno a kabibiag ni Ilokano; ti pudno a pamilia ni Ilokano; ti ipagpanpannakkel ni Ilokano no apay nga Ilokano a kataknengan ken kadayawan amin a puli.
Puraw ti puso ken isip ni Ilokano. Puraw ti kaunggan dagiti mannurat-Iluko. Mamatiak pay laeng a saan laeng a napulpulos a pulkok ti apiten iti talon ti Literatura Ilokana.
Ket daytoy a sarita ti mangipaneknek.
TI BALABALA TI SARITA:
Nagkatlo a paset.
1. Ti panagpitik ti puso.
Bertdey ni Pedong. Ket ditoy malagipna pagraywanna a ni Milagring. Ti panaginnaddayoda ken ni Milagring. Ti irurukuas ti sabali nga ayat, kalpasan iti ipupusay ti immuna nga ayat….
Itoy a paset, inladawan ni author ti tipikal a buya iti away. Ti buya iti away a kabarbaro a nagdappatan. Ti biag dagiti babbaro ken babbalasang iti away. Ti aramid, ugali ken kultura ni Ilokano a naikawes kadakuada.
No kasano ti irurukuas ti baro a sulbod ni ayat kalpasan ti ipapatay ti immuna nga ayat. Naiparang ti pinget ti ibabangon iti namnama kalpasan iti pannakadaleb. Ket iti itatakder mulien manen ti sabali pay nga arapaap.
Daytoy a paset ti prefigure/foreshadowing wenno paripirip ti pakabuklan wenno summation wenno nagkaysa a pakabuklan ti sarita. Ti panangbangon ti maysa a pamilia. Ket daytoy ti rugina.
Nagdappat met ni Pedong tapno maaddaan met iti bukod a daga. Ti daga ditoy ket
saan laeng a napisikalan a daga no dipay ket maysa a simbolismo. Maysa a simbolo. Diak a masibbolen no asinon ti authorna daytoy a binatog: “Ti lalaki, dinto naan-anay a lalaki, agingga maaddaan iti bukod a daga.”
Isu daytoy ti suma total a lablabiden ti author itoy nga umuna a paset ti balabala ti saritana. Ti panangsapul ken pannakasapul ti “bukod a daga.”
2. Ti panangtagikua ti bukod a daga.
Iti pisikal wenno iti aktual a pasamak, addan ti bukod a daga ni Pedong. Nalawa ti nadappatanna.
Iti simbolismo ti sarita, adda metten ti daga a tagikuaen ni Pedong. Ket tapno matagikuana dayta a daga, nasken ngarud ti kallaysa a maiparang tapno “matagikua dayta a daga.”
Ket itoy a paset, naiparang ti ritual ti kallaysa. Dagiti ugali ken pammati ni Ilokano maipapan iti kallaysa a kas iti: parwad, ti innuna ti nobio ken nobia a tumakder wenno weno umaddang ken umuli, ti sala, ti panagibitor iti kuarta, tinnulong ken kinnarrubaan ken dadduma pay a nakail-Ilokano a pagteng. Ti kanta. Ti dallot ken ti dallang.
Ti dallot ken ti dallang, ket gagangay a pammagbaga. Ngem itoy a dallot ken ti dallang nga imparang ti author ket adda ti bugas ti angaw ken pantasia.
Ti pantasia a parang iti dallot ken ti dallang ket iparangna ken ibagian ti pantasia a mapasamak iti “panangtagikua” kadayta a bukod a daga. Ti author ket dina kayat nga ibaga iti direkta ti kayatna a sawen. Kas disipulo ti arte ti literatura, nasken a dagiti naalas a banag ket pamintasenna, padaegenna ken pagbalinenna a bunga ti malalaki nga arte. Arte a nakadadaeg ken pagdamdagan.
Artista ti maysa a mannurat. Kas maysa a literary artist, adda kenkuana dagiti kalidad a mangpapintas ti saan a nanakman a pagteng ken parang a dina maliklikan. Dagiti eksena a di maiparbeng iti sapasap nga agbasbasa.
Ket imbes nga indetalie ti author ti eksena, inaramatna ti dallot a kas parang ti sumaruno nga eksena ti sarita. Ti eksena a saan a nanakman nga iderekta nga ibaga. Ngem imbagana ditoy iti artistiko a wagas a mamagtinnag nga isem ti mauy-uyos a misuot. Kastoy ti panangiladawan ti author:
Ay, di babai a nasarakak napnuan gayam iti galad
Ta idi tumupra, ay, tinukel ti perlas!
Idi umisbo, Kabsat, puro nga arak!
Idi agdigos ket agis-iso-- dagiti kursingna
Ay, pasayan a rumanisak!
Ket wen a, makabartek a talaga ti “agay-ayam iti bukod a daga.” Dayta pasayan a rumanisak. (Rumanisak, kayatna a sawen: aglaglagto, agpangato-agpababa).
Ania la ket daytan! Kasla perlas ti ituprana? Kasla sago ngarud nga agtutukel a. Saan a nadaruy nga adi-adi ti isbo.
Ipasegundana pay daytoy a kanta, a kas pammasingked ti eksena:
Annay, pusok, annay, annayyy!
Nasakit, naut-ot la unay
Itdem kaniak ta pannaranay
Ta kaasiak a maidasay…!
Dayta no damo a bangkagen ti TI BUKOD A DAGA.
Kadagiti tumitiliw ti simbolismo ken paripirip iti sarita, maysa a sutil nga eksena daytoy. Eksena a mapasamak iti naan-anay a panangtagikua ti “TI BUKOD A DAGA.”
3. Ti daga. Ti eksena iti daga. Ti paynal a daga.
Agurayka man ketdi. Dagaak a daga, ditoy amangan met no sabali a daga ti adda dita utekyo?
Sus amaya, ti daga nga ibagbaga ditoy ni apo Prescy Bermudez ket PAMILIA!
Ti Daga ditoy ket ti PAMILIA.
Ti daga a pagitukitan ni ama iti bin-i ti namnama ken arapaapna.
Ti daga nga inspirasion iti biag ti ama.
Ti daga a pagrusingan wenno pagtubuan dagiti saringitda ken ni kaingungot.
Ti daga a maibilang a kabassitan a porma ti gobierno, gobierno nga iturayan ni ama ken ni ina.
Ti daga a pundasion ti nalinteg ken nanakman nga umili iti gimong.
Ti daga, nga inladawan ditoy ni apo Prescy ket daga a kapipintasan ken kasisikenan amin a daga a ladawan ti natakneng ken nadayaw nga Ilokano.
Daytoy a daga, nga inladawan ni author ket nagkaysa (summation) a daga ni Ilokano. Nagkaysa a pamilia ni Ilokano.
Daga ni Ilokano. Pamilia ni Ilokano a napno iti ayat.
Kasano iti kaadalem dayta nga ayat iti pamilia ni Ilokano?
From generations to generations!
Iti sarita: imparang ni author ti napnuan nga ayat ti asawa ken ni asawana. Ti anak ken ti nagannak. Ti apo ken dagiti apong. Isu adayta nga AYAT a pundasion ti pamilia ni Ilokano ket naadalem la unay ta uray la naglabas iti henerasion ken henerasion.
No awan ti AYAT iti pamilia ni Ilokano, masinasina daytoy. Sumiasi kadagiti tagipatgen (values). Ket saan laeng a dayta a pamilia ti maapektaran no dipay ket ti gimong. Ta ti pamilia ti kabassitan a porma ti gobierno. No ti pamilia ket awanan ti AYAT, ekpektarem met ngarud nga awan iti namnamaem nga urnos, dayaw ken kananakem.
Nalaka laeng nga iladawan ti pamilia nga awanan iti AYAT. Maamiris daytoy iti/kadagiti annak babaen iti tignay, panagpampanunot, panagsasao, ken kinaawan iti panagdayaw saan laeng a ti bukodna a bagi no dipay ket iti padana a tao. Makita dagiti pagilasinan iti saan a nanakman a pannakipulapolna kadagiti padana. Itoy a parang, ti pamilia a nagtaudanna ket saan a nabangon iti AYAT.
Ti puso dagiti annak ditoy ti daga. Daytoy a puso-daga, ti pagitukitan dagiti nagannak iti bin-i ti tagipatgen-Ilokano (Ilocano-values). Ket inton dumakkel dagiti annak, apitendanto ti bunga dagitoy a bin-i nga isu met ti indanto itukit iti padana, iti gagayyemda ken kapulapol, iti gimong ken iti sangkataw-an. No nagmulaka iti ayat, ayat met laeng iti maapit.
Pamilia ni Ilokano a napnuan iti ayat. Isu daytoy ti inladawan ni apo Prescillano Bermudez, Sr. itoy a saritana.
Kastoy ti kapintas daytoy a sarita, isu a nangabak iti Umuna a Gungguna. ##
__________________________________________________________________
**(Padaanan ti sumaruno a sarita: ti TAGILANGA ni Noli S. Dumlao, a nangabak iti Maika-2 a Gungguna)
Monday, April 11, 2005
PREMIO ANDEL 2003-2004
Posted by Ka Iddo at 8:39 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH;
awatenna ti Progress Award for Education
Pinili ti United Filipino Council of Hawai’i ni Dr. Aurelio Solver Agcaoili a kas naisangsangayan nga edukador iti sibubukel nga Estado ti Hawai`i babaen ti panangitedna kenkuana iti pammadayaw a Progress Award for Education.
Maiyawatto daytoy nga award kenni Agcaoili iti maysa a pormal a seremonia iti Royal Hawaiian Hotel iti Waikiki, Hawai`i, iti Estados Unidos ti Amerika inton Nobiembre 24. Kadua ni Agcaoili a mapadayawan dagiti dadduma pay a binigbig ti UFCH, maysa nga aliansa dagiti adu nga organisasion dagiti Filipino iti nadumaduma a parte ti Hawai`i.
Binigbig ti UFCH ni Agcaoili gapu iti aramidna iti edukasion saan laeng iti uneg ti Unibersidad ti Hawai’i nga agdama a pagpapaayanna a kas manursuro iti Ilokano, iti pelikula ti Filipinas ken kultura a popular, iti literatura, iti panagiyulog ken interpretasion, ken iti drama. Kaduana dagiti nagduduma civic organizations ken cause-oriented groups, kasta met ti GUMIL Hawai`i, Annak ti Kailokuan iti Amerika, ken ti Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano, inrusuat ni Agcaoili ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures. Isu met laeng ti nangirubuat iti Fiesta Ilokano ken Amianan a naangay iti Philippine Consulate General ken manamnamanto manen a maangay iti kada Pebrero a bulan a pannakarambak ti Philippine Arts Month.
Kinonseptualisa ni Agcaoili ti agtultuloy a pannakaedukar ti komunidad kadagiti isyu iti kanser ken iti kinaranggas iti taeng babaen ti 4K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kanser ken iti Kinaranggas iti Taeng) ken ti 3K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kinaranggas iti Taeng), agpada a community language program nga adda iti babaen ti Ilokano Language and Literature Program iti Unibersidad ti Hawai`i. Kadua ni Agcaoili a nangisayangkat kadagitoy nga inisiatiba ti Asian American Network for Cancer Awareness, Research and Training, ken ti Domestic Violence Clearinghouse and Legal Hotline-Pilipina Rural Project.
Ni Agcaoili met laeng ti maysa kadagiti nangirugi iti Nakem Conferences a maysa itan a tignayan ken addaanen iti country chapter iti Filipinas, ti Nakem Conference Philippines nga ipangpanguluan ni Dr. Alegria Tan Visaya, sekretaria ti Board of Regents ti Mariano Marcos State University.
Nileppas ni Agcaoili, babaen iti Presidential Scholarship, ti kinadoktorado iti Unibersidad ti Pilipinas a nangisuruanna sakbay a nagpa-Amerika. Dua pay a masterado ken dua a kurso a batsilier ti niringpas ni Agcaoili.
Mannurat ni Agcaoili iti Bannawag; kasta met nga agsursurat iti Ingles ken Tagalog. Ti nobelana a Dangadang ti maysa kadagiti napadayawan iti Centennial Literary Prize idi 1998.
Friday, November 23, 2007
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH
Sunday, November 18, 2007
Villafania’s poetry book launched
The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.
Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.
The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.
The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.
KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.
Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”
Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.
Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.
Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.
Monday, October 29, 2007
An Open Letter To KWF & DJGT Foundation
Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language
We are losing our language very fast. When we lost our native tongue, we also lost our knowledge, our thinking, culture, but most of all, our identity.
We, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. This open letter is to lay propositions to answer the imperative issues. If we work together, the better chances to get rid of these pervasive tribulations.
The most common problem is more and more kabaleyan address their native tongue as impediment. Others prevail such as, in school, student or pupil fined of one peso per word who caught speaking their native tongue. Second, commercial establishments prepare to approach customers in Tagalog. Third, teenagers contributed large slice in the obstruction of their parents’ language.
There should be massive information and dissemination to boost the awareness to speak our native tongue. Produce more books, magazine, comics, journals, newsletters, and newspapers written in Pangasinense. The language would be vanished if there were no dictionary, no literature, and no text of any kind.
In school, speaking in English or Filipino in class should be sternly enforce only inside classrooms and be optional in the hallways, library, grounds and other places. To decimate the freedom of speech and expression in the institution of knowledge is paradoxical.
Creating more laws to preside over commercial establishments let our native tongue spoken freely and or presenting a Pangasinense translation in every signage and advertisement.
Address the teenagers the love of native tongue by gathering them to seminars, symposia, and round-tables. Working with the community people on this matter really helps.
The realization comes only after the strong will. The key to getting a language rejuvenated is getting fresh age band of speakers.
As said, we, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. Working together to decline extinction, the more courage, sacrifices and efforts show.
This writing is most likely to share, as a writer, a cultural worker, a grandfather, a father in helping to address our common problems…
Thursday, October 25, 2007
WHITE LADY
Ti White Lady Iti Loakan Road
PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.
Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.
“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.
White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?
Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.
Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.
Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.
Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.
Idi 1986, nagkaseraak iti Tañedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.
White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.
Medios. Masapul iti mediosna..
“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.
Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!
“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.
“Pasado ala-unan.”
Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.
Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.
“Ania ti petsa ita?”
Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.
“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”
Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?
Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.
Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.
Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.
Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.
Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”
Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.
BROOOOOMM!!!
Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.
“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.
Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.
“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.
Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.
Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.
Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.
Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.
Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.
Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…
*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006
Monday, October 08, 2007
Cordillera Autonomy
Naatap ti Autonomia Ti Cordillera
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?
Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.
Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.
Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.
Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.
Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?
Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.
Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.
Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.
Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.
Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .
Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.
Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##
Monday, October 01, 2007
Two-face Fungus Lover
Reminiscing the past makes me smile. Smile adds life. I should say what happened was out of the ordinary.
Ordinarily, a teenager loves to court not only one but also two or more. The feeling to engage in this juvenile manner is what now a laughing matter. For that matter, I courted so many. Three girlfriends in a row are normal. Generally, of course, there are also those I feel something especial, like Myrna, Angelina and Mercedes. With them, I feel the meaning of love. Myrna comes from the other school while Angelina is my schoolmate. Mercedes is from the neighboring town, which I met during the Inter Catholic School Athletic Association. We are all in the higher level in the secondary. Although, there was no cellular phone or internet before, the means to express love is through letter particularly during special holidays. What was the disorder?
The disorder happens three days before the Valentine’s Day of 1977. I was then preparing cards for Myrna and Angelina in one of the bench in front of Narvacan Catholic School. After signing cards, somebody shouted that one of my friends is in trouble. The shout was so serious. The call intended for me. The need to help is necessary. Putting the two letters in order was in a hurry. Closed them immediately and run to the direction of my friend in trouble. After the problem is in proper order, I decided to go to the post office. I even wrote SWAK in the backside of the two envelopes. SWAK mean, Sealed, With A Kiss. Oh, it’s a day of fun!
Finally, the Valentine’s Day, and decided to visit Myrna in their house. But to my dismay, she was crying and said she never want to talk to me anymore. I don’t know why. My feeling hurts. But I have to move on. I still have two girlfriends. So, I immediately visit Angelina in their home. But Angie was also mad at me. She even curses me and threatens to hit me with a knife. Of course, I asked her what’s happening. But she cried, shouting at the top of her voice that she hates me. She even called me a two-face fungus lover. I don’t know why. What’s happening with these two girls? So what, I still have one girlfriend, right? But the puzzle still kept me thinking. A week passed by. When I met Angie in school and asked sincere talk to settle everything, she handed me the Valentine’s card supposed to be for Myrna. To my disappointment, I sent the wrong card!
Well, since then, I settled to myself, that I should love a one woman only. And that is Mercedes, and we engaged for 12 twelve years. When she left for Hong Kong to work as an overseas contract worker I lost communications with her. To bear my loneliness, I courted again another woman, Yolanda, now the mother of my four bangad children. #
Saturday, September 22, 2007
TRANSLESION
Dagiti Linteg Iti Translesion
No dadduma, daytoy iti saan a pagkikinnaawatan dagiti mannurat. Saanda nga agpaparis iti wagas iti panangipatarusda kadagiti binulodda a balikas kadagiti ganggannaet. No dadduma ket agtinnag pay a pinnangatuan iti isbo iti resultana.
Ania ngata ti kasasayaatan a wagas iti panangipatarus ti binulod a balikas?
Ti panagbulod ti maysa a balikas ket saan a kas iti panagbulod iti maysa a banag, daytoy man ti palawag ni Alfonso Santiago a kas nadakamat da Paz, Belves, M. et al, iti libroda a Sining Komunikasyon (Pangkolehyo).
Kuna ni Santiago, no bimmulodtayo iti bado koma, akemtayo met laeng iti intay panangisubli; no bimmulodtayo iti bado, ket saan a mabalin a balbaliwantayo dayta a bado tapno umiso iti sukat iti intay panangisuot. Kas pagarigan koma, no pantalon ti binulod, saan a mabalin a putden dayta no atiddog,
Ngem sabali iti panagbulod iti balikas. Saantayo nga akem iti panangisubli kadaytoy a balikas ta awan iti mapukaw wenno maawan iti bimmulodan ta maaramatda latta met dayta a binulodtayo.
Kas pagarigan koma, ta bimmulodtayo iti balikas, a kas koma iti electricity saantayo nga akem a pagtalinaeden iti kasta a pannakaisuratna, kasta man met laeng a, iti pannakaibaiikasna. Mabalin nga usarentayo babaen iti nain-Kastilaan a wagas, a kas iti electricidad. Idinto mabalin met nga usaren ti bukod a dila, isu nga agbalinen nga elektrisidad. Daytoy payen ti mas papolar a sistema iti panangisurat iti Iluko, ti bukod a dila.
No maumaka iti translesionmo wenno wagas iti panangipatarusmo iti bukodmo a dila, elektrisidad, mabalin latta met a kugtaram no kayatmo, ket agsublika manen iti bimmulodam. Isu a no isuratmo, electricity kunam manen. Mabalin latta met iti man Filipino wenno iti Iluko.
Ket gapu ta dayta ket electricity, mabalin latta manen nga isuratmo iti elektrisiti, ta bimmulodka iti English, ipatarusmo iti Iluko wenno iti Filipino babaen iti panangibalikasmo.
Mabalin latta met nga isuratmo iti nain-Kastilaan a wagas, electricidad. Isuna laeng ta kadagiti papolar a publikasion, saandan a sursuroten ti nain-Kastilaan no di ket usarendan ti bukodda a dila iti inda panangipatarus iti binulodda a balikas. Ngamin, malaksid kadagiti proper noun, awanen dagiti letra C, J, Q, ch, x, ken dadduma pay.
Ngarud, adda tallo a wagas a nadakamat ni Santiago a wagas iti panagbulod ket panangipatarus iti Filipino
1) Buloden iti Ingles, ikkan iti katukad a balikas iti Kastila, sa ipataurs iti Filipino.
Ingles----------Kastila----------Filipino
publicity--------publicidad-----------publisidad
regulation-------regulacion----------regulasyon
mathematics------matemateca----------matematika
2) Bumulod iti Ingles, usaren iti pannakaisuratna iti Filipino. Aramiden laeng daytoy no saan a mabalin iti immune a wagas ken ni awan iti katukadna iti katutubo a sao.
Ingles-----------Filpino
Struggle---------istragel
Xerox------------seroks
Tricycle---------traysikel
Di mabalin nga agtalinaed ti struggle a kastana lattan, ta agkaprobleman no ikkan iti UNLAPI (prefix).
Nag-iistragel (korek) nag-i-struggle (magulo)
Daydiay bicycle, mabalin a bisikleta, ngem ti tricycle, naalas met no trisikleta kunam, ta mas papolar met itan daydiay traysikel ngem dayta trisikleta. Isu nga usaren latta no ania dayta nakaisigudan a pannakaibalikas wenno mas papolar a makunkuna.
3) Bumulod iti Ingles wenno Kastila nga awan iti sukatan a letra.
Ingles----------Filipino
Villa Cecilia------Villa Cecilia
Baguio City--------Baguio City
coke---------------coke
varsity------------varsity
Iti met biang ti Iluko, dandanida nagpada iti Tagalog, ta sumursurot la ket ngarud ti Iluko iti pannakaisurat ken pannakaibalikas. Ti laeng nagdumaanda ket daydiay letra “Y” ta no iti Iluko, nagbalinen a letra “I”.
Nupay kasta, adda metten dagiti sumagmamano a Tagalogista, nga impalladawdan dayta letra “Y” ket simmurotdan iti letra “I” a kas ken ni Ilokano, ngem ketdi, insublida ti dagiti letra a V, ken F, a kas mabasa kadagiti textbook iti kolehio. Atiddog kano ngamin dayta “IY” isu a nagbalin nga “Y” (abogasiya, a nagbalin nga abogasya, pangkolehyo, manipud iti pangkolehiyo, ngem kadagiti dadduma a Tagalista, a kas iti nadakamat, naisuratda iti abogasia, pantasia, demokrasia.
Iti panangisubli ti V ken F.
Ehemplo:
Valyus (values)
Ofisina (office)
Familia (familia)
Ngem iti Iluko, iti papolar a pannakaisurat, no saanna a maipatarus iti bukodna a dila, agtalinaed latta a kas iti pannakaisurat iti bimmulodanna.
Values
Opisina
Pamilia
Values (narigat nga ipatarus, no adda man bilang, nalaklaka a maawatan ni Ilokano no isurat ken balikasen a saanen a nabaliwan iti pannakaisurat.
Iti panagsurat ken panagibalikas, ad-adda latta nga agiray iti mas papolar ta ad-adda ken nalaklaka a maawatan. Ta awan met laeng iti serbina ti saan a maawatan a naisawang ken narigat a basaen a naisurat.
Iti Tagalog, naynay iti inda panagtakuat kadagiti bukodda a dila nga aramaten iti inaldaw-aldaw. Ngem agsipud ta nauuneg unay dagiti putar ket di maawatan ti kaadduan, saan a maliklikan iti inda met panagbulod iti sabali a lenguahe a saan laeng nga iti Ingles ken Kastila no dipay ket iti Iluko. No dadduma, diak a maawatan no Iluko, wenno hybrid Iluko. Ngem kadagiti dadduma nga agsuksukisok kadagiti lenguahe ken dayalekto, variation iti pangawagda kadagitoy.
Adtoy ngarud dagiti sumagmamano a binulod ni Tagalog manipud iti Iluko variation ken patneng. Inawaganna daytoy iti Bigkas Lalawiganin.
Patneng
Kampit
Saluyot
Balatong
Karton
Kargada
Mas papolar ti nainkastilaan a "kutsilio" ngem ti kampit iti bibig ni Ilokano. No kasano iti iseserrekna iti mainstream iti Tagalog, saan a masinuo. Ngem sabali ti ipaayna a kaipapanan: bumulod laeng kadi ni Tagalog iti Iluko babaen kadagiti patneng laeng a balikas? Nalabit...
Iti Iluko variation. (Manipud iti Cordilleran Iluko wenno iti Bagolandia ken kadagiti agtutubo))
Madilem – (nasipnget)
Pigilem _ (lapdam)
Taem wenno taim – (takkim) NOT THE NOUN, no di ket kas regular nga ekspresyon, lalona kadagiti agtutubo
Pletem (pasahem, bayadmo)
Dayta a SUFFIX “EM” ken “M” ket nakabilbileg a nagsakayan ni Iluko a nangserrek iti balay ni Tagalog. (Itinto sabali a salaysay.)
Amin dagiti wagas a panagbulod ket umno ken umiso amin. Ti importante ket maawatan ti kaadduan. #
Tuesday, September 18, 2007
HETERONYMS
Ang Salitang “Mano” sa Iluko ay Anim ang Heteronyms
Ang talasalitaan ng Wikang Filipino ay nagtataglay ng magkakatulad na tunog at baybay subalit magkakaiba ng kahulogan at diin. Mayroon ding salitang magkakaiba ang tunog at bigkas subalit magkatulad ng baybay. Ang kahulogan nito ay ayon sa diin at bigkas at gamit sa loob ng pangungusap. Ito ay ang heteronyms.
Halimbawa:
1.bakas - partner
bakas – footprint
2.aso – dog
aso – smoke
3.balat – skin
balat – birthmark
4.saka – farm
saka – later
5.labi – lips
labi – remains
6.tanda – old
tanda – mark
7.basa – read
basa – wet
Ang Iluko ay ang lengguahe ng mga Ilokano, kasama na rito ang ibat-ibang baryasyon nitong dayalekto.
Ano nga ba ang pagkakaiba ng lengguahe sa dayalekto? Ang lengguahe ay ang pangunahing salita at ang dayalekto ay ang mga baryasyon nito. Ang mga baryasyon ng Iluko ay kabilang ang Baguio Iluko, Bago-Iluko, Pangasinan-Iluko, Cagayan-Iluko, at marami pang iba.
Dahil marami ang baryasyon ng Iluko lumutang ang kakaibang pangyayari sa lingwistika, ang pagkakaroon ng anim na heteronyms ang salitang “MANO”
Karamihan na heteronyms ay dalawa, may tatlo. Ang pinakaparami sa Filipino ay apat:
1. paso – burns
2. paso – pass
3. paso – invalid/expired
4. paso – flower pot
Ngunit ang salitang “mano” sa lengguaheng Iluko ay anim ang heteronyms.
1. Mano. Kung magtatanong ka kung magkano ang presyo ng inyong bibilhin o dili kaya ay nagtatanong lamang kung magkano ang presyo ng bilihin. Ang mano rito ay pera ang katumbas. Ito ay isang pagpapaikli mula sa salitang, “sagmamano.”
2. Mano. Ginagamit ito kung magtatanong kung ilan ang bilang na gusto mong malaman. Mano? (Ilan?) Ang sagot: Lima. Kaya, bilang ang katumbas ay numero.
3. Mano. Ginagamit din ito sa pagtatanong ng bilang ng dami ngunit walang eksaktong bilang. Tulad ng mga sumusunod: isang trak na katao, limang kamalig ng bigas, napuno ang kolisyom, at marami pang iba ngunit walang depenitong bilang.
4. Mano. Una sa Tagalog. Kung sa laro, ikaw ang siyang unang maglalaro o dili kaya ay titira. Ikaw yung kauna-unahang gumawa. Ikaw ang una. Ang baryasyon nito sa salitang-tindahan ay nilalagyan na ng unlaping “buena” kaya nagiging buena mano. Ngunit ang ibig sabihin nito ay parehas din, ikaw na buena mano ay ikaw ang siyang unang bumili.
5. Mano. Ito naman ay ang kostumbreng Filipino na impluensiya ng mga dayuhan Ang paggalang sa mga matatanda sa pamamagitan ng paghahawak ng kanilang kaliwang kamay at saka ididiin ang kanilang kamay sa inyong noo habang ikaw naman ay nakayuko at ang matanda naman ay ikaw ay binebendisyunan.
6. Mano. Mayroon na namang unlaping “sagma” katulad din ng unang ehemplo. Tulad ng unang banggit, bilang din ito ngunit hindi na bagay kundi isang “sagot” na ang katumbas ay isang tayutay na litotes, ang kasalungat ng tayutay na hyperbole. Ginagagamit ng mga nagsasalita ng Iluko bilang isang pa-humble effect.
Halimbawa: Tinanong ni Illo kung maraming nahuling isda si Angkuan. Ang sagot naman ni Angkuan, ay “manmano.” Kahit kitang-kitang, napakarami ang huling isda ni Angkuan. Ito ay hindi nabibilang na pagdadamot kundi isang pamamaraan ng nagsasalita ng Iluko bilang pagpapakumbaba at hindi pagyayabang.
Ang pagdadami ng mga heteronyms sa isang lengguahe ay pagpapatunay na ito ay lumalago at lumalawak ang nasasakopan at dumadami ang nagsasalita nito.
Napakayaman ang lengguaheng Iluko. Kaya nagtataglay ito ng maraming baryasyon na dayalekto. Ang lengguaheng Iluko lamang ang natatanging lengguahe sa Pilipinas na mayroong organisasyon ng mga manunulat sa ibat-ibang sulok ng daigdig. Ito ay mula sa GUMIL Filipinas o kaya ay Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano na itinatag noong 1969 at nagdadaraos ng taunang komperensyang nasyunal at kada dalawang taun ang internasyunal na komperensiya. Mayroong GUMIL Hawaii, California, Greece at marami pang iba. Ang literaturang Iluko ay isa na ring kurso sa mga unibersidad, tulad ng Unibersidad ng Hawaii sa Manoa, Don Mariano Marcos Memorial State University (DMMSU) ng San Fernando City, La Union, at ang Mariano Marcos State (MMSU) sa Batac, Ilocos Norte.
Bilang tugon sa globalisasyon, may itinatag organisasyon ng mga manunulat ng Ilokano, ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global (TMI) upang pagyamanin ang lengguaheng Iluko sa pamamagitan ng paglilimbag ng mga libro at pagsasalin ng mga literatura nito sa English upang malaman sa sandaigdigan na napakayaman ang lengguaheng Iluko. Ang TMI America Chapter ang nag-oorganisa ng mga seminar at komperensyang naysunal (Nakem Conference 2007, MMSU, Batac City) at internasyunal (Nakem Conference 2006, University of Hawaii) na nagpapayaman ng kultura at literaturang Ilokano. Kamakailan lamang, noong Setyembre 8, nanumpa ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global-Philippines Chapter sa Lungsod ng Baguio.
========================================================================
TALASANGGUNIAN:
1. Belves, Paz M. et al. Sining ng Komunikasyon Filipino I (Pangkolehiyo). Quezon City: Rez Publishing Co., Inc., 2003.
2. Aquino, Fe O.. et al. Sining ng Komunikasyon. Mandaluyong City: National Bookstore, 2001.
3. Nolasco, Ricardo “Articles: Filipino and Tagalog, Not So Simple / How to Value Our Languages.” www.wika.pbwiki.com at www.dalityapi.com
.