text:
Nilo
Ti Nilo (Arabiko: النيل, an-Nīl; Taga-ugma nga Ehipsio: Iteru & Ḥ'pī; Koptiko nga Ehipsio: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro; Amariko: ዓባይ, ʿAbbai) ket maysa a nangruna nga agay-ayus iti amianan a karayan idiay amianan a daya ti Aprika, a sapasap a naipanunotan a kas ti kaatiddogan a karayan iti lubong.[1] Daytoy ket 6,650 km (4,130 milia) ti kaatiddogna. Daytoy ket agay-ayus kadagiti sangapulo a pagilian ti Sudan, Abagatan a Sudan, Burundi, Rwanda, Demokratiko a Republika ti Kongo, Tanzania, Kenya, Etiopia, Uganda ken Ehipto.[2]
Ti Nilo ket addaan kadagiti dua a nangruna a tributario, ti Puraw a Nilo ken Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket at-atiddog ken mapan idiay Nalatak a Dandanaw a rehion ti tengnga nga Aprika, a ti kaadaywan a taudan ket saan pay nga ammo ngem mabalin a mabirukan idiay Rwanda wenno Burundi. Agpaamianan nga agyos idiay Tanzania, Danaw Victoria, Uganda ken Abagatan a Sudan. Ti Asul a Nilo ket isu ti taudan kadagiti kaaduan a danum ken ti nalames a daga. Daytoy ket mangrugi idiay Danaw Tana idiay Etiopia iti 12°02′09″N 037°15′53″E / 12.03583°N 37.26472°E ken agayos idiay Sudan manipud iti abagatan a daya. Dagiti dua a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Sudanes a kapitolio ti Khartoum.
Ti akin-amianan a paset ti karayan ket agayus ti gangani nga adda amin idiay desierto, manipud idiay Sudan a mapan idiay Ehipto, ti pagilian a ti sibilisasionna ket nagtaltalek iti daytoy a karayan manipud kadagiti taga-ugma a pananwen. Kaaduan kadagiti populasion ken siudad idiay Ehipto ket maisanglad kadagitoy a paset ti tanap ti Nilo nga amianan ti Aswan, ken gangani amin a kultural ken naipakasaritaan a lugar ti Taga-ugma nga Ehipto ket mabirukan ti igid ti karayan. Ti Nilo ket agpatingga iti maysa a dakkel a delta a maatianan idiay Baybay Mediteraneo.
EtimolohiaUrnosen
Iti taga-ugma a pagsasao nga Ehipsio, ti Nilo ket tinawtawgan a Ḥ'pī wenno Iteru, a kayatna a sawen ket "nalatak a karayan", nga inrepresenta babaen dagiti heroglipiko a maipakita dita kanigid (literal a itrw, ken 'dandanum' determinatino)[3] Iti Koptiko, dagiti balikas a piaro (Sahidik)wenno phiaro (Bohairiko) a kayatna a sawen ket "ti karayan" (lit. p(h).iar-o "ti.kanal-nalatak") ket nagtaud iti isu met laeng a taga-ugma a nagan.
Ti Ingles a nagan a Nile (Latin: Nīlos; Griego: Neῖλoς[4]) ket naipanunotan a naala manipud iti Semitiko a Nahal a kayatna a sawen ket "karayan" a nagtaudan iti Hebreo a nachal (Hebreo: נחל).
PaglasatanUrnosen
Iti ngato ti Khartoum ti Nilo ket ammo pay a kas ti Puraw a Nilo, ti maysa pay a termino a naus-usar iti maysa a limitado a kapanunotan ti panangipalawag ti paset a nagbaetan ti Danaw No ken Khartoum. Idiay Khartoum ti karayan tiniponan babaen ti Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket mangrugi idiay ekuatorial ti Daya nga Aprika, ken ti Asul a Nilo ket mangrugi idiay Etiopia. Dagitoy dua a sanga ket adda idiay akinlaud a sikigan ti Rengngat ti Daya nga Aprika.
Ti pagayusan a labneng ti Nilo ket sumakop ti 3,254,555 kuadrado kilometro (1,256,591 sq mi), ti agarup 10% ti kalawa ti Aprika.[5] Ti Nilo a labneng ket narikut, ken isu a gapu daytoy, ti pagatianan iti ania man a naited iti igid ti kangrunaan a puon ket maitalek kadagiti adu a banag a mairaman ti tiempo, dagiti aliwaksay, panagbawbaw ken ebapotranspirasion, ken ti panagayus ti danum ti kaunegan.
TaudanUrnosen
Ti taudan ti Nilo ket sagpaminsan a naipanunotan a ti Danaw Victoria, ngem ti danaw ket adda dagiti dadakkel a karayan a mangpakpakan. Ti Karayan Kagera, nga agay-ayus idiay Danaw Victoria idiay asideg ti Tanzania nga ili ti Bukoba, ket isu ti kaatiddogan a mangpakpakan, ngem dagiti taudan ket saan a maitunos no ania ti kaatiddogan a tributario ti Kagera ken ti isu a kadawyan a taudan ti Nilo.[6] Daytoy ket mabalin a ti Ruvyironza, a rummuar idiay Probinsia ti Bururi, Burundi,[7] wenno ti Nyabarongo, nga agayayus manipud idiay Nyungwe a Kabakiran idiay Rwanda.[8] Dagiti dua a mangpakpakan a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Dissuor Rusumoa idiay pagbeddengan ti Rwanda ken Tanzania.
Dagiti kinaudi a panagsuksukimat[9] ket agibagbaga ti partido a nagsuksukimat ket napanda iti maysa a lugar a naipalpalawag a kas ti taudan ti Rukarara a tributario [1], ken baben ti panagaramid ti dalanan ti napusek a kabambantayan idiay kabakiran ti Nyungwe ket nakabirukda ti (iti namaga a tiempo) maysa a mapategan nga umay iti rabaw a panagay-ayus kadagiti adu a milia nga agpangato, ken nakabirukda ti baro a taudan, a nakaited ti Nilo ti kaatiddog a 4199 a milia (6758 a kilometro)
Dagiti napukaw a taudan ti karayanUrnosen
Ti dati a Danaw Tanganyika ket nagay-ayus nga agpa-amianan iti igid ti Tanap ti Rengngat ti Aprika a mapan idiay Puraw a Nilo, a mangar-aramid ti Nilo iti agarup a 1,400 kilometro (870 mi) nga at-atiddog, aginggana no malappedan idiay Miocene ken pamin-aduen babaen ti bungkong Bulbulkan ti Virunga.
Idiay UgandaUrnosen
Ti Nilo ket pumaaw idiay Danaw Victoria idiay Dissuor Ripon idiay asideg ti Jinja, Uganda,a kas ti Victoria a Nilo. Daytoy ket ad-adayo nga agayus ti agarup a 500 kilometro (300 mi), babaen ti Danaw Kyoga, aginggana no maabutanna ti Danaw Albert. Kalpasan a mapanawanna ti Danaw Albert, ti karayan ket ammo a kas ti Albert a Nilo.
Idiay Abagatan a SudanUrnosen
Daytoy ket agayuston idiay Abagatan a Sudan, a daytoy ket ammo idiay a kas ti Bahr al Jabal ("Karayan ti Bantay"). Ti Bahr al Ghazal, ket adda ti kaatiddog a 716 kilometro (445 mi), ket tumipon ti Bahr al Jabal idiay bassit nga alog a tinawtawagan a kas ti Danaw No, ken kalpasan daytoy ti Nilo ket agbalin nga ammo a kas ti Bahr al Abyad, wenno ti Puraw a Nilo, manipud iti kasla puraw a pila a tumtumpaw kadagiti danumna. No iti Nilo ket malayusan daytoy ket nangibatbati ti nalames a lan-ak a deposito a mangabuno iti daga. Ti Nilo ket saanen a tinawen nga aglaylayus manipud idi nalpas ti Penne Aswan idi 1970. A daytoy ket maysa a sanga ti karayan , ti Bahr el Zeraf, ket agayus idiay Bahr al Jabal a paset ti Nilo ken tumipon idiay Puraw a Nilo.
Ti gatad ti panagayus ti Bahr al Jabal idiay Mongalla, Abagatan a Sudan ket gangani nga agnanayon iti tinawen a kadagupan ket natimbengan ti 1,048 m3/s (37,000 cu ft/s). Kalpasan ti Mongalla, ti Bahr Al Jabal ket sumrekda kadagiti dakkel a sagneb ti Sudd a rehion ti Abagatan a Sudan. Adadu ngem kagudua ti danum ti Nilo ket mapukpukaw ti daytoy a sagneb babaen ti panagbawbaw ken transpirasion. Ti katimbengan a gatad ti panagayus ti Puraw Nilo kadagiti ipus ti sagneb ket agarup a 510 m3/s (18,000 cu ft/s). Manipud ditoy ket agsabatda iti Karayan Sobat idiay Malakal. Iti tinawen a pakaibatayan, ti Puraw a Nilo ti ngato ti Malakal ket agiparawad ti agarup a limapulo ket lima a porsiento iti dagup a panagayus ti ruar iti Karayan Nilo.[10]
Ti katimbengan a panagayus ti Puraw a Nilo idiay Malakal, iti baba ti Karayan Sobat, ket 924 m3/s (32,600 cu ft/s); ti kaaduan a panagayus ket 1,218 m3/s (43,000 cu ft/s) iti Oktubre ken ti kabassitan a panagayus ket agarup a 609 m3/s (21,500 cu ft/s) iti Abril. Daytoy a panagbalbaliw ket gapu ti adu a pagdumadumaan ti panagayus ti Sobat, nga adda ti kabassitan a panagayus ti agarup a 99 m3/s (3,500 cu ft/s) iti Marso ken ti kaaduan a panagayus iti sumurok a 680 m3/s (24,000 cu ft/s) iti Oktubre.[11] Iti las-ud ti namaga a tiempo (Enero aginggana ti Hunio) ti pUraw a Nilo ket agiparawad ti nagbaetan a 70 porsiento ken 90 porsiento ti dagup a panagayus manipud iti Nilo.
Idiay SudanUrnosen
Iti baba ti Renk ti Puraw a Nilo ket sumrek idiay Sudan, daytoy ket agayus iti amianan a mapan idiay Khartoum ken sabtenna ti Asul a Nilo.
Ti paglasatan ti Nilo idiay Sudan ket naisalsalumina. Daytoy ket agayus idiay innem agrupo dagiti katarata, manipud iti umuna idiay Aswan aginggana ti maikanem idiay Sabaloka (idiay amianan ti Khartoum) ken agsikko nga agayus nga agpa-abagatan sakbay a agsubli manen nga agayus iti amianan. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti Nalatak a Tikor ti Nilo.
Idiay amianan ti Sudan ti karayan ket sumrek idiay Danaw Nasser (ammo idiay Sudan a kas ti Danaw Nubia), ti dakdakkel a paset daytoy ket adda idiay Ehipto.
Idiay EhiptoUrnosen
Idiay baba ti Nangato a Penned ti Aswan, idiay akin-amianan a patingga ti Danaw Nasser, ti Nilo ket tumuloy ti naipakasaritaan a panaglasatna.
Ti amianan ti Cairo, ti Nilo ket aggudua ti dua a sanga (wenno dagiti distributario) a mangpakan ti Mediteraneo: ti Rosetta a Sanga iti laud ken ti Damietta iti daya, nga agporma ti Nilo Delta.
Dagiti tributarioUrnosen
Karayan AtbaraUrnosen
Iti baba ti pagtutumpongan iti Asul Nilo ti laeng nangruna a tributario ket ti Karayan Atbara, gangani kagudua idiay baybay, a nagtaud manipud idiay Etiopia iti amianan ti Danaw Tana, ken agarup a 800 kilometro (500 mi) ti kaatidogna. Ti Atbara ket agayus laeng no agtudtudo idiay Etiopia ken napardas nga agmaga daytoy. Iti las-ud ti paset ti panawen ti Enero agingana ti Hunio, daytoy ket kadawyan a namaga. Daytoy ket tiponenna ti Nilo iti agarup a 300 kilometro (200 mi) ti amianan ti Khartoum.
Asul NiloUrnosen
Ti Asul Nilo (Ge'ez ጥቁር ዓባይ Ṭiqūr ʿĀbbāy (Nangisit ngaAbay) kadagiti Etiopiano; Arabiko: النيل الأزرق; naitranslterado iti: an-Nīl al-Azraq) dagiti ubbog manipud iti Danaw Tana idiay banbantay ti Etiopia. Ti Asu Nilo ket agayus ti agarup a 1,400 kilometreo idiay Khartoum, nga idiay ket tumipon ti Asul Nilo ken ti Puraw Nilo tapno mangporma ti Nilo. Siam a pulo a porsiento iti danum ken innem a pulo ket innem a porsiento kadagiti a maw-awit babaen ti Nilo[12] ket agtaud idiay Etiopia, nga dda ti limapulo ket siam a porsiento iti danum manipud iti Asul Nilo (ti nabati ket nagtaud manipud idiay Tekezé, Atbarah, Sobat, ken dagiti bassit a tributario). Ti nurunor ken pannakaawit dagiti lan-ak ket mapasamak laeng iti las-ud ti kalgaw a panagtudtudo idiay Etiopia, nupay kasta, no napigsa ti tudo idiay Ethiopiano a Banak; ti mabati a paset ti tawen, dagiti nalatak a karayan nga agya-ayus idiay Etiopia a mapan idiay Nilo (Sobat, Asul Nilo, Tekezé, kenAtbarah) ket nakapsot laeng ti panagayusna.
Ti panagayus ti Asul Nilo ket agdumaduma kadagiti tinawen a siklona ken ti kaduan a mangmangted ti dakkel a masna a panagdumduma ket ti panagayus ti Nilo. Iti las-ud ti kamagaan ti masna a panagayus ti Asul Nilo ket mabalin a basbassit ngem 113 m3/s (4,000 cu ft/s), ngem dagiti adda ti ngato a penned ket mangtimbeng ti panagayus ti karayan. Iti las-ud ti panagtudtudo ti kangatuan a panagayus ti Asul Nilo ket labsanna ti 5,663 m3/s (200,000 cu ft/s) iti kaladawan ti Agosto (ti banag a pagiddiatan iti 50).
Sakbay idi naikabil dagiti penned iti karayan ti tinawen a panagayus ket agdumaduma babaen ti banag iti 15 idiay Aswan. Dagiti kangatuan a panagayus iti sumurok a 8,212 m3/s (290,000 cu ft/s)ket mapasak iti las-ud ti kaladawan ti Agosto ken nasap a Septiembre, ken dagiti kabassitan a panagayus iti agarup a 552 m3/s (19,500 cu ft/s) ket mapasamak iti las-ud ti kaladawan nga Abril ken nasapa a Mayo.
Bahr el Ghazal ken Karayan SobatUrnosen
Ti Bahr al Ghazal ken ti Karayan Sobat ket isu dagitoy ti kangrunaan a tributario ti Puraw Nilo iti termino ti panagayus.
Ti pagayusan ti danum a labneng ti Bahr al Ghazal ket isu ti kadakkelan kadagiti ania man a sub-labneng ti Nilo, a marukod iti 520,000 kuadrado kilometro (200,000 sq mi) iti kadakkel, ngem mangted laeng ti bassit a dagup ti danum, agarup daytoy a 2 m3/s (71 cu ft/s) iti tinawen, gapu ti kaadu unay dagiti tomo ti danum a mapukpukaw kadagiti kalugnakan ti Sudd.
Ti Karayan Sobat, a tumipon iti Nilo iti kaasitgan a kaadayo ti Dana No, ket maatianan ti agarup a kagudua a kapadana iti kaadu ti daga, 225,000 km2 (86,900 sq mi), ngem mangted ti 412 kubiko metro kada segundo (14,500 cu ft/s) ti tinawen iti Nilo.[13] No aglayus ti Sobat ket agawit kadagiti adu a dagup ti sedimento, a daytoy ket kaaduan a mangbaliw ti maris ti Puraw Nilo.[14]
Duyaw NiloUrnosen
Ti Duyaw Nilo ket dati a tributario a nangikapet ti Kabambantayan ti Ouaddaï iti daya ti Chad idiay Ginget ti Karayan Nilo c. 8000 aginggan idi c. 1000 BC.[15] Dagiti tiddana ket ammo a kas ti Wadi Howar. Ti wadi ket labsenna ti Gharb Darfur idiay asideg ti akin-amianan a pagbeddengan ti Chad ken sabtenna ti Nilo idiay asideg ti akin-abagatan a puntos ti Nalatak a Tikor.
PakasaritaanUrnosen
Ti Nilo (iteru iti Taga-ugma nga Ehipsio) ket isun ti pagbiagan ti sibilisasion idiay Ehipto manipud idi Bato a Panawen, a kaaduan ti populasion ken amin a siudad idiay Ehipto ket naisanglad kadagitoy a paset iti ginget ti Nilo iti amianan ti Aswan. Ti panagbalbaliw ti klima di gibus ti kinaudi a panawen ti yelo ket nakaiturongan ti pannakaporma ti desierto ti Sahara, a mabalin a nabaybayagen a kas idi 3400 BC.
Ti EonileUrnosen
Ti agdama Nilo ket isu ti kabassitan kadagiti lima a karayan a nagayus iti amianan manipud kadagiti Kabambantayan ti Etiopia. Ti Satelite a panagiladawan ket inusar idi a mangilasin dagiti namaga a dalan ti danum idiay desierto a laud ti Nilo. Ti maysa nga Eonile a baw-ang, nga itan ket napunno babaen ti rabaw a panagayus, ket mangirepresenta ti tinaudan a Nilo a tinawtawagan ti Eonile a nagayus idi las-ud ti naladladaw a Mioseno (23–5.3 a riwriw a tawtawen sakbay ti agdama). Ti Eonile ket nangawit kadagiti klastiko a sedimento idiay Mediteraneo; adda dagiti adu a masna a lugar ti alingasaw ti naduktalanen kadagitoy a sedimento.
Idi las-ud ti naladaw a Mioseno a Mesiniano a didigra ti apgad, idi ti Baybay Mediteraneo ket nakulong a labneng ken bimmawbaw iti puntos nga awan laon wenno gangani nga awan linaon, ti Nilo ket naputed ti dalanna iti baro batayan nga agpang aginggana iti daytoy ket ginasut a kadapan a nababbaba iti agpang iti taaw ti lubong idiay Aswan ken 8,000 kadapan (2,400 m) iti baba ti Cairo.[16] Daytoy ket nangpartuat ti atiddog a baw-ang a napunno idi ti sedimento idi napartuat manen ti Mediteraneo. Iti sumakbay a punto dagiti sedimento ket nangipangato ti sirok ti karayan tapno ti karayan ket agayusen nga agpalaud iti maysa a depresion tapno mangpartuat ti Danaw Moeris.
Ti Danaw Tanganyika ket agayus nga agpa-amianan idiay Nilo aginggana kadagiti Bulkan Virunga ket lappedanna ti kursona idiay Rwanda. Ti Nilo ket at-atiddog idi ti dayta a panawen, idi ti kaadaywan a taudan ti danumna ket idiay akin-amianan a Zambia.
Ti naikaykaysa a NiloUrnosen
Adda dagiti dua a teoria a maipanggep ti naikaykaysa a Nilo. Ti maysa ket isu ti naikaykaysa a panagayus ti Nilo iti ubing pay laeng nga edad, ken ti labneng ti Nilo ket dati a napispisi kadagiti serye ti naisinsina a labneng, ti laeng akin-amianan unay ti nangpakan ti karayan a nangsursurot ti agdama a dalan ti Nilo idiay Ehipto ken Sudan. Ni Said ket nagipagpagarup a ti kinapudno a ti Ehipto ket isu ti kaaduan a nangit-ited ti danum ti Nilo Nile itilas-ud ti dayta a paset ti pakasaritaanna.[17]
Ti sabali a teoria ket ti pagayusan manipud idiay Etiopia babaen kadagiti karayan a kapada ti Asul Nilo ken ti Atbara ken ti Takazze ket nagayus idi idiay Mediteraneo babaen ti Ehipsio a Nilo manipud idi Tertiario a panpanawen.[18]
Ni Salama ket nangisingasing nga idi las-ud ti Tertiario (65 a riwriw aginggana ti 2.588 a riwriw a tawtawen) dagiti serye ti naisinsina a kontinental a labneng ket ti tunggal maysa ket nangsakop kadagiti nangruna a paset ti Sudanes a Sistema ti Rengngat: ti rengngat Mellut, rengngat Puraw Nilo, rengngat Asul Nilo, rengngat Atbara ken rengngat Sag El Naamt.[19] Ti Labaneng Rengngat Mellut ket gangani 12 kilometro (7.5 mi) ti kaadalemna iti tengnga a pasetna. Daytoy a rengngat ket mabalin pay maeng nga aktibo, nga adda dagiti naireporta a tektoniko a tignay idiay akin-amianan ken akin-abagatan a pagbeddenganna. Dagiti Sudd a kalugnakan a mangporma ti sentral a paset ti labneng ket mabalin pay laeng nga agtaltalna. Ti Rengngat a Sistema ti Puraw Nilo, urayno ab-ababaw ngem ti rengngat Bahr el Arab, ket agarup a 9 kilometro (5.6 mi) ti kaadalemna. Ti heopisikal a panagsuksukisok ti Sistema a Rengngat ti Asul Nilo ket nagkarkulo ti kaadalem dagiti sedimento iti 5–9 kilometro (3.1–5.6 mi). Dagitoy a labneng ket saanda a nagkakapet aginggana idi nalpas ti panagtalnada, ken ti gatad ti deposision ti sedimento ket umanay idin a mangpunno ken mangisilpo kaniada. Ti Ehipsio a Nilo ket naikapet iti Sudanes a Nilo, nga isu daytoy ti nangtiliw kadagiti Etiopiano ken Ekuatorial a taudan ti danum idi las-ud ti agdama nga agpang iti tektoniko nga aktibidad idiay Daya, Sentral ken dagiti Sudanes a Sistema ti Rengngat.[20] Ti pannakaikapet dagiti nadumaduma a Nilo ket napasamak idi las-ud ti sikliko a katuduan a paset ti panawen. Ti Karayan Atbara ket limpias ti nakulong a labnengna idi las-ud ti katuduan a paset ti panawen a napasamak idi agarup a 100,000 aginggana ti 120,000 a tawtawen. Ti Asul a Nilo ket naikapet idiay nangruna a Nilo idi las-ud ti 70,000–80,000 a tawtawen B.P. iti katuduan a paset ti panawen. Ti sistema ti Puraw Nilo idiay Bahr El Arab ken dagiti Rengngat ti Puraw Nilo ket nagtultuloy a nakulong a danaw aginggana ti pannakaikapet ti Victoria Nilo iti nangruna a sistema idi agarup a 12,500 a tawtawen.
Ti papel iti pannakabangon ti Ehipsio a sibilisasionUrnosen
Ti Griego a historiador a ni Herodotus ket nangisurat a ti "Ehipto ket isu idi ti regalo ti Nilo". Ti maysa nga awan gibusna a taudan ti sustento, daytoy ket nakaited ti nangruna a papel iti panagrang-ay ti Ehipsio a sibilisasion. Dagiti deposito ti lan-ak ket nagaramid a nalames dagiti naipalawlaw a daga gapu ta ti karayan ket tinawen a limpias dagiti bangkagna. Dagidi Taga-ugma nga Ehispsio ket nagtaltalonda ken nagtagtaggilakoda kadagiti trigo, lino, papiro ken dagiti dadduma pay nga apit iti arubayan ti Nilo. Ti trigo ket nangruna nga apit iti nadidgra ti bisin a Tengnga a Daya. Daytoy a sistema ti panagtagilako ket nangitalinaay kadagiti diplomatiko a relasion ti Ehipto kadagiti dadduma pagilian, ken nangited ti pannakatalinaayna iti ekonomia. Dagiti adayo ti pannakaabotna panagtagilako ket naaw-awiten idiay igid ti Nilo manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti Ishango a tulang ket mabalin nga isu ti pagbilangan a ruting. Daytoy ket naisingsingasing a daytoy ket mangipakpakita kadagiti primo numero ken multiplikasion, ngem daytoy ket sinupsuppiatan. Iti libro a Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Immuna a 50,000 a Tawtawen, ni Peter Rudman ket nakisinnuppiat a ti panagrang-ay ti konsepto dagiti primo a numero ket mabalin a mapasamak laeng kalpasan ti konsepto ti dibision, nga inpetsaanna daytoy ti kalpasan ti 10,000 BC, a dagiti primo a numero ket mabalin idi a saan a naaw-awatan aginggana idi agarup a 500 BC. Isu ket nagsursurat pay nga "awan ti panangpadas a naaramiden a mangipalawag a ti pagbilangan a banag ket nasken a mangipakita ti mangpaadu iti dua, dagiti primo a numero a baetan ti 10 ken 20, ken dagiti pay numero a gangani mangpaadu iti 10."[21] Daytoy ket naduktalan idiay idiay igid ti taudan ti danum iti Nilo (idiay asideg ti Danaw Edward, idiay akin-abagatan a daya ti Kongo) ken napetsaan t ikarbon iti 20,000 BC.
Dagiti napaamo a nuang ket naipayammo idi manipud idiay Asia, ken dagiti Asirio ket nangipayammo kadagiti kamelio idi maika-7 a siglo BC. Dagitoy nga ayup ket naparti para iti karneda, ken dagitoy ket napaamop ken inus-usar iti panagarado wenno iti kaso ti kamelio, inus-usar a panagkariton. Ti danum ket nangruna kadagiti tao ket dagiti taraken nga ayup. Ti Nilo ket nalaka idi ken nasayaat a pamay-an a pagluganan para kadagiti tao ken tagilako. Ti Nilo idi ket nangruna paset ti taga-ugma nga espiritual a biag ti Ehipto. Ni Hapy ket isu idi ti dios ti tinawen a layus, ken isuna ken ni paraon ket naipagpagarup a nagtengtengngel ti panaglayus. Ti Nilo ket naipanpanunotan a dalan ti biag ken patay ken ti kalpasan ti biag. Ti daya ket naipagpagarup a kas maysa lugar ti pakaipasngayan ket idadakkel, ken ti laud ket naipanpanunotan a lugar iti patay, a kas ti dios a ni Ra, ti Init, ket naipasngay, pimmusay, ken umungar manen iti tunggal maysa nga aldaw a nagbalballasiw iti langit. Isu nga, amin a tabonan ket adda iti laud ti Nilo, gapu ta dagiti Ehipsio ket namatmatida a tapno makastrek ti kalpasan ti panagbiag, nasken a maipunponda iti bangir a naisimbolo iti patay.
Gapu ta ti Nilo ket nangruna banag iti Ehipsio a biag, ti taga-ugma a kalendario ket naibatay pay iti tallo a siklo ti Nilo. Dagitoy a panawen, a ti tunggal maysa ket mangbukel kadagiti uppat a bulan iti tallo nga aldaw iti tunggal maysa, ket tinawtawagan idi iti Akhet, Peret, ken Shemu. Ti Akhet, a ti kaibuksilanna ket inundasion, ket isu idi ti paset ti panawen a ti Nilo ket nalayusan, a mangibatbati kadagiti adu a tuon ti nalames a daga, a nakantultulong daytoy iti agrikultura a panagbatubo.[22]
Ti Peret ket isu idi ti panagpatubo a panawen, ken ti Shemu, ti maudi a panawen, ket isu ti panawen nga awan ti tudo ken isu ti panawen ti panagani.[22]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Karayan Nilo". Encyclopædia Britannica.
- ^ Oloo, Adams (2007). "Ti Panagsukimat para iti Pagtitinulongan kadagiti Suppiatan ti Danum ti Nilo: Ti Kaso para iti Eritrea" (PDF). Panagrepaso ti Aprikano a Sosiolohiko. 11 (1). Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ Ania ti panagtawtawag dagiti taga-ugma nga Ehipsio ti karayan Nilo? Nawaya nga Ehiptomolohia. (Naala idi 17 Oktubre 2006)
- ^ "Nilo". Ingles a Diksionario ti Oxford (3 nga ed.). Oxford, Inglatera: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Disiembre 2009.
- ^ EarthTrends: Portal ti Enbironmental a Pakaammo
- ^ McLeay, Cam (Hulio 2, 2006). "Ti Kinapudo a Maipanggep ti Taudan ti Karayan Nilo". New Vision. Naala idi Agosto 31, 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Naala idi Pebrero 5, 2011.
- ^ "Ti Sangkatiponan ket Nakadanon ti 'Agpayso a Taudan' ti Nilo". BBC News. Marso 31, 2006. Naala idi Abril 4, 2011.
- ^ Naipalpalawag idiay Nilo ni Joanna Lumley, 7 pm aginggana iti 8 pm, ITV 1, Domingo 12 Agosto 2011.
- ^ Hurst H.E. (2011). "Dagiti Labneng ti Nilo |tomo 1 Ti hidrolohia ti Asul a Nilo ken Akbara ken ti Nangruna a Nilo a mapan idiay Aswan, nga adda kadagiti reperensia kadagiti Gandat ti Nilo nga agtengtengngel ti Dept. a papel 12" (PDF). Cairo: OPisian a Pagmalditan ti Gobierno.
- ^ babaen ni J. V. Sutcliffe & Y. P. Parks (1999). "12". Ti Hidrolohia ti Nilo (PDF). IAHS Special Publication no. 5. p. 161.
- ^ Marshall et al., Naladaw a Pleistosene ken Holosene nga enbironmental ken panagbalbaliw ti klima manipud idiay Danaw Tana, taudan ti Asul NiloPDF (247 KB), 2006
- ^ Shahin, Mamdouh (2002). Hidrolohia ken dagiti Rekurso ti Danum iti Aprika. Springer. pp. 276, 287–288. ISBN 1-4020-0866-X.; online idiay Liblibro ti Google
- ^ "Karayan Soba". Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Encyclopædia Britannica. Naala idi Enero 21, 2008.
- ^ Keding, Birgit (2000). "Baro a Datos iti Holosene a Panagsakop ti Rehion Wadi Howar (Day a Sahara/Sudan)". Dagiti Panagadal ti Aprikano nga Arkeolohia. 7: 89–104.
- ^ Warren, John (2006). Dagiti Ebapotito:Dagiti Sedimento, Dagiti Rekurso ken Hidrokarbon. Berlin: Springer. p. 352. ISBN 3-540-26011-0.
- ^ Said, R. (1981). Ti heolohiko nga ebolusion ti Karayan Nilo . Springer Verlag.
- ^ Williams, M.A.J.; Williams, F. (1980). Ebolusion ti Labneng Nilo. In M.A.J. Williams ken ni H. Faure (eds). Ti Sahara ken Nilo. Balkema, Rotterdam, pp 207–224.
- ^ Salama, R.B. (1987). "Ti ebolusion ti Karayan Nilo, Dagiti naikali naapgad a danaw ti rengngat idiay Sudan". J. African Earth Sciences. 6 (6): 899–913. doi:10.1016/0899-5362(87)90049-2.
- ^ Salama, R.B. (1997). Dagiti Renggat a Labneng ti Sudan. Dagiti Aprikano a Labneng, Dagiti Sedimentario a Labneng iti Lubong. 3. Inurnos babaen ni R.C. Selley (Serie nga Editor K.J. Hsu) pp. 105–149. ElSevier, Amsterdam.
- ^ Rudman, Peter Strom (2007). Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Imuna a 50,000 a Tawtawen. Prometheus Books. p. 64. ISBN 978-1-59102-477-4.
- ^ a b Springer, Lisa; Neil Morris (15 Enero 2010). Arte ken Kultura ti Taga-ugma nga Ehipto. The Rosen Publishing Group. p. 8. ISBN 978-1-4358-3589-4.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Dagiti midia a mainaig iti Nilo iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Nilo iti Wikiquote (iti Ingles)
- Dagiti Kinapudno a maipanggep ti Karayan Nilo
- Panagipada a Nagbaetan Karayan Nilo ken Amasona
- Bibliograpia dagiti Danum a Rekurso ken Sangalubongan a Linteg
- Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Nilo
- Salaysay: Ti Narigat a Maawatan a Nilo ken ti Rugi ti Baro a Milenio
- Ti Salisal a Maipanggep ti Nilo
- Tesis a Mangus-usig ti Pakitinnarusan ti Karayan Nilo
- BBC: Ti karayan Amasona ket 'at-atiddog ngem ti Nilo'
- John Feeney, Ti Naudi a Layus ti Nilo, 2006, Saudi Aramco World


c: text/html

text:
BAGUIO CITY – Agtaltalinaed nga African Swine Fever (ASF Free) ti tallo nga munisipyo iti Probinsya ti Benguet iti baet ti panagraira paylaeng iti nasao nga sakit iti dingwen iti lokalidad.
Sigun kenni Benguet Provincial Veterinarian Dr. Miriam Tiongan, ASF Free paylaeng ita ti Bakun, Kapangan, ken Kibungan nu sadinno awan iti nailista nga baboy a positibo iti ASF sipod tawen 2019 a panagrugi ti nasao a sakit dagiti baboy.
Nupay kasta, kangrunaan latta nga banbantayadan dagitoy tapnu ditoyda nga agala iti sentinel pigs a mabalin nga pagtaudan dagiti baboy a taraknen dagiti swine raisers.
Maragsakan met daytoy gaputa manun a lawas nga awan ti naireport kadakuada a nakitaan iti sintomas ti sakit nupay agtultuloy ti monitoringda sadiay La Trinidad, Itogon, Tuba ken Mankayan a kaudian a nailistaan ti ASF iti napalabas nga 90 days.
Kabayatanna, kinuna pay ni Dra. Tiongan a maipanamnama nga umdas ti agbalin nga supply iti karne ti baboy iti Probinsya ti Benguet inton umay nga paskua gaputa agrekrekober paylaeng dagiti swine raisers a naapektaran iti ASF ken agtaltalinaed nga nangato iti presyo ti karne ti baboy iti probinsya.
Nupay kasta, saanna met maibaga nga agkurang ton iti supply daytoy gaputa adda met dagiti agtataud nga baboy kadagiti ASF free nga lugar ken adu latta dagiti swine raisers nga agtultuloy nga agtartaraken iti baboy iti baet ti panakalugida kadagiti napalpalabas a bulan.//cgdw5

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BAGUIO CITY – Tuttutukan ita ti lokal a gobyerno ti Baguio ken dagiti medical personnel dagiti programa tapnu maksayan dagiti napumpunnon nga ospital a mangak-akomodar kadagiti pasyente a nakaptan ti COVID-19.
Iti interview ti Bombo Radyo Baguio, kinuna ni City Administrator Bonifacio Dela Peña a karaman iti ar-aramidenda tapnu maksayan ti full occupancy dagiti ospital ket ti panaka-aramid dagiti “step-down care facilities”.
Naamuan a ti “step-down care facility” ket pasilidad wenno disso para kadagiti pasyente ti COVID-19 bambantayan dagiti nars ken regular a bisitaen dagiti doktor.
Dinakamatna nga iti Baguio City Community Isolation Unit sadiay Santo Niño Hospital ket nagaramiddan iti 30-40 beds nga step-down facility a makabilan laengen kadagiti kagawaan kas iti oxygen tapnu sadiay a maiyakar dagiti dadduma a pasyente ti COVID-19 kadagiti ospital ditoy siudad.
Sigun kenkuana, dagiti laengen isolation centers ti namnama ti siudad a pakaiturongan dagiti mild cases ti COVID-19.
Kagiddan iti daytoy , impasigurado ni Engr. Dela Peña nga ar-aramiden amin ti lokal a gobyerno ti Baguio ti kabaelan daytoy tapnu maaksionan ti panakapunno dagiti COVID-19 wards kadagiti ospital ditoy siudad.


text:
(No diak agriro, 2002 wenno 2003 idi nakapanak iti simmurotak iti PPMG tapno agpag-ut iti marijuana plantation iti tri-boundaries iti Ilocos sur, Benguet ken La Union)
MARIJUANA?
No pudno nga iragpatnaka iti ulep? Napaneknekakon! Ngem saan a kas panpanutenyo… kasano? Daytoy ti linaon ti biographyk.
Idi yawis ni Police Sr. Inspector Marlo Castillo, hepe iti 104th Provincial Mobile Group ti Ilocos Sur nga adda ti operasion nga agpag-ot iti marijuana iti maysa nga upland municipality iti Ilocos Sur, insigida a nagtung-edak.
No apay?
1. Kayatko a makita ken maaddaakan ti maysa a birhen a lugar a manmano ti nadanon dagiti taga-baba (patag). Makita ti pintas ti nakaparsuan a di pay rinames ti agdama a teknolohia: dagiti orkidias, sunggo, kabanbantayan…
2. Kayatko a makita ken marikna ti kasasaad dagiti agnanaed ditoy a no palausen ti agsarita ket kanayon a mangar-arapaap iti panakaramanda iti sardinas ken noodles. Apay a maanusanda ti agbiag iti lugar a dagiti lamok laeng ti makibiang kadakuada? Apay mapnekdan iti kanta dagiti kuriat ngem iti tukar iti component?
3. Makita ti plantasion ti marijuana (maikatlo laeng). Apay a di maibus iti tinawen a panakapagpagotna.
Nagpakadaak iti management iti DZTP a pagtrabtrabahuak a kayatko sumurot iti mision. Magagaranak a mapanen idi tinung-edan daytoy ti managermi.
ALAS DIES Y MEDUA (Pebrero 16, 05): Addaak iti sango iti Kea Square Shopping iti Candon City ta ditoy ti pangdagasan kaniak ti 104th Provinvial Mobile Group nga idadauluan ni PSI Marlo Castillo. Aggapuda iti kampoda iti Narvacan. Madamdama pay, sumungaden ti 6×6 a truck a paglugananmi. Awan ti inana, diretso ti lugan iti ili ti Bangar, La Union ta ditoykami nga agpadaya nga agpa-Sugpon. Idi agpadayakamin, nangrugin ti agpangato-agpababa-agsikko a kalsada iti bantay a dinaliasatmi. De-dual ti lugan tapno kabaelanna nga ulien ti bantay a nangato, adda pay pabiglana nga agsikko, pagsiaatanna, sementado ti kalsada. Ti barangay Porporiket a kadayaan iti Bangar, motorsiklo laeng ti pagsakayan dagiti bumarangay. Kinuna pay ti maysa a pulis: “idi saan kano pay a semento ti kalsada, de-kadena kano dagiti jeep nga agpa-Sugpon.”
Nalang-abko ti Sugpon idi rugianmi a ballasiwen ti nalawa a karayan Amburayan.
ALAS DOSE. Nadanonmi iti sentro ti Sugpon. Umuna a destinasionmi ti kuerpo iti pulisia. Sinabetnakami ni PSI Joemar Labiano, Chief of Police ti Sugpon. Nangan-palpa-inana. Naaramid ti briefing iti agarup tallopulo (30) a pulis maipanggep iti kinarisgo iti daytoy a mission: “Agridamkayo, adda impormasion nga igam dagiti cultivator.” Kinuna ni Capt. Labiano.
ALA UNA Y MEDIA. Nagrubbuatkamin. Kunak no magnakami, ngem saan ta agur-urayen ti maysa a passenger type jeep a paglugananmi. Nagpuestoak iti sangguanan, kaabayko ni Captain Castillo a team leadermi. Barangay Danak ti sumaruno a destinasionmi. Kunak no mayat ti pagdalananmi ta naglugankami met, ngem manipud iti panagrubbuat a nagdaliasat iti karayan Amburayan, saanen a simmiasi pay ti lugan, karayan lattan ti desdesdesenna. Ket iti nasurok maysa nga oras a panagbiahemi, nagrubbuat iti karayan; nagsardengkami–karayan met laeng. Agasem, maysa a barangay, nakurang a dua nga oras a biahe iti kabatbatuan, kadanuman, ken kadaratan a karayan. Inanusanmin ti panakaitugtog, panakaikillabot, panakalingo-lingo. ‘Bag ket ta diak agkimmuol. Kadarato a bumaba ti drayber tapno i-dualna ti luganna nangruna no nauneg ti waig a ballasiwenna. Mangrugin nga agsakit ti ubetko.
Nasayaat ketdi, ta nalaing nga agestoria ni Capt. Castillo. Ket natignayak kadagiti rebelasionna kaniak.
“Maikaddua laengen kaniak ti panagpag-ot ti marijuana ditoy (daytoy ti maika-lima a panagsublidan). Ammom no ania ti primary purposeko— ti panangtulong kadagiti agnanaed iti daytoy a nalengleng a lugar. No makitamto ti kasasaadda, maassianka,” kinunana.
Ket kasla nagparang iti sanguanak ti bagbagkaten itay dagiti pulis a releif goods, used clothes, sinako nga asin, ken kinarton a sardinas ken noodles. Wen, malagipko, sardinas gayam ti kaimasan a sidaen iti kabanbantayan; asin ti kapatgan a pagtimpla.
Kinunana a maysan a panatada nga iti tunggal operasionda, agkontribusionda: kuarta, sardinas, asin, lupot, kendi, sitsiria, etc, tapno daytoy ti isagotda kadagiti agnanaed iti bakras ken tuktok ti bantay.
“Ragsakmin a makita dagiti ubing nga aglaglagto nopasabatanmi ti kendi wenno chitchiria; no agyaman dagiti nagannak iti bagas ken kasapulanda.” Kinunana kabayatan iti kaaddami iti uneg iti jeep.
ALAS TRES KINSE. Nadanonmi ti barangay Danak, iti kabayag ti biahe, kaslaak la nagbiahe a nagpa-Laoag. Manipud ditoy ket magmagnakamin. Dua a rangtay a naaramid iti kayo ti binnallasiwmi.
ALAS TRES Y MEDIA. Nakagtengkami iti Sawangan, maysa a sitio ti barangay Danak. Naginanakami. Nagtugawak ket nanganak ti kornik. Idi imbaga dagiti pulis a tumaliawak iti sikigak, nakitak ti maysa a panteon. Itak la naammuan a dagiti minatay dagiti agnanaed ditoy ket ipunpondan iti asideg ti balayda.
Kalpasan ti lima a minutos nga inana, nagrubbuaten ti bunggoy. Kimmuyog kadakami ti maysa a baro a managan iti Brendo Agilap, naammuak a taga-Nakneng isuna. dinesdesmi ti agpadaya, dikami pay nakaad-adayu, agmalmalangaakon kadagiti atap nga orkidias a malablabsanmin, kayatkon ti mangsig-awat ta ipasarabok kenni Lisa. Kimpetda kadagiti kayo ken bato.
Iti maysa a karayan a nalabsanmi, awan ti makitak a pagdalanan ta dadakkel dagiti bato a laglagtuenmi. Idi makabalasiwkami, sa’k la nakita ti desdes a pagnaanmi, umuli iti bantay. Mangrugin ti kalbariomi. Immulikami iti bakras ti bantay, no ania ti maiggamak a pagkaptan ti ima, isu met ti pagbaddekan ti saka. Saka ken ima ket agkapet iti daga. Ti bakras ket nakabutbuteng ta maminsan laeng a kamali ket matinagka, ket sigurado nga agdarusdoskan iti baba. Uray bassit a ruot ken ruting ket dakkel a banag a pagkaptanen a pangalaan ti puerso a sumang-at iti bakras. Pinadasko ti kimmata iti baba, ket nakarkaro ket ngaruden a nagdanagak iti posible a pakatinnagak. Malulaak pay, imbag ta adda dagiti kayo ken ruot a posible a pakaisagudan no kaskasano.
Agdigdigosakon iti bukodko a ling-et, dandanik maibusen ti mineral water a linaokak iti extra joss. Dakkel a gin-awa ti nariknak idi ibagada nga aginanakami iti sirok ti kayo a balite. Tunggal maysa ket inbirokna ti ubetna iti paginana. Iti babana ket adda karayan a namurimuran ti marmol a bato. Timmangadak iti kaykayo ket addad’ta manen dagiti orkidias a mangaw-awis kaniak. Kinargaak metten ti danum iti agay-ayus a karayan ti plastic a nagkargaak iti mineral water. Immareb-ebak payen, anian a nagsam-it ti danum iti kabanbantayan.
Naammuak a maysa a pulis ti nagsanuden ta dinan kabaelan ti umuli iti bantay. Naksayankamin.
Kalpasan iti lima a minutos nga inana, larga manen ti ‘yuuli ti grupo. Nadlawko ti napigsa nga anges ti mangsarsaruno kaniak. Pudno sa ket, a no nagsiding ti saka ket nalaing a magna, ket ti mangsarsaruno kenka ti umanangsab. Ket nagsiding ti sakak.
Laksid iti dayta, dakkel a banag ti regular a panagprakpraktisko iti karate ken arnis, isu nga natibker latta ti sakak ken resistensiak. Nasurok dua nga oras a nagkalipkipkami iti bakras ngem napigsaak pay laeng. Di pay agsakit ti sakak.
Bayat a magmagnakami, nautobko no kasano ti kinarigat ti panagbiag ditoy. Awan ti sabali ti transportasion, saan a mabalin ti uray de-dual a jeep, motorsiklo, kabalio ken uray pay baka wenno nuang… saka laeng ti mabalin. Anian a kinarigat ti agbiag ditoy banbantay.
Aginnagaw ti aldaw ken sipnget idi agsardengkami iti maysa a karayan. Dagiti bato ket kasla kamarin ti kadarakkelna, kaadduan kadagiti bato ket marmol… anian a kinabaknang! Naginana ti dadduma; nagluto ti dadduma. Kalpasan ti pannangan, naan-anayen ti panagsaknap ti sipnget. Kinitak ti cellphone, awan ti SMS, ta awan ti signal. Agalas siete iti idi agrubbuat ti grupo. Naay! nakunak iti nakemko, umulikami iti bantay a nakasipsipnget, ket flashlight laeng ti silawmi? Kasanon no adda mangtambang kadakami?
Ngem awan ti maaramidak no di sumurot. Diak makita ti dalanko ngem nakalawlawag ti karasakas ti danum iti karayan iti bakras ti bantay. Kaanoka pay nakasarakak iti karayan iti bakras iti bantay? Ita laeng, Danny, kunak iti nakemko.
Adda mangegko a di agpabatubat a taol ti aso. Adda ngarud kabalbalayan iti ngato ti bantay nga ul-ullienmi.
ALAS NUEVE BENTE (rabii)- Nadanonmi ti putputong a sitio Nakneng a naisaad iti tuktok iti bantay. Uray rabii, nakidamagak kadagiti lallaki a rimmuar manipud kadagiti pagtaenganda. Naammuak nga innem laeng ti balay a naisaad ditoy. Nasurok met iti uppat a pulo dagiti agnanaed (agraman ubbing). Adayon ti kaarrubana a sitio Nava a naisaad iti sabali a tuktok ti bantay, kasta met iti sitio Nagawa.
Iti daytoy a gundaway, pumanitpiten ti message alert dagiti celphonemi. Globe ken smart ket adda iti saggaysa a bar iti signal.
Kayatna sawen, talaga a nangaton ti yanmi ta makaala payen iti signal nupay addakami iti tengnga iti kabanbantayan. Idi kitaek ti cellphone ko, ti agdandanag ken mail-iliwan a text message ni Lisa ti nabasak.
Nasipnget iti aglawlaw, ket iti no manon a tawen, itaak man manen nakakita iti alitaptap. Nasipnget iti aglawlaw ta de-gas a lampara laeng ti us-usarenda. Dakkel a tulong ti raniag ti half moon.
Impagarupko no maturogkami ditoyen. Ngem, “Intayon!” impukkaw manen ni Captain Castillo. Nupay madi ti riknakon, ngem ania ngarud ti maaramidak. Binagkatko ti panagsenen a backpackko ket immiposak manen iti grupo. Agay-ayam iti panunot, “kasanon no awan ti trainingko, di pay ket binagkatdakon. Kababain pay!” Manen, nalimed a nagyamanak ni Sempai Lakas, ti instructorko iti karate ken arnis iti Sikadsu.
ALAS DIES KINSE. Nagsardengkami iti iking iti nagbaetan ti karayan a nagbaetan ti dua a nalalayog a bantay.
“Ditoytayon a maturog!” Impukkaw ni Captain Castillo.
Kasano a maturogkami ditoy ket iking iti bantay ken abay iti karayan? Nakunak iti nakemko. Ngem kas maysa a natudion a soldado, “comply first before you complain,.” Nagbirokak metten iti pagiladak. Ngem naabakannak sa ta adda indayon nga intugot dagiti pulis, ket ingalotdan iti nagbabaetan dagiti pinuon dagiti kape.
Imbag ta adda ti ules nga intugotko ket isun ti inyaplagko. Inalak iti bag ti jacket ken bonete ket insuotko. Inyiladkon. Ngem mariknak latta ti lammiis, inbalkotkon iti bagik ti ules, ngem umukuok latta ti lammin. Numona ta nagrigat a tiliwen ni ridep. Diak ammo no gapu iti bingkol a dumukdukol iti nagiladak wenno iti danag nga amangan no addanto ketdi dagiti NPA a mangdarup kadakami. Addanto ketdi uleg a mangdalan kaniak ket lengngesennak. Umalas dose iti rabiin ngem nakamulagatak pay laeng. Dagiti uni ti kuriat, kullaaw ken dadduma pay nga umarikiak a billit ti mangegko. Ti karasakas ti danum iti karayan ket dida mabannog.
Diak ammo no kasano a nakaturogak, ngem idi makapuotak ket agkutkutimermerak metten iti lammin. Awan nagbagan ti ules, jacket, bonete ken medias ta sumarot ti lammiis. Idi luktak ti cellphoneko, alas tres y media iti parbangon.
Inkapilitan, bimmangonak.
Iti baba, mangegko ti nakapsut nga ariwawa dagiti kaduak nga ipagarupko nga agin-inudo. Madamdama pay, saggaysan a bumangon dagiti kadduak a pulis.
ALAS KUATRO Y MEDIA (0430Feb17). Iti naminsan pay, pinalagipannakami ti group commander a delikado ti papananmi a lugar, daytoy met laeng ti kangrunaan a rason no apay a bigbigat ti panangrautmi. Masapul a mapagkatlo ti grupo. Kalpasan iti accounting iti grupo, immulikami manen iti bantay.
Iti daytoy a gundaway, narigrigat ti panagdaliasatmi ta rabii ket dagiti laeng flashlight ti badangmi. Adda pay bakras ti bantay a bato a kimmalipkepanmi ket padarusdos idi bumabakami. Saggaysa laeng ti masapul a magna iti makalipkip a bato tapno awan ti matinnag.
Kasarunona, ket ti yuulimi iti payoh.
Kamaudiananna, nadanon met laeng ti lugar a pagtaltalonanda iti marijuana. Paset pay laeng iti Sugpon, ngem kunada dagiti dadduma a daytoy ket adda iti beddengan ti Ilocos Sur ken Kibungan, Benguet. Yaman iti Apo ta awan ti nangsabet kadakami nga adda paltog nupay adda nakitami a silaw ti flashlight iti bantay a kasta la unay ti pardas a sumalog. Maigapu iti daytoy, immunN ti umuna a grupo a mang-secure iti lugar, simmarunokami, ket ti maikatlo a grupo ket nagbati a mang-secure met iti likudanmi.
ALAS SINGKO Y MEDIA. Lumawagen ket mangrugin a makitami dagiti naipatto-pattok a plantasion ti marijuana. Iti umuna a gundaway, nakakitaak iti makunkuna a taltalon ti marijuana. Ket iti bukodko nga obserbasion, awan ti nagdumaanna iti panagtalon iti tabako. Nakadaldalus ti puonna a naintar iti panakamulana, awan pay uray maysa a ruot. Addaan iti bukod a pagsibog ken sprayer, naabunuan ken nalalangtoda. Kunada dagiti kaduak a pulis a dagitoy ket mabalinen a maapit ta napintasen ti buds dagiti marijuana. Pagat-tao ti kadakkelna. Idi timmaliawkami iti sikigan, adda pay sabali; iti kanigid, kanawan… kunam pay, naipatto-pattoken ti makitami a plantasion.
Iti pakabuklan, adda sangapulo a plantasion ti nasarakanmi, nasurok met iti innem a milion (P6M) ti pategna. Iti panagsawsawar dagiti dadduma a pulis, adda pay nasarakan a napagangon a marijuana ken nakasaganan a mailako.
Idi rugianmi ti agpag-ot, nakitami ti panagu-urnong dagiti tao iti tuktok ti maysa a bantay. Natayag ti bantay ta kasla kadakkel laeng ti kikit ti panagkitak kadakuada nupay addakami iti tuktok ti sabali a bantay. Maigapu iti daytoy, nag-reconnaissance fire dagiti kadduak a pulis. Adda met nangpasungbat. Ipagarupko lattan a dagitoy ti mannalon ti marijuana.
Idi mapag-otmi dagiti marijuana, pinuoranmin. Sumagmamano ti rineppetmi tapno daytoy ket mapuoran iti mapasamak a ceremonial burning iti Ilocos Sur Provincial Police Office.
ALAS NUEVE Y MEDIA. rinugianmin ti sumalog. Ngem anian, bayat a sumalsalogkami, adu pay laeng dagiti naipatto-pattok a makitami a plantasion ti marijuana. Inkapilitan, agsardengkaminto manen.
ALAS ONSE. Nakadanonkami manen iti sitio Nakneng. Iti daytoy a gundaway, nalawag a makitakon dagiti tao ken aglawlaw ti daytoy a lugar. Tumuyotoy dagiti ubbing a nakabado iti nadulpit a kawes. Idi inruarko ti nabatbati a candy ken chitchiria ket inwarasko kadakuada, anian a ragsakda. Uray payen ti noodles ken sardinas a nabatbati iti bagko, intedko payen. Urayda la aglagto iti ragsak.
Maysa kadagiti panglakayen ti nakauman-umanko:
Apay ngata nga adda dagiti agmulmula iti marijuana ditoy, Apong?
Maigapu iti kinarigat iti panagbiag, anakko. Agsipud ta awan met ti sabali a panggedan iti kuarta, sumagmamano kadagiti agindeg ti mailawlaw iti wagas.
Apay a dikayo agmula iti pagay? Uray ket nabuslon ti danumyo ditoy?
Uray kasano ti ayatmi nga agmula ngem awan met magungonami iti panagmula iti pagay. Adu metten ti nangpadpadas ngem saanda a makadakkel ta sakbay pay nga agbungada, dinadaelton dagiti utot (bao). Ken saan met a makadakkel ta awan met ti pagabono ken pag-spraymi. Kitaem laengen, nakkong, bumabakami agingga idiay sentro ti barangay iti nasurok tallo nga oras ta napardaskami a magna iti derraas. Ngem no mapankami iti sentro iti Sugpon, nayunam manen iti dua nga oras. Ngem no mapankami iti baba, iti Bangar, La Union nga isu ti kaasitgan a merkado ket nayunan pay iti maysa nga oras. Kayatko sawen, agpababa laeng ket maalanan ti maysa nga aldaw, kasanon ngay ti panagawidmi. No kas man agsublikami ket adda awitmi a ganagan, saggaysakami laeng a sako, banag a di agkatnay iti taltalonmi.
Ania ngarud ti imulmulayo ditoy, Apong?
Kamote…
Adu pay dagiti sinalsaludsod, ngem maymaysa ti natimodko…kakaasi ti panagbiagda ditoy ngato ti bantay. Awan ti suporta manipud iti gobierno ta narigat a makadanon ti serbisio. Isu met daytoyen ti gundawayan dagiti negosiante iti marijuana. Agpamuladan a ti kasukatna ket dakkel a kuarta.
Agaw-awidkamin kadagiti kakadduak a panakabagi ti linteg kalpasan iti pangaldawmi a nagsiddaanmi iti sardinas a nasagpawan iti petchay. Saannak nasdaawen a naibus nga insigida ti sidaenmi nupay iti panagramanko ket nalab-ay. Uray ti inapuy ket adda kuskuselna, ngem naimas iti pananganmi a nakigiddan kadagiti agnanaed iti daytoy a nalengleng a lugar. Diak ammo no maigapu ngata iti napalaus a bannogko ta naimasak met ti nangaldaw.
Nalaklaka ti panagawiden ta pababa a desdes ti daldalanenmi, no dadduma ket mapataraykami pay ketdin. Naganasak ti nagbuya kadagiti atap a masmasetas, nangruna dagiti atap nga orkidias. Ngem idi diak mapengdan ti riknak, rinugiakon ti nagala ket inkabilko iti napusek a bag. Saan a kas kadagiti dadduma a lugar ditoy upland municipalities a no magnakami ket adu ti masabsabetmi a tattao.
Ngem ditoy, nakadanonkamin iti sitio Sawangan, awan pay nasabetmi.
Kamaudiananna, nakadanonkami met laeng iti Poblacion iti ili a Sugpon, ket iti dayta a rabii, maiyiladko met laengen ti bagi iti katre. Impagaruko a nalakak nga alaen ti ridep gapu iti nakaro a bannog, ngem kasla narigatko latta a tiliwen. Nabilangko payen ti atap nga orkidias a naalak, adda walo a naduma-duma a klase.
Agsublisubli ditoy panunotko ti buya ti kabanbantayan ken karayan iti Nakneng a nagdalanak. Dagiti nalalayog a bantay a sinang-at ken kinalipkipko. Ngem ti ad-adda a diak mailaksid iti panunotko, ket ti buya ti sitio Nakneng: ti simple a panagbiag a nagadayo iti naariwawa ken rinames ti baro a panawen urbanidad. Nagdakkel ti gidiatda. Ngem apay ngata a dida kayat nga agnaed iti baba no marigatanda iti panagbiag iti ngato ti bantay? Ahhh… isuda laeng ti makasungbat.
Maragsakanak met, ta nakita manen ti sigud a langa ti lubong… agyamanak Nakneng.


text:
Washington, D.C.kapitolio a siudad ti Estados Unidos
Dagiti sentro kadagiti amin a tallo a sangsanga ti pederal a gobierno ti Estados Unidos
ket adda ti daytoy a Distrito, a mairaman ti Kongreso, Presidente
, ken Kangatuan aKorte
. Ti Washington ket balayan kadagiti adu a nailian a monumento ken museo
, a dagitoy ket kangrunaan a naisanglad idiay wenno ti lawlaw ti National Mall
. Ti siudad ket mangisangaili kadagiti 176 a ganganaet nga embahada
ken ti adu pay a kuartel dagiti sanglubongan nga organisason, komersio a kapkappon, dagiti di agganganansia nga organisasion, dagiti mangipatakderan a grupo, ken dagiti propesional nga organisasion.
Pakasaritaan
Dagiti agsasao ti Algonquian
a tattao a naam-ammuan a kas dagiti Nacotchtank
ket nagtaeng kadagiti lugar ti lawlaw ti Karayan Anacostia
idi immuna a simmangpet dagiti Europeano idi maika-17 a siglo.[1]
Nupay kasta, dagiti tattao a Nacotchtank ket kaaduan kadagitoy ti pimmanaw babaen idi maika-18 a siglo.[2]
Iti "Pederalista Bilang. 43
", a naipablaak idi Enero 23, 1788, ni James Madison
ket nangisuppiat a ti baro a pederal a gobierno ket makasapul ti turay para iti nailian a kapitolio tapno makaited para iti bukodna a panakataripatu ken pannakatalged.[3]
Idi sakbayan ti lima a tawen, iti pasamak a naamammoan a kas ti Yaalsa ti Pennsylvania idi 1783
, ti maysa a sangkatiponan dagiti di natgedan a soldado ket linakubda ti Kongreso bayat a dagiti kamkamengna ket adda idiay timpuyog ti Philadelphia. To gobierno ti Pennsylvania ket nagmadi a kimmiddaw a pumilit a papunawen dagiti agprotprotesta, a nagiyunayunay ti kammasapulan para iti nailian a gobierno a saan nga agtaltalek kadagiti aniaman nga estado para iti bukodna a seguridad.[4]
Ti Umuna nga Artikulo, Walo a Paset
iti Batay-linteg iti Estados Unidos
ket mangipalubos ti pannakabangon iti maysa a "Distrito (ti saan a sumurok ti sangapulo a kuadrado milia) a kas ti, babaen ti panagited dagiti naisangsangayan nga estado, ken ti panagawat iti Kongreso, ket agbalin a tugaw ti gobierno ti Estados Unidos."[5]
Nupay kasta, ti Batay-linteg ket saan a nangibaga ti lokasion ti kapitolio. A ti nagbalinan kalpasan daytoy ti naam-ammuan a kas ti Kompromiso iti 1790
, ni Madison, ni Alexander Hamilton
, kenni Thomas Jefferson
ket immannurotda a ti pederal a gobierno ket agbayad kadagiti nabatbati a nga Utang ti Rebolusionario a Gubat ti tunggal maysa nga estado a sukat daytoy ti panagipatakder ti baro a nailian a kapitolio idiay Akin-abagatan nga Estados Unidos
.[6][a]
Dagiti nota
^[a]
Babaen idi 1790, dagiti Akin-abagatan nga estado ket nakabayaddan kadagiti ballasiw taaw nga utangda manipud ti Rebolusionario a Gubat. Dagiti Akin-amianan nga estado ket saanda pay a nakabayad, ken kayatda a ti pederala gobierno ti mangbayad kadagitoy nga utang. A ti kayatna asaoen daytoy ket dagiti Akin-abagatan nga estado ket makibingay kadagiti utang ti Akin-amainan, ti Abagatan ket nangipatakderan para iti nailian a kapitolio nga asasideg a mabirukan kadagiti teritorioda nga agtaktagikua kadagiti tagabu.[6]
^[b]
Ti Residensia Tignay ket nangipalubos ti Presidente ti panagpili ti lokasion ti uneg ti Maryland ket ti adadayo ngem ti Karayan Anacostia. Nupay kasta, ni Washington ket nangisukat ti pagbeddengan ti pederal a teritorio idiay abagatan a daya tapno mairaman ti siudad ti Alexandria idiay akin-abagatan nga ungto ti Distrito. Idi 1791, ti Kongreso ket binaliwanna ti Residensia a Tignay tapno mapasingkedanna ti baro a lugar, a mairaman ti teritorio nga inibbatan babaen ti Virginia.
^[c]
Aginggana idi 1890, ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos ket nangibilang ti Siudad ti Washington, Georgetown, ket dagiti saan a naikorporado a Kondado ti Washington a kas tallo a sabsabali a luglugar. Ti datos a naited iti datoy nga artikulo ken naipud tidi sakbayan ti 1890 ket nakarkulo a kasla idi ti Distrito iti Columbia ket maysa nga agmaymaysa a munisipalidad a kas iti tatta nga aldaw. Ti datos ti populasion para iti tunggal maysa a siudad sakbay ti 1890 ket mabalin a magun-od[7]
Dagiti nagibasaran
- ^ McAtee, Waldo Lee (1918). Ti Panakailadawan ti Pakasaritaan ti Distrito iti Columbia. Washington, DC: H.L. & J.B. McQueen, Inc. p. 7.
- ^ Burr, Charles (1920). "Ti Ababa a Pakasaritaan ti Anacostia, Ti Naganna, Nagtaudan ken Panagrang-ay". Dagiti rehistro ti Naipakasaritaan a kagimongan ti Columbia. 23: 170.
- ^ Madison, James. "Ti Pederalista Bilang. 43". Ti Nawaya a Warnakan. Biblioteka iti Kongreso. Naala idi 2011-09-05.
- ^ Crew, Harvey W.; Webb, William Bensing; Wooldridge, John (1892). "IV. Ti Washington ket Nagbalin a Kapitolio". Sentenario a Pakasaritaan ti Siudad iti Washington, D. C. Dayton, Ohio: United Brethren Publishing House. p. 66.
- ^ "Batay-linteg iti Estados Unidos". Dagiti Nailian nga Arkibo ken Administrasion dagiti Rehistro. Naala idi 2008-07-22.
- ^ a b Crew, Harvey W.; Webb, William Bensing; Wooldridge, John (1892). Sentenario a Pakasaritaan ti Siudad iti Washington, D. C. Dayton, Ohio: United Brethren Publishing House. p. 124.
- ^ Gibson, Campbell (Hunio 1998). "Populasion dagiti 100 a Kadakkelan a Siudad ken dagiti Dadduma nga Urbano a Lugar idiay Estados Unidos: 1790 to 1990". Opisina ti Senso ti Estados Unidos. Naala idi 2008-07-29.
Last edited on 29 Septiembre 2021, at 16:31
Ti linaon ket magun-od babaen ti CC BY-SA 3.0
malaksid no adda sabali a naibaga.


text:
Pagsasao a Bikol ti Albay
Ti Bikol ti Albay, wenno simple laeng nga Albayanon ket ti grupo dagiti pagsasao ken maysa kadagiti tallo a pagsasao a mangbukel ti Bikol ti Akin-uneg a daga. Daytoy ket naisasao idiay akin-abagatan a laud ti aplaya ti Albay ken akin-amianan a laud ti Sorsogon (Pio Duran, Jovellar). Ti rehion ket bineddengan babaen dagiti agsasao iti Aplaya a Bikol ken Bikol Rinconada wenno Riŋkonāda. Ti naudi ket ti kaasitgan a pagsasao iti Bikol ti Albay Bikol ken agsinnaranay a maawatan. Mairaman isuda a dua iti grupo dagiti pagsasao iti Bikol ti Akin-uneg a daga.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pagsasao a Bikol ti Albay iti Ethnologue (Maika-16 nga ed., 2009)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Albay Bicolano". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Pagsasao a Napolitano
Ti Napolitano (autonimo: nnapulitano; Italiano: napoletano) ket isu ti pagsasao ti akin-abagatan a kontinental nga Italia, a mairaman ti siudad ti Napoles. Daytoy ket saan a nainaganan iti siudad, ngem nainaganan manipud iti Pagarian ti Napoles, nga idi ket isu ti kaaduan a nangsakup ti daytoy a lugar ken ti Napoles ket isu idi ti kapitoliona. Idi Oktubre 14, 2008 ti linteg babaen ti Rehion ti Campania ket nangibagbaga a ti pagsasao a Napolitano ket nasken a masalakniban.[2] Daytoy ket nabigbigan babaen ti UNESCO a kas pagsasao ket tawid. Ti Napolitano ket addaan iti adu nga impluensia iti intonasion ti Rioplatense nga Espaniol, ti rehion ti Buenos Aires ti Arhentina.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Napolitano iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Artikulo iti pagsasao nga Italiano iti Il Denaro
- ^ journals.cambridge.org
- ’A lengua ’e Pulecenella babaen ni Carlo Iandolo
- Il napoletano parlato e scritto byabaen ni Nicola De Blasi ken ni Luigi Imperatore


text:
Aldaw iti Huebes, iti opisina ti St. Stephen Manpower Recruitment Agency, naulimek a nakatugaw ni Katkat iti sanguanan ti lamisaanna a napunno ti papeles. Isuna ngamin ti sekretaria ti nasao nga ahensia. No kastoy nga addan iti laud ti init, bassiten ti matatao iti opisina ta manmano metten ti agap-apply. Intono sumaruno a lawas ket adda manen patayabenda a lima a mapan idiay Qatar, gapuna a ti managerna ket adda iti main officeda iti Makati kadduana dagiti aplikante.
Nangruna ta malem met, agtatakkon iti kuditkuditenna, imbag koma no adda umallatiw manipud iti bangir nga opisina ta pia la a pagsaritaanda iti panagsina da Angel Locsin ken Oyo Boy Sotto. Ngem awan met. Itayna pay laeng pagtayye-tayyeken ti ballpenna iti tamudona.
Nasalaw ti matana ti nabuntoon nga application letters dagiti kayatna mangged idiay abroad. Kinuditkuditna dagitoy a saggaysa, pia la a pagpalabasan ti oras. Idi makitana dagiti cp numbers dagiti aplikante, adda nagtayyek iti ulona nga aramidenna.
Inalana ti Nokia 3315 a cellphonena a madama ti chargingna. Ket tunggal numero dagiti aplikante ket i-miss callna. Sakbay pay a masungbatan daytoy dagiti aplikante, naiddepnan. Pagkiriringenanto manen ti sabali. Kasdiay a kasdiay ti inaramidna. Nagay-ayek-ek met a maymaysana.
Idi napalabas ti tallo a minutos, tunggal maysa kadagiti miniskolanna ket ag-textda metten. HU U?- wenno CNO KA?- Ngem dinan a sungbatan pay. Daytoy ti wagasna a nanglinglingay iti bagina.
Okey koman ti aldawna. Agkatkatawa koman iti pinapang-og nga aramidna, no di gapu iti maysa a text a naawatna a nangdurog iti panagbara ti piditpiditna ken nangpirdi iti aldawna a Huebes.
Oy, no awan ti maaramidmo, agpakamatayka laengen: LETSE! LASTOG! BASTOS! AGMAMAYET! Sender: 09194594030
No adda la koma tao iti opisinada, nakitanan ni Katkat a kasla pasayan a naisarabasab iti apoy ti rupana gapu iti panagpungerna. Ita laeng a napagsasaw-an iti agkakadakes a balikas. Dina pay nangeg dagitoy kenni Inangna, iti laketdin maysa a tao a dina pay am-ammo. No kasangsangona koma iti daytoy a gundaway ti nasao a tao ket nabekkelnan iti kasta unay nga irutna.
Agtigtigerger ti imana a nangtugkeltugkel manen iti keypad iti cpna tapno ag-text back.
Oy, pangaska met. AGUUYONG! KUAROG! UTTOT! MARABUTIT! AGKAKAMAT TI BAKET. Message sent
No adda koma pay mapanunotna a di malamot ti aso a balikas, sigurado nga igayangna amin daytoy iti text messagena agingga a maibus ti 459 a characters ti write messages ti cellphonena.
Ngem kas kenkuana, saan met a basta agpaatiw lattan ti text enemyna. Addan nga insigida ti responsena.
Uray ket cno ka, BANGET! Agparangka man ta tadtadenka a ksla SAPSAPURIKET! DUOY! Sender: 09204594030
Nakarkaru manen ti siudotna. Ngem sakbay a sinungbatanna, inalana pay dagiti application letters ket sinukisokna no asino kadakuada ti akinnumero iti nangdadael iti aldawna.
Saan met a narigatan ta nakitana nga insigida. Ket maysa a lalaki. Kas maibasar iti ladawan a naipigket, mayat ti pidas ti medio panguloten a buok, natundiris ti agong, napuskol ngem kasla nalamuyot a bibig, kasla mangay-ayo a mata—kayatna a sawen… nataraki. Agap-aplay a para Dubai. Neps Tangquiran ti naganna. Ngem saan a dayta ti rason tapno dina patulan ti nasao a lalaki. Nakarkaru ketdi ta natakkuatanna a lalaki gayam daytoy. Dagiti manglokloko a lalaki, kas iti ex-boyfriendna.
Sinungbatanna manen ti kagurgurana a lalaki.
Xak laeng met ti scrtary ti pagap-aplyam. LOKO! TARANTADO! Pinagringko ta cpm ta upd8tka koma ti aplksionmo. Message sent
Nabayag sakbay a simmungbat ni Neps a nangbad trip kenkuana. Idi kuan, nag-ring ti cellphonena, idi kitaenna… 09204594030. Saanna a sinungbatan. Amkenna a no sungbatanna ket pagsawsawan isuna ti nasao a lalaki. Dinto ket makabalesen ta bassit metten ti loadnan.
Nauma ngata met laengen, nakuna ni Katkat idi nagsardeng met laengen ti Hawak Kamay a ringtonena. Ngem idi agangay, naguni manen ti naka-level five nga message alert tone ti cellphonena. Inalana ket binasana.
Mam, sori, kala ko kc, ung mga nanggu-gudtym na nmn. Sender: 09204594030
Nakaanges iti nauneg ni Katkat, ngem kinunana: “’Ta man.” Saannan a sinungbatan ti text. In-phonebookna ketdi ti numero ti nasao a lalaki ket pinanagananna daytoy ti… BALINTUNGEG!
TITIT! TITIT!
Kasla ammon ni Katkat no asino ti naggapuan ti text…
Message received: Mam, sori talaga, txtbak u naman me, plis. Sender: Balintungeg
Wen, ni Neps manen. Saanen a nagsardeng ti idadawatna iti pammakawan. Addan makalawas nga awan sarday ti panag-textna, ket atapenna a naka-unlimited daytoy. Ngem di latta met ikaskaso ti balasang.
Ngem marengrenganen ni Katkat iti agsasaganad a panag-text ni Neps aka Balintungeg. Agteks la ngaruden, naglaing pay nga agpa-ring iti cellphone. Kamaudiananna, nagpambaren.
Sori ka, last txt me na, awan lodkon ta nagkol kanina ang bf ko. Send… message sent
Awan pay ti boyfriend ngem tripna laeng ti makibinulatsing kenni Neps. Kaadu ti loadna ita ta kaloloadna idi kalman. Unlimited pay.
Nagur-uray iti teksbak ni Katkat ngem awan ti naurayna. Impagarupna a nauma met laengen iti panangrengrengrengna. Wenno nagsanuden ta naammuanna nga addan bfna. Wenno nag-expire metten ti unlimitedna.
Ngem kalpasan iti maysa nga oras, naguni ti message alert ti cpna.
14539-5649-95849, prepaid e2, tapno 4give u na me. Sender: Balintungeg
Immisem ni Katkat. Kasta koma kanayon, kunana iti unegna. Maawatanna nga aramiden amin ni Neps tapno laeng mapakawanna. No ar-arigen ket saan met a nadagsen ti naaramidna a basol. Ket no talaga nga amirisen, isuna pay koma ti dumawat iti pammakawan ta isuna ti nanipudan ti basol.
Ni Neps ti costumer ti agencyda, gapuna nga isu koma ti rumbeng nga agpauyo iti panangbad tripna. Ngem ngata, interesado laeng ni Neps a makapangged iti abroad, ket agdanag nga amanganto ketdi a tipdenna ti aplikasionna iti agencyda. Ngem adayo met nga aramiden dayta ni Katkat, ta isuna ngarud ti agipatpatulod kadagiti kayatna a rumang-ay iti panangbiag.
Ok k mt gayam, cg, absueltokan. Tnx sa lod. Send… message sent
No problem, eniwey, mbln a txtm8t ta, curiousak ngmin kenka. Sender: Balintungeg
Preskoka metten, pinakawankan, ita, txtm8t. dahan-dahan naman, bro. Send… message sent
U wont regret pg naging txtm8t tau, kc, malambing me. Sender: Balintungeg
Sumungbat koma manen ni Katkat idi apagisu met nga adda simrek iti opisinada a sabali manen nga aplikante.
Kalkalpas a nag-review ni Katkat kadagiti aplikante iti dayta a rabii ket iridepna koman idi naguni ti cellphonena a nakaparabaw iti bassit a lamisaan a kaabay ti papagna. Insigida nga inalana daytoy ket binasana ti teks.
Wat mkes pipol cute s dat wen dey bgin 2 cre & shw sum cncern 2 othr pipol… Syanga pla, kumain k n b? Ingat k lgi ha! Sender: Balintungeg
Manipud idi sinungbatanna ti teks ni Neps, kanayunenna metten ti mangipatulod kadagiti SMS a nasam-it a basaen. Sweet nothings, kas kunada iti English, ngem forwarded laeng. No dadduma, saanna a sungbatanen ta masiudot met. Ngem no kasdiay, insigida nga adda maipatulod a load. Inkapilitan nga agteksbak to manen.
Uy, mturog na me, ag-txt k pi lng, n2na bgat 2 manen, ok. Send… message sent
K, c u n my drems. Sender: Balintungeg
Jak kayat nga adaka, bka mabangungotak. Send… message sent
T kunam ketdi, bka ma-nlab u 2 me. Sender: Balintungeg
Ay, ang kapal, aglidlidka mn tapno umimpiska. Me, ma-nlab sau. NEVAH!
Send… message
Bat gilty ka, tska, bkt nagba-blushka, he he, inlab k nga! Sender: Balintungeg
2log n me, bee, d ko na bnasa sms u. Send… message sent
Oo nga, nagpigsa pay ti urokmo. Ngork! Ngork! Sender: Balintungeg
Cg na nga, masapa pa me 2n bgat. Gud nyt. Send… message sent
Gud nyt also, tek care olwys, coz I care 4 u. Sender: Balintungeg
Napawingiwing ngem napaisem ni Katkat iti nabasana, mariknana a bayat bumaybayag ti panagtintineksda kenni Neps ket sumamsam-it met ti langen-langenda. Ken wen, umas-asideg met ti riknana kenkuana. Kadagitoy tartaraudi nga aldaw, no agipatulod ni Neps, adda dagiti rikna a maanninawanna kadagiti teks. Kasla mangipadpadap-aw iti riknana.
Ket kadagita a sweet text messages, saanna metten kagura ni Neps. Kasla ketdi makilkilig. Madlawna payen, a no kasdiay nga adda sumangpet a textna, umun-una nga agkulibagtong ti lagto ti pusona sakbay a maluktanna ti mensahe.
Iti dayta a rabii, sakbay a naturog, linukatanna ti phonebook ti Nokia 3315na. binirokna ti Edit, sana intalmeg, binirokna ti nagan ni Balintungeg. Manipud iti Balintungeg, pinagbalinna daytoy iti… Honey Neps.
Ket iti dayta a rabii, intagtagainepna nga agpayso ni Neps. Addada kano iti maysa a hardin, ket iti aglawlawna ket dagiti naduma-duma a sabong. Nagpipintas ken nagbabanglo a sabong.
Agkinkinnamatda kano kenni Neps, ket idi damona ket saan kano a makakamat ni Neps isu nga inbunbuntogna ti panagtarayna. Ket idi nakamatan isuna ket inarakupna iti nakair-irot. Ket anian a kinaisangsangayan ti riknana, nga nga indennes ni Neps ti bibigna iti agur-uray a bibigna.
TITIT! TITIT!
Bigla a nakariing ni Katkat, naputed ti kasasam-itan koman a paset ti tagtagainepna. Idi kitaenna ti cellphone, nakasilaw daytoy, kayatna sawen, adda ti bigbigat a nangsurdo kenkuana.
Idi iggamanna ti cellphone, kayatnan nga ibarsak. No apayto met a nalipatanna nga in-Off. No asinoman ti nangistorbo, sigurado a makangeg kenkuana. Dadaelenna met ti aldawna.
Ngem…
Oy, bg10n, agriingkan, mam. Ops! Ops! Dka pi nga agsao, nka pi agmulugmog. Pero, tka, e2 muna. Tsup! Tsup! Gud am. Sender: Honey Neps
Sungbatanna koma met ngem naguni manen. Idi kitaenna, ni Neps met laeng.
Naay, ta mukat nagdakkel, guray, ikkatek. Ayan, wanen. Nee, ni muning, mabaddekam. Sender: Honey Neps
Uray nabitin iti tagtagainepna, ngem kasla kompleto met laengen ti bigatna ta ti met gayam prinsipena ti nangriing kenkuana. Ngem imbes a bumangon nga insigida, intuloyna pay laeng ti nagidda, sana inkidem dagiti matana. Uray nakariingen, kayatna nga ituloy kano ti nabara nga eksena iti tagtagainepna.
DINA maawatan ti riknana, inaldaw metten a birokenna ti teks ni Neps. No dina mangeg nga aguni ti message alert ti cpna ket agpupunger a kasla metten ag-menoupose. Kayatna ket tunggal minuto ket adda mabasana a teks ni Honey Neps.
Kasla nabaliktaden ti pasamak, idi ket isuna ti agpapauray iti teks, ngem ita ket ni Neps metten ti agpapauray ti teks. Ket kasla nagballigi ni Neps, ta no dadduma, dina mapuotan nga i-forwardan iti nasam-it a SMS daytoy.
Ket idi saan a nagbayag, nagunin ti cellphonena.
Anian a tarayna, namnamaenna a naggapu daytoy kenni Neps. Ngem naglaylay ti abagana ta kabarbaro met a numero ti nagparang. Nakarkaro manen ti pungtotna idi mabasana ti text.
Ei, can u b my textmate?
No makasao la koma ti cellphone ket nagsaon gapu ta nabekkelen iti nairut a panangpetpetna.
Hoy, me bf na ako.
Cno?
Neps ang neym nia. Sori ka, bagsak ka. Gudbye!
Naladawen idi mautobna nga amangan no ni Neps met laeng daydiay. Malagipna ngamin nga iti naminsan, sinubokna ni Neps iti kastoy a wagas. Binulodna ti cellphone ti maysa kadagiti gayyemna, ket imbagana a kayatna ti maki-textmate kenkuana. Ket anian a ragsakna, ta nakapasa ni Neps. Imbagana ngamin nga adda nobiana, ket Katkat kano ti nagan ti girlfriend. Ket isuna daydiay. Kasla naitayok ket ngarud ti pusona. Saan pay laeng napnek, bimmulod manen iti sabali a cellphone, ngem kaskasdi ti sungbatna. Awan kano sabali a babai iti biagna no di ni Katkat.
Sa ita, mapatugmokna: saan ngata a narikna ni Neps nga isuna ti nagteks, ket bimmales met daytoy. Bimmulod met iti sabali a cellphone, sa imbagana a kayatna met ti maki-textmate, ket idi ibagana nga adda bfnan, dinamagna met no asino. Ket isuna a dangnga, a dina la pinanunotna nga amangan no ni Neps daydiay. Imbagana ketdin ti naganna.
Ay, kababain! Nakunana iti nakemna. Di pay ket ammon ni Neps nga ay-ayatemna daytoy. Awan ti palimednan. Inappotna ti rupana, ta kasla makitkitana iti sanguananna ni Neps.
Idi naguni ti cpna, inikkatna ti appotna, sana insigida a pinidot daytoy.
Jak kayat koma nga i-txtka pi, ta kunam adda BFmon. Sori, ngem kasla in-labak kenka. Uray sadino ti kitaek, addaka. Pakawanennak koma, Kat, ngem… I Luv U! Sender: Honey Neps
Dina mailadawan ti kinaragsakna idi mabasana ti teks. Namitlona nga ipanga-pangato ti gemgemna sana kinuna ti: Yes! Yes!
Ngem nagsarimadeng idi maalana ti riknana. Pudno met la ngata nga ay-ayaten isuna ni Neps ket dina pay nakitkita a pulos. Aklonenna nga in-love kenni Neps ta nagtaraki ket ngarud. Ania ket ngatan nga irut dagiti arakupna. Ngem dina pay nakita isuna iti personal. Awan met ketdi malagipna a panangibaga ni inangna a pangit isuna.
Saan ngata nga agbirbirok laeng iti pagliwliwaan ni Neps bayat iti kaaddana ditoy Filipinas, ket isuna ti napagtripanna. Malagipna ket ngarud a sakbay daytoy nasam-it a langen-langenda ket nangrugida iti LQ. Nagtungpal daytoy iti panaka-develop ti riknana.
Ngem awan ti maaramidanna, ni Kupido met ngamin, pinanana ti pusona. Maysa pay, ag-Valentines Day laengen nga awan ti boyfriendna. Amakna pay a maysa a balasang, ket nakapamimid bayat a palpalabsenna ti bulan ti Pebrero nga awan man laeng ti nang-kiss iti lips na, ken agkuna iti… I Love You Katkat!
Ngem siempre, kas maysa a balasang, masapul nga agpangina. Inalana ti cpna, sa nag text back kenni Neps.
Chickboy ka kano met. Send… message sent
Hu sed dat! 1 woman man me. Idi naminsan, ada nagtxt kniak, txtm8t kano. Sori, kunak, ada luvkon—Kat ti neymna, kunak. Sender: Honey Neps
Malagipna ti inaramidna idi naminsan.
Hus, maniwala me sau. Send… message sent
Cge, mit tau para maniwala ka. Sender: Honey Neps
Ay, jak pay redi. Jak pi kayat. Send… message sent
Bsta, mit tau. Sa Sunday, sa Candon plza. Prob ko sau na luv kta. Pag dumating ka, luv mo rin me. Pag hindi dumating, d mo me luv. Di na rin ako pa2kita sau kailan man. Sender: Honey Neps
Nagmalanga ni Katkat. Awan pay planona a maki-eyeball kenni Neps. Adu ngamin dagiti question mark iti panunotna. Kasanon no ibaga ni Neps a pangit isuna? Kasanon no mang-good gudtym laeng gayam daytoy? Ken kangrunaan iti amin, amangan noisuna ti agbayad iti panag-snacksda?
Not yet, d pa me redi! Send… message sent
Red ti badok, black ti pants ko. 10am, andun na me. Candon plaza. C u luv. Sender: Honey Neps
Jak mapan, pkpkawan, mpanka a maymaysam. Dnak mauray. Send… message sent.
Ngem saanen a nag text back ni Neps. Agsakit la ket ngarud ti ulona a mangpanpanunot no maki-eyeball wenno saan. Ngem no indianenna, problemana met no ipaypayso ni Neps a saanton nga ag-text ken mangriribok kenkuana. Ket talaga metten a kailiwna ti panangriribuk kenkuana ti baro ta talaga a na-lovestruck isuna.
Inalana ti sarming, sinirpatna ti rupana. Awan met tarangidongna, ngem adda dua a kamurona. Timmurod met bassit ti agongna. Nakinis ken napudaw ti rupana. Ket ti lipsna, kasla naglamuyot nga i-kiss. Nabanglo ti sang-awna. Nupay saan unay nabun-as, ngem mayat met ti tangsit ti dua a pangawisna. Saan ngata met unay nababa ti tayagna a 5’2” iti 5’6” ni Neps.
Domingo.
Alas dies ti saritaanda kenni Neps, ngem 9:30 pay laeng, adda gayamen isuna iti Candon Plaza, impambarna ti advance a relona. Nakatugaw iti maysa a bench iti sirok ti kayo a gmelina, itay pay laeng nga agtaytayyek ti tengngedna no addan a simmangpet ni Neps.
Nasiputanna idi simmangpet ni Neps. Nagdalagudog manen ti puso ni Katkat. Talaga a nataraki ni Neps uray ania ti isusuotna. Agtala-talangkiaw daytoy. Amin a balasang a lumabas ket miraenna. Asideg met laeng ketdi ti ayanna, agarup ngata iti sangapulo a metros iti kanawanna. Saan a nakadkadlaw nga isuna ti ur-urayen ti baro ta adda sabali a balasang a katugawna.
Agalas diesen idi nag-text kaniana ni Neps.
And2 na me, wer u na? Sender: Honey Neps
Sinungbatanna met.
And2 pa me bhay. Send… message sent
Ngem timmaliaw kenkuana ni Neps. Dina impadlaw ti panagnerbiosna. Kunwari, kinitana ti kaabayna sana kinalbit sana iniseman. Nakigtot pay kaabayna ket immikay daytoy kenkuana. Timmakder ket pimmanawen.
Idi taliawenna ni Neps, limmipat gayamen daytoy ti puesto.
Wer u nab a? Sender: Honey Neps
Sakbay a simmungbat ket nagtalangkiaw pay ni Katkat. Idi adda makitana a maysa a balasang a nakatugaw iti maysa a logo, ket nakapanunot daytoy iti ideya. Napintas ti babai, naka-shades iti black, fitted a black a pantalon, ken tube a black a naparabawan ti narasay a nalabaga. Sakbay kenkuana, daytoy a babai ti malabasanna.
Naka-shades me ng black, dress na black at pants na black. Tumaliawka ditoy asideg ti gmelina. Siak daytoy nakatugaw.
Timmaliaw nga apayso. Umun-una a kinitana ti babai nga intudona, ngem kalpasanna ket insublatna nga isuna ti kinitana. Nagkibbayo manen ti barukong.
Siniputan ni Katkat ti yaasideg ni Neps iti babai nga intudona. Nagsardeng daytoy iti sanguananna. Ngem apagbiit laeng daytoy, ta kalpasan ti lima a segundo ket nagdiretso daytoy iti yanna. Bayat nga umas-asideg iti yanna ni Neps, in-inut nga indumogna met ti ulona bayat a kitkitaenna ti cellphonena.
Loklokuennak met. Ket no ni Eileen a girlfriend ti gayyemko daydiay. Saan a sika daydiay. Sender: Honey Neps
Apagisu a naguni ti selponna idi nagsardeng met iti sanguananna ni Neps. Idi tangadenna, nakasipot daytoy kenkuana. Idi kuan, nag-ring ti cellphone, idi kitaenna no sino ti tumawtawag… ni Neps. Idi taliawenna manen ni Neps, umis-isem a nakakita daytoy kenkuana.
“Kumustakan, Katkat.” Kinunana.
“Saan a siak.” Inlibakna.
“Kayatmo a pag-ringek manen ta cellphonemo?” Kunkunana pay laeng ngem pinag-ringnan nga agpayso. Iniddepna met laeng nga insigida. Saanen a dimmawat iti pammalubos, nagtugaw daytoy iti abayna.
“Kasano nga ammom a siak?”
“Siempre, ammok met ti nagaplayak nga agency. Immuna-unan a kinitaka iti agency a pagtrabtrabahuan. Ket insigida a nain-lovenak kenka.” Kinunana sana kinidag ni Katkat.
“No agsaoka, kasla metten nobianak.”
“Di ketdin… ti tulag ket no makipagkitaka kaniak ita, girlfriendkan. Ket nasapsapaka pay a simmangpet ngem siak. Ken wen, nag-sweet dagiti textmo kaniak. Isu a nobiakan.”
“Ay… iti text laeng daydiay. Sabali a chapter itan. Nalpasen ti text mate chapter. Isu nga, agaremka met a, uray kunwari laeng.” Kinuna ni Katkat nga umis-isem.
Ngem kasla na la makitkita ti part two ti relasionda. No iti text ket nagririda sada na-develop. Ita ngata a personaldan nga agam-ammo, ania ngata met a love story ti buklenda a dua. Naragsak la ketdi ti buklenda a love story.
gibus


text:
Richard Dreyfuss
Ni Richard Stephen Dreyfuss (/ˈdraɪfəs/; né Dreyfus;[1] nayanak idi Oktubre 29, 1947) ket maysa nga Amerikano nga aktor a kaaduan nga ammo para iti panagbidana iti American Graffiti, Jaws, Close Encounters of the Third Kind, Down and Out in Beverly Hills, The Goodbye Girl, ken Mr. Holland's Opus
Nangabak ni Dreyfuss iti Kalaingan nga Aktor idi 1977 para iti The Goodbye Girl (1977), ken nainominado idi 1995 para iti Mr. Holland's Opus.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Usborne, David (2009-01-31). "Richard Dreyfuss: Out of the wreckage". Londres: The Independent. Naala idi 2009-01-31.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Richard Dreyfuss iti Wikimedia Commons
- Richard Dreyfuss iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- Richard Dreyfuss iti Internet Broadway Database (iti Ingles)
- Richard Dreyfuss iti Internet Off-Broadway Database
- Richard Dreyfuss iti AllMovie


text:
Lehislatibo a distrito iti Biñan
Ti Lehislatibo a distrito iti Biñan, tipay maikalima a lehislatibo a distrito ti Laguna, ket ti kabarbaro a napartuat a distrito manipud iti agdama a umuna a lehislatibo a distrito ti Laguna a mangirepresenta ti siudad ti Biñan iti akinbaba a kamara ti Kongreso ti Filipinas.
Pinirmaan ti Presidente ti Republika ti Filipinas idi Marso 27 ti Tignay ti Republika 10658, a mangisina ti Biñan manipud iti umuna a lehislatibo a distrito ti Laguna. Dagiti siudad ti San Pedro ken Santa Rosa ket maibatida iti umuna a distrito.[1]
Binutosan ti siudad ti immuna apannakabagina iti panagbubutos ti Kamara dagiti Pannakabagi idi 2016.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Populasion (2010): 283,396
- Kalawa ti daga (km²): 43.50


text:
Aluminio
Ti aluminio ket kimiko nga elemento iti grupo ti boro nga addaan iti simbolo iti Al ken atomiko a numero 13. Daytoy ket kas pirak-puraw, naalumaymay, saan a magnetiko, mabennat a metal. Ti aluminio ket ti maikatlo a kaaduan nga elemento (kalpasan ti oksiheno ken silikon), ken ti kaaduan a metal iti ukis ti Daga. Daytoy ket mangbukel iti agarup a 8% babaen ti kadasen solido a rabaw ti Daga. Ti metal nga aluminio ket kemikal unay a reaktibo a dagiti natibo a wadan ket manmano ken limitado aginggana kadagiti nakaro nga enbiromento ti panagpabassit. Imbes ket, daytoy ket mabirukan a nailaok kadagiti sumurok a 270 nadumaduma a mineral.[1] Ti nangruna a mina ti aluminio ket bauxita.
Ti aluminio ket naisangayan gapu ti nababa a densidad ken para iti abilidadna a mangkedked iti panaglati gapu iti penomenom iti pasibasion. Dagiti estruktural a komponente a naaramid manipud ti aluminio ken dagiti aloyna ket nagruna iti isndustria ti aeroespasio ken nangrunapay kadagiti sabali a lugar ti pagluganan ken dagiti estruktural a material. Dagiti kaserbian a kompuesto ti aluminio, iti batayan ti kadagsen, ket dagiti oksido ken sulpato.
Uray no iti kaaduna iti enboronmento, awan ti ammo a porma ti biag a metaboliko nga agus-usar kadagiti asin ti aluminio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Shakhashiri, B. Z. (17 Marso 2008). "Chemical of the Week: Aluminum" (PDF). SciFun.org. University of Wisconsin. Naala idi 4 Marso 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Aluminio iti Wikimedia Commons
- Aluminio manipud ti Unibersidad ti Nottingham


text:
Dialekto a Banyumasan
Ti Banyumasan, lokal nga ammo a kas Basa Ngapak, ket ti dialekto ti Habanes a kangrunaan a maisasao kadagiti tallo a lugar ti Java a Banyumasan, mabirukan daytoy iti akinlaud unay a Probinsia ti Tengnga a Java ken ti likmut ti bantay Slamet ken Karayan Serayu; ti kaarruba a lugar iti uneg ti Probinsia ti Laud a Java; ken ti akin-amianan a rehion ti Probinsia ti Banten. Daytoy a lugar ket mairaman dagiti rehensia ti Majenang, Cilacap, Gombong, Kebumen, Banjarnegara, Purbalingga, Purwokerto, Bumiayu, Slawi, Pemalang, Tegal, ken Brebes.


text:
Charles de Gaulle
Ni Charles André Joseph Marie de Gaulle (/ˈtʃɑːrlz/ wenno /ˈʃɑːrl dəˈɡɔːl/; Pranses: [ʃaʁl də ɡol] (dengngen); 22 Nobiembre 1890 – 9 Nobiembre 1970) ket maysa idi a Pranses a heneral ken estadista a nangidaulo dagiti Nawaya a Puersa ti Pransia idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Isu ket nangbangon pay ti Maikalima a Republika ti Pransia idi 1958 ken nagserbi a kas ti immuna a Presidente manipud idi 1959 aginggana idi 1969.[1] Ti beterano ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, kadagiti tawtawen ti 1920 ken 1930, ni de Gaulle ket immay ti puersa a kas maysa a nangipangpangruna dagiti nakuti a nakalasagan a dibision, nga inpanpanunotanna nga agbalin a sentro iti moderno a pannakigubat. Idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat II, isu ket nakagun-od ti ranggo a brigadier heneral (nga inususarna iti amin a kabibiagna),[2] a nangidaulo kadagiti bassit a nagballigi a nakalasagan a kontra a panagraut idi las-ud ti 1940 a Gubat ti Pransia idi Mayo iti las-ud ti Montcornet, ken nabiit a nagserbi iti gobierno ti Pransia idi matmatnag ti Pransia. Ni De Gaulle ket isu idi ti kangatuan nga opisial ti milisia ti Pransia a nanglikud ti Hunio 1940 a panagipasardeng ti gubat iti Nazi nga Alemania manipud idi naiparugi daytoy.[3]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Cinquième République". Assemblée Nationale Française. 2008. Naala idi 2 Nobiembre 2008.
- ^ Ledwidge p. 50-52
- ^ Keegan, John. Dagiti Innem a Buyot idiay Normandia: Manipud ti D-Day aginggana ti Pannakawaya ti Paris. 1994, 1982. New York: Penguin Books. p 296
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Aussaresses, Heneral Paul (2010). Ti Gubat ti Casbah: Terorismo ken Kontra-Terorismo idiay Arhelia, 1955–1957. New York: Enigma Books, ISBN 978-1-929631-30-8.
- Crawley, Aidan (1969). De Gaulle. Londres: Ti Literario a Gunglo. ASIN B000KXPUCK.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Charles de Gaulle iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Charles de Gaulle iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti obra a mainaig ken ni Charles de Gaulle iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Transkaukasia
Ti Transkaukasia (Ruso: ЗakaBkaзbe) wenno ti Abagatan a Kaukaso ket ti maipapan iti politika a rehion iti pagbeddengan ti Akindaya nga Europa ken ti Abagatan a laud nga Asia.[1][2][3][4][5][6] Iti pay naisangsangayan, ti Transkaukasia ket gay-atenna ti akin-abagatan a paset ti Banbantay Kaukaso ken dagiti tanapna, sakkawenna ti pagbeddengan a nagbaetan dagiti kontinente ti Europa ken Asia, ken gumay-at nga agpaabagatan manipud ti akin-abagatan a paset ti kabambantayan ti Kalatakan a Kaukaso iti akin-abagatan a laud a Rusia aginggana iti Akindaya nga Anatolia iti moderno a Turkia ken ti kabambantayan a banak ti Armenia, ken manipud ti Baybay Nangisit iti laud aginggana ti aplaya ti Baybay Kaspio ti Iran iti daya. Ti lugar ket mangiraman ti akin-abagatan a paset ti kabambanatayn ti Kalatakan a Kaukaso, ti intero a kabambantayan ti Basbassit a Kaukaso, dagiti ababa a daga ti Colchis, dagiti ababa a daga ti Kura-Aras, ti Banbantay Talysh, dagiti ababa a daga ti Lenkoran, ti Javakheti ken ti akindaya paset ti Nangato a daga ti Armenia. Kenkakuyogna daytoy ti Amianan a Kaukaso, ti Transkaukasia ket paset ti dakdakkel a heograpiko a rehion ti Kaukaso a mangbingay ti Eurasia iti gudua, ken ti akinlaud a paset ti rehion ti Abagatan a Kaukaso ken ti kabambantayan ti Basbassit a Kaukaso ket agtuon ken agtumpong iti nagato a banak ti Akindaya nga Anatolia idiay adayo nga amiaan ti daya ti Turkia.
Amin ti Armenia ket adda iti Transkaukasia; mairaman pay ti kaaduan ti Georgia ken ti Azerbaijan, mairaman pay ti exclave ti Nakhchivan.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Caucasus". The World Factbook. Library of Congress. Mayo 2006. Naala idi 7 Hulio 2009.
- ^ Mulvey, Stephen (16 Hunio 2000). "The Caucasus: Troubled borderland". News. BBC. Naala idi 1 Hulio 2009.
"The Caucasus Mountains form the boundary between West and East, between Europe and Asia..."
- ^ Georgia, from Foreign and Commonwealth Office
- ^ Georgia, from Encarta
- ^ Georgia, from Intute
- ^ Georgia, from National Geographic
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Transkaukasia iti Wikimedia Commons


text:
Wikipedia:Renunsia dagiti pangngagas
Ti Wikipedia ket naglaon kadagiti adu nga artikulo a maipanggep ti pangngagas a topiko; yantangay, awan ti warantia nga aniaman a naaramid a dagitoy nga artikulo ket napudno. Awan ti aniaman a talged a ti sarita a nailaon wenno nadakamat iti artikulo a naibagbaga iti pangngagas a banag ket agpayso, apag-isu, naitumpongan, wenno napabaro. Ti kaaduan kadagitoy nga artikulo ket naisurat, iti paset wenno sibubukel, babaen kadagiti propesional. Nupay ti sarita a naaramid a maipanggep ti pangngagas ket agpayso, mabalin a saan maidangep kenka wenno ti sintomam.
Ti pangngagas a pakaammo a naited ditoy Wikipedia, ket sapasap a kita ken saan a mabalin a pagsukat kadagiti balakad iti mangngagas a propesional (kas pagarigan, ti maikari a mangngagas/doktor, nars, parmasia, kimiko ken dadduma pay). Ti Wikipedia ket saan a doktor.
Awan kadagiti agmaymaysa nga agararamid, agpatpataray ti sistema, agparparang-ay, wenno dagiti padrina iti Wikipedia wenno sinoman a naikapet iti Wikipedia ket makaala ti responsibilidad para kadagiti aniaman a nagbanagan iti panagpadas a panagusar wenno panag-ampon ti aniaman a pakaammo wenno dakes a pakaammo a naitanggaya iti daytoy a sapot ti pagsaadan.
Awan iti Wikipedia.org wenno aniaman a gandat ti Wikimedia Foundation Inc., ti rumbeng a mapanunot a panagpadas ti agited wenno agipaay ti pangngagas a pakimakem wenno agub-obra iti pannakasanayan ti pangngagas.


text:
Rehion ti Tarapacá
Ti Rehion ti I Tarapacá (Espaniol: I Región de Tarapacá panangibalikas: [taɾapaˈka]) ket maysa kadagiti 15 nga umuna nga administratibo a pannakabingbingay ti Chile. Daytoy ket beddenganna ti Rehion ti Arica ken Parinacota ti Chile iti amianan, ti Departamento ti Oruro ti Bolivia iti daya, ti Rehion ti Antofagasta iti abagatan ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti puerto a siudad ti Iquique (2002 pop. 216,419) ket isu ti kapitolio ti rehion.
Kaaduan ti rehion ket dati a Probinsia ti Tarapacá ti Peru, nga inkapet idi babaen ti Chile babaen ti Tulag ti Ancón idi 1883 idi panagpatingga ti Gubat iti Pasipiko. Ti rehion ket nangruna idi iti ekonomia a kas lugar ti nakaro a panagmina iti salitre, sakbay idi mabalin ti panagpataud iti sinteko a nitrato. Adda laeng dagiti adu a bilang dagiti napanawanen a pagminaan nga ili a mabirukan iti rehion.
Ti agdama nga aldaw a Rehion ti Tarapacá ket napartuat idi 2007 babaen ti panagbingbingay ti dati a Rehion ti Tarapacá babaen ti Linteg Blng. 20,175, a pinirmaan babaen ni Presidente Michelle Bachelet idiay Arica.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Cantidad-de-Personas-por-Sexo-y-Edad.xlsx; naala idi: Enero 3, 2018.
- ^ "Arica-Parinacota Region". 9 Marso 2010. Naala idi 9 Marso 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a website ti Gobierno Regional de Tarapacá (iti Espaniol)
Dagiti midia a mainaig iti Rehion ti Tarapacá iti Wikimedia Commons


text:
Demokratiko a Republika ti Kongo
Nagsasabtan: 2°52′48″S 23°39′22″E / 2.88°S 23.656°E
Ti Demokratiko a Republika ti Kongo (Pranses: République démocratique du Congo) ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Tengnga nga Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Aprika babaen ti kadakkel ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong. Nga addan ti populasion ti sumurok 71 a riwriw,[1] ti Demokratiko a Republika ti Kongo ket isu ti maika-19 a kapusekan ti populasion iti lubong, ti maikapat a kapusekan ti populasion idiay Aprika, ken isu pay ti kapusekan ti populasion a pagilian nga agsasao iti Pranses.
Naibeddengan iti Republika ti Tengnga nga Aprika ken Abagatan a Sudan iti amianan; Uganda, Rwanda, ken Burundi iti daya; Zambia ken Angola iti abagatan; ti Republika ti Kongo, ti Angola nga enklabe iti Cabinda, ken ti Taaw Atlantiko iti laud; ken naisina manipud ti Tanzania babaen ti Danaw Tanganyika iti daya.[1] Daytoy a pagilian ket adda sumrekan na iti taaw babaen ti 40-kilometro (25 mi) nabistrad nga aplaya iti Atlantiko idiay Muanda ken agarup a 9 km a kalawa ti sabangan ti Karayan Kongo a mapan idiay Gopo ti Guinea.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d Central Intelligence Agency (2011). "Kongo, Demokratiko a Republika iti". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. Naala idi 2011-10-05.
- ^ a b c d "Demokratiko a Republika ti Kongo". Internasional a Pondo ti Panguartaan. Naala idi 2011-04-21.
- ^ "GINI index". World Bank. Naala idi 30 Hulio 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- Demokratiko a Republika ti Kongo
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Pampanid a nakasilpo iti "Kategoria:Pampanid nga agus-usar iti infobox templo ti Hindu nga agraman kadagiti di ammo a parametro"
Naisilpo dagiti sumaganad a panid iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar iti infobox templo ti Hindu nga agraman kadagiti di ammo a parametro
Lokal a ramit: Ipakita laeng dagiti baw-ing
Displayed 2 items.Kitaen dagiti (kallabes a 50 | sumaruno a 50) (20 | 50 | 100 | 250 | 500)
- Plantilia:Infobox templo ti Hindu (← silsilpo | urnosen)
- Plantilia:Infobox templo ti Hindu/dok (← silsilpo | urnosen)


text:
Lumaud a Visayas
Ti Lumaud a Visayas, ket maysa a rehion ti Filipinas, a napusgan kas Rehion VI. Paset ti Visayas, buklen ti 6 a probinsia, ti Aklan, Antique, Negros Occidental, Capiz, Guimaras ken Iloilo. Addaan ti rehion kadagiti 17 a siudad, ti kaaduan ti siudadna a rehion iti intero a Filipinas. Hiligaynon ti kangrunaan a pagsasao, a maar-aramat iti Negros Occidental, Guimaras, Capiz ken sumagmamano a paset ti Iloilo. Ti Kinaray-a ket pagsasao iti Antique ken dadduma a paset ti Iloilo. Ti Aklanon ket maar-aramat iti Aklan. Ti Siudad ti Iloilo ti rehional a sentro.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Akinlaud a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)


text:
Pagsasao nga Isinai
Ti Isinai wenno Isinay ket ti pagsasao nga Akin-amianan a Luzon a kangrunaan a naisasao idiay probinsia ti Nueva Vizcaya iti akin-amianan a Filipinas. Babaen ti linggusitiko a pannakaidasig, daytoy ket kaaduan a managbaliw ngem dagiti sabali a sasao nga Abagatan–Tengnga a Kordiliera a kas ti Kalinga aginggana iti Itneg wenno ti Ifugao aginggana ti Kankanaey.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Isinai iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Isinai". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Taaw
Ti taaw (manipud iti Taga-ugma a Griego Ὠkeavὸς (Okeanos); ti Taaw ti Lubong ti klasiko a kinaugma[1]) ket maysa a bagi ti naapgad a danum a buklen ti dakkel a paset ti hidrospera ti planeta.[2] Iti kontesto iti Daga, daytoy ket mangitudo ti maysa wenno amin a kangrunaan a pannakbingbingay ti Taaw ti Lubong iti planeta – dagitoy ket ti, iti agpabpababa nga urnos, ket dagiti taaw ti Pasipiko, Atlantiko, Indiano, Akin-abagatn (Antartika), ken Artiko.[3][4] Ti balikas a "baybay" ket kankanayon nga agsinnublat a maus-usar iti "taaw", ngem ti nainget a panagsasao ti baybay ket ti maysa a bagi ti naapgad a danum (mabalin a ti pannakabingbingay ti Taaw ti Lubong) ti bassit wenno napno a napalikmutan babaen ti daga.[5]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Ὠkeavός". Dihital a Biblioteka ti Perseus. Naala idi Mayo 17, 2012.
- ^ "WordNet Search — taaw". Unibersidad ti Princeton. Naala idi Pebrero 21, 2012.
- ^ "taaw, n." Inggles a Diksionario ti Oxford. Naala idi Pebrero 5, 2012.
- ^ "taaw". Merriam-Webster. Naala idi Pebrero 6, 2012.
- ^ "WordNet Search — baybay". Unibersidad ti Princeton. Naala idi Pebrero 21, 2012.
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Matthias Tomczak ken J. Stuart Godfrey. 2003. Rehional nga Oceanograpia: maysa a Pangyuna. (kitaen ti sitio)
- Pope, F. 2009. Manipud kadagiti awan inggana nga ubbog ti kinasipnget nga inwarasiwas dagiti anghel ken dagiti palatiput a gameng. iti The Times. Nobiembre 23. 2009 p. 16–17.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Dagiti midia a mainaig iti Taaw iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Taaw iti Wikiquote (iti Ingles)
- Taaw iti Curlie (iti Ingles)
- World Oceans Day - The Ocean Project - Hunio 8
- World Oceans Day - World Ocean Network
- Taaw a Portal ti Smithsonia


text:
Distrito ti Yamakoshi, Hokkaido
Yamakoshi (山越郡, Yamakoshi-gun) ket ti maysa a distrito a mabirukan idiay Subprepektura ti Oshima, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 7,424 ken ti densidad ti populasion iti 23.89 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 310.75 km².
Ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Panagtitipon[urnosen | urnosen ti taudan]
- Idi Oktubre 1, 2005, innala ti ili Yakumo (manipud iti Distrito ti Yamakoshi) ti ili ti Kumaishi (manipud iti Distrito ti Nishi, Subprepektura ti Hiyama) tapno mapartuat iti baro a naipadakkel nga ili ti Yakumo itan ket ti baro a napartuat a Distrito ti Futami). Ti dati nga ili ti Kumaishi ket timmipon iti Subprepektura ti Oshima iti isu met laeng a panawen.


text:
Hunio 30
Ti Hunio 30 ti maika-181 nga aldaw ti tawen (maika-182 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 184 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1911 – Czesław Miłosz, Naipasngay a Polako a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2004)
- 1917 – Susan Hayward, Amerikana nga aktres (pimmusay 1975)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1919 – John William Strutt, maika-3 a Baron Rayleigh, Ingles a pisiko (naipasngay 1842)


text:
Libon
Ti Libon ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Albay iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Libon ket politikal a nabingbingay iti 47 a barbaranggay.[2]
- Alongong
- Apud
- Bacolod
- Zone I (Poblacion)
- Zone II (Poblacion)
- Zone III (Poblacion)
- Zone IV (Poblacion)
- Zone V (Poblacion)
- Zone VI (Poblacion)
- Zone VII (Poblacion)
- Bariw
- Bonbon
- Buga
- Bulusan
- Burabod
- Caguscos
- East Carisac
- West Carisac
- Harigue
- Libtong
- Linao
- Mabayawas
- Macabugos
- Magallang
- Malabiga
- Marayag
- Matara
- Molosbolos
- Natasan
- Nogpo
- Pantao
- Rawis
- Sagrada Familia
- Salvacion
- Sampongan
- San Agustin
- San Antonio
- San Isidro
- San Jose
- San Pascual
- San Ramon
- San Vicente
- Santa Cruz
- Niño Jesus (Santo Niño Jesus)
- Talin-talin
- Tambo
- Villa Petrona
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Libon | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Bicol Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Albay". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Mogpog
Ti Mogpog ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Marinduque iti Filipinas.
Dagiti baranggayUrnosen
Ti Mogpog ket nabingbingay kadagiti 37 barbaranggay.[2]
- Anapog-Sibucao
- Argao
- Balanacan
- Banto
- Bintakay
- Bocboc
- Butansapa
- Candahon
- Capayang
- Danao
- Dulong Bayan (Poblacion)
- Gitnang Bayan (Poblacion)
- Guisian
- Hinadharan
- Hinanggayon
- Ino
- Janagdong
- Lamesa
- Laon
- Magapua
- Malayak
- Malusak
- Mampaitan
- Mangyan-Mababad
- Market Site (Poblacion)
- Mataas Na Bayan
- Mendez
- Nangka I
- Nangka II
- Paye
- Pili
- Puting Buhangin
- Sayao
- Silangan
- Sumangga
- Tarug
- Villa Mendez (Poblacion)
DemograpiaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Municipality of Mogpog | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Mimaropa Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "MIMAROPA". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion IV-B (Mimaropa)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion IV-B (Mimaropa)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion IV-B (Mimaropa)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Marinduque". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Kategoria:Heograpia ti Filipinas
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 10 a subkategoria, manipud iti 10 a dagup.
B
- Dagiti bakir ti Filipinas (4 P)
- Dagiti bulkan ti Filipinas (4 K, 2 P)
D
- Dagiti bagi ti danum ti Filipinas (7 K, 1 P)
- Dagiti porma ti daga ti Filipinas (11 K, 1 P)
I
- Is-isla ti Filipinas (5 K, 83 P)
P
- Dagiti pagbeddengan ti Filipinas (1 K, 1 P)
- Dagiti probinsia ti Filipinas (83 K, 83 P)
R
- Dagiti rehion ti Filipinas (5 K, 20 P)
S
- Dagiti simang ti Filipinas (4 K, 7 P)
Pampanid iti kategoria "Heograpia ti Filipinas"
Dagiti sumaganad a 3 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 3 a dagup.


text:
Klado
Ti klado (manipud iti Taga-ugma a Griego: kλάδoς, klados, "sanga"), ammo pay a kas monopiletiko a grupo, ket ti maysa a grupo dagiti organismo a buklen iti maysa a sapasap a tinaudan ken amin dagiti kapuonan a kaputotan, ken mangirepresenta iti bugbugtong a "sanga" iti "kayo ti biag".[1]
Ti sapasap a tinaudan ket mabalin a maysa nga indibidual, maysa a populasion, maysa a sebbangan (naungaw wenno sibibiag), ken dadduma pay aginggana iti maysa a pagarian ken ad-adu pay. Naiyumok dagiti klado, maysa iti sabali, kas iti tunggal a maysa a sanga ket sumina kadagiti babbabassit a sanga. Dagita a panagsina ket mangipaltiing iti ebolusionario a pakasaritaan kas agbalbaliw dagiti populasion ken nawayada nga agbaliw. Naitermino dagiti klado a kas dagiti monopiletiko (Griego: "maysa a sangkaputotan") a grupo.
Kadagiti napalabas bassit a dekada, ti kaldistiko nga arngian ket nagpasayaat iti biolohiko a panangidasig ken nakaipakita iti nakakaskasdaaw nga ebolusionario a pannakikabagian dagiti organismo.[2] Iti umad-adu, dagiti taksonomo ket padasenda ti mangliklik a mangnagan iti kadagiti takson a saan a dagiti klado; dayta ket, dagiti takson a saan a monopiletiko. Adda dagiti sumagmamano a pagkakabagian a pagbaetan dagiti organismo nga inpakita iti ima ti molekular a biolohia ti kladistika ket dagiti fungi ket as-asidegda a kabagian dagiti ayup ngem kadagiti mula, naikeddeng itan a dagiti archaea ket maigiddiatda manipud iti bakteria, ken dagiti multiselular nga organismo ket mabalinda a nagtaud manipud iti archaea.[3]
EtimolohiaUrnosen
Ti termino a "klado" ket naaramid idi 1957 babaen ti biologo a ni Julian Huxley a mangibaga iti resulta ti kladogenesis, ti maysa a konsepto a binulod ni Huxley manipud ken ni Bernhard Rensch.[4][5]
Adu kadagiti sapasap a nanaganan a grupo, kas pagarigan dagiti rodensia ken dagiti insekto, ket kladoda gapu ta, iti tunggal maysa a kaso, ti grupo ket buklen ti maysa sapasap a tinaudan nga agraman amin kadagiti bukodna a sanga ti kaputotan. Kas pagarigan, dagiti rodensia, ket sanga dagiti mamalia a simmina kalpasan ti patingga iti paset ti panawen idi ti klado ti Dinosauria ket nagsardeng a kas dagiti dominante a naindagaan a bertebrata kadagiti 66 a riwriw a tawen a napalabas. Ti kasisigud a populasion ken dagiti amin a kaputotanna ket klado. Ti klado ti rodensia ket maitunos iti urnos ti Rodentia, ken dagiti insekto iti klase ti Insecta. Dagitoy a klado ket mairaman kadagiti basbassit a klado, a kas ti chipmunk wenno kuton, iti tunggal maysa ket buklen dagiti basbassit pay a klado. Ti met klado ti "rodensia" ket mairaman iti mamalia, bertebrata ken dagiti klado ti ayup.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Cracraft, Joel; Donoghue, Michael J., dagiti ed. (2004). "Introduction". Assembling the Tree of Life. Oxford University Press. p. 1. ISBN 978-0-19-972960-9.
- ^ Palmer, Douglas (2009). Evolution: The Story of Life. Berkeley: University of California Press. p. 13.
- ^ Pace, Norman R. (2006-05-18). "Time for a change". Nature. 441 (7091): 289. Bibcode:2006Natur.441..289P. doi:10.1038/441289a. ISSN 1476-4687. PMID 16710401.
- ^ Dupuis, Claude (1984). "Willi Hennig's impact on taxonomic thought". Annual Review of Ecology and Systematics. 15: 1–24. doi:10.1146/annurev.es.15.110184.000245.
- ^ Huxley, J. S. (1957). "The three types of evolutionary process". Nature. 180 (4584): 454–455. Bibcode:1957Natur.180..454H. doi:10.1038/180454a0.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Evolving Thoughts: Clade
- DM Hillis, D Zwickl & R Gutell. "Tree of life". An unrooted cladogram depicting around 3000 species.
- Phylogenetic systematics, an introductory slide-show on evolutionary trees