text:
Immanuel Kant
Ni Immanuel Kant (Panangibalikas nga Aleman: [ɪˈmaːnu̯eːl ˈkant]; 22 Abril 1724 – 12 Pebrero 1804) ket maysa idi nga Aleman a pilosopo manipud idiay Königsberg (tattan ket ti Kaliningrad iti Russia), nga isu ketnagsuksukisok, naglektura, ken nagsurat iti pilosopia ken antropolohia idi las-ud ti Panagpalawag idi gibus ti maika-18 a siglo.[1]
Ti kangrunaan nga obra ni Kant, ket ti Panagdillaw iti Puro a Rason (Kritik der reinen Vernunft, 1781),[2] a naigandat tapno maitipon ti rason nga adda ti panakasanayna tapno makapan ti las-ud kadagiti naipanunotanna a panakapaay iti tinawtawid a pilosopia ken metapisika. Isu ket nagnamnama a manngpatingga ti maysa a panawen ti panagpattapatta a dagiti banag ti ruar ti panakasanay ket naus-usar a mangsuporta ti nakitkitana a kas dagiti awan mayana a teoria, bayat nga isu ket sumupsupiat ti eskeptisismo dagiti agpanpanunot a kas ni Berkeley kenni Hume.
A nangibaga ti:
"Kankanayon a nabatbati nga eskandalo ti pilosopia ken ti sangalubongan a panagrason ti nagtagitaon a ti irurumsua dagiti banag ti ruar kanaiatayo ... ket nasken a maipagarup a dagitoy ket ti pammati laeng, ken no mairana daytoy ti sinoman a mangdudua daytoy, nasken a mabalintayo a sungbatan ti naapnekan a pangipatalged."[3]
Ni Kant ket nagisingasing ti 'Koperniko a Rebolusion' iti panagisubli, a nagibaga ti:
"Manipud tattan naipagpagarup nga amin dagiti bukodtayo a pannakaammo ket nasken aumanamong kadagiti banag; ngem ... agpadastayo met no saantayo a makaadayo kadagiti parikut ti metapisika babaen ti panagipagarup a dagiti banag ket nasken nga umanamong ti bukodtayo a pannakaaamo."[4]
Ni Kant ket nagipablaak kadagiti dadduma a nangruna nga obra iti etika, relihion, linteg, estetika, astronomia, ken pakasaritaan. Kadagitoy ket mairaman ti Panagdillaw iti Praktikal a Rason (Kritik der praktischen Vernunft, 1788) ken ti Metapisika dagiti Kababalin (Die Metaphysik der Sitten, 1797), a maipanggep ti etika. Ken ti Panagdillaw iti Panangukom (Kritik der Urteilskraft, 1790), a kumitkita ti estetika ken teleolohia. Isu ket nangigandat a mangibanag dagiti suppiatan a nagbaetan dagiti empiriko ken rasionalista nga arngian. Ti emperiko ket nagipatalged nga amin dagiti pannakaamo ket nagtaud kadagiti panakasanay; ti rationalista ket mangipatpato a ti rason ken dagiti masna a kapanunotan ket dati dagitoy. Ni Kant ket nangisuppiat a ti panakasanay ket puro a kabukbukodan no saan pay nga immuna a naiyaddang babaen ti puro a rason. Kinunana pay a ti panag-usar ti rason nga awan ti panakaipakat ti panakasanay ket mangturong laeng kadagiti teretiko nga alliaw. Ti nawaya ken husto a panakasanay ti rason babaen ti agmaymaysa ket isu idi ti tema ti Panagpalawag, ken dagiti arngian ni Kant kadagiti nadumaduma a parikut ti pilosopia.
Dagiti kapanunotanna ket nakaimpluensia kadagiti adu nga agpanpanunot idiay Alemania iti las-ud ti kabibiagna. Isu ket nagitalinaay ken nangiyalis iti pilosopia ti labes ti suppiat a nagbaetan dagiti rationalista ken dagiti emperisista. Dagiti pilosopo a ni Fichte, Schelling, Hegel ken Schopenhauer ket nagbaliw ken nagparang-ay ti Kantiano a sistema, nga isu a nangiyeg kadagiti nadumaduma a porma ti Aleman nga idealismo. Isu ket nakitkita a kas maysa a kangrunaan a pigura iti pakasaritaan ken panagparang-ay iti pilosopia. Ti Aleman ken Eupopeano a a panagpanpanunot ket rimmang-ay kalpasan ti panawenna, ken ti inpluensiana ket agdama pay laeng nga agparparegget ti pilosopiko nga obra tatta nga aldaw.[5]
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Immanuel Kant ket naipasngay idi 1724 idiay Königsberg, ti kapitolio iti Prussia iti dayta apanawen, a ti tatta nga aldawen ket ti siudad ti Kaliningrad idiay Ruso nga exclave ti Kaliningrad Oblast. Isu ti maikapat kadagiti siam nga annak (uppat kadagitoy ti nataengan). Nabubiagan nga 'Emanuel', banaliwanna ti naganna ti 'Immanuel'[6] kalpasan idi nakaadal ti Hebreo. Iti dagup a kabibiagna, isu ket saan a nagbiahe ti adadu ngem sangapulo a milia manipud idiay Königsberg.[7] Ti amana, a ni Johann Georg Kant (1682–1746), ket maysa idi nga agararamid ti silo nga Aleman manipud idiay Memel, nga iti dayta a panawen ket ti akin-amianan a daya unay a siudad ti Prusia (tattan ket ti Klaipėda, Lituania). Ti inanna, ni Regina Dorothea Reuter (1697–1737), ket naipasngay idi idiay Nuremberg.[8] ti apong ni Kant manipud ti amana ket taga Eskósia a nagemigrado idiay Daya a Prusia,ken ti amana ketnagipangpangletra pay laeng ti apelyidoda iti "Cant".[9] Iti kinaagtutubona, ni Kant ketmaysa idi a naimnet, ngem di nalaing unay, nga estudiante. Isu ket naipadakkel ti maysa a Pietista a sangkabalayan a nagibaybayat ti relihioso a kinapasnek, personal a kinapakumbaba, ken ti literal a panakaipatarus ti Biblia. Ni Kant nakaawat ti nainget nga edukasion – nairut, pangdusa, ken disiplinario – a nagkaykayat ti Latin ken dagiti relihioso panagiyammo ngem dagiti matematika ken siensia.[10] Dagiti sapasap a mito a maipanggep kadagiti personal a manerismo ni Kant ket naibaga, naipalawag, ken sinuppiatan idiay pangyuana a panagipatarus ni Goldthwait iti Dagiti Panagpalpaliiw iti Rikna ti Napintas ken Narimbaw.[11] Kankanayon a naipanunotan a ni Kant ken nagbiag ti nairut ken maipadto a biag, a nagiturturon ti kanayon a naululit a sarita a kadgiti kaarubana ket nagidissoda kadagiti pagorasanda baben kadagiti inaldaw a panagpagpagnana. Isu ket saan a nagasawa, ngem ngem saan a nakurang ti nakagungunaan a sosial a biag - isu ket maysa idi a nadayeg a manursuro ken naggbaligi bassit a mannurat idi sakbay a nangrugi kadagiti nangruna a pilosopiko nga obrana.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Crane Brinton. "Panagpalawag". Ensiklopedia ti Pilosopia. Tomo. 2, p. 519. Macmillan, 1967.
- ^ Kant, Immanuel; Kitcher, Patricia (pangyuna); Pluhar, W. (patarus) (1996). Panagdillaw iti Puro a Rason. Indianapolis: Hackett. xxviii.
- ^ "Dagiti Transsendental a Panagrason (Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia)". Plato.stanford.edu. 2011-02-25. Naala idi 2011-10-22.
- ^ Rohlf, Michael, "Immanuel Kant", Ti Stanford EEnsiklopedia ti Pilosopia (Otonio 2010 nga Edision), Edward N. Zalta (ed.)
- ^ "Immanuel Kant (Stanford nga Ensiklopedia ti Pilosopia)". Plato.stanford.edu. 2010-05-20. Naala idi 2011-10-22.
- ^ Kuehn, Manfred. Kant: Ti maysa Biograpia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2001, p. 26
- ^ Lewis, Rick. 2005. 'Ni Kant kadagiti sumaganad a 200 a Tawtawen'. Ti Pilosopia TattanP. Bilang. 49.
- ^ "Cosmopolis". Koenigsberg-is-dead.de. 2001-04-23. Naala idi 2009-07-24. ti ina ni Kant ket sagpaminsan pay a naitited ti kamali a nagan a kas ni Anna Regina Porter.
- ^ http://www.csudh.edu/phenom_studies/western/lect_9.html
- ^ Biograpko a pakaamo a nagtaud manipud idiay: Kuehn, Manfred. Kant: Ti maysa a Biograpia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2001. ISBN 0-521-49704-3 ti pagalagadan a biograpia ni Kant iti Inggles.
- ^ Kant, Immanuel. Dagiti Panagpalpaliiw iti Rikna ti Napintas ken Narimbaw. Trans. John T. Goldthwait. Unibersidad iti California a Pagmalditan, 1961, 2003. ISBN 0-520-24078-2
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Immanuel Kant iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Danubio
Ti Danubio (Panangibalikas nga Ingles: /ˈdænjuːb/ DAN-yoob) ket maysa a karayan idiay Tengnga a Europa, ti maikadua a kaatidogan iti kontinente kalpasan ti Volga.
Naidasig a kas dalanan a danum ti sangalubongan, daytoy ket mangrugi idiay ili ti Donaueschingen idiay Nangisit a Kabakiran iti Alemania idiay pagsasabtan ti karayan Brigach ken Breg. Ti Danubio ket agayuston ti abagatn adaya para iti 2,872 km (1,785 mi), ken lumabas kadagiti uppat a kapitolio ti Tengnga a Europa sakbay a maibusan idiay Baybay Nangisit babaen ti Danubio Delta idiay Romania ken Ukrania.
Maysa daytoy idi a napaut a sitatakder a prontiero ti Imperio a Romano, ti karayan ket labsanna wenno asitganna dagiti pagbeddengan ti sangapulo a pagilian: Romania (29.0% iti labneng a lugar), Hungaria (11.6%), Serbia (10.2%), Austria (10.0%), Alemania (7.0%), Eslobakia (5.9%), Bulgaria (5.9%), Kroasia (4.4%), Ukrania (3.8%), ken Moldovia (1.6%)[1], nga adadau ngen ti aniaman a karayan. Ti pagayusanna a labneng ket gumay-at pay kadagiti siam.
Nagnagan ken etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Danubio ket naamammoan idi ti Latin a kas ti Danubius, Danuvius, Ister, iti Taga-ugma a Griego a kas ti Ἴσtpoς (Istros). Ti Dacian/Trasia a nagan idi ket Tάvaις/Donaris/Donaris (akin-ngato a Danubio) ken Istros (akin-baba a Danubio).[2] Ti Thraco-Prihio a naganidi ket Matoas,[3] "ti mangiyeg iti gasat".[4]
Ti nagan a Dānuvius ket naipagarup a dinawat manipud ti Keltiko a (Galo), wenno mabalin nga Iraniko. Daytoy ket maysa kadagiti nagan ti karayan a naala manipud ti maysa a Pagsasao a Proto-Indo-Europeano a balikas ti *dānu, a naipagarupan a termino para iti "karayan", ngem mabalin pay maysa nga un-unana a panawen a kosmiko a karayan, ken ti maysa a Vedic a diosen ti karayan (kitaen ti Danu (Asura)), a mabalin a nanipud ti ramut a *dā "agayus/naapges, napardas, naranggas, awan disiplina." Dagiti dadduma pay a nagan ti karayan nga adda ti kapadpadana a etimologo ket mairaman ti Don, Donets, Dnieper ken Dniestr. Ti Dniepr,(sakbay ti Eslabo Danapir babaen ti Gotiko a historiador a ni Jordanes) ken ti Dniestr, manipud ti Danapris ken Danastius, ket naipagarupan dagitoy a nanipud ti Essita Iraniko *Dānu apara "likudan a karayan" ken *Dānu nazdya- "sanguanan a karayan".[5]
Ti Taga-ugma a Griego nga Istros ket nadawat idi manipud ti Trasia/Dacian a kayatna a saoen ket "napigsa, naapges", a mainaig ti Sanskrito a iṣiras "naapges".[2]
Manipud idi Normando a nagrukma iti Inglatera, ti pagsasao nga Inggles ket nagus-usar ti naala ti Latin a balikas ti Danube. Kadagiti pagsasao ti moderno a pagilian a pagayusan ti karayan, daytoy ket:
- Bulgaro: ДyHaB (transliterado: Dunav)
- Kroata: Dunav
- Aleman: Donau panangibalikas [ˈdoːnaʊ̯]
- Hungaro: Duna panangibalikas [ˈdunɒ]
- Rumano: Dunărea panangibalikas [ˈdunəre̯a]
- Serbio: ДyHaB, Dunav panangibalikas [dǔnav̞] wenno [dûnaːv̞]
- Eslobako: Dunaj
- Ukraniano: ДyHaй panangibalikas [duˈnɑj] (transliterado: Dunai)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Pagilian ti Labneng ti Karayan Danubio". Internasional a Komision para iti panagsalaknib ti Karayan Danubio. Naala idi 2010-11-13.
- ^ a b Katičić, Radoslav. Dagiti Taga-ugma a Pagsasao ti Balkan, Umuna a Paset. Paris: Mouton, 1976: 144.
- ^ Dyer, Robert (1974). "Matoas, ti Thraco-Prigio a nagan para iti Danubio, ken ti IE a ramut *madų". Glotta. Vandenhoeck & Ruprecht (GmbH & Co. KG). 52 (1/2): 91.
- ^ Šašel Kos, Marjeta (2009). "Reka kot božanstvo - Sava v antiki" [Ti Karayan a kas Diosen – Ti Sava iti Kina-ugma]. Iti Barachini, Jožef. Ukročena lepotica: Sava in njene zgodbe [Ti Napaamo a Pintas: Ti Sava ken dagiti Sarsaritana] (PDF) (iti Eslobeno ken abstrakto iti Inggles). Sevnica: Javni zavod za kulturo, šport, turizem in mladinske dejavnosti. pp. 42–50. ISBN 978-961-92735-0-0.
- ^ . Julius Pokorny (1959): dā- "banag nga agayus, agayus", dānu- f. "karayan"; Mallory, J.P. and D.Q. Adams. Ti Ensiklopedia ti Indo-Europeano a Kultura. Londres: Fitzroy ken Dearborn, 1997: 486.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Danubio iti Wikimedia Commons
- Danubio
- Dagiti karayan ti Serbia
- Dagiti karayan ti Baden-Württemberg
- Dagiti karayan ti Bavaria
- Dagiti karayan ti Austria
- Dagiti karayan ti Bulgaria
- Dagiti karayan ti Kroasia
- Dagiti karayan ti Alemania
- Dagiti karayan ti Hungaria
- Dagiti karayan ti Moldovia
- Dagiti karayan ti Romania
- Dagiti karayan ti Eslobakia
- Dagiti karayan ti Ukrania
- Dagiti sangalubongan a karayan ti Europa
- Pagbeddengan ti Bulgaria–Romania
- Pagbeddengan ti Kroasia–Serbia
- Pagbeddengan ti Hungaria–Eslobakia
- Pagbeddengan ti Romania–Ukrania
- Pagbeddengan ti Romania–Serbia
- Dagiti karayan a pagbeddengan
- Tengnga nga Europa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baybay Nalabbasit
Ti Baybay Nalabbasit (ammo pay a kas ti Baybay Eritrea) ket ti sumrekan ti danum ti baybay iti Taaw Indiano a mabirukan idiay Aprika ken Asia. Ti pakaikapetan iti taaw ket mabirukan iti abagatan babaen ti lingsat Bab el Mandeb ken ti Golpo ti Aden. Iti amianan, mabirukan ti Peninsula Sinai, ti Golpo ti Aqaba, ken ti Golpo ti Suez (pakaiturongan ti Kanal Suez). Ti Baybay Nalabbasit ket Global 200 nga ekorehion. Ti baybay ket mabirukan iti Rengngat ti Baybay Nalabbasit a paset met daytoy ti Ginget ti Nalatak a Rengngat.
Ti Baybay Nalabbasit ket addaan iti kalawa iti rabaw iti agarup a 438,000 km2 (169,100 mi2).[1][2] Daytoy ket agarup a 2250 km (1398 mi) iti kaatiddog ken iti kaakabaan a puntona ket 355 km (220.6 mi) iti kalawa. Daytoy ket agadalem iti 2211 m (7254 ft) iti sentral nga agpakatengnga a trinsera, ken addaan iti agpakatengnga a kaadalem iti 490 m (1,608 ft). Nupay kasta, adda met dagiti adu nga ababaw a samangt nga mmo kadagiti adu a biag ti baybay ken dagiti korales. Ti baybay ket habitat dagiti sumurok a 1,000 a sebbangan dagiti inbertebrato, ken dagiti 200 a nalukneng ken natangken a korales. Daytoy ti akin-amianan unay at tropikal a baybay iti lubong.
Dagiti linaon
Gay-at[urnosen | urnosen ti taudan]
Ipalawag ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpikodagiti patingga ti Baybay Nalabbasit a kas dagiti sumaganad:[3]
-
- Iti amianan. Dagiti akin-abagatan a patingga ti Golpo ti Suez [Ti linia nga agtaray manipud iti Ràs Muhammed (27°43'N) aginggana iti abagatan a punto ti Isla Shadwan (34°02'E) ken kalpasanna ket agpalaud a paralelo (27°27'N) iti aplaya ti Aprika] ken ti Aqaba [Ti linia nga agtaray manipud iti Ràs al Fasma ken agpaabagatan a laud iti Isla Requin (27°57′N 34°36′E / 27.950°N 34.600°E) babaen ti Isla Tiran aginggana iti abagatan a laud a punto ti ken kalpasanna ket agpalaud a paralelo (27°54'N) iti aplaya ti Peninsula Sinai].
- Iti abagatan. Ti linia a mangisilpo ti Husn Murad (12°40′N 43°30′E / 12.667°N 43.500°E) ken Ras Siyyan (12°29′N 43°20′E / 12.483°N 43.333°E).
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Nalabbasit ket dagus a patarus ti Griego ti Erythra Thalassa (Epuθpὰ Θάλaσσa) ken Latin ti Mare Rubrum (alternatibo a Sinus Arabicus, literal a "Golpo Arabiano"), Arabiko Al-Baḥr Al-Aḥmar (البحر الأحمر) wenno Baḥr Al-Qulzum (بحر القلزم), Somali Badda Cas ken Tigrinya Qeyyiḥ bāḥrī (ቀይሕ ባሕሪ). Ti nagan ti baybay ket mabalin a mangibaga ti natiempuan a panagsabong ti namarisan ti nalabbasit a Trichodesmium erythraeum iti asideg ti rabaw ti danum.[4] Ti teoria a kinaynayat dagiti moderno nga eskolar ket ti nagan a nalabbasit ket mangibaga ti direksion iti abagatan, kas met ti nagan ti Baybay Nangisit ket mabalin a mangibaga iti amianan. Ti batayan daytoy a teoria ket adda dagiti pagsasao iti Asia a mangusar kadagiti balikas iti maris a mangibaga kadagiti kardinal a direksion.[5] Iti maysa nga okasion, agpadpada nga inusar ni Herodotus ti Baybay Nalabbasit ken ti Akin-abagatan a Baybay.[6]
Iti pakasaritaan, daytoy ket ammo pay kadagiti akinlaud a heograpo a kas Mare Mecca (Baybay ti Meka), ken Sinus Arabicus (Golpo ti Arabia).[7] Adda met dagiti taga-ugma a heograpo a mangtawtawag ti Baybay Nalabbasit iti Golpo Arabiano[8] wenno Golpo ti Arabia.[9][10]
Ti pannakainaig ti Baybay Nalabbasit iti pammalagip iti biblia babaen dagiti Israelita a nangballasiw ti Baybay Nalabbasit ket antigo, ken naipalawag iti Septuaginta a patarus ti Libro ti Ipapanaw manipud iti Hebreo iti Griego a Koine idi agarup a maikatlo a siglo S.K. Iti dayta a bersion, ti Hebreo ti Yam Suph (ים סוף) ket naipatarus a kas Erythra Thalassa (Baybay Nalabbasit). Ti Baybay Nalabbasit ket maysa kadagiti uppat a baybay a nanaganan kadagiti kadawayan a termino iti maris — dagiti sabali ket ti Baybay Nangisit, ti Baybay Puraw ken ti Baybay Duyaw. Ti dagus a panangibaga itiGriego ti Erythra thalassa iti Latin akas Mare Erythraeum ket mangibaga ti akin-amianan a laud a parte ti Taaw Indiano, ken tipay rehion idiay Marte.
Dagiti kinapudno ken dagiti pigura[urnosen | urnosen ti taudan]
-
- Kaatiddog: ~2,250 km (1,398.1 mi) - 79% iti akindaya a Baybay Nalabbasit nga agraman kadagiti nadumaduma sumrekan iti aplaya
- Kadakkelan a kaakaba: ~ 306–355 km (190–220 mi)– Massawa (Eritrea)
- Kabassitan a kaakaba: ~ 26–29 km (16–18 mi)- Lingsat Bab el Mandeb (Yemen)
- Pagtengngaan a kaakaba: ~ 280 km (174.0 mi)
- Pagtengngaan a kaadalem: ~ 490 m (1,607.6 ft)
- Kaadaleman: ~2,211 m (7,253.9 ft)
- Kalawa ti rabaw: 438-450 x 102 km2 (16,900–17,400 sq mi)
- Tomo: 215–251 x 103 km3 (51,600–60,200 cu mi)
Dagiti mangbeddeng a pagilian[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Nalabbasit ket mabalin a heograpikal a mabingay kadagiti tallo a seksion: ti maitutop a Baybay Nalabbasit, ken iti amianan, ti Golpo ti Aqaba ken ti Golpo ti Suez. Dagiti innem a pagilian a mangbeddeng ti maitutop a Baybay Nalabbasit:
Ti Golpo ti Suez ket intero a bineddengan babaen ti Ehipto. Ti Golpo ti Aqaba ket beddenganna ti Ehipto, Israel, Hordania ken Saudi Arabia.
Iti pay maipatinayon iti pagalagadan a heograpikal a depinison dagiti innem a pagilian a mangbeddeng ti Baybay Nalabbasit a naibaga dita ngato, dagiti lugar a kas ti Somalia ken Etiopia ket sagpaminsanda pay a maibagbaga a kas dagiti teritorio ti Baybay Nalabbasit. Daytoy ket nangruna a gapu ti kaasidegda iti ken heolohikal a pannakaipada kadagiti pagilian a mangsango iti Baybay Nalabbasit ken/wenno politikal a pannakaikapet kadagiti naibagbaga a lugars.[11][12]
Dagiti ili ken dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili ken dagiti siudad iti aplaya ti Baybay Nalabbasit (mairaman dagiti aplaya ti Golpo ti Aqaba ken Suez):
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The Red Sea". Naala idi 6 Enero 2009.
- ^ "Red Sea" (PDF). Naala idi 6 Enero 2009.
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naala idi 7 Pebrero 2010.
- ^ "Red Sea". Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Encyclopædia Britannica. Naala idi 2008-01-14.
- ^ http://www.smithsonianjourneys.org/blog/how-the-red-sea-got-its-name-180950850/
- ^ Schmitt 1996
- ^ "Arabia". World Digital Library. Naala idi 11 Agosto 2013.
- ^ Michael D. Oblath (2004). The Exodus itinerary sites: their locations from the perspective of the biblical sources. Peter Lang. p. 53. ISBN 978-0-8204-6716-0.
- ^ Herodotus, ed. George Rawlinson (2009), The histories, p.105
- ^ Andrew E. Hill, John H. Walton (2000), A survey of the Old Testament, p.32 [1]
- ^ Barth, Hans-Jörg (2002). Sabkha ecosystems, Volume 2. Springer. p. 148. ISBN 1-4020-0504-0.
- ^ Makinda, Samuel M. (1987). Superpower diplomacy in the Horn of Africa. Routledge. p. 37. ISBN 0-7099-4662-7.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hamblin, W. Kenneth & Christiansen, Eric H. (1998). Earth's Dynamic Systems (Maika-8 nga ed.). Upper Saddle River: Prentice-Hall. ISBN 0-13-745373-6.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Baybay Nalabbasit iti Wikimedia Commons
- Dagiti Raw-ang ti Korales ti Baybay Nalabbasit
- Potograpia ti Baybay Nalabbasit
- Potts, D., R. Talbert, T. Elliott, S. Gillies. "Places: 39290 (Arabicus Sinus/Erythr(ae)um/Rubrum Mare)". Pleiades. Naala idi Marso 8, 2012.
- Baybay Nalabbasit
- Pagbeddengan ti Ehipto–Sudan
- Pagbeddengan ti Eritrea–Sudan
- Pagbeddengan ti Saudi Arabia–Yemen
- Kanal Suez
- Dagiti pingir a baybay ti Taaw Indiano
- Dagiti golpo ti Taaw Indiano
- Heograpia ti Daya nga Aprika
- Heograpia ti Amianan nga Aprika
- Heograpia ti Tengnga a Daya
- Dagiti bagi ti danum ti Aprika
- Dagiti bagi ti danum ti Asia
- Dagiti bagi ti danum ti Ehipto
- Dagiti bagi ti danum ti Eritrea
- Dagiti bagi ti danum ti Israel
- Dagiti bagi ti danum ti Hordania
- Dagiti bagi ti danum ti Saudi Arabia
- Dagiti bagi ti danum ti Sudan
- Dagiti bagi ti danum ti Yemen


text:
Ganges
Ti Ganges ( /ˈɡændʒiːz/ GAN-jeez) wenno Ganga (IPA: [ˈɡəŋɡaː] ( denggen)), ket maysa a adu a pagbeddengan a karayan ti India ken Banglades. Ti 2,525 km (1,569 mi) a karayan ket agtaud idiay Himalaya idiay Indiano nga estado ti Uttarakhand, ken agayus ti amianan ken daya ti uneg ti Tanap Ganges ti Amianan nga India a mapan idiay Banglades, nga idiay ket agayus idiay Luek ti Bengal. Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay India ken ti maikadua a kalatakan a karayan iti lubong babaen ti panagayus ti danum.[1] Ti labneng ti Ganges basin ket isu ti kaaduan ti populasion a labneng ti karayan iti lubong, nga adda dagiti sumurok a 400 a riwriw a tattao ken ti densidad ti populasion ti agarup a 1,000 nga umili kada kuadrado milia (390 /km2).
Ti Ganges ket isu ti kasagraduan a karayan kadagiti Hindu ken isu pay ti pagbiagan dagiti riniwriw nga Indiano nga agtataeng kadagiti igid ti dalanna ken agkamkammatalekda ti daytoy kadagiti inaldaw a kammasapulanda.[2] Daytoy ket nararaeman a kas ti diosen a Ganga iti Hinduismo.[3] Daytoy ket naipakasaritaan pay a nagruna: adu kadagiti dati a kapitolio ti probinsia ken imperio (a kas ti Patliputra,[4] Kannauj,[4] Kara, Kashi, Allahabad, Murshidabad, Munger, Baharampur ken Kolkata) ket mabirukan kadagiti igidna.
Ti Ganges ket mairanggo kadagiti lima a karugitan a karayan iti lubong idi 2007,[5] nga adda ti agpang ti fecal coliform iti kayrayan idiay asideg ti Varanasi ti ad-adu ngem sangagasut a beses nga opisal a patingga ti Indiano a gobierno. Ti rugit ket sanna laeng a dangran dagiti tao, ngem dagiti pay 140 a sebbangan ti ikan, 90 a sebbangan ti anpibio ken ti nadangran a delpin ti karayan Ganges.[5] Ti Tignay a Plano ti Ganga, ti maya mga enbironmental a tignay a panagdalus ti karayan, ket agdama a maysa nangruna pannakapaay,[6] gapu ti padaksen ken ti kaawan ti teknikal a kalaing, ti kaawan ti enbironmental a panagplano, dagiti Indiano a tradison ken pammati, ken ti kaawan ti suporta manipud kadagiti relihioso a turay.
Dagiti linaon
Paglasatan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ganges ket mangrugi idiay pagsasabtan iti karayan Bhagirathi ken Alaknanda. Ti Bhagirathi ket naipanpanunotan nga isu ti agpayso a taudan iti Hindu a kulura ken mitolohia, urayno ti Alaknanda ket atatiddog.[7][8] Ti taudan ti danum ti Alakananda ket naporma babaen ti pannakatunaw ti niebe manipud kadagiti patok ti Nanda Devi, Trisul, ken Kamet. Ti Bhagirathi ket agpanagto manipud ti sakaanan ti Glasier Gangotri , idiay Gaumukh, iti kangato iti 3,892 m (12,769 ft).[9]
Urayno adda dagiti babassit nga alog a mangbukel kadagiti taudan ti danum ti Ganges, dagiti innem a kadakkelan ken dagiti pagsasabtanda ket naikedkeddeng a sagrado. Ti innem a taudan ti danum nga alog ket dagiti karayan Alaknanda, Dhauliganga, Nandakini, Pindar, Mandakini, ken Bhagirathi. Dagiti lima a pagsasabtan, a naam-ammuan a kas ti Panch Prayag, ket adda iti agid ti Alaknanda. dagitoy ket ti, iti agpababa nga anod nga urnos, Vishnuprayag, a ti ayan ti pagtiponana ti Dhauliganga ken ti Alaknanda; Nandprayag, nga ayan ti tiponan ti Nandakini; Karnaprayag, nga ayan ti tiponan ti Pindar, Rudraprayag, nga ayan ti tiponan ti Mandakini; ken ti kanungpalan, ti Devprayag, nga ayan ti tiponan ti Bhagirathi iti Alaknanda tapno mangporma ti pakaitutopan ti Karayan Ganges.[7]
Kalpasan ti panagayayosna iti 250 kilometro (160 mi)[9] babaen ti nailet a ginget ti Himalaya, ti Ganges ket rummuar manipud kadagiti bantay babaen ti Rishikesh, ken sumrek idiay kadagaan ti Gangetiko a Tanap idiay peregrino nga ili ti Haridwar.[7] Idiay Haridwar, ti maysa apenend ket mangturong kadagiti danumna idiay Kanal Gangesl, a mangsibog ti rehion ti Doab iti Uttar Pradesh, a ti karayan, iti panaglaslasatna ket agarup nga agpa-abagatan alaud aginggan iti daytoy a puntos, ket mangrugi nga agayusen iti abagatan a daya babaen kadagiti tanap ti akin amianan nga India.
Ti Ganges ket sumurot iti maysa a 800-kilometro (500 mi) nga agararko a panaglasat a manglabas kadagiti siudad ti Kannauj, Farukhabad, ken Kanpur. Iti panaglablabasna daytoy ket makitiptipon babaen ti Ramganga, a mangitited ti ti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a 500 m3/s (18,000 cu ft/s).[10] Ti Ganges ket tumipon iti Yamuna idiay Triveni Sangam idiay Allahabad, ti maysa a nasantuan apagsasabtan iti Hinduismo. Iti pagsasabtanda ti Yamuna ket dakdakkel ngem ti Ganges, a mangit-ited ti agarup a 2,950 m3/s (104,000 cu ft/s),[10] wenno agarup a 58.5% iti naitipo a panagayos.[11]
Itan ket agayayos nga agpadaya, ti karayan ket sabtenna ti Karayan Tamsa (tinawtawagan pay itiTons), nga gayayos iti amianan manipud ti Kabanbantayan Kaimur ken mangiited ti natimbeng a pabagayos iti agarup a 190 m3/s (6,700 cu ft/s). Kalpasan ti Tamsa ti Karayan Gomti ket tumipon, nga agayayos iti abagatan manipud ti Himalaya. Ti Gomti ket mangitited ti natimbeng a tinawen a panagayos iti agarup a 234 m3/s (8,300 cu ft/s). Ken kalpasan daytoy ti Karayan Ghaghara, nga agayayos met laeng nga agpa-abagatan manipud ti pagtiponan ti Himalaya. Ti Ghaghara, nga adda iti natimbeng a tinawen apanagayos iti agarup a 2,990 m3/s (106,000 cu ft/s), ket isu ti kadakkelan a tributario ti Ganges. Kalpasan ti Ghaghara a pagsasabtan ti Ganges ket tiponan manipud ti abagatan babaen ti Karayan Son, a mangited ti agarup a 1,000 m3/s (35,000 cu ft/s). Ti Karayan Gandaki, ken ti Karayan Kosi , ket agtipon manipud ti amianan, a mangitited ti agarup a 1,654 m3/s (58,400 cu ft/s) ken 2,166 m3/s (76,500 cu ft/s). Ti Kosi ket isu ti maikatlo a kadakkelan a tibutario ti Ganges, kalpasan ti Ghaghara ken Yamuna.[10]
Iti malabsan a baetan ti Allahabad ken Malda, Laud a Bengal, ti Ganges ket labsanna dagiti ili ti Chunar, Mirzapur, Varanasi, Ghazipur, Patna, Bhagalpur, Ballia, Buxar, Simaria, Sultanganj, ken Saidpur. Idiay Bhagalpur, ti karayan ket mangrugi nga gayos iti abagatan-abagatan adaya ket idiay Pakur, daytoy ket mangrugi ti panagpabassitna iti panagsangsanga iti umuna a distributario, tiBhāgirathi-Hooghly, a pagbalinan ti Karayan Hooghly. Sakbay ti pagbeddengan ti Banglades ti Farakka Barrage ket mangtengngel ti panagayos ti Ganges, a mangiturturong ti danum iti maysa a pangipakanan a kanal a mangisilpo iti Hooghly para iti panggep a panagikkat ti lan-ak. Ti Karayan Hooghly ket pinorma babaen ti panagsabsabat ti Karayan Bhagirathi ken Karayan Jalangi idiay Nabadwip, ken ti Hooghly ket adda dagiti adu a bukodna a tributario. Ti kadakkelan ket ti Karayan Damodar, a daytoy ket adda ti kaatiddog iti 541 km (336 mi) , nga adda ti pagatianan a labneng iti 25,820 km2 (9,970 sq mi).[12] Ti Karayan Hooghly ket maatianan iti Luek ti Bengal idiay asideg tir Isla ti Sagar. Iti baetan ti Malda ken ti Luek ti Bengal, ti Karayan Hooghly ket labsanna dagiti ili ken dagiti siudad ti Murshidabad, Nabadwip, Kolkata ken Howrah.
Kalpasan ti iseserrekna iti Bangladeh, ti kangrunaan a sanga ti Ganges ket naamammuan a kas ti Padma. Ti Padma ket tiponan babaen ti Karayan Jamuna, ti kadakkelan a distributario ti Brahmaputra. Iti adayo pay nga agpa-ababa nga ayos, ti Padma ket tumipon iti Karayan Meghna, ti maikadua a kadakkelan a distributario ti Brahmaputra, ken mangala ti nagan ti Meghna iti iseserekna iti Meghna nga Estuario, a maatianan idiay Luek ti Bengal.
Ti Delta Ganges, ket ket nagruna pormaen ti dakkel, nga adu ti sedimentona nga ayos ti karayan Ganges ken Brahmaputra , ket isu daytoy ti kadakkelan a delta iti lubong, iti agarup a 59,000 km2 (23,000 sq mi). Daytoy ket gumay-at iti 322 km (200 mi) idiay igid ti Luek ti Bengal.
Ti laeng karayan Amasona ken Kongo ti adda ti adadu a natimbeng a panagayus ngem ti naitipon a panagayus ti Ganges, ti Brahmaputra, ken ti Surma-Meghna a sistema ti karayan. Iti napno a panaglayus ti Amasona laeng ti dakdakkel.
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti sublontinente ti India ket naisanglada iti ngato ti tektonika a plato ti India, ti bassit a plato iti kaunegan ti Indo-Australian Plata.[13] Daytoy a panangilawag a proseso ti heolohiko ket nangrugi idi pitopulo a riwriw a tawtawen, idi kas paset ti akin-abagatan a nalatak a kontinente ti Gondwana, nangrugi datoy ti amianan a nagpadaya a panaganud a nagpaut ti limapulo a riwriw a tawtawen iti ballasiw idi ti saan pay a naporma a Taaw Indiano.[13] Ti simmarsaruno a panagdungpar ti subkontinente iti Eurasiano a Plato ken ti subduksion iti sirokna, ket isu ti nangpataud ti Himalaya, ti kanagtuan a bambantay iti planeta.[13] Iti dati a sirok ti baybay a dagus nga abagatan iti rumrummuar a Himalaya, ti panaggungunay ti plato ket nagpartuat ti dakkel a kalasugan, a nain-inut a napunno kadagiti sedimento nga inyeg babaen ti Indus ken dagiti tributariona ken ti Ganges ken dagiti tributariona,[14] ket mangporma itan ti Tanap Indo-Gangetiko.[15]
Ti Indo-Gangetiko a Tanap ket heolohiko a naamammuan a kas maysa kasakbayan a naadalem wenno labneng ti kasakbayan a daga.[16]
Hidrolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti hidrolohia ti Karayan Ganges ket narikut unay, a naipangpangruna ti rehion ti Delta Ganges. Ti maysa a resulta ket dagiti nadumaduma awaya ti panangikeddeng ti kaatiddog ti karayan, ti panagayusna, ken ti kadakkel ti labneng a pagayusan ti danumna.
Ti nagan aGanges ket inus-usar para iti karayan a nagbaetan ti nagsasabtan dagiti karayan Bhagirathi ken Alaknanda, idiay Himalaya, ken ti pagbeddengan ti India-Banglades, idiay asideg ti Penned Farakka ken ti umuna a pagsasangaan iti karayan. Ti kaatiddog ti Ganges ket kankanayon a naibagbaga a gangani a sumurok a kaatiddog iti 2,500 km (1,600 mi), agarup a 2,505 km (1,557 mi),[17] aginggana ti 2,525 km (1,569 mi),[18][11] wenno mabalin a 2,550 km (1,580 mi).[19] Kadagitoy a kaso ti taudan ti karayan ket kadawyan a naipagpagarup a ti Karayan Bhagirathi, Glasier Gangotri idiay Gomukh, ken ti sabanganna nga isu ti sabangan ti Karayan Meghna idiay Luek ti Bengal.[18][11][17][19] Sagpaminsan a ti taudan ti Ganges ket naikedkeddeng nga adda idiay Haridwar, nga adda idiay dagiti waig ti taudan ti danumna iti Himalayan ket mapan idiay Gangetiko a Tanap.[12]
Iti dadduma pay a kaso, ti kaatiddog ti Ganges ket nai-tited para iti distributariona iti Karayan Hooghly, nga at-atiddog ngem ti kangrunaan a rummuaranna babaen ti Karayan Meghna, a pangibanagan ti kaatiddog ti agarup a 2,620 km (1,630 mi), manipud ti taudan iti Bhagirathi,[20] wenno 2,135 km (1,327 mi), manipud idiay Haridwar aginggana idiay sabangan ti Hooghly.[12] Dagiti dadduma pay a kaso ti kaatiddog ket naibagbaga nga agarup a 2,240 km (1,390 mi), manipud ti taudan ti Bhagirathi aginggan idiay pagbeddengan ti Banglades, nga idiay ket agbalbaliw ti naganna iti Padma.[21]
Para pay dagiti kapadpada a rason, dagiti taudan ket maigiddiat ti kadakkel ti pagayusan ti danum a labneng ti karayan. Ti labneng ket sakupenna dagiti uppat a pagilian, ti India, Nepal, Tsina, ken Banglades; dagiti sangapulo ket maysa nga estado ti India, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Bihar, Jharkhand, Punjab, Haryana, Rajasthan, Laud a Bengal, ken ti Kappon a Teritorio ti Delhi.[22] Ti labneng Ganges, a mairaman ti delta ngem saan a dagiti labneng ti Brahmaputra wenno Meghna, ket agarup a 1,080,000 km2 (420,000 sq mi), a dagiti 861,000 km2 (332,000 sq mi) ket adda idiay India (agarup a 80%), 140,000 km2 (54,000 sq mi) idiay Nepal (13%), 46,000 km2 (18,000 sq mi) idiay Banglades (4%), ken 33,000 km2 (13,000 sq mi) idiay Tsina (3%).[23] Sagpaminsan a ti Ganges ken dagiti pagayusan a labneng ti Brahmaputra–Meghna ket naitiptipon para iti dagup iti agarup a 1,600,000 km2 (620,000 sq mi),[24] wenno 1,621,000 km2 (626,000 sq mi).[25] Ti naitiptipon a labneng ti Ganges-Brahmaputra-Meghna (naipangyababaan iti GBM wenno GMB) a pagayusan ti danum a labneng ket naiwarwaras iti ballasiw ti Banglades, Butan, India, Nepal, ken Tsina.[26]
Ti labneng ti Ganges ket sumakop manipud ti Himalaya ken ti Transhimalaya iti amianan, aginggan kadagiti bangkirig iti kabambantayan ti Vindhya iti abagatan, manipud kadagiti akindaya bangkirig ti Aravalli iti laud aginggana ti banak Chota Nagpur ken ti delta Sunderbans iti daya. Ti adu a paset ti panagayus manipud ti Ganges ket agtaud manipud ti sistema ti bantay Himalaya. Iti kaunegan ti Himalaya, ti labneg ti Ganges ket maiwarwaras ti gangani a 1,200 km manipud ti Yamuna-Satluj a pakabingayan idiay igid ti pantok ti Simla a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti Indus iti laud aginggana ti Pantok ti Singalila idiay igid ti pagbeddengan ti Nepal-Sikkim a mangporma ti pagbeddengan iti labneng ti Brahmaputra iti daya. Daytoy a pase ti Himalaya ket aglaon iti 9 kadagiti 14 a kangatuan a tuktok iti lubong iti sumurok a kangato iti 8,000m, a mairaman ti Bantay Everest nga isu daytoy ti kangatuan a puntos ti labneng ti Ganges . Dagiti dadduma pay a pantok ti sumurok a 8,000m idiay labneng ket ti Kangchenjunga, Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Dhaulagiri, Manaslu, Annapurna ken ti Shishapangma. Ti Himalaya a paset ti labneng ket mangiraman ti abagatan-daya a paset ti estado ti Himachal Pradesh, ti intero nga estado ti Uttarakhand, ti intero a pagilian ti of Nepal ken ti kaadaywan a paset ti amianan-laud nga estado ti Laud a Bengal.
Ti panagayus ti Ganges ket maigiddiat pay babaen ti taudan. Kankanayon a ti panagayus ket naibagbaga para iti sabangan ti Karayan Meghna, isunga naitiptipon ti Ganges iti Brahmaputra ken Meghna. Daytoy ket pagbanagan ti natimbengan a dagup ti tinawen a panagayuis iti agarup a 38,000 m3/s (1,300,000 cu ft/s),[25] wenno 42,470 m3/s (1,500,000 cu ft/s).[20] Iti dadduma pay a kaso ti natimbeng a tinawen a panagayus ti Ganges, Brahmaputra, ken ti Meghna ket naisinsinada a nait-ited, iti agarup a 16,650 m3/s (588,000 cu ft/s) para iti Ganges, agarup a 19,820 m3/s (700,000 cu ft/s) para iti Brahmaputra, ken agarup a 5,100 m3/s (180,000 cu ft/s) para iti Meghna.[18]
Dagiti nailinia a dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Ganga: ti panagusar ti danum idiay Indiano a subkontinente, babaen ni Pranab Kumar Parua, p. 33
- ^ "US TV host takes dig at Ganges". Zeenews.com. 16 Disiembre 2009. Naala idi 4 Hulio 2012.
- ^ Bhattacharji, Sukumari; Bandyopadhyay, Ramananda (1995). Dagiti Sarita ti Devi. Orient Blackswan. p. 54. ISBN 978-81-250-0781-4. Naala idi 27 Abril 2011.
- ^ a b Ghosh, A. Ti Ensiklopedia ti Indiano nga arkeolohia. BRILL. p. 334. ISBN 978-90-04-09264-8. OCLC 313728835. Naala idi 27 Abril 2011.
- ^ a b kapanan ti 1 Abril 2007 (1 Abril 2007). "Matmatayen ti Ganga, pumatay a rugit". Greendiary.com. Naala idi 4 Hulio 2012.
- ^ "Agdalus Wenno Matay", The Times of India, 19 Marso 2010
- ^ a b c "Karayan Ganges". Encyclopædia Britannica (Encyclopædia Britannica Online Library Edition nga ed.). 2011. Naala idi 23 Abril 2011.
- ^ Penn, James R. (2001). Dagiti karayan ti lubong: ti sosisal, heograpiko, ken enbironmenta a taudan ti libro. ABC-CLIO. p. 88. ISBN 978-1-57607-042-0. Naala idi 23 Abril 2011.
- ^ a b C. R. Krishna Murti; Gaṅgā Pariyojanā Nideśālaya; Komite ti Enbironmento a Panagsukisok ti India (1991). Ti Ganga, a sientipiko a panagadal. Northern Book Centre. p. 19. ISBN 978-81-7211-021-5. Naala idi 24 Abril 2011.
- ^ a b c Jain, Sharad K.; Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (2007). Hydrolohia ken danum a rekurso ti India. Springer. p. 341. ISBN 978-1-4020-5179-1. Naala idi 26 Abril 2011.
- ^ a b c Gupta, Avijit (2007). Dadakkel a karayan: heomorpolohia ken panangtaripatu. John Wiley ken Annak a Lallaki. p. 347. ISBN 978-0-470-84987-3. Naala idi 23 Abril 2011.
- ^ a b c Dhungel, Dwarika Nath; Pun, Santa B. (2009). Ti Nepal-India Danum a Kumadduaan: Dagiti Karit. Springer. p. 215. ISBN 978-1-4020-8402-7. Naala idi 27 Abril 2011.
- ^ a b c Ali, Jason R.; Jonathan C. Aitchison (2005). "Kalatakan nga India". Earth-Science Reviews. 72 (3–4): 170–173. doi:10.1016/j.earscirev.2005.07.005.
- ^ Dikshit & Schwartzberg 2007, p. 7.
- ^ Prakash, B.; Sudhir Kumar; M. Someshwar Rao; S. C. Giri (2000). "Dagiti holoseno tektoniko a panagggunay ken ti pagbennatan a lugar kadagiti akinlaud a Gangetiko a tanap" (PDF). Current Science. 79 (4): 438–449.
- ^ Dmowska, Renata (2003). Dagiti Panagpasayaat ti Heopisika. Academic Press. p. 14. ISBN 978-0-12-018846-8. Naala idi 6 Mayo 2011.
- ^ a b Merriam-Webster (1997). Heograpiko a Diksionario ti Merriam-Webster. Merriam-Webster. p. 412. ISBN 978-0-87779-546-9. Naala idi 23 Abril 2011.
- ^ a b c Sharad K. Jain; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (5 Marso 2007). Hidrolohia ken dagiti danum a rekurso ti India. Springer. pp. 334–342. ISBN 978-1-4020-5179-1. Naala idi 18 Abril 2011.
- ^ a b L. Berga (25 Mayo 2006). Dagiti Penned ket dagiti Pagidulinan ti Danum, dagiti Kagimongan ken Enbironmento ti Maika-21 a Siglo: Dagiti Nagbanagan ti Internasional a Timpuyogan dagiti Penend kadagiti Kagimongan iti Maika-21 a Siglo, Maika-22 nga Internasional a Kongreso kadagiti Dadakkel a Penned (ICOLD), Barcelona, Espana, 18 Hunio 2006. Taylor & Francis. p. 1304. ISBN 978-0-415-40423-5. Naala idi 23 Abril 2011.
- ^ a b Pranab Kumar Parua (3 Enero 2010). Ti Ganga: panagusar ti danum idiay subkontinente ti India. Springer. pp. 267–272. ISBN 978-90-481-3102-0. Naala idi 18 Abril 2011.
- ^ M. Monirul Qader Mirza; Ema. Manirula Kādera Mirjā (2004). Ti dibersion ti danum ti Ganges: dagiti pagbanagan ti enbironmento ken implikasion. Springer. pp. 1–6. ISBN 978-1-4020-2479-5. Naala idi 18 Abril 2011.
- ^ Roger Revelle ken ni V. Lakshminarayan (9 Mayo 1975). "Ti Danum a Makina ti Ganges". Siensia. 188 (4188): 611–616. doi:10.1126/science.188.4188.611.
- ^ Suvedī, Sūryaprasāda (2005). Internasional linteg dagiti dalan ti danum para iti maika-21 a siglo: ti kaso iti karayan Ganges basin. Ashgate Publishing, Ltd. p. 61. ISBN 978-0-7546-4527-6. Naala idi 24 Abril 2011.
- ^ Elhance, Arun P. (1999). Hidropolitika iti Maikatlo a Lubong: suppiat ken pagtitinnulongan kadagiti labneng ti karayan. US Institute of Peace Press. pp. 156–158. ISBN 978-1-878379-91-7. Naala idi 24 Abril 2011.
- ^ a b Arnold, Guy (2000). Dagiti Estratihiko a Dalan iti Lubong. Taylor & Francis. pp. 223–227. ISBN 978-1-57958-098-8. Naala idi 26 Abril 2011.
- ^ Eric Servat; IAHS Internasional a Komision kadagiti Sistema ti Rekurso ti Danum (2002). FRIEND 2002: Rehional Hidrolohia: Panangikabit ti bessang a baetan ti panagsukisok ken panagsanay. IAHS. p. 308. ISBN 978-1-901502-81-7. Naala idi 18 Abril 2011.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alley, Kelly D. (2002), Kadagiti igid a bangkag ti Gaṅgā: no ti narugit a danum ket sabtenna ti sagrado a karayan, Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan, ISBN 978-0-472-06808-1, naala idi 26 Hulio 2011
- Alter, Stephen (2001), Sagrado a dandanum: ti peregrino a pannakapan idiay Karayan Ganges aginggana idiay taudan ti Hindu a kultura, Harcourt, ISBN 978-0-15-100585-7, naala idi 26 Hulio 2011
- Blurton, T. Richard (1993), Hindu nga rate, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, ISBN 978-0-674-39189-5, naala idi 26 Hulio 2011
- Darian, Steven G. (2001), Ti Ganges iti mito ken pakasaritaan, Motilal Banarsidass Publ., ISBN 978-81-208-1757-9, naala idi 26 Hulio 2011
- Dikshit, K.R.; Joseph E. Schwartzberg (2007), "India: Ti Daga", Encyclopædia Britannica, pp. 1–29, naala idi 29 Septiembre 2007
- Eck, Diana L. (1982), Banaras, siudad iti lawag, Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, ISBN 978-0-231-11447-9, naala idi 26 Hulio 2011
- Eck, Diana (1998), "Gangā: Ti Diosen a Ganges iti Sagrado a Heograpia ti Hindu", iti Hawley, John Stratton; Wulff, Donna Marie, Devī: Dagiti Diosen ti India, Berkeley ken Los Angeles: Unibersidad ti California a Pagmalditan; Delhi: Motilal Banarasi Das Publishers. Pp. 352, pp. 137–153, ISBN 81-208-1491-6
- Museo ti Arte ti Kondado ti Los Angeles; Pal, Pratapaditya (1988), Indiano nga Eskultura: 700–1800, Unibersidad ti California a Pagmalditan, ISBN 978-0-520-06477-5, naala idi 26 Hulio 2011
- Markandya, Anil; Murty, Maddipati Narasimha (2000), Panagdalus ti Ganges: ti ngina a pagimbagan iti Aksion a Plano ti Ganga, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, ISBN 978-0-19-564945-1, naala idi 29 Hulio 2011
- Newby, Eric (1998), Nain-inut a panagpababa idiay Ganges, Lonely Planet, ISBN 978-0-86442-631-4, naala idi 26 Hulio 2011
- Hillary, Sir Edmund (1980), Manipud ti taaw aginggana idiay langit, Ulverscroft, ISBN 978-0-7089-0587-6, naala idi 26 Hulio 2011
- Maclean, Kama (2008), Peregrino ken bileg: ti Kumbh Mela iti Allahabad, 1765–1954, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan Estados Unidos, ISBN 978-0-19-533894-2, naala idi 27 Hulio 2011
- Pal, Pratapaditya (1997), Dagiti Nainlangitan a Ladawan, dagiti panirigan ti tao: ti Max Tanenbaum nga urnong iti Abagatan nga Asia ken Himalaya nga arte idiay Nailian a Galeria ti Kanada, Nailian a Galeria ti Kanada, ISBN 978-1-896209-05-0, naala idi 27 Hulio 2011
- Parua, Pranab Kumar (2010), Ti Ganga: ti panag-usar ti danum idiay subkontinente ti India, Springer, ISBN 978-90-481-3102-0, naala idi 29 Hulio 2011
- Rahaman, M.M. (2009), "Naipagkaykaysa a Panagtaripato ti Labneng Ganges: dagiti suppiat ken namnama para iti rehional a panagrang-ay", Water Policy, 11 (2): 168–190, doi:10.2166/wp.2009.012
- Rahaman, M.M. (2009), "Dagiti pamunganayan iti panagtaripato ti pagbebeddengan a rekurso ti danum ken dagiti Tulagan iti Ganges: Maysa aPanagusig", Internasional a Warnakan iti Panagrang-ay dagiti Rekurso ti Danum, 25 (1): 159–173, doi:10.1080/07900620802517574
- Sack DA, Sack RB, Nair GB, Siddique AK (2004), "Cholera", Lancet, 363 (9404): 223–33, doi:10.1016/S0140-6736(03)15328-7, PMID 14738797
- Singh, Indra Bir (1996), "Heolohiko nga Ebolusion iti Tanap Ganga", Warnakan iti Palaentolohiko a kagimongan ti India, 41: 99–137
- Stone, Ian (2002), Kanal a Panagsibog idiay Britaniko nga India: Dagiti Perspektibo iti Teknolohiko a Panagbalbaliw iti maysa nga Agtaltalon nga Ekonomia, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, ISBN 978-0-521-52663-0, naala idi 26 Hulio 2011
- Wangu, Madhu Bazaz (2003), Dagiti ladawan dagiti diosen ti India: dagiti mito, dagiti kaibuksilan, ken dagiti modelo, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-416-5, naala idi 26 Hulio 2011
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Berwick, Dennison. A walk along the Ganges. Dennison Berwick. ISBN 978-0-7137-1968-0.
- Cautley, Proby Thomas (1864). Ganges canal. A disquisition on the heads of the Ganges of Jumna canals, North-western Provinces. London, Printed for Private circulation.
- Fraser, James Baillie (1820). Journal of a tour through part of the snowy range of the Himala Mountains, and to the sources of the rivers Jumna and Ganges. Rodwell and Martin, London.
- Hamilton, Francis (1822). An account of the fishes found in the river Ganges and its branches. A. Constable and company, Edinburgh.
- Hydrology and water resources of India. Springer. 2007. ISBN 978-1-4020-5179-1. Awan ti
|first1=
|last1=iti Authors list (tulong)


text:
Suesia
Ti Suesia (i/ˈswiːdən/ SWEE-dən; Sueko: Sverige [ˈsværjɛ] ( denggen)), opisial a kas ti Pagarian ti Suesia (Sueko: Konungariket Sverige (tulong·paammo)), ket maysa a Nordiko a pagilian idiay Peninsula ti Eskandinabia idiay Akin-amianan nga Europa. Ti Suesia ket nakibeddeng ti Norwega ken Pinlandia, ken naisilpo ti Dinamarka babaen ti rangtay-tunel a ballasiwan ti Öresund.
Iti 450,295 kuadrado kilometro (173,860 sq mi), ti Suesia ket isu ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti Kappon ti Europa babaen ti kalawa, nga addaan ti dagup a populasion iti agarup 9.4 a riwriw.[9] Ti Suésia ket addaan ti nababa a densidad ti populasion iti 21 nga umili kada kuadrado kilometro (54 /sq mi) a dagiti populasion ket kaaduan idiay akin-abagatan a kagudua iti daytoy a pagilian. Agarup a 85% iti populasion ket agtaeng iti urbano a luglugar.[10] Ti kapitolio ti Suesia ket ti Stockholm, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Befolkningsstatistik". www.scb.se. Naala idi 2009-06-16.
- ^ "Pakabuklan iti Estadistika a Populasion 1960–2008". www.scb.se. Naala idi 2010-06-03.
- ^ Paammo nga ti Dagiti agsasao ti Sueko a Pinlandeses wenno dadduma pay nga agsasao ti Sueko a naipasngay iti ruar ti Suesia a mainaganan kaniada a kas Sueko uray no naipangay da ti ballasiw taaw. Adu pay dagiti tattao a naipangay idiay Suesia a saanda ngata a dagiti Sueko.
- ^ a b c d "Suésia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-21.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 4 Enero 2014.
- ^ "2014 Human Development Report" (PDF). 14 Marso 2013. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Är svenskan också officiellt språk i Sverige?" (iti Suésia). Språkrådet (Konsilo ti Pagsasao iti Suésia). 2008-02-01. Naala idi 2008-06-22.
- ^ Pakabuklan iti Estadistika ti Populasion 1960 – 2008 – Estadistika a Suesia (bingbingay iti ganganaet lugar iti likud, a mairaman ti naipasngay a ganganaet ken naipasngay a Suesia nga addaan ti dua a ganganaet a naipasngay a nagannak)
- ^ "Befolkningsstatistik". Statistiska centralbyrån. Naala idi 2010-05-18.
- ^ Estadistika ti Suesia. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Estadistika ti Suesia, Enerhia, Dagiti renta ken Panagtagilako ti balbalay a Paset ti Estadistika, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Magun-od iti online idiay PDF format
- Suesia
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Nordiko a pagilian
- Akin-amianan nga Europa
- Eskandinabia


text:
1940
Ti 1940 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 4 – Gao Xingjian, naiyanak nga Insik a mannurat, laureado iti Premio Nobel
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 9 – J. M. Coetzee, mannurat a taga-Abagatan nga Aprika, laureado iti Premio Nobel
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 14 – Julie Christie, Briton nga aktres
- Abril 25 – Al Pacino, Amerikano nga aktor
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 24 – Joseph Brodsky, naiyanak a Ruso a mannaniw, Premio Nobel a laureado (naipasngay 1996)
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 6 – Herminia Roman - politiko iti Bataan
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 27 – Bruce Lee, Insik-Amerikano a martial artist ken aktor (pimmusay 1973)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 16 – Selma Lagerlöf, Sueko a mannurat, Premio Nobel a laureado (naipasngay 1858)
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 20 – Verner von Heidenstam, Sueko a mannurat, Premio Nobel a laureado (naipasngay 1859)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 1 – Gregorio Aglipay, Filipino a daulo ti relihion (naipasngay 1860)


text:
Anatomia
Ti anatomia (manipud ti Griego ἀvatέuvw - anatemnō, "putden, iwaen", manipud ti ἀvά - ana, "iti, rabaw", ken tέuvw - temnō, "Agiwaak") ket maysa a sanga ti biolohia ken medisina a mangikeddeng ti estruktura dagiti sibibiag a banag. Daytoy ket sapasap a termino a mangiraman ti anatomia ti tao, anatomia ti ayup (sootomia), ken anatomia ti mula (pitotomia). Kadagiti dadduma apasetna ti anatomia ket as-asideg a mainaig iti embriolohia, maipadpada nga anatomia ken maipadpada nga embriolohia,[1] babaen kadagiti sapasap a ramut ti ebolusion.
Ti anatomia ket nabingbingay nagubsang nga anatomia (wenno makroskopiko nga anatomia) ken mikroskopiko nga anatomia.[1] Ti nagubsang nga anatomia ket isu ti panagadal kadagiti estruktura a mabalin, no nasayaat a mairepresenta wenno narangkay, ket mabalin a makita nga awan dagiti tulong a panagkita iti mata.[1] Ti mikroskopiko nga anatomia ket isu ti panagadal kadagiti babassit nga anatomiko nga estruktura iti mikroskopiko a gantingan. Daytoy ket mangiraman kadagiti histolohia (ti panagadal kadagiti kulanit),[1] ken sitolohia (ti panagdal kadagiti selula). Dagiti termino a mikroanatomia ken histolohia ket sagpaminsan nga agpadpada a maus-usar (nga iti kaso ket ti panangilaslasin a baetan ti histolohia ket bilolohia ti selula ket saan a nainget a naaramid a kas ti naipalplawag ditoy).
Ti pakasaritaan ti anatomia ket nailaslasin idi, kadagiti napalabas a panawen, babaen ti maysa nga agtultuloy a panagrang-ay ti pannakaawat kadagiti pamay-an dagiti organ ken dagiti estruktura iti uneg ti bagi. Dagiti pamay-an ket napasayaatda a naparang-ay, a nagpaspasayaat manipud kadagiti panagsukisok kadagiti ayup babaen ti panagrangkay kadagiti bangkay (natay a bagbagi ti tao) aginggan akadagit narikut a pamay-an a naparang-ay idi maika-20 a siglo a mairaman ti Rayo-ekis a makina, ultrasound, ken MRI.
Nasken a ti anatomia ket saan nga iyallilaw iti anatomiko a patolohia (tinawtawagan pay ti morbido nga anatomia wenno histopatolohia), nga isu daytoy ti panagadak tinagubsang ken mikroskopiko a langlanga dagiti nagsakit nga organo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Pangyuna a panid, "Anatomia ti Bagi ti Tao". Henry Gray. maiak-20 nga edision. 1918". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 16 Marso 2007. Naala idi 19 Marso 2007.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kitaen ti Anatomia iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
Uganda
Nagsasabtan: 1°17′N 32°23′E / 1.28°N 32.39°E
Ti Uganda ( /juːˈɡændə/ yew-GAN-də wenno /juːˈɡɑːndə/ yew-GAHN-də), opisial a ti Republika ti Uganda, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Daya nga Aprika. Ti Uganda ket nabeddengan iti daya babaen ti Kenya, iti amianan babaen ti Abagatan a Sudan, iti laud babaen ti Demokratiko a Republika iti Kongo, iti abagatan a laud babaen ti Rwanda, ken iti abagatan babaen ti Tanzania. Ti akin-abagatan a paset iti daytoy a pagilian ket mangiraman ti dakkel a paset iti Danaw Victoria, a daytoy pay ket kinabinningay babaen ti Kenya ken Tanzania.
Ti nagan a Uganda ket naala manipud ti pagarian tiBuganda, a nangsakup ti dakkel a paset iti abagatan iti daytoy a pagilian a mairaman ti kapitoliona a ti Kampala.
Dagiti tattao ti Uganda idi ket agan-anup ken agburburasda manipud idi 1,700 aginggana idi 2,300 a tawtawen, idi dagiti agsasao ti Bantu a populasion ket napanda idiay akin-abagatan a paset iti daytoy a pagilian. Ti Uganda ket nagun-odna ti panakawayawayas manipud ti Britaniko idi 9 Oktubre 1962.
Ti opisial a pagsasao ti Uganda ket ti Ingles ken Swahili, nupay kasta adu pay dagiti sabsabali a pagsasao a maisasao iti daytoy a pagilian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Uganda: Kagimongan" in Bibliotika iti Kongreso . Naala idi 29 Hunio 2009.
- ^ a b c d "Uganda". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-21.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- Uganda
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Daya nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti mankomunidad a republika
- Dagiti republika


text:
Papa Pio I
Ni Santo Papa Pio I ket isu ti Obispo ti Roma,segun ti Annuario Pontificio, manipud idi 142 wenno 146 aginggana idi 157 wenno 161.[1] Adda dagiti dadduma a nagisingsingasing a ti kinapapana ket mabalin a manipud idi 140 aginggana idi 154.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Annuario Pontificio" (Libreria Editrice Vaticana, 2012 ISBN 978-88-209-8722-0), P. 8*
- ^ Katoliko nga Ensiklopedia: Santo Papa Pio I
- Mangiraman daytoy nga artikulo ti teksto manipud iti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Pius I". Ensiklopedia Katolika. New York: Robert Appleton.
- "Kabibiag dagiti Papa, Para kadagiti Amin nga Aldaw ti Tawen," inurnos babaen ni Rev. Hugo Hoever, S.O.Cist., Ph.D., New York: Catholic Book Publishing Co., 1955, pp 511
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Papa Pio I iti Wikimedia Commons


text:
Christopher Columbus
Ni Christopher Columbus (Italiano: Cristoforo Colombo; Espaniol: Cristóbal Colón; sakbay idi 31 Okrubre 1451 – 20 Mayo 1506) ket maysa idi nga eksplorador, kolonisador,ken nabigador, a naipasngay idiay Republika iti Genoa, a tatta nga aldawen ket ti akin-laud a Italia.[2][3][4][5] Babaen ti panagikeddeng dagiti Katoliko a monarkia iti Espania, isu ket nakakompleto kadagiti uppat a panagdaliasat iti ballasiw ti Taaw Atlantiko a nangiturong ti sapasap a Europeano a panakaamoan dagiti Amerikano a kontinente. Dagitoy a panagdaliasat, ken dagiti ganetgetna a mangipatakder kadagiit agtultuloy a pagtaengan idiay isla ti Hispaniola, ket nangirugi ti panmay-an ti Espaniol a kolonisasion, a nagisakbayan ti sapasap a Europeano a kolonisasion a nagbalin a naamammoan a kas ti "Baro a Lubong".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti ladawan ni Christopher Columbus – Dagiti panid ti monumento ni Columbus. Vanderkrogt.
- ^ Christopher Columbus Encyclopædia Britannica. 2010. Encyclopædia Britannica Online. 8 Hunio 2010.
- ^ Eskolastiko a Manursuro – Christopher Columbus (1451–1506) Dagiti Rekurso ti Panagisursuro, Dagiti Maisingasinga Libro ti Ubbing, ken dagiti Aktibidad ti Estudiante. Milton Meltzer. Mannurat, Ni Columbus ken ti Lubong a Nagpalawlaw Kaniana.
- ^ World Book – Columbus, Christopher "Columbus, Christopher". Ti World Book Store ket adda dagiti ensiklopedia, diksionario, atlas, tulong ti panagobra, tulong ti panagadal, ken pagsurotan ti kurikulum. 2010
- ^ Questia – COLUMBUS, CHRISTOPHER "Columbus, Christopher". Questia – Ti Online a Biblioteka dagiti Libro ken Warnakan. 2010
Dagiti Pakailaglagipan kenni Columbus: Wenno, Urnong dagiti Pudno a Dokumento iti Dayta a Narambakan a Nabigador (panid 9) Taudan a pagilian: USA. Pampanid: 428. Nangipabaak: BiblioBazaar. Petsa a panakaipablaak: 2010-01-01.
Pakasaritaan ti Patneng nga Amerikano para kadagiti Sinantao (panid 127) Dagiti mannurat: Dorothy Lippert, Stephen J. Spignesi ken Phil Konstantin. Paperback: 364 a pampanid. Nangipablaak: For Dummies. Petsa a panakaipablaak: 2007-10-29.
Dagiti tattao ti Karibe: ti maysa nga ensiklopedia ti arkeolohia ken tinawtawid a kultura (p. 67) Mannurat: Nicholas J. Saunders. Hardcover: 399 a pampanid. Nangipablaak: ABC-CLIO. Petsa a Panakipablaak: 15 Hulio 2006.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Christopher Columbus iti Wikimedia Commons


text:
René Descartes
Ni René Descartes (Pranses: [ʁəne dekaʁt]; Latinisado a porma: Renatus Cartesius; panangilasin a porma: "Kartesiano";[2] 31 Marso 1596 – 11 Pebrero 1650) ket maysa idi a Pranses a pilosopo, matematiko, ken mannurat a kaaduan ti kinamanakman a panagbiagna idiay Olandes a Republika. Isu ket naibagbaga a ti 'Ama ti Moderno a Pilosopia', ken kaaduan ti simmarsaruno a Lumaud a pilosopia ket ti panangsungbat kadagiti sinursuratna,[3] a kaaduan nga inadadal aginggana tatta nga aldaw. A naisangsangayan ti, bukodna a Dagiti Meditasion iti Umuna a Pilosopia ket agtultuloy nga isu ti pagalagadan a testo kadagiti kaaduan a departamentato dagiti unibersidad ti pilosopia. Ti impluensia ni Descartes iti matematika maipadpada pay a makitkita; ti Kartesiano a koordinado a sistema — a mangpalubos ti panagaibasaran ti maysa a puntos iti limbang a kas agasmang a bilbilang, ken mangpalubos kadagiti alhebraiko anga ekuasion a maiyebkas a kas heometriko a suksukog kadagiti dua a rukod a koordinado a sistema (ken ti maibagbaga a, suksukog a maipalpalawag a kas kadagiti ekuasion) —ket nainaganan kaniana idi. Isu ket naipammadayawan pay a kas ama ti analitikal a heometria, ti panagikapetan a baetan ti alhebra ken heometria, a nasken para iti panakaduktal ti inpinitesimal a kalkulo ken panagusig. Ni Descartes ket maysa pay idi kadagiti kangrunaan a pigura iti Sientipiko a Rebolusion ken naipalpalawagan a kas maysa a kas pagarigan ti henio.
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Descartes ket naipasngay idi idiay La Haye en Touraine (itan ket Descartes), Indre-et-Loire, Pransia. Idi isu ket maysa a tawen, pimmusay ti inana a ni Jeanne Brochard. Ti amana a ni Joachim ket kameng idi ti Parlemento ti Bretania idiay Rennes.[4] Ni René ket nagtaeng kenni apongna a baket ken ti nalatak nga ulitegna. Urayno ti pamilia ti Descartes ket Romano Katolikoda idi, ti rehion ti Poitou ket tinengngel babaen idi dagiti Protestano a Huguenot.[5] Idi 1607, natatak gapu ti madi a salun-at, isu ket simrek iti Hesuista a Collège Royal Henry-Le-Grand idiay La Flèche[6] nga idiay ket naipayammo iti matematika ken pisika, ken mairaman iti obra ni Galileo.[7] Kalpasan ti panagturpos idi 1614, isu ket nagadal iti dua a tawen idiay Unibersidad ti Poitiers, ken nakagun-od iti Baccalauréat ken Lisensia iti linteg, ken gapu daytoy iti kinaykayat ti amana nga isu ket agbalin nga abogado.[8] From there he moved to Paris.
Iti librona, Diskurso Iti Pamay-an, ti kinuna ket "Intero a pinanawak ti panagadal kadagiti letra. Nangibanak a saan a mangsapul iti pannakaammo imbes nga iti mabirukak iti bagik wenno iti nalatak a libro iti lubong, Nagbanbaniagaak kadagiti amin a paset ti kinaagtutubok, nagbisbista kadagiti korte ken dagiti buyot, nakilinnaok kadagiti tattao kadagiti nadumaduma a temperamento ken rangrango, nagur-urnong kadagiti nadumaduma a panagsanay, nangsubsubok iti bagik kadagiti situasion a naidaton iti gasatko, ken iti amin a panawen no man ania iti umay kaniak ket ti panangala iti pagimbagan manipud ti dayta."
Gapu ti ambisionna a agbalin a propesional nga opisial iti militar, idi 1618, ni Descartes ket timmipon iti Buyot ti Es-estado ti Olandes idiay Breda babaen ti panagbilin ni Mauricio ti Nassau, ken nangala ti pormal a panagadal iti inheniero iti militars, a kas pinundar babaen ni Simon Stevin. Isu a ni Descartes ket nakaawat iti adu a panangawis idiay Breda tapno agpasayaat iti pannakaammona iti matematika.[9] Iti daytoy a wayaisu ket naipayammo kenni Isaac Beeckman, prinsipal ti eskuela Dordrecht, nga isu ti nangisuratan ti Konpendio ti Musika (naisurat idi 1618, naipablaak idi 1650). Isuda a dua ket nagobra iti nawaya a pannakatinnag, katenarioy, koniko a seksion ken hidroestatika. Ti dua ket namatmatida a nasken idi iti agpartuat ti pamay-an a nasayaat a mangisilpo ti matematika ken pisika.[10] Bayat idi nga adda iti serbiso ni Duke Maximiliano ti Baviera, ni Descartes ket binisitana idi dagiti laboratorio ni Tycho Brahe idiay Prague ken ni Johannes Kepler idiay Regensburg.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Marenbon, John (2007). Mediebala Pilosopia: ti naipakasaritaan ken pilosopiko a pangyuna. Routledge. p. 174. ISBN 978-0-415-28112-6. ISBN 978-0-415-28113-3
- ^ Colie, Rosalie L. (1957). Lawag ken Panagilawlawagan. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 58.
- ^ Watson, Richard A. (31 Marso 2012). "René Descartes". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc. Naala idi 31 Marso 2012.
- ^ Rodis-Lewis, Geneviève (1992). "Descartes' life and the development of his philosophy". Iti Cottingham, John. The Cambridge Companion to Descartes. Cambridge University Press. p. 22. ISBN 978-0-521-36696-0.
- ^ http://all-history.org/world_literature/descartes1.htm
- ^ Desmond, p. 24
- ^ Porter, Roy (1999) [1997]. "The New Science". The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present (paperback edition, 135798642 nga ed.). Great Britain: Harper Collins. p. 217. ISBN 0006374549.
- ^ Baird, Forrest E.; Walter Kaufmann (2008). From Plato to Derrida. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. pp. 373–377. ISBN 0-13-158591-6.
- ^ "René Descartes". FamousScientists.org. Naala idi 15 Disiembre 2011.
- ^ Guy Durandin, Les Principes de la Philosophie. Introduction et notes, Librairie Philosophique J. Vrin, Paris, 1970.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti obra a mainaig kenni René Descartes iti Wikisource (Ingles)
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni René Descartes iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig kenni René Descartes iti Wikimedia Commons


text:
Isla ti Paskua
Nagsasabtan: 10°29′S 105°38′E / 10.483°S 105.633°E
Ti Teritorio ti Isla ti Paskua ket teritorio ti Australia idiay Taaw Indiano. Daytoy ket addaan iti populasion iti 2,072 nga agtataeng nga agnanaed kadagiti nadumaduma a "Pagtaengan a luglugar" idiay akin-amianan nga ungto ti isla: ti Flying Fish Cove (naam-ammuan pay a kas ti Kampong), Silver City, Poon Saan, ken Drumsite. Kaaduan ti populasion ket Australiano nga Insik. Daytoy ket tinawtawaga a kas Isla ti Paskua gapu ta naduktalan daytoy iti Aldaw ti Paskua.
Ti heograpiko a pannakaisalsalumina ti isla ken ti naipakasaritaan a bassit a pannakadisturbo ti tattao ket nakaiturongan ti nangato nga agpang ti endemismo kadagiti bukodna a flora ken fauna isu a kaaduan daytoy iti pannakainteresado dagiti sientista ken dagiti naturalista.[2] 63% iti bukodna a 135 kuadrado kilometro (52 sq mi) ket nailian a parke ti Australia. Adda met dagiti dadakkel a luglugar a kaaduanna ket katuduan a bakir.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Opisina dagiti Estadistika ti Australia (31 Oktubre 2012). "Isla ti Paskua". 2011 Census QuickStats. Naala idi 30 Hulio 2013.
- ^ "Save Christmas Island – Introduction". The Wilderness Society. 19 Septiembre 2002. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 9 Hunio 2007. Naala idi 14 Abril 2007.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Flora: Endemic plants". Parks and Reserves: Christmas Island National Park. Australia Government – Dept of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities. 21 Nobiembre 2012. Naala idi 25 Disiembre 2012.
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti CIA World Factbook.
- L, Klemen (1999–2000). "Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942".
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Isla ti Paskua iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Isla ti Paskua manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Shire ti Isla ti Paskua – opisial a website ti gobierno
- Gunglo ti Turismo ti Isla ti Paskua – opisial a website ti turismo
- Nailian a Parke ti isla ti Paskua – opisial a website ti Nailian a Parke ti Isla ti Paskua
- Tignay ti Isla ti Paskua idi 1958
- Kitaen ti Isla ti Paskua iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Isla ti Paskua a naikabil iti The World Factbook (Ingles)


text:
Lawag
Ti makitkita a lawag (simple laeng a makunkuna iti lawag) ket isu ti elektomagnetiko a radiasion a makita iti mata ti tao, ken isu ti akin-rebbeng para iti panagrikna iti panagkita.[1] Ti makitkita a lawag ket addaan iti maysa a kaatiddog ti allon iti sakop ti agarup a 380 nanometro (nm), wenno 380&a beses;10−9 m, aginggana ti agarup a 740 nanometro – iti baetan ti saan a makita nga inpraroho, nga addan kadagiti at-atiddog a kaatiddog ti allon ken ti saan a makita nga ultrabioleta, nga addaan kadagiti basbassit a kaatiddog ti allon.
Dagiti kangrunaan a tagikua ti makitkita a lawag ket dagiti intensidad, turong ti propagasion, prekuensia wenno kaatiddog ti allon ti espektro, ken ti polarisasion, bayat a ti pardasna iti maysa a kawaw, ket 299,792,458 a metro iti tungngal maysa a segundo, ket maysa daytoy kadagiti kammasapulan nga agnanayon iti katutubo. Ti makitkita a lawag, a kas met laeng dagiti amin a kita ti elektromagnetiko a radiasion (EMR), ket eksperimental a mabirbirukan a kankanayon nga aggungunay iti daytoy a kapardas iti kawaw.
Iti pannkaipadana kadagiti amina a kita iti elektromagnetiko a radiasion, ti makitkita a lawag ket maiparuar ken masagepsep kadagiti bassit unay a "bungon" a tinawtawagan kadagiti poton, ken mangipakpakita kadagiti tagikua kadagiti allon ken dagiti partikula. Daytoy a tagikua ket makunkuna a kas ti pannakadua ti allon-partikula. Ti panagadal ti lawag, a naamammuan iti optika, ket maysa a nangruna a pagsukimatan a lugar iti moderno a pisika.
Iti pisika, ti termino a lawag ket sagpaminsan paya a mangitudtudo iti elektromagnetiko a radiasion iti ania man a kaatiddog ti allon, urayno makita wenno saan.[2][3] Daytoy nga artikulo ket mangipatengnga ti isip iti makitkita a lawag. Kitaen ti artikulo ti elektromagnetika a radiasion para iti sapasap a termino.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ International Commission on Illumination (1987). Internasional a Bokabulario iti Panagsilaw. Bilang 17.4. CIE, maika-4 nga edision. ISBN 978-3-900734-07-7.
Babaen ti Internasional a Bokabulario iti Panagsilaw, ti panangilawlawag ti lawag ket: “Ti aniaman a radiasion a makabael a mangpataud ti dagus a rikna a panagkita.”
- ^ Gregory Hallock Smith (2006). Dagiti lente tikamera: manipud tikahon ti kamera aginggana iti dihital. SPIE Press. p. 4. ISBN 978-0-8194-6093-6.
- ^ Narinder Kumar (2008). Komprehensibo a Pisika XII. Laxmi Publications. p. 1416. ISBN 978-81-7008-592-8.


text:
Kategoria:Tulong
Daytoy a kategoria ket aglaon kadagiti tulong iti nagan ti espasio ti tulong. Dagitoy ket sapasap a pakaammo para kadagiti agar-aramat tapno mapalaka iti panangirugi. Kitaen pay ti tulong ken kategoria ti tulong para kadagiti dadduma pay a tultulong.
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 4 a subkategoria, manipud iti 4 a dagup.
D
- Dagiti langa ti Wikipedia (1 K, 8 P)
- Dokumentasion ti plantilia (2 K, 14 P)
T
- Tulong ti agbasbasa (1 K)
W
- ► Wikipedia kangrunaan a paammo (56 P)
Pampanid iti kategoria "Tulong"
Dagiti sumaganad a 24 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 24 a dagup.
D
- Tulong:Dagiti biddut ti CS1
- Wikipedia:Dagiti biograpia ti sibibiag a tattao/Tulong
- Tulong:Dagiti kategoria
- Tulong:Dagiti linaon/Agbasabasa
- Tulong:Dagiti linaon/Annuroten
- Tulong:Dagiti linaon/Dap-ayan
- Tulong:Dagiti linaon/Kakaykayatan
- Tulong:Dagiti linaon/Nadumaduma
- Tulong:Dagiti linaon/Nalaing a panagurnos
- Tulong:Dagiti linaon/Panagbasa
- Tulong:Dagiti linaon/Panagurnos
- Tulong:Dagiti linaon/Salsaludsod


text:
Agrikultura
Ti agrikultura, makunkuna pay iti panagtalon wenno talonen, ket isu ti panagtalon kadagiti ayup, mulmula, fungi, ken dagiti dadduma pay a porma ti biag para iti taraon, sagut, bio-sungrod ken dagiti dadduma pay a produkto nga inus-usar tapno matalinaay ti biag.[1] Ti agrikultura ket isu ti kangrunaan anairang-ay iti pannakaipangato ti sedentario a sibilisasion ti tao, nga ti panagtalon iti panagpaamo kadagiti sebbangan ket nagpartuat kadagiti taraon a nangitagibi ti sibilisasion. Ti panagadal ti agrikultura ket makunkuna a kas maipapan ti agrikultura a siensia. Ti agrikultura iti sapsap a panagibagbaga ket mangitudtudo kadagiti tignay ti tao, urayno daytoy ket napalplaiiw pay kadagiti naisangayan a sebbangan iti kuton ken anay.[2][3] Ti balikas nga agrikultura ket isu ti pannaka-ampon iti Latin nga agricultūra, manipud ti ager, "maysa atalon",[4] ken cultūra, "kultibasion" iti nainget a kapanunota iti "panagkali iti daga".[5] Isunga, ti lieteral a panagbasa ket mangited ti "panagkali iti taltalon".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Panagtalged ken Salun-at iti Agrikultura. International Labour Organization. 1999. pp. 77–. ISBN 978-92-2-111517-5. Naala idi 13 Septiembre 2010.
- ^ "Para iti matalinaai nga arkitektura, panunutem ti kiteb". NewScientist. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 28 Pebrero 2010. Naala idi 26 Pebrero 2010.
- ^ B. Hölldobler & E.O. Wilson (1990). The Ants. Cambridge MA: Belknap. ISBN 978-0-674-48525-9.
- ^ Panagbiruk ti Latin a Balikas
- ^ Panagbiruk ti Latin a Balikas
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alvarez, Robert A. (2007). "Ti Panagmartsa ti Imperio: Dagiti mangga, Abokado, ken ti POlitika ti Panagisubli". Gastronomica, Tom. 7, Blng. 3, 28–33. Naal idi 12 Nobiembre 2008.
- Bolens, L. (1997). "Agrikultura" iti Selin, Helaine (ed.), Ensiklopedia iti pakasaritaan ti siensia , teknolohia, ken Medisina kadagiti Daan a Lumaud a Kultura. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht/Boston/Londres, pp. 20–22.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Agrikultura iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Agrikultura iti Wikiquote (Ingles)


text:
Sunday, August 11, 2013
Ti Panawen Ti Novella
Ti Panawen Ti Novella
Kadagiti naglabas a dekada, lalo idi ‘90s a namayagpag dagiti novella. Nagadu dagiti babasaen itoy a nagruar. Kadagiti newsstand kadagiti bangketa nagadu a nakabitin a display; iti tiendaan, lalo dagiti sigud nga aglaklako iti gawed ken bua, tabako, dinobla ken pagdobla (rolling paper) ket naaplagan ti puestoda kadagiti nagduduma a novella. Adda ti love story, adventure, suspense, mystery, horror, fantasy, romance ken dadduma pay.
Uray ni Ilokano ket tinapoganna met daytoy, a kas kada Juan S. P. Hidalgo, Jr., Guillermo Rojas ken dadduma pay a nagipablaak a bukodda. Lalo ket nalaka met iti bayadna ti maysa, lalo dagiti naiprinta iti newsprint ken nagaramat iti tacker kas iti aramat dagiti magasin ken komiks. Makaenganyo iti agbasabasa, ta iti uneg laeng iti dua nga oras wenno nakurang pay, nalpasen ti panagbasa.
Adu ti urnong idi, ta nalaka met ti bayad, ngem no adda masangaili, ket saan met nga agpangadua iti saan nga agpabulod kadagitoy iti tallo wenno ad-adu pay. Ay ket, bulod-tagikua, a, ta dayta met ti naynay a mapasamak. Yantangay ta nabasa metten, baybay-an lattan, uray ta saan met a kas iti kapateg iti libro.
Adu dagiti naengganyo a nagbasabasa kadagitoy. Uray met datao, naengganyo met a nagbasabasa ta kasapulan a pagadawan kadagiti idea kadagiti sursuraten nga script iti radio, nga adda innem a regular a program ken dua a Sunday program nga intay isuratan; ket mas lalon a nanayunan idi nagtallo pulo ti pluma daydi Manong Peter Laguardia, immadu ti intay isuratan ta immabut iti sangapulo ket tallo nga scrpits iti suraten iti inaldaw, isu a kasapulan iti pagadawan kadagiti idea; idi agangay, inayabantayon da Vidal Valdez ken Delfin Dumayas nga agsurat yantangay-agsursuratda met iti radio script sadiay Ilocos Norte. Nakatulong dagitoy a pocket books a pangadawan iti idea—pocket books lattan iti pangawag ta saan met a maitutop a maawagan ida iti libro ta saanda a hardbound ken nakatackerda met.
Uray idi nangsurat datao iti ababa a nobela—daytoy ti termino iti Bannawag, nga agatiddog iti lima agingga iti sangapulo ket dua a tsapters. Dayta ngarud ti uso a sinurat iti panawen, ta nagrigat met ngarud iti agimakinilia iti nobela ta nagatiddog met, ket maapektaran no kuan ti panagmakinilia iti radio script ta saan pay laeng nga uso idi kompiuter idi dekada ‘90. Isu a sangapulo a tsapter ti insubmitartayo, a nagtinng a walo a tsapers idi naedit; nangipatulodtayo manen iti pito tsapters, a naibasar iti pito nga aldaw iti lawas, ngem immabut iti sumagmamano a tawen saan met la a naipablaaken; isu nga inruartayon idi iti Sirmata Magasin, a kas panangipaay iti Consuelo de bobo iti kinarigat a nagtaltalmeg kadagiti teklado ti makinilia, iti panagpanunot iti tema a suraten—daytay naisabali iti gagangay wenno justice for the effort.
Ta ania ngamin aya dagitoy a novellas?
Mabasa iti Wikipedia: A novella is a written, fictional and prose narrative, usually longer than a novelette but shorter than a novel...
Iti wiki.answers.com, kunana met: A novella is basically a short novel. Novellas are typically fictional pieces of literature that are longer than short stories and shorter than actual novels. There is no exact word count, but novellas are usually between 15,000 and 50,000 words long, and they are not typically split into chapters.
Ngem kadagiti pocket books, umanayen iti 60 a panid wenno nasursurok bassit, a gagangay nga agtinnagto latta iti 60 a panid no maedit. Kastoy ti requirements a naynay nga imaldit dagiti publishers.
Kastoy met laeng dagiti ababa a nobela a maipabpablaak iti Bannawag, a ti naudi a pannakabasak itay nabiit ket ti ababa a nobela, a limansa a tsapter, husto la unay ti bilang ti novella—atiddog la unay unay a sarita ngem ababa met a nobela. Pagpintasanna dagiti kakastoy a sinurat ket awanen dagiti subplot ket nakasentro lattan para iti kangrunaan a bida.
Uray dagiti nalalatak a mannurat iti lubong ket addaanda met iti kastoy a sinurat, 60-120 pages, wenno ababa a nobela atiddog unay a sarita. Dagitoy dagiti novellas, literally, it’s Italian for a “little novelty,” a kas nadakamat iti Listverse. Ababa ngem napintas... @
Posted by Ka Iddo at 7:25 PM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Kontinente
Ti maysa a kontinente ket maysa kadagiti kadakkelan a bagbagi ti kadagaan iti Lubong. Dagitoy ket kadawyan da a nainaganan babaen ti taripnong nga adadda ngem ti nainget a pagalagadan, nga addaan dagiti pito a rehion a naipammateg a kas dagiti kontinente—dagitoy ket ti (manipud ti kadakkelan aginggana ti kabassitan): Asia, Áprika, Amianan nga Amerika, Abagatan nga Amerika, Antártika, Europa, ken Australia.[1]
Ti Plata a tektoniko ket isu ti heoliko a panagaramid ken panagadal iti panaggunay, panagdungpar ken panakabingbingay dagiti kontinente, a makunkuna idi a kontinental a panaganod.
Dagiti agnaed idiay Britaniko ken Irlanda ket sagpaminsan da a makunkuna ti Kontinental a Europa, nga daytoy ket, ti kangrunaan a daga ti Europa, a mailaksid ti Is-isla ti Britaniko,[2] Islandia ken dagiti sabsabali pay nga is-isla, a kas "ti Kontinente".
Panakaipalpalawag ken panagaramat[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipagbibinnagbagaan, a dagiti "kontinente ket maawawatan a dagitoy ket dadakkel, agnanayon, mapagtalken a bagbagi iti daga, nga umno a naisina babaen ti kaatiddag ti danum."[3] Adu kadagiti pito a kadawyan a mabigbigana kontinente ket mnainaganan babaen ti timpuyog ket saan a mapagtalken a bagbagai ti dagdaga a nailasin babaen ti danum. Ti pagalagadan a "dakkel" ket mapan iti arbitrario a panakaidasig: Ti Greenland, nga addan ti rabaw a kalawa a 2,166,086 kuadrado kilometro (836,330 sq mi) ket naipammategan a kas iti kadakkelan nga isla iti lubong, ngem ti Australia, iti 7,617,930 kuadrado kilometro (2,941,300 sq mi) ket makunkuna a maysa a kontinente. Kasta met, ti umno a pagalagadan nga ti tunggal maysa ket nasken nga agnaynayon a bagbagi ti dagdaga ket kadawyan a saan a maipanunutan babaen ti panakairaman iti kontinental a samang ken dagiti Is-isla a Kataawan, ken sinupiat babaen ti panakaidasi ti Amianan ken Abagatan nga Amerika a kas dagitoy ket dua a kontinente; ken/wenno ti Eurasia ken Aprika a kas dagitoy ket dua a kontinente, nga awan ti masna a panakaisina da babaen ti danum. Daytoy nga anomalia ket madanon na ti patingga no ti agnaynayon a bagbagi ti dagdaga iti Europa ken ti Asia ket maipammategan a dagitoy ket dua a kontinente. Dagiti kangrunaan a bagbagi ti dagdag iti lubong ket nasakupan babaen t imaymaysa, agnanayon a taaw ti lubong,a daytoy ket nabingbingay kadagiti kangrunaan a komponente iti taaw babaen dagiti kontinente ken sabsabali a pagalagadan ti heograpiko.[4][5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti kontinente: Ania ti maysa a kontinente?". Nailian a Heograpiko. Naala idi 2009-08-22. "Kaaduan kadagiti tattao ket mabigbigan da dagiti pito a kontinente—Asia, Áprika, Amianan nga Amerika, Abagatan nga Amerika, Antártika, Europa, ken Australia, manipud ti kadakkelan aginggana ti kabassitan—nupay kasta sagpaminsan a ti Europa ken Asia ket naipanunutan a maymaysa a kontinente, ti Eurasia."
- ^ Encarta Diktionario nga Inggles ti Lubong. Bloomsbury Publishing Plc. 2007. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2009-10-31. Naala idi 2008-08-05.
- ^ Lewis, Martin W.; Kären E. Wigen (1997). Ti Mitolohia dagiti Kontinente: mayasa a Kritiko iti Metaheograpia. Berkeley: Unibersidad iti California a Pagmalditan. p. 21. ISBN 0-520-20742-4,ISBN 0-520-20743-2.
- ^ "Ocean". Ti Ensiklopedia ti Columbia (2006). New York: Pagimalditan ti Unibersidad ti Columbia. Naala idi 20 Pebrero 2007.
- ^ "Panakaiwarwaras iti daga ken danum ditoy a planeta." UN Atlas dagiti Taaw (2004). Naala idi 20 Pebrero 2007.


text:
Olimpiada
Ti Olimpiada wenno dagiti Olimpiada nga Ay-ayam (Pranses: les Jeux olympiques) (JO)[1], daytoy ket maysa a kangrunaan nga internasional a mapagteng a mangilanga dagiti kalgaw ken panaglalam-ek nga ay-ayam, nga adda dagiti rib-ribu nga atleta a makibinglay kadagiti nadumaduma a salisal. Dagiti Olimpiada nga Ay-ayam ket naipammategan a kas ti kangrunaan a salisal dagiti ay-ayam iti lubong nga adda dagiti sumurok a 200 a pagilian a makibinglay.[2] Dagiti Ay-ayam ket agdama a maitenggel iti tunggal dua a tawen, a ti Kalgaw ken Panaglalam-ek nga Olimpiada agsinnublatda, nupay ngarud dagitoy ket mapasamak iti tunggal uppat a taw-tawen iti uneg ti bukodda a naisangayan panawen dagiti ay-ayam. Kasisigud a, ti Taga-ugma nga Olimpiada ket natenggel dagitoy idiay Olimpia, Gresia, manipud idi maika-8 a siglo BC aginggana idi maika-4 a siglo AD. Ni Baron Pierre de Coubertin ket isu ti nagipatakder ti Komite ti Internasional nga Olimpiada (IOC) idi 1894. Manipud idin ti IOC ket nagbalin nga isu ti nangituray a bagi iti Olimpiada a Tignay, a ti patakderna ken dagiti inararamid ket naipalpalawagan babaen ti Olimpiada a Dokumento ti linteg.
Ti ebolusion iti Olimpiada a Tignay idi panawen ti maika-20 ken maika-21 a siglo ket nagbanagan kadagiti nadumaduma a panagbalnaliw kadagiti Olimpiada nga Ay-ayam. Adda kadagitoy a naipagisu ket mairaman ti panagpartuat kadagiti yelo ken panaglalam-ek nga ay-ayam, dagiti Paralimpiko nga Ay-ayam para kadagiti atleta a pilay, ken ti Kinaagtutubo nga Olimpiada para kadagiti kinaagtutubo nga atleta. Ti IOC ket nagampon kadagiti nadumaduma nga ekonomia, politikal, ken teknolohikal a kinapudno iti maika-20 a siglo. A kas ti nagbanagan daytoy, ti Olimpiada ket nagbaliw manipud puro nga agdadamo, a kas naipanunutan ni Coubertin, tapno makapabael ti panagbinglay dagiti propesional nga atleta. Ti panagerang-rang-ay ti kinapangruna iti masa a midia ket nakapartuat kadagiti banag a panagtged ti korporatibo ken panaka-komersio dagiti Ay-ayam. Dagiti Sangalubongan a Gubat ket nagbanagan ti panaka-ukasen dagiti 1916, 1940, ken 1944 nga Ay-ayam. Dagiti dakkel a panagiwelga idi panawen ti Nalamiis a Gubat ket nagipatingga ti panagibinglay kadagiti 1980 ken 1984 nga Ay-ayam.
Buklen ti Olimpiada a Tignay dagiti internasional a pederasino ti ay-ayam (IFs), Komite ti Nailian nga Olimpiada (NOCs), ken dagiti agur-urnos a komite para kadagiti tunggal maysa a naisangayan nga Olimpiada nga Ay-ayam. A kas ti mangikeddeng a bagi, ti IOC ket akinrebbeng para iti panagpili ti siudad a mangsangaili para kadagiti tunggal maysa nga Olimpiada nga Ay-ayam. Ti mangsangaili a siudad ket akinrebbeng para iti panagurnos ken mangibayad ti rambakan dagiti Ay-ayam a maitunos iti kaunegan ti Olimpiada a Dokumento ti linteg. Ti Olimpiada a programa, a binuklan dagiti ay-ayam a maisalisal kadagiti Ay-ayam, ket panggepen pay babaen ti IOC. Ti rambakan dagiti Ay-ayam ket sakupenna dagiti adu a ritos ken dagiti simbolo, a kas ti Olimpiada a wagayway ken panagsilaw, ken dagiti pay pananglukat ken panangriket a seremonia. Sumurok a 13,000 nga atleta ti makisalisal iti Kalgaw ken Panaglalam-ek nga Olimpiada kadagiti 33 a nadumaduma nga ay-ayam ken dagiti gangani a 400 a mapaspasamak. Dagiti umuna, maikadua, ken maikatlo a a malpas kadgiti tunggal maysa a pasamak a makaawat kadagiti Olimpiada a medalia; balitok, pirak, ken gambang.
Dagiti Ay-ayam ket dimakkelda unayen a gangani a naiprepresenta ti tunggal maysa a pagilian. Iti kastoy a panagrang-ay ket nagpartuat kadagiti nadumaduma a panagkarit, a mairaman dagiti panagiwelga, panaggamut, panagpasusukan dagiti opisial, ken ti terorismo. Iti tunggal dua a tawen, ti Olimpiada ken ti panakailatakanna ti midia ket mangpakabael kadagiti di-amammo nga atleta iti gundaway a makaala iti nailian, ken iti naisangayan a kaso, internasional a pammadayaw. Dagiti Ay-ayam ket mangbukel iti maysa a kangrunaaan nga opurtunidad para iti mangsangili a siudad ken pagilian iti mangipakita kaniana iti lubong.
Taga-ugma nga Olimpiada[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti taga-ugma nga Olimpiada nga ay-yam ket dagiti serie dagiti salisal a natengngel ti nagbaetan dagiti representatibo dagiti nadumaduma a siudad-estado ken pagarian manipud ti Taga-ugma a Gresia, a nangnagruna a nangilanga dagiti atletiko ngem dagiti pay bakal ken dagiti panaglumba ti kalesa a paspasamak. Iti panawen dagiti Olimpiada nga ay-ayam dagiti amain a panagsagsagaba dagiti sumuppiat a makibingbinglay a siudad-estado ket naitongtongkua aginggana ti panakalippas dagiti ay-ayam.[3] Ti nagtaudan dagitoy nga Olimpiada ket namortahan ti misterio ken dagiti sarsarita.[4] Maysa kadagiti kalatakan a mitolohia inagananna ni Herakles ken ti amana ani Zeus a kas dagiti nagtaudan dagiti Ay-ayam.[5][6][7] Segun dagiti sarsarita, ni Herakles ket isu ti immuna a timmawag kadagiti Ay-ayam iti " Olimpiada" ket nagipatakder kadagiti annawid ti panagtengngel kadagitoy iti tunggal uppat a tawen.[8] Dagiti sarsarita ket agtultuloy a kalpasan ti panakakompleto ni Herakles kadagiti sangapulo ket dua nga ob-obra, inpatakderna ti Olimpiko nga estadio a kas pammadayaw kenni Zeus. Ti sumaganad a panakalpas daytoy, isu ket nagna iti nalinteg a linia dagiti 200 nga agpang ken tinawagna daytoy a kaadayo iti maysa a "stadion" (Griego: σtάδιov, Latin: estadio, "entablado"), a iti kalpasan daytoy ket nagbalin a ti paset ti kaadayo. Ti maysa pay a mitolohia ket maikadua kadagiti immuna nga Ay-ayam iti taga-ugma a Griego a konsepto iti Olimpiko a panagsardeng ti panagdangadang (ἐkexeιpίa, ekecheiria).[9] Ti kaaduan a nawawat a petsa para iti panakapartuat iti Taga-ugma nga Olimpiada ket idi 776 BC; naibatay daytoy kadagiti naisuratan, a nabirukan idiay Olimpia, kadagiti nangabak iti lumba ti panagtaray a natengngel iti tunggal uppat a tawen a nangrugi idi 776 BC.[10] Dagiti Taga-ugma nga Ay-ayam ket mangipabuya kadagiti panagtartaray a paspasamak, a pentatlon (a buklen dagiti panaglagto a paspasamak, panagibakal ti disko ken habalina, taray a lumba ken gabbo), boksing, gabbo, pankration, ken dagiti maipappan ti kabalio a paspasamak.[11][12] Ti tinawtawid ket agibagbaga a ni Coroebus,ti maysa a kusinero manipud ti siudad iti Elis, ket isu ti immuna a kampion iti Olimpiada.[13]
Ti Olimpiada ket kamasapulan a pangrunaan ti relihion, a mangipabbabuya kadagiti ay-yam a paspasamak a maikumaduaan dagiti ritos a sakripisio a mangpammadayaw kenni Zeus (a ti nadayag nga estatua babaen ni Pidias ketnakatakder idiay templona idiay Olimpia) ken ni Pelops, ti nasantuan a bannuar ken mitiko nga ari iti Olimpia. Ni Pelops ket maysa idi a nadayag para iti pannakilumbana iti kalesa kenni Ari Oenomaus iti Pisatis.[14] Dagiti nangabak kadagit paspasamak ket nasiddaawan ken nainmortalisado kadagiti daniw ken dagiti estatua.[15] Dagiti Ay-ayam ket natengngel iti tunggal uppat a tawen, ken daytoy a paset ti panawen, ket makunkuna a dagiti Ismo nga Ay-ayam.[16]
Ti Olimpiada ket nakaabo ti pantok idi maika-6 ken maika-5 a siglo BC, ngem daytoy ket nagin-inut a naapday ti kinapangruna a kas dagiti Romano ket nakaalada kadagiti bileg ken impluensia idiay Gresia. Awan dagiti konsenso ti opisial a panakagibus dagiti Ay-ayam, ti kadawyan a kaaduan a petsa let idi 393 AD, idi tiemperador a ni Teodosio I a nagirangarang a maikkat amin dagiti pagano a kulto ken panagsansanay.[17] Ti maysa pay a petsa ket nadakamat ket idi 426 AD, a ti simmaruno kaniana a ni Teodosio II ket nagbilin ti panagdadael kadagiti amin a Griego a templo.[18] Kalpasan ti panakaapday ti Olimpiada, dagitoy ket saanen a natengngel aginggana idi kaladawan ti maika-19 a siglo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Pranses ken Ingles ket isu dagitoy ti opisial a pagsasao para iti Olimpiada.", [1]."(..)
- ^ "Sapasap a pangkita dagiti Olimpiada nga Ay-ayam". Encyclopædia Britannica. Naala idi 2008-06-04.
- ^ Swaddling, Judith (2000). Dagiti Taga-ugma nga Olimpiáda nga Ay-ayam (2 nga ed.). Austin: Unibersidad iti Texas a Pagmalditan. p. 54. ISBN 0-292-70373-2. OCLC 10759486. Naala idi Hunio 6, 2009.
- ^ Young (2004), p. 12
- ^ Pausanias, "Elis 1", VII, p. 7, 9, 10; Pindar, "Olimpiko 10", pp. 24–77
- ^ Richardson (1997), p. 227
- ^ Young (2004), pp. 12–13
- ^ Pausanias, "Elis 1", VII, p. 9; Pindar, "Olimpiko 10", pp. 24–77
- ^ Spivey (2004), pp. 229–230
- ^ "Olimpiáda nga Ay-ayam" (nasken ti agrehistro). Encyclopædia Britannica. Naala idi 2009-04-29.
- ^ Crowther (2007) pp. 59–61
- ^ "Dagiti Paspasamak ti Taga-ugma nga Olimpiáda". Ti Perseus a Gandat iti Unibersidad ti Tufts. Naala idi 2009-04-29.
- ^ Golden (2009), p. 24
- ^ Burkert (1983), p. 95
- ^ Swadling (1999), pp. 90–93
- ^ Olimpiáda a Museo, "Ti Olimpiada" iti Taga-ugma, p. 2
- ^ Nupay kasta, ti linteg ni Teodosio ket saan a naglaon ti naisangyan a reperensia iti Olimpia (Crowther (2007), p. 54).
- ^ Crowther (2007), p. 54