text:
Ni Hubert Horatio Humphrey, Jr. (Mayo 27, 1911 – Enero 13, 1978), ket nagserbi babaen ni Presidente Lyndon B. Johnson a kas ti maika-38 a Bise Presidente iti Estados UNidos.
Ni Humphrey ket namindua a nagserbi a kas ti Senador ti Estados Unidos manipud idiay Minnesota, ken nagserbi a kas ti Demokratiko a Baut ti Kaadua. Isu idi tinangibangon ti Partido Demokratiko-Agtaltalon-Agobobra ti Minnesota ken Dagiti Amerikano para iti Demokratiko nga Aksion. Isu pay ket nagserbi a kas ti Mayor iti Minneapolis, Minnesota manipud idi 1945 aginggana idi 1949. Ni Humphrey ket isu idi ti nominado iti Partido Demokratiko idi 1968 a panagbutos ti presidente ngem inabak ti Republikano a nominado, a ni Richard Nixon.
Midia a mainaig kenni Kategoria:Hubert Humphrey iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Penisilina
Ti penisilina (sagpaminsan a naipangyababaan iti PCN wenno pen) ket grupo dagiti antibiotiko a nagtaud manipud kadagiti fungus ti Penicillium.Dagitoy ket nmangiraman ti penisilina G, penisilina prokaina, penisilina bensatina, ken penisilina V. Dagiti antibiotiko a penisilina ket naipakasaritaan dagitoy a nangruna gaputa dagitoy ti immuna nga agas a nasayaat a panangagas kadagiti nadumaduma a nakaro a saksakit, a kas ti butol, ken dagiti gapu ti inpeksion babaen ti staphylococci ken streptococci. Dagiti penisilina ket kankanayon pay a maus-usar ita nga aldaw, urayno adun dagiti kita ti resistansia iti bakteria. Amin dagiti penisilina ket dagiti B-laktamiko nga antibiotiko ken inus-usar iti panangagas kadagiti suseptibilidad ti inpeksion a maipapan iti bakteria, a kadawyan dagiti organismo a Gram-positibo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nicolaou, K.C.; Sorensen, E.J. ; nga adda ti pangyuna ni Elias James Corey. (1996). Dagiti Klasiko iti Dagup a Sintesis : Dagiti Tarheta, Dagiti Estratehia, Dagiti Pamay-an (5. repr. nga ed.). Weinheim: VCH. ISBN 3-527-29284-5. Ti dakamat ket agus-usar ti nasukatanen a parametro ti
|coauthors=(tulong)
- Dürckheimer, Walter; Blumbach, Jürgen; Lattrell, Rudolf; Scheunemann, Karl Heinz (1 Marso 1985). "Dagiti KInaudi a Panagrang-ay ti Pagobraan dagiti B-Laktamiko nga antibiotiko". Angewandte Chemie International Edition in English. 24 (3): 180–202. doi:10.1002/anie.198501801. Ti dakamat ket agus-usar ti nasukatanen a parametro ti
|coauthors=(tulong)
- Hamed, Refaat B.; Gomez-Castellanos, J. Ruben; Henry, Luc; Ducho, Christian; McDonough, Michael A.; Schofield, Christopher J. (1 Enero 2013). "Dagiti ensima ti B-laktamiko a biosintesis". Natural Product Reports. 30 (1): 21–107. doi:10.1039/c2np20065a. PMID 23135477. Ti dakamat ket agus-usar ti nasukatanen a parametro ti
|coauthors=(tulong)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Penisilina iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
TULONG PARA ITI PAMILIA | PANANGPADAKKEL ITI ANNAK
Panangisuro iti Anakmo Maipapan iti Seks
TI PROBLEMA
Sumagmamano la a dekada ti napalabas, adda idi gundaway dagiti nagannak nga isuda ti umuna a makisarita iti anakda maipapan iti seks. Ken mabalinda nga in-inut a mailawlawag ti bambanag depende iti edad ken kasapulan ti anakda.
Nagbaliw daytan. “Adun ti makita dagiti annak a material nga adda pakainaiganna iti seks uray ubbingda pay, ken kumarkaro ti seksual a linaon dagiti mabuya ken mabasa a para ubbing,” kuna ti libro a The Lolita Effect. Pagimbagan kadi wenno pagdaksan dagiti ubbing dayta?
TI MASAPUL A MAAMMUAM
Nagwaras dagiti bulgar a bambanag. Insurat ni Deborah Roffman iti librona a Talk to Me First a “dagiti panagsasarita, patalastas, pelikula, libro, liriko ti kanta, pabuya iti TV, teks, games, billboard, ken iskrin ti selpon ken kompiuter ket namurumoran kadagiti seksual a ladawan ken sasao. Napno pay dagita kadagiti banag nga adda iparipiripna a seksual a mensahe. Gapuna, di mapupuotan nga ipapan ti adu [a tin-edyer ken uray ubbing] a ti seks la ketdi . . . ti talaga a kapatgan.”
Adda basol ti estratehia ti panaglako. Dagiti advertiser ken aglaklako ket agiruar ken aglako kadagiti seksi a bado a para ubbing. Isu a masursuro dagiti annak, uray ubbingda pay, ti nalabes a panangipateg iti itsurada. “Ammo dagiti aglaklako a kayat dagiti ubbing nga akseptaren ida dagiti padada nga ubbing, isu a gundawayanda dayta,” kuna ti libro a So Sexy So Soon. Amin dagitoy a makagargari a ladawan ken produkto ket saan a nairanta tapno maguyugoy dagiti ubbing a makiseks” no di ket “tapno gumatangda.”
Saan nga umanay ti impormasion. Adda nagdumaan ti pannakaammo no kasano nga agandar ti maysa a lugan ken ti panagbalin a responsable a drayber. Kasta met, agduma ti addaan iti pannakaammo maipapan iti seks ken ti panangusar iti dayta a pannakaammo tapno makaaramid iti nasayaat a desision.
Konklusion: Iti panawentayo, ad-adda a masapul a tulongam ti anakmo a mangsanay iti “pannakabalin ti pannakaawatda” tapno ‘mailasinda ti umiso ken di umiso.’—Hebreo 5:14.
TI MABALINMO NGA ARAMIDEN
Makisaritaka. Uray no saankayo a komportable, responsabilidadmo a kasarita ti anakmo maipapan iti seks. Akseptarem dayta.—Prinsipio ti Biblia: Proverbio 22:6.
Apagbiit la ti pannakisaritam. Imbes a maminsan laeng ken napaut ti pannakisaritam, gundawayam dagiti gagangay a tungtonganyo, nalabit bayat nga agbibiahekayo a dua wenno ar-aramidenyo ti maysa a trabaho iti balay. Tapno maibaga ti anakmo ti riknana, agdamagka kadagiti saludsod a mangiruar iti kapanunotanna. Kas pagarigan, imbes nga ibagam, “Kayatmo ti kasta a makagargari a ladawan?” isaludsodmo ketdi, “Panagkunam, apay ngata nga agusar dagiti agipatpatalastas kadagiti kasta a ladawan iti panaglakoda?” Kalpasan a sumungbat ti anakmo, mabalinmo nga isaludsod, “Ania ti panagriknam iti dayta?”—Prinsipio ti Biblia: Deuteronomio 6:6, 7.
Ibagaymo iti edad. Mabalinen nga isuro iti anak nga agtawen iti 3-4 ti umiso a nagan ti tunggal sex organ ken no kasanona a maprotektaran ti bagina kadagiti seksual a mananggundaway. Bayat a dumakdakkel, mabalin a maisuro kenkuana dagiti kangrunaan nga impormasion maipapan iti reproduksion. No tin-edyeren, masapul a maawatannan a nalaing dagiti pisikal ken moral nga aspeto maipapan iti seks.
Isurom dagiti nasayaat a prinsipio. Bayat nga ubing pay ti anakmo, isuromon ti kinapateg ti respeto ken panagbalin a napudno. Ket inton mapagsaritaan ti maipapan iti seks, dagitanton ti pangrugiam. Maysa pay, silalawag nga ibagam dagiti prinsipiom. Kas pagarigan, no ibilangmo a dakes ti pannakiseks a di pay nagkasar, ibagam. Ken ilawlawagmo no apay a dakes ken makadangran dayta. “Dagiti tin-edyer a mangibagbaga nga ammoda a kagura dagiti nagannakda ti pannakiseks dagiti tin-edyer ket basbassit ti posibilidadna a makiseksda,” kuna ti libro a Beyond the Big Talk.
Mapagwadanka koma. Makita koma iti panagbiagmo dagiti prinsipio nga isursurom. Kas pagarigan, agkatawaka kadi kadagiti green joke? Makagargari kadi ti panagbadbadom? Agal-alembongka kadi? Gapu kadagita, mabalin a madadael dagiti moral a prinsipio nga ikagkagumaam nga isuro kadagiti annakmo.—Prinsipio ti Biblia: Roma 2:21.
Pagbalinem a positibo. Ti seks ket regalo ti Dios, ken paggapuan dayta ti dakkel a ragsak no aramiden dayta iti umiso a kasasaad—no addan ti asawam. (Proverbio 5:18, 19) Ibagam iti anakmo a dumtengto ti tiempo a mabalinna a tagiragsaken dayta a regalo, a dina mapasaran ti saem ken panagdanag a resulta ti pannakiseks a di pay nagkasar.—1 Timoteo 1:18, 19.


text:
Friday, October 7, 2016
FIELD DAY HARVEST FESTIVAL TI TECHNO-DEMO, NAARAMID
Cabugao, Ilocos Sur – Naisayangkat ti Field Day Harvest Festival iti pagtalonan ni Mr. Jufel Glenn Somera, Field Cooperator ti 8 Ton Technology Demonstration Project in Irrigated Areas (Wet Season 2016) iti Oktubre 7, 2016 sadiay Barangay Arnap, Cabugao, Ilocos Sur.
Dagiti klase ti pagay a naimula ken naidemonstrar ket iti NK-40; TH-22; Bigante Plus; ken ti PHB-79.
Sakbayna, naguurnong dagiti mannalon iti Field Day Site iti arubayan da Mr. & Mrs. Victorino Segui a kaduada dagiti Opisiales ken Empleado ti DA Provincial ken ti LGU-Cabugao ket immuna a pinasiarda ti nakaimulaan dagitoy a klase ti pagay sada nagsubli iti pakaangayan ti programa a pagipresentaranda kadagiti datos iti wagas ti panangpatan-ayda kadagiti nadakamat a klase ti pagay.
Iti naangay a programa, impeksa ni Arnap Brgy. Captain Teodoro Tabula iti panagyamanna ken ragsakda a mangabrasa kadagiti programa ti DA Provincial Office, INREC-Batac City ken ti LGU-Cabugao kadagiti mannalon iti barangayda.
Nasangaili iti nasao a taripnong da Ilocos Sur Provincial Rice Program Coordinator Marcelino R. Alibin; Mr. Kyle Connelly, Peace Corp Volunteer; Ms. Malou Cabalteja ti INREC, Batac City; Opisiales ti mannalon nga idauluan ni Mr. Arthoro Solis, FA President ti Barangay Arnap.
Trinatar da Mr. Nereo Daproza, Municipal Rice Program Coordinator ti pannakaisagana dagiti naiparang a datos.
Natalged ti rikna ni Mr. Daproza a nagilawlawag ta pimmasada iti 8 tonelada/ektaria nga ideal a maapit a parparuarenda iti maysa nga ektaria itoy a panagmulada ti Hybrid Rice.
Timmaud a saludsod ket iti panangdamagda iti kaaduan a sekreto no kasano a nakaapit ti Farmer-Cooperator iti 8 tons agingga iti 10 tons no ibasar iti maysa nga ektaria.
Dinayaw dagiti DA Officials daytoy a resulta ken nagapuanan ti Farmer-Cooperator. Ti pannakalaw-asda iti inapitda iti 8 Tons per hectare nga ideal a pagbasaran ket mangipakita iti nadur-as nga implementasion ti programa ti panagmulaan ti Hybrid nga itantandudo ti Ahensia ken ti LGU ditoy ili a Cabugao, segun pay kadagiti opisiales ti DA.
Nagyaman met dagiti mannalon agraman dagiti Opisiales ti Barangay iti Barangay Arnap ket kiniddawda iti pannakaaramid latta ti sabali a Techno-Demo iti sumarsaruno a panagmumula ti pagay ditoy barangay-da.
Nagsarita iti imatang dagiti mannalon da Mr. Julius Bragado, Techno-Demo Training Coordinator ti DA-Ilocos Sur kasta metten ken ni Mr. Marcelino R. Alibin a nangirepresentar ken ni Mr. Constante B. Botacion, Jr., OIC Provincial Agriculturist. Nangited met ti Mensahena ni Ms. Malou Cabalteja ti INREC, Batac City a nangibagi iti DA-RFO 1. Anag ti mensaheda kadagiti mannalon ket iti panangbigbig ken panangbagbagada kadagiti mainayon a makatulong iti naballigi a panagtalonda.
Nagsarita maipapan iti PCIC Update ni Municipal Agriculturist Robert S. Savella ken sinungbatanna dagiti saludsod dagiti mannalon iti naangay nga Open Forum.
Dagitoy nga aksion ken inisiatiba ket paset iti agtultuloy a pannakaidur-as ti programa ti Agrikultura iti Gobierno Munisipal babaen iti liderato ni Mayor Josh Edward S. Cobangbang. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 4:24 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Niels Bohr
Ni Niels Henrik David Bohr (Danes: [ˈnels ˈboɐ̯ˀ]; 7 Oktubre 1885 – 18 Nobiembre 1962) ket maysa idi a Danes a pisiko a nagaramid kadagiti batayan a kontribusion iti pannakaawat ti estruktura ti atomiko ken teoria ti kuantum, a nakagunodanna iti Premio Nobel iti Pisika idi 1922. Ni Bohr ket maysa pay idi a philosopo ken mangipadpadur-as ti sientipiko a panagsukisok.[1]
Ni Bohr ket nagparang-ay iti modelo ni Bohr iti atomo, nga iti dayta ket nangisingasing a dagiti agpang ti enerhia dagiti elektron ket diskreto ken dagiti elektron ket agpuspusiposda kadagiti natalinaay a pagtayyekan iti lawlaw ti atengnga ti atomiko ngem mabalinda a lumagtaw manipud ti maysa nga agpang ti enerhia (wenno pagtayyekan) iti sabali. Urayno ti modelo ni Bohr ket nasukatanen babaen dagiti sabali a modelo, dagiti batayan a pamunganayanna ket agtulytuloy nga umiso. Isu ti nagparnuay iti pamunganayan ti komplementarito: a dagiti banag ket mabalin nga agsisina a mausig kadagiti termino dagiti agsisinnuppiat a tagikua, kasla agkukua a kas ti allon wenno alog dagiti partikula. Ti panunot iti komplementarito ket nangituray kadagiti panagpanpanunot ni Bohr iti siensia ken pilosopia.
Ni Bohr ket nagpundar iti Instituto iti Teoretikal a Pisika idiay Unibersidad ti Copenhagen, nga itan ket ammo a kas ti Instituto Niels Bohr, ken nalukatan daytoy idi 1920. Ni Bohr ket nagisursuro ken nakitinnulong kadagiti pisiko a mairaman ni Hans Kramers, Oskar Klein, George de Hevesy ken ni Werner Heisenberg. Isu ket nangipadto ti kaadda ti baro a kasla elemento ti sirkonio, a nanagan idi ti hapnio, manipud ti Latin a nagan para iti Copenhagen, nga idiay ket isu ti lugar a nakaduktalanna. Kalpasanna, ti elemento ti bohrio ket naipanagan idi kaniana.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Cockcroft, J. D. (1963). "Niels Henrik David Bohr. 1885-1962". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 9: 36–53. doi:10.1098/rsbm.1963.0002.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Niels Bohr iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Niels Bohr iti Wikiquote (Ingles)


text:
Tulong:Kategoria
Dagiti kategoria ket naikeddeng a mangigrupo kadagiti panid kadagiti suheto nga agpapada. Dagitoy ket isayangkat babaen ti langa ti MediaWiki a manginayon ti ania man a panid nga addaan iti testo a kas ti
[[Kategoria:XYZ]] iti pannakaisuratna iti wiki iti automatiko al istaan nga isu ti kategoria nga agnagan iti XYZ. Dagiti kategoria ket mangtulong kadagiti agbasbasa nga agbiruk , ken agdaliasat, iti lugar ti maysa a suheto, ti mangkita ti pampanid a naurnos babaen ti titulo, ken pakabirukanto kadagiti pannakaikabagian ti artikulo.
Dagiti kategoria ket kadawyan a mabirukan iti baba ti panid iti maysa nga artikulo. Ti panagpindut ti nagan ti kategoria ket mangipakita ti panid ti kategoria a mangilista kadagiti artikulo (wenno sabali a pampanid) a nainayonen iti dayta a naisangayan a kategoria. Mabalin nga adda pay paset a mangilista kadagiti subkategoria iti dayta a kategoria. Ti langa ti subkategorisasion ket mangpalubos ti mangurnos kadagiti kategoria kadagiti kasla puon nga estruktura tapno makatulong iti nabigasion.


text:
Roberto Benigni
Ni Roberto Remigio Benigni, Cavaliere di Gran Croce OMRI[1] (Panangibalikas nga Italiano: [roˈbɛrto beˈniɲɲi];[2] naiyanak idi 27 Oktubre 1952) ket Italiano nga aktor, komidiante, mannurat ti senario ken direktor. Isu ket kimmuyog a nagsurat, nangiturong ken nagarte iti pelikula ti 1997 iti Life Is Beautiful, ken isu daytoy iti nangabakanna iti Kalaingan nga Aktor ken Gunguna ti Akademia para iti Kalaingan a Pelikula ti Ganaganaet a Pagsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana iti Wayback Machine (naarkibo idi Disiembre 26, 2008). quirinale.it
- ^ Listen. Pronounceitright.com . Naala idi 2012-03-10.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Roberto Benigni iti Wikimedia Commons


text:
Cabugao, Ilocos Sur – Naikkan ti pawayway iti operasion ti Luzon Green Art Technology, Inc., pribado a kompania a nangkontrata iti pannakaidalimanek ti basura iti Ecology Center ti Munisipalidad ti Cabugao.
Daytoy nga addang ket napagnanamingan iti kallabes a panagmiting dagiti kameng ti Municipal Solid Waste Management Board a ditoy a nag-Preside ni SBM Dr. Jemaima S. Tan-Yee, Committee Chair on Environment ken inaprobaran ti Konseho Munisipal kasta metten ni Mayor Edgardo S. Cobangbang, Jr. iti alokasion para iti Ecology Center kalpasanna.
Iti pannakiuman ti Web In-Action iti MENRO-LGU Cabugao, imbatad ni Mr. Edgar S. Balangatan, AT, a gudua ti aldaw dagiti mangmanehar iti panagbunag ti basura kadagiti service area ken gudua met ti aldaw-da iti ag-classify kadagiti basura iti Ecology Center.
Innayonna a madagdagus a maipan iti Sanitary Land Fill dagiti non-biodegradable objects a bunagen ti service car-da. Maisamsamira met ti panagaramidda iti carbonized rice hull a mailaok iti napaglalasin a basura tapno nadardaras a mapagbalin nga organiko a ganagan kalpasanna.
Iti pannaki-amad ti Web In-Action kadagiti LGA Tech. Personnel, imbatadda a naannayas ti panagtrabahoda ta matarusanda daytoy gapu ta sigud daytoy a trabahoda iti kaaddada iti LGU-Cabugao a naggapuanda ken makariknada met ti ragsak ta makatulongda a mangdalus ti aglawlaw babaen kadaytoy a trabahoda.
Dagiti sumaganad ti eskediul iti panagbunagda ti basura:
NABUBULOK:
Lunes – (6:30 AM) Rizal, Baclig, Turod; PM Daclapan, Sabang Namruangan.
Martes – (AM) Bonifacio, Quezon, Dardarat, Salomague; (PM) Salapasap, Bungro, Marga-ay, Pug-os.
Huwebes – (AM) Rizal, Baclig, Turod; (PM) Daclapan, Sabang, N amruangan.
Biyernes – (AM) Quezon, Bonifacio, Salomague, Dardarat; (PM) Salapasap, Marga-ay, B ungro, Pug-os.
DI NABUBULOK
Miyerkules (AM) Rizal, Baclig, Turod; (PM) Daclapan, Sabang, Namruangan.
Sabado – (AM) Quezon, Bonifacio, Dardarat, Salomague; (PM) Salapasap, B ungro, Marga-ay, Pug-os. # (Web In-Action))


text:
JSTOR
Ti JSTOR (pannakabalikas JAY-stor;[1] pangyababaan para iti Journal Storage) ket ti dihital a biblioteka a napundar idi 1995. Dati daytoy idi a naglaon ti dihitado a pablaak dagiti akademiko a warnakan, itan ket magiramanen kadagiti libro lken dagiti kangrunaan a taudan, ken dagiti agdam a apblaak dagiti warnakan. Daytoy ket mangited kadagiti napno a testo dagiti panagbiruk dagiti gangani 2,000 a warnakan.[2] Dagiti ad-adu ngem 8,000 nga instituto manipud kadagiti ad-adu ngem 160 a pagpagilian ket addaanda iti panagserrek iti JSTOR;[2] ken kaaduan ti panagserrek ket babaen ti suskrision, ngem adda met dagiti nadadaan a linaon iti dominio a publiko cket nawaya a magun-od ti sinoman. Idi 2012 JSTOR ket nangirugi iti programa a mangited ti awan bayad a panagserrek iti 3 a banag, dagiti nadadaan nga artikulo, para iti paset ti panawen iti 14 nga al-aldaw para kadagiti agrehistro nga agmaymaysa nga eskolar ken dagiti agsuksukisok.[3]
Dagti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "JSTOR Videos". YouTube. Naala idi 16 Disiembre 2012.
- ^ a b "Annual Summary" (PDF). JSTOR. 19 Marso 2013. Naala idi 13 Abril 2013.
- ^ "Register and read beta".
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Website ti JSTOR.org". JSTOR.


text:
5/3/14
Kattigid
IDI sinursuruannak ni nanangko nga agsurat, kanawan (kannawan, no informal) ti imbagana nga aramatek a pagsurat tapno kano nalaingak (diak ammo no nagibasbasaranna met). No kasta a kanigid ti usarek, patitenna iti no ania ti magammatanna a pagpatit. Nasakit met, piman. Ala, pagbigyan— kanawan no kanawan.
Ket kanawan ngarud ti pinagsuratko.
Ti imasna, idi simrekakon iti Grade One, awan ni nanang, ket trip ni kanigid ti agsurat, di kanigid ti inusarko.
Ala ket kasta ti napasamak. No addaak idiay balay ket mabutengak a mapatit ti imana, kanawan ti pagsuratko. No addaak idiay eskuela ket awan ni nanangko, kanawan ti pagsuratko. Astig, kanigid ken kanawan nga agsurat.
Ngem gapu ta manmanoak met nga agsurat idiay balay ta ad-adda met a trabaho iti balay ti obra no addaka iti balay— ta nasadutka no agbasabasa kada agsuratsuratka iti balayyo kadagidi a tiempo a di pay nauso ti Edsa 1— in-inut a nalipatan ni kanawan ti agsurat. Lalo la ngaruden idi addaak iti Grade Two— kanigid ta kanigid.
Awanen ti nabalinan pay ni nanang, a, ta di metten ammo ni kanawan ti agsurat piman. Isu a kanigid aminen. Kanigid nga agtagbat. Kanigid nga agkumpay. Kanigid nga agiduggong. Kanigid nga agisit. Kanigid nga agkua— ammoyo lattan.
Ti imasna, kanawan met nga agkammetak? Gapu kadi ta maalumiimak iti ar-aramiden ‘toy pagmamahalko a kanigid?
Ket kanawan ngarud ti pinagsuratko.
Ti imasna, idi simrekakon iti Grade One, awan ni nanang, ket trip ni kanigid ti agsurat, di kanigid ti inusarko.
Ala ket kasta ti napasamak. No addaak idiay balay ket mabutengak a mapatit ti imana, kanawan ti pagsuratko. No addaak idiay eskuela ket awan ni nanangko, kanawan ti pagsuratko. Astig, kanigid ken kanawan nga agsurat.
Ngem gapu ta manmanoak met nga agsurat idiay balay ta ad-adda met a trabaho iti balay ti obra no addaka iti balay— ta nasadutka no agbasabasa kada agsuratsuratka iti balayyo kadagidi a tiempo a di pay nauso ti Edsa 1— in-inut a nalipatan ni kanawan ti agsurat. Lalo la ngaruden idi addaak iti Grade Two— kanigid ta kanigid.
Awanen ti nabalinan pay ni nanang, a, ta di metten ammo ni kanawan ti agsurat piman. Isu a kanigid aminen. Kanigid nga agtagbat. Kanigid nga agkumpay. Kanigid nga agiduggong. Kanigid nga agisit. Kanigid nga agkua— ammoyo lattan.
Ti imasna, kanawan met nga agkammetak? Gapu kadi ta maalumiimak iti ar-aramiden ‘toy pagmamahalko a kanigid?
5/1/14
Panagsapul iti Kaipapanan
PANAGSAPUL ITI KAIPAPANAN: NO APAY NGA AGSURSURATAK ITI NOBELA NGA ILOKANO
Ni ARIEL S. TABAG
(Naibasa iti Dap-ayan 2014, Ti Maika-46 a Nailian a Kombension ti GUMIL Filipinas a naiwayat idi Abril 18-20, 2014 iti Cabicungan Inn, Centro 05, Claveria, Cagayan)
DUA ti kaipapanan ti “kaipapanan” iti Ilokano— meaning ken essence.
Ti meaning, isu ti kaipapanan ti maysa a banag. Mabalin met nga isu ti “kaibatoganna.”
Nupay ti essence mabalin met nga ibaga a “kangrunaan a paset wenno imet ti maysa a banag,” a no awan daytoy, awanen ti pategna. Ngem no dagupem daytoy, isu met laeng ti kaipapanan.
Asideg ketdi ti kaipapanan ti essence iti Ilokano ti serbi. No ibagada kenka nga “awan ti serserbim,” awan ti kaimudingam iti daytoy a lubong. Awan ti kaipapanan ti existensiam iti daytoy a lubong. Nasaysayaat laengen nga ag-disappear-ka.
Ngarud, ti essence ket isu ti pateg. Isu ti serbi.
Kaipapanan ti Nobela
Gapu ta “kaipapanan” ti nagtalimudokan daytoy a papel, kayatko man a sublianan ti kaipapanan ti nobela.
No anagem ti “short story” a daytoy ti ababa a sarita, lohikal ngarud nga ibaga a daytoy nobela isu ti istoria wenno story. Fictitious prose narrative, kunana. Fictitious, parpartuat laeng. Prosa wenno naisurat kas gagangay a patang wenno sentence. Narrative wenno pannakayistoria babaen ti karakter wenno wagas, kadagiti agsasaganad a pasamak nga addaan agbibiag iti maysa nga audience wenno reader.
Ngarud, dagiti elemento ti ababa a sarita, isuda met laengen dagiti elemento iti nobela. Ti nobela ket isu ti napaatiddog a sarita.
Kasta ti kaipapananna. Iti kadawyan a pannakailawlawagna.
Iti kapanunotan met ni Haruki Murakami, ti panagsurat iti ababa a sarita ket panagpatan-ay iti hardin, idinto ta ti nobela, panagpartuat iti maysa a kabakiran. No hardin, mariknam ti panangkontrolmo iti panagtan-ay daytoy. Idinto a ti nobela, apaman a binaybay-am nga agtan-ay daytoy kas maysa a kabakiran, saanmon a kabaelan a kontrolen ket amangan no mayaw-awanka pay iti kinakomplikadona.
No koma maysa a ladawan ti nobela, ti detalye wenno paset daytoy a ladawan ket isu ti ababa a sarita.
Adda maysa a mannurat a nakadlaw ken imbagana kaniak nga ad-adda a piksionistaak ngem iti mannaniwak. Kunana a kadagiti daniwko, agis-istoriaak latta. Inam-amirisko ngarud ket mabalin a mamatiak iti kinunana. (Ngem iti sabali a punto, saan kadi a panagistoria dagiti amin a partuat ti arte? Daytoy a saludsod, mabalin a masungbatan wenno matratar iti sabali a gundaway.)
Ngem daytoy ti nangrubrob iti gagemko nga agsurat iti nobela. Ket iti panangad-adalko iti arte daytoy a genre, naamirisko a ti piksion ket kasla sine idinto a ti daniw ket kasla painting. Iti daniw, kas iti painting, adda imahe a saan a realistiko, masansan abstract pay— saan nga aggargaraw ket sika a reader mismo ti mangbukel iti istoria wenno kaipapanan daytoy. Iti piksion, kasla pelikula a dagiti realistiko a tattao ket aggargarawda— nalaka a matiliwmo ti kayat daytoy nga ipaawat.
Pagsayaatanna, mabalin a ti daniw ket mayabel iti piksion.
Saan ketdi a ti sarita ket summary wenno pakadagupan ti maysa a nobela. Ta kas kuna ni Milan Kundera, ti panagsurat iti nobela ket panangsapul iti kaipapanan ti kabibiag dagiti karakter. Idinto a ti sarita ket panangimutektek laeng iti maysa nga idea. Panagpatan-ay laeng iti maysa a hardin. Amang ngarud a nalawlawa ken nakomkomplikado ti maysa a nobela—maysa a kabakiran a mabalin a sika a mismo a nangpartuat, mayaw-awan wenno mapukaw iti kaunggan daytoy a kabakiran.
Apay koma a mapukawka ket sika ti nangpartuat? Mabalin a masaludsodyo.
Ibilangko met a ti panagpartuat kadagiti karakter ket saan a kasla panagpartuat kadagiti piesa ti chess wenno dama a mabalinmo lattan a kutien iti kayatmo a pangiturongan. Ti panagpartuat iti karakter iti maysa a piksion ket panagpartuat kadagiti karakter nga addaan iti kabukbukodan a kabibiag ket addaanda met iti kabukbukodan a rikna ken panunot a saan a rebbengna a kontrolen ti maysa nga autor. Ket apaman a saanen a makontrol ti autor dagiti karakterna, ditoyen a mapukaw.
Ngem ditoy met a magun-od ti autor ti ultimo a balligina kas namartuat kadagiti karakter.
Kabayatanna, Iti Biang ti Literatura Dagiti Ilokano
Narasrasay dagiti maibilang a nobelista ngem dagiti mannaniw ken mannurat iti sarita. Kangrunaan a makagapu iti kinakirang ti pagipablaakan. Wenno ti Bannawag laeng ti nakaipabpablakaan dagiti nobela nga Ilokano.
Ti naidumduma a gupit ti kaaduan a nobela nga Ilokano isu ti pannakaiseryena. Ket gapu ta maiserserye, natsap-chapter dagitoy a ti tunggal chapter, kas kaatiddog ti gagangay nga ababa a sarita. Ket iti udi ti tunggal chapter, addaan daytoy iti cliffhanger wenno makapatengngel anges nga eksena tapno ti reader, tagiurayenna ti sumaruno a bilang.
Addada ketdi dagiti nobela a naipablaak iti Bannawag nga awanan iti cliffhanger— dagiti nobela a naipaayan iti grant wenno nangabak iti premio. Natsap-chapter dagitoy a ti tunggal chapter, addaan iti tema. Sumagmamano kadagitoy ti “Centerly, Manong” ni Reynaldo A. Duque, “Pundador” ni Prescillano N. Bermudez, “Angkel Sam, SOB” ni Reynaldo A. Duque, ken dadduma pay.
Ti maysa pay a naidumduma a gupit dagiti nobela nga Ilokano ket addada dagiti nobela a naidumduma ti kaatiddogna. Adda dagiti umabot iti 52 a bilang (maysa a tawen dayta) wenno nasursurok pay. Mabalin a gapu ta maiserserye, ket no positibo ti reaksion dagiti agbasbasa, mabalin a yat-atiddog no kua ti autor— kas kadagiti teleserye iti agdama.
Iti agdama, awan pay ti napuotak a nobela nga Ilokano a naidiretso a naipablaak iti libro a mabalin a leppasen iti maysa a tugawan.
Masansan met a modernista ti pannakasukog dagiti nobela nga Ilokano. Adda bida a nakaipudonan dagiti amin a naimbag iti daytoy a lubong, ken adda met kontrabida a nakaipudonan dagiti amin a kinadakes iti daytoy a lubong. Masansan met a maipanggep dagiti nobela kadagiti kadawyan a kabibiag dagiti Ilokano. Nupay addada met dagiti pannakigasanggasat ni Ilokano iti sabali a pagilian ken wenno iti siudad.
Addada met dagiti nobela a pantasia. Adda nobela a naglaok a realismo ken pantasia. Addada met magic realism nupay saan a mairanranta ti magic (gapu ta namarkaan ti magic iti “di nakappapati ngem pudno”).
Kas dagupna, ti laeng Bannawag ti “nangidurdur-as” iti nobela nga Ilokano a mabalin a makuna— nupay dakkelen a banag no ikomparam kadagiti dadduma a rehional a literatura— a pagkapsutan dagiti nobelista wenno mannurat nga Ilokano.
Kaipapanan ti Panagsursuratko
Ti kaipapanan ti panagsursuratko, bulodek ken ni Kundera, ket isu ti panagsapulko iti kaipapanan— hardin man wenno kabakiran ti patpatan-ayek, segun met iti depinision ni Murakami iti no ania ti ababa a sarita ken nobela. No sublianak ngarud ti sinaok iti damo daytoy a papel, ti panagsursuratko ket panagsapul kadagiti meaning ken essence dagiti bambanag agpapan pay a dagitoy a bambanag ket makita iti hardin wenno iti kabakiran.
Daytoy met ti makaigapu nga awan ti idaddadumak kadagiti bambanag kada tattao kadagiti sursuratek. Ta gapu ta kayatko a suraten no ania ti realidad ken dagiti datdatlag a kanaig daytoy a realidad, awan ti makuna a bida ken kontrabida. Ta uray datayo mismo, no amirisen, iti pudno a biag, saan a datayo ti bida. Ngarud, ti istoria para kaniak ket saan a pakasaritaan ti bida ken kontrabida. No di ket pakasaritaan ti karakter, kangrunaan a karakter a kanaig iti aglawlawna a maaddaan laeng kadagiti parikut bayat ti panagbirokna iti kabukbukodanna a disso, ken kaipapananna iti daytoy a lubong.
Kas ken ni Antonio Moravia, kayatko a suraten uray ti kadadaksan a tao, ti kababassitan a tao, ti tao nga ibilang ti kagimongan nga awan serserbina. Ta mamatiak nga awan ti purpuro a dakes a tao. Ketdi, napartuat nga addaan iti kabukbukodan a kinaimbag. Ta mamatiak nga awan ti bassit a tao— ketdi ti adda, “dakkel” a tao nga addaan iti bassit usit a panagpampanunot. Mamatiak met nga awan ti tao nga awan ti serbina. Ta ti pay laeng kaaddana wenno existensiana, isun ti kaipapananna.
Maysa ngarud kadagiti panagsagaba a paglaslasatak iti panangsuratko iti nobela ket masapul a kutkotek ti kabibiag ti maysa a tao a kagurgurak la unay— agsagsagabaak ta malaksid a mataktakuatak amin a detalye ti kinadakesna a parsua, amangan no iti maysa nga aldaw, matakuatak met laengen ti bagik a maas-asianen iti daytoy a tao.
Masansan nga ibagada ti “show don’t tell” a golden rule iti panagsurat. Para kaniak, saan a kankanayon.
Sa kuna pay ti status ni Apo Reynaldo E. Andres, a diak ammo no orihinalna wenno saan” “Those who follow the rules are disciplined writers; but those who break them are creative writers.” Ngarud, dua ti kayatko nga ibaga ditoy— umuna, saan a kankanayon a masurot koma ti “golden rule” ta kas maysa a creative writers, masapul a malabsing dagiti pagannurotan. Masapul a ti sinuratmo ket kapadpada dagiti immunan a sinurat. Wenno kankanayon a mangsurot iti template nga insaganan dagiti immuna. Saan a gapu ta imbaga ti maysa a Juan S.P. Hidalgo Jr. a kastoy ti napintas a sinurat, isun ti surotem. Di kadi agparparangka laeng a paspasurot wenno anniniwan ti maysa a Juan S.P. Hidalgo Jr.? Masapul a tumapuakka iti tawa— ken no kabaelam, uray pay agtamblingka. Ken kuna pay ni Roy V. Aragon, uray pa tumapuakka iti rangkis—wenno saan a mabuteng iti pagbanagan ti sinuratna, no magustuan wenno awaten dagiti agbasbasa, ti napateg, inkeddengna iti bagina a tumapuak iti rangkis. Kayatko a sawen, iti maysa a pagteng ti literaturatayo, mabalin a doktrina dagiti wadan nga inkeddeng ni Apo Hidalgo a maysa kadagitoy ti “show don’t tell” a pagalagadan. Ngem addatayon iti 2014. Nagbaliwen ti panirigan iti lubong. Nagbaliwen no kasano a maiwayat dagiti bambanag. Nagbaliwen dagiti posision iti pannakiinnala. Iti ababa a pannao, nagbaliwen no kasano nga istoriaentayo dagiti padas, amiris, ken kapampanunotantayo.
Maikadua, iti postmodernismo nga ad-adda a dagiti sarita ket stream of consciousness, a magna ti istoria iti panunot ti karakter, masapul ngarud nga ibaga daytoy— saan laeng nga i-show. Masapul nga ibalikas ti psyche ti karakter. Ditoy a masansan a mapagkamalian a salaysay ti maysa a sarita. Ta ti met ngamin karakter, isalaysayna ti pampanunotenna. Ngem masapul a laglagipen a depende daytoy iti karakter. No ti karaktermo ket maysa a musician ket isalsalaysayna dagiti nadumaduma a klase ti musika, saan a nakakaskasdaaw wenno riro daytoy.
Iti agdama, adda dua a nobela a sursuratek, ti “Kabessat ti Bagis” ken “Panangsapul iti Puraw a Kabalio.” Mabalin a sabalinto manen a panagpapatang ti maipanggep kadagitoy ngem kayatko laeng a dakamaten a ti “Kabessat ti Bagis” ket maysa a realismo a nobela a mangpaneknek a mabalin met nga iti maysa nga istoria, ti kangrunaan a karakter ket dina rebbeng a bukodan ti amin a kaiimbagan iti daytoy a lubong, idinto a ti kontrabida, dina rebbeng a bukodan ti amin a kadadaksan iti daytoy a lubong. Ketdi, kas autor, panggepko nga iparang dagiti makagapu no apay a dimteng dagitoy a karakter iti ayanda a disso ken kasasaad ken panagpampanunot a mabalin a maisupadi iti panagpampanunot ti sabali.
Idinto ta ti nobela a “Panangsapul iti Puraw a Kabalio,” kayatko a trataren dagiti bambanag nga ibilbilang dagiti mannurat a “di nakappapati ngem pudno.” Kayatko a paneknekan nga amintayo, addaan iti panamati kadagiti di makitkita a parsua ket akuentayo man wenno saan, addada nga agparparikna— mangpampaneknek nga adda dimension nga awan “ditoy ken ita” no di ket “adda sadiay.”
Iti panagsuratko iti piksion, umuna a balabalaek ti pakabuklan ti istoria (sarita man wenno nobela). Sakbay a rugiak, ammokon ti pangrugian ken paggibusanna.
Ti imasna, bayat ti panangsursuratko, wenno bayat ti pannakaam-ammok kadagiti karakter ket bay-ak ida nga agpanunot ken agtignay kas indibidual, agbalbaliw metten ti taray ti istoria— mabaliwan ti pangrugian ken paggibusanna.
Para kaniak, saan a parikut daytoy. Gapu ta ibilangko ti bagik a para partuat kadagiti parsua nga addaan iti kabukbukodan a biag ket saanko mabalin nga ibalud ida kadagiti balabalaek nga istoria ketdi bay-ak ida a mangpartuat iti bukodda nga istoria uray pay mapukawak iti kabakiran a pagbibiaganda.
Kas panggibus, masansan, ti umuna nga akem ti mannurat ket ti agbalin konsensia ti ilina. Wenno kritiko ti kagimonganna. Wen, ti mannurat ket maysa met nga aktibista— kas kuna ni Edgar Samar a maysa a nalaing a mannurat a Tagalog, ket ti plakardna, isu dagiti sinuratna. Dillawenna dagiti ipagarupna a di maikanatad. Riingenna dagiti ipagarupna a matmaturog. Dusaenna dagiti ipagarupna a nagbasol.
Maikadua nga akem ti mannurat ket ti agbalin a para ilawlawag kadagiti bambanag a narigat a maawatan. Wenno, para birok iti kaipapanan. Isuna ti mangitudo ti ayan dagiti gameng. Isuna ti mangibagnos iti rebbengna a pagturongan.
Ti imasna, masansan a ti maysa a mannurat ket addaan iti politika wenno pammati. Ipakitana, ilawlawagna kenka a nasayaat dagiti nadumaduma a kaipapanan ket allukoyennaka iti patienna a kapapatgan ken addaan serbi a kaipapanan ket isu ti kayatna a surotem wenno piliem.
Pagsayaatanna, awan ti nasken a pagamkantayo. Ta no amirisentayo, kas pangarigan dagiti sinurat iti Biblia, nagbalin laeng a nasantuan dagiti sinurat gapu ta naglasatda iti proseso ti panagpartuat nga inwayat dagiti autor nga isu met ti nangpasanto kadakuasa.
Iti ababa a pannao, ania man a mapartuattayo a mannurat, agbalin dagitoy a nasantuan gapu ta aglasatda iti naiget a proseso manipud iti pannakaimatang, pannakaimutektek, pannakabalabala ken pannakaikur-it ken pannakaibinglayda. Isu ti gapuna nga artist dagiti mannurat gapu ta mabaelanda daytoy a proseso.
Ngarud, ania man nga idiaya ti maysa a mannurat iti reader, masansan a daytoy ket partuat ti arte— nasantuan.
Asino ngarud ti saan a maallukoy iti ididiayana agpapan pay dayta ket bukodna a politika wenno pammati?
Ta no adda man dagiti mannurat a nangusar iti literatura a pangallilaw, saanda a pudno a mannurat. Wenno artist. Isuda ket puro a manangallilaw— awanen sabali.
Ngarud, ti pudno a mannurat, idiayana laeng ti maysa a politika wenno pammati nga inabel ken pinartuat ti napudno a kananakemna.
Kas pangdagup ngarud, agsursuratak iti nobela nga agpanggep a manglawlawag iti kaipapanan dagiti bambanag ken tattao a masansan a managan Ilokano tapno maidiaya dagitoy kadagiti agbasbasa nga Ilokano tapno koma— ikarkararagko— malawlawaganda, maawatanda dagiti nadumaduma a kaipapanan ket ngarud maaddaanda kadagiti pagpilian no ania kadagitoy ti kasayaatan a pagwadanda tapno barbareng maaddaanda met iti pateg, iti serbi, iti kaipapanan iti daytoy a biag.—O
Ni ARIEL S. TABAG
(Naibasa iti Dap-ayan 2014, Ti Maika-46 a Nailian a Kombension ti GUMIL Filipinas a naiwayat idi Abril 18-20, 2014 iti Cabicungan Inn, Centro 05, Claveria, Cagayan)
DUA ti kaipapanan ti “kaipapanan” iti Ilokano— meaning ken essence.
Ti meaning, isu ti kaipapanan ti maysa a banag. Mabalin met nga isu ti “kaibatoganna.”
Nupay ti essence mabalin met nga ibaga a “kangrunaan a paset wenno imet ti maysa a banag,” a no awan daytoy, awanen ti pategna. Ngem no dagupem daytoy, isu met laeng ti kaipapanan.
Asideg ketdi ti kaipapanan ti essence iti Ilokano ti serbi. No ibagada kenka nga “awan ti serserbim,” awan ti kaimudingam iti daytoy a lubong. Awan ti kaipapanan ti existensiam iti daytoy a lubong. Nasaysayaat laengen nga ag-disappear-ka.
Ngarud, ti essence ket isu ti pateg. Isu ti serbi.
Kaipapanan ti Nobela
Gapu ta “kaipapanan” ti nagtalimudokan daytoy a papel, kayatko man a sublianan ti kaipapanan ti nobela.
No anagem ti “short story” a daytoy ti ababa a sarita, lohikal ngarud nga ibaga a daytoy nobela isu ti istoria wenno story. Fictitious prose narrative, kunana. Fictitious, parpartuat laeng. Prosa wenno naisurat kas gagangay a patang wenno sentence. Narrative wenno pannakayistoria babaen ti karakter wenno wagas, kadagiti agsasaganad a pasamak nga addaan agbibiag iti maysa nga audience wenno reader.
Ngarud, dagiti elemento ti ababa a sarita, isuda met laengen dagiti elemento iti nobela. Ti nobela ket isu ti napaatiddog a sarita.
Kasta ti kaipapananna. Iti kadawyan a pannakailawlawagna.
Iti kapanunotan met ni Haruki Murakami, ti panagsurat iti ababa a sarita ket panagpatan-ay iti hardin, idinto ta ti nobela, panagpartuat iti maysa a kabakiran. No hardin, mariknam ti panangkontrolmo iti panagtan-ay daytoy. Idinto a ti nobela, apaman a binaybay-am nga agtan-ay daytoy kas maysa a kabakiran, saanmon a kabaelan a kontrolen ket amangan no mayaw-awanka pay iti kinakomplikadona.
No koma maysa a ladawan ti nobela, ti detalye wenno paset daytoy a ladawan ket isu ti ababa a sarita.
Adda maysa a mannurat a nakadlaw ken imbagana kaniak nga ad-adda a piksionistaak ngem iti mannaniwak. Kunana a kadagiti daniwko, agis-istoriaak latta. Inam-amirisko ngarud ket mabalin a mamatiak iti kinunana. (Ngem iti sabali a punto, saan kadi a panagistoria dagiti amin a partuat ti arte? Daytoy a saludsod, mabalin a masungbatan wenno matratar iti sabali a gundaway.)
Ngem daytoy ti nangrubrob iti gagemko nga agsurat iti nobela. Ket iti panangad-adalko iti arte daytoy a genre, naamirisko a ti piksion ket kasla sine idinto a ti daniw ket kasla painting. Iti daniw, kas iti painting, adda imahe a saan a realistiko, masansan abstract pay— saan nga aggargaraw ket sika a reader mismo ti mangbukel iti istoria wenno kaipapanan daytoy. Iti piksion, kasla pelikula a dagiti realistiko a tattao ket aggargarawda— nalaka a matiliwmo ti kayat daytoy nga ipaawat.
Pagsayaatanna, mabalin a ti daniw ket mayabel iti piksion.
Saan ketdi a ti sarita ket summary wenno pakadagupan ti maysa a nobela. Ta kas kuna ni Milan Kundera, ti panagsurat iti nobela ket panangsapul iti kaipapanan ti kabibiag dagiti karakter. Idinto a ti sarita ket panangimutektek laeng iti maysa nga idea. Panagpatan-ay laeng iti maysa a hardin. Amang ngarud a nalawlawa ken nakomkomplikado ti maysa a nobela—maysa a kabakiran a mabalin a sika a mismo a nangpartuat, mayaw-awan wenno mapukaw iti kaunggan daytoy a kabakiran.
Apay koma a mapukawka ket sika ti nangpartuat? Mabalin a masaludsodyo.
Ibilangko met a ti panagpartuat kadagiti karakter ket saan a kasla panagpartuat kadagiti piesa ti chess wenno dama a mabalinmo lattan a kutien iti kayatmo a pangiturongan. Ti panagpartuat iti karakter iti maysa a piksion ket panagpartuat kadagiti karakter nga addaan iti kabukbukodan a kabibiag ket addaanda met iti kabukbukodan a rikna ken panunot a saan a rebbengna a kontrolen ti maysa nga autor. Ket apaman a saanen a makontrol ti autor dagiti karakterna, ditoyen a mapukaw.
Ngem ditoy met a magun-od ti autor ti ultimo a balligina kas namartuat kadagiti karakter.
Kabayatanna, Iti Biang ti Literatura Dagiti Ilokano
Narasrasay dagiti maibilang a nobelista ngem dagiti mannaniw ken mannurat iti sarita. Kangrunaan a makagapu iti kinakirang ti pagipablaakan. Wenno ti Bannawag laeng ti nakaipabpablakaan dagiti nobela nga Ilokano.
Ti naidumduma a gupit ti kaaduan a nobela nga Ilokano isu ti pannakaiseryena. Ket gapu ta maiserserye, natsap-chapter dagitoy a ti tunggal chapter, kas kaatiddog ti gagangay nga ababa a sarita. Ket iti udi ti tunggal chapter, addaan daytoy iti cliffhanger wenno makapatengngel anges nga eksena tapno ti reader, tagiurayenna ti sumaruno a bilang.
Addada ketdi dagiti nobela a naipablaak iti Bannawag nga awanan iti cliffhanger— dagiti nobela a naipaayan iti grant wenno nangabak iti premio. Natsap-chapter dagitoy a ti tunggal chapter, addaan iti tema. Sumagmamano kadagitoy ti “Centerly, Manong” ni Reynaldo A. Duque, “Pundador” ni Prescillano N. Bermudez, “Angkel Sam, SOB” ni Reynaldo A. Duque, ken dadduma pay.
Ti maysa pay a naidumduma a gupit dagiti nobela nga Ilokano ket addada dagiti nobela a naidumduma ti kaatiddogna. Adda dagiti umabot iti 52 a bilang (maysa a tawen dayta) wenno nasursurok pay. Mabalin a gapu ta maiserserye, ket no positibo ti reaksion dagiti agbasbasa, mabalin a yat-atiddog no kua ti autor— kas kadagiti teleserye iti agdama.
Iti agdama, awan pay ti napuotak a nobela nga Ilokano a naidiretso a naipablaak iti libro a mabalin a leppasen iti maysa a tugawan.
Masansan met a modernista ti pannakasukog dagiti nobela nga Ilokano. Adda bida a nakaipudonan dagiti amin a naimbag iti daytoy a lubong, ken adda met kontrabida a nakaipudonan dagiti amin a kinadakes iti daytoy a lubong. Masansan met a maipanggep dagiti nobela kadagiti kadawyan a kabibiag dagiti Ilokano. Nupay addada met dagiti pannakigasanggasat ni Ilokano iti sabali a pagilian ken wenno iti siudad.
Addada met dagiti nobela a pantasia. Adda nobela a naglaok a realismo ken pantasia. Addada met magic realism nupay saan a mairanranta ti magic (gapu ta namarkaan ti magic iti “di nakappapati ngem pudno”).
Kas dagupna, ti laeng Bannawag ti “nangidurdur-as” iti nobela nga Ilokano a mabalin a makuna— nupay dakkelen a banag no ikomparam kadagiti dadduma a rehional a literatura— a pagkapsutan dagiti nobelista wenno mannurat nga Ilokano.
Kaipapanan ti Panagsursuratko
Ti kaipapanan ti panagsursuratko, bulodek ken ni Kundera, ket isu ti panagsapulko iti kaipapanan— hardin man wenno kabakiran ti patpatan-ayek, segun met iti depinision ni Murakami iti no ania ti ababa a sarita ken nobela. No sublianak ngarud ti sinaok iti damo daytoy a papel, ti panagsursuratko ket panagsapul kadagiti meaning ken essence dagiti bambanag agpapan pay a dagitoy a bambanag ket makita iti hardin wenno iti kabakiran.
Daytoy met ti makaigapu nga awan ti idaddadumak kadagiti bambanag kada tattao kadagiti sursuratek. Ta gapu ta kayatko a suraten no ania ti realidad ken dagiti datdatlag a kanaig daytoy a realidad, awan ti makuna a bida ken kontrabida. Ta uray datayo mismo, no amirisen, iti pudno a biag, saan a datayo ti bida. Ngarud, ti istoria para kaniak ket saan a pakasaritaan ti bida ken kontrabida. No di ket pakasaritaan ti karakter, kangrunaan a karakter a kanaig iti aglawlawna a maaddaan laeng kadagiti parikut bayat ti panagbirokna iti kabukbukodanna a disso, ken kaipapananna iti daytoy a lubong.
Kas ken ni Antonio Moravia, kayatko a suraten uray ti kadadaksan a tao, ti kababassitan a tao, ti tao nga ibilang ti kagimongan nga awan serserbina. Ta mamatiak nga awan ti purpuro a dakes a tao. Ketdi, napartuat nga addaan iti kabukbukodan a kinaimbag. Ta mamatiak nga awan ti bassit a tao— ketdi ti adda, “dakkel” a tao nga addaan iti bassit usit a panagpampanunot. Mamatiak met nga awan ti tao nga awan ti serbina. Ta ti pay laeng kaaddana wenno existensiana, isun ti kaipapananna.
Maysa ngarud kadagiti panagsagaba a paglaslasatak iti panangsuratko iti nobela ket masapul a kutkotek ti kabibiag ti maysa a tao a kagurgurak la unay— agsagsagabaak ta malaksid a mataktakuatak amin a detalye ti kinadakesna a parsua, amangan no iti maysa nga aldaw, matakuatak met laengen ti bagik a maas-asianen iti daytoy a tao.
Masansan nga ibagada ti “show don’t tell” a golden rule iti panagsurat. Para kaniak, saan a kankanayon.
Sa kuna pay ti status ni Apo Reynaldo E. Andres, a diak ammo no orihinalna wenno saan” “Those who follow the rules are disciplined writers; but those who break them are creative writers.” Ngarud, dua ti kayatko nga ibaga ditoy— umuna, saan a kankanayon a masurot koma ti “golden rule” ta kas maysa a creative writers, masapul a malabsing dagiti pagannurotan. Masapul a ti sinuratmo ket kapadpada dagiti immunan a sinurat. Wenno kankanayon a mangsurot iti template nga insaganan dagiti immuna. Saan a gapu ta imbaga ti maysa a Juan S.P. Hidalgo Jr. a kastoy ti napintas a sinurat, isun ti surotem. Di kadi agparparangka laeng a paspasurot wenno anniniwan ti maysa a Juan S.P. Hidalgo Jr.? Masapul a tumapuakka iti tawa— ken no kabaelam, uray pay agtamblingka. Ken kuna pay ni Roy V. Aragon, uray pa tumapuakka iti rangkis—wenno saan a mabuteng iti pagbanagan ti sinuratna, no magustuan wenno awaten dagiti agbasbasa, ti napateg, inkeddengna iti bagina a tumapuak iti rangkis. Kayatko a sawen, iti maysa a pagteng ti literaturatayo, mabalin a doktrina dagiti wadan nga inkeddeng ni Apo Hidalgo a maysa kadagitoy ti “show don’t tell” a pagalagadan. Ngem addatayon iti 2014. Nagbaliwen ti panirigan iti lubong. Nagbaliwen no kasano a maiwayat dagiti bambanag. Nagbaliwen dagiti posision iti pannakiinnala. Iti ababa a pannao, nagbaliwen no kasano nga istoriaentayo dagiti padas, amiris, ken kapampanunotantayo.
Maikadua, iti postmodernismo nga ad-adda a dagiti sarita ket stream of consciousness, a magna ti istoria iti panunot ti karakter, masapul ngarud nga ibaga daytoy— saan laeng nga i-show. Masapul nga ibalikas ti psyche ti karakter. Ditoy a masansan a mapagkamalian a salaysay ti maysa a sarita. Ta ti met ngamin karakter, isalaysayna ti pampanunotenna. Ngem masapul a laglagipen a depende daytoy iti karakter. No ti karaktermo ket maysa a musician ket isalsalaysayna dagiti nadumaduma a klase ti musika, saan a nakakaskasdaaw wenno riro daytoy.
Iti agdama, adda dua a nobela a sursuratek, ti “Kabessat ti Bagis” ken “Panangsapul iti Puraw a Kabalio.” Mabalin a sabalinto manen a panagpapatang ti maipanggep kadagitoy ngem kayatko laeng a dakamaten a ti “Kabessat ti Bagis” ket maysa a realismo a nobela a mangpaneknek a mabalin met nga iti maysa nga istoria, ti kangrunaan a karakter ket dina rebbeng a bukodan ti amin a kaiimbagan iti daytoy a lubong, idinto a ti kontrabida, dina rebbeng a bukodan ti amin a kadadaksan iti daytoy a lubong. Ketdi, kas autor, panggepko nga iparang dagiti makagapu no apay a dimteng dagitoy a karakter iti ayanda a disso ken kasasaad ken panagpampanunot a mabalin a maisupadi iti panagpampanunot ti sabali.
Idinto ta ti nobela a “Panangsapul iti Puraw a Kabalio,” kayatko a trataren dagiti bambanag nga ibilbilang dagiti mannurat a “di nakappapati ngem pudno.” Kayatko a paneknekan nga amintayo, addaan iti panamati kadagiti di makitkita a parsua ket akuentayo man wenno saan, addada nga agparparikna— mangpampaneknek nga adda dimension nga awan “ditoy ken ita” no di ket “adda sadiay.”
Iti panagsuratko iti piksion, umuna a balabalaek ti pakabuklan ti istoria (sarita man wenno nobela). Sakbay a rugiak, ammokon ti pangrugian ken paggibusanna.
Ti imasna, bayat ti panangsursuratko, wenno bayat ti pannakaam-ammok kadagiti karakter ket bay-ak ida nga agpanunot ken agtignay kas indibidual, agbalbaliw metten ti taray ti istoria— mabaliwan ti pangrugian ken paggibusanna.
Para kaniak, saan a parikut daytoy. Gapu ta ibilangko ti bagik a para partuat kadagiti parsua nga addaan iti kabukbukodan a biag ket saanko mabalin nga ibalud ida kadagiti balabalaek nga istoria ketdi bay-ak ida a mangpartuat iti bukodda nga istoria uray pay mapukawak iti kabakiran a pagbibiaganda.
Kas panggibus, masansan, ti umuna nga akem ti mannurat ket ti agbalin konsensia ti ilina. Wenno kritiko ti kagimonganna. Wen, ti mannurat ket maysa met nga aktibista— kas kuna ni Edgar Samar a maysa a nalaing a mannurat a Tagalog, ket ti plakardna, isu dagiti sinuratna. Dillawenna dagiti ipagarupna a di maikanatad. Riingenna dagiti ipagarupna a matmaturog. Dusaenna dagiti ipagarupna a nagbasol.
Maikadua nga akem ti mannurat ket ti agbalin a para ilawlawag kadagiti bambanag a narigat a maawatan. Wenno, para birok iti kaipapanan. Isuna ti mangitudo ti ayan dagiti gameng. Isuna ti mangibagnos iti rebbengna a pagturongan.
Ti imasna, masansan a ti maysa a mannurat ket addaan iti politika wenno pammati. Ipakitana, ilawlawagna kenka a nasayaat dagiti nadumaduma a kaipapanan ket allukoyennaka iti patienna a kapapatgan ken addaan serbi a kaipapanan ket isu ti kayatna a surotem wenno piliem.
Pagsayaatanna, awan ti nasken a pagamkantayo. Ta no amirisentayo, kas pangarigan dagiti sinurat iti Biblia, nagbalin laeng a nasantuan dagiti sinurat gapu ta naglasatda iti proseso ti panagpartuat nga inwayat dagiti autor nga isu met ti nangpasanto kadakuasa.
Iti ababa a pannao, ania man a mapartuattayo a mannurat, agbalin dagitoy a nasantuan gapu ta aglasatda iti naiget a proseso manipud iti pannakaimatang, pannakaimutektek, pannakabalabala ken pannakaikur-it ken pannakaibinglayda. Isu ti gapuna nga artist dagiti mannurat gapu ta mabaelanda daytoy a proseso.
Ngarud, ania man nga idiaya ti maysa a mannurat iti reader, masansan a daytoy ket partuat ti arte— nasantuan.
Asino ngarud ti saan a maallukoy iti ididiayana agpapan pay dayta ket bukodna a politika wenno pammati?
Ta no adda man dagiti mannurat a nangusar iti literatura a pangallilaw, saanda a pudno a mannurat. Wenno artist. Isuda ket puro a manangallilaw— awanen sabali.
Ngarud, ti pudno a mannurat, idiayana laeng ti maysa a politika wenno pammati nga inabel ken pinartuat ti napudno a kananakemna.
Kas pangdagup ngarud, agsursuratak iti nobela nga agpanggep a manglawlawag iti kaipapanan dagiti bambanag ken tattao a masansan a managan Ilokano tapno maidiaya dagitoy kadagiti agbasbasa nga Ilokano tapno koma— ikarkararagko— malawlawaganda, maawatanda dagiti nadumaduma a kaipapanan ket ngarud maaddaanda kadagiti pagpilian no ania kadagitoy ti kasayaatan a pagwadanda tapno barbareng maaddaanda met iti pateg, iti serbi, iti kaipapanan iti daytoy a biag.—O
Impaskil ni Asseng idi 3:04 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: Nobela nga Ilokano
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Premio Nobel iti Literatura
Manipud idi 1901, ti Premio Nobel iti Literatura (Sueko: Nobelpriset i litteratur) ket tinawen a naipagunguna iti maysa a mannurat manipud ti aniaman a pagilian nga adda, kadagiti balikas ni Alfred Nobel, nakaparnuay "kadagiti pagobraan iti literatura ti naisalsalumina unay nga obra iti umno a turong" (orihinal a Sueko: den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning).[1][2] Urayno dagiti agmaymaysa nga obra ket sagpaminsan a nadakdakamat a naisangsangayan a naisalsalumina, ditoy ti "obra" ket mangitudo ti sibubukel nga obra ti mannurat. Ti Sueko nga Akademia ket isu ti mangikeddeng, no adda ti sinoman, a mangawatto ti premio iti aniaman a naited a tawen. Ti akademia ket mangirangarang ti nagan ti napaili a laureado iti kasapaan ti Oktubre.[3] Daytoy ket maysa kadagiti lima a Premio Nobel a nabangon babaen ti keddeng ni Alfred Nobel idi 1895; dagiti daddumapay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Pisika, Premio Nobel iti Kappia, ken Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Premio Nobel iti Literatura". nobelprize.org. Naala idi 2007-10-13.
- ^ John Sutherland (Oktubre 13, 2007). "Tinta ken Tupra". Guardian Unlimited Books. The Guardian. Naala idi 2007-10-13.
- ^ "Ti Premio Nobel iti Literatura". Sueko nga Akademia. Naala idi 2007-10-13.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Premio Nobel iti Literatura iti Wikimedia Commons
- "Dagiti Amin a Nobel Laureado iti Literatura" – Pagsurotan a panid iti opisial a sitio ti Pundasion ti Nobel.


text:
Wednesday, August 07, 2013
Ti Sensitibo a Topiko
Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura a para ubbing iti pagilian, saan nga agngudo iti immatang, ket agtultuloy pay iti inna ilalawa kabayatan iti inna panagdur-as. Ti literatura para ubbing ket pumayagpag saan laengen nga iti bukodtayo laong—iti pagilian no dipay ket iti sabsabali a pagilian iti Asia babaen iti pannakaipatarus dagiti aramid ni Filipino. (Basaen ti napalabas nga isyo maipapan itoy a sinurat.)
Isu a pumayagpag dagiti mannurat itoy a genre a mangibaskag ti kartada dagiti sinuratda—ket dayta a panagpayagpag tumaud met dagiti sinurat a saan a gagangay a mabasa iti kallabes, dagiti simmari iti alad ti kahon a nariingan—a rumbeng laeng nga isu ti mapasamak ta isu ti makuna a barometro ti dur-asan no makita iti panagbaliw ti panirigan, lalo iti pannakibiang iti mapaspasamak iti bukodda a lubong ken panangipresentar kadagiti nadumaduma nga isyos a sitatallugod nga awaten dagiti agbasbasa ken umayon iti konsepto a lawlawaten; ta no kasano iti kalawa daytoy a genre, kasta met ti tumtumboken a suporta ken respeto dagiti mannurat; dayta panagtallugod dagiti riders nga umayon no di man mangipaay iti respeto iti nabasana a konsepto ti mangipaay met iti para tignay kadagiti mannnurat itoy nga genre nga agputar pay iti ad-adu ken agtultuloy a mangbukibok iti nakadulin a gameng itoy a pagduyosan.
Madlaw laeng iti nabuntog a tignay ti gapuanan ni Ilokano itoy—iti man bukodna a literatura wenno iti eksperiensana a nasurat iti sabali a lenguahe no isu. Nupay kasta, adda ketdi dagiti rason a lumtaw no apay a mapasamak daytoy, a kas iti limitado nga akses ti pangiruaran ti sinurat wenno iti direkta a pannao, pagisubmitaran iti sinurat para iti bukodna a lenguahe; manmano no dipay ket awan ti masalamaan a kapuli a mannurat nga agsursurat iti sabali a lenguahe a nangtratar ti eksperiensana iti panagubingna iti Kailokoan—malagipko la ket ngarud dagitio nalalatak a mannurat nga Ilokano a dagiti eksperiensada iti Kailokoan ti nailaga kadagiti dadduma a sinuratda, a kas kada Brillantes, Bulusan, Jose, ken dadduma pay a mannurat iti English ket saan a napukaw ti kinaasinoda a mannurat ken nagtaudanda a puli ni Ilokano. The same thing koma no tapugan ti children’s lit, uray no ti eksperiensa laeng ni Ilokano uray no nasurat iti Filipino wenno iti English.
Ngarud, aniaman a medium wenno lenguahe ti usaren nga agsurat no ti eksperiensa dita ket Ilokano, still, maibilang nga Ilokano lit dayta—ket dayta koma iti mausatan a sumrekan no diman man mapalawa nga ayuyangan dagiti agessem iti literatura para ubbing.
Ket siguro, maitutop a sumiriptayo kadagiti aspekto wenno panirigan tapno maaddaan iti idea ti asinoman nga addaan iti interes itoy. (Kaniak a biang, kaunaan nga interesko ket ti children’s lit, kaunaan a naipablaak a sinuratko a sarita ket para ubbing; ti sinurattayo a Tagalog a pinagadalan dagiti estudiante ket literatura para ubbing; isu a no maminsan gamgamek man nga isubli dayta bukod ken naimnas a pagduyosan.)
Adtoy ngarud iti sangaduyog a singasing tapno umamnut no diman mamagtignay ti esseman ti asinoman nga agduyos itoy a genre, kas makitami wenno mapaliiw a dana a rumbeng laeng a taluntunen iti panagdaliasat iti biag; dagiti kapanunotan nga umno laeng nga ikkan wenno ipaay iti konsiderasion, no di man kayat uray no awidenna laeng ti immatang ti asinoman ket maysan dayta nga addang wenno pangrugian iti addang a kaitutopan; nupay kasta, mangidatagtayo iti ehemplo kadagiti sensitbo a topiko nga intay taldiapan).
Kadagiti sinurat a nabasbasa, lektiur nga inatendaran, kadagiti diskusion ken obserbasion, ken uray ania a klase ti sinurat saan laeng a literatura no dipay ket uray iti komunikasion ket nagbatay latta iti kinabileg ti intension babaen kadagiti ikur-it a balikas. As I see it, naurnos man ken saan dagiti binatog (sentence) lumtaw latta ti kinabileg dagiti balikas—ta adda met dagiti naurnos a binatog ngem saan a makapnek wenno makapatik-ab idinto ta adda met ti ababa wenno karrakarra wenno aglalaok ti barut, bamban ken nylon ngem lumtaw latta ti kinabileg ti punto a kayatna nga idanon. In short, ti lenguahe ti kangrunaan iti amin a sinurat.
Nagsusupadi dagiti lenguahe iti aniaman a genre, para ubbing, nanakman, krimen, makaparay-aw, makapabuteng, labistori, adbentrura ken dadduma pay. Iti bukodko a panirigan, daytoy ti umuna a preperensia iti panagpili iti makapnek a nabasa.
Ket no literatura a para ubbing, lenguahe met dagiti ubbing ti mausar—ti natural a lenguahe saan a sintetiko.
Malagipko man idi taraudi ti dekada 90’s a damok a makigamulo iti Saringit Chronicle, adda ti sinurat, ababa a sarita a para ubbing a naiyawat kaniak tapno innak editen. Kayatko unay ti idea, kabaruanan a kas kadagiti nabasbasak a panagiparang kadagiti sensitibo panirigan, lalo pay nga inarunanna ti eesseman iti sigud a pagduyosan—children’s lit—ngem iti ayanna a pagdaksan ket ti lenguahe a nausar ket saan a maitutop a para ubbing no di ket kadagiti intellectual ken nataengan, a possible pay a nangatngato pay ti IQ ti ubbing iti sarita a dipay nakadanon iti tukad a gred wan ngem dagiti dadduma a nanakman; nupay kasta, inaramatko ti exceptional regardless of biological consideration a nadakamat iti sarita, ngem isu nga isu ti panagkitak; ad-adda a ti autor ti agsasao iti sarita a kas batikano a komentarista iti gimong ngem iti ubing iti sarita. Saan a maitutop iti betereno nga intellectual a komentarista iti kagimongan iti panunot ti maysa nga ubing—madi ti lenguahe a nausar.
Uray met iti daniw, napintas ti pannakasurat ti imbagana a putarna, ngem no taldiapan iti eksperiensa ti daniw ken ti autor, karkardayo la unay ta eksperiensa ni Amerikano ti daniw, uray ti setting ket idi dinamagko nakapanen sadiay a lugar immisem, laeng. Ngarud impinalkon iti muging a maysa la ketdi a bunga ken gapuanan ti “Pirates of the Caribbean” ti naisubmitar a daniw. Adda met responsibilidad wenno akinresponsibilidad ti asinoman a nakaiyawatan iti akem a mangkita iti aniaman a klase ti sinurat iti literatura wenno ania a klase ti sinurat.
Makita dagiti ehemplo a nadakamat a naitugotan ti kinapudno babaen iti lenguahe. Napateg ti lenguahe a mausaar, no saan maitutop ti lenguahe, usigen ti autor no kasano a dimteng kenkuana ti idea, ket no saan a tumutop adda la ketdi ti misterio nga agas-asuk.
Ti maysa pay panangpalawa wenno mangpalawa ti bangkag ti literatura para ubbing ket ti panangaramat daytoy a kas medium iti panangipaawat, panangisuro kadagiti sensitibo a banag a saan a masukit ti rikna no diman iti panangawid ti interes dagiti ubing.
Sakbayna rimmuar, saan a madakdakamat iti literature dagiti ubbing dagiti sensitibo a banag. Ti kangrunaan a parikut ket no kasano nga idalan daytoy kabarbaro wenno simmari iti kas iti gagangay a topiko. Ngem saan a maawanan ni mannurat iti panglakagan, tapno naannayas ti panangipaawat ken pannakaisuro iti kayat nga ibaga no isu ti intension ti sinurat. Agdepende daytoy no ania a klase ti approach ti usaren iti tumutop a lenguahe—daytay saan a makasugkar no di ket makaay-ayo a lenguahe a tumutop la unay a para kadagiti ubbing.
Iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” nangdakamat dagiti sumagmamano a sinurat iti sensitibo a banag. Maibilang kadagiti nadakamat ti sinurat ni Ma. Ceres P. Doyo a “Bituin and the Big Flood” (2010) a nakatrataran ti kalamidad ken no kasano a sakbayan dayta tapno maliklikan iti saan a nasayaat nga ibunga dayta a kalamidad; iti gimong lalo idi un-unana a panawen ket adda ti tugkik ti pannakaawat no kasano nga ilugar ti maysa nga ampon—kunaen a sarado ti ridaw wenno maysa a sarado a saritaan iti muging ti gimong, ngem iti sarita ni Luis Gatmaitan nga “Ipinaglihi sa Labanos” ket linukatanna dagiti adu a muging iti nasged a pannakaawat ken nakatrataran iti ngatangata ti maysa nga ampon; iti sarita a “Paikot-ikot” a sarita ni Irene Carolina Sarmiento maipapan iti kasasaad ti ubing nga autistic—pudno la unay a nasken a mapespes a nalaing ti aanusan ken pannakaawat kadagiti addaan rangkap, banag a nagballigi ti autor a nangiparang. Kasano nga awaten ti ti pannakatay? Wenno ipapatay? Not even kadagiti nataengan ket saanda a maawatan, di mas lalon kadagiti ubbing a dida maawatan? Ngem nailawlawag a nalaing iti sarita a “Heaven’s Butterfly” a sarita da Cathy ken Pia B. Guballa.
Ti realism a mapaspasamak iti gimong maipapan iti militarisasion iti kaawayan, maipapan iti agrario ken kasasaad dagiti indigenous people a kas iti maaninag iti sarita ni Edgardo Maranan.
Kadagiti addaan rangkap nga ubbing, ti sarita a “Hands That Bridge” Perpi Tiongson; ti kinapateg ti epiko a Hudhud iti Ifugao iti winarwar ni Agay C. Llanera; ti pannakasursuro nga agpinta ken panangisuro daytoy kadagiti kapada nga ubbing ti tinaming ni Bong Oris iti A Reader’s Story; ken Pallete of Dreams ni Liwliwa Malabed; ti Why Can’t Uncle Martin Fix My Bike ni Czaria Vijulet Jusi maipapan ti kabibiag ti OFW; The Spirit of the Rain ni John Anthony Tindoc; ti panangisubo ti natnag a kanen iti Five Seconds Only ni Hannah Lyn Creencia; ubing nga addaan iti diperensia iti utek iti maipapan dagiti sarita a Crooked ni Hannah Lyn Creencia ken ti Maki’s Colorful World ni Margaret P. Yarcia
Uray iti panagbaliw iti panirigan iti seksualidad wenno ti maipapan iti gay world ket saan a nakalibas kadagiti mannurat iti children’sa lit, uray ken ni Ilokano ket adda met daytoy babaen iti komiks a panagasawa da tomboy ken ni bakla a nobela iti Bannawag.
Iti Ilokano lit, tumpaw, rumabaw ti sarita maipapan kadagiti indigenous people maipapan iti kinanumo ti maysa nga ubing nga Aeta—siempre wenno gagangay a saan a maikkan iti atension gapu ta kameng iti indigenous people, ngem kas akem dagiti titser—no kasano nga akseptaren dagiti babassit a banag, a kas iti pannakapatudon ken ni Aeta a mangaramid iti intermission number iti Boy Scout Jamboree, nga amin a nangited iti intermission ket nagsagrap iti dir-i ken pammadayaw; dimteng ti batang ti eskuelaan ni Aeta ket nagpasango nga agtokar babaen iti nose flute nga indigenous a musical instrument dagiti Aeta ket tinokarna ti kanta a “O Naraniag a Bulan” ken adu iti naragsakan ket indauloan pay ti superbisor iti nagpasango iti salonan a napan nagsala ket sinaruno met dagiti dadduma a mannursuro ket ti intermission number ni Aeta ti nagpaay a kararagsakan iti dayta a pasken; ti sarita a para ubbing, ket saan laeng a para iti entertainment no di ket suroanna dagiti riders a mangapseptar kadagiti babassit a bambanag aglalo iti panagpapada ti amin a tao, ken panangipakita no asino a talaga ti modelo a titser—saan nga ideskribir babaen iti balikas no di ket iti aramid.
Addan dagiti sensitibo a topiko ti children’s lit iti Literatura Ilokana ngem na-classify a kas sarita lattan. Maikkan koma pay iti ad-adu a panawen ken atension tapno rumangpaya met. @
Posted by Ka Iddo at 6:16 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Mineral
Ti mineral ket isu ti masna a rumrumsua a sustansia a natangken ken natalinaay iti temperatura ti kuarto, a mairepresenta babaen ti kimiko a pagannurotan, a kadawyan nga abioheniko, ken addaan iti naurnos nga atomiko nga estruktura. Daytoy ket maigiddiat manipud ti bato, a mabalin a naglalaokan dagiti mineral wenno dagiti saan a mineral, ken awan ti naisangayan a pakabuklan ti kimiko. Ti husto a pannakaipalpalawag ti mineral ket sinupsuppiatan, a naipangpangruna no ania ti umiso a kammasapulan dagiti sebbangan no isuda ket abioheniko, ken iti basbassit no addan daytoy ti naurnos nga atomiko nga estruktura. Ti panagadal kadagiti mineral ket tinawtawagan iti mineralohia.
Adda dagiti sumurok a 4,900 a naam-ammuan a sebbangan dagiti mineral; sumurok a 4,660 kadagitoy ket napasingkedan babaen ti International Mineralogical Association (IMA). Dagiti silikato a mineralket buklen dagiti sumurok a 90% iti ukis ti Daga. Ti kaadu ti kita ken kinaadu dagiti sebbangan ti mineral ken tinengtengngel babaen ti kimika ti Daga. Ti silikon ken oksiheno ket mangbukel ti agarup a 75% iti ukis ti Daga, a pakaidagusan ti kaadu dagiti mineral a silikato. Dagiti mineral ket nailaslasinda babaen kadagiti nadumaduma a kimiko ken pisikal a tagtagikua. Dagiti paggigiddiatan iti kimiko a pakabuklan ken estruktura ti kristal ket mangilasin kadagiti nadumaduma a sebbangan, ken dagitoy a tagikua ket maimpluensian met babaen ti heolohiko nga enbironmento ken pannakaporma ti mineral. Dagiti panagbalbaliw ti temperatura, presion, ken ti adu a pakabuklan iti maysa a masa ti bato ket gapuanan ti panagbalbaliw bukodna a mineralohia; nupay kasta, ti maysa a bato ket mabalin a makatalinaay ti kaaduan a pakabuklanna, ngem no agbalbaliw ti temperatura ken presionna, ti bukodna a mineralohia ket agbalbaliw met.
Dagiti mineral ket mabalin a maipalwag baben kadagiti nadumaduma a pisikal a tagikua a manginaig kadagiti kimiko nga estrukturada ken pakabuklan. Dagiti sapasap a pakailasinan ket mairaman ti estruktura ti kristal ken ugali, katangken, rangrang, pannakasarang, maris, garit, tenasidad, barukong, pannakabuong, panagsina, ken naisangayan a grabidad. Dagiti pay ad-adu a naisangayan a panagsubok para kadagiti mineral ket mairaman ti reaksion iti asido, magnetismo, nanam wenno angot, ken radioaktibidad.
Dagiti mineral ket naidasigda babaen ti nangruna a pakabuklan ti kimiko; ti sistema a kankanayon a maus-usar ket ti Dana a panagidasig ken ti Strunz a panangidasig. Ti silikato a klase dagiti mineral ket nabingbingayda kadagiti innem a subklase babaen ti grado iti polimerisasion iti kimiko nga estruktura. Amin dagiti silikato a mineral ket addaanda iti batayan a paset iti maysa a [SiO4]4- silika tetrahedra—a daytoy ket, ti kationo ti silikon nga inur-urnos babaen ti uppat nga aniono iti oksiheno, a mangited ti sukog iti tetraedra. Dagitoy a tetraedra ket mabalin a mapolimerasado tapno makaited kadagiti subklase: dagiti ortosilikato (awan ti polimerisasion, isu nga agmaymaysa a tetraedra), dagiti disilikato (dua a nabedbedan a tetraedra), siklosilikato (dagiti singsing ti tetraedra), inosilikato (dagiti kawar ti tetraedra), dagiti pilosilikato (dagiti sabanas ti tetraedra), ken dagiti tektosilikato (tallo a dimension a network ti tetraedra). Dagiti dadduma pay a nangruna a grupo dagiti mineral ket mairaman dagiti patneng nga elemento, dagiti asupre, dagiti oksido, dagiti haluro, dagiti karbonato, dagiti sulpato, ken dagiti pospato.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P. (2007). Dagiti Bato ken dagiti Posil. San Francisco: Fog City Press. ISBN 978-1-74089-632-0.
- Chesterman, C.W.; Lowe, K.E. (2008). Pagobraan a Pagaladan dagiti bato ken mineral ti Amianan nga Amerika. Toronto: Random House of Canada. ISBN 0-394-50269-8.
- Dyar, M.D.; Gunter, M.E. (2008). Mineralohia ken Optikal a Mineralohia. Chantilly, Virginia: Mineralohiko a kagimongan ti Amerika. ISBN 978-0-939950-81-2.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Mineral iti Wikimedia Commons
- Mineralohiko a batayan ti datos ti Mindat, kadakkelan a batayan ti datos ti mineral iti internet
- "Datos a batayan ti Mineralohia" babaen ni David Barthelmy (2009)
- "Tulbek ti Panagilasan dagiti Mineral II" Mineralolohiko a Kangimongan ti Amerika
- "Datos a batayan ti Estruktura ti Kristal ti Amerikano a Mineralogo"


text:
Dagiti bugas a siudad ti Hapon
Ti bugas a siudad (中核市 Chūkakushi?) ket ti klase wenno kategoria ti siudad ti Hapon. Daytoy ket lokal nga administratibo a dibision a pinartuat babaen ti nailian a gobierno.[1] Dagiti bugas a siudad ket maidelegadoda kadagiti adu nga annong a kadawyan a tungpalen babaen dagiti grobierno ti prepektura, ngem saan nga ad-adu ngem dagiti naidesignado a siudad. Tapno agbalin a kandidato para iti kasasaad ti bugas a siudad, ti siudad ket nasken nga addaan iti ad-adu a populasion iti 300,000 ken iti maysa a kalawa a dakdakkel ngem 100 kilometro kuadrado, ngem adda met dagiti panangilaksid a mabalin a maaramid babaen ti biliin ti gabinete para kadagiti siudad nga addaan iti populasion a nababbaba ngem 300,000 ngem sumurok a 200,000.[2]
Ti aplikasion para iti designasion ket aramiden babaen ti siudad nga addaan iti panangabprobar babaen ti siudad ken dagiti prepektural nga asemblia.
Dagiti linaon
- 1 Pakasaritaan
- 2 Listaan dagiti bugas a siudad
- 3 Dagiti dati a bugas a siudad
- 4 Agbalinto a bugas a siudad
- 5 Dagiti siudad a makaabot kadagiti kasapulan ngem saan pay a nainominado
- 6 Dagiti siudad a saan a makaabot kadagiti kasapulan ngem agplanplano a mainominado
- 7 Dagiti nagibasaran
- 8 Dagiti silpo ti ruar
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino a "bugas a siudad" ket napartuat idi babaen ti immuna a paset ti Artikulo 252, Seksion 22 iti Linteg ti Lokal nga Autonomia ti Hapon.[3]
Listaan dagiti bugas a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi 2012, 41 kadagiti siudad ket naidesignadodan a bugas a siudad:
Dagiti dati a bugas a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Agbalinto a bugas a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti siudad a makaabot kadagiti kasapulan ngem saan pay a nainominado[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sumaganad a siudad ket addaan iti populasion iti ad-adu ngem 300,000 ngem saan pay a nainominado. (Dagiti siudad nga agplanplano a mangipakat para iti kasasaad ti bugas a siudad ket saan a naipakita. ※Dagiti espesial a siudad)
Dagiti siudad a saan a makaabot kadagiti kasapulan ngem agplanplano a mainominado[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nagaoka, Niigata – Makitultulag a tumipon iti Ojiya ken Mitsuke.
- Sasebo, Nagasaki – Makitultulag a tumipon kadagiti distrito ti Kitamatsuura ken Higashisonogi.
- Fukui, Fukui – Naiskediul a tumipon kadagiti 4 a munisipalidad ngem ti siudad ti Sabae ket nagikkat iti komperensia isu a napaay nga umabot iti masapul a 300,000 a tattao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Web-Japan.org, "Local self-government," p. 3; naala idi2012-11-28.
- ^ http://nippon.zaidan.info/seikabutsu/1999/00168/contents/145.htm
- ^ http://nippon.zaidan.info/seikabutsu/1999/00168/contents/143.htm
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Japan's Evolving Nested Municipal Hierarchy: The Race for Local Power in the 2000s," babaen ni A.J. Jacobs iti Urban Studies Research, Vol. 2011 (2011); doi:10.1155/2011/692764
- "Large City System of Japan"; graphic shows core cities compared with other Japanese city types at p. 1 [PDF 7 of 40]
- "Growth in Second Tier Cities – Urban Policy Lessons from Japan" babaen ti CLAIR Londres kadagiti klase dagiti siudad ti Hapon (PDF)


text:
Pilid
Ti pilid ket isu ti nagtitimbukel a komponente a naikeddeng nga agtayyek iti maysa a bering a pagtayyekan. Ti pilid ket maysa kadagiti kangrunaan a komponente iti pilid ken burayongan a maysa kadagiti innem a simple a makina. Dagiti pilid, a mairaman dagiti burayongan, ket mangpalubos ti nalaka a panaggunay kadagiti nadagsen a banag a mangpalaka ti panangiyakar wenno panangilugan bayat a mangsupsuporta ti karga, wenno mangaramid iti panagobra dagiti makina. Dagiti pilid ket inus-usar pay para kadagiti dadduma a panggep, a kas iti manibela ti barko, manibela, pagdamilian a pilid ken bolante.
Dagiti kadawyan a kas pagarigan ket mabirukan kadagiti pagipakatan ti pagluganan. Ti pilid ket nasayaat a mangpabassit ti rasras babaen ti panapalaka ti panaggunay babaen ti panagtulatid a maikuyog ti panagusar kadagiti burayongan. Tapno dagiti pilid ket agtulatiddda, ti kanito ket masapul a maipakat iti pilid iti pagtayyekanna, babaen iti grabidady, wenno babaen ti panangipakat iti sabali nga akin-ruar a puersa wenno panangipusipos a puersa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Pilid iti Wikimedia Commons
- Midia a mainaig iti Dagiti pilid ti kotse iti Wikimedia Commons
- Ti Kaduogan a Natarikayo a Pilid. Museo ti Siudad iti Ljubljana. Naala idi 31 Enero 2012.


text:
Lengguahe ti panangprograma
Ti Lengguahe a pamprograma ket teknikal a estandar wenno pagwadan ti pakitinnarusan nga agpalaka iti panangyebkas dagiti bilin nga ipatungpal ti kompiuter. Bukbuklenna ti pagalagaden ti gramatika ken ti semantika nga agdutdutok iti lengguahe ti komputasion.
Ti lengguahe ti panangprograma ket palakaenna ti panangpadutok a maitumpong ti sumaruno:
- Datos a tungpalen ti kompiuter
- Pagidissuan ti datos
- Pagidulinan ti datos
- Pagipatarusan ti datos
- Pagaramidna kadagiti datos bababen ti dadduma a pasamak
Masapol nga aglasat ti lengguahe ti panangprograma babaen ti pananggupgup (compilation). Kayat a saoen, maipatarusto ti lengguahe iti lengguahe ti makina, wenno maipatarusto tapno maipatungpal ti kompiuter. Adda met ti lengguahe ti scripting nga dida a masapol a maigupgup, ngem tungpalen ti mangpatpatarus (interpreter) tapno agtaray ket saanto a masapol a maigupgop.
Dadduma a lengguahe ti pamprograma wenno ti scripting:
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kayo ti pakasaritaan dagiti komputasional a lenguahe (iti Inggles)
- Listaan dagiti komputasional a lenguahe (iti Inggles)
- Ulidan ti komputasional a lenguahe (iti Espaniol)


text:
Benin
Ti Benin i/bɨˈniːn/ (dati a, Dahomey), opisial a ti Republika ti Benin, ket maysa apagiian idiay Laud nga Aprika. Daytoy ket nabeddengan babaen ti Togo iti laud, babaen ti Nigeria iti daya ken babaen ti Burkina Faso ken Niger iti amianan. Kaaduan ti populasion ket agtataeng idiay bassit nga akin-abagatan nga aplaya ti Sikko ti Benin.[4] Ti kapitolio ti Benin ket ti Porto-Novo, ngem ti tugaw ti gobierno ket idiay Cotonou, ti kadakkelan asiudad ti pagilian. Ti Benin ket sumakop ti kalawa ti agarup a 110,000 kuadrado kilometro (42,000 kd mi), nga adda ti populasion ti agarup a 9.05 a riwriw. Ti Benin ket maysa a tropikal, sub-Sahara a pagilian, a kaaduan nga agkamkammatalek iti agrikultura, nga adu dagiti pagitrabahoan ken matgedan nmg agataud manipud ti pagbiagan a panagtaltalon.[5]
Ti opisial a pagsasao ti Benin ket Pranses. Nupay kasta, dagiti patneng a pagsasao a kasti Fon ken Yoruba ket kadawyan dagitoy a maisasao. Ti kadakkelan a relihioso a grupo idiay Benin ket ti Romano Katolisismo, ken asiden nga insarsarunuan ti Islam, Vodun ken Protestantismo. Ti Benin ket maysa a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Kappon ti Aprika, ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan, Kappia ken Pagtitinnulongan a Sona ti Abagatan nga Atlantiko, La Francophonie, ti Komunidad dagiti estado ti Sahel-Sahara, ti Asosasion ti Agpatpataud ti Petroleo ti Aprika ken ti Turay ti Niger Labneng.[6]
Manipud idi maika-17 ken maika-19 a siglo, ti moderno tattan a Benin ket tinurayan idi babaen ti Pagarian ti Dahomey. Daytoy a rehion ket nakunkuna idi a kas ti Tagabu nga Aplaya manipud idi nasapa nga maika-17 a siglo gapu ti kaadu dagiti bilang dagiti tagabu a naipatuod idiay Baro a Lubong idi las-ud ti Trans-Atlantiko a komersio ti tagabu. Kalpasan idi narebba ti panagtagabu, ti Pransia ket nagtengngel ti pagilian ket ninagananna manen ti Pranses a Dahomey. Idi 1960, ti Dahomey ket nakagun-od ti napno a panakawayawaya manipud ti Pransia, a nakaited daytoy ti dempkratiko a gobierno para kadagiti simmaruno a 12 a tawtawen.[7]
Ti Marxista-Leninista nga estado a tinawtawagan a ti Republika ti Tattao ti Benin ket adda idi nagbaetan ti 1972 ken 1990. Adda dagiti adu a nagtaudan a nagibagbaga a daytoy a turay ket nagturongan kadagiti panagparukma ken panakarebba ti ekonomia. Ti Republika ti Benin ket naporma idi 1991 a nakaiyeg ti adu a partido a panagbutbutos.[7]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Benin". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-17.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 2009-09-01.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ R. H. Hughes, J. S. Hughes. Ti direktorio ti Aprikano a nabasa a dagdaga, p. 301. IUCN, 1992. ISBN 2-88032-949-3
- ^ "Organisasion ti Taraon ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian". Nagkaykaysa a Pagpagilian, Hunio 29, 2010
- ^ "Benin – Internasional a Pagtitinnulongan". Nation Encyclopedia (2010-06-29).
- ^ a b Ibp Usa. Global Logistics Assessments Reports Handbook: Strategic Transportation and Customs Information for Selected Countries, p. 85. Int'l Business Publications, 2008. ISBN 0-7397-6603-1
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Butler, S., Benin (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga), (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga, 2006)
- Caulfield, Annie, Ipakitam Kaniak ti Salamanka: Panagbaniaga ti Lawlaw ti Benin babaen ti Taksi, (Penguin Books Ltd., 2003)
- Kraus, Erika ken Reid, Felice, Benin (Pagsurotan ti Panagbaniaga kadagiti Sabali pay a Lugar), (Other Places Publishing, 2010)
- Seely, Jennifer, Dagit iLegado ti Daliasata Gobierno idiay Aprika: Dagit iKaso ti Benin ken Togo, (Palgrave Macmillan, 2009)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Benin iti Wikimedia Commons
- Gobierno
- Gobierno ti Benin (opisial a sitio iti Pranses)
- Benin
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Cape Town
Ti Siudad iti Cape Town (Ilokano: Siudad iti Rawis nga Ili) (Aprikaans: Kaapstad; Xhosa: iKapa) ket isu iti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad idiay Abagatan nga Aprika. Isu iti kapitolio ti probinsia ti Lumaud a Rawis. Ditoy iti pakaaramidan ken pakabuklan iti amin a paglintegan ita isu iti nakabatayan iti Parliamentario iti Abagatan nga Aprika ken dadduma pay nga op-opisina iti gobierno. Nalatak iti Cape Town gapu iti kinapintas iti katutubona kas iti sabanganna, dagiti agsasabali nga sabsabong idiay nakaparikos a banbantay, iti Bantay Lamisaan ken iti Punto Rawis. Iti Cape Town ket isu iti natan-okan a papanan dagiti turista iti buo nga nga Aprika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Main Place". Census 2001.
- Cape Town
- Dagiti kapitolio ti probinsia idiay Abagatan nga Aprika
- Dagiti matagtagitao nga aplaya a lugar idiay Abagatan nga Aprika
- Dagiti matagtagitao a lugar a nabangon idi 1652
- Dagiti kapitolio idiay Aprika
- Dagiti puerto a siudad idiay Abagatan nga Aprika
- Dagiti matagtagitao a lugar idiay Siudad ti Cape Town