text:
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Ania ti Masapul a Maammuak Maipapan iti Seksual a Panangatake?—Paset 2: Panangiliwliwag
Panangsango iti pannakakonsiensia
Napateg nga adda pangibagaan
Panawen ti panagpaimbag
Panangsango iti pannakakonsiensia
Adu a biktima iti seksual a pannakaabuso ti mabain unay iti napasamak. Mabalin pay ketdi a pabasolenda ti bagida. Alaentay a pagarigan ni Karen nga agtawen itan iti 19, a biktima iti seksual a pannakaabuso idi agtawen iti 6 agingga iti 13. “Ti karigatan a sinangok ket ti pannakakonsiensia,” kinunana. “Pinampanunotko no apay nga impalubosko a bimmayag ti pannakaabusok.”
No kasta ti mariknam iti situasionmo, panunotem dagitoy:
Dagiti ubbing ket saan a nakasagana a makiseks, iti man pisikal wenno ti emosionda. Dida ammo ti kaipapanan dayta nga aramid isu nga awan ti basolda no mapasamak dayta kadakuada. Kayatna a sawen a saan a basol ti ubing ti pannakaabusona.
Gagangay nga agtalek dagiti ubbing kadagiti adulto ken inosenteda no maipapan kadagiti taktika dagiti managdakdakes, isu nga alisto a mabiktima ti maysa nga ubing. “Dagiti manangmolestia ket nakalalaing a ‘mangallilaw,’ ket awan gawgaway ti ubing iti kinasikapda,” kuna ti libro a The Right to Innocence.
Mabalin a marikna ti ubing a kayat ti bagina ti mapaspasamak bayat a maab-abuso. No kasta ti nariknam idi, masapul a maammuam a kasta ti automatiko a reaksion ti bagi no maaprosan iti sabali a pamay-an. Dina kayat a sawen a kinayatmo ti napasamak a pannakaabuso wenno adda basolmo iti dayta.
Singasing: Mangpanunotka iti ubing nga ammom a kaed-edadmo idi naabusoka. Isaludsodmo iti bagim, ‘Nainkalintegan kadi a pabasolen dayta nga ubing iti pannakaabusona?’
Dayta ti pinanunot ni Karen idi inaywananna ti tallo nga ubbing. Maysa kadakuada ti agtawen iti 6—ti tawen ni Karen idi nangrugi ti pannakaabusona. Kuna ni Karen, “Nakitak no kasano a naglaka a mabiktima ti ubing a kasta ti tawenna—no kasano a naglakaak a mabiktima idi kasta ti tawenko.”
Ti agpayso: Ti nangbiktima ti makimbasol iti pannakaabusom. Kuna ti Biblia: “Ti mismo a kinadakes daydiay nadangkes maaddanto iti bagina” laeng.—Ezequiel 18:20.
Napateg nga adda pangibagaan
No makisaritaka iti maysa a mapagtalkam nga adulto maipapan iti pannakaabusom, lumag-an ti riknam. Kuna ti Biblia: “Ti pudno a kadua agayat iti isuamin a tiempo, ken ti kabsat a mayanak no adda rigat.”—Proverbio 17:17.
Mabalin a mariknam a nataltalgedka no awan ti pangibagaam iti napasamak. Nalabit a ti panagulimekmo ket kasla pader nga inaramidmo a mangprotektar kenka iti kanayonan a pannakadangran. Ngem laglagipem a ti panagulimekmo a kasla pader a mangprotektar koma kenka ket mabalin a lapped tapno maipaayanka iti tulong.
Nakita ti agtawen iti nasurok a 20 a ni Janet a dakkel a bang-ar kenkuana ti panangibagana iti maipapan iti pannakaabusona. “Nakaub-ubingak pay idi minolestianak ti maysa nga am-ammok ken pagtaltalkak a tao, ket inlimedko dayta iti adu a tawen,” kinunana. “Ngem idi imbagakon dayta ken nanangko, kasla adda naikkat a nadagsen nga awit-awitko.”
No lagipenna ti napasamak, maawatan ni Janet no apay a mabalin nga adda dagiti saan a mayat a mangibaga iti dayta. “Saan a komportable a pagsaritaan ti maipapan iti pannakaabuso,” kinunana. “Ngem iti kasok, narigat nga ibturan ti sakit a resulta ti saan a panangibaga iti dayta. Pagsayaatak ti saanko a panangibaybayag a panangsango iti dayta.”
Panawen ti panagpaimbag
Mabalin a saan a nasayaat ti kapanunotam maipapan iti bagim gapu iti pannakaabusom. Kas pagarigan, mabalin a mariknam a saanen nga umimbag ti pannakasugat ti emosionmo ken awanen ti serserbim wenno ti laengen panggepmo ket tapno mapennek ti seksual a tarigagay ti sabsabali. Panawenen tapno lipatem dagita a kinaulbod, iti kasta, adda gundawaymo nga ‘umimbag.’ (Eclesiastes 3:3) Ania ti makatulong kenka iti daytoy a banag?
Panagadal iti Biblia. Naglaon ti Biblia iti pampanunot ti Dios, a nabileg ‘a mangbalintuag iti natibker ti pannakasarikedkedna a bambanag”—a pakairamanan ti di umiso a kapanunotam maipapan iti pategmo. (2 Corinto 10:4, 5) Kas pagarigan, basaem ken panunotem a naimbag ti maipapan kadagitoy a teksto: Isaias 41:10; Jeremias 31:3; Malakias 3:
Kararag. No nakaro ti pannakakonsiensiam wenno pannakariknam nga awan serserbim, “ipalladawmo ti dadagsenmo ken Jehova” babaen ti panangikararagmo iti dayta. (Salmo 55:22) Saanka nga agmaymaysa!
Dagiti panglakayen iti kongregasion. Nasanay dagitoy a Kristiano a lallaki nga agbalin a “kas paglemmengan a lugar manipud iti angin ken lugar a pakaitalimengan manipud iti natutudo a bagyo.” (Isaias 32:2) Matulongandaka a maaddaan iti balanse a panangmatmat iti bagim ken tapno makabangonka.
Nasayaat a kakadua. Obserbaram dagiti Kristiano a lallaki ken babbai a mapagwadan ti panagbiagda. Paliiwem no kasanoda a tratuen ti dadduma. Makitamto a saan nga amin a tattao ket gundawayanda dagiti ibagbagada nga ipatpategda.
Napaneknekan ti agtutubo a ni Tanya a pudno dayta. Isu ket biktima ti seksual a panangabuso ti sumagmamano a lallaki manipud kinaubingna. “Dagiti pay ketdi lallaki a nadekket kaniak ti nangabuso kaniak,” kinunana. Ngem idi agangay, nakita ni Tanya nga adda dagiti lallaki a mangipakpakita iti pudpudno nga ayat. Kasano?
Idi nakadkaduana ti Kristiano nga agassawa a mapagwadan ti panagbiagda, nagbaliw ti kapanunotan ni Tanya. “Nakitak iti tigtignay ti asawa a lalaki a saan gayam a mananggundaway ti amin a lallaki,” kinunana. “Protprotektaranna ni baketna, ket kasta a talaga ti kayat ti Dios a panangtrato ti lalaki iti asawana.” *—Efeso 5:28, 29.
^ par. 27 No addaanka iti nakaro a depresion, problema iti pannangan ken pannaturog, no sugsugatem ti bagim, ab-abusuem ti panangusarmo iti agas, wenno pampanunotem ti agpakamatay, nasaysayaat no agpatulongka iti kualipikado a doktor.


c: text/html

text:
Ebolusion
Ti Ebolusion ket ti aniaman a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a kaputotan iti tinawtawid a panakaisdasig dagiti biolohiko a populasion. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti agpang iti biolohiko ngal organisasion, a mairaman dagiti sebbangan, agmaymaysa nga organismo ken molekula a kas ti DNA ken dagiti protina.[1]
Ti Biag iti Daga ket nagtaud ken nagbalbaliw manipud ti mays a sangalubongan a sapasap a tinaudan idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a espesiasion ken ti pagkaadaywan iti biag ket mabalin a naamammoan manipud ti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a DNA a nagsasarunuan. Dagitoy a homologo a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuant ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti panagpabaro dagiti ebolusionario a pakasaritaan, a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti nairehistro a posil. Dagiti adda tattan a tabas iti biodibersidad ket sinukog dagitoy babaen ti espesiasion ken babaen ti panagawan.[2]
Ni Charles Darwin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti maysa a sientipiko a suppiat para iti teoria iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti masna a panagpili. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a kinapudno a maipanggep kadagiti populasion: 1) adadu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagit sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket tinawtawid.[3] Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti annak dagiti nagannak a nasaysayaat ti iruruam ti panagbiag ken panagpartuat iti enbironmento a nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a a kasla maibagay para iti karebbengan a papel nga aramidenda.[4] Ti masna a panagpili ket isu laeng ti naam-ammuan a gapu iti pannakaruam, ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti ebolusion a mairaman ti panagbalbaliw kenhenetiko a daluson.[5]
Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti henetiko ket naitiptipon iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti henetiko ti populasion. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti biolohia. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunutan a maipapan iti ebolusion, a kas ti ortohenesis ken "progreso" ket nagbalin a daanen.[6] Dagiti sientista ket agtultuloyda ti panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti sientipiko a teoria, nga agus-usar iti dato sti panagpalpaliiw, ken panagaramid kadagiti eksperimento iti pagtaengan ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket umannurotda a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a kinapudno iti siensia.[7] Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, antropolohia ken sikolohia) ken iti pay sapasap a kagimongan.[8][9]
Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud ti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a sakbay ti Sokratiko a Griego a pilosopo, a kas ni Anaksimandro ken Empedokles.[10][11] No maigiddiat kadagitoy a materialistiko a kapanunutan, noni Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti sibibiag a banbanag, a kas saan a perpekto a kinaagpayso kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti "porporma", "kapanunutan", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan".[12][13] Daytoy ket paset ti bukodna a teleolohiko a panakaawatan iti katutubo nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a nailangitan a kosmiko nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunutan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti Tengnga a Panpanawen, ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.[14]
Idi maika-17 a siglo ti baro a pamayan iti moderno a siensia ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti linteg iti katutubo a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti aniaman nga agnanayon a masna a kategoria, wenno aniaman a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni John Ray ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.[15] Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni Carolus Linnaeus idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.[16]
Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni Maupertuis idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.[18] Ni Buffon ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni Erasmus Darwin ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud ti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento").[19] Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 ni Lamarck [20] a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.[21][22] (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)[21][23][24][25] Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni Georges Cuvier a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni William Paley iti maysa a natural a teolohia a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.[26][27][28]
Ti kritikal a panagsina manipud ti konsepto dagiti natalinaay a sebbanagn iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion babaen ni Thomas Robert Malthus, inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud ti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.[29][30][31][32] Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti "masna a panagpili" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni Alfred Russel Wallace ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti nailasin a pappapel idiay Linneo a Kagimongan ti Londres.[33] Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti Iti Tinaudan dagiti Sebbangan ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti Darwinio nga ebolusion. Inpakat ni Thomas Henry Huxley dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti paleontolohia ken komparatibo nga anatomia tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti bakes ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gaputa daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.[34]
Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti pangenesis.[35] Idi 1865 ni Gregor Mendel ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti gen). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.[36] Ni August Weismann ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog) ken dagiti somatiko a selula iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni Hugo de Vries ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti tengnga ti selula ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti sitoplasma tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.[37] Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti mutasion a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.[22][38][39] Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni J.B.S. Haldane, Sewall Wright, ken ni Ronald Fisher, ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.[40]
Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti sintesis ti moderno nga ebolusion ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti aniaman a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti pagdalisatan a posil iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti maparang-ay a biolohia.[22][41] Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni James Watson ken ni Francis Crick idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.[42] Ti Molekular a biolohia ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti pilohenetika a sistemika, a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti ebolusionario a puon.[43][44] Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni Theodosius Dobzhansky ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gaputa daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep ti biag iti daytoy a planeta.[45]
Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti biolohiko a pagsasarunuan, manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "eco-evo-devo".[46][46][47][48]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hall, B. K.; Hallgrímsson, B., dagiti ed. (2008). Strickberger's Evolution (maika-4 nga ed.). Jones ken Bartlett. p. 762. ISBN 0-7637-0066-5.
- ^ Cracraft, J.; Donoghue, M. J., dagiti ed. (2005). Panagummong ti kayo iti biag. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 592. ISBN 0-19-517234-5.
- ^ Lewontin, R. C. (1970). "Dagiti paset ti panagpili". Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko. 1: 1–18. JSTOR 2096764.
- ^ Darwin, Charles (1859). "XIV". Iti Punganay dagiti Sebbengan. p. 503. ISBN 0-8014-1319-2.
- ^ Kimura M (1991). "Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panarepaso ti itay nabiit anga ebidensia". Jpn. J. Genet. 66 (4): 367–86. PMID 1954033. doi:10.1266/jjg.66.367.
- ^ Provine, W. B. (1988). "Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag". Ebolusionario a panagrang-ay. Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 49–79.
- ^ Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina (2008). Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat. Pagmalditan ti Nailian nga Akademia. ISBN 0-309-10586-2.
- ^ Moore, R.; Decker, M.; Cotner, S. (2009). Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia. Greenwood. p. 454. ISBN 0-313-36287-4.
- ^ Futuyma, Douglas J., ed. (1999), Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok (PDF), Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 100–142. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984b). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 280–321. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Torrey, H. B.; Felin, F. (1937). "Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista?". Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia. 12 (1): 1–18. JSTOR 2808399.
- ^ Hull, D. L. (1967). "Dagiti metapisika iti ebolusion". Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia. 3 (4): 309–337. JSTOR 4024958.
- ^ Mason, Ti Pakasaritaan dagiti Siensia pp 43–44
- ^ Mayr Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunutan p256; ti kasisigud ket ni Ray, Pakasaritaan dagiti Mula. 1686, patarus ni E. Silk.
- ^ "Carl Linnaeus - berkeley.edu". Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Darwin, F. (1909). Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin (PDF). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 53.
- ^ Bowler, Peter J. 2003. Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan. Berkeley, CA. p73–75
- ^ "Erasmus Darwin - berkeley.edu". Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Lamarck (1809) Philosophie Zoologique
- ^ a b Margulis, Lynn; Fester, René (1991). Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis. The MIT Press. p. 470. ISBN 0-262-13269-9.
- ^ a b c Gould, S.J. (2002). Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria. Cambridge: Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan). ISBN 978-0-674-00613-3.
- ^ Ghiselin, Michael T. (Oktubre 1994). "Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'". The Textbook Letter. The Textbook League. Naala idi 2008-01-23.
- ^ Magner, Lois N. (2002). Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag (Maikatlo nga ed.). Marcel Dekker, CRC Press. ISBN 978-0-203-91100-6.
- ^ Jablonka, E.; Lamb, M. J. (2007). "Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension" (PDF). Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek. 30 (4): 353–392. doi:10.1017/S0140525X07002221.
- ^ Burkhardt, F.; Smith, S., dagiti ed. (1991). Ti Sursurat ni Charles Darwin. 7. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 1858–1859.
- ^ Sulloway, F. J. (2009). "Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem". Journal of Biosciences. 34 (2): 173–183. PMID 19550032. doi:10.1007/s12038-009-0020-8.
- ^ Dawkins, R. (1990). Blind Watchmaker. Penguin Books. p. 368. ISBN 0-14-014481-1.
- ^ Sober, E. (2009). "Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan?" (PDF). Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia. 106 (S1): 10048–10055. Bibcode:2009PNAS..10610048S. doi:10.1073/pnas.0901109106.
- ^ Mayr, Ernst (2001) Ania kadi ti ebolusion. Weidenfeld & Nicolson, Londres. p165
- ^ Bowler, Peter J. (2003). Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan. Berkeley: Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 145–146. ISBN 0-520-23693-9. panid 147"
- ^ Sokal RR, Crovello TJ (1970). "Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion" (PDF). The American Naturalist. 104 (936): 127–153. JSTOR 2459191. doi:10.1086/282646.
- ^ Darwin, Charles; Wallace, Alfred (Agosto 1858). "Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili". Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan. 3 (2): 45–62. doi:10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x. Naala idi Mayo 13, 2007.
- ^ "Encyclopædia Britannica Online". Britannica.com. Naala idi Enero 11, 2012.
- ^ Liu, Y. S.; Zhou, X. M.; Zhi, M. X.; Li, X. J.; Wan, Q. L. (2009). "Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko" (PDF). J Appl Genet. 50 (3): 177–184. PMID 19638672. doi:10.1007/BF03195671. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2012-03-30.
- ^ Weiling F (1991). "Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884". Am. J. Med. Genet. 40 (1): 1–25; tungtungan 26. PMID 1887835. doi:10.1002/ajmg.1320400103.
- ^ Wright, S. (1984-06-15). Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. p. 480. ISBN 0-226-91038-5.
- ^ Will Provine (1971). Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. ISBN 0-226-68464-4.
- ^ Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion., Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.
- ^ Quammen, D. (2006). Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion. New York, NY: W.W. Norton & Company.
- ^ Bowler, Peter J. (1989). Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan. Baltimore: Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. ISBN 978-0-8018-3888-0.
- ^ Watson, J. D.; Crick, F. H. C. (1953). "Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido" (PDF). Nature. 171 (4356): 737–738. Bibcode:1953Natur.171..737W. PMID 13054692. doi:10.1038/171737a0.
- ^ Hennig, W.; Lieberman, B. S. (1999). Pilohenetika a sistematika (Baro nga edision (Mar 1, 1999) nga ed.). Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan. p. 280. ISBN 0-252-06814-9.
- ^ Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika (Maikadua nga nga ed.). Wiley-Blackwell. 2011. p. 390. doi:10.1002/9781118017883.fmatter.
- ^ Dobzhansky, T. (1973). "Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion" (PDF). The American Biology Teacher. 35 (3): 125–129. doi:10.2307/4444260.
- ^ a b Kutschera U, Niklas K (2004). "Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis". Naturwissenschaften. 91 (6): 255–76. Bibcode:2004NW.....91..255K. PMID 15241603. doi:10.1007/s00114-004-0515-y.
- ^ Cracraft, J.; Bybee, R. W., dagiti ed. (2004). Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion. Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS. Chicago, IL.
- ^ Avise, J. C.; Ayala, F. J. (2010). "In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna)" (PDF). Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. 107 (S2): 8897–8901. doi:10.1073/pnas.100321410.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Ebolusion iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marso 8
Ti Marso 8 ti maika-67 nga aldaw ti tawen (maika-68 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 298 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1922 – Cyd Charisse, Amerikana nga aktres ken sumasala (pimmusay 2008)
- 1929 – Hebe Camargo, artista ken kumakanta idiay Brasil (pimmusay 2012)
- 1982 – Marjorie Estiano, Brasiliana nga aktres ken kumakanta
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1869 – Hector Berlioz, Pranses a kompositor (naipasngay 1803)
- 1923 – Johannes Diderik van der Waals, Danes a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1837)
- 1930 – William Howard Taft, maika-27 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1857)
- 1971 – Harold Lloyd, Amerikano nga aktor (naipasngay 1893)


text:
Malaria
Ti Malaria ket maysa nga inaw-awit ti lamok a makaalis a sakit ti tatttao ken dagiti dadduma nga ayup a punganayan babaen dagitiprotista (maysa a kita ti mikroorganismo) iti hener a Plasmodium. Dagiti protista ket umunada nga akaran ti dalem, ken agtigtignayda a kas dagiti parasito iti uneg dagiti nalabbaga sellula ti dara, a mangpataud kadagiti sintoma a kadawyan a mairaman ti gurigor ken sakit ti ulo, kadagiti nakaro a kaso daytoy ket rumangrang-ay iti koma wenno patay. Ti sakitket sapasap kadagiti tropikal ken subtropikal a rehion idiay maysa a nalawa a banda ti ekuador, a mairaman ti kaaduan iti Sub-Sahara nga Aprika, Asia, ken ti Kaamerikaan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Malaria iti Wikimedia Commons


text:
Agosto 31
Ti Agosto 31 ti maika-243 nga aldaw ti tawen (maika-244 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 122 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1897 – Fredric March, Amerikano nga aktor (pimmusay 1975)
- 1907 – Ramon Magsaysay, maika-7 a Presidente ti Filipinas (pimmusay 1957)
- 1986 – Rachelle Ann Go, maysa nga artista
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 2009 – Eraño Manalo, Iglesia ni Cristo (naipasngay 1925)


text:
Wikisource
Ti Wikisource ket ti maysa nga online a biblioteka a digital ti nawaya a linaon dagiti taudan ti teksto iti wiki, nga inpatpataray babaen ti Pundasion ti Wikimedia . Ti Wikisource ket ti nagan ti proyekto a kas sibubukel ken ti nagan ti tunggal maysa a kayarugan ti proyekto (ti tunggal maysa kayarigan ke tkadawyan a mangirepresnta ti sabali a pagsasao); dagiti nadumaduma a Wikisource ket mangbukel ti amin a proyekto ti Wikisource. Dagitikangrunaan a gandat ti proyekto ket ti mangsangaili kadagiti amin a porma ti nawaya teksto , kadagiti adu a pagsasao, ken dagiti patarus. Kasisigud a naaramid a kas maysa nga arkibo a mangipenpen kadagiti naserbi wenno importante a teksto (ti immuna a tekstona ket ti Déclaration universelle des Droits de l'Homme), daytoy ket naipadakkelen tapno agbalin a biblioteka ti sapasap a linaon. Ti proyekto ket opisial a nangrugi idi Nobiembre 24, 2003 babaen iti nagan a Project Sourceberg. Thi nagan a Wikisource ket inampon met idi iti dayta a naladladaw a tawen ken nakaawat iti bukodna a nagan ti dominio kalpasan dagiti pito a bulan. Ti proyekto ket nadildillaw gapu ti kaawan ti kinatalek ngem daytoy ket dinakdakamat met babaen dagiti gunglo a kas ti National Archives and Records Administration.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ayers, Phoebe; Matthews, Charles; Yates, Ben (2008). How Wikipedia Works. No Starch Press. pp. 435–436. ISBN 978-1-59327-176-3.
- ^ "Wikisource.org Site Info". Alexa Internet. Naala idi 2016-05-13.
- ^ "Transcribe | Citizen Archivist". Naala idi 4 October 2013.


text:
1917
Ti 1917 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra G).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 22 – Sangalubongan a Gubat I: Ni Presidente ti Estados Unidos Woodrow Wilson ket timmawag iti "kapia nga awan balligi" idiay Alemania.
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 4 – Inrugi ni Presidente ti Estados Unidos Woodrow Wilson ti maikadua a terminona.
- Marso 10 – Ti Probinsia ti Batangas ket pormal a napundar a kas maysa kadagiti immuna nga enkomienda ti Filipinas.
Di ammo ti petsa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nabangon idiay Beijing ti Agpayso a Simbaan ni Jesus.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 5 – Jane Wyman, Amerikana nga aktres, immuna nga asawa ni Ronald Reagan (pimmusay 2007)
- Enero 24 – Ernest Borgnine, Amerikano nga aktor (pimmusay 2012)
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 4 – Nick Joaquin, Filipino a nobelista (pimmusay 2004)
- Mayo 29 – John F. Kennedy, maika-35 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1963)
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 30 – Susan Hayward, Amerikana nga aktres (pimmusay 1975)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 22 – John Lee Hooker, Aprikano-Amerikano a musikero (pimmusay 2001)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 11 – Ferdinand Marcos Maika-10 a Pangulo ti Filipinas (pimmusay 1989)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 22 – Joan Fontaine, Briton-Amerikana nga aktres (pimmusay 2013)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 21 – Heinrich Böll, Aleman a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1985)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 16 – Octave Mirbeau, Pranses a mannurat (naipasngay 1848)
- Abril 8 – Arsenio Cruz-Herrera, Filipino nga abogado ken politiko (naipasngay 1863)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1917 iti Wikimedia Commons


text:
1962
Ti 1962 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 12 – Branko Crvenkovski, politiko manipud iti Macedonia
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 19 – Jodie Foster, Amerikana nga aktres ken direktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 5 – Marilyn Monroe, Amerikana nga aktres (naipasngay 1926)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 15 – Charles Laughton, Ingles-Amerikano nga aktor (naipasngay 1899)


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Apocalipsis 14:1-20
14 Ket nakitak, ket, adtoy! ti Kordero+ nga agtaktakder iti Bantay Sion,+ ket kaduana ti sangagasut uppat a pulo ket uppat a ribu+ nga addaan iti naganna ken iti nagan ni Amana+ a naisurat kadagiti mugingda.2 Ket nangngegko ti maysa a daranudor manipud langit a kas iti daranudor ti adu a danum+ ken kas iti daranudor ti natbag a gurruod; ket ti daranudor a nangngegko kas kadagiti kumakanta a mangdanggay iti bagbagida iti arpa+ nga agtoktokarda kadagiti arpada.3 Ket agkankantada+ iti kasla maysa a baro a kanta+ iti sanguanan ti trono ken iti sanguanan ti uppat a sibibiag a parsua+ ken dagiti panglakayen;+ ket awan makabael a mangadal a nalaing iti dayta a kanta no di ti sangagasut uppat a pulo ket uppat a ribu,+ a nagatang+ manipud iti daga.4 Dagitoy isuda dagidiay saan a nangtulaw iti bagbagida kadagiti babbai;+ iti kinapudnona, birhenda.+ Dagitoy isuda dagidiay agtultuloy a sumursurot iti Kordero iti uray sadino a papananna.+ Nagatang dagitoy+ manipud iti sangatauan kas umuna a bungbunga+ iti Dios ken iti Kordero,5 ket awan nasarakan a kinaulbod kadagiti ngiwatda;+ awan pakapilawanda.+6 Ket nakakitaak iti sabali pay nga anghel nga agtaytayab iti nagtangatangan,+ ket addaan iti agnanayon a naimbag a damag+ nga ideklarana kas naragsak a damag kadagidiay agnanaed iti daga, ken iti tunggal nasion ken tribu ken pagsasao ken ili,+7 a kunkunana iti natbag a timek: “Agbutengkayo iti Dios+ ket idayawyo,+ agsipud ta dimtengen ti oras ti panangukomna,+ ket ngarud agdaydayawkayo iti Daydiay nangaramid+ iti langit ken iti daga ken baybay ken kadagiti ubbog ti dandanum.”+8 Ket ti sabali pay, ti maikadua nga anghel, simmaruno, a kunkunana: “Narban! Ti Babilonia+ a Dakkel narban,+ daydiay a nangpainum kadagiti amin a nasion iti arak+ ti unget ti pannakiabigna!”+9 Ket sabali pay nga anghel, ti maikatlo, simmaruno kadakuada, a kunkunana iti natbag a timek: “No ti asinoman agdaydayaw iti atap nga animal+ ken iti ladawanna,+ ket umawat iti marka iti mugingna wenno iti imana,+10 inumennanto met ti arak ti unget ti Dios a maibukbok nga awan lalaokna iti kopa ti pungtotna,+ ket matutuokto+ iti apuy ken asupre+ iti imatang dagiti nasantuan nga anghel ken iti imatang ti Kordero.11 Ket ti asuk ti tuokda agpangato iti agnanayon ken awan inggana,+ ket iti aldaw ken rabii awan panaginanada, dagidiay agdaydayaw iti atap nga animal ken iti ladawanna, ken ti siasinoman nga umawat iti marka+ ti naganna.12 Ditoy a kaipapananna ti panagibtur dagiti sasanto,+ dagidiay mangalagad kadagiti bilin ti Dios+ ken iti pammati+ ken Jesus.”13 Ket nangngegko ti maysa a timek manipud langit a kunana: “Isuratmo: Naragsak dagiti natay+ a matay a maikaykaysa iti Apo+ manipuden itoy a tiempo.+ Wen, kuna ti espiritu, bay-am nga aginanada kadagiti panagbannogda, ta ti bambanag nga inaramidda kumuyog a mismo kadakuada.”14 Ket nakitak, ket, adtoy! maysa a puraw nga ulep, ket iti rabaw ti ulep adda maysa a situtugaw a kaasping ti anak ti tao,+ nga adda nabalitokan a korona+ iti ulona ken maysa a natadem a kumpay iti imana.15 Ket sabali pay nga anghel ti rimmuar manipud iti templo a santuario, nga agik-ikkis a buyogen ti natbag a timek iti daydiay situtugaw iti ulep: “Iserrekmo ta kumpaymo ket aganika,+ agsipud ta dimtengen ti oras a panagani, ta ti anien+ iti daga naan-anayen a natangkenan.”+16 Ket daydiay situtugaw iti ulep imparaspasna ti kumpayna iti daga, ket ti daga nagapasan.17 Ket kaskasdi a sabali pay nga anghel ti rimmuar manipud iti templo a santuario nga adda idiay langit,+ isu addaan met iti natadem a kumpay.18 Ket kaskasdi a sabali pay nga anghel ti rimmuar manipud iti altar ket isu addaan autoridad iti apuy.+ Ket nagpukkaw a buyogen ti natbag a timek iti daydiay addaan iti natadem a kumpay, a kunkunana: “Iserrekmo ta natadem a kumpaymo ket burasem dagiti raay ti ubas ti daga,+ agsipud ta naluomen dagiti ubasna.”19 Ket ti anghel+ imparaspasna ti kumpayna iti daga ket inurnongna ti ubas+ ti daga, ket impuruakna dayta iti dakkel a pagpespesan iti ubas ti unget ti Dios.+20 Ket ti pagpespesan iti ubas napayatpayat iti ruar ti siudad,+ ket manipud iti pagpespesan iti ubas rimmuar ti dara a kas kangato dagiti pangngednged kadagiti kabalio,+ iti kaadayo a sangaribu ket innem a gasut nga estadio.+


text:
Tengnga a Daya
Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunutan a Eurosentriko ken inususar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.
Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti kontesto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a namaga ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata iti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Golpo Persiano ket addaan iti adu a reserba iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.[1]
Dagiti linaon
- 1 Terminolohia
- 2 Dagiti teritorio ken dagiti rehion
- 3 Pakasaritaan
- 4 Ekonomia
- 5 Dagiti nota
- 6 Dagiti nagibasaran
- 7 Adu pay a mabasbasa
- 8 Dagiti silpo ti ruar
Terminolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India.[2] Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti Amerikano nga estratehiko a marino a ni Alfred Thayer Mahan ket nagusar iti termino idi 1902[3] tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India".[4][5] Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti Britaniko ken Ruso ket nagal-ala iti impluensia idiay Tengnga nga Asia, ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti Ti Nalatak nga Ay-ayam. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti Golpo Persiano.[6][7] Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti Kanal Suez, daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay Britaniko nga India.[8] Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti National Review, ti maysa a Britaniko a warnakan.
Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano.[9]
Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti The Times ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a seaie ti artikulo a natituluan iti "The Middle Eastern Question," insurat babaen ni Apo Ignatius Valentine Chirol. Iti las-ud dagitoy a serie, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti Tengnga a Daya tapno mairaman "dagiti rehion ti Asia a gumay-at kadagiti pagbeddengan ti India wenno dagiti pagserrekan ti India."[10] Kalpasan ti panagpatingga dagiti serie idi 1903, ti The Times ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.[11]
Aginggana idi Sangalubongan a Gubat II, daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti Turkia ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "Asideg a Daya", bayat a ti "Adayo a Daya" a naisentro iti Tsina,[12] ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud ti Mesopotamia aginggana idiay Burma, kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti Bilin ti Tengnga a Daya, a naikuartel idi idiay Cairo, para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga Instituto ti Tengnga a Daya idiay Washington, D.C. idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.[13]
Kritisismo ken panagusar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino a Tengnga a Daya ket nauyawen a kas nalawag nga Eurosentriko.[14][15] Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.
Ti deskripsion a Tengnga ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti Balkan ken ti Otomano nga Imperio, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti Iran, ti Kaukaso, Apganistan, Sentral nga Asia, ken ti Turkestan. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti Daya nga Asia (kas ti Tsina, Hapon, Formosa, Korea, Hong Kong, kdpy.)
Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua menen a pagilian iti Islamiko a lubong. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti arkeolohia ken taga-ugma a pakasaritaan, a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti Tengnga a Daya, a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti Taga-ugma nga Asideg a Daya).
Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a "Tengnga a Daya" babaen ti gobierno ti Estados Unidos ket idi Doktrina Eisenhower idi 1957, a nanginaig iti Didigra ti Suez. Inpalawag ni Sekretario ti Estado John Foster Dulles ti Tengnga a Daya a kas "ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti Libya iti laud ken ti Pakistan iti daya, ti Siria ken Irak iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti Sudan ken Etiopia."[12] Idi 1958, ti Departamento ti Estado ket inpalawagna dagiti termino ti "Asideg a Daya" ken "Tengnga a Daya" ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken inpalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti Ehipto, Siria, Israel, Lebanon, Hordania, Irak, Saudi Arabia, Kuwait, Bahrain, ken Katar.[16]
Ti libro ti estilo ti Associated Press ket inbagbagan a ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga:
Usaren ti Middle East malaksid no ti Near East ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti Mideast ket mabalin pay a maawat, ngem ti Middle East ket kaykayat.[17]
Iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti [[Suppiat ti Arabo–Israeli], a naisangayan ti suppiat ti Israeli–Palestina, ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti Lebante. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.
Dagiti patarus[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda met dagiti kapada a termino iti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud ti Ingles a termino. Iti Aleman ti termino a Naher Osten (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a Mittlerer Osten ket umad-adun a termino kadagiti testo ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti Ruso ti БлижHий BocTok wenno Blizhniy Vostok, ti Bulgaro ti Близkия ИзTok, ti Polako ti Bliski Wschód wenno ti Kroata ti Bliski istok (a ti kaibuksila ket Asideg a Daya kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti Pranses ti Moyen-Orient, ti Sueko ti Mellanöstern, ti Espaniol ti Oriente Medio or Medio Oriente, ken ti Italiano ti Medio Oriente.[note 1]
Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti Tengnga a Daya (Arabiko: الشرق الأوسط ash-Sharq al-Awsaṭ), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti Mashriq, manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti daya, ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti Maghreb, ti akinlaud a paset).[18] Ti Persiano a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (Khāvar-e miyāneh).
Dagiti teritorio ken dagiti rehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:
- Bahrain
- Cyprus
- Ehipto
- Iran
- Irak kakuyogna ti autonomo a Kurdistan
- Israel
- Hordania
- Kuwait
- Lebanon
- Oman
- Estado ti Palestina
- Katar
- Saudi Arabia
- Siria
- Turkia[19]
- Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo
- Yemen
Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti Nalames nga Immindayon ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.
Dagiti pagilian ti Abagatan a Kaukaso—Armenia, Azerbaijan, ken Georgia—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.[20]
Ti Kalatakan a Tengnga a Daya ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti Eurasia ken Aprika ken ti Baybay Mediteraneo ken ti Taaw Indiano.Daytoy ti nakaipasngayan ken ti espiritual a sentro dagiti relihion a kas ti Kristianidad, Islam, Hudaism, Manikueismo, Yezidi, Drusos, Yaresanismo ken Mandeismo, ken idiay Iran, Mitraismo, Soroastrianism, Manikueismo, ken ti Bahaismo. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso.
Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia (Sumer, Akadio, Asiria ken Babilonia) ken ti taga-ugma nga Ehipto, ket nagtaud manipud ti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti Nilo iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti Hititas, Griego ken Urartia ti Asia Menor, ti Elam iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti Lebante (a kas ti Ebla, Ugarit, Canaan, Aramea, Penisia ken Israel), dagiti sibilisasion ti Persiano ken Mediana idiay Iran, ti Amianan nga Aprika (Kartago/Penisia) ken ti Arabiano a Peninsula (Magan, Saba, Ubar). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti Neo Asiriano nga Imperio, kalpasanna ti Akuemenidad nga Imperio ken kalpasanna sinaruno ti Masedonia nga Imperio ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti imperio ti Iran (ti Parto ken dagiti Sasanida nga Imperio), ti Romano nga Imperio ken ti Bisantino nga Imperio. Nupay kasta, dagitinto naududi a Arabo a Kalipato ti Tengnga a Panpanawen, wenno Islamiko a Nabalitokan a Panawen a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga Islamiko nga identidad ti etniko a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti Mongol, dagiti Turko a Selyusida ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti Sapabida ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion.
Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti Sentral a Bilbileg, ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti nabingay kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan.
Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti krudo a lana ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana.[21] Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti OPEC ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya.
Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti NATO ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti Kappon ti Sobiet ken ti Warsaw Pact iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti "ideolohikal a suppiat" a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni Louise Fawcett, kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong [...][22] Iti uneg daytoy a batayan iti kontesto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud ti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti Sunni ken dagiti Shiite.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud ti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as.
Segun dagiti database ti Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong ti Banko ti Lubong a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti Nominal a GDP.[23] No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745).[24] ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti GDP-PPP.[25] No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100).
Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain.
Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo.
Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti International Labor Organization, ket 13.2%,[26] ken kadagiti ubbing ket nagatngato a kas 25%,[27] aginggana ti 37% idiay Morocco ken 73% idiay Siria.[28]
-
Baghdad - Irak
-
Beirut - Lebanon
-
Cairo - Ehipto
-
Damascus - Siria
-
Dubai - U.A.E
-
Ankara - Turkia
-
Abu Dhabi - U.A.E
-
Manama - Bahrain
-
Nicosia - Cyprus
-
Ramallah - Palestina
-
Riyadh - Saudi Arabia
-
Sana'a - Yemen
-
Doha - Katar
-
Tehran - Iran
-
Herusalem - Israel
-
Tel Aviv - Israel
-
Siudad ti Kuwait - Kuwait
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Iti Italiano, ti panangiyebkas iti "Vicino Oriente" (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti Estremo Oriente (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ IMF WEO Okt. 2010 Naala idi 15-10-2010
- ^ Beaumont, Blake & Wagstaff 1988, p. 16.
- ^ Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. doi:10.1080/00263207608700307.
- ^ Lewis, Bernard (1965). The Middle East and the West. p. 9.
- ^ Fromkin, David (1989). A Peace to end all Peace. p. 224. ISBN 0-8050-0857-8.
- ^ Melman, Billie, Companion to Travel Writing, Collections Online, 6 The Middle East/Arabia, Cambridge, naala idi Enero 8, 2006.
- ^ Palmer, Michael A. Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992. New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 pp. 12–13.
- ^ Laciner, Dr. Sedat. "Is There a Place Called 'the Middle East'?", The Journal of Turkish Weekly, Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.
- ^ Adelson 1995, pp. 22–23.
- ^ Adelson 1995, p. 24.
- ^ Adelson 1995, p. 26.
- ^ a b Davison, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs. 38 (4): 665–75. doi:10.2307/20029452.
- ^ Held, Colbert C. (2000). Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics. Westview Press. p. 7. ISBN 0-8133-8221-1.
- ^ Shohat, Ella. "Redrawing American Cartographies of Asia". City University of New York. Naala idi 2007-01-12.
- ^ Hanafi, Hassan. "The Middle East, in whose world?". Nordic Society for Middle Eastern Studies. Naala idi 2007-01-12.
- ^ "'Near East' is Mideast, Washington Explains". The New York Times. Agosto 14, 1958. Naala idi 2009-01-25.
- ^ Goldstein, Norm. The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156
- ^ Anderson, Ewan W., William Bayne Fisher (2000). The Middle East: Geography and Geopolitics. Routledge. pp. 12–13.
- ^ The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.
- ^ Novikova, Gayane (Disiembre 2000). "Armenia and the Middle East" (PDF). Middle East Review of International Affairs. Naala idi 14 Agosto 2014.
- ^ Goldschmidt (1999), p. 8
- ^ Louise, Fawcett. International Relations of the Middle East. (Oxford University Press, New York, 2005)
- ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (Nominal) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
- ^ Ti Datos ket mangibaga iti 2008. World Economic Outlook Database-October 2009, International Monetary Fund. Naala idi Oktubre 1, 2009.
- ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (PPP) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
- ^ "Unemployment Rates Are Highest in the Middle East". Progressive Policy Institute. Agosto 30, 2006.
- ^ Navtej Dhillon, Tarek Yousef (2007). "Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge". Shabab Inclusion.
- ^ Hilary Silver (Disiembre 12, 2007). "Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth". Middle East Youth Initiative Working Paper. Shabab Inclusion.
Sapasap[urnosen | urnosen ti taudan]
- Adelson, Roger (1995). London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922. Yale University Press. ISBN 0-300-06094-7.
- Anderson, R; Seibert, R; Wagner, J. (2006). Politics and Change in the Middle East (8th nga ed.). Prentice-Hall.
- Barzilai, Gad; Aharon, Klieman; Gil, Shidlo (1993). The Gulf Crisis and its Global Aftermath. Routledge. ISBN 0-415-080029.
- Barzilai, Gad (1996). Wars, Internal Conflicts and Political Order. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2943-1.
- Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm (1988). The Middle East: A Geographical Study. David Fulton. ISBN 0-470-21040-0.
- Goldschmidt, Arthur Jr (1999). A Concise History of the Middle East. Westview Press. ISBN 0-8133-0471-7.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cressey, George B. (1960). Crossroads: Land and Life in Southwest Asia. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&w photos.
- Freedman, Robert O. (1991). The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada, in series, Contemporary Issues in the Middle East. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. ISBN 0-8156-2502-2 pbk.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Tengnga a Daya iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Tengnga a Daya iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)


text:
Ania ti Patpatien Dagiti Saksi ni Jehova?
Kas Saksi ni Jehova, ikagkagumaanmi nga annuroten ti kita ti Kristianidad nga insuro ni Jesus ken sinurot dagiti apostolna. Ilawlawag daytoy nga artikulo dagiti kangrunaan a patpatienmi.
Dios. Daydayawenmi ti maymaysa a pudno ken Mannakabalin-amin a Dios, ti Namarsua, nga agnagan Jehova. (Salmo 83:18; Apocalipsis 4:
11) Isu ti Dios da Abraham, Moises, ken Jesus. —Exodo 3:6; 32:11; Juan 20:17.
Biblia. Bigbigenmi ti Biblia kas mensahe nga impaltiing ti Dios para kadagiti tattao. (Juan 17:17; 2 Timoteo 3:
16) Naibasar dagiti patpatienmi iti amin nga 66 a libro dayta, a pakairamanan ti “Daan a Tulag” ken ti “Baro a Tulag.” Maitutop ti panangdeskribir ni Professor Jason D. BeDuhn iti panangisuratna a dagiti Saksi ni Jehova “ibatbatayda dagiti patpatien ken al-alagadenda iti talaga nga isursuro ti Biblia, a saanda nga ikeddeng a nasaksakbay no ania ti ipagarupda a kuna ti Biblia.” *
Nupay akseptarenmi ti intero a Biblia, saankami a pundamentalista, a mangmatmat a literal ti kayulogan ti intero a Biblia. Bigbigenmi nga adda dagiti paset ti Biblia a naisurat a piguratibo wenno simboliko, a saan a literal ti kaipapananna.
—Apocalipsis 1:1.
Jesus. Sursurotenmi dagiti pannursuro ken ulidan ni Jesu-Kristo ken bigbigenmi kas Manangisalakan ken Anak ti Dios. (Mateo 20:28; Aramid 5:
31) Isu a Kristianokami. (Aramid 11:26) Nupay kasta, naadalmi iti Biblia a ni Jesus ket saan a Mannakabalin-amin a Dios ken saan a naibasar iti Biblia ti sursuro a Trinidad.—Juan 14:28.
Ti Pagarian ti Dios. Daytoy ket pudpudno a gobierno idiay langit, saan ket a kasasaad iti puso dagiti Kristiano. Sukatannanto ti gobierno ti tao ken ibanagna ti panggep ti Dios iti daga. (Daniel 2:
44; Mateo 6: 9, 10) Dandaninan aramiden dagitoy, ta ipakita dagiti padto iti Biblia nga agbibiagtayon iti ‘maudi nga al-aldaw.’ —2 Timoteo 3: 1-5; Mateo 24: 3- 14.
Ni Jesus ti Ari iti Pagarian ti Dios idiay langit. Nangrugin nga agturay idi 1914.—Apocalipsis 11:15.
Pannakaisalakan. Nagbalin a posible ti pannakaisalakan manipud basol ken ipapatay gapu iti daton a sakripisio ni Jesus. (Mateo 20:28; Aramid 4:
12) Tapno mabenepisiaran dagiti tattao iti sakripisio, saanda laeng nga ipakita ti pammati ken Jesus no di ket masapul a balbaliwanda pay ti panagbiagda ken agpabautisarda. (Mateo 28:19, 20; Juan 3: 16; Aramid 3: 19, 20) Makita a nabiag ti pammati ti maysa a tao babaen iti ar-aramidna. (Santiago 2: 24, 26) Nupay kasta, saan a mateggedan ti pannakaisalakan. Magun-odan dayta gapu iti “di kaikarian a kinamanangngaasi ti Dios.”—Galacia 2: 16, 21.
Langit. Ni Jehova a Dios, ni Jesu-Kristo, ken dagiti matalek nga anghel agnanaedda iti naespirituan a lugar. * (Salmo 103:19-
21; Aramid 7: 55) Ti bassit a bilang dagiti tattao, a 144,000, ket mapagungar idiay langit a makipagturay ken Jesus iti Pagarian. —Daniel 7: 27; 2 Timoteo 2: 12; Apocalipsis 5: 9, 10; 14: 1, 3.
Daga. Pinarsua ti Dios ti daga tapno pagtaengan dagiti tattao iti agnanayon. (Salmo 104:5; 115:16; Eclesiastes 1:4) Dagiti natulnog a tattao ket bendisionanto ti Dios iti perpekto a salun-at ken biag nga agnanayon iti paraiso a daga.—Salmo 37:11, 34.
Kinadakes ken panagrigrigat. Nangrugi dagitoy idi nagrebelde ti maysa nga anghel ti Dios. (Juan 8:
44) Daytoy nga anghel, a naawagan iti “Satanas” ken “Diablo” kalpasan a nagrebelde, inallukoyna ti umuna a pagassawaan a sumurot kenkuana, ket nagdakes ti epekto dayta kadagiti kaputotanda. (Genesis 3: 1-6; Roma 5: 12) Tapno masungbatan ti isyu a pinataud ni Satanas, impalubos ti Dios ti kinadakes ken panagrigrigat, ngem saanna nga ipalubos nga agtultuloy dagita iti agnanayon.
Ipapatay. Dagiti tattao a matay awandan. (Salmo 146:4; Eclesiastes 9:
5, 10) Saanda a matutuok iti umap-apuy nga impierno.
Pagungarento ti Dios ti binilion a tattao a natay. (Aramid 24:15) Ngem dagidiay dida kayat ti agpaisuro iti daldalan ti Dios kalpasan a mapagungarda ket madadaelto iti agnanayon. Awanen ti namnamada a mapagungar.
—Apocalipsis 20:14, 15.
Pamilia. An-annurotenmi ti orihinal a pagalagadan ti Dios maipapan iti panagasawa kas panagtipon ti maysa a lalaki ken maysa a babai, a ti seksual nga immoralidad ti kakaisuna a pangibatayan ti diborsio. (Mateo 19:
4-9) Kombinsidokami a makatulong ti sirib a masarakan iti Biblia tapno agballigi dagiti pamilia. —Efeso 5:22– 6:1.
Ti panagdaydayawmi. Saankami nga agdaydayaw iti krus wenno aniaman nga imahen. (Deuteronomio 4:
15- 19; 1 Juan 5: 21) Dagitoy dagiti kangrunaan a paset ti panagdaydayawmi:
Panagkararag iti Dios.—Filipos 4:6.
Panagbasa ken panagadal iti Biblia.—Salmo 1:
1-3.
Panangutob kadagiti naadalmi iti Biblia.—Salmo 77:12.
Panaggigimong tapno agkararag, agadal iti Biblia, agkanta, pagsasaritaan dagiti naespirituan a bambanag, ken paregtaen dagiti padami a Saksi ken ti dadduma.—Colosas 3:
16; Hebreo 10:23- 25.
Panangikasaba iti “naimbag a damag ti pagarian.”—Mateo 24:14.
Panangtulong kadagiti agkasapulan.—Santiago 2:
14- 17.
Panagibangon ken panangmantener kadagiti Kingdom Hall ken dadduma pay a pasdek a maus-usar para iti pannakaidur-as ti sangalubongan a trabahomi a panangisuro iti Biblia.—Salmo 127:1.
Pannakiraman iti panangsaranay kadagiti naapektaran iti kalamidad.—Aramid 11:27-
30.
-
Ti organisasionmi. Naorganisarkami babaen kadagiti kongregasion, a ti tunggal maysa kadagitoy ket iwanwanwan ti bagi dagiti panglakayen. Nupay kasta, dagiti panglakayen ket saan a buklen ti klase klero wenno papanguluen, ken saanda a masuelsuelduan. (Mateo 10:8; 23:8) Saankami a mangmangted iti apagkapullo, ken awan ti maar-aramid a panagkolekta kadagiti gimongmi. (2 Corinto 9:7) Amin nga aktibidadmi ket supsuportaran dagiti donasion, a saan a nainaganan ti nangted.
Ti Bagi a Manarawidwid, a bassit a grupo dagiti nataengan iti naespirituan a Kristiano nga agserserbi iti sangalubongan a hedkuartermi, ti mangiwanwanwan kadagiti Saksi ni Jehova iti intero a lubong.—Mateo 24:45.
Ti panagkaykaysami. Agtutunos ti patpatienmi iti intero a lubong. (1 Corinto 1:
10) Ikagkagumaanmi met a maikkat ti panangidumduma iti puli, tribu, wenno saad ti panagbiag. (Aramid 10:34, 35; Santiago 2:4) Nupay agkaykaysakami, mabalinmi ti mangaramid iti personal a panagpili. Nawaya ti tunggal Saksi a mangaramid iti desisionna maitunos iti nasanay iti Biblia a konsiensiana. —Roma 14: 1-4; Hebreo 5: 14.
Ti konduktami. Ikagkagumaanmi nga ipakita ti saan a managimbubukodan nga ayat iti amin a tigtignaymi. (Juan 13:34, 35) Likliklikanmi dagiti aramid a kagura ti Dios, a pakairamanan ti saan nga umiso a panangusar iti dara babaen ti panagpayalison iti dayta. (Aramid 15:28, 29; Galacia 5:
19- 21) Mannakikappiakami ken saankami a makiramraman iti gubat. (Mateo 5:9; Isaias 2:4) Raraemenmi ti gobierno iti lugar a pagnanaedanmi ken sursurotenmi dagiti maipatpatungpal a linteg no la ketdi saan a maikontra dagita kadagiti linteg ti Dios.—Mateo 22:21; Aramid 5: 29.
Ti relasionmi iti sabsabali. Imbilin ni Jesus: “Masapul nga ayatem ti padam a tao a kas iti bagim.” Imbagana pay a dagiti Kristiano “saanda a paset ti lubong.” (Mateo 22:39; Juan 17:16) Isu nga ikagkagumaanmi nga ‘aramiden ti naimbag kadagiti amin,’ ngem agtalinaedkami a neutral iti politika ken likliklikanmi ti makitimpuyog iti sabali a relihion. (Galacia 6:
10; 2 Corinto 6: 14) Nupay kasta, raraemenmi no ania ti pilien ti dadduma maipapan kadagita a banag.—Roma 14:12.
No adda pay saludsodmo maipapan kadagiti patpatien dagiti Saksi ni Jehova, mabalinmo a basaen ti ad-adu pay maipapan kadakami iti website-mi, kontaken ti maysa kadagiti opisinami, umatender iti gimongmi iti Kingdom Hall a kaasitgan kenka, wenno makisaritaka iti maysa a Saksi iti lugaryo.
Ammuem ti Ad-adu Pay
MASANSAN A MAISALUDSOD
Siasino ti Nangbuangay Kadagiti Saksi ni Jehova?
Basaem no apay a ni Charles Taze Russell ket saan a nangbuangay iti baro a relihion.
MASANSAN A MAISALUDSOD
Adda Kadi Bukod a Biblia Dagiti Saksi ni Jehova?
Nasaysayaat ti panangadalmo iti Biblia no agusarka iti nagduduma a patarus. Adda tallo a rason no apay nga iramanmo nga adalen ti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan.
MASANSAN A MAISALUDSOD
Apay a Saan nga Agselselebrar iti Birthday Dagiti Saksi ni Jehova?
Ammuem ti uppat kadagiti rason a mangipakita a saan nga anamongan ti Dios ti panangselebrar iti birthday.
MASANSAN A MAISALUDSOD
Mamati Kadi Dagiti Saksi ni Jehova ken ni Jesus?
Ammuem no apay a napateg kadagiti pudno a Kristiano ti panamati ken ni Jesus.
SIASINO ITA DAGITI MANGAR-ARAMID ITI PAGAYATAN NI JEHOVA?
Ania a Kita ti Tattao Dagiti Saksi ni Jehova?
Mano ti am-ammom a Saksi ni Jehova? Ania a talaga ti ammom maipapan kadakami?


text:
Limon
Ti limon (Citrus x limon) ket maysa a bassit kankanayon a berde a mula a patneng iti Asia, ken ti immitlog a duyaw a prutasna. Ti prutas ket inus-usar para iti panagluto ken dagiti pay saan a panggep ti pangluto iti amin a sangalubongan, naipangpangruna ti tubbogna, ngen ti lasagna ken ti ukisna (nanam) ket inus-usar pay iti panagluto ken panagiyurno. Ti tubbog ti limon ket agarup a 5% aginggana ti 6% a sitriko asido, a mangited ti limon iti naalsen a nanamna. Ti naisangayan a naalsem a nanam ti limon ket mangaramid daytoy a nangruna limug kadagiti mainum ken makmakan a kas ti limonada.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti taudan ti limon ket misterioy, urayno naipagpagarup a dagiti limon ket immunada a naimula idiay Akin-abagatn nga India, akin-amianan a Burma, ken Tsina.[1][2] Ti panagadal ti henetiko a taudan ti limon ket naireporta a daytoy ket hibrido a baetan ti naalsem a narangha ken citron.[3]
Dagiti limon ket naamammuan babaen dagiti Hudio iti Herusalem, nga isuda segun kenni Josefo, ket binatbatuda ti nagkamkamali a padi idi las-ud ti piesta idi tawtawen ti 90 BC,[4] urayno ti Hudio a tradision ket mangtalinaay a daytoy ket naaramid nga inusar dagiti citron, a saan a dagiti limon.[5] Simrekkda idiay Europa idiay asideg ti akin-abagatn nga Italia iti saan a naladladaw ngem umuna a siglo AD, idi las-ud ti panawen ti Taga-ugma a Roma. Nupay kasta, dagitoy ket san nga adu a naimuymuyongan. Naipayammo kalpasanna daytoy idiay Persia ken kalpasanna idiay Irak ken Ehipto idi agarup a 700 AD. Ti limon ket ommuna anairehistro iti literatura iti maysa a maika-10 a siglo a treatado ti Arabiko iti panagtaltalon, ken inus-usar pay idi a kas maysa nga ornamental a mula kadagiti nasapa nga Islamiko a hardin.[1][2] Daytoy ket adu a naiwarwaras iti amina nga Arabiko alubong ken ti rehion ti Mediteraneo idi baetan ti 1000 ken 1150.
Ti immuna nga adu a pannakaimulmula dagiti limon idiay Europa ket nangrugi idiay Genoa idi tengnga ti maika-15 a siglo.[2] Ti limon kalpasanna daytoy ket naipayammo idiay Kaamerikaan idi 1493 idi ni Christopher Columbus ket nangiyeg kadagitibukel ti limon idiay Hispaniola kadagiti panagbanbaniagana. Ti Kastila apanagrukam iti amin a Baro a Lubong ket nangtulong ti pannakaiwarwaras dagiti bukel ti limon. Daytoy ketnangruna nga inus-usar a kas ornamental a mula ken para iti medisina.[2] Idi maika-19 a siglo, dagiti limon ket kaaduanen a naimulmula idiay Florida ken California.[6]
Idi 1747, dagiti eksperimento ni James Lind kadagiti marino a nagsagsagaba iti eskorbuto ket nairamraman ti panagnayon ti tubbog tilimon kadagiti kankanenda, urayno ti bitamina C ket saan pay idi a naamammuan.[7][8]
Ti taudan ti balikas a limon ket mabalin a ti Tengnga a Daya. Ti maysa kadagiti kasapaan a pannakaibagbaga ti "limon" ket nagparang iti maysa a dokumento idi 1420–1421. Ti balikas ket naala manipud ti Duog a Pranses tilimon, isunga ti Italiano ket limone, manipud ti Arabiko ti laymūn wenno līmūn ليمون, ken manipud ti Persiano ti līmūn لیمو, ti sapasap a termino ti citrus a prutas, a daytoy ket kapadpada ti Sanskrio ti निम्ब (nimbū, “dalayap”).[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Wright, A. Clifford. "Pakasaritaan ti Limonada". CliffordAWright.com.
- ^ a b c d "Dagiti taudan". limmi.it.
- ^ Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Dagiti limon: Dibersidad ken Pannakaikabagian kadagiti Napili a Henero a Kita ti Citrus a kas Narukod kadagiti marka ti Nuklear a Henoma". Warnakan ti Amerikano a Kagimongan ti Hortikultural a Siensia. 126: 309–317.
- ^ Ni Robin Lane Fox, The Unauthorized Version, 1992:116.
- ^ Talmud Bavli Sukkah 48b
- ^ Julia F. Morton (1987). "Dagiti prutas dagiti napudot a klima". Unibersidad ti Purdue. pp. 160–168.
- ^ {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/iss/library/speccoll/exhibitions/skilsail/scurv.html%7Ctitle=Kaso 3: Medisina ti Marina: Ti Panangilaban ti Eskorbuto=|publisher=Kolehio ti Ari idiay Londres}
- ^ James Lind (1757). Ti treatado iti eskorbuto. Maikadua nga edision. Londres: A. Millar.
- ^ Douglas Harper. "Online a Diksionario ti Etimolohia".
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Limon iti Wikimedia Commons


text:
LEKSION 3
Namati ni Rahab ken Jehova
Panunotem nga aggigianta idiay Jerico. Maysa dayta a siudad ti Canaan. Dayta ti ayan dagiti tattao a saan a mamati ken Jehova. Aggigian met ditoy ni Rahab.
Idi ubing pay ni Rahab, nadamagna ti panangbisngay ni Moises iti Nalabaga a Baybay ken ti panangiruarna kadagiti Israelita idiay Egipto. Naammuanna met a tinulongan ni Jehova dagiti Israelita tapno abakenda dagiti kalabanda. Ita, ammona a nagkampo dagiti Israelita iti asideg ti Jerico!
Inlemmeng ni Rahab dagiti espia gapu ta namati ken Jehova
Maysa nga aldaw, adda dua nga Israelita a nagespia iti Jerico. Napanda iti balay ni Rahab, ket pinastrekna ida. Karabiyanna, naammuan ti ari ti Jerico nga adda espia iti siudad ken napanda iti balay ni Rahab. Isu a nangibaon kadagiti lallaki a mangtiliw kadagiti espia. Ngem inlemmeng ni Rahab dagiti espia iti tuktok ti balayna, sa imbagana kadagiti imbaon ti ari: ‘Immay ditoy dagiti espia, ngem nakapanawdan. Partakanyo ta maabutanyo pay ida! Ammom kadi no apay nga inlemmeng ni Rahab dagiti espia?— Mamati ngamin ken Jehova ken ammona a maitedto kadagiti Israelita ti Canaan.
Sakbay a pimmanaw dagiti espia iti balay ni Rahab, inkarida a maisalakanto ni Rahab ken ti pamiliana inton madadael ti Jerico. Ammom kadi no ania ti imbagada nga aramiden ni Rahab?— ‘Igalutmo daytoy nalabaga a tali iti tawa tapno maisalakan amin nga adda iti balaymo.’ Inaramid ni Rahab ti imbaga dagiti espia. Ammom kadi no ania ti simmaruno a napasamak?—
Rinikus dagiti Israelita ti siudad iti innem nga aldaw. Inaramidda dayta iti maminsan iti kada aldaw. Ngem iti maikapito nga aldaw, namimpito a rinikusda ti siudad. Kalpasanna, nagpukkawda iti napigsa. Narba dagiti pader ti siudad. Pimmayso ti imbaga ni Jehova. Ngem saan a narba ti balay nga ayan ti nalabaga a tali. Makitam kadi dayta iti ladawan?— Naisalakan ni Rahab ken ti pamiliana!
Ania ti maadalmo ken Rahab?— Namati ni Rahab kadagiti naammuanna a naimbag nga inaramid ni Jehova. Adu met ti maammuam a naimbag maipapan ken Jehova. Mamatika kadi met ken Jehova a kas ken Rahab?— Ammok a mamatika!


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Proverbio 1:1-33
1 Dagiti proverbio+ ni Solomon+ nga anak ni David,+ ti ari ti Israel,+2 tapno ti maysa maammuanna ti sirib+ ken disiplina,+ mailasinna ti sasao ti pannakaawat,+3 awatenna ti disiplina+ a mangipaay iti pannakatarus,+ kinalinteg+ ken panangukom+ ken kinapalungdo,+4 mangipaay iti kinasaririt+ kadagidiay awanan kapadasan, iti maysa nga agtutubo pannakaammo+ ken pannakabael nga agpanunot.+5 Ti masirib a tao umimdengto ken gumun-od iti ad-adu pay a pammilin,+ ket ti tao nga addaan pannakaawat isu daydiay manggun-od iti nasigo a panangiwanwan,+6 tapno maawatanna ti proverbio ken ti mamagpanunot a sasao,+ dagiti sao ti masirib a tattao+ ken dagiti burburtiada.+7 Ti panagbuteng ken Jehova isu ti punganay ti pannakaammo.+ Ti sirib ken disiplina isuda ti um-umsien dagiti maag laeng.+8 Umimdengka, anakko, iti disiplina ni amam,+ ket saanmo a baybay-an ti linteg ni inam.+9 Ta dagita ket balangat ti kinapintas iti ulom+ ken nadarisay a kuentas iti karabukobmo.+10 Anakko, no padasendaka nga allilawen dagiti managbasol, dika umannugot.+11 No kunkunaenda: “Kumuyogka kadakami. Sumanebtayo iti dara.+ Aglemmengtayo a mangtambang nga awan gapgapuna kadagiti awanan basol a tattao.+12 Alun-onentayo ida a sibibiag+ a kas iti Sheol,+ uray sibubukel, kas kadagidiay agpababa iti abut.+13 Sarakentayo ti amin a kita dagiti napateg a sanikua.+ Punnuentayo dagiti balaytayo iti samsam.+14 Makibinnunotanka koma kadakami. Adda koma maymaysa laeng a supot nga agpaay kadatayo amin”+—15 anakko, dika kumuyog kadakuada iti dalan.+ Igawidmo ta sakam manipud danada.+16 Ta dagiti sakada isuda dagidiay agtaray nga agturong iti bin-ig a kinadakes,+ ket aggangganatda a mangibukbok iti dara.+17 Ta iti awan kapapay-anna a maiwayat ti iket iti imatang ti aniaman a nagtagipayak.+18 Gapuna isuda sanebenda ti mismo a dara dagitoy;+ aglemmengda a mangtambang kadagiti kararuada.+19 Kasta dagiti dana ti tunggal maysa a gumunggun-od iti nakillo a gunggona.+ Ikkatenna ti mismo a kararua dagiti makinkukua iti dayta.+20 Ti met laeng pudno a sirib+ agpukpukkaw a sipipigsa iti mismo a kalsada.+ Kadagiti publiko a plasa iyes-esngawna ti timekna.+21 Iti makinngato nga ungto dagiti naariwawa a kalsada agpukpukkaw dayta.+ Kadagiti pagserkan dagiti ruangan nga agturong iti siudad sawenna ti bukodna a sasao:+22 “Kasanonto kabayag a dakayo nga awanan kapadasan itultuloyyo nga ayaten ti kinaawan kapadasan,+ ket kasano kabayag koma a dakayo a managuy-uyaw tarigagayanyo maipaay iti bagbagiyo ti nalawag a pananguyaw,+ ket kasano kabayagto a dakayo a maag itultuloyyo a guraen ti pannakaammo?+23 Sumublikayo iti pannubngarko.+ Iti kasta pagburayokekto kadakayo ti espirituk;+ ipakaammokto kadakayo ti sasaok.+24 Agsipud ta immayabak ngem agkitkitakitkayo,+ inyunnatko ti imak ngem awan ti mangikaskaso,+25 ket liwliwayanyo ti isuamin a pammatigmaanko,+ ket ti pannubngarko saanyo nga inawat,+26 siak met, iti biangko, agkatawaakto iti mismo a pannakadidigrayo,+ agrabrabakakto inton dumteng ti pagalinggagetanyo,+27 inton ti pagalinggagetanyo dumteng a kas iti bagyo, ket ti mismo a pannakadidigrayo makagteng ditoy a kas iti bagyo nga angin,+ inton dumteng kadakayo ti riribuk ken naririgat a tiempo.+28 Iti dayta a tiempo agtultuloy nga awagandakto, ngem saanak a sumungbat;+ agtultuloy a sapulendakto, ngem saandakto a masarakan,+29 iti rason a ginurada ti pannakaammo,+ ket saanda a pinili ti panagbuteng ken Jehova.+30 Saanda nga immannugot iti pammatigmaanko;+ saanda a rinaem ti isuamin a pannubngarko.+31 Gapuna mangandanto manipud iti bunga ti dalanda,+ ket mamelmelandanto kadagiti bukodda a pammatigmaan.+32 Ta ti panaglikud+ dagidiay awanan kapadasan isunto ti mangpapatay kadakuada,+ ket ti kinaaleng-aleng ti maag isunto ti mangdadael kadakuada.+33 No maipapan iti daydiay umim-imdeng kaniak, agtaengto iti kinatalged+ ket saanto a masinga manipud alinggaget ti didigra.”+


text:
Apay a Kingdom Hall ti Awag iti Paggigimongan Dagiti Saksi ni Jehova?
Maitutop daytoy nga awag gapu kadagitoy a rason:
Dayta ket pasdek a paggigimongan.
Agtataripnongkami tapno agdaydayaw ken ni Jehova, ti Dios iti Biblia, ken tapno mangipaaykami iti panangsaksi maipapan kenkuana.—Salmo 83:18; Isaias 43:12.
Agtataripnongkami met tapno agsursurokami maipapan iti Pagarian ti Dios, a masansan nga insarsarita ni Jesus.—Mateo 6:9, 10; 24:14; Lucas 4:43.
Awisendaka a mapan iti Kingdom Hall nga asideg iti lugaryo tapno makitam no kasano ti panaggigimong dagiti Saksi ni Jehova.
Ammuem ti Ad-adu Pay
GIMONG
Ania ti Maar-aramid iti Kingdom Hall?
Kitaem a mismo ti maar-aramid iti uneg ti Kingdom Hall.
TI PAGWANAWANAN


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Job 9:1-35
9 Ket simmungbat ni Job ket kinunana:2 “Iti kinapudnona ammok a kasta dayta.Ngem kasano a ti mortal a tao adda iti umiso no iti pannakisubang iti Dios?+3 No isu maragsakan a makisupiat kenkuana,+Isu saanna a masungbatan iti maminsan manipud iti sangaribu.4 Isu masirib iti puso ken napigsa iti pannakabalin.+Siasino ti makaipakita kenkuana iti kinasungit ket agbanag a di nadangran?+5 Iyalisna dagiti bantay,+ iti kasta saan pay ketdi a maammuan ida dagiti tattao,Daydiay a nangduprak kadakuada iti ungetna.+6 Pagkintayegenna ti daga manipud iti dissona,Iti kasta agpigerger dagiti mismo nga adigina.+7 Kunaenna iti init a saan koma nga agsilnag,Ket iti aglikmut dagiti bituen isu mangikabil iti selio,+8 Iyunnatna ti langlangit nga is-isuna+Ken agtalaytay kadagiti nangato a dalluyon ti baybay;+9 Aramidenna ti Ash a konstelasion, ti Kesil a konstelasion,Ken ti Kimah a konstelasion+ ken dagiti makin-uneg a siled ti Abagatan;10 Agaramid iti naindaklan a bambanag a di masukimat,+Ken nakaskasdaaw a bambanag nga awanan bilang.+11 Adtoy! Isu lumabas iti sibayko ket saanko a makita,Ket agtultuloy a mapan ket isu saanko a mailasin.+12 Adtoy! Isu mangrabsut. Siasino ti makasaranget kenkuana?Siasino ti agkunanto kenkuana, ‘Ania ti ar-aramidem?’+13 Ti met laeng Dios saannanto nga ibaw-ing ti ungetna;+Iti babana agruknoyto dagiti katulongan ti maysa a manangduklos.+14 Anian nga ad-adda pay no kas pagarigan siak sumungbatak kenkuana!Piliekto ti sasaok kenkuana,+15 Isu a saanko a sungbatan, uray no pudno nga addaak koma iti umiso.+Iti kabusorko iti linteg ipakaasik ti parabur.+16 No immawagak kenkuana, sungbatannak ngata?+Diak patien nga umimdeng iti timekko;17 Isu a mangdunor kaniak babaen iti bagyoKen pudno unay a mangpaadu kadagiti sugatko nga awan rason.+18 Saannanto nga ipalubos kaniak ti pananglang-abko iti kabbaro nga anges,+Ta melmelmelannak iti napait a bambanag.19 No iti pannakabalin napigsa ti asinoman, isu adda sadiay;+Ket no iti kinahustisia napigsa ti asinoman, O maayabanak koma!20 No addaak koma iti umiso, ti bukodko a ngiwat ibatadnak a nadangkes;No awan koma ti pakababalawak, iti kasta ideklaranak a nakillo.21 No awan koma ti pakababalawak, saanko nga ammo ti kararuak;Pagkedkedak ti biagko.22 Maysa a banag ti adda. Dayta ti makagapu a kunaek,‘Daydiay awan pakababalawanna, kasta met daydiay nadangkes, iyegna iti panagpatinggada.’+23 No ti met laeng dumaruros a layus pataudenna koma ti giddato nga ipapatay,Iti mismo a pannakaupay dagidiay awanan basol isu mangrabrabak.24 Ti met laeng daga nayawat iti ima daydiay nadangkes;+Ti rupa dagiti ukomna abbonganna.No saan, siasino, ngarud, dayta?25 Kasta met ti mismo nga al-aldawko nagbalinda a naparpartak ngem ti maysa a tumataray;+Nagtarayda, sigurado a saandanto a makita ti naimbag.26 Naggunayda a mapan kas kadagiti runo a barangay,Kas maysa nga agila a sumiag nga agsublisubli a maipaay iti makan.+27 No kinunak, ‘Lipatek koma ti pakaseknak,+Baliwak koma ti rupak+ ket pagraniagek,’28 Nagamakak kadagiti amin a rigatko;+Ammok a saannakto nga ibilang nga awanan basol.29 Siak agbalinak a nadangkes.Apay ngata nga agbannogak iti kinaubbaw laeng?+30 No pudno a binugguak ti bagik iti danum ti niebe,Ken pudno a dinalusak dagiti imak iti potasa,+31 Ngarud iti abut irebrebnak,Ket dagiti kawesko sigurado a karimondak.32 Ta isu saan a tao+ a kas kaniak tapno rebbeng a sungbatak,Tapno rebbeng a sangsangkamaysakami a dumteng iti panangukom.33 Awan ti persona a mangngeddeng iti nagbaetanmi,+Tapno iparabawna koma ti imana kadakami a dua.34 Ikkatenna koma kaniak ti sarukodna,+Ket ti kinamakaaliawna, saannak koma a pagkullayawen.35 Agsaoak koma ket saanak nga agbuteng kenkuana,Ta saan a kasta ti pagannayasak a mismo.


text:
Heolohia
T heolohia (manipud ti Griego Yῆ, gê, "daga" ken λόYoς, logos, "panagadal") ket isu ti siensia a mangbukel ti panagadal iti solido a Daga, dagiti bato a nakabuklanna, ken dagiti proseso a pakabalbaliwanda. Ti heolohia ket mabalin pay a sapasap a mangitudo ti panagadal kadagiti solido a langa iti aniaman a nainlangitan a bagi (a kas ti heolohia iti Bulan wenno Marte).
Ti heolohia ket mangited iti panirigan iti pakasaritaan iti Daga, gapu ta daytoy ket mangited ti nangruna nga ebidensia para iti plato a tektonika, ti ebolusionario a pakasaritaan ti biag, ken dagiti napalabas a klima. Iti moderno a panawen, ti heolohia ket importante kadagiti komersio para iti mineral ken panagsukisok ti hidrokarbon ken panagbiruk ken panagrepaso kadagiti rekurso ti danum. Daytoy ket publiko nga importante para iti panangipadto ket pannakaawat kadagiti masna a makadangran, ti panagpasayaat kadagiti enbiromental a problema, ken ti panangited kadagiti panirigan kadagiti napalabas a panagbalbaliw ti klima. Ti heolohia ket addaan pay iti papael iti heoteknikal nga inhennieria ken maysa a nagruna nga akademiko a disiplina.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Heolohia iti Wikimedia Commons


text:
Hunio 4
Ti Hunio 4 ti maika-155 nga aldaw ti tawen (maika-156 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 210 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1975 – Angelina Jolie, Amerikana nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1918 – Charles W. Fairbanks, maika-26 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1852)
- 1966 – Chang Myon, politiko manipud iti Abagatan a Korea (naipasngay 1899)