text:
Thomas Jefferson
Ni Thomas Jefferson (Abril 13, 1743 (Abril 2, 1743 O.S.) – Hulio 4, 1826) ket maysa idi nga Amerikano a Nangipatakder nga Ama, ti kangrunaan a nagsurat iti Pannakirangarang ti Panakawaya (1776) ken ti maikatlo a Presidente iti Estados Unidos (1801–1809). Idi rugi ti Amerikano a Rebolusion, Isu ket nagserbi iti Kontinental a Kongreso, a kas pannakabagi ti Virginia ken nagserbi pay a kas ti panawen ti gubat a Gobernador iti Virginia (1779–1781). Kalpasan ti gibus ti gubat, manipud ti tengnga idi 1784 ni Jefferson ket nagserbi a kas maysa adiplomatiko, a naipuesto idiay Paris, tapno makatulong a makitulag kadagiti komersio a tulagan. Idi Mayo 1785, isu ket nagbalin a ti Ministro ti Pransia iti Estados Unidos. Ni ket isu ti immuna a Sekretario iti Estado iti Estados Unidos 1790–1793) a nagserbi babaen ni presidente George Washington. Kalpasan ti panagikkatna iti daytoy nga opisina, a kaduna ti gayyemna a ni James Madison isu ket nagurno sti Demokratiko-Partido Repbulikano. Isu ket nabutosan a kas Bise-Presidente idi 1796, babaen ti kasuppiatna ani John Adams, ni Jefferson a kaduana ni Madison ket nalimed a nagisurat ti Resolusion ti Kentucky ken Virginia, a daytoy ket nangpadas nga agukas kadagiti Ganganaet ken Sedisiona Tignay.
Nabutosan a kas presidente a tinawtawagan ni Jefferson a kas ti Rebolusion iti 1800, immatunanna ti nakapia panagsukat ti bileg, ginatangna ti nawatiwat a Louisiana a Teritorio manipud ti Pransia (1803), ken nangipatulod ti Lewis ken Clark Ekspedision (1804–1806) tapno masukisok ti baro a laud. Ti maikadua a terminona ket adu kadagiti sikor iti taengan, a kas ti napaay a panagliput a tribunal ti dati a Bise Presidente a ni Aaron Burr, ken panagpakaro ti sikor iti Britania. Nga adda ti panakigubat ti Britani akenni Napoleon, isu ket nangipadas kadagit nakarit a panakigubat ti ekonomiko kaniada; nupay kasta, dagiti embargo a lintena ket adadu pay a nakadadael ti Amerikano a komersio ken ti ekonomia. Ni Jefferson ket kadawyan a naigatad kadagiti eskolar a panagsukisok a kas maysa kadagiti kalatakan a presidente iti Estados Unidos, urayno manipud idi maika-20 a siglo, adu kadagiti historiador ket umad-adu a dumildillaw para kadagiti pannakpaayna nga agtignay iti domestiko a panagtagabu.[1][2]
A kas daulo ti Panaglawlawag, ni Jefferson ket maysa a erudito a mangisasao ti lima a pagsasao ken naragut idi ti siensia, panagputar, arkitektura, relhion ken pilosopia, ti panagputar a nagniturong kaniana a nagipatakder ti Unibersidad iti Virginia kalpasan ti panagpresidentena. Isu ket nagdaremdem ti buokodna a dakkel a iti maysa a 5,000 hetri a plantasion idiay asideg ti Charlottesville, Virginia, a ninagananna ti Monticello. Bayat nga isu ket saan a maysa nga orador, isu idi ket saan a naumuma nga agsursurat ken nakisinnurat kadagiti makaimpluensia a tattao iti Amerika ken Europa.
Nupay a ni Jefferson ket nagtagikua kadagiti tagabu isu ket agnanayon a nagsuppiat ti panagtagabu iti dagup a abiagna[3] ken naipanunutanna a daytoy ket kasupaditi linlinteg ken masna. [4] Isu ti nagidaulo ti Amerika a panagsuppiat iti sangalubongan a komersio ti panagtagabu, ken nagnayon ti kontra-tagabu nga artikulo iti kasisigud a burador iti Panagirangarang ti Panakawayawaya. A kas ti Presidente, isu ket nagpirma ti [[Tignay a Mangpawil ti Panagimportar dagiti Tagabu] ]idi Marso 2, 1807. Ni Jefferson ket nakibingbingay ti sapasap a panagkita kadagiti panawenna a dagiti Aprikano ket nakapkapsut a puli. A kas paset iti Virginia a napili nga agmulmula ken agmulmul ati tabak, isu ket nagtagikua kadagiti ginasot a tagabu.[5][6] Idi 1820 isu ket napisa a simmuppiat iti Missouri a Kompromiso, nga isu ket nakakitkita iti daytoy a kas maysa a di nasayaat a naipanunutan a maniobra ti politiko a daytoyto ket mangbingay ken mangdangran ti irurumsua ti Kapppon.[7][5] Ni Jefferson ket pribado a nagsagsagaba ti kompatibilidad ti panagtagikua ti tagabu ken dagiti kaumnuan iti Amerikano a Rebolusion.
Kalpasan ti ipupusay ti awanana ti sangapulo ket maysa atawen a ni Martha Jefferson, idi 1782, ni Jefferson ket saanen a nakiassawa; ti panakiaasawana ket nakapataud ti innem nga annak, a dua laeng kadagitoy ti nagbiag ken limmakay. Idi 1802 adda rimmuar a panagpabasol nga isu ti agama kadagiti annak ti ti maysa a tagabuna a ni Sally Heming. Idi 1998, ti DNA a panagsubok ket adda nakapakita a naipadpada a bnagbaetan ti kinaudi nga anak ni Sally Heming ken ti lalakei a linia ti pamilia ni Jefferson. No dagitoy nga annak ket pinutotan babaen ni Jefferson, wenno maysa kadagiti kabagianna, ket nabati a suppiatan dagiti historiador.
Nasapa a biag ken karrer[urnosen | urnosen ti taudan]
Isu ket ti maikatlo kadagiti sangapulo nga annak, Ni Thomas Jefferson ket naipasngay idi Abril 13, 1743 (Abril 2, 1743 O.S.){{#tag:ref|Ti panakaipasngay ken ipupusay ni Thomas Jefferson ket naited nga inususar ti [[kalendario a Gregoriano]. Nga isu ket naipasngay idi ti Britania ken dagiti koloniana ket agususarda pay laeng ti kalendario a Huliano, dagiti kontemporario a rehistro ken panteonna ket nagrehistro a ti panaakaipasngayna ket idi bril 2, 1743.|group="Note"}} iti balay ti pamiliana idiay Shadwell, Kondado ti Goochland , Virginia, a tattan ket paset iti Kondado ti Albemarle.[8] Ti amana ket ni Peter Jefferson, maysa nga agmulmula ken agtagtagabu, ken maysa nga agrimensor.[9] Mabalin nga isu ket nanipud iti Gales a kapuotan, uray no daytoy ket saan pay a nalawlawagan.[10] Ti inana ket ni Jane Randolph, anak a babai ni Isham Randolph,ti maysaa a kapitan ti barko ken sagpaminsan nga agmulmula. Ni Peter ket Jane nagassawada idi 1739.[11] Ni Thomas Jefferson ket bassit laenga nagayayat ken saan a nangikaskaso iti bukodna a kaputotan ken ammona laeng ti kaada ti apongna a lakay manipud ti amana.[10]
Sakbay ti balo a lalaki a ni William Randolph, maya a nabayag a gayyem ni Peter Jefferson, ket pimmusay idi 1745, intudinganna ni Peter a kas ti mangasikaso ken mangtaripato ti Tuckahoe a Plantasion ken mangaywan kadagiti uppat nga annakna. Iti dayta a tawen dagiti Jeffersons ket immalisda idiay Tuckahoe, isu ditoy ti nagatenganda kadagiti simmaruna apito a tawen sakbay a nagsublida idiay Shadwell idi 1752. Ditoy ti nasapa a nakalaglagipan ni Thomas Jefferson, nga isu ket inawawit iti rabaw ti pungan babaen ti maysa a tagabu iti panawen nga iyaalisda idiay Tuckahoe.[12] Ni Peter Jefferson ket pimmusay idi 1757 ken ti estado ti Jefferson ket nabingbingay kadagiti dua nga annak a lalaki ni Peter; ni Thomas kenni Randolph.[13] Ni Thomas ket nakatawid iti agarup a 5,000 acre (2,000 ha; 7.8 sq mi) iti daga, a mairaman ti Monticello ken dagiti agarup a 20-40 a tagabu. Isu nagala ti panagtengngelna iti daytoy a tagikua kalpasan a nagtawen iti 21.[14]
Idi Oktubre 1, 1765, idi ni Jefferson ket nagtawen ti 22, ti bakbaket a kabsatna a babai a ni Jane ket pimmusay iti tawen a 25.[15] Isu ket napan iti nasudi a panagladladingit, nga isu ket naglidliday payen babaen ti panakaawan ti kabsatna a babai a ni Mary, a nakiassawa idin ti adu a napalabas a tawen kenni Thomas Bolling, kenni Martha, nga idi Hulio ket nakiassawa kenni Dabney Carr.[15] Dagitoy dua ket nagtaengda iti pagtaengan ti assawada. Ti ububing laeng a kabsat a babbai ni Jefferson a ni Elizabeth, Lucy, ken ti dua a maladaga, ket ti adda a nabati ti balayda. Nakaala ti panagliwliwana kadagiti ubbing a kakabsatna, ngamin ket saanda a nakaited kaniana kadagiti maipapan ti isip a panagsuppiat a kas dagiti bakbaket a kabsatna.[15] Segun ti historiador a ni Ferling, bayat idi dumakdakkel ni Jefferson ket nagsagsagaba ti tarumpingay ken panakabaybay-an a banag a daytoy ti nagbanagan ti ermitanio a panagbiag idi limmakay.[16]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Chernow 2004, p. 589.
- ^ Wood 2006, pp. 95–99.
- ^ Peterson, 1960 p.188
- ^ "Ni Thomas Jefferson ken ti Panagtagabu". Monticello.org. 2010-12-02. Naala idi 2012-05-04.
- ^ a b "Ni Thomas Jefferson ken ti Panagtagabu". Monticello.org. 2010-12-02. Naala idi 2012-05-04.
- ^ Ferling 2000, p. 135.
- ^ Peterson, 1970 pp.995-98
- ^ Malone 1948, p. 3, 430.
- ^ Malone 1948, p. 4.
- ^ a b Malone 1948, pp. 5-6.
- ^ Malone 1948, pp. 13-14.
- ^ Malone 1948, pp. 19-21, 428.
- ^ Malone 1948, pp. 31-33.
- ^ Malone 1948, pp. 437–440 Ti husto a kaadu iti daga ken tagabu a tinawid ni Jefferson ket karkulo laeng. Ti immuna arehistro ni Jefferson a naaramid a maipanggep ti panagtagikua ti tagabu, ket idi 1774, nga isu idi ket nagtagikua ti 41.
- ^ a b c Henry Stephens Randall, Ti biag ni Thomas Jefferson. p 41
- ^ Ferling 2000, pp. 36–37.


c: text/html

text:
Azerbaijan
Nagsasabtan: 40°18′N 47°42′E / 40.3°N 47.7°E
Ti Azerbaijan (i/ˌæzərbaɪˈdʒɑːn/; Aserbaiyano: Azərbaycan), opisial a makunkuna a Republika ti Azerbaijan (Aserbaiyano: Azərbaycan Respublikası) ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay rehion ti Kaukaso iti Eurasia. Mabirukan idiay nagsasabtan iti Akinlaud nga Asia ken Akindaya nga Europa,[5]nabeddengan babaen ti Baybay Kaspio iti daya, Ruso iti amianan, Georgia iti amianan a laud, ken Iran iti abagatan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 11 Hulio – Ti Internasional a Populasion nga Aldaw, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 Hulio 2011, naala idi 12 Hulio 2011
- ^ a b c d "Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. Naala idi Abril 12, 2011.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "Human Development Index, 2012 Update". United Nations. 2011. Naala idi 15 Hunio 2012.
- ^ Ti Azerbaijan ket mabalin a paset iti Asia ken/wenno Europa. Ti UN panakailaslasin dagiti pagilian iti lubong ket ikabil na ti Azerbaijan iti Akinlaud nga Asia; ti CIA World Factbook CIA.gov, NationalGeographic.com, kenEncyclopædia Britannica ket ikabilda ti Georgia iti Asia. A maisasao, kaaduan dagiti nagtaudan ket ikabilda ti Azerbaijan iti Europa, kasla iti BBC NEWS.bbc.co.uk, Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, ken Worldatlas.com.
- Azerbaijan
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Kaukaso
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado ti Moderno a Turko
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Azerbaijani

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2018
Ti tawen intono 2018 (MMXVIII) ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra G), ti maika-2018 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-18 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-18 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-9 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 12 – Eufranio Eriguel, Filipino a doktor ken politiko (naipasngay 1959)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 11 – V. S. Naipaul, Trinidadiano-Ingles a nobelista ken mannalaysay, laureado ti Premio Nobel (naipasngay 1932)
- Agosto 25 – John McCain, Senador ti Estados Unidos (R-AZ); Republikano a kandidato ti Presidente idi 2008 (naipasngay 1936)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 30 – George H. W. Bush, maika-41 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1924)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2018 iti Wikimedia Commons


text:
Myanmar
Nagsasabtan: 22°N 96°E / 22°N 96°E
Ti Myanmar i/ˈbɜrmə/, opisial a ti Republika ti Kappon ti Myanmar i/ˌmjɑːnˈmɑr/ Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw, panangibalikas [pjìdàʊɴzṵ θàɴməda̰ mjəmà nàɪɴŋàɴdɔ̀]), ket maysa a pagilian idiay Abagatan nga Asia ken Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket nabeddengan babaen ti India, Banglades, Tsína, Laos ken Tailandia. Pagkatlo ti dagup ti nakapalikmut ti Myanmar a 1,930 kilometro (1,200 mi) ket agporma ti aplaya iti igid ti Luek ti Bengal ken ti Baybay Andaman. Iti 676,578 km2 (261,227 kd mi), isu daytoy ti maika-40 a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket isu pay ti maika-24 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong nga addan ti sumurok a 58.8 riwriw a tattao.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^  . Naala idi 8 Hulio 2010.
- ^ a b c d "Burma (Myanmar)". Internasinal a Pundo ti Paguartaan. Naala idi 6 Mayo 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ti kalsada nga inprastruktura ket pra iti panagmaneho ti kanigid pay laeng.
- ^ CIA – The World Factbook – Myanmar
- ^ Panagrangrang-ay a Banko ti Asian – Kinapudno a Pagalagadan ti Myanmar,  . Naala idi 8 Hulio 2010.
- Dagiti pungol nga artikulo ti heograpia ti Myanmar
- Myanmar
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Militar a diktadura
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Baybay Kaspio
Ti Baybay Kaspio (Aserbaiyano: Xəzər dənizi, Persiano: دریای کاسپین /دریای مازندران /دریای خزر, Ruso: Kacпийckoe Mope, Kazakh: Kacпий Teңiзi, Turkomano: Hazar deňizi) ket isu ti kadakkelan a naikulong ti a bagi ti danum iti Daga babaen ti kalawa, naidumadumaan a naiklase a kas ti kadakkelan a danaw iti lubong wenno maysa a agpayso a baybay.[2][3] Ti baybay ket adda kalawa ti rabaw iti 371,000 km2 (143,200 sq mi) (a saan a mairaman ti Garabogazköl Aylagy) ken ti tomo iti 78,200 km3 (18,800 cu mi).[4] Daytoy ket adda ti maysa a endoreika a labneng (awan ti rummuaranna) ken nabeddengan iti amianan a laud babaen ti Rusia, iti laud baben ti Azerbaijan, ti abagatan babaen ti Iran, iti abagatan a laud babaen ti Turkmenistan, ken iti amianan a daya babaen ti Kazakhstan.
Dagiti taga-ugma nga agtateng iti sona a lawlawna ket naipagarupda ti Baybay Kaspio a kas maysa a taaw, mabalin a gapu ti kaapgadna ken ti kasla awan ti pagpatingaanna. Daytoy ket adda ti Kaapgad ti agarup a 1.2%, agarup maysa a pagkatlo a kaapgad dagiti kaaduan a danum ti baybay.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas a Kaspio ket naal amaniud ti nagan a Caspi (Persiano: کاسپی), ti taga-ugma a tattao a nagtataeng idiay abagatan a laud a baybaya idiay Transkaukasia.[5] Ni Strabo ket insuratna a "iti pagilian dagiti Albanes ket tagikua pay ti teritorio a makunkuna iti Caspiane, a nainaganan manipud iti Kaspio a tribu, a kas met laeng iti baybay; ngem daytoy a tribu ket awanen".[6] Iti pay maipatinayon, dagiti Kaspio a Rungan, nga isu daytoy ti nagan ti rehion idiay probinsia ti Tehran iti Iran, ket maysa pay daytoy a mabalin a pirgis ti ebidensia nga immakarda idiay abagatan ti baybay. Ti Irani a siudad ti Qazvin ket makibinningay ti ramut ti naganna iti nagan ti baybay. Iti kinapudno, ti tinawtawid nga Arabiko a nagan para iti baybay ket, Bahr al-Qazwin (Baybaya ti Qazvin).[7]
Iti klasiko a kinaugma kadagiti Griego ken dagiti Persiano daytoy ket tinawtawagan ti Taaw Hyrcania.[8] Iti Persiano a kinaugma, ken ti pay moderno nga Iran, daytoy ket makunkuna a ti baybay Mazandaran (Persiano: دریای مازندران). Idiay Iran, daytoy ket sagpamisan pay a makunkuna a kas ti Daryā-i Xazar sometimes.[9] Kadagiti Indiano daytoy ket tinawtawagan idi ti Kashyap Sagar. Kadagiti agsasao ti Turko a pagpagilian daytoy ket naamammuan iti Baybay Khazar. Dagiti daan a Ruso a taudan ket tinawtawaganda iti Khvalyn wenno Baybay Khvalis (XBaлыHckoe Mope / XBaлиcckoe Mope) manipud iti nagan a Khwarezmia.[10] Dagiti Taga-ugma nga Arabiko a taudan ket tinawtawaganda a kas ti Baḥr Gīlān (بحر جیلان) a kaibuksilanna a kas "ti Baybay Gilan".
Dagiti Turko a pagsasao ket agus-usar ti agpapada a nomenklatura a maigiddiat kadagiti Indo-Europeano a pagsasao dita ngato. Kas pagarigan, iti Turkmenistan, ti nagan ket Hazar deňizi, iti Azeri, daytoy ket Xəzər dənizi, ken iti moderno a Turko, daytoy ket Hazar denizi. Iti amin kadagitoy a kaso, ti maikadua abalikas ket kaibuksilan ti "baybay", ken ti umuna balikas ket mangitudtudo ti naipakasaritaan a Hasaro nga adda idi ti dakkel nga imperio a naikuartel idiay Amiananti Baybay Kaspio idi baetan ti maika-7 ken maika-10 a siglo.
Pisikal a pannakailadawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Pannakaporma[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasla ti Baybay Nangisit, ti Baybay Kaspio ket tidda ti taga-ugma a Baybay Paratethys. Ti Baybay Kaspio ket nagbalin a napalikmutan ti daga idi agarup a 5.5 a riwriw a tawtawen gapu ti tektoniko a panakaibagkat ken ti panakaibaba ti lessad ti baybay. Iti las-ud kadagiti napudot ken namaga a paset ti panawen ti klima, ti napalikmutan ti daga a baybay ket kaaduan daytoy ket namagaan, a nakadeposito kadagiti ebaporitiko a sedimento a kas ti halito a nagbalin a naabbongan babaen kadagiti naiyangin a deposito ken sinerraan a kas maysa nga ebaporitiko a baniera[11] no nalamiis, ti nabasa a klima ket punuenna ti baniera.[12] Gapu ti agpauneg a panagayus ti nasadiwa a danum, ti Baybay Kaspio ket maysa a danaw ti nasadiwa a danum iti akin-amianan a pasetna. Daytoy ket naapapgad idiay Irani nga aplaya, nga idiay pagkargaan a labneng ket adda laeng ti bassit a panagayus. Iti agdama, ti katimbengan a kaapgad ti Baybay Kaspio ket maysa a pagkatlo kadagiti taaw ti Daga. Ti Garabogazköl nga ensenada, a nagmaga idi ti panagayus ti danum manipud iti nangruna a bagi ti Baybay Kaspio ket nalappedan idi tawtawen 1980 ngem daytoy ket naipasublin, ket kankanayon a malabsanna ti kaapgad ti pateg iti 10.[2]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybaya Kaspio ket isu ti kadakkelan nga adda ti uneg ti daga a bagi ti danum iti lubong ken pakaidagupan para iti 40 aginggana ti 44% iti dagup dagiti danum danaw iti lubong.[13] Dagiti aplaya ti Kaspio ket biningbingayan babaen ti Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Rusia,ken Turkmenistan. Ti Kaspio ket nabingbingay kadagiti tallo a naisangsangayan a pisikal a rehion: ti Akin amianan, Tengnga, ken ti Akin abagatan a Kaspio.[14] Ti Akin amianan ken Tengnga apagbeddengan ket ti Mangyshlak a Pangrugian, a gayatenna ti Isla Chechen ken Rawis Tiub-Karagan. Ti Tengnga ken Akinabagatan a pagbeddengan ket ti Apsheron a Pangrugian, timaysa apaldpad ti tektoniko a taudan a nagbaetan ti kontinente ti Eurasia ken maysa a naintaawan a tidda,[15] a gumay-at babaen ti Isla Zhiloi ken Rawis Kuuli.[16] Ti luek Garabogazköl ket isu ti naapgad nga akin daya a sumrekan ti Kaspio, a paset ti Turkmenistan ket sagpaminsan a maysa a danaw gapu ti istmo a mangudua daytoy manipud iti Kaspio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo
- ^ a b van der Leeden, Troise, ken Todd, eds., Ti Ensiklopedia ti Danum. Maikadua nga Edision. Chelsea, MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.
- ^ a b "Baybay Kaspio – Pakaammo". Programa ti Kaspio nga Enbironmento. 2009. Naala idi 11 Septiembre 2012.
- ^ "ESA: Panagpalpaliiw ti Daga – Ti Daga manipud iti Limbang: Ti akin-abagatan a Baybay Kaspio". ESA.int. Naala idi 2007-05-25.
- ^ Bariweswes ti Danaw: Baybay Kaspio. LakeNet.
- ^ Baybay Kaspio iti Encyclopædia Britannica.
- ^ "Strabo. Heograpia. 11.3.1". Perseus.tufts.edu. Naala idi 2011-04-14.
- ^ Iran (Maika-5 nga ed., 2008), babaen ni Andrew Burke ken Mark Elliott, p. 28, Lonely Planet Publications, ISBN 978-1-74104-293-1
- ^ Hyrcania. www.livius.org. Naala idi 2012-05-20.
- ^ Dagiti Pagatianan a Labneng – Baybay Kaspio. Briancoad.com. Naala idi 2012-05-20.
- ^ Max Vasmer, Etimologicheskii slovar' russkogo yazyka, Tom. IV (Moscow: Progreso, 1973), p. 229.
- ^ Iti dinamiko a sistema, ti baniera ket maysa a lugar a pagpatinggaan dagiti naiyayus a banbanag, a naikkat manipud iti sistema.
- ^ Dagiti maipadpada a ebaporitiko ket adda idiay uneg Mediteraneo.
- ^ "Baybay Kaspio". Iran Gazette. Naala idi 2010-05-17.
- ^ Hooshang Amirahmadi (10 Hunio 2000). Ti Rehion ti Kaspio iti maysa a Pagsasabtan: Dagiti Karit ti Baro a Prontera ti Enerhia ken Panagrang-ay. Palgrave Macmillan. pp. 112–. ISBN 978-0-312-22351-9. Naala idi 20 Mayo 2012.
- ^ Khain V. E. Gadjiev A. N. Kengerli T. N (2007). "Tektoniko a taudan ti Apsheron a Pangrugian idiay Baybay Kaspio". Doklady Earth Sciences. 414: 552–556. doi:10.1134/S1028334X07040149.
- ^ Henri J. Dumont; Tamara A. Shiganova; Ulrich Niermann (20 Hulio 2004). Akuatiko a Panagrukma idiay Baybaya Nagisit, Kaspio, ken Mediteraneo. Springer. ISBN 978-1-4020-1869-5. Naala idi 20 Mayo 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Baybay Kaspio iti Wikimedia Commons


text:
Naragsak nga isasangbay iti Ilocano a patarus ti www.GotQuestions.org!
Nakalista iti baba dagiti panid a mabalin a mabasa iti Ilocano:
Ti Naimbag a Damag
Sika aya ket Addaanen ti Biag nga Agnanayon?
Napakawan ka kadin? Kasano nga mapakawan ti Dios dagiti amin nga basol ko?
Ania ti kayat a saoen ti panangawat ken ni Jesus kas personal a Mangisalakanmo?
Anya ti plano iti pannakaisalakan / pamuspusan iti pannakaisalakan?
Ania iti Kristiano?
Ania ti kaipapanan ti agbalin a nayanak manen a Kristiano?
Ania dagiti uppat a naespirituan a linteg?
Kasanoak a makiurnos iti Dios?
Ni Jesus laeng kadi ti dalan tapno makapan idiay langit?
Kasano a masiguradok nga mapanak idiay Langit kalpasan iti ipapatayko?
Addapay kadi iti biag kalpasan iti ipapatay?
Anya ti pudno a relihiyon ti para kaniak?
Anya dagiti versikulo iti Biblia maipapan iti pamuspusan iti pannakaisalakan nga kinuna iti libro iti Taga-Roma?
Anya ti kararag iti maysa a managbasol?
Siak ket namatin kenni Jesus…anya tatta?
Dagiti napateg unay a saludsod
Adda kadi Dios? Adda kadi pammaneknek iti kaadda ti Dios?
Siasino ni Jesu-Cristo?
Ni Jesu-Cristo aya ket Dios? Inaklon aya Ni Jesu-Cristo nga Isu ket Dios?
Anya dagiti kababalin iti Dios? Anya ti kapada iti Dios?
Pudno kadi a Sao ti Dios ti Biblia?
Anya kadi ti Cristianismo ken anya kadi ti pammati dagiti Cristiano?
Pudno kadi ti Dios? Kasano nga naan-anay a masiguradok nga pudno ti Dios?
Anya kadi iti kaipapanan iti biag?
Kasapulan pay kadi a pagtulnogan dagiti Cristiano dagiti linteg iti Daan a Tulag?
Ti kina-Dios kadi ni Cristo ket nakasurat iti Biblia?
Ti pannakaisalakan kadi ket babaen laeng ti pammati wenno babaen ti pammati ken ti naimbag nga aramid?
Siasino kadi ti Espiritu Santo?
Kasanok a maammoan ti pagayatan ti Dios para iti biagko?
Kasanok a mapagballigian ti basol iti Nakristianoan a panagbiagko?
Apay ta saanak nga agpakamatay?
Dagiti masansan a madamag a saludsod
Ania ti mapasamak kalpasan ti ipapatay?
No naisalakanen, agnanayonen a naisalakan?
Nakasurat kadi iti Biblia nga saanen nga mapukaw ti pannakaisalakan iti agnanayon?
Anya ti panagkita ti Cristiano iti panangpapatay iti bagi? Anya ti kunkunaen ti Biblia maipapan iti panangpapatay iti bagi?
Babbai a papastor / mangaskasaba? Ania kadi ti ibaga ti Biblia maipapan kadagiti babbai nga agminministro?
Ania ti ibaga ti Biblia maipapan iti pannakiasawa kadagiti dadduma a rasa?
Anya ti kinapateg ti bunyag a Cristiano?
Anya kadi ti kunkunaen ti Biblia maipapan iti panangted ti apagkapullo dagiti Cristiano?
Anya kadi ti kunkunaen ti Biblia maipapan iti panagsina ti agassawa ken panagasawa manen?
Anya ti kukunaen ti Biblia maipapan iti panagsex wenno panagkaidda sakbay ti panagpakasar?
Anya kadi ti kunkunaen ti Biblia maipapan ti panagsugal? Basol kadi ti panagsugal?
Anya kadi ti kunkunaen ti Biblia maipapan iti panaginum ti arak?
Ania ti ibaga ti Biblia maipapan kadagiti tattoo / tebbeng iti bagi?
Dagiti taraken nga animal kadi ket makapan idiay Langit? Addaan kadi ti kararua dagiti taraken nga animal?
Anya kadi ti isursuro ti Biblia maipapan iti Trinidad?
Anya kadi ti panagsao iti nadumaduma a pagsasao?
Sadino ti ayan ni Jesus idi tallo nga aldaw iti nagbaetan ti ipapatay ken panagungarna?
Anya kadi ti kunkunaen ti Biblia maipapan kadagiti dinosaurs? Adda kadi dinosaurs iti Biblia?
Siasino ti asawa ni Cain? Ti asawa kadi ni Cain ket ti kabsatna a babae?
Anya kadi ti kinuna ti Biblia maipapan iti panagbalin a bakla? Ti panagbalin a bakla kadi ket basol?
Masturbation – daytoy kadi ket basol kuna iti Biblia?


text:
Sinuratan a Siriliko
Ti sinuratan a Siriliko ( /sɨˈrɪlɪk/) wenno azbuka ket maysa nga alpabetiko a sistema ti panagsurat. Daytoy ket naibatay iti Nasapa a Siriliko, a naparang-ay idi Umuna nga Imperio ti Bulgaria idi las-ud ti maika-10 a siglo AD idiay Literario nga Eskuela ti Preslav.[2][3] Daytoy ket batayan dagiti alpabeto nga inus-usar kadagiti nadumaduma a pagsasaos, iti napalabas ken agdama, kadagiti paset ti Balkano ken Akin-amianan a Eurasia, a naipangpangruna kadagiti Eslabo a taudan, ken dagiti saan a pagsasao nga Eslabo a naimpluensiaan babaen ti Ruso. Manipud idi 2011 adda dagiti agarup a 252 a riwriw a tattao idiay Eurasia nga agus-usar iti daytoy a kas ti opisial nga alpabeto para kadagiti nailian a pagsasao. Agarup a kagudua dagitoy ket adda idiay Rusia.[4] Ti Siriliko ket maysa kadagiti kaaduan a naus-usar a sistema ti panagsurat iti lubong.
Ti Siriliko ket naibatay manipud ti sinuratan nga uncial a Griego, a natiponan babaen kadagiti ligatura ken dagiti konsonante manipud ti naduduog a alpabeto a Glagolitiko ken Daan a Simbaan nga Eslabo para kadagiti uni a saan a mabirukan iti Griego. Daytoy ket nanaganan a kas pamamdayaw kadagiti dua a Bisantino a Griego nga agkabsat a lalaki, ni Santo Cirilo ken Metodio, nga isuda ti kasapaan a nagpartuat ti alpabeto a Glagolitiko. Dagiti moderno nga eskolar ket namatmatida a ti Siriliko ket naparang-ay idi ken naikeddeng babaen dagiti nasapa a disipulo ni Cirilo ken ni Metodio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kaduogan nga alpabeto a nabirukan idiay Ehipto. BBC. 1999-11-15. Naala idi 2015-01-14.
- ^ Ti Abagatan a daya nga Europa kadagiti Tengnga a Panawen, 500-1250, Cambridge Medieval Textbooks, Florin Curta, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2006, pp. 221-222. ISBN 0521815398
- ^ Ti Ortodokso a Simbaan iti Bisantino nga Imperio, Oxford a Pakasaritaan ti Kristiano a Simbaanh, J. M. Hussey, Andrew Louth, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2010, p. 100. ISBN 0191614882
- ^ Česky. "Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion - Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia". En.wikipedia.org. Naala idi 2012-06-13.
- Bringhurst, Robert (2002). The Elements of Typographic Style (version 2.5), pp. 262–264. Vancouver, Hartley & Marks. ISBN 0-88179-133-4.
- Nezirović, M. (1992). Jevrejsko-španjolska književnost. Sarajevo: Svjetlost. [nadakamat iti Šmid, 2002]
- Šmid, Katja (2002). "Los problemas del estudio de la lengua sefardíPDF (603 Kibibyte)", in Verba Hispanica, vol X. Liubliana: Facultad de Filosofía y Letras de la Universidad de Liubliana. ISSN 0353-9660.


text:
Distance
distance calculator for the cities begins with kin in ph.
Kin-iway, Kinaba, Kinabag-an, Kinabhangan, Kinabiti, Kinabiti, Kinabkaban, Kinablangan, Kinablilan, Kinaboogan, Kinabuhayan, Kinabundok, Kinabutan, Kinachawa, Kinagasan, Kinagatan, Kinagatan, Kinagba-an, Kinagbaan, Kinagbaan, Kinagunan, Kinagunan Ibaba, Kinagunan Ilaya, Kinahilo-an, Kinakao, Kinakap, Kinakin, Kinalabasa, Kinalaglagan, Kinalangan, Kinalanguyan, Kinalansan, Kinale, Kinale, Kinalin, Kinalin Ilaya, Kinaludan, Kinalumsan, Kinalumsan, Kinalupang, Kinama, Kinamaligan, Kinamaligan, Kinamambanan, Kinaman, Kinamandagan, Kinamantirisan, Kinamayan, Kinambol, Kinamkaman, Kinan-oan, Kinanabuan Kabayo, Kinanchawa, Kinangan, Kinangay Norte, Kinanmangon, Kinapian, Kinaraan, Kinasagan, Kinastillohan, Kinatakutan, Kinatihan Dos, Kinatihan Uno, Kinatilan, Kinatoog, Kinauit, Kinawahan, Kinawayyanan, Kinawit, Kinawitan, Kinayan, Kindal, Kindap, Kindyuya, King Kabayo, Kingis, Kingking, Kingo, Kings Point Subdivision, Kings Village, Kingsland Subdivision, Kingsville, Kingsville Court, Kinigtasan, Kinimi, Kinitaan, Kinitaan, Kinlayan, Kinna, Kinodalan, Kinogitan, Kinogitan, Kinolcoban, Kinudal, Kinuosan, Kinutdan,
ADS


text:
Kategoria:Pampanid nga aglaon kadagiti plantilia ti dakamat nga addaan kadagiti nasukatanen a parametro
Daytoy a kategoria ket surotenna dagiti panid nga agus-usar kadagiti plantilia ti dakamat nga agus-usar kadagiti di maus-usar wenno nasukatanen a parametro.
Dagiti plantilia ti CS1 a nabaliwanen nga agusar ti Modulo:Citation/CS1 ket aginayon kadagiti panid iti datoy a kategoria no ti dakamat ket aglaon iti aniaman kadagiti parametro ti
|coauthors=,
|day=, wenno
|month=. Para kadagiti sabali a nasukatanen parametro dagiti nabaliwanen a plantilia nga agiparang kadagiti mensahe ti biddut ken agus-usar kadagiti sabali a pagsurotan a kategoria.
Ti dakamat ket agus-usar kadagiti nasukatanen a parametro
Kadagiti mapalabas a panawen, adda dagiti parametro a daanen wenno saan a nasken. No mapasamak daytoy, mailasin dagiti parametro a kas nasukatanen. Maaw-awis dagiti editor nga agusarda kadagiti sabali a parametro a makatungpal iti isu met laeng a panggep a kas dagiti nasukatanen. Dagiti nasukatanen a prametro ti CS1|2 ket nailistada iti sumaganad tabla, ken mairaman dagiti maisingasing a mangsukat a parametro. Dagiti nagan ti parametro ket sensetibo iti kadakkel ti letra. Mainamnama dagiti editor a saan a maituloy ti suporta dagiti nasukatanen a parametro.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, agusar ti nasuportaran a parametro.
Dagiti panid nga addaan iti daytoy a biddut ket automatikoda a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga aglaon kadagiti plantilia ti dakamat nga addaan kadagiti nasukatanen a parametro.[a]
Bayat a kaaduan kdagiti mensahe ti biddut ti Panagdakamat nga Estilo 1 ken Panagdakamat nga Estilo 2 ket makita dagiti amin nga agbasbasa adda met dagiti agtultuloy a nailemmeng. Dagiti editor nga agkayat a mangkita kadagiti amin a mensahe ti biddut ti CS1|2 ket mabalinda nga ipakita babaen ti panagpabaroda iti bukodda a CSS ti sapasap wenno kudil a mairaman dagiti makita a kodigo dita baba:
.citation-comment {display: inline !important;} /* Ipakita amin a mensahe ti biddut ti Panagdakamat nga Estilo 1 */
Urayno naikabil daytoy a css, dagiti nadadaan a panid ti cache ti Wikipedia ket mablin a saan a napabaro a mangipakita dagitoy a biddut urayno ti panid ket nailista a kas maysa kadagiti pagsurotan a kategoria. Ti NULLEDIT ket mangresolba daytoy a parikut.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid dagiti nagan ti espasio ti Kategoria tungtungan, Papeles tungtungan, Tulong tungtungan, MediaWiki tungtungan, Modulo tungtungan, Taungtungan, Plantilia tungtungan, Agar-aramat, Agar-aramat tungtungan, ken Wikipedia taungtungan ket saanda a nairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut.
Daytoy a listaan ket mabalin a saan a mangipakita kadagiti kinaudi a sinuksukatan.


text:
Regarder
Série: Dr ken : Saison 1
Listes des episodes de la 1:
Streaming
Mots clés : Voir Dr ken Saison 1 en Streaming, Voir Dr ken Saison 1 Gratuitement, Regarder Dr ken Saison 1 en streaming, Voir Dr ken Saison 1, voir Dr ken Saison 1 sur Vidoza, Dr ken Saison 1 Youtube, Dr ken Saison 1 Stream Complet, Dr ken Saison 1 Streamango, Dr ken Saison 1 Complet, Dr ken Saison 1 Sans Coupure, Dr ken Saison 1 Sans Limite, Dr ken Saison 1 en VF, Dr ken Saison 1 VF, Dr ken Saison 1 VOSTFR, Dr ken Saison 1 en VOSTFR, Dr ken Saison 1 VK, Dr ken Saison 1 Netu, Dr ken Saison 1 SpeedVideo, Dr ken Saison 1 Gratuit, Dr ken Saison 1 DPstream, Dr ken Saison1 Full-Stream, Dr ken Saison 1 Stream HD qualité, Dr ken Saison 1 HD, Dr ken Saison 1 USA, Dr ken Saison 1 en francais, Dr ken Saison 1 sur iPhone, Dr ken Saison 1 Openload.


text:
Suesia
Nagsasabtan: 63°N 16°E / 63°N 16°E
Ti Suesia (i/ˈswiːdən/ SWEE-dən; Sueko: Sverige [ˈsværjɛ] ( denggen)), opisial a kas ti Pagarian ti Suesia (Sueko: Konungariket Sverige (tulong·paammo)), ket maysa a Nordiko a pagilian idiay Peninsula ti Eskandinabia idiay Akin-amianan nga Europa. Ti Suesia ket nakibeddeng ti Norwega ken Pinlandia, ken naisilpo ti Dinamarka babaen ti rangtay-tunel a ballasiwan ti Öresund.
Iti 450,295 kuadrado kilometro (173,860 sq mi), ti Suesia ket isu ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti Kappon ti Europa babaen ti kalawa, nga addaan ti dagup a populasion iti agarup 9.4 a riwriw.[9] Ti Suésia ket addaan ti nababa a densidad ti populasion iti 21 nga umili kada kuadrado kilometro (54/sq mi) a dagiti populasion ket kaaduan idiay akin-abagatan a kagudua iti daytoy a pagilian. Agarup a 85% iti populasion ket agtaeng iti urbano a luglugar.[10] Ti kapitolio ti Suesia ket ti Stockholm, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Befolkningsstatistik". www.scb.se. Naala idi 2009-06-16.
- ^ "Pakabuklan iti Estadistika a Populasion 1960–2008". www.scb.se. Naala idi 2010-06-03.
- ^ Paammo nga ti Dagiti agsasao ti Sueko a Pinlandeses wenno dadduma pay nga agsasao ti Sueko a naipasngay iti ruar ti Suesia a mainaganan kaniada a kas Sueko uray no naipangay da ti ballasiw taaw. Adu pay dagiti tattao a naipangay idiay Suesia a saanda ngata a dagiti Sueko.
- ^ a b c d "Suésia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-21.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 4 Enero 2014.
- ^ "2014 Human Development Report" (PDF). 14 Marso 2013. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Är svenskan också officiellt språk i Sverige?" (iti Suésia). Språkrådet (Konsilo ti Pagsasao iti Suésia). 2008-02-01. Naala idi 2008-06-22.
- ^ Pakabuklan iti Estadistika ti Populasion 1960 – 2008 – Estadistika a Suesia (bingbingay iti ganganaet lugar iti likud, a mairaman ti naipasngay a ganganaet ken naipasngay a Suesia nga addaan ti dua a ganganaet a naipasngay a nagannak)
- ^ "Befolkningsstatistik". Statistiska centralbyrån. Naala idi 2010-05-18.
- ^ Estadistika ti Suesia. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Estadistika ti Suesia, Enerhia, Dagiti renta ken Panagtagilako ti balbalay a Paset ti Estadistika, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Magun-od iti online idiay PDF format
- Suesia
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Nordiko a pagilian
- Akin-amianan nga Europa
- Eskandinabia


text:
Piano
Ti piano ket instrumento ti musika a maay-ayam nga agusar ti teklado. Daytoy ket kaaduan a maus-usar iti klasikal ken musika a jazz para kadagiti solo panagpabuya, grupo a panag-usar, musika ti kamara ken akompania ken para iti panagpartuat ken ensayo. Urayno ti piano ket saan a nalaka a mabagkat ken masansan a nangina, ti bersatilidadna ket kadayegna ket nakaaramid daytoy ti maysa kadagiti kaaduan a naamammuan nga intrumento ti musika iti lubong.
Ti piano ket kadawyan nga adaan iti kayo a kaha a mangpalikmut ti kaha ti aweng ken dagiti metal a a kuerdas. Dagiti metal a kuerdas ket mapuntaan (babaen dagiti akin-uneg a naikabit a muton ti kayo) no dagiti tekla ket maipababa a mapandagan. Ngem no ti naisangayan a tekla ket ibbatan ti agpiano, ti panagpigerger ti kuerdas ket agsardengto, ken kanungpalan a mangpasardeng ti uni nga araramiden dayta a tekla. Ti nota ket mabalin a maipaatiddog babaen ti panag-usar kadagiti pedal (kadawyan a dagiti piano ket addaan kadagiti dua wenno tallo a pedal) a naikabit iti bababa ti piano iti asideg ti saka ti agpiano.
Ti panagpandag ti tekla iti teklado ti piano ket gapuanan ti nataparan a (kadawyan nga iti pieltro) a martilio ti mangpunta kadagiti paslep a kuerdas. Dagiti martilio ket agballatekda, ken dagiti kuerdas ket agtuloyda nga agpigerger iti bukodda a prekuensia ti aweng.[1] Dagitoy a panagpigerger ket maipan babaen ti rangtay iti kaha ti aweng a nasaysayaat a panangisilpo ti akostika nga enerhia iti angin. Napigpigsanto ti uni ngem ti dagus a mapataud dagiti kuerdas. No maibbatan ti kuerdas, ti apagador ket mangpasardeng ti panagpigerger ken uni ti kuerdas.
Ti balikas a piano ket naipangyababaan manipud ti porma ti pianoforte (PF), ti Italiano a balikas paara it intrumento (a nagtaud met manipud kadagiti dati a termino ti gravicembalo col piano e forte ken fortepiano). Dagiti Italiano a termino ti musika iti piano ken forte ket mangibaga ti "naalumaymay" ken "napigsa",[2] iti daytoy a kontesto a mangibagbaga kadagiti paggigiddiatan iti kapigsa ti uni a patauden ti instrumento a maisungbat iti sag-id kadagiti tekla ti agpiano: ti kinapardas ti panagpandag ti tekla, kapigsa ti puersa a panagpunta ti martilio kadagiti kuerdas, ket napigpigsanto ti uni iti nota a mapataud.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ John Kiehl. "Hammer Time". Panangipakita a Gandat ti Wolfram.
- ^ Percy A. Scholes (1975), Oxford a Kakuyog iti Muska, maikasangapulo nga ed., Oxford ken New York: Oxford Unibersidad ti Pagmalditan ISBN 0 19 311306 6
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Piano iti Wikimedia Commons


text:
Buto
Ti buto ket maysa nga organo a reproduktibo a teknikal nga intromitente nga organo, ken para kadagiti plasental a mammal, ket agserbi pay kas akinruar nga organo ti panagisbo. Sapasap a masarakan ti buto kadagiti mammal ken reptilia.
Dagiti linaon
Estruktura[urnosen | urnosen ti taudan]
Buklen ti tallo a columna ti kulapot ti buto ti tao: dua a corpora cavernosa ti agkaabay iti batog a dorsal ken maysa a corpus spongiosum ti adda iti baetanda iti batog a ventral.
Ti dakdakkel ken ugis-bombilia nga ungto ti corpus spongiosum ti mangbukel iti lukdit wenno lusngi wenno glanse ti buto, a mangsupsuportar iti supotlalat wenno prepusio, maysa a nalukay a kulpi ti kudil a kadagiti nataengan ket mabalin a malislis tapno a maexposar ti lusngi. Ti sirok ti buto a nakakabitan ti prepusio ket maawagan a freno wenno frenulo.
Ti uretra, ti maudi a parte ti dalanan a urinario, ket lumabas iti corpus spongiosum, ket ti ruanganna a maawagan iti meato, ket masarakan iti ungto ti lusngi. Isu ti dalanan pareho ti isbo ken para iti panagparuar wenno eyakulasion iti kapsit wenno semilia. Maaramid dagiti esperme iti bukelbukel ket maidulin iti epididimis. Bayat ti panagparuar, maipropelar dagiti esperme iti vas deferense, dua a dukto a lumabas iti ngato ken likod ti vehiga. Inayon dagiti seminal a vesikulo dagiti fluido ken ti vas deferense ket kumonektar kadagiti dukto nga eyakulatorio a mangisilpo iti uretra iti uneg ti glandula a prostrata. Ti prostrata agraman dagiti glandula a bulburetral ken manginayon pay kadagiti sekresion, ken ti semilia ket maiparuar iti buto.
Pubertad[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti iseserrek iti pubertad, mangrugi nga agdevelop dagiti bukelbukel ken dumakkelen dagiti mabagbagi. Mangrugi a dumakkel ti buto iti baet dagiti tawen kas kasapa ti 10 ken kas kaladaw ti 15. Usual nga agleppas ti idadakkel iti edad 18-21. Bayat ti proseso, agtubo dagiti urmot iti aglawlaw ti buto.
Seksual a Kaibatugan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kaibatugan ti lusngi ti lalaki ti mutil ti manimani ti babai; kaibatugan ti corpora cavernosa ti bagi ti manimani; kaibatugan ti corpus spongiosum ti vestibular a bulbo iti baba ti labia minora; kaibatugan ti butillog wenno eskroto ti labia minora ken labia mayora; ken kaibatugan ti prepusio ti akkub ti manimani. Awan rafe dagiti babbai, ta idiay, saan a konektado dagiti dua a gudua.
Panagtangar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagtangar ket ti panagtangken ken panagngato ti buto a mapasamak iti panaguttog,a kas preparsyon no kayat ti lalaki ti umiyot, no pay mabalin a mapasamak daytoy kadagiti situasion a di-seksual. Ti kangrunaan a pisiolohikal a mekanismo a mangigapu iti panagtangar ket ti autonomiko a dilasion dagiti arteria a mangitultulod iti dara iti buto. Palubusan daytoy ti ad-adu a dara a mangpunno kadagiti tallo a maraespongha a kamara iti buto nga agbanag iti panagatiddog ken panagtangken daytoy. Ti napnon nga erektil a tisiu itan ket agtalmeg ken mangpetpet kadagiti vena a mangiruar iti dara manipud iti buto. Ad-adu itan ti sumrek a dara ngem iti rumuar iti buto agingga a madanon ti equilibrio no sadino ket agpada ti kaadu ti dara a sumrek ken rumuar kadagiti dilatado nga arteria ken napetpetan a vena; magun-od kadaytoy nga equilibrio ti maysa a konstante a rukod ti panagtangar.
Fasilitaren ti panagtangar ti sexual a pannakinaig no pay saan a nasisita kadagiti dadduma pay a seksual nga aktibidad.
Panagparuar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagparuar ket ti panagipugso iti kapsit manipud iti buto, ken usual a kakuyog ti orgasmo. Maysa a serie dagiti muskulado a panagkaretret ti mangiparuar iti semilia nga aglaon kadagiti gameto ti lalaki a maawagan iti selula nga esperme wenno spermatozoa manipud iti buto (mapan iti uki, no para iti intension ti panagpaadu babaen ti seksual a pannakinaig). Masansan a resulta daytoy ti seksual nga estimulasion, a mabalin a karaman ti estimulasion ti prostrata. Daytoy ket raro a gapu ti sakit a prostratiko. Mabalin pay a mapasamak ti panagparuar bayat ti panagturog (emision a nokturnal). Ti panagkassit ket ti kondision no sadino ket madi makapagparuar.
Ti panagparuar ket addaan iti dua a paset: emision ken ti mismo a panagparuar. Ti paset nga emision ti panagkissit a reflexo ken kontrolado ti simpatetiko a sistema ti nervios, anta ti paset ti panagparuar ken kontrilado ti nadorian wenno espinal a reflexo iti level dagiti nadorian a nervios nga S2-4 babaen ti pudendal a nervios. Sarunoen ti periodo a refraktorio ti panagparuar, ken pasakbayan met daytoy sexual nga estimulasion.
Kugit[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kagagangayan a porma ti panagbalbaliw iti mabagbagi ket ti panagikugit: ti pannakaikkat iti parte wenno ti sibubukel a prepusio para kadagiti nadumaduma a kultural, relihioso, ken nararraro, medikal a rason.
Rukod[urnosen | urnosen ti taudan]
No pay sabasabali dagiti resulta dagiti panagadal, ti konsenso ket ti kadawyan a rukod ti nakatangar a buto ti tao ket 5.1-5.9 pulgada a kaatiddog nga addaan iti 95% nga paggidiatan ti konpidensa ti 4.23-7.53 pulgada. Ti kadawyan a kabuntog ti agarup 4.84 pulgada no todon ti panagtangar.
Dagiti imahen[urnosen | urnosen ti taudan]
Mapan idiay commons ti agkita ti adu pay nga imahen
Midia a mainaig iti Buto iti Wikimedia Commons


text:
Turkia
Nagsasabtan: 39°N 35°E / 39°N 35°E
Ti Turkia (Turko: Türkiye), opisial a ti Republika ti Turkia ( Türkiye Cumhuriyeti (tulong·paammo)), ket maysa a pagilian idiay Europa a mabirukan idiay Akinlaud nga Asia (kaaduanna idiay Anatolia a peninsula) ken idiay Daya a Trasia idiay Abagatan a daya nga Europa. Ti Turkia ket nabeddengan babaen dagiti walo a pagilian: Bulgaria iti amianan a laud; Gresia iti laud; Georgia iti amianan a daya; Armenia, Azerbaijan (ti exclave iti Nakhchivan) ken Iran iti daya; ken Irak ken Siria iti abagatan a daya. Ti Baybay Mediteraneo ken Cyprus ket addada iti abagatan; ti Baybay Eheo ket adda iti laud; ken ti Baybay Nangisit ket adda iti amianan. Ti Baybay iti Marmara, ti Bosporo ken ti Dardanelo (a dagitoy ket buklenda dagiti Nailet a baybay ti Turko) ket ilasinna ti nagbeddengan a nagbaetan ti Daya a Trasia ken Anatolia; ilasinna pay ti Europa ken Asia.[5]
Ti Turkia ket maysa kadagiti innem a nawaya a Turko nga estado. Ti kaaduan iti populasion kadagitoy ket Muslim.[6] Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket ti Turko, a ti Kurdo ken Zazaki ket maisasao dagitoy babaen dagiti Kurdo ken Zaza, a mangbukel ti 18% iti populasion.[7]
Dagiti Oghuz a Turko ket nangrugrugida a mapmapan iti lugar a makunkuna tattan a ti Turkia (naala manipud iti Mediebal a Latin Turchia, i.e. "Daga dagiti Turko") idi maika-11 a siglo. Daytoy ket pimmardas babaen ti panagabak dagiti Seljuk kadagiti Bisantino idiay Gubat iti Manzikert.[8] Adda dagiti bassit a beyliks ken ti Seljuk a Sultanato iti Rûm a nagturay ti Anatolia aginggana ti Mongol a panagraut. Idi rugi ti maika-13 a siglo, ti Otomano a beylik ket pinagtitiponda ti Anatolia ket nagaramidda iti imperio a gumay-at iti kaaduan iti Abagatan a daya iti Europa, Lumaud nga Asia ken Amianan nga Aprika. Kalpasan ti panagrebba ti sumaganad a panakaabak ti Imperio nga Otomano idi Umuna a Sangalubongan a Gubat, adda dagiti pasetna a sinakupan babaen ti nangabak a Kumaduaan. Adda maysa a grupo dagiti ubbing a militar nga opisial, nga indauloan babaen ni Mustafa Kemal Atatürk ken dagiti kaduana, nagaramidda ti nagballigi a sumupiat kadagiti Kumaduaan; idi 1923, nagipatakder dagitoy ti moderno a Republika iti Turkia a ni Atatürk a kas ti immuna apresidente.
Ti Turkia ket maysa a demokrata, sekular, unitario, batay-linteg a republika nga addaan iti taga-ugma a tinawtawid a kultura. Ti Turkia ket umadadu a naipatipon iti Laud babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Konsilo iti Europa, NATO, OECD, OSCE ken ti G-20 a dagiti kangrunaan nga ekonomia. Ti Turkia ket nangrugi a nakitulag ti napno a panagkameng iti Kappon ti Europa idi 2005, nga isu ket maysa idin a kumaduaan a kameng iti Europeano a Komunidad ti Ekonomia manipud idi 1963 ken nakadanon ti maysa a tulagan ti kappon ti aduana idi 1995. Ti Turkia ket nagtaraken iti asideg a kultural, politikal, ekonomiko ken industria a panakibiang iti Tengnga a Daya, dagiti Turko nga estado iti Tengnga nga Asia ken dagiti pagilian ti Aprika babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Turko a Konsilo, Nagsaupan nga Administrasion iti Turko nga Arte ken Kultura, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulong ken ti Organisasion ti Ekonomiko a Panagtitinnulong.
Ti lokasion ti Turkia iti nagsasabtan ti Europa ken Asia ket mangaramid daytoy a maysa a nagruna a heostratehiko a pagilian.[9][10][11] Gapu ti naipangruna a lokasionna, dakkel nga ekonomia ken kabilegan ti militar, ti Turkia ket maysa a nangruna a rehional a bileg.[11][12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "IMF World Economic Outlook Database, Abril 2012". Internasional a Pundo ti Panguartaan. 2012. Naala idi 17 Abril 2012.
- ^ "Gini Coefficient by Equivalised Household Disposable Income". Turkstat. Naala idi 16 Mayo 2015.
- ^ "2014 Human Development Report" (PDF). 14 Marso 2013. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ti Lira ti Turkia (Türk Lirası, TL) ket sinukatanna ti Baro a Turko a lira idi Enero 1, 2009.
- ^ Atlas ti Nailian aHeograpiko iti Lubong (Maika-7 nga ed.). Washington, D.C.: Nailian a Heograpiko. 1999. ISBN 0-7922-7528-4. "Europa" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "Ti kadawyan a maaw-awat a panakabingbingay a baetan ti Asia ken Europa … ket pinorma babaen ti Banbantay Ural, Karayan Ural, Baybay Kaspio, Banbantay Kaukaso, ken ti Nangisit a Baybay nga addaan kadagiti pagayusanna, ti Bosporo ken Dardanelo."
- ^ KONDA a Panagsukisok ken Konsultasion (2011-06-25). "Relihion, Sekularismo ken ti Dalungdong iti inaldaw a biag" (PDF). Milliyet. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2009-03-25.
- ^ "Ti CIA World Factbook ket agited kadagiti 18% a Kurdo". Cia.gov. Naala idi 2011-05-16.
- ^ "Turkia – Dagiti Turko a Nagtaudan". Countrystudies.us. Naala idi 2011-05-16.
- ^ Mango, Andrew (2000). Atatürk. Overlook. ISBN 1-58567-011-1.
- ^ Shaw, Stanford Jay; Shaw, Ezel Kural (1977). Pakasaritaan iti Imperio nga Otomano ken Moderno a Turkia; Tomo.1, Imperio iti Gazis. ti pannakabangon ken panakaawan ti Imperio nga Otomano, 1280–1808. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.
- ^ a b "Panagpangato ti Turkia ken Rusia". Stratfor. 2009-03-17. Naala idi 2011-08-21.
- ^ "Ti Turkia ngata ket Taudan itif Stabilidad ti Tengnga a Daya?". heptagonpost.com. 2010-12-18. Naala idi 2011-05-16.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Turkia iti Wikimedia Commons
- Turkia
- Baybay Eheo
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Nangisit
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Akindaya nga Europa
- Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo
- Eurasia
- Dagiti pagilian idiay Europa
- G20 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti estado ti Moderno a Turko
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1923
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia


text:
Paraguay
Nagsasabtan: 23°S 58°W / 23°S 58°W
Ti Paraguay (Espaniol: [paɾaˈɣwai]; Guarani: Paraguái [paɾaˈɣwaj]), opisial a ti Republika ti Paraguay (Espaniol: República del Paraguay, Guarani: Tetã Paraguái), ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay sentral nga Abagatan nga Amerika, bineddengan daytoy babaen ti Arhentina iti abagatan ken abagatan a laud, ti Brasil iti daya ken ti amianan a daya, ken ti Bolivia iti amianan a laud. Ti Paraguay ket mabirukan kadagiti bangkag ti Karayan Paraguay, nga agayus babaen ti tengnga ti pagilian manipud iti amianan aginggana iti abagatan. Gapu ti sentral a lokasionna idiay Abagatan nga Amerika, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan a kas Corazón de América ("Puso ti Amerika").[7]
Dagiti indihenio a Guaraní ket nagtataengdan idiay Paraguay para kadagiti saan a nabibiit ngem milenio sakbay a naparukma ti teritorio babaen dagiti Espaniol idi maika-16 a siglo. Dagiti nagtataeng nga Espaniol ken dagiti mision ti Hesuita ket nangipayammoda iti Kristianidad ken Espaniol a kultura iti rehion. Ti Paraguay ket adda idi iti patingga ti ruar iti imperio a kolonia ti Espania, nga addaan laeng kadagiti bassit nga urbano a sentro ken dagiti agtataeng. Kalpasan ti wayawaya manipud iti Espania idi 1811, ti Paraguay ket tinurayan idi babaen dagiti diktador a nangisayangkat kadagiti annuroten ti pannakaisinsina ken protektionista.
Kalpasan iti didigra a Gubat ti Paraguay (1864–1870), ti pagilian ket nakapukaw iti 60 aginggana iti 70 a porsiento iti populasionna babaen ti gubat ken sakit, ken agarup a 140,000 kuadrado kilometro (54,054 sq mi) iti teritoriona iti Arhentina ken Brasil. Babaen iti maika-20 a siglo, ti Paraguay ket nagtultuloy a nagib-ibtur kadagiti nagsasaruno nga autoritariano a gobierno, ken nagbanagan iti turay ni Alfredo Stroessner, a nangidaulo iti kapautan a diktadura ti militar iti Abagatan nga Amerika manipud idi 1954 aginggana idi 1989. Isu ket naparmek iti maysa a kudeta iti militar, ken dagiti nawaya nga adu partidona a panagbubutos ket immuna a naurnos ken natengngel idi 1993. Kalpasan ti maysa a tawen, timmipon ti Paraguay iti Arhentina, Brasil ken Uruguay a nagpundar iti Mercosur, ti rehional a panagtitinulngan iti ekonomia.
Manipud idi 2009, ti populasion ti Paraguay ket nakarkulo iti agarup a 6.5 a riwriw, kaaduan ket naikonsentrado iti rehion ti abagatan a daya ti pagilian. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Asunción, a ti metropolitano a lugar ket pagtaengan dagiti gangani a pagkatlo a populasion ti Paraguay. No maigiddiat kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, ti indihenio a pagsasao ken kultura ti Paraguay, ti Guaraní, ket agtultuloy a kaaduan a makaimpluensia. Kadagiti tunggal maysa a senso, dagiti agtataeng ken kaaduanda a mangibaga kaniada a kas mestiso, ken mangipaltiing daytoy kadagiti tawen a pannakiasawa kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko. Ti Guaraní ket mabigbig a kas maysa nga opisial a pagsasao ken kakuyogna ti Espaniol, ken dagitoy dua a pagsasao ket adu a naisasao iti pagilian.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti bangir ti eskudo ti Paraguay:
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Paraguay a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- ^ a b c d "Paraguay". International Monetary Fund. Naala idi 20 Abril 2012.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 18 Hulio 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Paraguay – Constitution, Article 140 About Languages". International Constitutional Law Project. Naala idi 3 Disiembre 2007. (see translator's note)
- ^ "8 LIZCANO" (PDF). Convergencia.uaemex.mx. Naala idi 5 Oktubre 2012.
- ^ "Paraguay, corazón de América (1961)". Internet Movie Database. Naala idi 5 Oktubre 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Paraguay iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Paraguay manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Nailian a Departamento ti Turismo (iti Espaniol)
- Paraguay manipud iti Encyclopædia Britannica
- Paraguay a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Paraguay iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Paraguay iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Bariweswes ti Paraguay manipud iti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Paraguay
- Paraguay
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mercosur
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1811
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Asia
Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% of iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.[3]
Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit.[4][5] Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.
No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia.[6] Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.
Dagiti linaon
- 1 Panangipalawag ken dagiti pagbeddengan
- 2 Pakasaritaan
- 3 Politikal a heograpia
- 4 Dagiti nagibasaran
- 5 Bibliograpia
- 6 Adu pay a mabasbasa
- 7 Dagiti akinruar a silpo
Panangipalawag ken dagiti pagbeddengan[urnosen | urnosen ti taudan]
Sistema ti tallo a kontinente ti Griego[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Europa ket historikalen a naikeddeng babaen dagiti Europeano laeng.
Ti orihinal a panangigiddiat ti nagbaetan dagitoy dua ket inaramid idi dagiti taga-ugma a Griego. Inusarda ti Baybay Eheo, ti Dardanelos, ti Baybay ti Marmara, ti Bosporo, ti Baybay Nangisit, ti Kipet Kerch, ken ti Baybay ti Azov a kas pagbeddengana nagbaetan ti Asia ken Europa. Ti Nilo ket masansan idi a naus-usar a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Aprika (kalpasanna ket tinawagan iti Libia), urayno adda met dagiti Griego a heograpo a nangisingasing a ti Baybay Nalabbasit ket mangporma iti nasaysayaat a pagbeddengan.[7] Ti Kanal Darius iti baetan ti Nilo ken ti Baybay Nalabbasit ket nangipakaammo iti adu a panaggigiddiat iti kapanunotan. Bababen ti Imperio a Romano, ti Karayan Don a mangibus iti Baybay Nangisit ket isu idi ti akinlaud a pagbeddengan ti Asia. Daytoy idi ti akin-amianan unay a madaliasat a punto iti aplaya ti Europa. Idi maika-15 a siglo ti Baybay Nalabbasit ket naipatakder a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Aprika ken ti Asia, ken isu ti daytoy ti nangsukat iti Nilo.[7]
Pagbeddenagn ti Asia–Europa[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Don ket nagbalin a saan a nasayaat kadagiti akin-amianan a Europeano idi ni Pedro ti Natan-ok, ari ti Turay ti Rusia, idi inabakna dagiti kasuppiat a panagtunton ti Suesia ken ti Otomano nga Imperio kadagiti akindaya a daga, ken dagiti naarmasan a resistansia babaen dagiti tribu ti Siberia, ket nagsentisado ti baro a Ruso nga Imperio a nangipaatiddog idiay Banbantay Ural ken iti labesna, ket napundar idi 1721. Ti nangruna a heograpikal a teorista ti imperio ket pudno idi a ti dati a Sueko a balud ti gubat, a natiliw idiay Gubat ti Poltava idi 1709 ken naidutok iti Tobolsk, nga isu idiay ket naikameng iti taga-Siberia nga opisial a ni Pedro, ni Vasily Tatishchev, ken napalubosan iti nawaya a panagaramid kadagiti panagadal iti heograpia ken antropolohia iti panangisagana iti masakbayan a libro.
Idiay Suesia, iti lima a tawen kalpasan ti ipupusay ni Pedro, idi 1730, ni Philip Johan von Strahlenberg ket nangipablaak ti baro nga atlas a nangsisingsingasing a dagiti Ural a kas ti pagbeddengan ti Asia. Nagay-ayat met dagiti Ruso iti daytoy a konsepto, gapu ta mangpalubos met kaniada ti indentidadda a Europa iti heograpia. Inrangarang ni Tatishchev nga isu ket nangisingasing ti kapapunotan kenni von Strahlenberg. Ti naudi a naibaga ket nangisingasing a ti Karayan Emba a kas ti akinbaba a pagbeddengan. Kadagiti napalabas a siglo adda met dagiti nadumaduma a naaramid a singasing aginggana idi ti Karayan Ural ket nagballigi idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti pagbeddengan ket naiyalisen babaen ti puersa manipud iti Baybay Nangisit idiay Baybay Kaspio kadagiti proyekto ti Karayan Ural.[8] Kadagiti mapa iti dayta a paset ti panawen, ti Transkaukasia ket naibilbilang idi a kas Asia. Ti pannakainkorporado ti kaaduan iti rehion iti Kappon ti Sobiet ket natarawidwidan a nangiduron kadagiti pannakaimatangan ii pagbeddengan iti abagatan. Dagiti kultura ti Asia ket awan ti palubos a panangibaga iti daytoy a sistema iti panangikeddeng kadagiti maipagpagarup a pagbeddengan a mangisina kaniada iti Europa.
Pagbeddengan ti Asia–Oceania[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken ti nalukay ti pannakaipalawagna a rehion ti Oceania ket kadawyan a naikabil idiay Purpuro Malayo. Dagiti termino ti Abagatan a daya nga Asia ken Oceania, a naparnuay idi maika-19 a siglo, ket addan kadagiti adu nga aggigiddiat a heograpiko a kaibuksilan manipud idi pannakaparnuayda. Ti kangrunaan a banag iti panangikeddeng no ania nga is-isla iti Pupuro Malayo iti Asia ket ti ket ti pakabirukanen dagiti kolonial a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio idiay (saan amin nga Europeano). Ni Lewis ken ni Wigen ket nangiyunay-unay, a "Ti pannakaiyak-akikid ti 'Abagatan a daya nga Asia' kadagiti agdama a pagbeddenganna ket isu idi ti nain-inut a proseso."[7]
Agdama a panangipalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti heograpikal nga Asia ket ti kultural nga artipakto dagiti pinarnuay ti Europeano iti lubong a naipang-al kadagiti sabali a kultura, ti maysa a saan nga umiso a konsepto a gapuanan ti endemiko a kontension no ania ti kaibuksilanna. Ti Asia ket dakdakkel ken ad-adu a nadumaduma iti kultura ngem ti Europa.[9] Daytoy ket saan a husto a maitunos kadagiti kultural a pagbeddengan kadagiti bukodna a nadumaduma a kita ti konstituente.[10]
Manipud idi panawen ni Herodotus ti minoridad kadagiti heograpo ket nanglikud iti sistema ti tallo a kontinente (Europa, Aprika, Asia) kadagiti batayan nga awan wenno awan ti adu a pisikal a panagsisina kaniada.[6]Kas pagarigan, ni Apo Barry Cunliffe, ti emeritus a propesor ti Europeano nga arkeolohia idiay Oxford, ket nangibagbaga a ti Europa ket heograpiko ken kultura laeng a "ti akinlaud a nayon ti kontinente ti Asia".[11] Iti heograpia, ti Asia ket isu ti nangruna nga akindaya a konstituente ti kontinente ti Eurasia a ti Europa ti akin-amianan a laud a peninsula ti masa ti daga – wenno ti Apro-Eurasia; iti heolohia, ti Asia, Europa ken ti Aprika ket mangbukel ti agmaymaysa nga agtultuloy a masa ti daga (malaksid ti Kanal Suez) ken makibinningay ti sapasap a samang ti kontinente. Gangani amin ti Europa ken ti kaaduan a paset ti Asia ket mabirukan iti Eurasiano a Plata, a naisilpo iti abagatan babaen ti Arabiano ken Indiano a Plata ken kakuyogna ti akinadaya unay a paset ti Siberia (daya ti Kabambantayan Chersky) iti Plata ti Amianan nga Amerika.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pakasaritaan ti Asia ket mabalin a makita a kas dagiti naisangayan a pakasaritaan iti nadumaduma a kaarrubayan dagiti rehion ti aplaya: ti Daya nga Asia, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken ti Tengnga a Daya, a naisilpo babaen ti akin-uneg a masa dagiti estepa ti Sentral nga Asia.
Ti aplaya a kaarrubayan ket pagtaengan kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion iti lubong, ti tunggal maysa kaniada ket nagpadpadur-as iti likmut dagiti nalames a ginget ti karayan. Dagiti sibilisasion idiay Mesopotamia, ti Ginget Indus ken ti Huanghe ket makibinningay kadagitoy a pannakaipada. Dagitoy a sibilisasion ket mabalin a nakisinnukatda kadagiti teknolohia ken dagiti kapanunotan a kas ti matematika ken ti pilid. Dagiti dadduma pay a parnuay, a kas ti panagsurat, ket mabalin nga indibidual a napadur-as iti tunggal maysa a lugar. Dagiti siudad, dagiti estado ken dagiti imperio ket napadur-as kadagitoy a tanap.
Ti sentral a rehion ti estepa ket nabayagen a natagtagitao babaen dagiti aksaksakay ti kabalio a nomado a makaabot kadagiti amin a lugar ti Asia manipud kadagiti estepa. Ti kasapaan a postulado a panagpadakkel iti ruar ti estepa ket dagiti Indo-Europeano, nga isuda ket nangiwarwaras dagiti pagsasaoda idiay Tengnga a Daya, Abagatan nga Asia, ken dagiti pagbeddengan ti Tsina, kadagiti nagtaengan dagiti Tokario. Ti akin-amianan unay a paset ti Asia, a mairaman iti kaaduan ti Siberia, ket kaaduan idi a saan a maserrekan babaen dagiti nomado ti estepa, gapu kadagiti napusek a kabakiran, klima ken tundra. Dagitoy a lugar ket nabatbati a manmano laeng a natagtagitao.
Ti sentro ken ti kaarrubayan ket kaaduan a naisinsina babaen dagiti bantay ken dagiti desierto. Dagiti bantay ti Kaukaso ken Himalaya ken dagiti desierto ti Karakum ken Gobi ket nangporma kadagiti paglappedan a narigat laeng a maballasiw dagiti agsaksakay iti kabalio iti estepa. Bayat a dagiti agtataeng iti siudad ket nasaysayaatanda iti teknolohia ken iti sosial, kadagiti adu a kaso marigatanda unay mangsalknib kadagiti aspeto ti militar kadagiti grupo ti aksaksakay manipud iti estepa. Nupay kasta, dagiti tanap ket awan unay ti makaanay a karuotan a mangsuporta iti dakkela pursa dagiti agkabkabalio; para iti daytoy ken dagiti sabali a rason, dagiti nomado ket pinarukmada ti Tsina, India, ken ti Tengnga a Day ken kaaduan a nangamponda idi iti lokal ken dagiti nabakbaknang a kagimongan.
Ti Islamiko a Kalipato ket innala ken tinurayanna met ti Tengnga a Daya ken ti Sentral nga Asia idi las-ud dagiti panagrukma ti Muslim iti maika-7 a siglo. Ti Mongol nga Imperio ket pinarukmana ti dakkel a paset ti Asia idi maika-13 a siglo, ti maysa a lugar a gumay-at manipud idiay Tsina aginggana idiay Europa. Sakbay ti panagraut dagiti Mongol, Songa Tsina ket naireporta nga addaan kadagiti agarup a 120 a riwriw nga umili; ti senso idi 1300 a sinaruno ti panagraut ket nangireporta ti agarup a 60 a riwriw a tattao.[13]
Ti Nangisit a Patay, ti maysa kadagiti kakaruan a pandemia iti pakasaritaan ti tao, ket naipagpagarup a nagtaud kadagiti namaga a tanap ti sentral nga Asia, nga idiay ket napan idiay igid ti Kalsada Seda.[14]
Ti Ruso nga Imperio ket nangrugi a nagpadakkel idiay Asia manipud idi maika-17 a siglo, ken kanungpalan a nagtengngel iti amin a Siberia ken ti kaaduan ti Sentral nga Asia babaen ti patingga ti maika-19 a siglo. Ti Otomano nga Imperio ket tinengngelna ti Anatolia, ti Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika ken dagiti Balkan manipud idi maika-16 a siglo ken ti masakbayan. Idi maika-17 a siglo, ti Manchu ket pinarukmana ti Tsina ken binagonna ti Qing a Dinastia. Idi maika-16 a siglo, ti Islamiko a Mughal nga Imperio ket tinengngelna iti kaaduan ti India.
Politikal a heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ National Geographic Family Reference Atlas of the World. Washington, D.C.: National Geographic Society (U.S.). 2006. p. 264.
- ^ "Continents of the World". The List. Worldatlas.com. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 22 Hulio 2011. Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ "Like herrings in a barrel". The Economist. The Economist online, The Economist Group (Millennium issue: Population). 23 Disiembre 1999..
- ^ "Asia". eb.com, Encyclopædia Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. 2006.
- ^ National Geographic Atlas of the World (maika-7 nga ed.). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2. "Europe" (pp. 68–9); "Asia" (pp. 90–1): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
- ^ a b "Asia". AccessScience. McGraw-Hill. Naala idi 26 Hulio 2011.
- ^ a b c Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 36–37
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9
- ^ Schwartz, Benjamin (Disiembre 2008). "Geography Is Destiny". The Atlantic. Atlantic Magazine.
- ^ ANCIENT SILK ROAD TRAVELLERS
- ^ Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.
- ^ "BBC – History – Black Death". BBC. 17 Pebrero 2011.
- ^ Ti Azerbaijan ket transkontinental a pagilian.
- ^ Ti Georgia ket transkontinental a pagilian.
- ^ Rehion ti Akindaya a Trasia ti Turkia idiay Europa. Isu a ti Turkia ket transkontinental a pagilian.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Lewis, Martin W.; Wigen, Kären (1997). The myth of continents: a critique of metageography. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-20743-2.
- Ventris, Michael; Chadwick, John (1973). Documents in Mycenaean Greek (2nd nga ed.). Cambridge: University Press.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Higham, Charles. Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004.
- Kamal, Niraj. "Arise Asia: Respond to White Peril". New Delhi:Wordsmith,2002, ISBN 978-81-87412-08-3
- Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. Encyclopaedia of Asian Culture and Society. New Delhi: Anmol Publications, 1999.
- Levinson, David, and Karen Christensen. Encyclopedia of Modern Asia. New York: Charles Scribner's Sons, 2002.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Asia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Asia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- "Display Maps". The Soil Maps of Asia. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. Naala idi 26 Hulio 2011.
- "Asia Maps". Perry-Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 18 Hulio 2011. Naala idi 20 Hulio 2011.
- "Asia". Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. Naala idi 26 Hulio 2011.
- Bowring, Philp (12 Pebrero 1987). "What is Asia?". Eastern Economic Review. Columbia University Asia For Educators. 135 (7).


text:
Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo
The Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo (IUCN, International Union for Conservation of Nature, iti Ingles) ken sangalubongan a gunglo a mangiregget ti panagbiruk ti "pragmatiko a solusion kadagiti kangrunaan a parikut iti enbironmento ken panagdur-as".[1] Ti gunglo ket nangipablaak iti Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan, a mangusig dagiti kasasaad dagiti sebbanagan.[2]
Ti IUCN ket suportaranna dagiti sientipiko a panagsukisok, mangtaripato kadagiti sangalubongan a gandat ken mangiyeg ti panagkakadua dagiti gobierno, dagiti di gobierno a gunglo, dagiti ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti kompania ken dagiti lokal a komunidad tapno mangparang-ay ken mangisayangkat ti annuroten. Ti IUCN ket isu ti kadaanan ken kadakkelan nga enbironmental a network iti lubong—ti demokratiko a pannakaikameng ti kappon nga addaan kadagiti ad-adu ngem 1,000 gobierno ken di gobierno a gunggunglo, ken gangani a 11,000 kadagiti sientista a boluntario kadagiti ad-adu ngem 160 a pagilian. Ti obra ti IUCN ket sinuportaran babaen ti ad-adu ngem 1,000 a propesional nga empleado kadagiti 60 nga opisina ken ginasut a kakadua iti publiko, saan a gobierno a gunglo ken dagiti pribado a sektor iti lawlaw ti lubong. Ti kuartel ti Kappon ket mabirukan idiay Gland, Suisa, idiay asideg ti Hinebra.[1]
Ti naibagbaga a bision ti IUCN ket "ti nalinteg a lubong a mangipatpateg ken mangaywan ti katutubo". Ti gandatna ket ti "mangimpluensia, mangawis ken tumulong kadagiti kagimongan iti amin a lubong tapno mangaywan ti katutubo ken mangisigurado a ti ania man a panagusar kadagiti masna a rekurso ket maiparbeng ken ekolohiko a matalinaay".[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "International Union for Conservation of Nature". iucn.org. IUCN. Naala idi 20 Mayo 2010.
- ^ "Planet Of No Apes? Experts Warn It's Close". cbsnews.com. CBS News Online. 12 Septiembre 2007. Naala idi 22 Marso 2008.
- ^ "About IUCN". iucn.org. IUCN. Naala idi 28 Agosto 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sangalubongan a Kappon para iti Konserbasion ti Katutubo iti Wikimedia Commons


text:
Estado ti Mehiko
Ti Estado ti Mehiko (Espaniol: Estado de México, panangibalikas: [esˈtaðo ðe ˈmexiko] ( denggen)) ket maysa kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ti kaaduan ti populasion, ken ti pay kapusekan ti populasion nga estado. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 125 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Toluca de Lerdo.
Ti Estado ti Mehiko ket masansan a naipangyababa iti "Edomex" manipud iti Estado de México iti Espaniol, tapno mailasin daytoy manipud ti nagan ti napno a pagilian. Daytoy ket mabirukan idiay Abagatan-Tengnga a Mehiko. Daytoy ket beddengan babaen dagiti estado ti Querétaro ken Hidalgo iti amianan, ti Morelos ken Guerrero iti abagatan, ti Michoacán iti laud, ti Tlaxcala ken Puebla iti daya, ken palikmutanna kadagiti tallo a bangir ti Siudad ti Mehiko (ti dati a Pederal a Distrito).
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Estado ti Mehiko iti Wikimedia Commons
Datos ti heograpia a mainaig iti Estado ti Mehiko iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol)—Website ti Estado ti Mehiko


text:
Pagsasao a Hawayano
Ti pagsasao a Hawayano[4] (Hawayano: ʻŌlelo Hawaiʻi ket ti pagsasao a Polinesio a mangala ti nagan iti Hawaiʻi, ti kadakkelan nga isla iti tropikal a purpuro ti Amianan a Pasipiko nga idiay met ti nakapadur-asanna. Ti Hawayano, kakuyogna ti Ingles, ket isu ti opisial a pagsasao ti estado ti Hawaii. Inpundar babaen ni Ari Kamehameha III ti immuna a batay-linteg ti pagsasao a Hawayano idi 1839 ken 1840.
Gapu kadagiti nadumaduma a rason, a mairaman ti lehislasion ti teritorio a mangitakder ti Ingles a kas ti opisial a pagsasao kadagiti eskuela, ti bilang dagiti patneng nga agsasao ti Hawayano ket nagin-inut a bimmassit idi las-ud ti paset ti panawen manipud kadagiti tawen ti 1830 aginggana kadagiti tawen ti 1950. Ti Hawayano ket sinukatanen babaen ti Ingles iti innem kadagiti pito a matagtagitao nga isla. Idi 2001, dagiti patneng nga agsasao iti Hawayano ket nagdagup iti basbassit ngem 0.1% iti dagup a populasion ti estado. Nadanagan met dagiti lingguista ti pakaikarian iti daytoy ken dagiti dadduma a madangran a pagsasao.[5][6]
Urayno kasta, mamipud iti circa 1949 aginggana iti agdama ng aaldaw, adda metten nagin-inut nga iyaadu iti panangikaskaso ken iti panangiragpat iti pagsasao. Ti publiko a panangitinep ti pagsasao a Hawayano kadagiti pasakbay iti panageskuela a tinawtawagan iti Pūnana Leo ket nairugida idi 1984; dagiti dadduma pay a panagitinep nga eskuela ket simmaruno kalpasan dayta. Dagiti immuna nga estudiante a nangrugi iti panangitinep a pasakbay iti panageskuela ket nagtuposda itan iti kolehio ken adu metten dagiti nalaing nga agsao iti Hawayano. Inako ti pederal a gobierno daytoy a panagdur-as. Kas pagarigan, ti Hawaiian National Park Language Correction Act ti 2000 ket binaliwanna dagiti nagan dagiti nadumaduma a nailian a parke idiay Hawaiʻi, ken nagiyalalagad daytoy iti panangiletra iti Hawayano.[7]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lyovin (1997:258)
- ^ U.S. Census (2010)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Hawaiian". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Pagsasao a Hawayano". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 210. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ kitaen ti (Hinton & Hale 2001)
- ^ "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii". National Archives and Records Administration.
- ^ Hawaiian National Park Language Correction Act of 2000 (S.939)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ulukau – Elektroniko a biblioteka ti Hawaii, mairaman dagiti diksionario ti Ingles/Hawayano
- Listaan dagiti bokabulario ti Hawayano


text:
Sagada-Nov. 27-Naurnong dagiti naasa nga women leaders ken trainers ti babbai iti Sagada ken Bontoc Mt. Province idiay third floor ti Dalican Restaurant ditoy Sagada idi kalman, Nov. 26 para iti panagevaluate kadagiti skills ken kaamuan nga inadal da.
Dagiti series of trainings ket naiprogram nga maiyaramid iti uneg ti 2 a tawen, nairugi idi January 2012 ken malpas no December 2013.
Dagitoy nga trainings ket proyecto ti Asia Indigenous People’s Program nga ipatpatungpal ti Cordillera women’s Action, Education, research Center (CWAERC) nga nakabase idiay Baguio, Kapartner da ti Tangguyob people’s Center nga nakabase ditoy Sagada
Ti sinmangpet nga evaluator ket ni Vasuki Jeyasankar, Maysa isuna nga consultant ti Women’s rights ang gender, nga nakabase idiay Batticaloa, Sri Lanka.
Segun kinni Vasuki, Naragsak isuna nga nangsabat kadagiti napanday nga women leaders ken trainers ta nakita na dagiti laing ken kaamuan da babaen iti panagivaluate na kadagitoy. (Igon Doco)
Asia Indigenous People’s Program, Nangivaluate Kadagiti Naasa nga Women Trainers ken Leaders ti Sagada ken Bontoc
Sagada-Nov. 27-Naurnong dagiti naasa nga women leaders ken trainers ti babbai iti Sagada ken Bontoc Mt. Province idiay third floor ti Dalican Restaurant ditoy Sagada idi kalman, Nov. 26 para iti panagevaluate kadagiti skills ken kaamuan nga inadal da.


text:
Umuna a Sangalubongan a Gubat
Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat (WWI) ket maysa idi a sangalubongan a gubat a naipatengnga idiay Europa a nangrugi idi 28 HUlio 1914 ken nagpaut aginggana idi 11 Nobiembre 1918. Daytoy ket kaaduan a naamammon a kas ti Sangalubongan a Gubat wenno ti Nalatak a Gubat manipud idi nangrugi aginggana ti rugi ti Maikadua a Sanglubongan a Gubat idi 1939, ken ti Umuna a Sangalubungan a Gubat wenno Sangalubongan a Gubat I manipud idin. Daytoy ket nangiraman kadagiti amin a nalatak a bileg,[5] a naaramid kadagiti dua nga nagsuppiat a kumaduaan : dagiti Kumaduaan (a naibatay ti Tinallo a Naimbag a nakem ti Nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Rusia) ken dagiti tengnga a bileg (kasisigud a naipatengnga ti lawlaw ti Tinallo a Kumaduaan ti Alemania, Austria-Hungaria ken Italia; ngem, idi ti Austria–Hungaria ket nangala ti panakagura a sumuppiat ti daytoy a tulag, ti Italia ket saan a simrek ti daytoy a gubat).[6] Dagitoy a kimmaduaan ket naurnosda manen (ti Italia ket nakilaban para kadagiti Aliado), ken daytoy ket dimmakkel idi adu pay a pagilian ti simrek ti daytoy a gubat. Iti kumaudianan adda ti sumurok a 70 riwriw a milisia, a mairaman dagiti 60 riwriw nga Europeano, ti naipagaraw iti maysa kadagiti kadakkelan a gubat iti pakasaritaan.[7][8] Adda ti sumurok a 9 riwriw a nakigubgubat idi ti natnatay a kaaduan daytoy ket gapu ti panakasayaat dagiti armas, gapu kadagiti baro a teknolohia, nga awan ti naipada a panagrang-ay ti panagsalaknib wenno mobilidad. Daytoy ket isu ti maikanem a kaaduan dagiti natay a suppiat iti pakasaritaan ti lubong, a naikasiddongan ti dalan para kadagiti nadumaduma a panagbalbaliw ti politika a kasla dagiti rebolusion kadagiti adu a nairaman a pagilian.[9]
Dagiti nabayagan a gapuanan ti gubat ket mairaman dagiti imperialistiko a ganganaet nga annuroten dagiti nalatak a bileg idiay Europa, a mairaman ti Aleman nga Imperio, ti Austro-Hungaro nga Imperio, ti Imperio nga Otomano, ti Ruso nga Imperio, ti Britaniko nga Imperio, ti Pranses a Republika, ken Italia. Ti pannaka-asasinado idi 28 Hunio 1914 ni Arkiduke Franz Ferdinand iti Austria, ti agtawid ti balangat ti Austria-Hungaria, babaen ti maysa a Yugoslabo nationalista idiay Sarajevo, Bosnia ken Herzegovina ket isu idi ti asideg a nangkalbit ti daytoy a gubat. Daytoy ket nagbanagan ti Habsburg nga ultimatum a simmuppiat ti Pagarian iti Serbia.[10][11] Adda dagiti nadumaduma a kimmadduaan a naporma kadagiti napalabas a dekada ket dagidi Ultimatum, isu ngarud a ti uneg dagiti lawas dagiti kangrunaan a bileg ket nakigubgubatdan; babaen kadagiti bukodda a kolonia, iti nabiit dayto a suppiat ket naisaknapen iti lawlaw ti lubong.
Idi 28 Hulio, ti suppiat ket naglukat babaen ti Austro-Hungaro a panag-raut iti Serbia,[12][13] a sinaruno babaen ti Aleman a panag-raut iti Belhika, Luxembourg ken Pransia; ken ti panag-raut ti Ruso iti Alemania. Kalpasan ti panakaipasardeng ti panag-martsa dagiti Aleman idiay Paris, ti Lumaud a Sanguanan ket nagtalinaay ti estatiko a gubat ti panagdadael ti maysa a trinsera a linia a saan a nagbalbaliw aginggan a idi 1917. Idiay Daya, ti Ruso a buyot ket nagballigi a nakilaban kadagiti Austro-Hungaro a puersa ngem naiasanudda manipud idiay Daya a Prusia ken Polonia babaen dagiti buyot ti Alemania. Adda dagiti nainayon a sanguanan ti nalukatan kalpasan ti iseserrek ti Imperio nga Otomano idi 1914, ti Italia ken Bulgaria idi 1915 ken Romania idi 1916. Ti panakarebba idi Marso 1917 ti Ruso nga Imperio , ken ti Rusia ket pinanawanna ti gubat kalpasan ti Oktubre a Rebolusion ti kaladawan dayta a tawen. Kalpasan ti 1918 nga Aleman a panag- iti igid ti lumaud a sanguananraut, dagiti Aliado ket pinasanudda dagiti buyot ti Alemania kadagiti serie ti nagballigi a panag-raut ken dagiti puersa ti Estados Unidos ket nangrugrugida a simrek kadagiti trisera. Ti Alemania, nga adda idi ti bukodna a riribok kadagiti rebolusionario iti daytoy a puntos, ket immannurot a mangisardeng ti pannakilaban idi 11 Nobiembre 1918, a naamammuan kalpasan daytoy ti Panangisardeng ti gubat nga Aldaw. T gubat ket nagpatingnga iti panagballigi para kadagiti Aliado.
Dagiti napasmak idiay balay a sangsanguanan ket nakaariwawada pay a kas dagiti sanguanan ti gubat, gaputa dagiti nakibingbinglay ket pimmadasda a nangipagunay kadagiti katataoanda ket ekonomia a rekurso tapno makilaban ti naindagupan a gubat. Bababen ti gibus ti gubat, uppat kadagti kangrunaan nga imperial a bileg — dagiti Aleman, Ruso, Austro-Hungaro ken Otomano nga imperio — napaawanen. Dagiti simmaruno nga estado dagiti dua nga immuna a naibaga ket napukawanda kadagiti adu a teritorio, bayat a dagiti dua a naududi a naibaga ket sibubukelda a naiwarwar. Ti mapa ti tengnga a Europa ket nailadawan idi kadagiti nadumaduma a babbabassit nga estado.[14] Ti Liga dagitiPagilian ket naporma idi nga adda ti namnama a daytoy ket mangpawil ti sabali a kastoy a suppiat. Ti Europeano a nationalismo a pinarsua babaen ti gubat ken dagiti pannakabingbingay dagiti imperio, dagiti nagbanagan ti pannakaabak ti Alemania ken dagiti parikut ti Tulag iti Versailles ket naipannurotan a gapuanan a kontribusion ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.[15]
Dagiti linaon
- 1 Nagnagan
- 2 Sapasap a pakasaritaan
- 3 Didigra ti Hulio 1914
- 4 Progreso ti gubat
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti akinruar a silpo
Nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idiay Kanada, ti Magasina ti Maclean idi Oktubre 1914 ket kinunana, "Adda dagiti gubat a bukodda a managanan. Daytoy ket ti Nalatak a Gubat."[16] Idi las-ud ti entergubat a paset ti panawen, ti gubat ket kaaduan a tinawtawagan a kas ti Sangalubongan a Gubat ken ti Nalatak a Gubat, kadagiti agsasao ti Inggles a pagilian.
Kalpasan ti isasangbay ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idi 1939, dagiti termino a Sangalubongan a Gubat I wenno ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagbalin a pagalagadan dagitoy, a dagiti Britaniko ken Kanadiano a historiador ket kinaykayatda ti Umuna aSangalubongan a Gubat, ken dagiti Amerikano ti Sangalubongan a Gubat I. Dagitoy dua a termino ket naus-usar pay idi las-ud ti Entregubat a paset ti panawen. Ti termino a "Umuna a Sangalubongan Gubat" ket immuna nga inusar idi Septiembre 1914 babaen ti Aleman a pilosopo a ni Ernst Haeckel, a nangitunton a "awan dudua a ti dalan ken karakter ti nabutbutngan a 'Europeano a Gubat' ... ket agbalinto a ti umuna a sangalubongan agubat iti napno a kapanunotan ti balikas."[17] Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket isu pay ti titulo ti maysa a 1920 a pakasaritaan babaen ti opisial ken agiwarwarnak a ni Charles à Court Repington.
Sapasap a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-19 a siglo, dagiti kangrunaan a bileg ti Europa ket nangiyunayunayda kadagiti pamay-an tapno matalinaay ti balanse tibileg iti amin a Europa, ken isu ti nagbanagan ti kaada ti narikut a network kadagiti panagkakadua ti politikal ken militar iti amin a paset ti kontinente babaen idi 1900.[6] Dagitoy ket nangrugi idi 1815, babaen ti Nasantuan a a Kumadduaan a nagbaetan ti Prusia, Rusia, ken Austria. Kalpasan daytoy, idi Oktubre 1873, ti Kanselor ti Alemania a ni Otto von Bismarck nakitulag iti Liga dagiti Tallo nga Emperador (Alemania: Dreikaiserbund) a nagbaetan dagiti monarkia ti Austria-Hungaria, Rusia ken Alemania. Napaay daytoy a tulagan gaputa ti Austria-Hungaria ken Rusia ket saanda a nagtutulag ti annuroten a maipanggep ti Balkan , daytoy ti nangtunpalan ti pannakaporma ti kumadduaan ti Alemania ken Austria-Hungaria idi 1879 a tinawtawagan ti Dua a Kumadduan. Daytoy ket nakitkita idi a kas pamay-an iti panagsuppiat ti impluensia ti Rusia kadagiti Balkan iti agtultuloy a pannakakapsot ti Otomano nga Imperio.[6] Idi 1882, daytoy a kumadduaan ket naipadakkel tapno mairaman ti Italia a nagtungpalan ti Tinallo a Kumaduaan.[18] Ni Bismarck ket nangiyunay-unay a nagob-obra tapno maipan a kadua ti Rusia ti Alemania tapno maliklikan ti dua ti sanguannna a gubat iti Pransia ken Rusia. Idi naipangato ni Wilhelm II iti trono a kas Emperador ti Alemania (Kaiser), Ni Bismarck ket napilit nga agretiro ken dagiti kumaduaan a sistemana ket nagin-inut napaay ti panakayunay-unayna. Kas pagarigan, ti Kaiser ket nagmadi a mangpabaro ti Panangiseguro manen a Tulag iti Rusia idi 1890. Kalpasan ti dua a tawen, ti Kumadduaan ti Pranko-Ruso ket napirmaan idi tappno mangkontra ti puersa ti Tinallo a Kumadduaan. Idi 1904, Ti Britani aketnangpirma kadagiti serie ti tulagan iti Pransia, ti Entente Cordiale, ken idi 1907, ti Britania ken Rusia ket nagpirmada ti Konbension ti Anglo-Ruso. Bayat a dagitoy a tulagan ken saan a pormal a nakikadua ti Britania iti pransia wenno Rusia, nangaramid daytoy ti pannakabael ti Britaniko iti iseserrek iti masakbayan a suppiat a pakairamanan iti Pransia wenno Rusia, ken ti sistema ti dagiti tulagan ti nagsisilpo a ket naamammuanton a kas ti Triple Entente.[6]
Ti bileg ti ekonomia ken industria ti Alemania ket dimmakkel unayen kaplasan ti panagkaykaysa ket pundasion ti Imperio idi 1871. Manipud idi tawtawen ti 1890, ti gobierno ni Wilhelm II ket nagus-usar iti daytoy a batayan tapno mangiraem kadagiti adu a rekurso ti ekonomia para iti panangipatakder ti Kaiserliche Marine (Imperial a Marina ti Alemania), naipatakder daytoy babaen ni Admiral Alfred von Tirpitz para iti panagsasilsal iti Naarian a marina ti Britaniko para iti supremasia ti marina iti lubong.[19] A kas nagbanagan daytoy, ti tunggal maysa a pagilian ket nagregget a nangipatakder ti nasaysayaat iti termino dagiti puonan a bapor. Ti pannakairugi ti Plantilia:HMS idi 1906, ti Imperio ti Britaniko ket nangipadakkel ti adu a panangatiwna iti Aleman a kasalisalna.[19] Dagiti armas a lumbaan a nagbaetan ti Britania ken Alemania ket nagtungpalan ti pannakaipadakkelna iti amin a Europa, dagiti amin a nangruna a bileg ket nangiraraem kadagiti batayan ti indudtriada a mangipataud kadagiti ramit ken dagiti arama a nasken para iti pan-Europeano a suppiat.[20] Idi baetan ti 1908 ken 1913, ti militar a panaggastos dagiti bileg ti Europa ket dimmakkel babaen ti 50%.[21]
Ti Austria-Hungaria ket nakibinglayda iti didigra ti Bosnia iti 1908–1909 babaen ti opisial a panangikapet ti dati a teritorio ti Otomano iti Bosnia ken Herzegovina, ken sinakopna manipud idi 1878. Daytoy ket nakaungetan ti Pagarian ti Serbia ken ti patronatona, ti Pan-Eslabiko ken Ortodokso a Ruso nga Imperio.[22] Ti politiko a maniobra ti Rusoiti rehion ket nangpaay kadagiti tulagan ti kappia, nangrugrugi idin dagitoy a madaddadael ken naamammuan idi dagitoy a kas "ti polbera ti Europa".[22] Idi 1912 ken idi 1913, ti Umuna a Gubat ti Balkan ket nagbaetan a linabanan idi ti Liga ti Balkan ken ti nagsisina nga Imperio ti Otomano. Ti resultaan ti Tulag ti Londres ket nagpaadu a nangpabassit ti Imperio ti Otomano, ken nangpartuat daytoy ti nawaya nga Estado ti Albania bayat a nangpadakkel daytoy kadagiti tinengtengngel a teritorio ti Bulgaria, Serbia, Montenegro, ken Gresia. Idi rinaut ti Bulgaria ti Serbia ken Gresia idi Hunio 16 1913, nakapukawanna daytoy ti kaaduan ti Macedonia iti Serbia ken Gresia ken ti Akin-abagatn a Dobruja iti Romania iti 33 nga aldaw a Maikadua a Gubat ti Balkan, ken nangpaadu daytoy ti pannkariribok ti rehion.[23]
Didigra ti Hulio 1914[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi Hunio 28 1914, ni Gavrilo Princip, ti maysa nga estudiante a Bosnio a Serbo ken kameng ti Katutubo ti Bosnia, ket pinatayna ti agtawid ti trono ti Austro-Hungaro, a ni Arkhduke Franz Ferdinand ti Austria, idiay Sarajevo, Bosnia.[24] Daytoy ket nangrugian ti maysa a bulan ti diplomatiko a maniobra a nagbaetan ti Austria-Hungaria, Alemania, Rusia, Pransia, ken Britania a tinawtawagan ti Didigra ti Hulio. Ti panagayat ti pnangipatingga ti pannakibiang ti Serbia idiay Bosnia – ti Nangisit nga Ima ket nangited kenni Princip ken dagiti grupona kadagiti bomba ken dagiti pistola, inadalnda, ken tinulonganda a bimmallasiw iti pagbeddengan, ken dagiti Austriano ket hustoda anamatmati a dagiti opisial ti Serbia ken dagiti opisial ket nairamramanda[25] – Ti Austria-Hungaria ket nangipatulod ti Hulio nga Ultimatum iti Serbia, dagitoy idi dagiti sangapulo a serie dagiti demanda a naigaggagara a saan a mabalin nga awaten , ken naikeddeng a mangkasir ti gubat iti Serbia.[26] Idi nakitulag laeng ti Serbia kadagiti walo a demanda, ti Austria-Hungaria ket nangirangaran ti gubat idi Hulio 1914. Ni Strachan ket nangisuppia, a "No man daytoy ket ekuiboko ken nasapa a sungbat babaen ti Serbia ken makaaramid ti giddiatan ti panagkukua ti Austria-Hungaria ket madudua. Ni Franz Ferdinand ket saan idi a kita ti personalidad a nagay-ayat ti kinadayeg, ken ti pannkapaayna ket saan a nangipakita ti nakaro a panagladingit ti imperio".[27]
Ti Imperio ti Ruso, ket saan a nagay-ayat a mangpalubos ti Austria-Hungari a mangikkat ti impluensia kadagiti Balkan, ken ti panagsuporta ti napauten a Serbo a prodihia , ti Rusia ket nagbilbilin ti mobilisasion kalpasan ti maysa ng aladaw.[18] Ti Imperio ti Alemania ket naggunay met idi Hulio 30 1914, a nnagisagsagana mangipakat ti "Plano Schlieffen", a nangiplano ti napardas, ken dakkel a panagraut iti Pransia tapno mangikkat ti buyot ti Pransia, ken agsikko a mapan iti daya ken mangsuppiat iti Rusia. Ti Gabineta ti Pransia ket nanglikud ti presion ti miltar ti dagus a panaggunayna, ken nagbilin ti panagsubli kadagiti tropana iti 10 km manipud ti pagbeddengan tapno maliklikan ti insidente. Ti Pransia ket naggunay laeng idi rabii ti Agosto 2, idirinaut ti Alemania tiBelhika ken rinautna dagiti tropa ti Pransia. Ti Alemania ket nangirangarang ti gubat iti Rusia iti isu met laeng nga aldaw.[28] Ti Britania ket nangirangarang ti gubat iti Alemania idi Agosto 4 1914, kalpasan ti maysa a "saan a nasayaat a sungbat" iti Britaniko nga ultimatum a nasken a matalinaay neutral ti Belhika[29].
Progreso ti gubat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti lukat dagiti panaggugura[urnosen | urnosen ti taudan]
Pannaka-allilaw ti Tengnga a Bilbileg[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti estratehia ti Tengnga a Bilileg ket nakasagaba kadagiti di nasayaat a komunikasion. Ti Alemania ket nangikari a mangsuporta ti panagraut ti Austria-Hungaria iti Serbia, ngem ti panangipatarus ti kaibuksilanna daytoy ket adu ti naggigiddiatanna. Dagiti dati a nasubokan a plano a ti panangipan kadagiti tropa ket nabaliwan idi kasapaan ti 1914, ngen dagiti sukat ket saan pay a nasubokan kadagiti panagsanay. Dagiti daulo ti Austro-Hungaro ket namatmatida a ti Alemania ket kallubanna ti akin-amianan a pagbeddenganna iti Rusia.[30]Nupay kasta, ti Alemania ket nakitkitana ti Austria-Hungaria ket kaaduan a mangidagus kadagiti tropana a mangsuppiat iti Rusia, bayat a mangidatar iti Pransia. Daytoy a pannaka-allilaw ket nangpilit ti Buyot ti Austro-Hungaro a mangbingay kadagiti puersana kadagiti sanguanan a baetan ti Russia ken Serbia.
Idi Septiembre 9 1914, ti Septemberprogramm, ti mabalin a plano a nangisalaysay ti naisangyan a gandat ti gubat ti Alemania ken dagiti kondison a susukimaten ti Alemania a mangpapilit kadagiti Bileg ti Kumadduaan, ket inwaragawag idi babaen ti Kanselor ti Alemania, a ni Theobald von Bethmann-Hollweg ngem daytoy ket saan nga opisial a naampon
Dagiti kampania ti Aprika[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti immununa a panaglalaban iti gubat ket nakairamanna ti Britaniko, Pransia, ken dagiti kolonial a puersa ti Aleman idiay Aprika. Idi Agosto 7, dagiti tropa ti Pransia ken Britania ket rinautda ti Alemani a protektorado ti Togoland. Idi Agosto 10, dagiti puersa ti Alemania idiay Abagatan a laud nga Aprika ket rinautda ti Abagatan nga Aprika; dagiti naiwarwara ken narungsot a pannakilablaban ket nagtultuloy kadagiti nabati a paset a panawen ti gubat. Dagiti kolonial a puersa ti Alemania idiay Daya nga Aprika ti Alemania, nga indauluan babaen ni Koronel Paul von Lettow-Vorbeck, ket nakilabanda iti maysa a kampania ti gerila a pannakigubatan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken simmukoda laeng kalasan ti dua a lawak idi naipakat ti panagsardeng ti gubat idiay Europa.[31]
Kampania ti Serbia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Austria ket nagraut ken kinalabanna ti buyot ti Serbia idiay Gubat ti Cer ken ti Gubat ti Kolubara idi rugi ti Agosto 12. Kalpasan dagiti dua a lawas, dagiti panagraut ti Austria ket naipasanod nga adu dagiti napukpukaw, daytoy ti nangmarka kadagiti adu nga immuna a panagballigi iti gubat dagiti Kumadduaan ken nangpukaw ti namnama ti napardas a panagballigi ti Austro-Hungaro. A kas nagbanagan daytoy, ti Austria ket napilitan a nangibati ti dakkel a puersa iti sanguanan ti Serbia, isu daytoy ti nangpakapsot kadagiti ganetgetna a sumuppiat iti Rusia.[32] Ti panangabak ti Serbia iti Austro-Hungaro a panagraut idi 1914 ket mangiraman kadagiti nangruna a panangatiw a panagballigi iti naudi a siglo.[33]
Dagiti puersa ti Alemania idiay Belhika ken Pransia[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi rugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti buyot ti Alemania ket nangitungpal ti nabaliwan a bersion ti Plano Schlieffen. Daytoy ket nangimartsa kadagiti buyot ti Alemania idiay neutral a Belhika ken idiay Pransia, sakbay a nagsikko nga agpa-abagatan tapno palikmutanna ti buyot ti Pransia idiay pagbeddenagn ti Alemania.[10] Gaputa ti Pransia ket nangirangarang nga isu ket "adaan ti waya nga agtignay iti kaso a makiginnubat ti Alemania ken Rusia", ti Alemania ket nagur-uray ti posibildad ti maysa a panagraut iti Pransia iti maysa asangaunan ken babaen iti Rusia iti sabali pay a sanguanan. Tapno masabat iti kastoy a senario, ti Plano Schlieffen ket nangibagbaga a ti Alemania ket nasken a napardas nga abakenna ti Pransia (a kasla iti napasamak iti Gubat ti Pranko-Prusia iti 1870–71). Daytoy ket nangisingsingasing pay a tapno maulit ti napardas a panagballigi idiay laud, ti Alemania ket nasken a saan nga agraut babaen ti narigat a langa ti daga iti Alsace-Lorraine (nga addaan ti dagus a pagbeddenagan itilaud ti karayan Rin), embes ket ti kapanunotan ket ti mangpadas a pardasan a lappedan ti Paris manipud ti Kanal Inggles ken ti panagtulong ti Britaniko, ken alaenna ti Paris, ken isunto daytoy ti kanungpalan ti panangabak ti gubat. Dagiti buyot ket maiyakarto idiay daya tapno sabtenna ti Rusia. Namatmatida a ti Rusia ket makasapul ti nabayag a paset ti panawen ti mobilisasion sakbay nga agbalin nga agpayso a mangpangta kadagiti Tengnga a Bileg.
Ti laeng adda a plano ti Alemania para iti animan a gubat ket dagiti panagmartsa dagiti buyot ti Alemania idia Belhika. Ti Alemania ket kinaykayatna nga a nawaya makuyogan a mapan idiay Bekhika (ken kasisigud pay nga idiay Olanda, ken plano a linikudan ni babaen ni Kaiser Wilhelm II) tapno rautenna ti Pransia. Ti neutral a Belhika ket linikudanna daytoy a kapanunotan, isunga dagiti Aleman ket nangikeddeng nga embes a mangraut babaen idiay Belhika. Ti Pransia ket kinayatna met nga iyakar dagiti puersana idiay Belhika, ngem dati a saan a kinayat Belhika daytoy a "singasing", iti namnama a maliklikan ti aniaman a gubat iti daga ti Belhika. Iti kanungpalanna, kalpasan ti panagraut ti Alemania, ti Belhika ket pimmadas a nangitipon ti buyotna iti buyot ti Pransia (ngem ti dakkel a paset ti buyot ti Belhika ket nagsanod idiay Antwerp nga idiay ti nakapilitanda a simmuko idi napukawen ti amin a namnama iti tulong).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Tucker & Roberts 2005, p. 273
- ^ "Dagiti Estadistika ti Nalatak a Gubat ti Buyot ti Britaniko". 1914-1918.net. Naala idi 2011-12-13.
- ^ Dagiti bilang ket para iti Imperio iti Britania
- ^ Dagiti bilang ket para iti Metropolitan a Francia ken kol-kolonia.
- ^ Willmott 2003, pp. 10–11
- ^ a b c d Willmott 2003, p. 15
- ^ Keegan 1988, p. 8
- ^ Bade & Brown 2003, pp. 167–168
- ^ Willmott 2003, p. 307
- ^ a b Taylor 1998, pp. 80–93
- ^ Djokić 2003, p. 24
- ^ Evans 2004, p. 12
- ^ Martel 2003, p. xii ff
- ^ Keegan 1988, p. 7
- ^ Keegan 1988, p. 11
- ^ See "great, adj., adv., and n." iti Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga edision, 1989; online a bersion Marso 2012)
- ^ Shapiro 2006, p. 329 a naidakamat ti iti reporta idiay The Indianapolis Star, 20 Septiembrer 1914
- ^ a b Keegan 1998, p. 52
- ^ a b Willmott 2003, p. 21
- ^ Prior 1999, p. 18
- ^ Fromkin 2004, p. 94
- ^ a b Keegan 1998, pp. 48–49
- ^ Willmott 2003, pp. 2–23
- ^ Willmott 2003, p. 26
- ^ Stevenson 1996, p. 12
- ^ Willmott 2003, p. 27
- ^ Strachan 2003, p. 68
- ^ Willmott 2003, p. 29
- ^ "Daily Mirror Headlines: Ti Panangirangarang ti Gubat, Naipablaak idi Agosto 4 1914". BBC. Naala idi 9 Pebrero 2010.
- ^ Strachan 2003, pp. 292–296, 343–354
- ^ Farwell 1989, p. 353
- ^ Tucker & Roberts 2005, p. 172
- ^ John R. Schindler (1 Abril 2002). "Didigra idiay Drina: Ti Buyot ti Austro-Hungaro idiay Serbia, 1914". Wih.sagepub.com. Naala idi 2013-03-13.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Umuna a Sangalubongan a Gubat iti Wikimedia Commons