text:
Salip ti Sarita iti TESDA, Baro a Rupa ti Literatura Ilokana
TI salip ti sarita iti TESDA ket ininawna iti pannakaipasngay ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana. Baro a rupa a simiasi iti “sumalasu” a sarita: dagiti sarita a nalemmes iti sennaay, inrareb iti leddaang, binartek iti sentimiento, blha, blah, blah, blah!; dagiti sarita a no saan a mangbagbaga wenno mangaskasaba ket nadaripespes iti lua ken luluasit; dagiti sarita a naipadron kadagiti sinurat; dagiti sarita nga angot-simbaan ken sarita a naglubnak ken naguper iti ayat ken relihion.
Ti salip iti TESDA ket ipasngayna ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana: dagiti sarita a maawagan iti literature of hope and growth. Literatura ti panagbalbaliw ken dur-as. Ipasngayna dagiti sarita a makainspirar iti biag, dagiti sarita a mangpidut kadagiti linabag ti naburaken nga ekonomia; dagiti sarita a mangungaw ti kinakurapay; dagiti sarita a mangtulong ti gobierno a saan ket a mangirurumen; sagiti sarita a mangparnuay kadagiti ad-adu pay a trabaho; ken ii ababa pannao, dagiti sarita ti napudpudno nga Ilokano.
Yiddekmo ngarud, mannurat, tapno maipasngayen ti kabarbaro a rupa…
KALPASAN iti namitlo a panagbaliwbaliw iti petsa ti awarding, natuloy met laeng. Ala a, ket ganado met datao a, a mangawat iti premiotayo nga Umuna a Gungguna. Lalo ket tallo kadagiti nangabak ket saanko pay ida a nakita iti personal da Errol Abrew (maika-2 a gungguna), Vicente Palcong (maika-3 a gungguna) ken Casimiro Is. de Guzman (maika-4). Da apo Vicente ken apo Casimiro a ket nabasbasakon dagiti sinursuratda idinto ta awan a pulos iti mapalpalatpatak iti kinaasinona ni apo Errol.
Awan pay la ti alassais ti agsapa, kassangpeko pay la a napan nagmarket kadagiti nateng ken prutas nga ilako ni baket iti talipapa, sumanengsengen ti text messages ni Julio Belmes (maikalima). Ganado met a. Isu a pinaspasakon a iti nagdigos, nagsukat. Ket alas nuebe en punto, addaakon iti Regional Training Center ti TESDA. Madama pay laeng ti misa ta maika-11 nga anibersario ti TESDA. Ukkor ni Julio ti kamera a nakadalikepkep isu a pinayapayakon ket nagistambay ngamin iti sango ti opisina. Nakuttong, panglakayen ken mayat ti isemna iti dimteng ken nagdamag no dinno ti yan ti awarding. Inyam-ammona ti bagina nga isu ni apo Vicente. Nagkakatawakami laengen a ta agpadakami a mannurat a taga Ilocos sur ket saankami nga agam-ammo? Asus! Agnanaed ngamin iti Manila ni apo Vicente. Bassit a lakay, narapis ken nakakipis ti dimteng ket agginnargarakgakda met ken ni Julio. Diak ammo no asino daytoy. Inyawatak met iti Tawid News Magasin. “Sika ni Jimmy?” kunana. “Wen, apo,” kunak met. Ket inyam-ammona ti bagina nga isu ni Casimiro Is. de Guzman. “Nagdakkel ti bosesmo iti radio, agallangogan!” kunak ta komentarista ngamin ni apo Casimiro. Ket nagkakatawakami.
Nalpas ti misa. Idi makita ni Jun Valdez, secretariat ti pasalip, nga adukamin nga awardee, inkeddengnan nga irugi ti awarding. Ne, ket awan pay laeng dagiti hurado, ken ni laeng apo Abe Occasion ti adda kameng ti GLU! Nupay kasta, addan dagiti sumagmamano a kameng ti radio ken pagiwarnak iti La Union. Kunak no agkober ta inyam-ammona ti bagina a kas editor-in-chief ti Regional Dyaryo, ngem saan gayam ta isu ni Errol Abrew! Nagsursuratak met idi iti Regional Dyaryo idi ni Ka Roger Salibad ti nangiggem ti Baguio Edition idi taraudi ti 1980’s.
Ni Direktor Alanes ti Regional Training Center ti nangilukat ti programa. Sinaritana ti maipapan ti TESDA. Sa sinaruno ni OIC Director ti TESDA, Francisco B. Jucar, Jr. Awardingen! Pinagsaritada met datao ket inalunoskon nga imbasa ti insaganak, ta namnamaek a pagsaritaendak. Nagsarita manen ni apo Director Jucar maipapan iti globalization, trabaho, dagiti ingpen ti TESDA. Nalpas ti simple laeng a seremonia, ngem awan pay dagiti taga-GLU! Sinarunon ti tree planting.
“Apay a dikam mairaman iti tree planting,” dinamagko ken ni Jun Valdez, ngem saan kano ta adun dagiti kameng (pagiwarnak ken radio) nga agur-uray isu a nagdiretsokami laengen iti conference room.
Merienda. Panangiyam-ammo ti bagi. Balitaktakan kadagiti issues a nagduduma. Dimteng dagiti agkakaguapu ken agkakapintas a taga GLU. Nagsarita manen dagiti dua a director. Impanamnama ni Director Jucar nga agtultuloy iti kontes. Mapagadalan pay dagiti alagaden. Posible a saanen a makipartisipar ti nangabak ti umuna a gungguna. Kunak met: “Sanayakon ti kastoy, isu nga exemptedak kadagiti pakontes ti COVLLA a sarita ken daniw ta maparitan met a makisalip ti nangabak iti first prize, isu nga agkulkulomak lengen ken aghurhuradoak. No paghuradoendakto met ditoy TESDA, mabalin latta!” Imbalesko met a.
“Manon a first prize ti inabakyo, sir, malaksid ti Palanca ken ti TESDA,” inallawat ti napintas a komentarista ti MBC radio, a kasla agur-uray iti batangna a sumarita wenno kayatna ngata nga unaan a, ti naisem a bumabanat iti Bombo Radio La Union?
“Iti kadi Iloko wenno iti Tagalog? Iti daniw wenno iti sarita? Sumagmamano metten dagiti natsambaan. Suma total, iti sangapulo ket dua a tawen nga innak panagsursurat iti fiction, adda metten iti duapulo ket dua nga award a naawatko. One third kadagitoy ti first prize.” Impinalko.
“Kasano ti agsurat iti napintas a fiction, sir?” dinamag manen dagiti dua a media practicum ti MBC. Estudiante dagitoy iti mass communication.
Insingasingko a saan laeng a siak iti mangsungbat kadayta no di ket amin a nangabak no kasano a sinuratda ti sariada ken dagiti hurado no kasano iti inda panagpili. Isu a napagnunumuan a saritaen amin a nangabak no kasano a sinuratda dagiti saritada.
Amin a nangabak ket nagsarita. Malaksid ken ni Vic Palcong nga eksperto kadagiti trade business, nga isu ti liniana, kaadduanna iti nagresearch ken naginterbiu kadagiti isuratda.
“Maysa a detached autobiography a sinuratko idi 1992, pinangabakko a sarita,” kunak ket nagmalangada aminen. “Ngem binaliwak laeng ti kagudua a pasetna, agsipud iti kinaadda ti nagan da apo Peter La. Julian ken apo Prescy Bermudez. Saanak a naginterbiu ken nagreserts no di ket bukodko nga eksperiensa ti insuratko.”
“Isu met laeng a nakapappapati!” Inyagaw ni apo Ed Angco a maysa nga hurado.
“Apay ti sangapuon a niog?” dinamag ni Balasang Djuna Alcantara.
“Agduma ti balikas ti sarita ken ti salaysay. Iti sarita, adda dagiti ramen a kas ti symbolism wenno imaging wenno shadow. Ti sangapuon a niog ket simbolo wenno shadow ti bida. Iti rugi ti sarita, immula ti bida a lalaki ti niog, ket iti gibusna, pagap-apitannan daydi immulana a niog. Nakurapay ti bida idi damo, ket rimmang-ayen iti gibusna. Ti kinarang-ay ket maibilang a langit. Ket sakbay a nakagteng ti bida iti langit, nagtrening nga immuna ditoy Regional Training Center, nakastrek iti trabaho, napan sadiay Saudi ket bimmaknang. Isu a ti Regional Taining Center ti makunkuna a ruangan ti langit ti bida. Isu a napauluan daytoy iti “Ti Sangapuon A Niog Ken ti Ruangan Ti Langit.” Impinalko.
“Succes story,” inyagaw ni apo Ed Angco. “Kadagiti kakastoy a klase ti sarita a pagsalipan, nasken a success story,” impalawag ti hurado.
“We call this didactic literature, apo Ed!” intakderko pay nga innngato ti kanawan nga imak. Ket nagulimek ti amin. Nagpaliiwak iti panagsurat ti kaadduan ken panagurayda ti sumaruno nga ibagak. “Didactic literature means a literature designed more to teach lesson or instruct the reader than to present an experience objectively. Instruct, kunana, isu a generally, ti theme ditoy ti most important element of the story. Daytoy nga instruction, ket ti maipapan kadagiti programa ti TESDA, ken no kasano a makapanunottayo a mannurat iti solusion a mapataudan iti ad-adu pay a trabaho babaen kadagiti resources ti pagilian, dagiti sarita a mangibalat ti kinakurapay, dagiti sarita a mamngtulong ti gobierno a mangidur-as iti ekonomia, tapno saanen a nasken nga agpanaw dagiti skilled workers ken professional ti pagilian, ” Insentimientok ket pinatakder pay ti komentarista ti Bombo Radio La Union ti tanganna idi nagsabat dagiti matami.
Inallawat ti director ti saritaan. Ket nagistoria maipapan ti ethanol, enerhia a mapataud iti unas. Ti coco-diesel manipud iti niog. Ti solar energy. Ti bio-gas. Ken dagiti dadduma pay a resources ti pagilian a kas sungbat ti krisis ti enerhia. Inestoriana pay a ti TESDA National Awardee ita a tawen ket nagtrening iti Welding iti TESDA. Maysa a college drop out. Itan, kontraktoren. Agkonkontrata kadagiti ospital iti centralized oxygene. Saanen nga agaramat ti tangke ti oxygen ti ospital no di ket tubo ken hose laengen ken addaan met daytoy iti electronic gadget a mangibaga ken ag-flash iti screen no bassit ken awanen ti oxygen ti hose. Gapu ta adu ti kontrata ti national awardee, adu met a trabaho ti impaayna. Kunana pay, a posible a saanen a bumaba ti presio ti gasolina, no di ket ngumatnagto, isu a napanunot dagiti kaarruba a nasion iti agpartuat kadagiti sukat ken mangpabassit iti konsumo ti gasolina. Nalimed kano ti tignay dagiti kaarruba a pagilian. Ngem no ditay agridam, amangan no iti masanguanan nga aldaw ket agangkatayo met iti ethanol, idinto ta maysa kadagiti kaadduan a prudokto-agrikulura ti pagilian ket unas.
Ket napagsasaritaan a maipokus koma dagiti sinurat kadagiti pamataudan kadagiti enerhia, trabaho ken baro a takuat a makatulong iti ekonomia ken umili. Dagiti takuat pay laeng idi un-unana a panawen nga us-usaren dagiti immuna a kaputotan a nabaybay-an a no madebelop ket dakkel ti maitulongna iti ekonomia ken makapataud iti adu a trabaho wenno mangidaririag kadagiti nasken a takuaten para iti dur-as. (Futuristic fiction ti tinnagna kadaytoyen naudi. kinapudnona ket ti desalination ti panggepko nga isalip koma, gapu iti kinakurangen ti nadalus a danum a mainum ken pagluto, kasapulanen ti desalination ti danum baybay. Inresertsko payen iti internet no kasano ti proseso ti desalination. Inresertko met ti posible marketna. Nasken ti naun-uneg pay a reserts ken panagadal, nangruna ti marketing strategies nga iparang tapno nakapappapati ti sarita. Ta no saan, amangan no ibaga pay dagiti hurado a “balbalatongka met a mannurat!”)
Next. Dagiti komento dagiti hurado kadagiti naisalip.
Awan ni apo Prescillano Bermudez, isu a da laeng apo Peter La. Julian ken apo Ed Angco ti nagited kadagiti komentoda kadagiti naisalip a sarita.
Daytoy man ti panirigan ni apo Julian iti panangurnosna kadagiti rumbeng a mangabak. Dagitoy dagiti sinapulna iti sarita.
1. in control of language --- iti ababa a pannao, ammo ni mannurat dagiti balikasna nga isursuratna, a saan nga agkarkarawa wenno agpugpugto. Dagiti balikasna ket balikas kano iti panawen a kas iti panawen ti sarita a saan ket a balikas ti sabali a panawen. Nangibaga pay ni apo Julian kadagiti sarita a nabasana a nangab-abak kadagiti pasalip nga awanan iti umno a panawen dagiti balikas: a kas koma iti panawen ti Kastila a nakabasaanna iti balikas a KALABAN. Iti panawen ti Kastila ngamin ken awan daytoy a balikas ni Saluyot. Binabalawna ti nangabak a mannurat, ta insurat ngamin ti author a ti alaen ti bida a kurso iti kolehio ket pre-law! Ket awanen a ti pre-law kadagitoya panawen, ta a no nakagreduarka iti four year course ket mabalinmon iti mangala iti abogasia. Kinudkod pay ti ma0nnurat ti tuktokna iti panangaminna ti biddutna. Binabalaw pay ni apo Julian ti panagaramat dagiti dadduma kadagiti adu nga English ken Tagalog iti saritada, a kasla kano saan nga ammo ni mannurat iti agsao iti bukodna a dila. (Wen met ketdi a, saan? Ngem no iti dayologo, a ket kasano a sumungbat iti Iloko ti saan nga Ilokano? Kasano a kasao ni Ilokano ni Tagalog no di ag-Tagalog?)
2. panagpili iti tema a suraten --- wen met ketdi a, salip daytoy isu a nasken met a pilien a ti isalip a tema wenno topiko. Adda ti mensahe ken ibagbagana.
3. logic -- lohika ti sarita, a saan a ngalawngaw ti maisurat. Adda ti kinapudnona, a kas iti imparang. Ket sinaggaysana dagiti sarita a naisalip nga awanan iti lohika. Kunana a masapul nga in control of the facts ti author. Kadagiti nagreserts ken naginterbiu, nasken nga ammuenda ti kaipapanan ti facts iti salaysay wenno damag ken ti facts of the reword ti fiction. (Isu met ti kunkunak daytoy kadagiti komentok, adu dagiti sarita a naipasalaysay, agsipud ta imbasarda ti sarita iti actual facts, wenno akto a mapaspasamak ket nalipatanda nga agsursuratda iti fiction wenno bunga ti panunot. Ket no bunga ti panunot ti suraten, nasken ngarud ti facts of the reword wenno i-reword, balbaliwan nga ibalikas dagiti nasagap a kinapudno).
4. the story must be bearer and interpreter of cultural heritage -- wen met ketdi, a, nasken a nakail-Ilokano ti sarita, ta Iloco fiction ngarud, saan? Nasken ti panagiray iti kultura ni saluyot.
5. manner of execution --- no kasano kano a trinatar ti topikom ken wagas ti pannakaisuratna.
6. characterization -- nakapappapati a karakter, a saan laeng nga iti sao, no dipay ket iti aramid ken kinaasino
Kastoy met ti panirigan ni apo Ed Angco:
1. Nagsennaay ta kas iti umuna nga agpang iti panagpili kadagiti nagsasalip, ta umuna kitaen ti technicalities. Ket natakuatanna a kagudua ti naisalip iti nagsalungasing. Ngem insarwagda ti leniency wenno pannakapakawan gapu iti kinabassit ti nakisalip, santo pay la madiskualipay ti kagudua, amangan no saan a magustuan ti TESDA.
2. mastery of language -- grammar, kunana man. Kas ken ni apo Peter, a nasken nga ammo ni author ti isursuratna.
3. Facts -- nasken a nakapappapati dagiti maisurat.
4. symbolism ken imagery -- (wen a, kaniak a biang, iti ngamin fiction wenno iti short story ket nasken ti VERSIMILITUDE -- the quality of being lifelike or true to actuality. Daydiay symbol wenno imagery ti sarita ket maysa a lifelike wenno kapada ti isimsimbolo.
5. mechanism -- ti panankaisuratna
6. TVET (techvoc) impact --- ta ngamin ket mausar kano para iti information drive dagiti sinurat, isu a nasken a success story ti suraten.
NAPINTAS ti pakabuklan ti komento dagiti hurados. Nakapidut ti kaadduan kadagiti tips ti panagsuratan. Ken ti sumaruno a panirigan iti indanto manen panagpili. Ket kadagitoy nga imbagada, manamnama a mas napimpintas manen dagiti sumaruno a maputar a sarita. Ta naibagadan dagiti paniriganda nga agpili. Ken wen, nalabit nga isudanto manen dagiti aghurado.
Isagaanyo ngaruden ti pakisalipyo! Dagiti success stories iti trade business, wenno ti kapintasan iti amin, dagiti sarita a mangited iti impormasion iti pamataudan iti trabaho ken solbar ti krisis ti enerhia.
Kas iti sinarita ni apo Director Jucar, adda ti nakadakdakkel a potential ti tawwatawwa a kas lubricant. Ngamin kunana, nga idi ubing pay laeng ket mapalpaliiwna kadagiti agdapdapil a ti tutot ti tawwatawwa ti mausar a kas lubricant a saan ket a grasa. No madebelop kano daytoy, ket adu ti maprodius, di makasayan ti panagangkat kadagiti lubricant? Makapataud pay ti adu a trabaho ken makatulong iti ekonomia.
Nalaka a narigat daytoy a pakontes ta nasken ti panagsukisok ken panageksperimento. Daytoyen ti pakabennatan ti inalat ti maysa a mannurat.
Kasla datayo a mannurat iti nadutokan, dinutokan ti TESDA nga agdiskubre, saan? Mabalin latta met a, apay ket a saanen? Akem met ni mannurat iti agisurat kadagiti pamataudan ti dur-as, a kas napusgan a co-creator ti Namarsua.
Kunkunak ngarud iti bagik: idi un-unana ket imbaot wenno inirik ti pamay-an kadagiti nagapas. Ngem adda ti nakapanunot iti rice thresher a de-pidal, sa nagbalin a de-gasolina, ket agsipud ta nanginan iti agdama ti gasolina, nagbalinen a de-kuriente! Mabalin met a suraten daytoy. Wenno no asino ti nakaimbento ti kuliglig wenno Kubota a hand traktor ken naikkan iti trailerna ken mabalin payen a pagluganan nga agudong! Mabalin met suraten daytoy ket, saan? Ken adu dagiti imbento ken takuat a nakaited iti nam-ay ken tulong iti kaadduan, saan laeng nga iti itdenna a trabaho no dipay ket nakatulong iti ekonomia. Enterprise based kuna ti TESDA kadagitoy. No makapartuatka iti pagimbagan, i-TESDAM tapno matulongandaka no kasano nga idur-as, ilako ken no sadino ti pangalaam ti pagpuonam ken matarabaydaka a rumanga-ay. Ta kastoy ngarud ti akem ti TESDA iti enterprise based education a makunkuna. Agang-angkatayo iti ballasiw taaw kadagiti raw materials kadagiti aramiden a papel idinto ta ppupuorantayo dagiti garami a posible a pagtaudan ti maaramid a papel, asus!
Agbalin a scientist ni mannurat? Apay ket a saanen?
TI salip ti sarita iti TESDA ket ininawna iti pannakaipasngay ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana. Baro a rupa a simiasi iti “sumalasu” a sarita: dagiti sarita a nalemmes iti sennaay, inrareb iti leddaang, binartek iti sentimiento, blha, blah, blah, blah!; dagiti sarita a no saan a mangbagbaga wenno mangaskasaba ket nadaripespes iti lua ken luluasit; dagiti sarita a naipadron kadagiti sinurat; dagiti sarita nga angot-simbaan ken sarita a naglubnak ken naguper iti ayat ken relihion.
Ti salip iti TESDA ket ipasngayna ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana: dagiti sarita a maawagan iti literature of hope and growth. Literatura ti panagbalbaliw ken dur-as. Ipasngayna dagiti sarita a makainspirar iti biag, dagiti sarita a mangpidut kadagiti linabag ti naburaken nga ekonomia; dagiti sarita a mangungaw ti kinakurapay; dagiti sarita a mangtulong ti gobierno a saan ket a mangirurumen; sagiti sarita a mangparnuay kadagiti ad-adu pay a trabaho; ken ii ababa pannao, dagiti sarita ti napudpudno nga Ilokano.
Yiddekmo ngarud, mannurat, tapno maipasngayen ti kabarbaro a rupa. Suportaran ti Salip ti Sarita iti TESDA!
Ala ngarud! ##
Wednesday, September 07, 2005
BARO A RUPA TI LITERATURA ILOKANA
Salip ti Sarita iti TESDA, Baro a Rupa ti Literatura Ilokana
2 comments:
- dra said...
-
Jim,
Well said, well done. Again, Congratulations! Nabara a kablaawmi kenka iti panangabakmo ken iti isasangpet ti baro a rupa ti Literatura Ioko.
Sangailidakanto manen no umay a tawen? Ala ket itultuloymo latta ngarud a dagiti naimballigian a gapuanan. Adu ti naadalmi nga immay kimmamat iti awarding.
- 1:29 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
thank you met, ading djuna iti isasarungkarmo ditoy kamaligko...tenkio met kadakayo a GLU, nangruna kenka ta pinasangbaydakami...
- 3:29 PM


c: text/html

text:
1) MANAOAG, PANGASINAN – Uray no nalipatan ni PGMA ti edukasion iti napalabas a SONA, adda pay laeng ti panawen dagitoy nga estudiante a napan nagkararag iti uneg ti simbaan. Napateg unay ti edukasion ngem awansa ketdi ti kongreto a programa ti gobierno a mangidur-as ti kalidad ti edukasion ta saan man la a pulos a nadakamat ti pangulo iti SONA? Ti edukasion ti pundasion ti human resources ti maysa a nasion. Isu a rumbeng laeng a saan a baybay-an a kas iti saan a panangbaybay-a dagitoy nga agtutubo a namnama ti pagilian.
=======================================================================
SONA-GINIP: Maysa a panagamiris
Idi 2006, nagaramat ti pangulo kadagiti karakter ken institusion a paganodan dagiti mensahena. Ngem daytoy a tekniko ket kimmitan ken limmataken idi panawen ni Pres. Ramos a nangaramatanna met ken ni Mang Pandoy a kas paepek wenno behikulo ti mensahe. Inulit ni PGMA daytoy idi 2006 ngem saan a nagballigi a nangipasagepsep kadagiti kari a naisurat iti rabaw ti danum uray no daytoy ket immabut iti 166 nga audience applause.
Idi 2007, immabut iti 55 a minutos ti kabayag ti ‘well delivered speech’ a nagtema iti “The state of the nation is strong.” Ti punch line ni PGMA - "From where I sit, I can tell you -- a President is always as strong as she wants to be" ket nagapit iti 103 nga applause ket 3 nga standing ovation ken kabayagan nga standing ovation nga agpaut iti 3 a segundos.
Iti 2007 SONA, saanen a nagaramat ti pangulo iti/kadagiti karakter wenno institusion a kas paganodan ti mensahena no di ket imbinsabinsanan dagiti programa a nakabuyaan met iti presentation. Mas epektibo daytoy a wagas a mangtiliw iti immatang dagiti amin a dumdumngeg ken agbuybuya ngem ti 2006 a SONA.
Iti suma total iti SONA 2007, nakalalaing ni PGMA a kas tourist guide wenno copywriter gapu iti panagdaliasat ken panagpasiar ti amin kadagiti inawaganna a super regions a kas ti North Luzon Agribusiness Quadrangle, Metro Luzon Urban Beltway, Cyber Corridor, Central Philippine ken Mindanao. Banag a nakapimpintas nga ehemplo iti virtual travelogue ti SONA 2007.
Isuna laeng ta kas iti 2006, ti 2007 a SONA ket maysa laeng a SONA-GINIP ken ni Pinoy nga agkirkiraos iti buksitna ken agtungtunglab iti taaw ni rigat. Napintas, wen, nakapimpintas dagiti naikari iti 2006 ken 2007 a SONA ngem agingga ita saan pay laeng a nagmata dagita a kari. Duapulo a porsiento pay laeng iti natungpal. Ngamin iti rason no apay a saan nga agmata dagita a kari ket iti no sadino iti pangalaanda iti badiet dagita a proyekto ken imprastraktura idinto ta adda payen deficit ti badiet.
Ket adtoy manen ti 2008 a SONA a makapaisem ken makapangilangil. No taraon koma daytoy ket kasla adobo a karne ti baboy a pasig amin a simumulagat a taba nga agyegyegyeg ken aglanglangoy pay iti manteka a buybuyaem iti dungrit a mallukong. Makapalimuyaw a taraon.
Ti punch line ni PGMA a “tough choices” ket di makapnek ta iti likudan daytoy a bitlana ket dagiti laeng general proclamation than needs. Saan a maawatan dagiti nakurapaay iti saan nga ispesipiko a turongen ti tungtongan a mangiyaon kadakuada iti panangsolbar ti sangsangoenda a krisis. Saan met a nasungbatan dagiti krisis a sinango ti pangulo ken ti administrasion a nasken koma nga inlawlawagna. Nalaka nga ibaga dagiti goal ngem agduma daytoy iti implementasion a lalo no kinaawan iti sinseridad ken kalakaan iti amin iti mangibinsabinsa kadagiti nagapuanan ngem saan a makapnek dagiti nalanaganad.
Nupay nagaramat manen ti pangulo kadagiti karakter, (tagabantay ti butaning, kdp) ad-adda ketdi a patienmi iti kinalaing ti ghost writerna a nangaramatanna iti dramatic effects (iti paset nga I care for…) a kas sandi iti makautoy a litania iti iti saan unay a kumidag a nagapuanan ken kas intro ken kas nangsalimuyaw iti panangisakitna iti EVAT.
Raemenmi ti pangulo iti kinalaingna nga agbitla with matching facial expressions and gestures, ken ammona iti agideliber a nalaing kadagiti punto por punto a kidag, ngem saankami a napnek iti linaon ken kababagas iti imbitlana. Kas nakunakon, kasla adobo a taba ti baboy... #
Wednesday, July 30, 2008
Posted by Ka Iddo at 12:49 PM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Maysa kadagiti napintas a ganuat a napiliiwko ket dagiti suka ken basi iti Sta. Maria, partikular kadagiti barangay iti Maynganay Sur ken Norte. Napintas a ganuat ti panangidisple kadagiti produkto iti igid ti kalsada. Mayat la unay nga addang para iti livelihood project. Dakkel a tulong daytoy kastoy a ganuat Saanna laeng a parang-ayen ti pagsapulan no di degdeganna dagiti lumugar nga agagawa. Pagsapulan a nangrugi iti time immemorial wenno saanen a malagip no kaano gapu iti kinabayagnan, a kas produkto, a kas nakairuaman a pagsapulan.
Ti panangidisple kadagti tagilako iti igid ti kalsada ket saanen a kabarbaro a kapanunotan. Ta kadagiti ili iti Pangasinan nabayagen nga ar-aramiden dagiti lumugar. Ultimon a mais a liningta ket nalatak unayen a sumardengan dagiti lugan ken uray kadagiti bus. Kas koma iti liningta a mais iti Binalonan; ti suka, basi ken bugguong iti Pozzorubio; ti padaw iti Sison a nakakabil iti timba ken dadduma pay. Iti daytoy a mapaspasamak, ipakpakitan ti pamastrekan ti lugar.
Kinapudnona, ti agar-aramid iti buneng iti maysa a barangay iti Pozzorubio ket saan laengen a ditoy ti klienteda no di ket iti ballasiw taaw. Kadagiti espada a naaramat iti maysa a pelikula ni Mel Gibson ket partuat dagiti lumugar. Dayta ti mangipakita a ti panangidispley kadagiti tagilako iti kalsada ket dakkel a ganuat.
Iti probinsia, mapappapigsa ti panaglako kadagiti produkto babaen iti panagidisley kadagiti kalsada. Ngem adu pay laeng iti saan a nakapanunot ti kinaimbag nga ibunga ti kastoy a ganuat. Anansata, addan dagiti kumalab kadagiti bus nga aglako iti kalamay ken adda pay ti hilera dagiti puesto iti igid ti kalsada iti mismo nga ili ti Candon, maiyad-adu koma pay dagiti dumagasan, tay koma met adda pagparkinganna.
Kas iti especial bibingka iti Bantay, nalawa ti parkingan dagiti dua nga agar-aramid. Ngem diak makita a displey dagiti produkto a kornik ti Bantay ken Candon. Nupay agmalmalem, ken pasaraysa pay agpatpatnag a nakabitin dagiti buneng, kampit, kumpay, arado ken dadduma pay a kanaigna a produkto iti Brgy. Caburao, Santiago, ing-ingpek met a makita dagiti isu met laeng a produkto iti Manueva, Santa ken iti Bantay.
Dagiti inabel iti Santa ken Bantay? Saanko a makita, ngem ketdi, addadan kadagiti malls ken dadakkel a pagtagilakoan ken kadagiti tiendaan a mismo, a kas kadagiti sumagmamano nga alahas nga aramid dagiti alahero/alahera iti Bantay. Idinto nga adda met idi ti sitsaron iti Narvacan, partikular iti krosing, ngem idi ngimmina ti karne ti baboy, nagawan metten. Sitsaron daytay nailutluto pay ngem bagnet ken kumarandikang.
Immadu ti display nga alsong ken gilingan iti San Esteban. Adda payen dagiti slabs wenno nakorte a bato nga aramiden para iti flooring, dalan, diding ken uray annian a pangusaran. Idinto ta pasaray taratar iti display nga usaren iti panaggapas iti Candon, Sta. Lucia ken Sta. Cruz. Dagiti linaga iti Candon ken Tagudin. Dagiti ubas iti Narvacan nga ikalabda wenno yuli kadagiti bus ken dadduma a lugan.
Amin dagitoy ket mangipakita ti kinasaldet ken kinagaget ni Ilokano. A saan laeng nga iti mismo a tiendaan, kadagiti malls, department stores ken dadakkel a pagtagilakoan iti inda pagasisawan no di ket uray sadino a lugar a pagdupodupanm uray iti igid ti kalsada.
Iti aniaman a lugar, no kayat iti rumang-ay, nasken a agagawa. @
Wednesday, June 24, 2009
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
3 comments:
-
-
Diay kadi Bantay ti ayan ti espesyal bibingka itay Kakang? Naimas, naraman kunak met, ti 'bibingka', lalo no kapudpudotanna ket saan pay a nabunglog diay butterna. Ngem im-imasek pay laeng tay puto-bibingka a tugtugawan tay balasang a nakakain hehehe!
Diay panganan diay Sison(?) ti kaykayatko idi a dumagasan aglalo no maranaan dagitay padak a sutil nga empleado dagiti bus a mapan Ilocos.
Dagitay man palag nga ikan diay Damortis ti saanko a maliwayan a dagasen no agaw-awidak. Saanda unay a naapgad.
Wen agpayso ta kunam. Mayat a supusop a pagsapulan ti panaglako kadagiti igid ti kalsada ngem nasaysayaat siguro no biangan ken tulongan ida ti local government tapno adda seguridad; para kenni aglako kenni gumatang.
Mustan Giem?
- 5:42 PM
- Ka Iddo said...
-
Nasayaat met, giem... wen 'diay Bantay dayta bibikaan... idiay Sison dayta panganan a kukuansa daydi Art Padua...awane ti dalag,ngem adda dagitay padaw idiay sison.... adu ti dumagasan a gumatangan... husto ta kunam, tulongan koma ti gobierno dagitoy...
- 4:24 PM
- Ka Iddo said...
-
Nasayaat met, giem... wen 'diay Bantay dayta bibikaan... idiay Sison dayta panganan a kukuansa daydi Art Padua...awane ti dalag,ngem adda dagitay padaw idiay sison.... adu ti dumagasan a gumatangan... husto ta kunam, tulongan koma ti gobierno dagitoy...
- 4:24 PM


text:
Ti Panagbalbaliw Nga Ur-urayenmi
(Editorial)
Iti panangabak ni Barack Obama a presidente, ur-urayenmi ti angot wenno puyupoy ti kunkunana a panagbalbaliw idi madama ti kampania. Daydiay siguada ti kinatalingengen. Daytay medida ti dur-as ken nasalun-at a puyupoy ti ekonomia. Apektado dagiti 3rd world countries ket karaman ti Pinas a naiguyod a naipababa iti pannakadaleb ti ekonomia ti USA itay nabiit. Kadagiti dadduma, nagarigengen ket nagtignayda a dagus a kumpet kadagiti polisia iti pannakaruk-at iti posible met a pannakapasamak kadakuada.
Makunami a saan a kalawa ti isemna iti inna panangabakna a kas kaunaan a black president ti kalawa iti siled nga inna pagkutikutian. Adda dagiti seniales a pakakitaan iti posibilidad nga inna panangbaddek ti buttaw a sapatos ni Pres. Bush. Saan a makapnek dagiti polisiana no maipapan iti internal a panangiwardas ken ti foreign relasion.
Pinaliiwmi a nalaing dagiti addangna maipapan iti biddut a tinalantan ti US kadagiti napalabas – ti umutang santo mapan makigubat. Ti panagbalbaliw iti mata dagiti umili ket makauman daytoy a dana. Ket gapu ta maysa nag ex-military man ti nakalabanna, adda ngarud kadagiti imana ti simpatia ket posible a pakabirokan iti ing-ingpen a panagbalbaliw no diman panagturong iti mas praktikal a wagas iti a panangitag-ay ti ekonomia. Kunami a kadakkelan daytoy a nangpangabak kenkuana.
Ti US ket nakautangen iti $10 trillion. Tinawid ni Bush daytoy kadagiti sinarunona. Karaman ti polisia. Umutang santo mapan makigubat. Dakkel ti naggastosan ti US iti nakaat-atiddog a gubat iti Afghanistan, sa iti Iraq. Ket napasamak ti financial turmoil.
Gimminad ti taray iti inna panangay-ayo kadagiti botante idi inwaragawagna iti panangnayon kadagiti tropa iti Aghanistan, ken ti pull-out iti Iraq iti uneg ti 16 a bulan sana imbabawi dagitoy. Seniales daytoy a posible nga inna met laeng panangisuot ti sapatos dagiti immuna ngem isuna. Nga adda ti panagalla-alla dagiti keddengna.
Saan laeng nga iti US ti maapektaran iti polisia nga umutang santo makigubat. Saanmi a makita ti anaraar ti agsapa kadaytoy. Iti kaanoman, awan iti maitedna a nasayaat ti gubat. Kunaenmi a dayta atiddog a gubat iti Afghanistan ken iti Iraq ket mitsa iti itatayok iti panagngato presio langis a puon iti nakadaleban ken nagareng-engen dagiti babassit a nasion a nakadepende itoy.
Ur-urayenmi ti puyupoy iti ibagbagana a panagbalbaliw, daydiay koma nakaangkla iti kappia a saan ket nga iti nabang-i nga angot ti pulbura. Daydiay limmaksid ken simmawang iti alad a taltaluntonen ti pagilianna ta posible met a daytoy ti tuladen dagiti mangbuybuya kenkuana a babassit a nasion. Daytoy a tugot ti US ket makita iti desdes ni Pinas – umutang wenno mapautangan, ikadakkel ti buis santo mapasamak ti gubat sadiay Mindanao. Saan a makaitag-ay iti ekonomia ti kastoy nga addang ti kinaambagel.
Ti puyupoy ti panagbalbaliw nga inkam ing-ingpen ket simple laeng, ti pananggamulona ti krisis nga agbalin a kas dakkel nga opurtunidad, a kas iti bileg ti timmekken iti nakangatngato ken nakaad-adayo. Daytay big leap a kunada tapno makabawi a dagus ti ilina. Tapno dayta met ti tuladen dagiti nasion a naidagem ken agtungtunglab. Dagiti polisia ken political will dagiti nagpresidente a nangpabalin ti dapo ti pagilianda a kas pedestal, a kas kada Franklin D. Roosevelt ti US, Mustafa Kemal Ataturk ti Turkey, Lee Kuan Yew ti Singapore ken Deng Hsiao Ping ti China.
Ur-urayenmi dayta puyupoy ti kabarbaro a panagbalbaliw nga inkarina. Panagbalbaliw a ridaw ti kabarbaro a lubong.
No makautoy iti panaguray, wenno iti kadadaksan ket panaguray iti di met sumangpet, mamantsaan ti historia politikal iti pannakapaay.
Saturday, November 08, 2008
Ti Panagbalbaliw Nga Ur-urayenmi


text:
Sport Stories and Poems
Dagiti sarita ken dandaniw maipapan kadagiti nagduduma nga isport ket gagangay laeng a saan nga ibilang dagiti dadduma a mannurat ken kritiko a genre writing. Ngem kadagiti dadduma, ibilangda ketdi. No ania ti panangipagarupmo met, nawayaka a mangiyebkas ken mangidasig ti kaipapanan itoy. No saan kunam, marespeto ti kapanunotam. No genre writing kunam met, apay ketdin a saan?
Sumagmamano metten dagiti sarita ken nobela ti nangtratar kadagiti isport iti Literatura Ilocana.
Iti nobela, dagiti sinurat ni Dionisio Bulong maipapan iti boksing. Ahedres wenno chess met ti maipapan iti nobela ni (daydi) Rodolfo Cachola. Kadagiti sarita, maipapan met iti marathon ti saritak idi late ‘80s ken maipapan iti motorcross iti early ‘90s. Sumagmamano metten dagiti sarita a maipapan iti basketbol.
Ngem ti daniw? Hmn, awan met malagipko wenno nakallalagip a daniw maipapan iti isport. Ngem adu dagiti mabasa iti net. Nagpipintasda pay. Isu a kunaek, a rumbeng met nga adakan ni Ilokano daytoy.
Dagiti dandaniw, nobela ken sarita a nasurat itoy ket saanna laeng nga iladawan ti biag – ti biag a napnoan iti kinapudno: iti isport ket adda pannakaabak ken panangabak. Kasta met iti biag, adda pannakaabak, adda met panangabak; ngem iti sibubukel a pakabuklan ti amin, nalawag nga addang iti biag. Addang iti biag ta masursuro ti tao no kasanona a sangoen ti kinapudno maipapan iti balligi ken pannakapaay. Ket iti agtultuloy nga inna panagaddang, ammonan ti saksakbayanna.
Ta saan kadi a ti biag ket buklen iti balligi ken pannakapaay? Maysa a napinget a dangadang. Kasta met iti isport. Adda ngarud pagkanaigan ti isport iti biag. Wenno ti biag ket maysa nga isport?
Dua dagiti sarita a nabasak iti nakallalagip unay. Diakto malipatan ta naimuladan iti panunot.
Ti maysa ket pakasaritaan dagiti ubbing nga agam-ambision nga agbalin a baseball player. Ngem ania met koma, aya, ta nakurapay met laeng ti panagbiagda piman ket saanda a makagatang iti uray no bola wenno bat man laeng. No agay-ayamda, ti lupot a linukotlukotda nga inaramidda a bola ti bolada ken no ania la ditan a mapidutda a sanga ti kayo ti usarda a bat. Iti laksid kadayta a kinapimpimanda, napasnekda pay laeng iti inda panagay-ayam, panagsursuro ken panagsanay iti ay-ayam a baseball. Ta ambisionda ngarud iti agbalin a nalatak a baseball player. Lalo ket awan pilpilien ti ambision, nakurapay man wenno baknang, nasalun-at wenno addaan rikriknaen, amin ket padapada; laeng a, ta kasano a gun-oden dayta nga ambision?
Dayta nga ambisionda ti makagapu a kanayonda a mapan agbuya iti ruar ti inaladan ti baseball field a pagay-ayaman dagiti players iti baseball league iti lugarda. Umap-apalda nga agbuybuya a nakakapet iti linaga a barut. Iti naminsan, napigsa unay iti pannakamalo ti bola ket nagturong iti ruar ti inaladan. Nagiinnuna dagiti ubbing a nangpidut ti bola. Inderetsoda metten nga intaray ti bola. Ania ketdin, ubing la ti ubing a, saan?
Ngem idi ay-ayamendan ti bola, daytan ta awan ti gaganaygayanda a mangibarsak, mangmalo ken mangsippaw ti bola a kunam la no nakadagdagsen la unay wenno kasla bola nga apuy ti kaiyariganna. Aglaladutda. Isuda amin. Nagsisinnaludsodda no ania ti makagapu dayta a marikriknada. Maysanmaysa iti rason a saan a nasayaat nga aramid ti inaramidda. Patigmaan ngamin dagiti dadakkelda a dakes nga aramid iti manggundaway iti padana a tao ken/wenno agtakaw – ta maibilangen a panagtakaw ti inaramidda a panangitaray ti bola. Nagtutulag ngarud dagiti ubbing a mapan isubli ti bola. Nakaluada pay a nagpakpakawan iti inaramidda. Naawatan met ti coach dagiti ubbing, lalo iti anepda nga agay-ayam ken makasursuro iti baseball, uray no improvised ti bola ket bat nga usarda, nga impakitada pay iti coach ken dagiti players.
Nagawid dagiti ubbing nga awan matimtimek kadakuada. Nagtalinaedda iti lugar a naynay a pagtambayanda. Saanda a matimtimek no di laeng inyiladda lattan. Piman met nga ubbing. No adda la koma mabalinda nga igatang iti aramatenda, naragsakda koma.
Napasangpetda ti coach ken dagiti players ti baseball league. Napamalanga pay dagiti ubbing, idi impadawat dagitoy dagiti saandan a maus-usar a bola, bat, baseball cap ken dadduma pay. Anian a ragsak dagiti ubbing!
Ti maysa pay a sarita ket makapasemsem-a-saan, ta imbes nga agay-ayam ni Dangkaw (natayag) a playing coach ti basketball, saan, ta nakapigket iti attention daytoy iti loptop a pangad-adawanna kadagiti scientific play nga isu iti inda iyaplikar iti panagay-ayamda. Isuna laeng ta iti laksid kadagiti sursurotenda a scientific play, kanayon latta a maabak ti teamda. Dimteng ti maudi nga ay-ayamda, no saanda pay a mangabak, maikkatdan ti liga. Nagririn dagiti saan a makatagtagari a players, ket kunada a nasken nga agay-ayamen ni Dangkaw ta ad-adda a kasapulanda ti kas kenkuana a mangidaulo iti team a saan ket a mangiwanwan laeng. Kasapulanda ti mangpatibker ti moralda ken ti natibker a lider. Kasapulanda ni Dangkaw a sentroda, nga isu dayta ti ammoda a kurang ti teamda. Ikapilitan a nagay-ayam ni Dangkaw. Gimmanaygay ken inspirado dagiti players. Agsipud ta inusar ni Dangkaw dagiti ammona a scientific play ken ti nainspiraran ken ganadon a players, nangabakda iti ay-ayam. Nagsasarunon iti panangabakda.
Naganaygay ti tao nga inspirado; maabak man wenno mangabak agtultuloy nga inna ibilang dagita a kas panagaddang iti ad-adu pay nga ay-ayam nga inna sangoen.
Ti Ilocano lit ket kasapulanna unay ti ad-adu pay a dandaniw, nobela, sarita a maipapan iti isport ta makaitedda iti inspirasion, tured ken pinget .@
Monday, February 20, 2012
Sport Stories and Poems
Sunday, February 19, 2012
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag, ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel manen amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Nabileg ti delubyo a dimmuprak iti napalabas iti lubong dagiti mannaniw ken piksionista ta gapu iti saan a panagkikinnaawatan, nabukel ti giwang iti nagbaetan ti dua a grupo; banag a nangipasngay kadakami iti nauneg nga upay.
Ngem saan pay a naladaw ti amin; ibbatan laeng dagiti awit a bato a mangipapaay ti pannakadangran ti pagtaktakderan. Pabilgen ketdi koma ti panagkikinnabsatan imbes nga ikalawa ti giwang a di masukdipan; ket sangoen ti “panagbalbaliw ti panawen.”
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? Saan kadin nga aglukat ti telon naraniag nga agsapa? @
Sunday, February 12, 2012
Awan Nauneg A Duggong Iti Atiddog A Kuko
Napanak nagpasiar iti SM (Baguio) mall. Idi nabannogak a nagsigkisigking a nagna, inkeddengko ti naginana iti lobby, iti tugaw nga abay dagiti agtutubo – dua a babbai ken dua a lallaki a naliday ti langada ta nakatapayada pay. Pinaliiwko ida.
Maysa kadakuada iti addaan iti nadagsen a pakarikut, segun iti saritaanda ken langada. Agsasaibbek payen ti maysa kadagiti babbai. Agbasbasa iti kolehio dagitoy, ket addadan iti maikatlo a tukad ti Hotel and Restaurant Management. Agparikut ti agtutubo a babai, agsardengen nga agiskuela ta awan busbosenna. Nadadael kano ti pinagayanda gapu kadagiti naglabas a bagyo. Di maikkan dagiti dadakkelna iti pagenrolna. Dayta ti nadagsen a parikutna.
“Ania la ketdin,” kuna ti nataytayag ken nakutkuttong a lalaki, “awan ti nauneg a duggong, iti atiddog a kuko!”
Naklaatak pay iti insawangna ket dandanik la naibbatan ti sangkaigpilko a sarukodko. Apay ngata a daytoy ti imbagana? Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko idi saanko a masirok ti kayatna a sawen.
“Aniaka met, agparikut la ngaruden, mangibagaka pay la iti kasta,” immisuot ti maysa kadagiti babbai, “dika ket mangibaga iti sulosion tapno matulongantayo…”
“Isu met ti ibagbagak!” Kinunana a nagkatawa.
“Iti kaanoman, saan a makatulong ti duggong, sika met! Dinuduggongto la nga ammom!” immisuot pay ti maysa pay a lalaki.
Ket dandaniak la natilmon ti kaisubsubok a kendi iti nangngegko. Naggayad ti isemko. Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko.
“Dakayo met, saankay’ a makaaw-awat kadagiti Ilocano saying. Awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! It signifies determination, creativity and hope! Ti kayatko a sawen, Nadine, saanmo nga awanen ti determinationmo a makaturpos iti kolehio. Dumteng dayta, ket ipamuspusam no didaka makutulongan dagiti dadakkelmo ita. Kasano? Dayta ti kasapulan, creativity. Ket siempre, mangnamnamatayo a maragpatmo dayta, saan kadi? Saantayo nga awanen dayta a namnama…”
Napataliawak iti agtutubo a nakanganga. Natnag ti kendi a mulmulmolak. Nabagas met ti muging daytoy nakunak iti nakemko. Napaumel met dagiti dadduma a kaduada.
“Umararawka iti Namarsua, Nadine. Tulongan ti Dios asinoman a mangtulong ti bagina.”
Immanges ti nauneg ti agparikut: “Agyamak ti balakadmo, Boyet. Hustoka kadayta. Agtrabahoak, pagurnongan.” Inayonanda ti insawangna. “Adda nabasak itay a kasapulanda ti sales clerk dita supermarket dita baba, kuyogendak man barbareng makaurnongak iti pagenrolko no next sem.”
“Makatulongto met ngatan dagiti dadakkelmo…” binagi ti maysa. Ket kinuyogdan ti gayyemda.
Kellaat met a simmangpet ti naisem ken kumidkidday a panawen iti mugingko, ket makasursuratakon! Ania ti suratek? Suratek man daytoy nga eksperiensa ti dinuduggong. Wen, awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! Awan iti saan a makaadal iti addaan iti nabileg a determination. Kasapulan laeng ti creativity ken namnama. Dayta ti kasapulan ken nakabagbagas a kapanunotan…@
Thursday, February 09, 2012
Ania ti Akem ni Piksionista ken Mannaniw iti Panagbalbaliw ti Panawen?
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag. Ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? @
Sunday, September 11, 2011
Dagiti Anthropomorphism A Sarita
Maysa kadagiti kaay-ayok a sarita ket dagiti nasurat nga anthropomorphism. Diak ammo no apay, ngem nalabit, gapu ngata ta nagsursurattayon kadagitoy. Apaman a naammoan a nasurat nga anthropomorphism daytoy dumket metten a dagus iti essem a mangsiim no di man itedna ti regget a mangamiris no ania ti kayatna nga ibaga wenno ipasimudaag a tema. Masapul a takuaten ti mensahena santo amirisen. Saan ngamin a direkta a naibaga ti mensahe ditoy (ti kaaduan) no di ket mapidut kabayatan iti panangbasa, ken no ania ti readingmo isu dayta ti pakabuklan ti interpretasionmo. Eswes, pagwerretenna ti imahinasion.
Itay kallabes a Salip iti Sarita a Para Ubbing nga inesponsoran ti GUMIL Filipinas, napaliiw a limtaw manen ti ngayed ti sariugma (folktale) wenno ti nasurat iti anthropomorphism. Ti sarita (sariugma – sarita idi ugma) ket naikkan iti naintaoan a kalidad dagiti puersa ti nakaparsuaan (force of nature) tapno ideliberda ken itedda ti kapipintasan amin a motibo ken panggep ti sarita, ti mangipaay iti naimbag nga adal ken sursuro no di man kangangayedan nga inspirasion tapno maragpat ti ingpen biag. Iti ababa a pannao, dagiti agbibiag wenno karakter ket saan a tao no di ket puersa ti nakaparsuan nga inikkan iti naintaon a biag. Uray met dagiti inanimate objects (awanan biag) a naikkan iti naintaoan a panagbiag ket kapada met. Uray dagiti sarilaw-as (folklore) ket umarngi met laeng itoy. Uray dagiti ayup, mula ken dadduma pay a banag ket naikkan iti biag ken naintaoan a panagbiag. Dagitoy dagiti anthropomorphism.
Iti kaanoman dinto agkupas dagiti anthropomorphism – lalo no daytoy ket nasurat iti kapkapnekan a wagas. Saanda nga agkupas gapu iti ikutda a naisangsangayan a talugading – ti panangadal ken panangited iti patigmaan wenno pammagbaga. Maitutop la unay a para kadagiti ubbing. Ket uray metten a dagiti nataengan, apay ketdin a saan?
Maysa a klase ti sarita a nakaigameren iti panagbiag a nasken met a taldiapan ida iti agdama a panawen ken pasantaken ta isu dayta ti umno a pagteng.
Saan ketdi nga agdadamo wenno ubing ti Literatura Ilokana maipapan kadagiti kakastoy a sarita ta addadan dagitoy uray idi angged (time immemorial) ta dagiti dadduma ket, no diman kaaduan ket nagtitinnawidan, nagsisinublatan iti rabaw ti dila, nais-istoria kadagiti ubbing idi un-una, nabasbasa iti Bannawag ken dadduma pay a magasin.
Ken wen, nagtalinaed a nabayag kadagiti radio drama, a kas koma dagiti serie iti “Dagiti Sarsarita ni Uncle Pete” ni Pete Aromin, a nagtallopulo ti tunged idi napanen iti nagkaysa ni Uncle Pete, ngem saan a naginana ti sarsarita a para kadagiti ubbing ta inallawat a dagus ni Amor Cabaccang nga iniggamanna iti manon a dekada agingga iti agdama.
Nagsursurattayo met kadagiti alpabula (coined word for allegory and fable) iti las-ud ti lima a tawen iti radio drama (1992-1997). Naruay dagiti sinurattayo a fairytales, a dagiti dadduma, naipatarus iti porma a sarita manipud iti scriptwriting – agduma ngamin dagitoy ta adda dagiti nasken a sawen/ibaga iti scriptwriting a saanen a madakdakamat wenno idalan laeng iti pangngarig; sumagmamano dagitoy ti naipablasak iti Saringit Chronicle ken iti Tawid News Magasin, a kas iti “Kapwar,” “Ti Balbal,” “Boogles,” “ti Fenoderee,” “Ti Kilmoulis” “Ti Timazomb” ken dadduma pay. Insardengtayo iti nagipatarus idi nakumikomtayo kadagiti pakaseknan.
Kadagiti sinurat iti English, nalatak la unay dagiti koleksion ni Mabel Cook Cole a naipablaak idi 1916 – lalo ti maipapan iti sunggo ken pag-ong series, ti sarsarita maipapan iti puraw a karabasa – sarita maipapan iti kinaameng ken kinabukatot ti tao ken dadduma pay. Dayta kinabukatot ket naiparang a kas kinalabes iti panunot ken limmaksid iti nakaisigudan a talugading ken sursuro. Nagangayanna, ti nagpinget a maaddaan iti adu a kinabaknang ket isu met ti napukawan. Nagpinget a mangallop iti sangasalop, napukawan iti sangakaban! Ilocano Folktales kunana iti libro, kayatna a sawen nga addan dagitoy a sariugma sakbay ti 1916 a panangilibro ni Cole. Nabaknang ti Ilokano lit kadagiti kakastoy a sarsarita.
Nabaknang ti pagilian kadagiti fairytales, folktales ken folklores. Adda ti koleksion kadagitoy a mangipaneknek. Kas kadagiti inurnong ni nalatak a mannurat nga Ilokano ken Anak ti Vigan, Isabelo de los Reyes ken nasurat iti Spanish idi panawen ti Kastila. Gapu itoy a koleksionna isu nga inawagan dagiti scholars iti Ama ti Philippine folklore. Nagserbi pay subject ti panagadal dagiti literary scholars itay nabiit dagitoy a koleksionna. Dagiti laeng makaawat iti Spanish iti nagdisnudo a nangkalkal iti dulin ti national archive ken sinuratda dagiti napaliiwda ken komentoda kadagitoy a kinabaknang.
Saantayo nga awanen ti kinapudno, iti Philippine lit ket karaman met ditoy dagiti nasurat iti Spanish, a kas dagiti sinurat ni Rizal ken dadduma pay a mannurat idi panawen ti Kastila.
Pinadastayo met ti nagsursurat kadagiti adaptation ngem dagiti laeng limitations ti/dagitii karakter ken ti nagan ken/wenno kaarngi ti karakter ti piniduttayo nga inikkan iti nainlokanoan a biag. Kas koma ti “Kapwar” manipud iti “Jack-in-Iron,” ti “Ti Timmazomb” iti “Zombie” ken dadduma pay. Pinidut wenno binulodtayo dagiti karakter ken limitationsda ket binadoantayo ida iti kabukbukodantayo nga eksperiensa ni Ilokano nga isu iti inaramattayo iti serialized, babaen babaen iti karakter ni Rino Mistiko ken ti kaingungotna a ni Zeny. Agsipud ta maysa a mistiko ti bidatayo, ti mysticism ket saan a nailaksid itoy no di ket naibudi.
Nabaked nga ehemplo ti folktale ti “Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog” ni Joel Manuel. Makapaisem ti panagsalip da Kalgaw ken Burarog ket nabileg dagiti limtuad imahinasion – no ibasar iti agdama a kasasaad ti panawen, mabalin a kunaen, ni Kalgaw wenno ni Burarog wenno isuda a dua ket naidalit iti karkarna a sakit – sakit a nasken la unay a maagasan. Ta no saan a maagasan, agsagaba ti lubong iti nakaro nangnangruna dagiti umili. Ta saan kadi nga agsagsagaban ti lubong iti climate change ken global warming?
Nabaked met nga ehemplo ti folklore ti “Tubal” ti Ilokano super hero a sinurat ni (Ret.) Col. Rufino Re. Boadilla. Ni met laeng Col. Boadilla ti nangipatarus a sarilaw-as ti folklore. Kas ken ni Reynaldo A. Duque nga impatarusna iti legend – iti pasintawi. Ti sarilaw-as ni Col. Boadilla ket pudno la unay a namsek ti imahinasion ti author ket maaringan met dagiti agbasbasa.
Napintas nga anthropomorphism ti sarita nga ‘Apgad’ ni Karina Viola L. Bulong ken nangabak iti maikadua a gunggona iti kalkalpas a salip ti sarita a para ubbing nga inesponsoran ti Gumil Filipinas. Naisangsangayan ti karismana a sinurat. Ababa ngem namsek. Makapnek ta naideliberna ti mensahe nga isu iti panangibalat ti amak wenno buteng. Amin a tao ket sumango iti inaldaw-aldaw a panagbalbaliw; isu a mapasamak no kua ti saan a maliklikan a panagdakiwas. Adda dagiti seknan iti amak wenno buteng iti amin nga agdakiwas idinto nga adda met dagiti situtured a sumango iti balubal ti biag. Dagiti napinget, saan a pagduduaan iti panagsagrapda iti panagtamed. Ngem kadagiti seknan iti amak wenno buteng a sumango iti kinapudno, kasanon? Daytoy ti ababa a pakabuklan ti sarita.
Ket ti kakaisuna a solusion, ti patigmaan ken pammagbaga a naalut-ot iti kasin-awan amin a kananakem – kananakem dayta ni Ina Langit. Adda raya ti lawag nga agtaud kadagiti patigmaan ni Ina Langit ken ni Apgad. Ni Apgad a representation ti salt of the earth wenno pannakaasin dagiti tarumpingay tapno agserbida a kas naraniag a raya ti agsapa. Pannakaasin ti lubong.
Iti sabali a punto, ti proseso ti condensation wenno panagbalin ti tudo ket dakdakkel ti porsientona nga agtaud iti naapgad a danum (iti baybay) ta nalawlawa ti sakupen ti naapgad a danum ngem ti takdang; sa inayunmo pay ti saan a malapdan a pannakapasamak ti water spout – agpangato diay danum-baybay a mapan iti kaulpan santo agtinnag a kas arbis wenno tudo. Maitutop la unay ti nagan ti karakter – Apgad.
Ti pagpintasan la unay ti sarita ket ti udina, a nasupapakan iti pannakapnek ti amak ken buteng a nagalimutong iti barukong ni Apgad. Ti pannakapnek ni Apgad a nagbalinen a ramen iti nasantak a sabong ti kayanga ket narikna ti asinoman a nagbasa iti sarita.
Once again, inwawagayway ti sarita nga “Apgad” ti kinabileg ti anthropomorphism.
Napintas ti sarita ni Ms. Karina Viola L. Bulong… nabara a kablaaw!@
Sunday, September 04, 2011
TI BUOK A SALAKAN
Ti Buok A Salakan
Sarita ni Ma. Theresa B. Santos
I.
O, ZENY, adda kadi manen di katataw-an a karangetta. Saanak a low batt ita, he-he! Kare-recharge ti enerhiak ta kagapgapuk idiay Bantay Banahaw sadiay probinsia ti Quezon. Adu dagiti padak a mystic nag-fasting sadiay.
Haaaaaaaaaaay……!
Ha, ne, anian, nagunegen dayta sennaaymo, baket, he-he-he!
Karkarna ti mapaspasamak sadiay Barangay Libtong, Rino. Saggaysa a matmatay ti maysa a pamilia. Karkarna ti ipapatayda. Kaasida met. Uray dagiti dodoktor ket dida maibaga ti eksakto a rason. Karkarna a talaga ti mapaspasamak.
Puonay met daytan?
Daytoy ti dakkel a parikut, Rino, no dumtengen ti sumipnget, basta lattan bumsog ti tian ti biktima. Dumakkel a dumakkel ti tian aginga bumtak! Matay metten ti biktima. Dayta ti mangipapaay iti puzzle kadagiti dodoktor.
A-ania, bumtak? Sus…!
Wen, ket awan ti ammoda a makagapu!
Danum kadi ti linaon ti tian a bimtak ken maris amarilio a kasla nana ken nalangsi?
Kasta ngarud ti napaliiwda.
Hmp, aramid ti maysa a mangmangkik a! Kasta ti maysa a pattern ti aramidda ket…
Mangmangkik?
Wen. Maysa a nabileg a mangmangkik a kabaelanna a bilinen ti nakaparsuaan.
Bilinenna ti nakaparsuaan? Nakaskasdaaw. Kasano?
Adda kenkuana ti nangisit a bileg ti nakaparsuaan. Ditoy a nagtaud ti bilegna. Ket daytoy ti aramatenna kadagiti biktimaenna.
Nakaam-amak ngarud a…?
Wen, ket dagiti laeng addaan iti nangisit a pagsiriban iti makabael nga agaramid iti bumtak a tian. Dayta ti pattapattak itoy a kaso.
Ket maparmekta ngarud dayta a mangmangkik, Rino, maparmekta?
Nasken a takuatek pay ti kinaasinona. Nasken a maammoan no asino dayta a mangmangkik ken ti ikutna a bileg.
II.
O, ANIA, Rino, natakuatam kadin ti palimed ti mangmangkik?
Wen, Zeny, asawak. Kalpasan iti dua a lawas nga innak panagsukisok ken panagpaliiw, natakuatak met laeng. Nabileg unay. Nalaing a sumaep. Katukad ti agong ti sangapulo nga ugsa ti agongna.
Ow, kasta? Puonay a bilegnan?
Nalaing a sumaep iti kalabanna. Daytoy ti gapuna a di maasitgan iti asinoman a mangpadas a mangkontra ti bilegna. Ket kadagiti met mangpadas ti kabaelanna nga awan iti ammona maipapan mystisismo, saanda laengen a patuloyen ta saanda a maasitgan, nalabit nga umas-asidegda pay laeng, maungkeldan. Kastoy ti kabileg ti baket. Adda kenkuanan dagiti nagkaadu a bileg ti sipnget.
Dipay mangisaknapen ti alliaw no saan a malapdan? Kasano ngarud a parmeken, nay, lakay? Kasano?
Nalaka laeng, he-he-he…! Natakuatakon ti palimedna.
Kasano a natakuatam?
Babaen iti astral projection.
Astral projection?
Ti kangrunaan nga us-usaren dagiti psychic – dagiti pudno a pychic, a saan ket a dagiti sumanao dita a kayatda laeng iti makakuarta.
Ania ti astral projection?
OOBE wenno out of body experience. Babaen ti bileg ti spiritual a bagim, mapan daytoy iti yan ti mangmangkik tapno paliiwenna ti aramid daytoy a pasurot ti sipnget. Kastoy ti inaramidko a nangammo ti kinaasinona ken ti bilegna. Ta kaaduan dagiti addaan nangisit a pagsiriban ket saan a maasitgan no iti pisikal a bagi ti usaren. Di asitgan babaen iti OOBE, saan?
Isuronakto man met dayta, lakay. Nasken a masursurok met dayta a banag.
Wen. Nasken unay, baket, ta daytoyen ti naikur-it a lubongta, ti makidangadang kadagiti addaan iti nangisit a pagsiriban.
Ania ngarud ti panggepmo ita?
Mapanta idiay Brgy. Libtong. Kayatko a kasao dagiti nabatbati a kameng ti pamilia.
Ta apay?
No diak a maparmek iti sangonsangon daydiay a mangmangkik, parmekek babaen iti bukodna a sabidong. Uray no kasla laeng buok ti namnama, no nasken nga isu ti maaramid, maaramid no isu dayta ti sulosion ti parikut. Ta datayo a mistiko, agbatbatayo a kanayon iti kinapudno. Ket daytoy a kinapudno ti igamtayo. Daytoy a kinapudno ti mangwayawaya kadagiti naibalud iti nangisit a pagsiriban!
III.
ITI PUSEG ti rumiet a kabakiran nagikkis ti agam-ampayag a dakkel a nangisit a wak a taraken ti mangmangkik. Mabuteng pay dagiti ayup ket nagbuatitda nga immadayo, uray dagiti aguyas a nagbiag ket nagiinnunada a kimmalawikiw nga immadayo; iti pannakabuak dagiti tumatayab – billit, kulibangbang ken dadduma pay nga adda payakna, adu pay kadakuada ti naidungpar kadagiti kayo ken muymuyong ngem dida ingginggina dayta a napasamak kadakuada ta ad-adda a linaon iti isipda iti pannakaadayoda iti dayta a lugar – ti lugar ti mangmangkik. Ta no kastoy agritritual ti baket a mangmangkik, nadangkok la unay kadagiti amin a nagbiag ta asinoman a makitana, mapaliiwna a makaimatang wenno agsisiim iti ar-aramidenna ket saanna a pakawanen. Tiliwenna babaen ti nangisit a bilegna ket patayenna. Saan a kayat ti baket nga adda ti biangot iti ar-aramidenna.
Kuttongi ti baket, dulpet ta saan nga agdigdigos, isu a wakray ti nakaat-atiddog sugabba a buokna nga immangrag ken nagsalimpayak iti sibetna, ket agkaiwara dagiti naurot a buokna iti ruar ken iti uneg ti rukibna. Aggargarikgik iti sango ti agburburek a sinublan. Angot-angotenna-say-openna ti alingasaw ti agburburek a lutlutuenna a ramramot, bulbulong, tultulang ken buok, dutdot, ken dadduma pay. Nalabbaga dagiti matana. Nakaat-atiddog dagiti nangisit a kukona, nangisit met dagiti ngipenna, ken adda iggemna ti kanigidna nga iit a sagad nga aramatenna a tumayab wenno babaen iti pagsiriban a levitation. Agkaiwara dagiti bangabanga, paragpag ken nagduduma a tultulang iti aglawlaw ket makarurusok ti angotda lalo dagiti kabkabanga a linibasna kadagiti kamposanto no kasta a mairana a kabus ti Biernes nga isu ti panagukkonna kadagitoy a birtudna. Iti ruangan ti rukib, agbitbitin ti kasla takiag a karasaen a tarakenna ken ti lima a kakasla tangan a nangisit a manggagama a tarakenna met laeng.
IV.
ISUNAN, Roel, saanka nga agsangiten.
Manong Rino, natayen ti asawak. Ti dua nga anakko ken maysa a barito a kabsatko.. Pangaasim tulongannak iti pakarikutak.
Tulongankayo, Roel, saankayo a baybay-an.
Agyamanak, apo Mistiko. Nasken a matay dayta a mangmangkik iti kabiitan a panawen. Ta no saan, ad-adu pay ti biktimaenna.
Wen, Roel. Ngem nasken a sungbatam dagiti kayatko a maammuan.
Ania dayta, manong?
Awan ti ammom wenno adda ti pamalpalatpatam no adda ti pakainaiganna ti mangmangkik iti napalabas?
Diak ammo, manong, ngem nakuna idi ni Loida nga asawak nga adda kano ti nagarem kenkuana a lalaki a taga dita nay bakir. Pinaayna idi, a ti lalaki, siempre, ta agasawakami la ngaruden, adda payen uppat nga anakmi. Agtutubo kano ti lalaki.
Ania pay?
Maipagarup nga anak ti baket nga agnanaed idta bakir ti agtutubo. No apay ketdi a nagayat daydiay nga agtutubo ken ni baket ket adayon ti baetda.
Nalapsat ni baketmo, kuna dagiti kaarrubam.
Adda met ti pamuyaenna, a, manong.
Ehemn, ket? Ituloymo ti maipapan iti agtutubo.
Iti pannakapaay ti agtutubo, timmapuak kano iti rangkis, kuna met laeng ti baket idi nagsaritada kano. Makapungtot kano unay idi ti baket a mangiyikyikkis a balsenna ti asawak ken ti sibubukel a pamiliana babaen ti pannakabalinna. Ket patienmi nga adda pannakabalin daydiay a baket isu nga awan iti agpanggep a mangsapul kenkuana. Makaammo laengen, a, ni Apo Dios.
V.
O, ANIA, Rino, nakapanunotka kadin no ania ti kasayaatan a pamuspusan tapno maparmek dayta a mangmangkik?
Wen, Zeny. Babaen iti kasla buok a salakan. Wenno buok a salakan kunak man laengen ta agmetaporen, he-he!
Ania dayta a buok a salakan a kayatmo a sawen?
Isu ti kinapudno, Zeny. Isu nga ibilinko a sarakem daydiay a baket.
A-ania?! Susmariosepka met, lakay, ipasungalngalnak metten!
Dinak mulagatan a. Sarakem kadi, baket, ammok a kabaelam daytoy…
Mabutengak! Mabutengak unay, diak pay kayat iti maungkel!
Dika koma agbuteng, asawak. Iti kaanoman, saanka nga ipasungalngal iti peggad no dika kabaelan a salluadan. Bayabayenka met laeng. Addaak iti sibaymo babaen iti astral projection. Ket babaen iti telekinesis, ikallatikkonto iti isipmo dagiti rumbeng nga aramidem. Nalawag?
T-telekinesis?
Wen. Daytoy ti maysa pay a nalimed a pagsiriban, Zeny, asawak. Babaen ti bileg ti panunot, mabalinmo nga ikallatik ti mensahem iti maysa a tao iti isipna met laeng.
A, kasta gayam.
Isu a dika koma agbuteng. Basta parangrangem laeng dayta auram, saankanto a pulos a maan-ano. Agtalekka koma…
Ania ngarud ti aramidek iti rukib ti mangmangkik?
Allilawem. Ibagam nga adda ti ipatrabahom kenkuana. Adda ti kayatmo nga ipapatay babaen iti bilegna. Ket siempre, kunwari a ket, daydayawem ti kinabilegna, nga agtalekka iti kabaelanna, nga isu laeng ti ammom a mannakabalin amin tapno makiki ti isipna ket saannaka a paayen wenno dangran. Ti pannakakiki ti isip ket panangipasdek iti kompiansa; ket ti saan a naamiris a kompiansa ket pakaisagmakan. Saan nga ammo dagiti pasurot ti sipnget iti agamiris ta nakompiansada la unay kadagiti bagbagida. Kabatayatanna met, ikagumaam iti mangilibas iti naurot a buokna. Saanna a madlaw daytoy ta agkaiwara met laeng.
No di maasitgan, kunam met!
No dakami a patneng a mistiko. Makaasidegka met ngata ta nasursurom laeng kaniak dagiti ammom a kontra bileg-sipnget. No maammuanna nga adda ti ipaaramidmo, siguro makasidegka met kenkuana. Ngem no kadakami a mistiko, addaan iti pagilasinanda iti kinaasinomi. Babaen kadagiti matami, didakam’ kabaelan a perngen dagiti pasurot ti sipnget. Isu a perngemto no makipinnerreng kenka. Isu a no sumungsungadkami pay laeng wenno no masaepdakami pay laeng a, ket aglemmengdan wenno kumayakaydan. Isu a sika ti nasken a mangsarak kadaydiay a pasurot ti sipnget, Zeny, sika!
VI.
ANIA TI masapulmo kaniak, sika a babai?
Siak ni Zeny, daydayawek unay a mannakabalin amin.
Nadursokka, babai. Nagbasakbasakka iti pagnanaedak. Apay a dika nagbuteng kaniak a kas kadagiti dadduma?
Diak a pagbutngan ti raraemek unay, apo a mannakabalin. Umayak ketdi kenka agpasaranay iti nadagsen unay a pakarikutak. Ta awanen iti sabali pay nga asitgak no di laeng sika a mannakabalin amin. Isu a pangaasim ta saranayennak koma, madaydayaw a mannakabalin.
Hi-hi-hi! Saranay gayam. Ania dayta a saranay?
Wen, kayatko a patayem ti babaero nga asawak! Naumaakon kenkuana. Babaero, isugalna amin a kuartami, ket nalugin dagiti negosiomi. Nasken a mapukawen isuna tapno maalak metten ti tallo a million nga insurance-na.
Hi-hi-hi! Gamrodka met gayam, babai!
Amanos laeng a, no kuan, daydayawek a mannakabalin, saan? Ngem masapul a matay isuna iti natural death, ‘tay man basta lattan maungkel lattan wenno babaen iti sakit tapno makolektak ti insurance.
Ket kalpasan a maalam ti kuarta?
Agdennakaminto metten ti lalaki a nangisukatak kenkuana!
Adda met sabali a lalaki iti biagmo malaksid kenkuana?
No maaramidna ti agloko, apay ketdin a diak met maaramid? Ngipen iti ngipen a! Isuna laeng iti makabael?
Hi-hi-hi! Kaburburikka met gayam, babai. Naallilawak ngarud itay basbasaek ti kinataom. Addaanka met gayam iti nangisit a panagpuspuso, isu a tulonganka, hi-hi-hi! Ala, tulonganka.
Agyamanak madaydayaw a mannakabalin. Ngem, sakbayna a patayem ti asawak, kayatko pay nga umuna a patayem ti babai nga ikabkabbalay ti asawak! Parigatem ta innakto buyaen iti inna panagrigrigat a sumagpat ken patay!
Matungpal! Hi-hi-hi!
Kasta! Kasta ti kayatko daydayawek a mannakabalin! Uray agbayadak iti mano, no la ketdi matungpal ti pagayatak! Basta la ketdi makabalesak!
Dos sientos mil ti pagbayadmo, babai.
Wen, mayatak apo a manakabalin. Nayunakto pay dayta apaman a malpas ti ipapaaramidko kenka!
VII.
NAKAALAAKON iti buok ti mangmangkik, Rino. Ania ti sumaruno nga aramidek?
Zeny, anusam koma a buggoan. Siampuam a nalaing, koloram tapno sumileng ti ngisitna, putdem iti sangdudua a dangan. Bangbangluam wenno iyupermo pay ketdi iti bangbanglo a napaut a di agmamawmaw iti banglona ta namaymayat pay ket saan a mailasin ti baket ti bukodna a buok.
Sa kalpasanna?
Agsublika iti gukayabna. Itedmo ti tallo a kaputed a buok ket ibagam a ti buok ti babai ni lakaymo, he-he-he! Ibagam a naalam dayta a buok idi sinarakmo ket impungotpungotmo nga inggusugos iti tengnga ti kalsada. Ibagam nga aramidemto manen dayta no makitam tapno makiki latta ti panunotna.
Ti buok a mismo ti mangmangkik ti itedko?
Korek!
Di pinataynan ti bukodna a bagi?
Ininumna ti bukodna a sabidong, kunam a! Ha-ha-ha!
A, isu met laeng a kunam nga uray kasla buok ti namnama no isu ti yan ti pannakaparmek, nasken a mapasamak!
VIII.
KET SINARAK ni Zeny ti mangmangkik. Natay ti baket ta inamlinganna ti bukodna a bagi; daytoy ti mangipaneknek, a ti kinapudno ti mangwayawaya ti tao ken iti kaanoman dinto agtalinaed ti tao iti kasipngetan…lalo dagiti naayat iti nalinteg a dana a taltaluntonen….###
(gibusna)
Monday, August 29, 2011
TI BALBAL
TI BALBAL
Sarita Ni Ma. Theresa Buenaventura Santos
KASLA adda peggad a pakdaar ti managgaysa ken natinggaw a pulikkaaw ti aglikuslikos a puek. Nalamiis ti kuldit ti puyupoy. Nupay awan ti makita a nakasindi, nalaokan ti agat-kandela ti bang-i dagiti malunglungsot a garami iti talon ken ti bang-i ti agattemtem.
Ti ngata natibong ken makasidduker a taguob ti aso ti mangipapaay iti banugbog ti barukong ti babai a magmagna iti panipngeten a bit-ang nga agturong iti kabalbalayan ti Sitio La Loma. Agarup a lima a gasut a metros ti bit-ang manipud iti sungaban agingga iti umuna a balay; ket kasla mangliwengliweng a gukayab daytoy gapu iti bulbulong ken sangsanga dagiti nadumaduma a kayo a nangpayong iti bit-ang. Itay pay laeng sumrek iti sungaban, ipatpatiten ti babai ti plaslait iti kanigid a dakulapna, ngem talaga a saan nga aggangat, ket pabpabasolenna ti bagina iti pannakalipatna a gumatang iti baro a bateria ta idi pay la naminsan a lawas a kuridemdemen daytoy.
No kua, sardengan ken taliawen ti babai no sadino ti yan dagiti managgaysa a kiririt dagiti andidit ken riari; ket pasaray pampagenna met ti barukongna no kasta a kumayab ti angin; wenno saan, a kas itay, dandani la napaikkis iti kellaat a panagkayab ken panagikkis ti dakkel a panniki iti maysa a sanga ti tsiko iti igid ti dalan.
Tinangad ti babai ti nakuyem a langit, ngem, iti nakemna, nasken a makagteng iti balayda. Alas onse ti rabii itay dumsaag iti bus a naglugananna manipud Manila. Agarup duapulo a minutosen nagnagna manipud iti highway.
Kellaat a nagkayab dagiti bulong ti saba ken bulong ti paris makapuno, ket napariaw ti agtutubo babai iti kellaat nga ungor iti masanguananna.
Nupay apagapaman laeng, namira pay laeng ti agtutubo ti agtatapaw a banag nga umap-apuy dagiti matana. Nupay adda inulesan ti lagaw ti babai, napanunotna ti tumaray nga agsubli iti naggapuanna, ngem, naladawen ti amin, nalugobanen ti datdatlag a parsua, ket ti ikkis-paarayat ti agtutubo a babai nga agbakasion koma manipud iti panagiskuelana ii kabisera inalun-onen ti sipnget.
BIGBIGAT pay laeng, nagkayamkamen ti damag iti purok. Kas iti paraangan da Linda a kagayyeman ni Didith, agbebessag ‘toy balasang nga agipadamag ken agsagsagad kadagiti nagango bulbulong iti paraangan ti inana.
“Nakaam-ames, nanang ti napasamak ken ni Didith idi rabii. Wakwak ti barukongna, ket segun ti nangawtopsia kenkuana, awan kano ti dalem ken ti pusona!”
“Ni Didith nga anak ni Mari Sianang?”
“Wen, Nang! Ayyapo, apay metten a kasta ti napasamak? Pudnonsa metten nga agraira ‘tay damag maipapan iti aswang, ‘nang!”
“Pudno kadi dayta nga ibagbagam?”
“Wen! Nang, pudno kadi nga adda aswang?”
Saan a nakatimek ti ina. In-inut ti itatangtadna, napaut ken agtantanamitim…
MAYSA PAY a baket ti biktima, kalpasan ti tallo nga aldaw. A basta lattan nasarakanda daytoy a ngilngilawen iti kabigatanna iti bangsal ti kalapawna. Bugtong ngamin nga agnanaed iti ungto ti purok iti teppang ti karayan.
Naglagawen dagiti pumurok. Ammodan a saan la ketdi a gagangay a kriminal ti nakastrek iti lugarda.
Ket iti maysa a sumipnget a nabartek ni Iban a kaayan-ayat daydi Didith nga umuna a biktima, inkeddeng daytoy nga agtutubo iti agrekorida iti purok iti agpatnatg. Inkarina nga insangsangit iti sanguanan ti bangkay ni Didith nga ibalesna ti ipapatay ti kaayan-ayatna, ken saan a patien ‘toy baro nga aramid ti aswang no di ket ti sindikato nga aglaklako-aggatang kadagiti lalaem a kas ti puso, dalem, pali, bato, ken dadduma pay. Ilako daytoy a sindikato kadagiti ospital; ket kapigsaan kano a paglakoanda dagiti opital iti ballasiw taaw. Uray iti massayag ti baket a maikadua a biktima, adu manen ti nakangngeg iti insawang ni Iban nga anupenna no asino man dayta a kriminal. Ket daytoyen ti rabii nga inna panagsingir. Bitbitna ti baby armalaitna a napno ti bala ti nakasalpak a magasinna ken adda pay dua a magasin napno met laeng iti bala a nakabulsa iti agsumbangir a bulsa iti likud ti pantalonna. Iti panaglikuslikosna kadagiti kabalbalayan, saan la ket ngarud a nagtalna dagiti aso, nga ad-adda la ket ngarud a nangidateng iti tension kadagiti umili. Ngem, agparparikna ken ni Iban nga umatake ita a rabii ti kriminal gapu ta mapaliiwna nga iti laksid dagiti taul ti aso a malabsanna, adda met dagiti sumagmamano a taguob kadagiti asidegna a balbalay a kasla ketdin aglikuslikos met daytoy a kas iti aramidna. Nagsagana ta namnamaenna nga aniaman a kanito ket agsabatda a dua.
Nupay kabus, sangkatipping laeng ti sumirsirip a paset ti bulan iti nangisit nga ulep. Nupay nalamiis ti angin-amian, uksob ti nasabang a bagi ni Iban, ket imparautna iti kanawan a takiagna ti kordon ti paltogna.
Nakagteng iti tengnga ti plasa ti purok. Iti aglawlaw, saanen a taul ti mangngegna no di ket agsisinnungbaten a natibong ken makapaalliaw a taguob.
Wen, iti sangabotelia ti sammigel a nainum ni Iban, mariknanan ti kiamkiam kadagiti matana ta saan unay a managinum iti nasanger. Mariknana ti liliteng dagiti lapayagna ket nagmattider iti tengnga ti basketball court tapno amirisenna ti aglawlaw.
Pagammuan, nakangngeg ti dakkel a kayabkab iti likudanna. Impaturongna ti paltogna nga itay pay la nagrubuat a nagkasa. Pinindotna ti pin tapno agawtomatik. Ngem awan ti nakitana. Adda manen ti payagpag iti likudanna, kellaat a timmallikud, ket nakitana ti kutit ti agtatapaw iti angin a banag nga agturong iti tuktok ti kakaisuna a niog a mula ni Tang Tonio iti asideg ti ungto ti basketball court.
Nakarikna iti sidduker ni Iban. Isu kadi dayta ti kriminal, kunana iti bagina. Ngem iti sabali a suli ti panunotna, saan a mamati nga isu dayta ti kriminal. Napasublina ti simbeng ti panunotna. Pinukkawan ni Iban ti datdatlag iti tuktok ti niog. Pinukkawanna a kinarit.
Iti maysa kadagiti palatang ti niog, agpalpallayog ti datdatlat a parsua a kasna met tingtingitingen ti inalat ni Iban.
Idin saan a mauray ni Iban ti datdatlag a parsua, pinaratupotnan daytoy; rumrumik dagiti mata ni Iban ken agtigtigerger dagiti laslasagna iti pungtotna a nalakagip iti nakaskas-ang a nagbanagan ni Didith ken ti baket a maikadua a biktima. Naibus ti sangamagasin. Sinalpakanna manen ti maysa. Inkasana, ngem idi ipaturongna ti paltogna, adtoyen ti kasla kimat a yaasideg ti datdatlag a parsua. Nginarietan ni Iban nga impis-it ti gatilio ket ad-addan a napisang ti ulimek ti Sitio La Loma; ket sakbay a maiyibus amin ni Iban ti bala ti paltogna, nagtuliden ti ulona iti semento a pagbabasketbolan…
Ket naannad ti darumog a pannagna ti sabali pay a parsua nga itay pay laeng nga agpalpaliiw, kalpasan iti yaadayo ti Balbal.
SAAN A NAGTAKTAK Linda, maysa kadagiti baak a balasang iti purok, sinarakna ni Rino Mistiko, ti ammona nga eksperto ti paranormal science ken mysticism, ken Presidente ti Mystical Society of the Northwestern Philippines. Naam-ammona ni Rino ta estudiante ni Linda ti “Some Mystical Adventures” iti Rosecruix University. Kameng pay ‘toy soltera iti Women Psychic of Northern Philippines ken ti Spirit Questors. Namin-anon a daras a siniripna ti kinasino ti kriminal, ket ammona a datdatlag unay daytoy ken dina kabaelan ti bilegna.
“Agtatapaw, kunam, Linda?” Pinirit ni Rino imingna, sumreken iti limapulo ti edadna, agtayag iti lima kadapan ken walo a pulgada iti kalalainganna a pammagi. Nabannayad nga agtigtignay.
“Wen, manong.” Inwang-it ni Linda ti ulona ket nagallon ti pagatsiket a nakataytayaengteng ti ngisitna a buok, timpuar ti wayas a kallid iti simmantamaria a rupa, agtayag daytoy iti lima kadapan ken lima a pulgada, iti pangrapisen, saan a paudi iti kinapintas ngem kinaykayatna iti nagsoltera ngem ti mangtimud kadagiti asug dagiti naruay idi a nagrayo kenkuana ta ngamin kayatna nga ipamaysa ti naisangsangayan a talugading nga adda kenkuana, ti kinamistisismo: a di met napaay, adun iti padasna maipapan kadagiti datdatlag a bambanag, ngem impangpangrunana ti eksorsismo.
“Ditay’ masigurado dayta,” kuna ni Zeny, nga asawa ni Rino, ken nangidisso iti sangaplatito a patopat ken agal-alingasaw a kape a barako. Paningkiten, morena ken kataytayagna ti mistiko.
“Ania koma dagiti deskripsion kenkuana, no kunam a siniripmo?”
“Awan ti payakna, ngem agtayab.” Insungbat ni Linda, kalpasan iti panangigupna ti kape. “Nakatadtadem ti akaba ken atiddog a dilana.”
“Taltallo met laeng ti ammok a monster nga agtatapaw ditoy Northern Philippines: ti Irikan, maysa a fairy monster; ti Saddok, kapamilia dagiti sting ray monsters; ken ti Balbal,” manglanglangit ni Rino a nagkuna.
“Nalabit a maysa kadagitan, a, “ kuna ni Linda nga inayunan met ni Zeny.
“No maysa nga Irikan, maparmek laeng dayta babaen iti sikolohia; no saddok met, nalaka laeng a parmeken, ngem napeggad la unay…” pinug-awan ni Rino ti riang ti barukongna gapu iti dagaang iti dayta nga agalastres ti malem.
“Ket no Balbal, nay?” kuna ni Linda, ngem ni Zeny ti turong dagiti matana ta itudtudo ni Zeny ti kanigid a sintidona a kasla agpampanunot. “Alaek ‘diay nangisit a libro,” kunana met laeng sa nagdardaras a simrek iti siledda nga agassawa, sa met la nagdardaras a rimuar.
“Kasta! Kasta ti langana!” intudo ni Linda ti ladawan iti maysa kadagiti panid ti libro a linukatan ni Zeny. Saan a maisina ni Linda ti panagkitana iti ladawan ti balbal: nagatiddog ti dilana a nasurok maysa a metro ken aglapad iti gudua a pie. Tao lattan ngem, saan a dutdotan. “Pinaltogan ti maysa kadagiti biktimana, ngem kumtat ti bala, adda pay ti nangpadas a nanggayang.”
“Nasken nga adalen pay nga umuna ti kababalinna, ngamin kabaelan daytoy datdatlag a parsua a balbaliwan ti bagina: billit, uray ania a tumatayab. Dagiti laeng tumatayab. Ken paboritona taraon ti dalem ken puso, tao wenno dingo.” Insakuntip ni Rino.
“Ti nabasak iti maysa a libro, ket kasla kano adda kabuteng ti Balbal iti daga, isu nga agtatapaw. Rino….” Saan a natuloy ni Zeny ti kayatna a sawen, ta nagsabat dagiti matada ken ni Rino ket nabagas dagiti balikas a nagtaud kadagiti matada a duada laeng iti makaawat…
KABUS. Kasla dara ti lawag ti bulan , ngem, saan man la a mabuteng ni Rino a nakatakder iti maysa a bakante a solar iti arubayan dagiti kabalbalayan. Sipud pay idi alas-otso iti rabii, adda ditan a nakatakder. Gagangay laeng ti kawesna, nakasapatos iti goma, nakadalikepkep a mangur-uray iti Balbal. Ngem itay, alas dies, a dina mauray ti Balbal, nangaramid iti dakkel a temtem, sana intugkel iti daga ti gayang.
Umas-asideg dagiti taguob dagiti aso. Immalikuteg dagiti mata ni Rino. Nakangngeng ti kayabkab iti ngatuenna. Addaytan ti Balbal! Nagbatay iti nagango a sanga ti kapasanglay iti asideg. Saan a nagkir-in ni Rino. Naipigket dagiti matana iti Balbal nga agarup agtayag iti lima kadapan ken pito a pulgada iti kalalainganna a pammagi ken kasla mangpalpaliiw met kenkuana.
Babaen iti mental telepathy, inkallatik ni Rino ti mensahena iti Balbal: Umasidegka! Umasidegka! Saanka a kabuteng!
Ket addaytan ti Balbal. In-inut nga umasideg. Sa kellaat a nagsuek a nangiruar ti natadem a dilana tapno rugmaanna ni Rino. Linissian ni Rino ti pettat nga ipapatay, sana kinellaat ti nangparut ti nakatugkel a gayang ket naisurot ti nakilnet a daga a naipgket iti tadem ket induyokna iti barukong ti Balbal.
Nagungor ti ayup a kasla marigatan unay, nagtirtiritir iti daga. Itugkel ni Rino ti gayang, tapno kumpet ti nakilnet a daga, sana iduyok iti Balbal. Inulit-ulit ni Rino a dinuduyok, agingga natay.
Masmasdaaw ni Linda, a rimuar manipud iti naglingedanda ken ni Zeny. “Apay a nalsuk ti bagina, ket no paltoganda ken gayangen ket saan?”
“Ammom no apay nga agtatapaw ti Balbal? Agsipud ta kabutengna ti daga. Amirisem, kasla lalaki a tao, labus, isuna laeng ta kasla agul-ulo a billit, adda dua a sakana, ngem apay a dina ibaddek kadagiti daga? Ngamin, kabilang isuna kadagiti floating monsters a no maisagidda iti daga ket masaktanda unay. Ti daga ti kontra ti biagda…adu dagiti floating monsters nga intayto masagang iti panagtulid ti panawen….####
*** Naipablaak iti TAWID NEWSMAGASIN idi Nobiembre -12, 2001.
Thursday, August 04, 2011
Ti Diborsio iti Philippine Lit
Adda, aya met, diborsio iti Philippine Literature?
Adda met a. Nabayagen. Diak pay laeng naiyanak ket addan a nasurat daytoy iti Philippine Lit.
Philippine lit? Kayatmo a sawen, iti literatura?
Kasta ngarud. Saan a paatiw dagiti piksionista aniaman a topiko iti pagsasaritaan, lalo dagiti Ilokano, ta insuratdan dagitoy a kas bunga ti panunotda no di man reaksionda iti napapanawen nga isyu ti gimong. Ta dagiti piksionista ti timek ti gimong. Idi un-unana a panawen, idi saan pay la datao a naiyanak, addan daytoy a linteg ti diborsio; gapu ta addan daytoy a linteg, saan a nakalibas iti muging ni piksionista ket insuratna ti makapasainnek a resulta ti paliiwna, inggamerna iti putarna a piksion dayta a napaliiwna iti gimong a pagnanaedanna. Dayta ita ti nagbalin a lasag ken dara ti Literatura Filipiniana wenno Philippine lit.
Makapangato ti kiday ken makapalibbi met ibagbagam. Kasano koma a naaddaan itan ti Philippine Lit iti diborsio?
Ti maipapan ti diborsio ti dakkel unay a pakainaigan ti sarita, ta nagtaud ditoy ti kangrunaan a topiko iti nadakamat a sarita.
Sarita? Saan a nobela wenno drama?
Wen, sarita. Sarita a makapasainnek. Sarita nga agsasainnek. Saan laeng a dagiti dua – dagiti agassawa a bida iti sarita ti nakarikna iti nakaro unay a liday ken sainnek no dipay ket dagiti agbasbasa wenno nangbasa iti sarita, naiyallatiw kadakuada ti marikrikna dagiti agbibiag iti sarita. Narikna dagiti nagbasa ti narikna dagiti agbibiag iti sarita. Kasta ti kabileg ti sarita.
Nabileg ngarud a sarita, no kasta.
Wen. Ta kadagiti forum kadagiti nadumaduma a website ken blog nga innak nagpaspasiaran, nakiangtotan ken nakibiangotan iti topiko maipapan iti sarita, saan nga agpapada ti opinion dagiti nakabasa no ania ti nagbanagan ti babai iti sarita. No daytoy ket nagpakamatay wenno nagbibiag a maymaysana wenno saan a masinuo ti nagbanaganna ta saan nga insurat ti author no di ket inaramatna ti open ending a klase ti panangigibus ti sarita – a kayatna a sawen, awan iti imparangna a paggibusan no di ket nangited laeng iti posible a mapasamak babaen iti panangdeskribirna ti aglawlaw ken iti masakbayan. Napintas nga ending wenno paggibusan ti sarita ta naibiang dagiti agbasbasa – babaen iti panangituloydan a mismo ti basbasaenda – no ania ti reading-da wenno pannakaawatda ket balido amin dagitoy. Daytoy ti nadakamat a topiko ti sarita – saan nga iti nobela wenno ania a genre ti sinurat no di ket iti sarita. Nadakamat wenno nausar daytoy iti Philippine Lit in English.
Philippine Literature in English? Ania ti kayatmo a sawen?
Ti Philippine Lit, dua ngamin a klase daytoy iti agdama a panawen, ti nasurat iti English ken Filipino – puera pay laeng dagiti rehional a sinurat itoy. Iti agdama kunak, ta dayta iti panawenna. Ta idi panawen dagiti Kastila wenno idi un-un-unana a panawen, dua latta met ti literatura, ti naisurat iti Spanish ken Tagalog. Isu nga adda dagiti sinurat iti Philippine Lit a nasurat iti sao dagiti Kastila, ta sinakopnatayo la ngarud dagiti Kastila idi.
Asino ngarud ti author kadayta a sarita?
Ilokano! Ta nalaing a mannurat ni Ilokano, saan kadi? Aniaman a panawen ket adda latta isuna a makiramraman wenno makipaset itoy a tay-ak ti pagsiriban.
Wen, met ketdi a. Pudno la unay dayta kunam a nalalaing dagiti mannurat nga Ilokano, idi man panawen ti Kastila ken dadduma pay a panawen.
Iti agdama, dakkel manen nga isyu iti panagtata wenno rimmimbaw ti saritaan ket maipapan iti kinaadda koma ti pagilian iti diborsio (divorce) ta ngamin, malaksid iti Vatican a sentro ti Katolisismo, ti laengen pagilian ti kakaisuna a pagilian nga awanan iti diborsio. Napapanawen (kanon) iti pannakaadda met iti diborsio iti pagilian, segun kadagiti agpunpundar iti linteg a mangidurduron itoy, a kas ti Gabriela Women’s Party babaen kada Luzviminda C. Ilagan ken Emerenciana A. de Jesus a nangipila iti kongreso ti House Bill No. 1799 a maawagan iti “An Act Introducing Divorce in the Philippines.”
Saan, aya, nga addan ti annulment process ti pagilian? Pannakawaswas ti bisa ti sinapataan a kallaysa?
Wen, addan. Ngem maiduma ti annulment iti diborsio. Iti annulment, nangina unay, nagastos ket saan a kabaelan a maragpat ti gagangay nga umili wenno kaadduan nga umili, ta iti bayad laengen iti abogado ket saanen a bumaba iti one hundred thousand pesos; isu a para laeng kadagiti babaknang daytoy a linteg. Iti annulment, saan a mabalin a mangasawa manen dagiti napalugodan itoy a linteg no daytoy ket ikeddeng ti korte. Iti diborsio, kabaelan ti amin ken mabalinna manen iti makiaasawa ti maseknan itoy. Daytoy ti pagtaktakderan dagiti agar-aramid iti linteg a mangidardarirag itoy a banag.
Okey, nalawag. Ngem ti saan a nalawag, awan ti linteg iti pagilian maipapan iti diborsio ta madamada pay la ngarud a pagdedebatean dayta a banag, a kas kunam, no rumbeng a maaddaan ti pagilian wenno saan. Kasano itan a naaddaan ti topiko a diborsio iti Philippine Lit?
Beri gud kuestion. Ngem saanko met nga imbaga a diborsio iti Philippine laws wenno diborsio iti paglintegan ti pagilian, in general, saan kadi?
No saan, ania ngarud?
Babaen kadagiti customary laws.
Customary laws?
Dagiti linlinteg a naparnuay babaen iti nagtitinnawidan ti puli – maysa nga aw-awid a mapalugodan daytoy babaen kadagiti naikeddeng nga alagaden itoy. A kas koma iti customary laws dagiti Ibaloi (Ivadoi kadagiti dadduma nangnangruna iti makindaya ken makin-amianan a paset ti Benguet).
Ania dagitoy nga alagaden?
No nagkasar dagiti agassawa babaen iti customary laws, mawaswas met laeng ti bisa ti kallaysada babaen met laeng iti customary laws. Sa la mawaswas ti bisa iti kallaysada no daytoy ket saanda a naaddaan iti anak iti las-ud iti pito a tawen. Dayta ti alagaden iti customary laws dagiti Ibaloi. Dayta ti diborsio iti customary laws. Iti Philippine Lit naisuraten daytoy a topiko ti sarita. Ta kas kadagiti immun-unan a naibagbagatayo, ti literatura ket konsensia ti gimong wenno ladawan iti gimong iti dayta a panawen. No adda ti diborsio iti customary laws, nasurat metten daytoy a kas lasag ken dara ti Philippine Lit. Putar dayta ti maysa nga Ilokano.
Adda kadi pagibasaran a sinurat wenno pagbatayan iti diborsio kadayta a topiko ti sinurat, a kas pammaneknek ti kinaadda ti diborsio?
Adda a, siempre. Mabasa daytoy iti website ti National Commission for the Culture and Arts, a sinurat ni Wasing Sacla, foremost Ibaloi ethnic historian, nag-board member iti namitlo a daras sa kalpasanna, nagbalin manen a vice governor iti Probinsia ti Benguet. Kastoy man ti kunana: "A couple who wish to divorce due to infertility of either one of the partners is allowed by the law. A husband who divorces a wife without any valid reason will have to leave all properties to the children and the wife, this is another law." Iti met damdamag iti telebision, ti TV Patrol idi Hunio 9, 2011, inlawlawag met ti maysa a lakay ti customary laws dagiti Ibaloi maipanggep iti diborsio. Agpada ti lakay ken ni Sacla ti interpretasion daytoy a customary laws ken agpadada met laeng a panglakayen dagiti Ibaloi. Adda pay linteg ti gobierno idi un-unana a mangsakop itoy.
Adda aya? Kaano dayta a linteg?”
Iti explanatory notes nga indatag dagiti Gabriela partylist representatives, mabasa daytoy, “Historically, divorce had been part of our legal system. In the beginning of the 16th century, before the Spanish colonial rule, absolute divorce was widely practiced among ancestral tribes such as the Tagbanwas of Palawan, the Gadangs of Nueva Vizcaya, the Sagadans and Igorots of the Cordilleras, and the Manobos, B’laans and Moslems of the Visayas and Mindanao islands. Divorce was also available during the American period, starting from 1917 (under Act No. 2710 enacted by the Philippine Legislature), and during the Japanese occupation (under Executive Order No. 141) and after, until 1950.
No kasta ngarud, addan ngem naikkat daytoy idi 1950.
Wen. Ta mabasa iti explanatory note: It was only on August 30, 1950, when the New Civil Code took effect, that divorce was disallowed under Philippine law. Only legal separation was available. The same rule was adopted by the Family Code of 1988, which replaced the provisions of the New Civil Code on marriage and the family, although the Family Code introduced the concept of "psychological incapacity” as a basis for declaring the marriage void.” Dagitoy ti mangipaneknek ti kinaadda ti diborsio iti pagilian.
Asino ngarud dayta a mannurat? Taga-ano? Ania ti paulo dayta a sinuratna?
Ni Amador Daguio. Naiyanak sadiay Ilocos Norte. Dimmakkel sadiay ili ti Lubuagan, Kalinga, (saan a Lubuagan, Mt. Province a kas nailanad kadagiti dadduma sinurat, ta saan nga ili ti Mt. Province ti Lubuagan no di ket ili ti Probinsia ti Kalinga). Mannursuro idi sadiay University of the East. Ti sinuratna ket napauloan iti “The Wedding Dance.” Naisurattayon ti maipapan itoy, iti daytoy met la a kolum ti maipapan daytoy a sarita ni Daguio. Ngem saantayo a nadakamat no ania ti topiko no di ket kasano laeng a sinuratna ken kaimudinganna ti sarita iti literatura.
Kasano ngarud a mainaig ti topiko ti sarita ni Daguio iti topiko maipapan iti agdama a nabara nga isyu ti diborsio?
Agsipud ta insina ni Awiyao, ti bida a lalaki iti sarita, ti asawana a ni Lumnay, sa nakikallaysa ken ni Madulimay. Iti customary laws dagiti Ibaloi, napasamaken ti diborsio; ti diborsio a denepinar ni Sacla ken ti panglakayen a nainterbiu iti telebision ken ti explanatory note dagiti partylist representatives.
Ania ngarud ti implikasion a pinaruar wenno imparang ti sarita a kas iti pakaseknan ti diborsio?
Iti sarita, agpada dagiti maseknan a partido (dagiti nagsina nga agassawa) nga agsagaba iti nakana a sainnek ken di mailadawan a liday. Ti nasipnget nga uneg ti abongda ket iladawanna laeng iti mapasamak a nasipnget a lubongda iti inda panagsina – ta madaman idi iti ragragsak iti pannakikallaysa ni Awiyao kenni Madulimay. Nasipnget ti lubongda a dua – a sigud nga agassawa a nagdiborsio. Iti isyu ti diborsio iti agdama a panawen, makuna met nga umarngi kadayta a pasamak nga adda iti makarikna iti sainnek ken nakaro a liday – no di isuda a dua, ti maysa kadakuada. Iti ababa a pannao, ti proseso a maaw-awagan ti diborsio ket dakkel ti epektona iti pakasaritaan iti panagtipon ti lalaki ken babai a kas agassawa.
Ania dayta nga epekto?
Mabasa iti Mateo 19:6, “Saan a pagsinaen ti tao ti pinagtipon ti Dios.” Ti saan a pannakaadda iti anak wenno saanda a maparaburan iti anak dagiti agassawa ket narabaw a rason tapno inda agsina. Adda met dagiti pamuspusan pay tapno maliklikan dayta a pagteng, a kas koma iti panangadaptarda iti anak – ta adu met dagiti agur-uray itoy a proseso ken nangaramiden itoy ket lalo pay a rimmagsak ti panagdenna dagiti agassawa. Isu a narabaw unay a rason iti diborsio dayta saanda a pannakaadda iti anak ket mapasamak iti nakana unay a liday ti naisina a baog, a kas iti nailadawan iti sarita ni Daguio.
Ngem saan met laeng nga iti saan a pannakaadda iti anak ti balido a rason iti pannakapasamak ti diborsio.
Wen. No iti Ibaloi customary laws, wenno isina ken idiborsio ti asawa a lalaki ti babai, ibatina amin a sanikuada iti asawa a babai ken kadagiti annakda.
Ngem kasanon dagiti dadduma a rason, a kas koma iti kinadamsak wenno pannakairurumen ken pannakadangdangran ti babai wenno ti lalaki?
Dayta ti isiksikkir dagiti mangayat iti dibosio iti agdama, ken nasken la unay a matingiting a nalaing. Iti daytoy a punto, bay-antayon a dagiti agilinlinteg wenno agpanpanday ti linteg iti makaammo kadayta a banag; ken maysa, lumaksiden ti isyu tungtongantayo. Agsaritatayo laeng maipanggep iti topiko – ti topiko ti sarita ni Amador Daguio. Agsaritatayo laeng maipanggep ti literatura. Agsaritatayo laeng iti isyu maipanggep iti kinaadda ti doborsio a kas topiko ti sarita idi un-unana a panawen. @


text:
Sahara
Ti Sahara (Arabiko: الصحراء الكبرى, Aṣ-Ṣaḥrā´ al-Kubrā, "Ti Nalatak a Desierto") ket isu daytoy ti kadakkelan a napudot desierto iti lubong ken ti maikatlo a kadakkelan a desierto, kalpasan ti Antartika ken ti Artiko.[1] Nga adda ti sumurok a 9,400,000 kuadrado kilometro (3,600,000 sq mi), daytoy ket kaaduan a sakupenna ti Amianan nga Aprika, a makaaramid daytoy ti gangani a kadakdakkel ti Tsina wenno ti Estados Unidos. Ti Sahara ket maigay-at manipud ti Baybay Nalabbasit, ken mairaman dagiti paset ti aplaya ti Mediteraneo, aginggana kadagiti kaigidan ti Taaw Atlantiko. Iti abagatan, daytoy ket naipatinggaan babaen ti Sahel, ti barikes ti namaga bassit a tropikal a sabana a buklen ti akin-amianan a rehion ti tengnga ken lumaud a Sub-Sahara nga Aprika.
Adda dagiti karuburuban ti darat ket magaw-atna ti 180 metro (590 ft) iti kangato.[2] Ti nagan ket nagtaud manipud ti Arabiko a balikas ti desierto: (صَحراء ṣaḥrāʾ [sˤɑħrɑːʔ] ( denggen)).[3][4]
Dagiti pagbeddengan ti Sahara ket ti Taaw Atlantiko iti laud, ti Banbantay Atlas ken ti Mediteraneo iti amianan, ti Baybay Nalabbasit iti daya, ken ti Sudan ken ti ginget ti Karayan Niger iti abagatan. Ti Sahara ket nabingbingay iti akinlaud a Sahara, ti sentral a Banbantay Ahaggars, ti Banbantay Tibestis, ti Banbantay Aïr (ti rehion ti desierto a banbantay ken dagiti nangato a banak), ti desierto Ténéré ken ti Desierto Libya (ti kamagaan a rehion). Ti kangatuan a pantok idiay Sahara ket ti Emi Koussi (3,415 metro (11,204 ft)) idiay Banbantay ti Tibesti idiay akin-amianan a Chad.
Ti Sahara ket ti kadakkelan a desierto iti kontinente ti Aprika. Ti akin-abagatan a pagbeddengan ti Sahara ket namarkaan babaen ti banda ti namaga bassit a sabana a tinawtawagan ti Sahel; ti abagatan ti Sahel ket mabirukan ti Akin-abagatan a Sudan ken ti Labneng Karayan Kongo. Kaaduan ti Sahara ket buklen ti nabato a hamada; dagiti erg (dakkel a luglugar a naabbongan dagiti karuburuban ti darat) ket mangporma laeng iti bassit a parte.
Dagiti tattao ket agtataengda iti igid ti desierto kadagiti rinibu a napalabas a tawtawen[5] manipud idi naudi a panawen ti yelo. Ti Sahara ket nabasbasa idi a lugar ngem tatta nga aldaw. Sumurok a 30,000 petroglipo dagiti ayup ti karayan a kas ti buaya[6] ket nagbaiag, a kagudua dagitoy ket nabirukan idiay Tassili n'Ajjer idiay abagatan a daya ti Arhelia. Dagiti posil dagiti dinosauro, a mairaman ti Afrovenator, Jobaria ken Ouranosaurus, ket nabirukan payen ditoy. Ti moderno Sahara, ket saan a kaaduan ti mulmula, malaksid idiay Ginget ti Nilo, kadagiti bassit nga oasis, ken idiay akin-amianan a kabambantayan, nga idiay dagiti Mediteraneo a mulmula a kas ti kayo ti oliba ket mabirukan a agtubo idiay. Thi rehion ket kastoyen manipud idi agarup a 1600 BCE, kalpasan dagitianagbalbaliw iti pakbo ti Daga ket nangipangato kadagiti temperatura ken nangpabasit ti panagtudtudo.[7]
Dagiti tattao ti Sahara ket nagdumaduma kadagiti nagtaudan. Kadagitoy ket dagiti Amaziɣ a mairaman dagiti Turūq, dagiti nadumaduma a Naarabo nga Amaziɣ a grupo kas dagiti agsasao ti Hassania a Sahrawi, a dagiti populasionda ket mairaman ti tribu ti Sanhaya a ti naganna ket tidda ti prehistoriko a Pagsasao a Zenaga. Dagiti dadduma pay a nangruna a tattao ket mairaman dagiti Toubou|, Nubiano, Zaghawa, Kanuri, Hausa, Songhai, ken Fula/Fulani (Pranses: Peul; Fula: Fulɓe). Dagitinangruna a siudad a mabirukan idiay Sahara ket mairaman ti Nouakchott, ti kapitolio ti Mauritania; Tamanrasset, Ouargla, Béchar, Hassi Messaoud, Ghardaïa, ken El Oued idiay Arhelia; Timbuktu idiay Mali; Agadez idiay Niger; Ghat idiay Libya; ken Faya-Largeau idiay Chad.
Ti Sahara ket kasisigud idi a tinaengan babaen dagiti tattao nga Amaziɣ a ti pananginaganda idi ti rehion ket "Tinariwen", a kayatna a sawen ket dagiti desierto, ti reperensia iti kinapudno nga isuda ket nangigiddiat iti nagbaetan dagiti nadumaduma nga [[ekorehion] ti desierto (kas ti erg, oasis, desierto ken namaga a karuotan kdpy.)
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sahara ket sakupenna dagiti dakkel a parte ti Arhelia, Chad, Ehipto, Libya, Mali, Mauritania, Morocco, Niger, Akinlaud a Sahara, Sudan ken Tunisia, ken gumay-at iti sumurok a 9 riwriw kuadrado kilometro (3,500,000 sq mi) ken sakupenna ti agarup a 1⁄4 iti kontinente ti Aprika. No mairaman amin ti natimbeng a tinawen a panatudtudo ti basbassit ngem 250 mm, ti desierto ti Sahara ket sumurokto iti 11 riwriw kuadrado kilometro (4,200,000 sq mi) iti kalawa. Daytoy ket maysa kadagiti tallo a naisangayan a pisiograpiko a probinsia iti dakkel a pisiograpiko a pannakabingbingay ti Aprika.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Kadakkelan a Desierto ti Lubong". Naala idi 2011-12-30.
- ^ Arthur N. Strahler and Alan H. Strahler. (1987) Moderno a Maipapan ti Bagi a Heograpia Maikatlo nga Edision. New York: John Wiley & Sons. Page 347
- ^ "Sahara." Online a Diksionario ti Etimolohia. Douglas Harper, Historiador. Naala idi Hunio 25, 2007.
- ^ "Ingles-Arabiko nga online a diksionario". Online.ectaco.co.uk. 2006-12-28. Naala idi 2010-06-12.
- ^ Discover Magazine, 2006-Okt.
- ^ National Geographic News, 17 Hunio 2006.
- ^ Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chris Scott. Sahara Overland. Trailblazer Guides, 2005.
- Michael Brett and Elizabeth Frentess. The Berbers. Blackwell Publishers, 1996.
- Charles-Andre Julien. History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830. Praeger, 1970.
- Abdallah Laroui. The History of the Maghrib: An Interpretive Essay. Princeton, 1977.
- Hugh Kennedy. Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus. Longman, 1996.
- Richard W. Bulliet. The Camel and the Wheel. Harvard University Press, 1975. Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.
- Eamonn Gearon. The Sahara: A Cultural History. Signal Books, UK, 2011. Oxford University Press, USA, 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sahara iti Wikimedia Commons
- Maipanggep ti sirok a rabaw a hidrolohia ti Sahara ken ti naplano a panagusar kadagiti akuipero.
- Akinlaud a Sahara, Publikon Publishers, Pécs, 2009, ISBN 978-963-88332-0-4
Nagsasabtan: 23°04′47″N 12°36′44″E / 23.079732°N 12.612305°E


text:
Dara
Ti dara ket ti likido iti bagi kadagiti ayup a mangiyeg kadagiti kammasapulan a sustansia a kas dagiti taraon ken oksiheno kadagiti selula ken mangipaadayo kadagiti metaboliko a rugit a produkto manipud kadagitoy a selula.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruars[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Dara iti Wikiquote (Ingles)
- Midia a mainaig iti Dara iti Wikimedia Commons
- Dagiti grupo ti dara ken dagiti Antiheno ti Nalabbasit a Selula.