text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gaputa dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti aniaman a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, msumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna a panagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, arkea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] - ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaada ti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti linaon
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]—R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud ti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.[23][24] Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud ti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] - dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga organiko a molekula babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kellaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti protina, ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud ti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti posporo (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud ti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti meteorite a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akinruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gaputa ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud ti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Inggles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers publisher=Chambers Publishers Ltd (online nga ed.). 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0262017288.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0765602164.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0521762782.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0199888396.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina 13 (4). Naala idi 2012-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0520078276.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (Hunio 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen". Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo. Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang". Bioethics 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1405193360.
- ^ Wacey, D.; Kilburn, M. R.; Saunders, M.; Cliff, J.; Brasier, M. D. (2011). "Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia". Nature Geoscience 4 (10): 698. doi:10.1038/ngeo1238.
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 Marso 2013). "BIag Sakbay ti Daga". arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0964130408.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 019854751X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (Mayo 13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). "Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA". Iti Gesteland, R. F.; Atkins, J. F. The RNA World (Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (Pebrero 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A. (Hunio 18, 2013). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Arkea a taaw". PNAS 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agosto 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Puon ti Biag idiay Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Ni Nelson Aldrich Rockefeller (Hulio 8, 1908 – Enero 26, 1979) ket mays aidi nga Amerikano a negosiante, pilantropo, agseserbi ti publiko, ken politiko. Isu ket nagserbi a kas ti maika-41 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1974–1977), a nagserbi babaen ni Presidente Gerald Ford, ken ti maika-49 a Gobernador iti New York (1959–1973). Isu pay ket nagserbi kadagiti administrasion ni Franklin Roosevelt, Harry Truman ken Dwight Eisenhower kadagiti nadumaduma apuesto. isu ket kameng ti Pamilia a Rockefeller, isu ket nalatak nga agururnong kadagiti arte.
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Nelson Rockefeller idiay Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oton, Iloilo
Ti Oton ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Iloilo iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Oton ket politikal a nabingbingay iti 37 a barbaranggay.[2]
- Abilay Norte
- Abilay Sur
- Alegre
- Batuan Ilaud
- Batuan Ilaya
- Bita Norte
- Bita Sur
- Botong
- Buray
- Cabanbanan
- Cabolo-an Norte
- Cabolo-an Sur
- Cadinglian
- Cagbang
- Calam-isan
- Galang
- Lambuyao
- Mambog
- Pakiad
- Poblacion East
- Poblacion North
- Poblacion South
- Poblacion West
- Polo Maestra Vita
- Rizal
- Salngan
- Sambaludan
- San Antonio
- San Nicolas
- Santa Clara
- Santa Monica
- Santa Rita
- Tagbac Norte
- Tagbac Sur
- Trapiche
- Tuburan
- Turog-Turog
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Iloilo". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 3 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Ingles) naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Iloilo". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 3 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
La Libertad, Negros Oriental
Ti La Libertad ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Negros Oriental iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti La Libertad ket nabingbingay a politikal kadagiti 29 a barbaranggay.[2]
- Aya
- Aniniao
- Bagtic
- Biga-a
- Busilak
- Cangabo
- Cantupa
- Eli
- Guihob
- Kansumandig
- Mambulod
- Mandapaton
- Manghulyawon
- Manluminsag
- Mapalasan
- Maragondong
- Martilo
- Nasungan
- Pacuan
- Pangca
- Pisong
- Pitogo
- Poblacion North
- Poblacion South
- San Jose
- Solongon
- Tala-on
- Talayong
- Elecia
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Negros Oriental". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Negros Oriental". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Magsaysay, Davao del Sur
Ti Magsaysay ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Davao del Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Magsaysay ket nabingbingay a politikal iti 22 a barbaranggay.[2]
- Bacungan
- Balnate
- Barayong
- Blocon
- Dalawinon
- Dalumay
- Glamang
- Kanapulo
- Kasuga
- Lower Bala
- Mabini
- Malawanit
- Malongon
- New Ilocos
- Poblacion
- San Isidro
- San Miguel
- Tacul
- Tagaytay
- Upper Bala
- Maibo
- New Opon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Davao del Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 20 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Davao (Ingles) naala idi 2 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Davao del Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 20 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Guinea Ekuatorial
Ti Guinea Ekuatorial, opisial a ti Republika iti Guinea Ekuatorial (Espaniol: República de Guinea Ecuatorial, pannakabalikas: [reˈpuBlika ðe ɡiˈne.a ekwatoˈɾjal]; Pranses: République de Guinée équatoriale, pannakabalikas: [ʁepyblik də ɡine ekwatoʁjal], (Portuges: República da Guiné Equatorial, pannakabalikas: [ʁeˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ ekwatoˈɾjaɫ]; ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Tengnga nga Aprika. Addaan daytoy ti dua a paset: ti maysa a kontinental a rehion a (Río Muni), a mairaman adu a babassit nga is-isla a mairaman ti Corisco, Elobey Grande ken Elobey Chico; ken ti maysa nga insular a rehion a naglaon ti isla ti Annobón ken isla ti Bioko (makunkuna idi a Fernando Po) a daytoy ti pakabirukan ti kapitoliona a Malabo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Cia World Factbook; Guinea Ekuatorial
- ^ Departmento iti Ekonomia ken Paset ti Populasion ti Sosial a Panakibiang (2009). Propekto ti Sangalubongan a Populasion, Tabla A.1 (PDF). 2008 rebision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2009-03-12.
- ^ a b c d Datos a Mangipakita ti Sanglubongan a Panagrangrang-ay, Sangalubongan a banko, nala idi Agosto 23, 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti nagtagitaoan 2009. Agdama a pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan: Tabla G" (PDF). Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2009-10-10.
- Guinea Ekuatorial
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti dati a kolonia ti Portugal
- Dagiti dati a kolonia ti Espana
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1968
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio


text:
Caluya, Antique
Ti Caluya ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Antique iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Caluya ket politikal a nabingbingay iti 18 a barbaranggay.[2]
- Alegria
- Bacong
- Banago
- Bonbon
- Dawis
- Dionela
- Harigue
- Hininga-an
- Imba
- Masanag
- Poblacion
- Sabang
- Salamento
- Semirara
- Sibato
- Sibay
- Sibolo
- Tinogboc
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Antique". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 2 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Ingles) naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Antique". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Puerto Rico
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Puerto Rico
- Dagiti Karibe nga isla ti Estados Unidos
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti dati a kolonia ti Espana
- Kalatakan nga Antillas
- Dagiti insular a lugar ti Estados Unidos
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti isla ti Puerto Rico
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1898
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti agkamkammatalek a teritorio ti Amianan nga Amerika


text:
Kanton iti Hinebra
Ti Republikan ken Kanton iti Hinebra (Pranses: République et Canton de Genève; Arpita: Rèpublica et Canton de Geneva; Aleman: Republik und Kanton Genf; Italiano: Repubblica e Canton Ginevra; Romansh: Republica e Chantun Genevra) ket isu ti agsasao iti Pranses nga akin-laud unay a Dagiti kanton iti Suisakanton wenno estado ti Suisa, a gangani amin a bangirna a napalikmutan babaen ti Pransia. A kas dagiti sabsabali a Suiso a kanton (a kas ti Ticino, Neuchâtel, ken Jura), daytoy a kanton ket makunkuna a kas maysa a republika iti kaunegan ti Suiso a Konpederasion.
Ti kanto iti Hinebra ket mabirukan idiay abagatn a laud a suli ti Suisa; ken daytoy ket naipanumotan a maysa kadagiti kosmopilitano unay a luglugar ti daytoy a pagilian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Dagiti estadistika ti Kanton iti Hinebra, MS Excel a dokumento – Population résidante du canton de Genève, selon l'origine et le sexe, par commune, en novembre 2011 (Pranses) Naala idi 10 Disiembre 2011
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kanton iti Hinebra idiay Wikimedia Commons


text:
Peñablanca, Cagayan
Ti Peñablanca ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Peñablanca ket nabingbingay a politikal iti 24 a barbaranggay.[2]
- Aggugaddan
- Alimanao
- Baliuag
- Bical
- Bugatay
- Buyun
- Cabasan
- Cabbo
- Callao
- Camasi
- Centro (Poblacion)
- Dodan
- Lapi
- Malibabag
- Manga
- Minanga
- Nabbabalayan
- Nanguilattan
- Nannarian
- Parabba
- Patagueleg
- Quibal
- San Roque (Litto)
- Sisim
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cagayan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Cagayan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Binomio a nomenklatura
Ti binomio a nomenklatura (wenno dua-nagan a nomenklatura) ket isu ti pormal a sistema a panagnagan kadagiti sebbangan kadagitiamin a sibibiag a banag babaen ti panangited iti tunggal maysa iti nagan a binuklan ti dua a paset, dagitoy dua a nagan ket agus-usar kadagiti porma ti Latin a gramatika, urayno bamalin a maibatay dagitoy manipud kadagiti sabali a pagsasao. Dagiti kastoy a nagan ket tinawtawagan ti dua a nagan , ti sientipiko a nagan; wenno tinawtawagan pay daytoy ti saan a pormal a nagan a Latin. Ti umuna apaset ket mangilasin ti henero a pakaitagikuaan ti sebbangan; ti maikadua a paset ket pakailasinan ti sebbangan iti kaunegan ti henero. Kas pagarigan, ti tattao ket tagikua ti henero ti Homo ken iti kaunegan ti henero ti sebbangan ti Homo sapiens. Ti pormal a pangyuna daytoy a sistema itipananginagan kadagiti sebbanagn ket naipammadayaw iti Sueko a sientista ani Carl Linnaeus, a nagtaudan kadagiti obrana iti Species Plantarum idi 1753.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti Panagamiris ti Bilohiko a Nomenklatura
- Thi Pagsasao ti Hortilultura
- Crinan, Alexander, ed. (2007), Plant Names : Ti Alagaden para iti Hortikulturo, Agimungmungoy, Hardinero ken dagiti Estudiante, Horticultural Taxonomy Group, Royal Botanic Garden Edinburgh, naala idi 4 Hunio 2011


text:
Rainer Maria Rilke
Ni Rainer Maria Rilke (Disiembre 4, 1875 – Disiembre 29, 1926), maysa nga Austriano a mannaniw, ket maibilang kas kaindaklanan a mannaniw iti pagsasao nga Aleman iti maika-20 a siglo. Dagiti imahen kadagiti daniwna ket maitaltalimudok kadagiti pakarikutan ti Kristianidad iti panawen ti di panamatpati, panagmaymaysa, ken nakaro a pannakaburibor, dagiti tema a mangiraman kenkuana iti eskuela dagiti modernista a mannaniw.
Nagsursurat nga agpada iti berso ken lirikal a prosa, dagiti dua a kalalatakan a piesa ti berso ni Rilke ket ti Dagiti Soneto ken ni Orpheus ken ti Dagiti Elehia a Duino. Dagiti met kalalatakan a piesana a prosa ket ti Sursurat iti Ubing a Mannaniw ken ti semi-autobiograpikal a Dagiti Kuaderno ni Malte Laurids Brigge. Nagputar pay iti nasurok a 400 a dandaniw iti pagsasao a Pransés.


text:
Sagbayan, Bohol
Ti Sagbayan ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Bohol iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sagbayan ket nabingbingay a politikal kadagiti 24 a barbaranggay.[2]
- Calangahan
- Canmano
- Canmaya Centro
- Canmaya Diot
- Dagnawan
- Kabasacan
- Kagawasan
- Katipunan
- Langtad
- Libertad Norte
- Libertad Sur
- Mantalongon
- Poblacion
- Sagbayan Sur
- San Agustin
- San Antonio
- San Isidro
- San Ramon
- San Roque
- San Vicente Norte
- San Vicente Sur
- Santa Catalina
- Santa Cruz
- Ubojan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Bohol". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 6 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Bohol". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 6 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-2
Ti ISO 639 ket agasmang dagiti internasional ng aalagaden a mangilista dagiti ababa a kodigo para kadagiti nagan ti pagsasao. Ti sumaganad ket kompleto a listaan dagiti tallo a letra a kodigo a naipalawag iti maiakdua a paset (ISO 639-2) iti alagaden, a mairaman dagiti maitutop a dua a letra a (ISO 639-1) a kodigo no adda dagitoy.
No adda dagiti dua a kodigo ti ISO 639-2 ti naited iti tabla, ti adda iti asterisko ket isu ti bibliograpiko a kodigo (kodigo B ) ken ti sabali ket ti terminolohiko a kodigo (kodigo ti T).
Dagiti naikabkabil iti batong ti Nota ket mangibaga ti:
- dagiti taga-ugma a pagsasao (awanen manipud idi kina-ugma a panawen);
- urnong dagiti pagsasao;
- dagiti naaramid a pagsasao;
- dagiti pagsasao nga awanen iti nabiit a panawen;
- dagiti naipakasaritaan a pagsasao (naisangayan manipud ti moderno a porma);
- dagiti makro a pagsasao.
Ti alagaden ket mangiraman met kadagiti kodigo para kadagiti naisangayan a situasion:
mis, para kadagiti "saan a naikodigo a pagsasao";
mul, para kadagiti "nadumaduma a pagsasao";
qaa-qtz, ti sakop a naireserba para iti lokal a panag-usar.
und, para iti "di naikeddeng";
zxx, para iti "awan ti lingguistiko a linaon, saan a maipakat";
*Dagiti sinonimo para dagiti panangipakat a terminolohia (ISO 639-2/T) ken para kadagiti *panangipakat a bibliograpiko (ISO 639-2/B)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Rehistrasion a Turay ti ISO 639-2". Biblioteka iti Kongreso.
- "Dagiti Tabla ti Kodigo ti ISO 639". SIL International.


text:
Kinshasa
Ti Kinshasa (dati idi a Pranses Léopoldville, ken Olandes Leopoldstad (tulong·paammo)) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Demokratiko a Republika iti Kongo. Ti siudad ket mabirukan idiay Karayan Kongo.
Daytoy ket dati a lugar ti pangalapan a purok, ti Kinshasa ket maysa tattan nga urbano a lugar nga adda ti populasion iti 9 a riwriw nga agtataeng.[2] Daytoy ket sangsanguenna ti kapitolio ti kaarrubana a Republika ti Kongo, Brazzaville, a daytoy ket mabalin amakita iti adayo a ballasiw ti nalawa a Karayan Kongo. Ti siudad ti Kinshasa ket maysa pay kadagiti 11 a probinsia ti DRK. Gaputa dagiti administratibo a pagbeddengan ti siudad-probinsia ket sumakop ti nawatiwat a lugar, agarup a 90% ti daga ti siudad-probinsia ket away, ken ti urbano a lugar ket sumakop laeng ti bassit a paset idiay adayo a lumaud a gibus ti siudad-probinsia.[1]
Ti Kinshasa ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay sub-Sahara nga Aprika ken ti maikatlo a kadakkelan iti sibubukel a kontinente kalpasan tiLagos ken Cairo.[2] Daytoy pay ket ti maikadua a kadakkelan a prankopona nga urbano a lugar iti lubong kalapsan ti Paris, ti Pranses ket isu ti pagsasao ti gobierno, dagiti eskuela, dagiti warnakan, dagiti publiko a serbisio ken nasayaat a komersio iti siudad, bayat a ti Lingala ket inus-usar a kas ti lingua franca kadagiti kalkalsada.[3] No ti agdama turong ket agtultuloy, ti Kinshasa ket mabalin alabsanna ti Paris iti populasion intono 2020.[4] Ti Kinshasa ket mangisailinto ti maika-14 a Francophonie a Konperensia intono Oktubre 2012.[5]
Dagiti agtataeng ti Kinshasa ket naamaamuan a kas dagiti Kinois (iti Pranses ken sagpaminsan iti Inggles) owenno Kinshasans (Inggles).
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siudad ket nabangon a kas maysa a lugar ti komersio babaen ni Henry Morton Stanley idi 1881 ken nanaganan ti Léopoldville a kas pammadayaw kenni Ari Leopoldo II ti Belga, nga isu ti nagtengtengngel ti nawatiwat a teritorio ti tattan ket ti Demokratiko a Republika iti Kongo, a saan daytoy a kas maysa a kolonia ngem bukod a tagikua. Ti lugar ket rimmamg-ay idi adda ti maysa nga iimuna maidaliasatan a puerto idiay Karayan Kongo idiay ngato ti DissuorLivingstone, dagiti serie ti parokpok iti sumurok a 300 kilometro (190 mi) idiay baba ti Leopoldville. Idi kaunaanna, amin a magatgatang a a sumangsangpet babaen ti baybay wenno naipatultulod babaen ti baybaya ket inawawit babaen dagiti portero iti nagbaetan ti Léopoldville ken Matadi, ti puerto idiay baba ti parokpok ken 150 km (93 mi) manipud idiay aplaya. Ti panakalpas ti Matadi-Kinshasa a pagawitan a perokaril idi 1898 ket nangited ti naparpardas ken nasaysayaat a sabali a dalan a manglikaw dagti parokpok ken nangirugi daytoy ti napardas a panagrangrang-ay ti Léopoldville. Babaen ti 1920, ti siudad ket naipangato a kas ti kapitolio ti Belga a Kongo, a nangsukat ti ili ti Boma idiay estuario ti Kongo.
Idi 1965, ti Joseph-Désiré Mobutu ket nangagaw ti bileg idiay Kongo iti maikadua a kudeta ken nangiparugi ti annuroten ti maysa nga "Aprikanisasion" dagiti nagan ti tattao ken luglugar iti pagilian. Idi 1966, ti Léopoldville nanaganan manen ti Kinshasa para iti purok a nagnagan ti Kinchassa a naipatakder idi ti asideg ti daytoy a sitio. Ti siudad ket pimmardas a dimmakkel babaen ni Mobutu, a nakaawawis kadagiti adu a tattao manipud ti ballasiw ti pagilian nga imimmay nga agbirbiruk kadagiti gasatda wenno tumaltalawda manipud kadagiti etniko a gulgulo ti dadduma a lugar. Daytoy ket nangiyeg ti panagbalbaliw ti etniko ken linguistiko a pakabuklan ti siudad. Urayno daytoy ket mabirukan iti teritorio a tinawtawid a tagikua dagiti Bateke ken Bahumbu a tattao, ti lingua franca kadagiti Aprikano a pagsasao idiay Kinshasa tatta nga aldaw ket ti Lingala bayat a ti administratibo ken kangrunaan a naisursurat a pagsasao ket ti Pranses, kitaen pay dagiti adadu a paammo dagiti pagsasao ti DRK.
Idi 1974, ti Kinshasa ket nangsangaili ti 'The Rumble in the Jungle' a salisal ti boksing a nagbaetan ni Muhammad Ali ken George Foreman, nga ti daytoy ni Ali ket inabakna ni Foreman tapno maipasubli kaniana ti World Heavyweight a titulo.
Ti Kinshasa ket nagsagsagaba gapu kadagiti sobra nga aramid ni Mobutu, dagiti masa a binalitungeg, nepotismo ken ti sibil a gubat a nakaiturongan ti panakatnagna. Nupay kasta, daytoy ket maysa pay laeng a kultural ken saririt a sentro ti Tengnga nga Aprika, nga adda dagiti rumangrang-ay a komunidad dagiti musikero ken dagiti artista. Daytoy pay ket ti kangrunaan nga industria a sentro ti pagilian, nga agpatpataud kadagiti adu a masna aprodukto a naiyeg manipud ti kaunegan.
Ti Kinshasa ket adda ti nadokumentuan a panakalis ti HIV-1, a napetsaan daytoy manipud idi 1959 ket naduktalan idi ti napreserba a dara ti maysa a lokal a lalaki (kitaen ti taudan ti AIDS).[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Géographie de Kinshasa". Ville de Kinshasa. Naala idi 2012-06-25.
- ^ a b c d e "DemographiaWorld Urban Areas - Maika-8 a Tinawen nga Edision" (PDF). Demographia. Abril 2012. Naala idi 2012-06-25.
- ^ Cécile B. Vigouroux & Salikoko S. Mufwene. "Globalisasion ken kasiglat ti Pagsasao: Perspektibo manipud idiay Aprika, pp. 103 & 109". Naala idi 2012-06-25.
- ^ "Oras a serie t ipopulasion kadagiti 30 a kadakkelan nga urbano nga aglomerasion idi 2011 a nairanggo babaen ti kadakkel ti populasion, 1950-2025" (XLS). Nagkaykaysa a Pagpagilian, Dibison ti Populasion. Naala idi 2012-06-25.
- ^ "XIVe Sommet de la Francophonie". OIF. Naala idi 2012-06-25.
- ^ McNeil Jr, Donald G. (17 Oktubre 2011). "Chimp to Human to History Books: The Circuitous Path of AIDS". The New York Times.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kinshasa idiay Wikimedia Commons


text:
Shahnameh
Ti Shahnameh wenno Shahnama (Persiano: شاهنامه pannakabalikas [ʃɒːhnɒːˈme], "Ti Libro dagiti Ari") ket ti atiddog nga epiko a daniw a sinurat babaen ti Persiano a mannaiw a ni Ferdowsi idi baetan ti c. 977 ken 1010 CE ken daytoy ti nailian nga epiko ti Kalatakan nga Iran. Daytoy ketbukeln dagiti 60,000 a berso,[1] ti Shahnameh ket isu ti kaatiddogan nga epiko a sinurat babaen ti maymaysa a mannaniw iti ubong. Daytoy ket kangrunaan a mangibaga ti mitiko ken ti dadduma ti historikal a napalabas ti Persiano nga Imeprio manipud ti pannakapartuat ti lubong aginggana ti Islamiko apanagrukma ti Persia idi maika-7 a siglo. Ita nga aldaw ti Iran, Apganistan ken ti kaaduan iti rehion a naimpluensiaan babaen ti Persiano a kultura (a kas it Georgia, Armenia, Turkia, ken Dagestan) ket mangselebrar iti daytoy a nailian nga epiko.
Ti obra ket ket sentral iti kinapangruna iti Persiano a kultura, ken naipammategan a literario a maestra obra, ken depenitibo iti etno-nasional a kultural nga identidad ti moderno nga aldaw nga Iran ken Apganistan.[2] Daytoy ket nangruna pay kadagiti kontemporaneo nga agraraem iti Soroastrianismo, gapu ta daytoy ket tugotanna ti historikal a silsilpo a nagbaetan dagiti ununa ti relihion iti ipupusay ti naudi a Sasanida a nagturay ti Persia idi las-ud ti panagrukma ti Muslim ken ti panagpatingga ti impluensia ti Soroastrianismo idiay Iran.
Dagiti linaon
Komposision[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Ferdowsi ket nangrugrugi a nangsurat ti Shahnameh idi977 A.D ken nakompletona daytoy idi 8 Marso 1010.[3] Ti Shahnameh ket monumento ti daniw ken historiograpia, gapu ta nangruna daytoy a daniw a panangibaga manen ni Ferdowsi, dagiti kontemporaneona, ken dagiti sinarununa a kas naikeddeng a pannakalagip ti taga-ugma a pakasaritaan ti Iran. Adu kadagiti kastoy a pannakalagip ket addan kadagiti prosa,ti maysa a kas pagarigan ket ti Shahnameh ni Abu-Mansur Daqiqi. Ti bassit a paset ti obra bi Ferdowsi, kadagiti pasahe a naiwarwaras iti amin a paset ti Shahnameh, ket intero daytoy a bukodna a pinarnuay.
Ti Shahnameh ket maysa nga epiko a daniw kadagiti sumurok a 50,000 dagiti dua a linia ti metro, a naisurat idi nasapa a Moderno a Persiano. Daytoy ket kangrunaan a naibatay iti obra a prosa iti isu met laeng nga inumnong iti nasapa a biag ni Ferdowsi iti natibona a Tus. Daytoy a prosa ti Shahnameh ket kaaduan met a patarus iti obra a Pahlavi (tengnga a Persiano), nga ammo akas ti Xwadāynāmag ("Libro dagiti Ari"), ti naudi nga umnong ti Sasanida iti pakasaritaan dagiti ari ti Persia manipud dagiti mitiko a panawen aginggana ti panagturay ni Khosrau II (590–628). Ti Xwadāynāmag ket naglaon iti historikal a pakaammo iti naud-udi a paset ti panawen ti Sasanida, ngem agparparang a saan a nangala iti ania man a historikal a tataudan para iti nasapsapa a paset ti panawen ti Sasanida (maiak-3 aginggana ti maika-4 a sigsiglo).[4] Ni Ferdowsi ket nanginayon ti meterial a nangituloy ti istoria aginggana pannakaabak dagiti Sasanida babaen dagiti Arabo iti tegnga ti maika-7 a siglo.
Ti immuna a nangpadas iti panagaramid kadagiti berso iti kroniko ti Pahlavi ket ni Abu-Mansur Daqiqi, tikontemporaneo ni Ferdowsi, ti mannaniw iti korte dagiti Samanida, a napatinggaan iti naranggas kalapsan ti pannakakomplto dagiti 1,000 a berso. Dagitoy a berso, a naipanggep iti irurumsua ti propeta Zoroastro, ket nairaman kalpasanna babaen ni Ferdowsi, nga inakuna iti bukodna a daniw. Ti estilo ti Shahnameh ket mangipakpakita dagiti pakailasinan iti naisurat ken naisao a literatura . Adda met dagiti nagtuntun a ni Ferdowsi ket nagusar pay ti Zoroastriano a nasks, ken nagusar pay ti taudan manipud ti Chihrdad a napukaw itan.
Dagiti adu pay a taudan ti Pahlavi ket nausar iti panagsurat ti epiko, tikadayegan iti daytoyket ti Kārnāmag-ī Ardaxšīr-ī Pābagān, a kasisigud a naisurat idi las-ud ti naladaw a panawen ti Sasanida ken nangited kadagiti panaglagip no kasano a nagturay ni Ardashir I ken gapu iti daytoy a historikal a kaasideg, daytoy ket naipagpagarup a umiso unay. Ti testo ket naisurat iti naladaw a Tengnga a Persiano, ken isu daytoy ti dagus a nagtaudan ti Moderno a Persiano. Isu a ti adu a paset dagiti historikal a kroniko a naited iti Shahnameh ket naibatay iti daytoy nga epiko ken adda met ti pudno a nadumaduma nga insasao ken dagiti balikas a mabalin a maipada iti nagbaetan dagiti dua a nagtaudan segun kenni Zabihollah Safa.[5]
Segun ti maysa a panaglagip kadagiti taudan, ti Persiano nga agnagan iti Dehqan iti korte ni Ari Anushehrawan Dadgar ken nagsurat ti adu ti tomon a alibro iti porma ti prosa, nga ammo kas ti Khoday Nameh. Kalpasan ti pannakatnag ti Irani nga Imperio, ti Khoday Nameh ket nagbalin a tagikua ni Ari Yaqub Lais ken kalapasanna ti ari ti Samani a ni Nuh ket binilinna ni mannaniw a ni Daqiqi a mangkompleto, ngem ni Daqiqi pinatay met idi ti aadipenna. Ni Ferdowsi ket nakala ti libro manipud ti gayyemna.
Dagiti taudan ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti mannaniw a ni Moniruddin Yusuf (1919–1987) ket nangipatrus ti napno a bersion ti 'Shahnameh' iti pagsasao a Bengali (1963–1981). Daytoy ket naipablaak babaen ti Nailian nga Organisasion ti Bangladesh 'Bangla nga Akademia', kadagiti 6 a tomo, idi Pebrero 1991.
Persiano a testo[urnosen | urnosen ti taudan]
- A. E. Bertels (editor), Shax-nāme: Kriticheskij Tekst, 9 a tomtomo (Moscow: Izdatel'stvo Nauka, 1960–71) (maipapan ti eskolar a Persiano a testo)
- Jalal Khāleghi Motlagh (editor), Ti Shahnameh, kadagiti 12 a tomo a buklen dagiti walo a tomo ti testo ken uppat a tomo dagiti panagipalpalawag a nota. (Bibliotheca Persica, 1988–2009) (maipapan ti eskolar a Persiano a testo). Kitaen ti: Sentro para kadagiti Irani a Panagadadal, Unibersidad ti Columbia.
Dagiti pannakaampon[urnosen | urnosen ti taudan]
- Rostam: Sarsarita manipud ti Shahnameh (Nangipablaak: Hyperwerks 2005), Ti Sarita ni Rostam ken Sohrab ISBN 0-9770213-1-9, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
- Rostam: Panagsubli ti Ari (Nangipablaak: Hyperwerks 2007), Ti Sarita ni Kai-Kavous ken Soodabeh ISBN 0-9770213-2-7, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
- Rostam: Pannakigubat Kadagiti Deev (Nangipablaak: Hyperwerks 2008), Ti Sarita ti Sairo a Puraw a Deev ISBN 978-0-9770213-3-8, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
- Rostam: Panagbiruk ti Ari (Nangipablaak: Hyperwerks 2010), Ti Sarita ti Kinaubing ni Rostam ISBN 978-0-9770213-4-5, moderno nga Ingles a Grapiko a Nobela.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Shirzad Aghaee, Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi (Init ken Bulan iti Shahnama ni Ferdousi, Spånga, Suesia, 1997. (ISBN 91-630-5369-1)
- Shirzad Aghaee, Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi (Dagiti Personalidad ken Luglugar iti Shahnama ni Ferdousi, Nyköping, Suesia, 1993. (ISBN 91-630-1959-0)
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lalani, Farah (13 Mayo 2010). "A thousand years of Firdawsi’s Shahnama is celebrated". The Ismaili. Naala idi 24 Mayo 2010.
- ^ Ashraf, Ahmad (30 Marso 2012). "Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period". Encyclopædia Iranica. Naala idi Abril 2010.
- ^ Khaleghi-Motlagh, Djalal (26 Enero 2012). "Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life". Encyclopædia Iranica. Naala idi 27 Mayo 2012. "the poet refers... to the date of the Šāh-nāma’s completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010"
- ^ Zaehner, Robert Charles (1955). Zurvan: a Zoroastrian Dilemma. Biblo and Tannen. p. 10. ISBN 0819602809.
- ^ Safa, Zabihollah (2000). Hamase-sarâ’i dar Iran, Tehran 1945.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Shahnama idiay Wikimedia Commons
Dagiti ob-obra a mainaig ti Shah Nameh idiay Wikisource
- Iraj Bashiri, Dagiti karakter ti Shahnameh ni Ferdowsi.
- Encyclopædia Iranica iti Baysonghori Shahnameh
- Pampanid manipud ti Ilustardo aManuskrito ti Shahnama
- Dagiti Polieto manipud ti Nalatak a Mongol a Shahnama
- Ti Proyekto Shahnameh
- Heograpiko a Puesto ti Taga-ugma nga Iran iti Shah-Nameh
- Ti nasayaat a naipalawag ken gangani kompleto a kopia ti Shahnamah
- Patarus iti Ingles


text:
New Washington, Aklan
Ti New Washington ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Aklan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti New Washington ket politikal a nabingbingay iti 16 a barbaranggay.[2]
- Candelaria
- Cawayan
- Dumaguit
- Fatima
- Guinbaliwan
- Jalas
- Jugas
- Lawa-an
- Mabilo
- Mataphao
- Ochando
- Pinamuk-an
- Poblacion
- Polo
- Puis
- Tambak
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Aklan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 1 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Ingles) naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Aklan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 1 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Akindaya a Sona ti Oras
Ti Akindaya a Sona ti Oras (Ingles:Eastern Time Zone (ET)) iti Estados Unidos ken Kanada ket maysa a sona ti oras a naisakup ti daya nga aplaya iti Amianan nga Amerika. Ti timbengan ti oras ket -5 nga oras bayat ti alagadan ti oras ken -4 bayat ti panagin-inut ti lawag nga oras. Ti pagorasan iti daytoy a sona ket naibatay iti katengngaan a solar nga oras iti Maika-75 a meridiano a laud iti Obserbatorio ti Greenwich.
Idiay Estados Unidos ken Canada, daytoy a sona ti oras kadawyan a makunkua a Akindaya nga Oras (Ingles:Eastern Time (ET)). Naisangayan daytoy a Akindaya nga Alagadan ti Oras (Inggles:Eastern Standard Time (EST)) no palpaliiwen ti alagadan nga oras (panawen ti lam-ek), ken Akindaya a Lawag ti aldaw nga Oras (Ingles: Eastern Daylight Time (EDT)) no palpaliiwen ti oras a panagin-inut ti lawag (primabera ken otonio).


text:
Mapun, Tawi-Tawi
Ti Mapun (Cagayan de Tawi-Tawi) ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Tawi-Tawi iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Mapun ket nabingbingay a politikal kadagiti 15 a barbaranggay.[2]
- Boki
- Duhul Batu
- Kompang
- Lupa Pula (Poblacion)
- Guppah
- Mahalo
- Pawan
- Sikub
- Tabulian
- Tanduan
- Umus Mataha
- Erok-erok
- Liyubud
- Lubbak Parang
- Sapa
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Tawi-Tawi". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 21 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Tawi-Tawi". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)