text:
Edukasion nga Emansipatoria Iti Nakaiyanakan a Pagsasao
Edukasion nga Emansipatoria Iti Nakaiyanakan a Pagsasao
Ti balligi iti makunkuna itan nga edukasion iti nakaiyanakan a pagsasao ket maysa a tentativo a pasamak a nangitunda kadagiti nagkaauda nga umili iti Filipinas tapno maisubli kadakuada dagiti rinabsut a karbenganda a maedukaran iti bukodda a lengguahe. Adu dagiti rason no apay a tentativo daytoy a balligi. Maysa kadagitoy ket ti kaawan dalan a matalunton. Agal-allintok ti pagilian, ket ti pagal-allitokanna a dalan ket nalubo, kabatbatuan, lasunglasong, ken lutlot no di man ketdi abut-abut.
Ni mannaniw nga Antonio Machado ti nagkuna a masapul a datayo ti mangaramid iti dalan iti panagdaliasattayo. Gapu ta dagiti kakastoy a panagtignay iti panangilaban kadagiti fundamental a karbengan ket awanan iti dalan. Gapu ta awan pay dalan a naaramid. Kne ti kinaagpaysuanna, kunana, ket awan dalan a talaga no di ket aramiden mismo daytoy ti agdaldaliasat. Kuna ti sita ni Paulo Freire iti daniw ni Machado: “Sika nga agdaldaliasat, dagiti arimpadekmo ti kalsada, ken awanen sabali pay; sika nga agdaldalliasat, awan dalan, ti dalan ket maaramid babaen iti pannagnam.”[1]
Iti padastayo iti advokasia iti nagan ti edukasion nga emansipatoria, awan ngatan ti napnuan iti karit a leksion no di daytoy. Iti advokasia ti Nakem Conferences para iti kinasiudadano a kultural, para iti kultural a pluralismo, para iti edukasion iti sosial a justisia ken demokrasia, ken para iti diversidad, daytoy a panagaramid iti dalan kabayatan ti pannagna ket anag mismo ti panagaddang iti wayawaya.
Gapu ta awan pamuidan. Ket gapu ta awan pamuidan, masapul a datayo mismo ti mangbukel iti dayta.
Gapu ta awan ta awan nabukatan a dalan. Ket gapu ta awan nabukatan a dalan, masapul a datayo ti mangirugi iti desdes, mangbukat iti kasamekan, ken mangaramid iti umuna a panagdaddang tapno dagiti tugottayo ket mangibati iti pagilasinan.
Awan ti nangisagana—ti nangdalus ken nangurnos ken nanglimpio—iti disso a pagpadayaan tapno iti kasta ket maulit manen ti panagfunsion iti nagan ti edukasion, kultura, ken lengguahe.
Ti pakasaritaan ti edukasion iti Filipinas ket maysa a pakasaritaan ti pannakidangadang.
Manipud iti nainkomunidad a literasi sakbay a nangiwayat iti bukod a programa dagiti kolonisador a Castila agingga iti pannakabura dagiti ammo dagiti Ilokano, naynay nga exklusion ti agdadata a pasamak. Dagiti laeng asideg iti simbaan ken parokia ti naaddaan iti gundaway nga agkaton ken dumur-as iti formal a panagadal iti sistema a maka-Laud partikular ti parokial ken Catolico nga edukason nga it-ited dagiti kura paroko. Kaaduan no di man ketdi amin kadagiti adalan ket tagaili ken/wenno adda iti sirkulo dagiti natuturay ken nabibileg. Ti sibubukel a pakasaritaan ti edukasion a basika iti Filipinas—ken ti kapadana met laeng a maradispalinghado nga edukasion, ti edukasion a tersiaria—ket pakasaritaan ti pannakidangadang iti pannakabigbig ken pannakarespetar kadagiti karbengan a kultural, lingguistik, ken edukasional. Dagitoy a karbengantayo ket karbengantayo a pangtao. Ngarud, karbengan met dagitoy dagiti adda kadagiti bedbeddeng, dagiti adda kadagiti lugar iti igid-igid, ken dagiti adda kadagiti disso nga inwalinwalin ti hegemoniko a sentro gapu kadagiti rason a hegemoniko ngem di parparuaren ti turay hegemoniko.
Agpapan ita, daytoy a sistema ti edukasion ket maysa pay laeng a pannakidangadang a markado kadagiti nagkaadu a vagarios ti regimen ti panagisuro ken panagiyallatiw iti adal, maysa a regimen a paspasurot iti no ania ti uso ken no ania ti mabalin a tuladen kadagiti sabali a lugar partikular kadagiti lugar iti sentro wenno iti lugar a lumaud. Daytoy a panagbalin a paspasurot ken panagtutulad ket klaro a dina salsaludsoden no ania a talaga ti rumbeng a maiyadal ken maiyallatiw a pateg ken sursuro kadagiti adalan.
Daytoy a panagtutulad ket nakabasar iti no ania ti uso iti makalaud nga adal, ket awan aramidentayo no di makiuso, tumulad, wenno validaren ti maipapauso a sistema ti isip iti Laud tapno iti kasta ket makuna a nakaadal metten—ken addan bukod nga ammo—dagiti adalan nga adda iti Filipinas.
Daytoy nga ar-aramidenda a ‘pauso’ iti edukasion ket ‘pauso’ a manglamlamiong kadagiti adalan. Ibagbagana pay a ti basar ti ammoda ket saan nga aggapu kadakuada, saan nga aggapu iti ilida, saan nga aggapu iti pagilianda, saan nga aggapu kadagiti iskolar iti komunidadda, ken saan nga aggapu kadagiti mangiduldulin kadagiti nakalemmeng a laing kadagiti grupoda nga etnolingguistiko. Ketdi, aggapu daytoy nga adal ken ammo kadagiti tao, lengguahe, ken kultura nga estranghero kadakuada, ket gapu ta estranghero kadakuada, nalalaingda nga amang no ammoda dagitoy. Kayatna a sawen, iti kastoy a balabala ti edukasion iti pagilian, mabati kadatayo ti maysa killo nga ammo: No saan nga aggapu iti Laud, saan a valido; no saan nga aggapu iti Laud, saan a pudno; no saan nga aggapu iti Laud, saan a realistiko; no saan nga aggapu iti Laud, saan a nasayaat dayta nga adal.
Dagitoy a regimen nga edukasional ket nakatanikalada iti panangidaulo a pulitikal.
Daytoy ti makaigapu a dagiti kalattayo iti edukasion ket nagbalinen nga arbitrario, ken nakasadag iti paggaayat ken paggugusto dagiti adda iti turay, ken adda iti panangngaasi dagiti makaammo iti wagas ti panangsalamangka iti nainkagimongan nga ammo.
Dagiti kakastoy a regimen nga edukasional ti nagbunga iti makuna a teknisismo.[2] Daytoy ket klase ti edukasion a publiko a mangipapaallawat ken mangiyal-allatiw laeng kadagiti teknikal a kasanayan ti industrialisado ken globalisado a lubong. Saan nga ipirpirit ti teknisismo dagiti sabali pay nga aspekto ti naintaw-an a panagbiag.
Gapu iti daytoy, nagbalinen a di nasarikedked, di sierto, ken di klaro ti masakbayan dagiti umili. Dagiti teknokrat a makapalnuad kadagiti maragrandioso nga experimento iti edukasion babaen iti panangilakoda iti idea nga al-alisto ti pannakaiyempleo dagiti graduado kadagiti kurso ti nagbalin a numero uno a rasiunalisasion dagiti kakastoy nga experimento. Ngem kaskasdi met nga awan mapalnuad nga oportunidad tapno makapagtrabajo gapu kadagiti publiko a pagalagadan iti ekonomia ken panangged.
Iramantayo pay ditoy ti maysa nga edukasional a konsepto a mangitantandudo laeng iti maysa a kita ti nasionalismo nga arrap, maysa a konsepto a nakabasar iti panangited iti karbengan ken panangipateg iti maysa laeng a lengguahe kadagiti gasut a lengguahe iti pagilian. Ti sumatotal daytoy ket ti pannakaipaidam kadagiti umili iti fundamental a karbenganda a maedukaran iti bukodda a pagsasao, iti nakaiyanakanda a dila. Dagiti kakastoy nga edukasional a regimen a nagbanag a nakaangkla iti teknisismo. Ti teknisismo nga awanan iti balanse iti utop-nakem a nakabasar iti kinatao, kadagiti adal iti humanidades, ken mangpalnuad kadagiti umili a robot ken zombie.
Dagitoy a regimen ti edukasion a nakatanikala iti liderato a pulitikal ket pinagbalinda dagiti kalat ti edukasiontayo nga arbitrario, a nakasadag laeng iti gusto ken kapricho dagiti adda iti poder, ken adda laeng nga agur-uray kadagiti kaasi dagiti tao nga ad-adu bassit ti ammoda gapu ta nakaadalda kadagiti lumaud nga ammo nupay kurang ti ammoda kadagiti indigeno nga adal manipud kadagiti komunidadda.
Gapu iti daytoy, ti masakbayan dagiti kailiantayo ket naynay a di fijo, di sigurado, ken di klaro. Awan klaro a turong no para iti asinno ti edukasion. Kadagiti kaso ti edukasion a medikal ken para medikal, kas pagarigan, adda iti isip dagiti adalan ti ibaballasiwda iti taaw tapno sadiay ket usarenda dagiti ammo ken kasanayanda, ken tapno mabigbig iti profesional a nivel ti ammoda babaen iti nainkalintegan a sueldo. Gapu ta saan a kastoy ti mapaspasamak iti Filipinas, agparagraduartayo kadagiti kakastoy a profesional ket iti idurdurontayo ida nga agbanniaga tapno ipaw-itdanto ti dadduma a sueldoda iti pagilian. Mano, kas pagarigan, kadagiti nasurok a 10 a milion nga umili iti Filipinas, umili nga adda iti ballasiw-taaw, ti kastoy ti kasona?
Dagiti naaddaan iti bileg a mangiturong iti direksion ti edukasion ket dagiti makaaramid iti maysa a pauso nga experimento a mangpampaneknek a nalaklaka nga agbirok iti trabajo dagiti naggraduar ken dagiti tao nga adda kapasidadda iti Ingles, ngem saan a kadagiti tao a naggraduar, adda kapasidadna iti Ingles, ken nalaing ken litereit iti bukodna a dila. Kadagiti maar-aramat a pangrukod iti kinalaing, saan pay a nairamam ditoy ti kinalaing iti bukod a kultura ken pagsasao.
Kadagiti sabali a pagilian, ti kinalaing iti bukod a pagsasao ken kultura ket basar a kinalaing. Inayontayo pay daytoy: dagiti makapagpalnuad iti konsepto a mangted iti pammateg iti nasionalismo uray no saan a nailawlawag no ania daytoy ket naikkan pay kadagiti gundaway ken akses kadagiti rekursos nupay dayta a konsepto ti nasionalismo ket nakabatay iti maymaysa a pagsasao ken panangipateg iti dayta laeng a sao uray no ti ibunga daytoy ket ti pannakaungaw dagiti sabali a pagsasao iti pagilian. Ti importante ket ti pannakaibando dayta a pagsasao, ti pannakasustenirna, ken ti pannakaitandudona. Iti sumatotal, ti adda kadatayo ket ti maysa nga edukasion a nakatanikala iti dua ken dudua laeng a pagsasao ket uray no maipaidam dagiti pagsasao dagiti etnolingguistiko a grupo la ket ta maitandudo ti pagsasao nga itantandudo ti estado, valido dayta.
Ngem saan a justo daytoy, kunatayo. Posible a daytoy nga urnos ken legal, kas ibambando dagiti dadduma. Ngem saan nga amin a legal ket legal iti sabali a sirig, kas iti sirig nga aramat dagiti internasional a katulagan a ti pagilian mismo ket maysa kadagiti partido a nagfirma. Ken saan nga amin a legal ket moral.
Kas edukador nga Ilokano, daytoy ti makunatayo: impabulodtayo dagiti nagantayo ken sinuportarantayo dagitoy nga edukasional a regimen kasta met ti teknisismo nga impasngay daytoy. Adu kadatayo ti nagtalinaed—wenno pinagtalinaed ti sistema—a kas promdi.[3] Ket namatitayo a ti kinapromdi ket maysa a responsabilidad.
Kas edukador nga Ilokano nagbalintayo met a ganggandiong: impannakkeltayo dagiti babassit ket managimbubukod a balligitayo kas koma ti maranativo a kabaelantayo iti panagingles ken panagpanggalog. Ngem ti imasna, ditay man laeng ammo ti agsao iti bukodtayo nga Ilokano malaksid iti variedad daytoy a pangkalsada wenno pangbugtak iti takong a sumarsari iti alad.
Awanantay iti kabaelan nga agbasa iti Ilokano nga addaan ganas ken ragsak, iti dolce.
Ditay kabaelan a basaen iti wagas a kritikal dagiti sinurat dagiti nalalaing a mannurattayo idi ken ita, iti wagas ti utile.
Ditay ammo ti agsurat ken mangaramid a permanente kadagiti naimpartuatan a panagpampanunottayo maipapan iti biag, panagpampanunot nga ibabaet ti lengguahe[4] dagiti kapadatayo tapno koma iti kasta ket babaen kadaytoy a permanensia ket maaddaan iti akses dagiti sumarsaruno kadatayo kadagitoy a pampanunottayo, iti wagas ti sabali pay nga utile.
Ita ket saan laeng a ditay ammo ti lengguahetayo no di ket agkitakittayo a mangusar iti panagsaotayo gapu ta ipalagipna kadatayo a promditayo, ket gapu ta promdi, segunda klase tayo a siudadano iti maysa a pagilian nga agus-usar iti estranghero a basar ti kinasiudadano. Ket maipalagip kadatayo ti kastoy, iti literal ken figurativo a wagas: Nga aggaputayo iti sulsulinek, lenglengleng, wenno sadimpalnek no idilig daytoy iti kadagiti dadakkel a siudad a tagtagibenen ken ar-aramiden ti pagilian a kas exhibit iti kinadur-as ken kinaavansena iti makunakuna a sibilisasion.
Kas edukador nga Ilokano, ditay impalugod nga iyebkasnatayo daytoy a sao nga Ilokano.
Gapu ta edukadortayo nga ing-ingles.
Gapu ta edukadortayo nga agpangpanggalog.
Gapu ta paggaayattayo a maammuan ti lubong a datayo nga edukador ket addaan iti kabaelan nga agaramat kadagiti lengguahe ti nalawlawa a komunikasion, maysa a disso-a-taeng ngem mas disso laeng ket saan a taeng ti kararua. Ket gapu ti maysa laeng a disso, agpukawpukaw isiptayo. Agtawtawataw. Awan masnop nga ayanna.
Ditayon us-usaren ti Ilokano a kas signifikara a mangipakita iti panangtedtayo iti respeto iti bukodtayo a bagi ken panangipategtayo iti bukodtayo a kinatao ken dignidad ken kinatakneng. No agtultuloy a kastoy ti aramidentayo, naskenton a sangnguentayo ti signifikada, iti visioso a sirkulo ti denigrasion a kultural a resulta dagiti manglimlimo a pagalagadan ken filosopia ti edukasion a sursurotentayo.
Itudo kadatayo dagitoy a pagalagadan ken filosopia a ditayo maikanatad kadagiti universidadda, a ditay maiyalubog kadagiti midia a sosial a manglaplapunos kadatayo kadagiti imahe a mangipakpakita iti ontologiko a kinaulbod maipapan kadatayo a datayo ket awan karbengantayo nga addaan iti existensia iti labes ti nasion estado ken iti definisionna no asinno ti siudadano, ken iti agdadata a pangrukod a ditay kabaelan ti mangisuro no ditay ammo dagiti lengguahe iti ruar ti lengguahe a nakaiyanakantayo. Inayontayo ditoy ti idea—ken praktis—a ti lengguahe a nakaiyanakantayo ket awanan iti lugar iti panangisuro kadagiti adalantayo iti edukasion a tersiario.
Ket isu nga iti laksid ti ditay panangbigbig iti illiterasitayo iti bukodtayo a lengguahe, akusaran ken jusgaantayo dagiti adalantayo iti illiterasida kadagiti lengguahe dagiti eskuelaantayo.
Kayatna a sawen, sabalin ti pagrukodan ti illiterasi. Agpada ti lengguahe a pangisuro ken panangiyallatiw iti adal—ti Ingles ken ti Tagalog—a pagrukodan nga aggapu iti ruar. Gapu ta aggapu iti ruar, awan duadua a mailbut ta mailbutto latta dagiti adalantayo kadagiti ofisial nga examinasion ken kadagiti nasional a panangrukod kadagiti kabaelan.
Ak-akusarantayo dagiti estudiantetayo iti panangtallikudda iti obligasionda nga agadal babaen kadagiti dominante a lengguahe iti eskuelaan a dida lengguahe, ken dida lengguahe ta saan a daytoy ti umuna a lengguahe ti kararuada iti pannakaiyanakda.
Ak-akusarantayo iti panagkukunsabada a makaadal iti sabali a wagas—iti ruar ti idikdiktar ti nasion ken estado—babaen iti panangusar kadagiti internasional ken nasional nga istandard tapno babaen kadagitoy a resulta ket maiparupatayo ti panagbaban ti kalidad ti panagadal iti pagilian.
Dagitoy bultubulto ken maraangkat nga akusasiontayo ket kankanayon a nakapremisa iti filosopia ken pagalagadan ti edukasion nga iti kaano man ket saanna a kitkitan ti adda iti unegna. Ketdi, bilbilangenna no mano kadagiti naggraduartayo ti makapan iti abrod tapno iti panagilakoda kadagiti laing ken teknikal a kompetensiana ket makapagpaw-itda iti doliar ken dinar a masapul unay ti ekonomia tapno agtultuloy a tumpaw daytoy.
Babaen iti virtud dagiti nagduduma a regimen nga edukasional, dagitoy a di nainkalintegan a pagalagadan iti edukasion a mangmangted iti panangipateg ken panangitandudo kadagiti dominante a lengguahe kadagiti institutsiontayo nga edukasional gapu iti bileg ti estado ket nagbanag a ditayo naisuro kadagiti adalantayo ti Ilokano a saoda, ken gapu iti dayta, nagkamtudtayo iti panangisuro iti kinailokanoda. Ngarud, ditay naisuro kadagiti adalantayo no kasano a basaenda ti pagsasaoda ken no kasano a basaenda ti lubongda. Babaen iti panangaramat kadagiti istandard dagiti baniaga a lengguahe a kas mangibabaet iti panagisuro, mangtedtayo iti maysa a sentensia a mangibagbaga a dagiti adalantayo ket awanan iti kompetensia, awanan iti kapasidad iti literasi, ken awanan iti umisu nga adal a formal.
Ti logikatayo iti panangisuro ket simple laeng: masapul a dagiti adalantayo ket klontayo: a kaarngidatayo, a kaing-ingasdatayo, a karuprupadatayo. Iti ababa a pannao: masapul a nakopiada dagiti pampanunot ken aktitudtayo.
Ngem ti kinapudno ket daytoy: a ditayo kaing-ingas dagiti adalantayo. A saantayo a klon ida. Nga addaanda iti bukod nga isip ken panunot. Nga addaanda iti bukod a kananakem.
Nagpakitan dagitoy nga adalan iti panagkitakit kadagiti mapaspasamak ken adun kadakuada ti nakariing. Daytoy a naindaklan a di panangsurot kadagiti di umno a padrontayo. Kadagiti agkabannuag, kas pagarigan, nakapalnuaddan kadagiti wagas ti panagbalusingsingda kadagiti diktasion ti gimong tapno iti kasta, babaen iti bukodda a panagsirig iti padas ken iti biag, ket makadiskubreda iti bukodda a ‘lengguahe.’ Ti ‘text’ wenno ‘text messaging’ wenno ‘short message service’ nga isuda laeng ti makabasa ken makaammo iti kaiyuloganna ket agdadata nga ejemplo, malaksid laeng kadagiti linggo ken jargon nga isuda laeng ti akinkukuna.[5]
Nalaingtayo iti Ingles, saanda a nalaing iti daytoy.
Ditay ammo ti nakaiyanakan a lengguahe gapu ta ditay impalugod a daytoy ti pamkuatan ti panagtiritir ken panagannawir ti dilatayo. Ngem nakarkaro pay nga amang a di ammo dagiti adalantayo ti nakaiyanakanda a lengguahe ta didan makabukel iti maysa a klaro ken koherente a panarita iti Ilokano.
Saan. Masapul a dagitoy nga adalan ket aggaraw ken agpanunot ken agis-isipda a kas kadatayo. Masapul nga isuda dagiti perfekto a klontayo. Isut’ gapuna a masapul nga agpilada. Masapul a madusada ket masapul a ti sibubukel a lubong ket nakasaksi iti dayta a pannakadusada, daytoy a lubong a globalisado, daytoy a lubong a mangmangted iti inspirasioin tapno iti kasta ket mapatanor dagiti siudadano a maymaysa ti isipda, maymaysa laeng ti panunotda, ken gapu ta maymaysa laeng ti puntiria ti nakemda, ket al-alistotayo a lamlamiongen tapno makapagpaayda kadagiti komunidadtayo a datayo dagiti amo, datayo dagiti parabaon, datayo dagiti paraabog. Baamon ti lokal a komunidad, baamon ti komunidad a nakayanakanda: ti importante ket ti komunidad a nasional ken ti komunidad nga internasional.
Isu a daytoy ti umuna a sintoma ti panangibabawi kadagiti amin a kritikal ken moral a kumitmenttayo iti maysa nga edukasion nga emansipataria. Ibabbabawitayo ti pannakipagpartisipartayo iti pannakaipasdek ti nasaysayaat a klase ti edukasion, ngem ti imasna ket ditay pay inted ti obligasiontayo sakbay daytoy a panangibabawitayo.
Umuna nga addang iti panagaramid iti dalan
Iti panagaddangtayo iti umuna a gundaway iti daytoy a panagdaliasat, rinugiantayo ti mangaramid iti bukodtayo a dalan.
Ket daytoy a dalan iti daytoy a paset ti panagdaliasat ket saan a nalimpio: kabatbatuan, rukibrukib, likkalikkaong, agdiwerdiwer, ken mangliblib-at a mangliliput. Adda dagiti derraas iti amin a paset kas iti kaadda dagiti lasunglasong. Di ngata adda dagiti agkolkolekta kadagiti komision iti pananglimpioda kadagiti dalan nga edukasional isut’ gapuna nga awanen ti pananen a nabati para iti kastoy a panagaramid iti nalimpio a dalan?
Ti sensus ti 2000 iti Filipinas ket ibagana nga adda kano agarup walo a milion nga Ilokano, dandani inggudua iti kaadu dagiti tao iti New Zealand. Am-ammo ti sibubukel a lubong ti New Zealand ken dagiti umilina sadiay ngem di man laeng ammo ti sangkaballing a paset ti lubong no sadinno ti Ilocos ken asinno dagiti Ilokano. Uray iti Hawaii, kas pagarigan, manmano dagiti makaammo kadagiti Ilokano numan pay am-ammoda ti termino a Filipino uray no ti demografiko a realidad ket itudona ti agarup 90 porsiento a kaadu dagiti Ilokano iti dayta nga estado. Ad-adu nga amang ti bilang dagiti Ilokano iti Filipinas ngem iti Norway, ngem am-ammotayo ti kasasaad ti Norway ken ti kalidad ti panagbiagda sadiay. Iti agdama, nasurok a paminduaen dagiti Ilokano ti populasion ti Israel, ngem agingga ita, kas iti daniw a pinutarko, “agbirbirok ni Ilokano iti ili.” Adu dagiti rason no apay. Maysa kadagitoy ket ti pasamak a lingguisidio iti pagilian a Filipinas.
Komplisidad ken Pannakidangadang
Kas kadagiti dadduma nga etnolingguistiko a grupo, saan a nasayaat ti relasion ti sao nga Ilokano kadagiti hegemoniko a pagalagadan ti lengguahe iti Filipinas. Dayta a pagalagadan ti nangibunga iti di balanse a panangsirig iti kinabaknang dagiti kultura iti sibubukel a pagilian.
Ti pakasaritaan ti dangadang iti lengguahe ket napno iti babassit a panagballigi ken dadakkle a panagtraidor ken panangliput. Amin dagitoy ket nakabasar kadagiti kontradiksion manipud kadagiti narativatayo a kas makipagili ken dagiti grandioso a kontradiksion manipud iti narativa ti sistema ken filosopia ti edukasion a maipakpakat kadagiti pagadalan.
Daytoy ket maipunget iti duoganen a dikotomia a naipremisa iti fision, daytay panaggudua dagiti nuklear a partikulo ti gimong nga agtunda iti nainkagimongan a bomba.
Ngem ditay agdanag ken agpulkok: sangakerkertayo met a kontradiksion. Ken daytoy ti dakkel a problematayo.
Maysa a grupo dagiti Ilokano, kas pagarigan, ti mangidekdeklara iti kinailokanoda babaen ti pananglipatda, iti teoria ken praktis, ti lengguaheda nga Ilokano. Adu dagiti kakastoy. Kadagiti publiko nga espasio iti man Ilocos, iti Filipinas, wenno iti ballasiw-taaw, adu dagiti Ilokano a mangibain iti kinailokanoda, ken mangibain pay nga ammoda ti Ilokano. Maysa kadagiti Ilokano iti Hawaii ti nagkuna kaniak: “Saantay a masapulen ti Ilokano. Tagalog laengen ti kasapulan tapno iti kasta ket masustenir ti kina-Filipinotayo.” Saan pay a nagbayag a kadagiti eskuelaan ket mamulmulta dagiti adalan no agsaoda iti Ilokano. Iti maysa nga abusado a kaso—maysa a kaso ti extremismo iti panagiyadal iti lengguahe kadagiti privado nga eskuelaan—ket ti pannakaikkat dagiti adalan a nasaksian a nagaramat iti Ilokano iti uneg ti eskuelaanda nga addaan iti pagalagadan nga “English-only.” Amin dagitoy ket ipakitana a ti Ilokano ket saan a legitimo a lengguahe kadagiti publiko nga espasio, a saan a rumbeng nga adda iti eskuelaan, a ti adalan ket agbalin a nalalaing no ti lengguahe a baniaga ti agbalin a midium ti instruksion iti eskuelaan a pagbasbasaanna. Maar-aramid dagitoy iti laksid ti naturalesa ti lengguahetayo a mangibabaet iti panagbalin a nabakbaknang ti kinaasinnotayo.
Ngem dagitoy a mangisursuro ket addaanda iti erjersito dagiti suportador, malaksid laeng kadagiti ofisial a waragawag ken paglintegan nga iyet-etnag ti estado ken dagiti institusionna, ken dagiti administrador dagiti eskuelaan. Adu pay kadagitoy dagiti estudiante mismo, dagiti nagannak, ken dagiti pangulo iti komunidad. Adu kadagitoy ti nakaturturay ket dinemonisarda dagiti advokeit iti sao nga Ilokano, inaramidda a bulbullagaw, nangikampaniada kadagiti di nasayaat a banag iti Internet ken iti midia a sosial. Prinemisada dagitoy a kampaniada iti demonisasion a dagitoy nga advokeit ket kabusor ti nasionalismo, kabusor ti 1987 a Konstitusion, ken misedukador. Kas resulta, impawilda ti panangiduron iti karbengan a fundamental kadagiti bukodtayo a lengguahe ket gapuna a naawanantayo iti mangibabaet iti panagbasatayo iti Sao ken iti pananganagtayo iti lubong a kaduatayo dagiti estudiantetayo.
Adda pay maysa a grupo a mangpadpadas tapno iti kasta ket masustenir daytoy a sao nga Ilokano tapno koma iti masanguanan ket masindadaan nga adda pay laeng daytoy a sao a kas evidensia ti ontologia ni Ilokano. Daytoy ti mangar-aramid kadagiti adu a wagas tapno iti kasta ket di maungaw ti Ilokano, ket tapno iti kasta ket saanto a malipatan dagiti sumaruno a kaputotan, kas iti pannakalipaten, kas pagarigan, dagiti Ilokano iti bukodda a kur-itan.
Daytoy a grupo ket sangakerker met a kontradiksion: idurduronda ti demokrasia a kultural iti laksid ti kasapulan a doliar ken dinar tapno laeng di maarinebneb ti ekonomia.
Ibagbaga dagiti miembroda ti karbengan kadagiti kultural a tawidda idinto a dagiti awanan puot a pulitikal a liderda ket ipappapilitda ti pannakaiyakar kadagiti adalan dagiti amin a kasanayan iti panagsarita iti Ingles ken iti Tagalog.
Ibagbagada dagitoy a kameng ti grupo ti panagsurat iti literatura dagiti tao idinto a ti agdama a kasapulan ket ti panangammo kadagiti aramid ni Jake iti Na’vi-land iti dayta a nakaskasdaaw ngem ampaw a pelikula a napauluan iti Avatar. Kadagiti Ilokano, adu kadakuada ti makaammo kadagiti kaudian a banag iti kultural a popular, dagiti kaudian iti midia a sosial, dagiti kaudian iti Facebook, ken dagiti kaudian nga iskolar iti Laud ngem dida man laeng ammo ti kaudian a daniw nga addaan saysay, daniw a mangipasimudaang iti kinalaing ni Ilokano a mangipeksa iti karirikna.
Ket dagitoy nga adda iti daytoy a grupo ket dida man laeng agamak ken agbuteng ken mabain nga agsurat iti Ilokano, ken mangipabulod kadagiti naganda tapno iti kasta ket mainaguraran ti nainkumitan a panangisakit iti bukodda a pagsasao, ken tapno iti kasta, iti maysa a nainsirmataan a wagas, ket mabukatan ti luek ti renasimiento ti literatura nga Ilokano.
Nabayagen a ditay nakita ti kastoy—agarup kagudua ti siglo. Kadagidi a panawen ket dagiti addaan iti tured nga agsurat iti Ilokano ken karaman dagiti akademiko, dagiti profesor, ken dagiti mangisursuro agingga a kas resulta ti kultural a denigrasion, awanen kadagiti nakangato iti adal ti nagessem pay iti panagsuratan iti Ilokano gapu ta awan met insentivo iti panagsurat iti bukodda a pagsasao. Malaksid iti dayta, ti aramid a panagsurat iti bukod a pagsasao ket aramid a segunda klase ken awanan dignidad ken panagrespetar iti bukod a bagi a kas akademiko. Iti maysa nga analisis ti maysa nga administrador iti universidad, kastoy ti kinunana:
Iti panagkitakittayo iti homogenisasion iti interes iti abstrakto a proyekto ti panagbalin a pagilian ti Filipinas, di rumbeng a pukawentayo dagiti nagantayo, di rumbeng a pukawentayo ti maipapan iti bukodtayo a bagi, di rumbeng a pukawentayo ti anag ti nasion iti kaiyulogan daytoy nga etnolingguistiko. Siaammotayo a ti kultural a diversidad ken ti pulitikal a kalattayo nga agtunda iti pluralismo a kultural ket termino dagitoy a di ar-aramaten para iti bukod laeng a pagimbagan no di ket mangisierto a dagiti kalat para iti kultural ken lingguistik a kinalinteg ket marealisar. Ti kinaagpaysuanna ket nasiontayo dagiti nasion, kas panangipeksa dagiti sumagmamano nga iskolar iti Adal Ilokano ken Amianan. Ti masapul ket ti panagkaritayo a dagiti nasion iti equasion ti dakdakkel a nasion ket saan a mabati—saan a mapadisi—no di ket kapaset mismo ti equasion. No ditay agballigi iti kasta nga aramid, pinaaytayo dagiti kapadatayo nga umili, pinaaytayo dagiti umili nga Ilokano ken taga-Amianan, pinaaytayo dagiti komunidadtayo, ken pinaaytayo met ti pagilian.[6]
Ti kur-itantayo, nga ita ket makitkita laengen a kas tatu ken exotiko a dekorasion, ket maysa a rekord dagiti banag a kayattayo a lagipen ken ipeksa iti wagas nga agnanayon. Malaksid iti di-nabuddak a pagilasinan ken marka iti dayta a palimpsesto a nakabasar kadagiti estoria ken sinurat dagiti fraile maipapan iti panggepda a mamagbalin kadatayo a paraikabesa laeng iti “Amami” ken “Abe Mariya”[7] ken dadduma pay a formulario ti panagkararag, ti napasamak ket ti pannakainagurar ti pannakaungaw ti kinataotayo, ti pannakataytayo iti existensiatayo a nabakbaknang pay ngem iti makitkita, isut’ gapuna nga itatta ket ti maysa a di nasayaat a prognostiko: ti pannakaiwayat ti rugi ti existensiatayo a nakiskisang ngem ti rumbeng, existensia a napangpanglaw ngem iti maiyalubog koma.
Komplisidad ken Pannakidangadang
Kas kadagiti dadduma nga etnolingguistiko a grupo, saan a nasayaat ti relasion ti sao nga Ilokano kadagiti hegemoniko a pagalagadan ti lengguahe iti Filipinas. Dayta a pagalagadan ti nangibunga iti di balanse a panangsirig iti kinabaknang dagiti kultura iti sibubukel a pagilian.
Ti pakasaritaan ti dangadang iti lengguahe ket napno iti babassit a panagballigi ken dadakkle a panagtraidor ken panangliput. Amin dagitoy ket nakabasar kadagiti kontradiksion manipud kadagiti narativatayo a kas makipagili ken dagiti grandioso a kontradiksion manipud iti narativa ti sistema ken filosopia ti edukasion a maipakpakat kadagiti pagadalan.[8]
Daytoy ket maipunget iti duoganen a dikotomia a naipremisar iti fision, daytay panaggudua dagiti nuklear a partikulo ti gimong nga agtunda iti nainkagimongan a bomba.
Ngem ditay agdanag ken agpulkok: sangakerkertayo met a kontradiksion. Ken daytoy ti dakkel a problematayo.
Maysa a grupo dagiti Ilokano, kas pagarigan, ti mangidekdeklara iti kinailokanoda babaen ti pananglipatda, iti teoria ken praktis, ti lengguaheda nga Ilokano. Adu dagiti kakastoy. Kadagiti publiko nga espasio iti man Ilocos, iti Filipinas, wenno iti ballasiw-taaw, adu dagiti Ilokano a mangibain iti kinailokanoda, ken mangibain pay nga ammoda ti Ilokano. Maysa kadagiti Ilokano iti Hawaii ti nagkuna kaniak: “Saantay a masapulen ti Ilokano. Tagalog laengen ti kasapulan tapno iti kasta ket masustenir ti kina-Filipinotayo.”
Saan pay a nagbayag a kadagiti eskuelaan ket mamulmulta dagiti adalan no agsaoda iti Ilokano. Iti maysa nga abusado a kaso—maysa a kaso ti extremismo iti panagiyadal iti lengguahe kadagiti privado nga eskuelaan—ket ti pannakaikkat dagiti adalan a nasaksian a nagaramat iti Ilokano iti uneg ti eskuelaanda nga addaan iti pagalagadan nga “English-only.” Amin dagitoy ket ipakitana a ti Ilokano ket saan a legitimo a lengguahe kadagiti publiko nga espasio, a saan a rumbeng nga adda iti eskuelaan, a ti adalan ket agbalin a nalalaing no ti lengguahe a baniaga ti agbalin a midium ti instruksion iti eskuelaan a pagbasbasaanna. Maar-aramid dagitoy iti laksid ti naturalesa ti lengguahetayo a mangibabaet iti panagbalin a nabakbaknang ti kinaasinnotayo.[9]
Umuna nga Addang: Resistensia ken Klandestino nga Inisiativa
Daytoy nga isiu iti displasamiento ti historiko nga utob-nakem ket saan a nalaka a makita iti kumarkaron a homogenisado a gimong a kas iti Filipinas, kas iti Estados Unidos nga addaan iti milion nga Ilokano, ken kadagiti sabali pay a pagilian dagiti exilo nga Ilokano (ken Filipino). Adda panaginkukuna—ken daytoy a panaginkukuna ket nakasadag iti derecho a mainaig iti singgularidad ti maysa a lengguahe para kadagiti amin a siudadano, ket daytoy a derecho ket nakalemmeng iti konsepto a nasional a pagsasao.
Ti fetiche iti nasional a pagsasao ket rumbeng laeng nga awagan iti kasta: maysa a fetiche a nagbanag iti inabilidadtayo a mangsirig iti posibilidad ken promesa ti multikultural a panagbiag ken ti mangrespetar iti natural a diversa nga urnos ti kultural ken lingguistiko a kondisiontayo iti Filipinas. Dawaten ti multikultural nga urnos ti nagduduma a perspektivo ken kasta met a kidkiddawenna ti naimpuotan a panangbigbigtayo iti kaadda dagiti sabali a tao iti daytoy a pagilian, ket ngarud, saan laeng a datayo ti rumbeng nga akimbagi iti daytoy a disso no di ket sabali pay. Ketdi, gapu iti kastoy a fetiche, agtultuloy ti represion kadagiti sabali a komunidad, ken ti di panangbigbig kadagitoy a kas legitimo a kameng ti pulitikal a biagtayo.
Ngem uray no kastoy ti mapaspasamak, agtultuloy latta ti aktivo a resistensia nga aggapu kadagiti naimpuotan nga aramid dagiti sumagmamano a mannurat, nga uray pay awan met unay ti ekonomiko a makagapu iti ibaballasiwda iti sabali a lengguahe manipud iti Ingles wenno Tagalog, kas pagarigan, nainkumitan ti agtultuloy a panagsuratda iti Ilokano. Daytoy a panaglanglangoy dagitoy a mannurat iti dua a karayan ti panagsuratan—maysa ti karayan ti hegemoniko nga estetika ken literatura, ken sabali ti karayan ti panangipinget kadagiti basar a karbengan iti bukod a pagsasao ken bukod a literatura—ket mangipasimudaag iti maysa a waragawag kadagiti proponente iti nasional a literatura a masapul nga iraman dayta a literatura dagiti literatura a di naisurat iti hegemoniko a lengguahe. Manipud iti ranggo dagiti mangisursuro, kas pagarigan, maibagatayo a maysa kadagiti kakastoy ket ni Joel Manuel, maysa a promotor iti pannakaisuro ti siensia, kas koma ti fisiks, iti Ilokano.[10]
Iti isu met laeng a resistensia, maysa a superintendente ti eskuelaan, ni Dr Norma Fernando,[11] ti nangiruangan iti pannakairuar iti maysa a publikasion dagiti estudiante a ti lengguahe daytoy ket Ilokano. Daytoy a praktis ket kabaliktad ti nainsapasapan a praktis dagiti kakastoy a warnakan a prinodusir dagiti adalan ken dagiti eskuelaan a ti lengguahen a mailunglungalong ket Ingles ken Filipino. Babaen iti kastoy nga ejemplo, makakitatayo ngarud iti maysa a leksion, ket daytoy a leksion ket ibagana a mabalin a makapalnuad iti ambiente a mangbigbig ken mangnormalisar iti nakaiyanakan a lengguahe dagiti adalan. Importante a bigbigen ditoy ti akem ti dadaulo iti kastoy a pannakapalduan ti embiente ti panagsursuro ken panagisuro, ti panagadal ken panagiyadal. Importante met kitan ti akem dagiti manursuro ken dagiti masursuruan. Dagiti agsasanib ken agsasapal nga akem nga agkakammayet iti umisu a kanito ti guarantia a ti resistensia a birbirokentayo ket mapasamak. Ti dakkel a saludsod ket no kasano a masustenir ti kakastoy nga inisiativa no awan ti suporta ti dadaulo iti maysa a sistema dagiti eskuelaan.
Pannakapaadda ti Voses
Dagitoy a realisasion ti nangted kadatayo iti energia tapno iti kasta ket seriosuentayo ti aramidtayo iti Nakem Conferences. Itan ta ammotayon dagitoy nga isiu, ditayon ngaruden makatugaw a kas iti dati. Ditayon makapagrelax a kas iti dati. Ken ditayon agkikidem lattan a kas iti sabali.
Iti pannakaammo kadagitoy a bambanag, adda buribor nga umay iti isip, ket dayta a buribor ket saan a nalaka a patalinaayen. Iti pannakasaksitayo iti agtultuloy a pannakaipaidam kadagiti ubbing iti karbenganna iti nakaiyanakanda a lengguahe, makitatayo ditoy ti sukog ti tirania a kultural ken ti injustisia iti lengguahe. Ammotayo iti Nakem Conferences a padpadasentayo ti maaddaan iti voses, ti pannakaawattayo manen no anian dagiti napukaw kadatayo, no ania ti nabati ken naibati kadatayo, no ania ti maaramidantayo tapno iti kasta ket mabalinantayo manen to agsubli iti bukodtayo a baig, kas iti kuna ni bell hooks nga “edukasion a kas praktis iti wayawaya.”[12] Daytoy a panagpasubli iti voses—daytoy a realisasion a ditayon naaddaan iti oportunidad ti panagsao iti nabayagen a panawen ket maysa nga aramid iti kinatured a ditay ammo nga adda kadatayo idi un-unana.[13] Nasursuruan dagiti Ilokano a di nangipapalit kadagiti basar a karbenganda. Impalpalikudda ti karbenganda iti etnolingguistiko a komunidadda. Sinurotda ti diktasion ti nasion estado maipapan iti valorisasion ti nailian a pagsasao, ti nailian a panagkaykaysa, ken ti nailian a pannakaipaspasuli dagiti nakaiyanakanda nga ammo ken adal ken pannakaawat maipapan iti biag ken iti lubong.
Sakbay ti kolonisasion ket klaro daytoy a realidad kadagiti Ilokano. No pudno ti kuna ti report dagiti kolonisador maipapan iti Samtoy—ti kontraksion ti ‘saomi ditoy’—nalawag iti utob-nakem dagiti Ilokano ti maipapan iti etnolingguistiko a komunidadda. Iti pannakabukel ti maysa a pulitikal nga imaginaria mangdawdawat iti maysa a pulitikal a komunidad, maysa a konsept a nabukel idi maika-19 a siglo, in-inut a nagpukaw ke naungaw daytoy nga energia ti kinaasinno ken kinatao tapno mainagunararan ti baro a kinaasinno ken kinatao. Idi 2008, iti maikatlo a konferensia ti Nakem Conferences nga “Imagining the Ilokano and Amianan Nation,” imbitla ti Naw. Carlos Padilla, iti tulbek a bitlana, a saanen a rumbeng nga adda iti imaginaria laeng dagiti Ilokano, ken dagiti Ilokanisado a tao, ken ngarud, ti Amianan, ti makunkuna a nasion nga Amianan gapu ta dayta a nasion ket adda, addaan iti existensia, addaan iti ontologia iti lagip ket iti pakasaritaan, ken numan pay nagpasar kadagiti karit, ket agdadata nga adda.
Dimi narealisar a dagiti babassit nga aksionmi iti Nakem Conferences, dagiti babassit nga aramidmi iti nagan ti resistensia, ket nagbalin a bubon ti energia para kadagiti dadduma a tao a mangar-aramid iti isu met laeng a tao para kadagiti kailianda ken para kadagiti ilida. Makitatayo ditoy, kas pagarigan, da Myles Horton iti Highlander School ken Paulo Freire iti teoria ken praktisna iti emansipatoria nga edukasion, iti “pedagogia dagiti oprimido.” Daytoy nga edukasion dagiti maidaddanes—daytoy a panagutob-nakemda—ket edukasion iti panagwayawaya.[14]
Marealisartayo a daytoy a panangaramidda a kas obsoleto dagiti babassit a nasion iti nagan ti dakkel a nasion estado tapno masentralisar ken makonsolidar ken tapno maaddaanda iti todo a kontrol kadagiti personal ken kolektivo a biag dagiti tao. Babaen iti todo a kontrol ken konsolidasion ti bileg ken turayda kadagiti tao ket mailugar ti pateg iti ti nasion kontra kadagiti indigena a komunidad a mangbukbukel iti nasion estado.
Ti narativa a historiko ti Filipinas ket napno iti kakastoy nga ofisial a panagtaktakder, a ni mismo a Presidente ti Komonwelt ti nangibaga iti preferensiana iti pananggobernar dagiti Filipino mismo iti Filipinas ngem dagiti sabali a tao: “Kaykayatko ti maysa a pagilian a patpatarayen a kas iti infierno dagiti Filipino ngem ti pagilian a patpatarayen a kas langit dagiti Americano gapu ta uray no kasano ti kinadakes ti gobierno a Filipino kas pagarigan, mabalintay latta a sabalian.” Ti nasion estado nga adda iti isipna kadagidi a panawen ket ti ejemplo ti nasion estado idiay Europa kas koma ti Inglaterra, Alemania, Francia, ken España. Iti pannakaipasdek ti nasion estado, panagmaymaysa ti nagwerretan ti idea, panagmaymaysa a di nangipirit iti diversidad ti pagilian.
Maysa a Praktis ti Panaglibak, Maysa a Praktis ti Panagsalangad
Iti nabayag unayen a panawen, ken gapu iti panangsantifikartayo iti proyekto a nasion estado ken gapu iti nakaro a panangtedtayo kadagiti nagkaadu a derecho ken privilegio kadagiti dua laeng a lengguahe iti Filipinas, inliblibak ken impapaidamtayo iti nainkalintegan a lugar koma dagiti dadduma pay a lengguahe iti Filipinas. Ditay inted iti justo a panagkonsiderar kadagiti naiwalinwalin a lengguahe. Ketdi, sinustenirtayo ti kaaddada iti ig-igid, ket malaksid kadagiti tokenismo nga aramid (babaen iti sindroma ti “wen, gayam”), amin a panagtagiben iti lengguahe ket naited iti Tagalog (nga aw-awaganda pay iti Pilipino/Filipino) dagiti amin a rekursos ken nain-estaduan a suporta. Ti sindroma ti “wen, gayam” ket ipakpakitana a maamiris ti estado ti panagbaybay-ana iti obligasionna iti diversidad, ket mangirubuat no kua kadagiti aramid a mangipakita a “di nalipatan” ti estado dayta nga obligasion. Ti sindroma ti tokenismo nga aramid a “wen, gayam” ket makita kadagiti tokenismo a pakontes kadagiti lengguahe, kas iti pakontes, kas pagarigan, iti panagdaniw wenno panagestoria. Ngem saan a naimbuklan ti kastoy nga aramid ta nalawag a makitatayo a parparawpaw daytoy ken dina iduron ti nainsapasapan a panagbenefisio dagiti etnolingguistiko a komunidad. Ketdi, nagbalin a kasla lamlamiong kadagiti mannurat ta awan met naitedna a nainsapasapan a diskurso a mangpawada koma kadagiti nagkaadu a kapampanunotan dagiti umili, kas koma kadagiti kapampanunotanda iti kultura, iti edukasion, ken lengguaheda mismo.[15]
Daytoy a panangilibak ken panangipaidam iti diversidad ken lingguistik a diversidadtayo ket nagpaay a kas motor ti maysa a kananakem a Filipinotayo nga umuna, ket daytoy a pulitikal a kinasiudadano ti makaigapu no apay a rumbeng nga ilibak ken ipaidam ti kultural a
Ket iti daytoy nga ingget pegges nga aramid—daytoy panamagbalin kadagiti amin nga umili iti Filipinas a kas Filipino babaen iti proseso ti Filipinisasion—ditoy a namunganay ti panunot maipapan iti nailian, wenno nasional, a pagsasao. Daytoy a nasionalisasion ti maysa a pagsasao ket nakabasar iti maysa a kinaulbod, iti maysa “nga akto a kriminal.” Daytoy a nasionalisasion ti maysa a pagsasao ket nagpaay met a gapu ti pannakaiwalinwalin dagiti sabali pay, ti pannakaipapaigidda, ti panagbalinda a segunda klase. Nagbalinda pay nga abbeng ti panagkakammayet ken panagdur-as.[16]
Kuna dagiti dadduma nga iskolar a masapul a ti ejemplo ti Japon ti suroten ti Filipinas. Kunada a dimmur-as dayta a pagilian gapu ta maymaysa ti lengguaheda. Dida impakita ti sabali pay a datos a tapno agbalin a homogenisado ti kultura ti Japon, masapul a mapadisi dagiti sabali pay a lengguahe ken kultura dayta a pagilian, partikular dagiti kultura ken lengguahe nga adda iti igid-igid. Ibagbaga dagitoy nga iskolar nga importante unay iti Filipinas ti ‘asimilasion,’ a daytoy ti wagas tapno iti kasta ket agpatinggan ti ‘regionalismo’ nga abbed ti danum ti panagkaykaysa.
Ammotayo a ti ideologiko nga orientasion ket nagtunda iti maysa a praktis nga edukasional a nangsarming iti dinamiko ti pulitika ti panagipasdek iti nasion estado, ngem daytoy nga ideologia ket dina inraman dagiti kontribusion dagiti diversa a kultura ken lengguahe.[17]
Ditayo inraman ti represion a napasamak, ken ti pasamak a ti kastoy a represion ket di mabalin a premisa ti pudno a demokrasia, maysa a klase ti demokrasia nga mangipekpeksa ken mangar-aramid a kas tulbek a virtud ti panangbigbig kadagiti absoluto a karbengan dagiti ulimi, dagiti karbenganda iti wayawaya.
Ti napasamak ket iti iskema dagiti banag, ti intoleransia iti praktis ti diversidad ket nagbalin a kasla aramid a bulbullagaw. Ketdi, rimmimbaw ti diskriminasion kontra kadagiti sabsabali a lengguahe ken kadagiti sabsabali a kultura, ket nagbalin dagitoy a kas exhibit iti imbag ti nasion kadagiti adda iti igid-igid. Nalipatantayo a ti praktis ti diskrimasion ket mangtagtagibassit ken mangbrutbrutalisar kadagiti tao. Iti pananginstitusionalisar iti nasional a lengguahe—ken iti pannakaipasdek ti maysa a rehimen nga edukasional a nakabasar iti supusision iti nasional a pagsasao a kas instrumento iti pannakasanay ken pannakaedukar dagiti umili tapno agbalinda a siudadano a pulitikal—inaramidtayo a kas institusion ti praktis ti diskriminasion, inaramidtayo a legitimo daytoy, ket linipattayo ti virtud ti toleransia, ti maysa kadagiti fundasion ti demokrasia. Iyadal ti demokrasia “a makipagbiag iti sabasabali ken agadal manipud iti daytoy, makipagbiag kadagiti sabali a ditay ipatpato a datayo ket nangatngato wenno nababbaba.”[18]
Kadagitoy amin nga akto a diskriminasion ken intoleransia a nakaramut kadagiti publiko a pagalagadan ti gobierno, akto a kapada ti maysa a tirano ti kultura, simmursurot latta dagiti naipapaigid nga etnolingguistiko a grupo ket inakseptarda lattan dagiti efekto dagitoy a diskriminatorio a praktis.[19] Nagbalin koma a tudutudo daytoy a diskriminatorio a praktis no dagiti resulta iti edukasion ket nagbanag. Ket gapu ta saan a narealisar dagitoy, nagpababa a nagpababa ti illitarasi iti Filipinas, ket nakarkaro a nagbalin nga illitereit dagiti umili kadagiti bukod a lengguahe ken kultura. Napasamak dagitoy gapu ta inwayattayo dagiti sabali nga ipaip ken panirigan, ket nalipatantayo a ti kapardasan a wagas ti panangisuro kadagiti tao maipapan iti lubong ket ti panagbalinda nga addaan iti justo a kasanayan iti bukodda a pagsasao no anian daytoy a lubong. Ti panangibabaet ti saoda a bukbukod iti ammo ken adal maipapan iti dayta a lubong ti kapatgan iti amin.
Ti inaramid ti Nakem Conference ken ti agtultuloy nga aramidna tapno makatulong iti pannakaibanag dagiti panggep ti Education for All by 2015 (EFA 2015) ket maysa a panangidemonstrar iti kumitmentna iti managwayawaya nga edukasion. Daytoy a managwayawaya nga edukasion ket para iti amin, ken partikular para kadagiti umili iti Amianan. Klaro daytoy kadagiti makikamkammayet iti Nakem Conferences.
Dagiti innem a panggep ti EFA[20] ket kannayanon nga adda kadatayo uray no viktimatayo iti diskriminasion, uray no ti toleransia kadagiti lengguahe ken kulturatayo ket saan a nagbalin a virtud ti ili iti kaano man. Iti paniemna dagiti edukasional a regimen nga inaramat ti estado tapno ibunannag ken itandudona ti balalana iti homogenisasion dagiti umili, ditay nanglipa kadagiti obligasiontayo iti kinaasinnotayo, kinaasinno nga ibabaet dagiti lengguahe ken kulturatayo. Admitirentayo a saantayo amin ket kastoy, ngem importante nga adda sumagmamano kadatayo ti saan a namati namimpinsa kadagitoy a madi, ken madi gapu ta saan a nainkalintegan, nga evanghelio ti pannakapagili. Kadagitoy a wagas ti panagsaksitayo iti kinapudnotayo, inyofresirtayo ti kinasiudadanotayo a kultural ken pulitikal, ket daytoy mismo ti nagbalin a datontayo iti pagilian.
Obligasion ti Nakem Conferences nga agbalin a klase kadagiti premisa ti universal nga edukasion a primaria. Adu kadatayo ti simrek kadagiti eskuelaan ti nagkakatugaw, ti nagnagna iti adayo tapno magtengtayo dagiti eskuelaantayo, ti nakipagpartisipar ti rito ti iseserrek iti engkantado ken namaris a lubong ni adal. Ngem adu kadatayo ti di nakaawat kadagiti pangibabaet nga instrumento tapno maapresiartayo koma dayta a lubong gapu ta ti pagsasao iti klasrum nga ayantayo ket pagsasao ti sabali a lubong, sabali a komunidad, sabali nga ili, sabali a kinaasinno. Ditay naengkuentro ditoy ti bukodtayo a pagsasao a mangibabaet koma kadaytoy a seremonia ti panagammo. Ditay kukua dagiti balikas. Ditay kukua dagiti uni. Ditay kukua dagiti silada ken frase ken panarita. Estranghero dagitoy kadagiti duagtayo, kadagiti arubayantayo, kadagiti taengtayo, kadagiti aginaldaw a relasiontayo. Sabali a lubong ti naammuantayo—ket lubong daytoy dagiti baniaga, estranhero, kolonisador.
Adda obligasiontayo iti literasi para kadagiti adulto: obligasiontayo daytoy kadagiti komunidadtayo ken kadagiti umilitayo nga adulto tapno iti kasta ket makasurat ken makabasada manen iti Ilokano.
Adda pakadagupan a walo a milion nga Ilokano iti pagilian, kuna ti sensus, ken adu pay ti saan a nairaman nga adda iti sabali a pagilian. Agarup kasta a bilang dagiti Israelita iti Israel mismo. Iti kastoy a minilion a bilang dagiti Ilokano, adda laeng maymaysa a magazin ti pimpiman a pagibasbasaran dagiti kaaduan nga adulto nga Ilokano nga agbasbasa. Addaan dayta a magazin iti linawas a sirkulasion a 50,000. Kayatna a sawen, awan pay maysa a porsiento (0.6%) ti agbasbasa—or gumatgatang ti nasao na magazin. Ti supusision ket malaki amin dagitoy a kopia.
Ti awid dagiti Ilokano ket agbibinnulod iti dayta a magazin: kada maysa a magazin, segun iti panagim-imtuodko, ket pagsisinnublatan ti uppat katao. Basar iti daytoy nga idealisado a datos, 6250 iti kada maysa a milion nga Ilokano ti agbasbasa, no awan pay daytoy ti binnulod. No addan bimmulod, ket babaen iti multiplikador nga 4, maextrapolartayo nga addaantayo iti 25,000 iti kada maysa a million, wenno 200,000 no adda 8 a milion nga Ilokano.
Saan a nakatkatawa ti kastoy a situasion. Ketdi, sintoma daytoy ti dakkel a problema. Ammotayo nga idealisado ti kastoy nga extrapolasion ket posible a nababbaba ngem 200,000 ti aktual nga agbasbasa. Ket gapu ta maymaysa laeng ti kastoy nga addan iti nasional a sirkulation (adda dagiti dadduma a magazin ken warnakan ngem addada laeng kadagiti region ken sumagmamano laeng a kopia iti rummuar kadagiti makunkuna a limitado a komunidad dagiti agbasbasa a kaaduanna ket mannurat met laeng). Ikabittayo ti agdadata a kinapudno ita a no kas pagarigan ta kasaritatayo dagiti ubbing iti Ilokano, sungbatandatayo iti Tagalog. Ken saan laeng a dagiti ubbing. Dagiti pay nataengan, dagiti adulto a koma ket padron ti pannakaipromover ti pagsasao. Uray kadagiti adda iti ranggo dagiti mangisursuro, adda dagiti kakastoy a pasamak nga isuda a mismo ket di makadanon iti kumpetensia nga oral iti nivel a dos iti Oral Proficiency Interview scale a mangdawdawat iti lima a nivel, a ti maikalima ti kangatuan. Dagitoy a problema ket makadudog ta dagiti magazin ken warnakan ket di met agbayag gapu ta: (a) problema dagiti bilang aggatgatang ket agbasbasa—awan unay gumatang ken awan unay agbasa, ket ngarud, awan ti finansial a suporta iti agtultuloy a produksion dagitoy a pagbasaan; (b) ti nainsapasapan nga ambiente ti literasi para kadagiti adulto ket dina suportaran dagiti kakastoy nga aramid a mangiwarnak kadagiti pagbasaan koma dagiti makasapul kadagiti kakastoy a pagpidutan iti ammo.
Bayat ti panagpeggestayo a mangipasdek iti nasion a Filipino, mangited kadatayo ti Papua New Guinea iti maysa nga adal babaen ti panangisuratna iti bukodna a Konstitusion iti “panggep para kadagiti tradisiunal a lugar ken komunidad a di agbaliw a naimballigian nga unido ti sosiedad a Papua New Guinea, ken panangaramid kadagiti addang tapno iti kasta ket mapreserva dagitoy.” Ti mangpreservar kadagiti rekursos a kultural ket lingguistik ket maysa nga obligasion. Inako daytoy a gimong ti obligasionna kadagiti nasurok a 800 nga indigena a lengguahe. Adda pito a milion a katao daytoy a pagilian. Walo a milion dagiti Ilokano segun iti sensus ti gobierno ngem dina man laeng kabaelan nga itakder ti fundamental nga obligasionna iti pagsasaona.
Panggupugop: Nabakbaknang nga Existensia
Ti kayatmi a sirmataen ket kayatmi nga aramiden iti Nakem Conferences ket ti pannakabukel ti maysa a baro a praktis nga edukasional a “nabakbaknang nga existensia” ditoy a lubong.
Daytoy a praktis ket mangdawdawat iti pannakaaramat a kas substantivo a ramen ti edukasion, ket ngarud, ti pannakausar ti lengguahe dagiti estudiante ken ti lengguahe dagiti mangisursuro. Ditay laeng ikonsiderar a ti lengguahe ket maysa nga aparato, rimienta, wenno gamigam iti panagisuro. Ti edukasion iti nabakbakang nga existensia ket bigbigenna ti lengguahe a kas mangibabaet iti panangammo ti tao iti lubong nga ayanna, iti lubong nga adda kadagiti padasna, ken iti lubong a kabinnurayna dagiti sabali pay a tao. Ti komprensiontayo iti lubong ket agbanag laeng babaen ti panangibabaet ti lengguahe ket awanen sabali pay.[21]
Ngarud, masapul ti panagbaliw iti persepsiontayo iti sao nga Ilokano.
Masapul a sirigentayo ti sao nga Ilokano iti wagas a kongkreto, ken akseptaren a tagikukuatayo uray no daytoy a lengguahe nga adda iti labes ti kinaasinnotayo ket ngarud, tagikukuatayonatayo met.[22] Kalpasan ti naunday a panagam-amiris, panagsuksukisok, ken panagad-adal, indeklara ti Nasiones Unidos a karbengan a nainkasigudan ti amin ti agadal kadagiti bukodda a pagsasao ken ti maadalan iti dayta a pagsasao.[23] Babaen iti Mother Tongue-Based Multilingual Education, maiwayat dayta a deklarasion iti karbengan, ket ngarud, agsubli dagiti agad-adal ken dagiti mangisursuro kadagiti fundamental a kinapudno ti pannakaedukar iti bukod a pagsasao. Daytoy nga edukasion iti bukod a pagsasao ket saan nga insegida no di ket aginggat’ tungpal biag, awanan inggana, agtultuloy, ken kankanayon a mangabaruanan.[24]
Awagantayo ti mannaniw, ni Machado, ken kunaentayo a kas pangdagullit iti imbagada: Awan dalan. Ken aramidentayo ti dalan bayat ti pannagna. Kuna ni Gadamer kadagiti nagkaadu a panagmennamenna nga awan panagadda iti labes ti panangibabaet ti lengguahe, ket ngarud, awan met ammo a di ibabaet ti lengguahe. Iti panagipeksa, dita a makitatayo ti pudno nga exitensia ti lengguahetayo a tinawidtayo kadagiti pagapuan, kadagiti kristalisado a panagpampanunotda.[25]
Ita, rinugiantayon ti umaddang ket sinanamatayo a dagiti aramidtayo ket agrayray iti kalsa nga agmatmaterialisar bayat ti pannagnatayo.
[1] Caminante, son tus huellas /el camino y nada más; / caminante, no hay camino, / se hace camino al andar. / Al andar se hace el camino, /y al volver la vista atrás / se ve la senda que nunca / se ha de volver a pisar. / Caminante, no hay camino, / sino estelas en la mar. Wanderer, your footsteps are the road, and nothing more; wanderer, there is no road, the road is made by walking. By walking one makes the road, and upon glancing behind one sees the path that never will be trod again. Wanderer, there is no road-- Only wakes upon the sea. "Proverbios y cantares XXIX" [Proverbs and Songs 29], Campos de Castilla (1912); impatarus ni Betty Jean Craige iti Selected Poems of Antonio Machado (Baton Rogue, LA: Louisiana State University Press, 1979).
[2] Ti konsepto a teknisismo a kas nausar iti daytoy a salaysay ket “maysa a fundamental nga aktitud a mangbirbirok iti panangkontrol iti realidad, iti panangresolvar kadagiti amin a problema babaen iti panagaramat kadagiti sientifiko-teknologiko nga ipaip ken rimienta. Karaman ti teknisismo ti pretension iti autonomia ti tao a mangkontrol iti amin a realidad.” Makita ken Egbert Schuurman, “Philosophical and Ethical Problems of Technicism and Genetic Engineering,” Society for Philosophy and Technology, Vol. 3, No. 1, Fall 1999, http://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html. Innala, 15 Dec 2009.
[3]Maysa kontraksion ti frase nga Ingles, “from the province.” Isingasing daytoy a neologismo ti praktis ti rasismo iti Filipinas, maysa a praktis a mangsussustenir iti pannakagudua ti pagilian iti siudad ken away.
[4]Paulo Freire, Teachers as Cultural Workers: Letters to those Who Dare to Teach, trans.
Donaldo Macedo, Dale Koike, and Alexandre Oliveira; pakauna da Donaldo Macedo ken Ana Maria Araujo Freire (Boulder, Co: Westview Press, 2005).
[5]Iti basar nga abunado a 50 milion, nagipatulod ti Filipinas iti 1.39 a bilion. See, “The Philippines Reaffirms Status As "Text Messaging Capital Of The World," http://www.wayodd.com/the-philippines-reaffirms-status-as-text-messaging-capital-of-the-world/v/8783/, innala 10 Enero 2010.
[6] Miriam E. Pascua, “To Name Ourselves Once Again—And to Know Why We are Doing It: A Foreword,” iti A. Agcaoili kdpy., dagiti editor, Sukimat: Researches on Ilokano and Amianan Studies — Proceedings of the 2007-2008 Nakem Conferences (Philippines: Nakem Philippines, 2009), p. 2.
[7] “A fragment of Ilokano Hail Mary,” http://www.mts.net/~pmorrow/abeiluko.htm; “Amami—a fragment of the Ilokano Lord’s prayer,” http://www.mts.net/~pmorrow/amami.htm, innala 15 Disiembre 2009.
[8]Sumagmamano a komiko nga angaw, a naisangrat a pangisuro ken pagkakatawaan, maysa a forma ti katarsis para kadagiti oprimido, ket dagitoy: (1) “Saanka dimmakkel?” [maysa a dispalinghado a panaglaok ti Tagalog ken Ilokano] (2) “Dimmakkel ako sa ingget selsel.” [maysa pay a dispalinghado a panaglaok ti Tagalog ken Ilokano].
[9] Aurelio S. Agcaoili, Essays on Amianan Knowledge. (Honolulu: UH Ilokano Language and Literature Program, 2008); Aurelio S. Agcaoili ken Raymund Ll. Liongson, dagiti editor, Nakem: Imagination and Critical Consciousness in Ilokano Language, Culture, and Politics. Final Proceedings of 2006 Nakem Centennial Conference and Essays on Ilokano and Amianan Life in Honor of Prof. Prescila Llague Espiritu (Honolulu: UH Ilokano and Philippine Drama and Film Program, 2007); Aurelio S. Agcaoili, Anabelle Castro Felipe, ken Alegria Tan Visaya, dagiti editor, Sukimat: Researches on Ilokano and Amianan Studies — Proceedings of the 2007-2008 Nakem Conferences (Philippines: Nakem Philippines, 2009).
[10] Joel Manuel, “Teaching Physics in Ilokano,” papel nga iprinesentar iti 2006 Nakem Centennial Conference, University of Hawaii at Manoa, Honolulu, Hawaii, 11-14 Noviembre 2006.
[11] Kitan ti presentasion ni Dr. Norma Fernando maipapan kadagiti aramid dagiti estudiante, 2008 Nakem Conference, St.Mary’s University, Bayombong, Nueva Vizcaya, 28-30 Mayo 2008.
[12] bell hooks, Teaching to Transgress: Education as the Practice of Freedom (New York: Routledge, 1994).
[13] Us-usaren ni bell hooks ti istretegia—daytoy “panagadda iti voses”—iti ideana iti edukasion a kas praktis iti wayawaya: “Coming to voice is not just the act of telling one’s experience. It is using that telling strategically—to come to voice so that you can also speak freely about other subjects.” See Teaching to Transgress, p. 148.
[14]Myles Horton ken Paulo Freire. Inedit ni Brenda Bell, John Gaven, ken John Peters. We Make the Road by Walking: Conversations on Education and Social Change (Philadelphia: Temple University Press, 1990).
[15]Aurelio S. Agcaoili, “The Lies of the 1934-1935 Constitutional Convention,” Tawid News Magasin, 9 Dec 2007.
[16]Aurelio Agcaoili, “Studies of the Amianan: Towards the Production of Amianan Knowledge, A Critical Introduction,” iti A. Agcaoili, ed., Nakem: Essays in Amianan Knowledge (Honolulu: UHM Ilokano Language and Literature Program, 2008).
[17]Kitan ni Agcaoili, “The Lies of the 1934-1935 Constitutional Convention.”
[18]Paulo Freire, Letters to Cristina: Reflections on My Life and Word (New York: Routledge, 1996), p. 148.
[19]Ibid.
[20]Kitan ti EFA Global Monitoring Report 2010. Inadaptar idiay Dakar, Senegal idi 2000, dagiti innem a panggep ket dagiti sumaganad: (1) early childhood education; (2) universal primary education; (3) life-long learning; (4) adult literacy; (5) gender parity; and (6) quality education. Tallo kadagitoy ti naikkan iti panawen tapno marealisar dagitoy inton 2015: (a) provision of universal primary education; (b) increase in adult literacy levels by 50%; and (c) ensuring gender equality education.
[21]Henry A. Giroux, “Introduction,” iti Paulo Freire, The Politics of Education: Culture, Power, and Liberation (South Hadley, Mass.: Bergin and Garvey, 1985).
[22] A. S. Agcaoili, “Resistance and Insistence in Ilokano and Amianan Languages and Cultures,” papel a pangkonferensia a binasa iti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures, Philippine Consulate General, Honolulu, Hawaii, October 2007.
[23]Executive Summary: Mother Tongue-Based Multilingual Education—Philippines. Strategic Plan, 13 Feb. 2010.
[24]Inadaw iti konsepto manipud iti panapasap nga aramid ken praktis ni Freire partikular ti aramidna iti makunkuna a pedagogia iti liberasion.
[25] Hans-Georg Gadamer, Truth and Method (Bloomsbury Academic, 2004).
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
Thursday, February 4, 2010
MAKAULAW TI ANGOT TI NAMAGA NGA ASUK A BINATOK TI GURRUOD
Abuan-Valdez Awards for Iluko Literature (AVAIL)
Esponsor, Dir. Baldovino Ab. Valdez
i ulaw
inartapanen ti maruam ken di agnakem a dulluog parasipis ti danum
agulser ti tiklis iti pasugnod kabsat ni pandaca pygmea
idinto a maulaw bagis ti masakbayan iti ipas ti sabidong.
ii angot
misuotan ti angin ti panes nga aruyot ti Payatas a tikkab dagiti barong
pikarenna asug bituka dagiti dulpet. kidemanda lattan giteb ni diarrhea
ta piman limsot ni Mabini a tedda ni tuyo iti umis-isem a bolsa.
iii namaga
nagrikki ti paraangan ti bunton a kinalbo dagiti butiog nga alingo
agkurno ti matalimudaw a puon ti balitok a merienda ni saluyot
idinto a mawaw iti linnaaw ti tubo a dalan ti nakartib a bagas.
iv asuk
sullatan ti ubing a buteg ti nangisit nga agong ti uttot dagiti balay
ti plastik ken kemikal, impierno a kaingin ken tambutso ti higante a tuwato
agrarek met ti anges dagiti nakatanggaya nga ima iti pay-od kabsat ni pag-ong.
v batok
naimatangam kaki a lua ti Candaba, Calumpit ken Dampalit
agtungtunglab ti masakbayan suli ti Paniqui, San Miguel, ken Carranglan
idinto nga agkukurrot dagiti gumawgawawa a kuton ti evacuation center.
vi gurruod
marba ti tambor iti kada umagek nga atis iti baet dagiti biblia ken koran
singaen ti pukkaw dagiti nabartek a botelia ti ulimek subo da silaw, adigi ken subual
matitileng met ti agad-adal ken mangopisina a bolpen iti ungor ganggannaet a makinaria.
vii
a, no di latta aglupos ni Ari Sukir ken dagiti pasurotna agsublinto ti puli ni Marce. HOME
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cabugao, Ilocos Sur (Disiembre 6, 2011) – Iti panagbisita ti Web In-Action iti Brgy. Nagsantaan, Cabugao, Ilocos Sur, maysa kadagiti kapatgan a proyekto a nakita ket iti nakongkreto a kalsada ken iti nasimpa nga slope protection ti agsumbangir a bakras ti kalsada ti barangay a kumamang iti Brgy. Nagsantaan Proper ken Brgy. Baracbac, Sinait, Ilocos Sur iti amianan ti Barangay.
“Adu koma manen a taktak ken napespes a ling-et ti bumarangay a nagobra no di inaksionan daras da Apo Mayor Ediboy daytoy a nagproblemaanmi,” kuna ni Kagawad Roberto “Polo” Sablay, Chairman, Committee on Agriculture ti Sangguniang Barangay.
Innayon ni Kagawad Sablay a prayoridad nga idur-asda ti pannakakongkreto dagiti Farm-to-market-roads-da tapno nasaysayud ti panagdaliasat dagiti amin a bumisita iti barangayda nangruna iti pannakairuar ti produkto ken pannakataming dagiti kasapulan dagiti lumugar.
“Maobra latta met ketdi no agyuduyod daytoy nga parte ti kalsada ngem maiduma laeng ti pigsa ti makinaria ta nadardaras pay a malpas,” kuna met ni Apo Bernardino “Dinong” Peralta, agindeg ditoy a Barangay.
Iti pannakiuman ti nagsurat ken ni Brgy. Captain Mario Peralta ti Brgy. Nagsantaan, dakkel ti panagyamanda ken dagiti kalugaranna iti Gobierno Munisipal, Probinsial ken Kongresional iti agdama nga administrasion nga idauluan da Mayor Ediboy, Diputado Ryan, ken Gov. Chavit ta maited latta dagiti proyekto a kalikagumanda. Innayonna a narigat a pagpannurayan ti 20% Development Fund ti tinawen ti IRA ngem napipia laeng met ta adda naynayonan, innayon ti Ama ti Barangay, dati a Barangay Treasurer.
Segun pay iti agkabannuag a Kapitan a daytoy pay ti subad ken kaibatogan ti panagkaykaysada tapno manayonan latta ti proyekto agingga a mairingpas amin dagiti kangrunaan a pasilidades a kasapulanda iti barangayda. # (Web Research)


text:
SIUDAD TI SAN FERNANDO, La Union, Hunio 4 (PIA) — Nakikaddua ti Department of Social Welfare and Development (DSWD) Field Office 1 iti City Health Office – Social Hygiene Clinic ditoy siudad a nangikampanya itay nabiit maipanggep ti HIV wenno human immune virus para ti libre a HIV Voluntary Counseling ken Testing.
Datoy a gandat ket masapul a maaramid ken maipakita dagiti isyu maipanggep ti datoy a sakit, pakakitaan a pudno ti isyu ken matulongan dagiti rinibribo a tattao ti sangalubongan.
Kas paset ti datoy a kampanya, dagiti grupo ti Men Oppose to Violence Against Women Everywhere (MOVE) ti nagiwaras dagiti flyers, kangrunaan nga inpormasyon ti HIV/AIDS – the modes of transmission, myths maipanggep ti HIV ken dagiti addang tapno daytoy ket maprebentaran.
Kuna dagiti nangbuangay a ni Melecio Ubilas ken Information Officer Iryn de los Reyes ti DSWD, a gandat ti convergence efforts a maisuro dagiti nadumaduma nga inpormasyon maipanggep ti agraraira a sakit a HIV ken AIDS.
Adda met naaramid a candle lighting diay sango iti opisina ti DSWD. Kasta met ti candlelight memorial a naaramid tapno maipalaguip, masuportaran ken masalakniban dagiti apektado ti HIV ti sangalubongan. (JCR/EMR-PIA 1 La Union)


text:
Karayan Calumpang
Ti Karayan Calumpang (Filipino: Ilog Calumpang) ket ti nangruna akarayan idiay akindaya a Batangas, Filipinas. Maamammuan a kas "Nilo ti Batangas," ti karayan ket mangporma ti akin-abagatan a daya pagbedengan ti Poblacion, Siudad ti Batangas ken agtuloy nga agayus nga agpaabagatan idiay Luek Batangas iti maysa nga agarup apunto iti 2 a kilometer (1.2 mi) iti daya ti Puerto ti Batangas.[1][2]
Ti karayan ket mabalin a nakaala iti naganna manipud iti Sterculia foetida, ti kayo a lokal nga agnagan iti calumpang wenno kalumpang iti Tagalog.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Physical & Geographical Aspects". Naala idi Mayo 8, 2014.
- ^ Mandane, Vaberlie M. (2013–2014). "The Calumpang from My Window: Vision and Hope for the Batangas Nile". Sensus Communis. Batangas City, Philippines: The LATHE: Group of Publications: 178–179.


text:
Camarines Norte
Ti Camarines Norte ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion ti Bicol iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili ti Daet . Kabeddengna dagiti probinsia ti Quezon iti laud ken ti Camarines Sur iti abagatan.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Camarines Norte iti 12 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016


text:
Kasla awan ti kaes-eskan ti sentimos kalpasan nga awatentayo a supli ti ginatang a groserya wenno ania a banag kadagiti pagtagilakkuan. No pasig a sentimos wenno laokam ti sentimos ti pagpletem iti tricycle, kusilapannaka ti Manong Drayber wenno ibarsakna ti uneg iti kahonna, siniales a laisenna ti pinagpletem a sentimos. Agmulagat ti dakkel ti suplada a tindera no sentimos ti igatangmo iti lakona. Haan a kayat dagiti annak a balonen idiay eskuelaan ti sentimos a paggatangna ti meriendada. Kasla awan ti balor ti sentimos.
Manmano wenno awan pay ketdi ti agibulbulsa ti sentimos ngamin nairuam ti tao a no inyawidna ti supli a kusing, ibatina iti balay ket ditan piman a maipaspasuli laeng. Dagiti dadduma, urnongenda ken ipisokda iti garapon agingga nga agluplupyas ti kaadona.
Amin dagitoy a paliiw, mailukiben iti napalabas. Ngamin, addan napintas a damag manipud ti Bangko Sentral Ng Pilipinas. Segun ken ni BSP Batac City Branch Manager Buenafe Alino, agawatda ti sensilyo a sentimos ket sukatanda dagitoy a sentabos iti kuarta de papel wenno paper bill money maibasar ti dagupna. Addan naituding a counter iti BSP idiay Robinsons Mall dita San Nicolas, Ilocos Norte nga agawat kadagita a sentimos nga ik-ikutanyo tapno masukatanda iti paper bills. Naplanon ti BSP a manglukat ti sabsabali pay a kaaspingna a counters kadagiti dadakkel pasdek negosyo ditoy Laoag City.
Saludaranmi ti BSP ta adda kastoy a gannuatna a pagsayaatan ti sapasap nga umili. Gayam, dagita maipaspasuli a sentimos agraman dagiti sensilyo a lussok iti tengngana ket adda met laeng kaimudenganda no maurnong. Tay kunadan, bassit usit ngem makaparungiit.#


text:
Bantay Malindang
Ti Bantay Malindang ket kompleks a bulkan a mabirukan idiay probinsia ti Misamis Occidental idiay akin-abagatan nga isla ti Mindanao, Filipinas. Ti saan unay a naad-adal a kabambantayan ket naporma babaen dagiti nadumaduma nga aktibidad ti bulkan nga adda met kadagiti ket naipakasaritaan, a maipakpakita babaen ti kaadda kadagiti dua a kaldera, a napalikmutan babaen dagiti nangato a diding ti bato,dagiti eskoria a kono, dagiti sullat ti simborio ti bulkan, dagiti dua nga asupre a napudot nga ubbog, ken ti abut ti bulkan a danaw a nanaganan iti Danaw Duminagat. Dagiti ampiteatro nga estruktura ket addaan kadagiti adu a pannakaiwarwaras dagiti bulkaniko a bato, dagit inaugingan a tarikayo a mabirukan kadagiti piroklastiko a deposito. Ti intero a bantay ket ket naguduagudua babaen dagiti nadumaduma a nginget ken rangkis a mangaramid ti lasonglasong a langa ti dagana ken dagiti nabakiran a bakrasna ket naabungotan iti napintas a buya.[5]
Dagiti linaon
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Malindang ket awan kadagiti naamammuan a panagbettak ken naidasig a kas di aktobo babaen ti Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas.[6]
Masna a Parke ti Bantay Malindang[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Malindang ken ti sibubukel a Kabambantayan ti Malindang ket addaan ti makaay-ayo a kalidad manipud kadagiti dissuorna, abut ti bulkan a danaw ken ti napuskol a birhen a kabakiran a mangbalay kadagiti adu a kita ti manmano a sebbangan ti flora ken fauna. Idi Hunio 19, 1971, ti lugar ket nairangarang a kas Nailian a Parke ti Bantay Malindang babaen ti Republika Tigna Blng. 6266. Babaen ti pannakabangon ti Sistema ti Nailain a Naipagtitipon a Nasalakniban a Luglugar (NIPAS) idi 1992, ti parke ket naidasig manen ken nanaganan manen idi a kas ti Masna a Parke ti Kabambantayan ti Bantay Malindang idi Agosto 2, 2002 babaen ti Proklamasion Blng. 228.
Ti parke ket sakupenna dagiti tallo a probinsia - ti Misamis Occidental, Zamboanga del Sur ken Zamboanga del Norte - ken mangsakop ti kalawa iti 53,262 ektaria (131,610 acre) a daytoy ket agarup a 33,000 ektaria (82,000 acre) wenno 62% iti nabatbati a kabakiran. Agarup a 20,000 ektaria (49,000 acre) ket nataltalon ken tinataengan babaen dagiti indihenio a tattao a kaaduanna ket ti tribu ti Subanon.[5][7]
Kinapangruna iti ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Malindang ken kaaripingna a kabambantayan ket lugar a pagayusan a labneng a pagayusan ti danum manipud kadagiti 49 a karkarayan ken dagiti alog, ken dagiti nadumaduma a waig. Daytoy ket mangited ti mainum a danum para iti domestiko, agrikultura ken dagiti dadduma pay a panag-usar dagiti adu-adu ngem maysa a riwriw nga agtataeng iti Misamis Occidental ken dagiti dumaya a paset ti Zamboanga del Norte ken Zamboanga del Sur.[8]
Tawid a Parke ti ASEAN[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket nairangarang a kas Tawid a Parke (AHP) ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya ti Asia (ASEAN) idi las-ud ti Maika-13 Oktubre 13, 2011 idiay Cambodia. Dagiti sabali a tallo a Tawid a Parke ti Filipinas ket ti Bantay Nailian a Parke ti Iglit-Baco idiay Mindoro, Kabambantayan ti Bantay Mount Kitanglad idiay Bukidnon, ken ti Masna aParke ti Bantay Apo idiay Davao.[9]
Daytoy ket opisial a naipayuna ido Agosto 4, 2012, idi las-ud ti Maika-2 a Konperensia ti Tawid a Parke ti ASEAN (AHP), nga inusponsoran babaen ti Sentro ti ASEAN para iti Bio-dibersidad (ACB) idiay Siudad ti Oroquieta.[10]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas
- Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c de Ferranti, Jonathan; Maizlish, Aaron. "Banbantay ti Filipinas - 29 a Panpantok ti Bantay nga addaan ti Prominensia iti 1,500 metero wenno ad-adu". Naala idi 2008-10-29.
- ^ "Bantay Malindang, Filipinas". Peakbagger.com. Naala idi 2008-11-05.
- ^ a b "MBariweswes ti Bantay Malindang iti Programa ti Global a Bulkanismo". Nailian a Museo ti Masna a Pakasaritaan (Smithsoniano). Naala idi 2008-10-28.
- ^ Merrill, Elmer D. (1907_06). "Ascent of Mount Halcon", p.180. Philippine Journal of Science, Vol.II No.3.
- ^ a b "Nailian a Parke ti Kabambantayan ti Bantay Malindang iti Tawid ti Lubong ti UNESCO". UNESCO. Naala idi 2008-10-28.
- ^ (2008-07-30). "Listaan dagiti Di aktibo a Bulkan Paset 5". PHIVOLCS. Naala idi 2011-03-27.
- ^ "Nailian a Parke ti Bantay Malindang". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2009-10-26. Naala idi 2008-10-28.
- ^ "Nailaina a Parke ti Kabambantayan ti Bantay Malindang" (PDF). Departmentamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso. Naala idi 2008-10-28.
- ^ http://www.mb.com.ph/articles/341060/mindanaos-mount-malindang-range-natural-park-declared-asean-heritage-park#.UQNlQh329y4
- ^ http://pia.gov.ph/news/index.php?searchID=malindang&article=1451343449808


text:
Papa Alejandro I
Ni Santo Papa Alejandro I ket isu ti [[papa}Obispo ti Roma]] manipud idi agarup a 106 aginggana idi 115. Ti Annuario Pontificio (2012) ti Santa Sede ket manginagnagan kaniana a kas maysa a Romano a nagturay manipud idi 108 wenno 109 aginggana idi 116 wenno 119. Adda dagiti namatmati nga isu ket nagsagsagaba ti pannakamartir babaen ti Romano nga Emperador a ni Trajano wenno Adriano, ngem daytoy ket saan a mabalin a husto.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Papa Alejandro I iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig kenni Papa Alejandro I iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Plantilia:Datos ti pagilian Pagarian iti Pransia
Ti
Plantilia:Datos ti pagilian Pagarian iti Pransia ket isu ti akin-uneg a paglaonan ti datos a saan a naikeddeng a dagus a mailak-am. Saan a dagus nga us-usaren daytoy babaen dagiti plantilia a kas ti
wagayway,
wagaywayikono, ken dadduma pay.
Dagiti linaon
Dagiti kadawyan a parametro
Dagiti sabali a wagayway
Wagayway ti militar
Mangiraman daytoy a plantilia kadagiti sabali a wagayway ti marina a mausar iti Plantilia:Navy:
{{navy|Pagarian iti Pransia}}→ Marina ti Pransia
{{wagaywayikono|Pagarian iti Pransia|naval}}→
Dagiti pagarigan a panagusar
{{wagayway|Pagarian iti Pransia}}→ Pagarian iti Pransia
{{wagaywayikono|Pagarian iti Pransia}}→
{{wagaywaypagilian|Pagarian iti Pransia}}→ Pransia
Panagusar iti sabali a wagayway
{{wagayway|Pagarian iti Pransia|valois}}→ Pagarian iti Pransia
{{wagaywayikono|Pagarian iti Pransia|valois}}→
Dagiti mainaig a plantilia
Pangngaasi a kitaen dagiti sumaganad a mainaig a plantilia ti
datos_ti_pagilian :
- Plantilia:Datos ti pagilian Pransia Pransia
- Plantilia:Datos ti pagilian Baro a Pransia Baro a Pransia
Datos ti plantilia
TemplateData para iti Datos ti pagilian Pagarian iti Pransia
Nasken a saan a dagus a mausar daytoy a plantilia. Saan a dagus nga inus-usar daytoy babaen dagiti plantilia ti wagayway a kas ti Plantilia:Wagayway ken Plantilia:Wagaywayikono.
Dagiti parametro ti plantilia
Kitaen pay
- en:Wikipedia:WikiProject Flag Template
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Chile
Nagsasabtan: 30°S 71°W / 30°S 71°W
Ti Chile (Espaniol: [ˈtʃile]), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Easter Island idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.
Ti namaga a Disierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw . Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.[7]
Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia.[8] Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "100 peso Coin". Central Bank of Chile. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 10 Mayo 2012. Naala idi 16 Septiembre 2012.
- ^ "CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO". POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012. National Statistics Institute (Chile). 4 Septiembre 2014. Naala idi 4 Septiembre 2014.
- ^ "Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929" (iti Espaniol). Emol. Naala idi 26 Pebrero 2014.
- ^ a b c d "Chile". International Monetary Fund web site. Oktubre 2014. Naala idi 24 Oktubre 2014.
- ^ "Society at a Glance : Social Indicators OECD" (PDF). OECD. Oktubre 2012. Naala idi 28 Oktubre 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile". United States Department of State. 16 Disiembre 2011.
- ^ "Chile". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 17 Pebrero 2014.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Simon Collier and William F. Sater, A History of Chile, 1808–1894, Cambridge University Press, 1996
- Paul W. Drake, and others., Chile: A Country Study, Library of Congress, 1994
- Luis Galdames, A History of Chile, University of North Carolina Press, 1941
- Brian Lovemen, Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism, 3rd ed., Oxford University Press, 2001
- John L. Rector, The History of Chile, Greenwood Press, 2003
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Chile iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chile manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website ti Chile
- Gobierno ti Chile
- Chile a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Chile manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Chile iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Bariweswes ti Chile manipud iti BBC News
- Mapmapa ti kalsada Chile, interaktibo
- Pakabuklan dagiti Estadistika ti Panagtagilako ti Chile iti Banko ti Lubong
- Wikimedia Atlas iti Chile
- Chile
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
- G15 a pagpagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1818
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Pagsasao a Bikol Sentral
Ti Bikol Sentral wenno Tengnga a Bikol, kaaduan nga ammo kas ti Naga Bikol, ket ti kaaduan a naisasao a pagsasao idiay Rehion ti Bicol ti akin-abagatan a Luzon, Filipinas. Daytoy ket naisasao idiay akin-amianan ken akinlaud a parte ti Camarines Sur, ti maikadua a kongresional a distrito ti Camarines Norte, ti akindaya a parte ti Albay, ti akin-amianan a daya a parte ti Sorsogon, ti ili ti Masbate ti San Pascual, ken ti akin-abagatn a laud a parte ti Catanduanes. Dagiti agsasao iti Bikol Sentral ket mabirukan kadagiti amin a parobinsia ti Bicol ken naipangpangruna a pagsasao idiay Camarines Sur. Ti pagalagadan a porma ti espasio ti pagsasao ket naibatay iti dialekto ti Canaman.
Tii Bikol Sentral ket addaan kadagiti langa dgaiti bokabulario a saan a mabirukan kadagiti sabali apagsasao a Bikol Bikol wenno dagiti sabali a kameng ti pamilia ti pagsasao ti Tengnga a Filipino a kas ti Tagalog ken Cebuano. Tipagarigan dagitoy a balikas a kas ti matua ken bitis a kapada met dagiti balikas ti Kapampangan a tikayatn a asawen ket laklakay saka/saksaka. Ti baliaks ti banggi (rabii) ket ti pay sabali apagarigan iti daytoy agapu ta sabali met manipud idi kadawyan a baalikas ti Bikol iti "gab-i" ngem as-asideg iti balikas iti bengi iti Kapampangan. Awan ti pormal a panagadal a maipanggep iti pannakaikabagian ti sasao a Tengnga a Luzon iti Bikol Sentral negm ti naud-udi ket addaan kadagiti nadumaduma a balikas a mabirukan met iti arkaiko a porma ti Tagalog a naisasao kadagiti probinsia ti Rizal ken Quezon a naimatmatian a tibalay ti sasao a Tengnga a Luzon a kas ti Kapampangan idiay Pampanga ken akin-abagatan a Tarlac ken sasao a Sambaliko idiay probinsia ti Zambales.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bikol Sentral iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Philippine Census, 2000. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, dagiti ed. (2016). "Central Bicolano". Glottolog 2.7. Jena: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- Lobel, Jason William, Wilmer Joseph S Tria, and Jose Maria Z Carpio. 2000. An satuyang tataramon / A study of the Bikol language. Naga City, Philippines: Lobel & Tria Partnership, Co.: Holy Rosary Minor Seminary.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakaammo ti panagbiahe idiay Pagsasao a Bikol Sentral manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
LAOAG CITY – Nagturong ni Bise Presidente Jejomar Binay kadagiti lugar ditoy probinsia tayo nga kangrunaan a dinalapos ni Bagyo Ineng.
Da Gov. Imee Marcos ken ti bise president ti nagkuyog a nagibunong ti relief goods ken dadduma pay a tulong.
Ti gropo da Binay ken Marcos ti nagturong iti ili ti Pagudpud no sadino a sumagmamano a balay a dinadael iti alipugpug iti kangitingitan ti bagyo Ineng.
Kalpasan iti ili ti Pagudpud ket simmaruno a nagturong ti grupo idiay ili ti Burgos ken Pasuquin.
Inpanamnama ni Binay nga adda ipaay ti Office of the Vice President nga 500 a bags a relief goods para iti Laoag City, 500 para iti ili ti Nueva Era ken 1,500 iti ili ti Solsona.
Kuna pay ti bise presidente nga adda pay seedlings nga ipaay ti opisina na para kadagiti mannalon a nadadael ti mula na gapu ti bagyo. (tsg w/ bbr)


text:
Wikipedia:Napili nga artikulo ita nga aldaw/Septiembre 23
Ti Antartika ket ti akin-abagatan unay a kontinente iti lubong, masakupanna ti Abagatan nga Ungto. Mabirukan daytoy idiay rehion ti Antartiko iti Akin-abagatan a Hemisperio, gangani nga abagatan amin iti Sirkulo ti Antartiko, ken napalikmutan babaen ti Akin-abagatan a Taaw. Iti 14.0 a riwriw km2 (5.4 a riwriw sq mi), isu daytoy ti maikalima a kadakkelan ti kalawa a kontinente kalpasan ti Asia, Aprika, Amianan nga Amerika, ken Abagatan nga Amerika. Para iti pannakaipadpada, ti Antartika ket gangani a mamindua ti kadakkel iti Australia. Agarup a 98% iti Antartika ket nasakupan ti yelo a nagtimbengan a 1 milia (1.6 km) ti kapuskolna.
Ti Antartika, iti katimbengan, ket isu ti kalamiisan, kamagaan, ken ti kaanginan a kontinente, ket isu ti addaan iti kangatuan a katimbengan ti kangatuan ti daga kadagiti amin a kontinente. Ti Antartika ket nausigen a maysa a desierto, nga addaan ti tinawen a panagtudtudo iti laeng 200 mm (8 a pulgada) iti igid ti aplaya ken ti kaunegan iti daytoy a daga. Ti temperatura idiay Antartika ket naabutanna ti −89 °C (−129 °F). Awan dagiti agnanayon nga agtaeng a tattao, ngem addan ti agarup a 1,000 agingga ti 5,000 a tattao nga agtaeng ti makatawen kadagidiay pagsukisokan nga estation a naiwaras iti dayta a kontinente.


text:
Laoac, Pangasinan
Ti Laoac ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Laoac ket nabingbingay a politikal kadagiti 22 a barbaranggay.[2]
- Anis
- Balligi
- Banuar
- Botique
- Caaringayan
- Domingo Alarcio (Cabilaoan East)
- Cabilaoan West
- Cabulalaan
- Calaoagan
- Calmay
- Casampagaan
- Casanestebanan
- Casantiagoan
- Inmanduyan
- Poblacion (Laoac)
- Lebueg
- Maraboc
- Nanbagatan
- Panaga
- Talogtog
- Turko
- Yatyat
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Iti karabiyan ti Oktubre 26, 2012, nakiandingay da Vice Gov. Deogracias Victor B. Savellano ken ATI Regional Director 1 Rogelio C. Evangelista iti naaramid a Candle Lighting, Fellowship Night ti 4-H Club.
Kaaldawan ti Oktubre 26, 2012, naaramid ti panagdalus iti uneg ti Stella Maris Resort babaen kadagiti 4-H’ers sa nag-tour dagiti delegado iti Munisipalidad. Naaramid ti ababa a programa ket naipaay ti Doxology babaen iti Sinait 4-H’ers. Ditoy a nagsarita ni Brgy. Captain Arnold “Bambi” Yangat ket binigbigna ti pannakaidayaw ti barangay ken ti ili a nakaaramidan daytoy a dakkel nga aktibidad ti agtutubo. Nagyaman ti Kapitan iti amin a nakigamulo kadaytoy nga aktibidad.
Napadayawan dagiti nangabak a Mr. & Miss Provincial 4-H Camp nga inabak ti Cabugao ken Sto. Domingo kas panagsaganadda. Inabak met ti Sinait 4-H’ers iti Miss Gay Provincial 4-H Camp.
Kalpasan ti pannakaited ti nagduduma nga impressions/makuna dagiti pannakabagi dagiti ili a nagatendar, impaay ni Mr. Ruel Gambua, Provincial 4-H Club Federated President ti Summary of the Event a nangibagaanna a naballigi ken pinagyamananda iti amin a nakigamulo nangruna iti ili ti Cabugao a nag-Host itoy a Youth Camp. # (Web In-Action)


text:
Maco, Tanap ti Compostela
Ti Maco ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Tanap ti Compostela iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Maco ket nabingbingay a politikal iti 37 a barbaranggay.[2]
- Anibongan
- Anislagan
- Binuangan
- Bucana
- Calabcab
- Concepcion
- Dumlan
- Elizalde (Somil)
- Pangi (Gaudencio Antonio)
- Gubatan
- Hijo
- Kinuban
- Langgam
- Lapu-lapu
- Libay-libay
- Limbo
- Lumatab
- Magangit
- Malamodao
- Manipongol
- Mapaang
- Masara
- New Asturias
- Panibasan
- Panoraon
- Poblacion
- San Juan
- San Roque
- Sangab
- Taglawig
- Mainit
- New Barili
- New Leyte
- New Visayas
- Panangan
- Tagbaros
- Teresa
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Tanap ti Compostela". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 20 Oktubre 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Tanap ti Compostela". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 20 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Klase (biolohia)
Iti biolohiko a pannakaidasig, ti klase (Latin: classis) ket
- ti taksonomiko a ranggo. Dagiti dadduma pay a nalatak a naamammuan a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, urnos, pamilia, henero, ken sebbangan, nga iti klase ket adda iti nagbaetan ti pilo ken urnos. Para kadagiti pay nalatak a naamammuan a ranggo, adda dagiti pagpilian iti asideg nga ab-ababa a ranggo, a nainaganan babaen ti prefix sub-: subklase (Latin: subclassis).
- ti taksonomiko a paset, ti takson, iti dayta a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa ket dagiti klase (Latin classes)
Ti pakabuklan iti tunggal maysa a klase ket naikeddeng babaen ti taksonomo. Kankanayon nga awan ti husto a pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo a mangal-ala ti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a nasken a suroten ti maysa a taksonomo iti panagipalawag ti klase, ngem para kadagiti nalatak a naamammuan nga ayup mabalin nga addato dagiti konsenso. Kas pagarigan, dagiti aso ket kadawyan a naikabil iti pilo a kordata (dagit iayup nga adda dagiti notokorda); iti klase a Mammalia; iti urnos a Carnivora.


text:
Ania ti Patpatien Dagiti Saksi ni Jehova?
Saan a mailimlimed ti patpatien dagiti Saksi ni Jehova ta magun-odanen dagiti literaturada iti ginasut a lenguahe. Adtoy ti sumagmamano kadagiti kangrunaan a patpatienda.
1. Ti Biblia
Patienda nga “amin a Kasuratan impaltiing ti Dios.” (2 Timoteo 3:16) Ni Jason D. BeDuhn nga associate professor iti panangadal kadagiti relihion, kinunana: “Ibasar dagiti Saksi ni Jehova dagiti patpatien ken aramidda iti mismo nga ibagbaga ti Biblia, a dida ikeddeng a nasaksakbay no ania ti pagarupenda nga ibagbaga ti Biblia.” Ti patpatienda ket ituntunosda iti Biblia; saanda nga ilawlawag dayta tapno laeng maibagay iti kayatda. Bigbigenda met a saan a literal ti kaipapanan ti amin nga adda iti Biblia. Kas pagarigan, ti pito nga aldaw ti panamarsua ket simboliko, a tumukoy kadagiti napaut a tiempo.—Genesis 1:31; 2:4.
2. Ti Namarsua
Ti pudno a Dios impaayanna ti bagina iti personal a nagan—Jehova (wenno Yahweh, kas nausar iti Jerusalem Bible dagiti Romano Katoliko ken kaykayat nga usaren ti dadduma nga eskolar ita.) Dayta ti mangiduma kenkuana kadagiti didiosen. * (Salmo 83:18) Ti Hebreo a porma ti nagan ti Dios ket mabasa iti agarup 7,000 a daras iti orihinal a kopia ti Kasuratan. Tapno ipaganetgetna ti pateg dayta a nagan, kinuna ni Jesus iti insurona a pagtuladan a kararag: “Madaydayaw koma ti Naganmo.” (Mateo 6:9, Ti Biblia, PBS) Adda karbengan ti Dios a mangkalikagum iti naipamaysa a debosion. Gapuna, saan nga agus-usar dagiti Saksi iti aniaman a rebulto wenno imahen iti panagdaydayawda.—1 Juan 5:21.
3. Jesu-Kristo
Isu ti Manangisalakan, “ti Anak ti Dios,” ken “ti inauna iti isuamin a parsua.” (Juan 1:34; Colosas 1:15; Aramid 5:31) Kas parsua, isu ket saan a paset ti Trinidad. “Ti Ama dakdakkel ngem siak,” kinuna ni Jesus. (Juan 14:28) Nagbiag ni Jesus idiay langit sakbay nga immay ditoy daga. Kalpasan a natay kas maysa a sakripisio ken nagungar, isu ket nagsubli idiay langit. “Awan ti umay iti Ama malaksid no baeten [kenkuana].”—Juan 14:6.
4. Pagarian ti Dios
Maysa daytoy nga aktual a nailangitan a gobierno nga addaan Ari—ni Jesu-Kristo—ken ti 144,000 a kakaduana nga agturay a “nagatang manipud iti daga.” (Apocalipsis 5:9, 10; 14:1, 3, 4; Daniel 2:44; 7:13, 14) Iturayandanto daytoy daga ket maikkatto ti amin a kita ti kinadakes ken pagtaenganto daytoy ti minilion a managbuteng-Dios a tattao.—Proverbio 2:21, 22.
5. Ti daga
Kuna ti Eclesiastes 1:4: “Ti daga agtalinaed uray agingga iti tiempo a di nakedngan.” Kalpasan ti pannakadadael dagiti nadangkes, mapagbalinto a paraiso ti daga ken agnanayon a pagnaedan dagiti nalinteg a tattao. (Salmo 37:10, 11, 29) Mapasamakton ti kinuna ni Jesus iti kararagna a “matungpal koma ti pagayatam ditoy daga.”—Mateo 6:10, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia.
6. Padto iti Biblia
“Ti Dios . . . saanna a mabalin ti agulbod.” (Tito 1:2) Gapuna, kanayon a matungpal ti ipakpakaunana, agraman dagiti padto iti Biblia maipapan iti panungpalan ti agdama a lubong. (Isaias 55:11; Mateo 24:3-14) Siasino ti makalasat iti umad-adanin a pannakadadael? “Ti agaramid iti pagayatan ti Dios agtalinaed iti agnanayon,” kuna ti 1 Juan 2:17.
7. Dagiti agtuturay
“Ibayadyo ken Cesar ti bambanag ni Cesar, ngem iti Dios ti bambanag ti Dios,” kinuna ni Jesus. (Marcos 12:17) Isu nga agtultulnog dagiti Saksi ni Jehova kadagiti linteg ti pagilian no saan a maikontra dagitoy kadagiti linteg ti Dios.—Aramid 5:29; Roma 13:1-3.
8. Panangasaba
Impadto ni Jesus: “Daytoy naimbag a damag ti pagarian” ket maikaskasabanto iti intero a daga sakbay ti panungpalan ti agdama a lubong. (Mateo 24:14) Ibilang dagiti Saksi ni Jehova a pribilehioda ti makipaset iti dayta a makaisalakan a trabaho. Siempre, makaammon dagiti tattao no mangipangagda wenno saan. Kuna ti Biblia: “Ti asinoman a mayat awatenna koma ti danum ti biag nga awan bayadna.”—Apocalipsis 22:17.
9. Bautismo
Ti laeng bautisaran dagiti Saksi ni Jehova ket dagidiay mayat nga agserbi iti Dios kalpasan ti napasnek a panagadalda iti Biblia. (Hebreo 12:1) Isimboloda ti personal a panagdedikarda iti Dios babaen ti panagpaitanebda iti danum.—Mateo 3:13, 16; 28:19.
10. Pannakaiduma dagiti klero kadagiti pasurot
Kinuna ni Jesus kadagiti pasurotna: “Agkakabsatkayo amin.” (Mateo 23:8) Awan ti klase-klero kadagiti nagkauna a Kristiano, agraman kadagiti nangisurat iti Biblia. Dayta nga urnos a naibasar iti Biblia ti sursuroten dagiti Saksi ni Jehova.
^ par. 4 Ti nagan a “Jehova” ket saan a pinartuat dagiti Saksi ni Jehova. Naisurat ti orihinal a Biblia iti lenguahe a Hebreo, Aramaiko ken Griego. Ngem ginasut a tawenen ti napalabas, “Jehova” ti pannakaipatarus ti nagan ti Dios kadagiti sabali a lenguahe kas iti Iloko, Ingles, ken Aleman. Nakalkaldaang ta adda dagiti managipatarus ita iti Biblia a nangsukat iti nagan ti Dios kadagiti titulo a kas iti “Dios,” ken “Apo.” Panangipakita dayta iti nakaro a kinaawan panagraem iti Autor ti Biblia.


text:
Ammoyo Kadi?
Talaga kadi a dagiti Judio a napan idiay Jerusalem idi Pentecostes 33 C.E. ket naggapu iti “tunggal nasion nga adda iti baba ti langit”?
Malaksid iti mabasa iti Aramid 2:5-11, adda insalaysay ti Judio a mannurat a ni Philo a nagbiag iti dayta a panawen maipapan kadagiti naummong a tattao a napan idiay Jerusalem idi Pentecostes 33 C.E.
Insurat ni Philo maipapan kadagiti nagbiahe a napan idiay Jerusalem: “Di mabilang a tattao manipud iti di mabilang a siudad ti umat-atender iti amin a piesta, dadduma ti magmagna, adda met dagiti agbarko, nga aggapu iti daya ken laud ken amianan ken abagatan.” Nagadaw pay ni Philo iti surat ni Agrippa I nga apoko ni Herodes a Dakkel para ken ni Romano nga Emperador Caligula. Kastoy ti imbaga ni Agrippa maipapan iti Jerusalem: “Ti Nasantuan a Siudad . . . ket saan laeng a kabesera ti Judea no di ket uray pay ti kaaduan a sabali a nasion, gapu iti masansan a panagakar dagiti grupo dagiti Judio kadagiti kaarrubada a nasion.”
Karaman kadagiti inrekord ni Agrippa a luglugar a nakaibangonan ti komunidad dagiti Judio ket dagiti adayo a luglugar a kas iti Mesopotamia, Amianan nga Africa, Asia Menor, Grecia, ken dagiti isla ti Mediteraneo. “Uray saan nga espesipiko a naibaga iti dayta a listaan a mapmapan [dagita a Judio] idiay Jerusalem,” kuna ti eskolar a ni Joachim Jeremias, “kaawatan a kasta gapu ta obligado idi ti amin a nataengan a Judio a mapan sadiay tapno agdayaw.”—Deuteronomio 16:16.
Ania dagiti nagdagusan dagiti rinibu a mapmapan idi idiay Jerusalem tapno agselebrar kadagiti piesta dagiti Judio?
Tallo a piesta ti tinawen a maselselebraran idi idiay Jerusalem—ti Paskua, ti Pentecostes, ken ti Piesta dagiti Abong-abong. Idi umuna a siglo, ginasut a ribu ti mapmapan idiay Jerusalem para kadagita nga okasion. Aggapuda iti intero nga Israel ken iti amin a sabali pay a nasion a paggigianan dagiti Judio. (Lucas 2:41, 42; Aramid 2:1, 5-11) Kasapulan dagitoy a bisita ti pagdagusan.
Adda dagiti umyan iti balay dagiti gagayyemda; dadduma met ti agyan kadagiti maabangan a balay wenno pagdagusan. Adu ti naggigian kadagiti tolda nga imbangonda iti aglawlaw dagiti pader wenno iti uneg ti siudad. Iti maudi a panagyan ni Jesus idiay Jerusalem, nagdagus idiay Betania nga asideg ti Jerusalem.—Mateo 21:17.
Adda dagiti patakder a nadiskobre iti asideg ti templo ket addaan dagita iti nalawa a pagdidigusan. Patienda a nagserbi dagitoy a patakder a pagdagusan dagiti bisita ken pagdigusanda sakbay a sumrekda iti templo. Iti maysa kadagitoy a patakder, adda nasarakan a nakitikitan a bato a mangipakita a ni Theodotus, maysa a padi ken lider ti sinagoga sadiay, “imbangonna ti sinagoga para iti pannakaibasa ti Torah ken . . . kasta met dagiti pagdagusan, kuarto, ken pagalaan iti danum para kadagiti bisita nga agkasapulan kadagita.”


text:
Opisina ken Impormasion iti Panagpasiar
Naimpusuan nga awisendaka nga agpasiar kadagiti opisina ken pagimprentaanmi. Ammuem ti adres ken oras ti panagpasiar.
Thailand
78/12 Mu 2, Serithai Rd., Soi 31
Klongkum, Buengkum
Bangkok 10240
THAILAND
+66 2-375-2200
Panagpasiar
Lunes agingga iti Biernes
8:00 a.m. agingga iti 11:00 a.m. ken 1:00 p.m. agingga iti 4:00 p.m.
Kapautna 1 oras
Trabaho iti Opisina
Agipatpatarus kadagiti literatura a naibatay iti Biblia iti lengguahe a Thai, Laotian, ken Lahu. Mangimatmaton iti aktibidad dagiti Saksi ni Jehova iti Thailand ken Laos.


text:
Buklen ti programa ti 10 Has. (rainfed area) agraman expansion area iti 2 a barangays: Bungro ken Salapasap. Kasapulan a compact area (agaassideg), aggapu iti cooperators ti datos a bagnos ti panagsukisok ket ited ti DA-RFU ti inputs a maisubli kalpasan ti apit. Maited pay ti livestock component iti programa a pakabenepisiaran ti agdama iti 20 a mannalon ti Brgy. Bungro.
Kadua ni Ms. Estacio da Ms. Wilma Ibea ti Ilocos Norte DA Provincial Center ken Ms. Ma. Christina A. Orine, Assistant ILIARC Manager, DA-RFU a binayabay ni MA Zenaida S. Andrada ti DA-LGU-Cabugao.
Nakikaysa ni Mayor Edgardo “Ediboy” S. Cobangbang, Jr. kadagiti Opisiales ti DA-RFU iti pannakairubuat daytoy a programa ti DA iti Brgy. Bungro. Imbinsa ni Mayor Ediboy dagiti agdama a programa ti LGU para iti pagimbagan dagiti mannalon ken iti plano ti Gobierno Munisipal a mainayon pay a proyekto a pagsayaatan ti mannalon a kaaduan nga umili ti Cabugao.
Iti dayta a gundaway, naipaneknek manen ti kaipapanan ti napintas a panaglangen ti LGU ken ti Farmers Sector iti panangawat ti 5 a Farmers Association kadagiti Barangay ti Rizal, Arnap, Baclig, Nagsantaan ken Cacadiran ti “Soft Loan” nga itden ti LGU-Cabugao a pamuonanda nga agsalukag iti panangpatan-ayda ti asosasionda.
“Pagyamananmi daytoy iti LGU babaen ti panangilungalong ni Mayor Ediboy. Katulongmi a Farmers isuna nga umagpang, addan identity-na ti kaaduan nga asosasion a maki-transact, maipakatmi ti entrepreneurship skills, ken agtignaykami a makisinnabet ti adu a programa a pagimbagan,” imbatad ni Mr. Dominador Reynold Sabio, Presidente ti BACALL (Baclig, Callaguip & Lusong Suyo FA) ken Vice President ti Federated Farmers ti Cabugao.
“In-inuten a mapasubli dagiti mannalon nga agtalek iti kabaelanda a mangtunton ti kaikarianda a paglugaran. Nagun-odmi dagitoy babaen iti pannarabay ti agdama nga administrasion ti Munisipal,” Insupusop met ni Kagawad Roberto S. Sablay, Presidente ti Nagsantaan Farmers Association.
Binayabay ni SB Member Benedict M. Savellano, Chairman, Committee on Agriculture ken ABC President, Rizal Brgy. Captain Teddy U. Soller ni Mayor Ediboy iti pannakaipaay dagiti “soft loans” kadagiti 5 nga FA’s. # (Web In-Action)


text:
Makan a la Pinoy: Chicken Afritada
Ni BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
Ti chicken afritada ket maysa kadagiti popular a luto a Pilipino. Nainnayad a maiyanger iti tomato sauce, tomato paste wenno fresko a kamatis aginggana napalet ti digo wenno sarsana.
Mabalin nga aramiden a simple wenno malaokan iti bell pepper, hotdog, sausage wenno karne ti baboy. Simple nga afritada ti inusar iti recipe iti baba ngem imbes a luppo wenno paset a red meat ti manok ket white meat wenno chicken breast ti inusarko.
Ramen:
3/4 kilo manok, naiwa iti serving sizes
2 medium patatas
1 dakkel a carrot
1 lata (180 gramo) tomato paste wenno 1 tasa tomato sauce
1 tasa danum wenno chicken broth
2 bulong ti laurel (optional)
1 kutsara asukar a brown
2 ngipen a bawang, napitpit
1 sibuyas, naiwa iti naingpis
3 kutsara mantika
Asin ken paminta a pangtimpla
Panangisagana:
1. Tegtegen ti manok iti serving sizes.
2. Ukisan ket iwaen dagiti patatas ken carrot.
3. Iti pariok, igisa ti sibuyas ken bawang iti mantika. No naaragaagen (translucent) ti sibuyas, ipisok ti manok. Timplaan iti asin ken paminta. Ituloy nga igisa agingga ag-brown bassit ti manok.
4. Ilaok ti tomato paste wenno tomato sauce ken chicken broth/danum. Ikabil ti laurel (no agusar, bulong ti sage ti inusar ko ditoy). Apaman nga agburek, ipakapsot ti apuyna. Iluto iti agarup 15 minutos.
5. Ipisok ti patatas ken carrot. Pagbureken manen iti nakapsot nga apuy. Nayonan ti danumna no maatianen ken saan pay a limmukneng ti manok ken patatas.
6. Timplaan iti asukar ken nayonan ti asin ken paminta no kasapulan.
7. Idasar a napudot. # nordis.net