text:
Dagiti Anthropomorphism A Sarita
Maysa kadagiti kaay-ayok a sarita ket dagiti nasurat nga anthropomorphism. Diak ammo no apay, ngem nalabit, gapu ngata ta nagsursurattayon kadagitoy. Apaman a naammoan a nasurat nga anthropomorphism daytoy dumket metten a dagus iti essem a mangsiim no di man itedna ti regget a mangamiris no ania ti kayatna nga ibaga wenno ipasimudaag a tema. Masapul a takuaten ti mensahena santo amirisen. Saan ngamin a direkta a naibaga ti mensahe ditoy (ti kaaduan) no di ket mapidut kabayatan iti panangbasa, ken no ania ti readingmo isu dayta ti pakabuklan ti interpretasionmo. Eswes, pagwerretenna ti imahinasion.
Itay kallabes a Salip iti Sarita a Para Ubbing nga inesponsoran ti GUMIL Filipinas, napaliiw a limtaw manen ti ngayed ti sariugma (folktale) wenno ti nasurat iti anthropomorphism. Ti sarita (sariugma – sarita idi ugma) ket naikkan iti naintaoan a kalidad dagiti puersa ti nakaparsuaan (force of nature) tapno ideliberda ken itedda ti kapipintasan amin a motibo ken panggep ti sarita, ti mangipaay iti naimbag nga adal ken sursuro no di man kangangayedan nga inspirasion tapno maragpat ti ingpen biag. Iti ababa a pannao, dagiti agbibiag wenno karakter ket saan a tao no di ket puersa ti nakaparsuan nga inikkan iti naintaon a biag. Uray met dagiti inanimate objects (awanan biag) a naikkan iti naintaoan a panagbiag ket kapada met. Uray dagiti sarilaw-as (folklore) ket umarngi met laeng itoy. Uray dagiti ayup, mula ken dadduma pay a banag ket naikkan iti biag ken naintaoan a panagbiag. Dagitoy dagiti anthropomorphism.
Iti kaanoman dinto agkupas dagiti anthropomorphism – lalo no daytoy ket nasurat iti kapkapnekan a wagas. Saanda nga agkupas gapu iti ikutda a naisangsangayan a talugading – ti panangadal ken panangited iti patigmaan wenno pammagbaga. Maitutop la unay a para kadagiti ubbing. Ket uray metten a dagiti nataengan, apay ketdin a saan?
Maysa a klase ti sarita a nakaigameren iti panagbiag a nasken met a taldiapan ida iti agdama a panawen ken pasantaken ta isu dayta ti umno a pagteng.
Saan ketdi nga agdadamo wenno ubing ti Literatura Ilokana maipapan kadagiti kakastoy a sarita ta addadan dagitoy uray idi angged (time immemorial) ta dagiti dadduma ket, no diman kaaduan ket nagtitinnawidan, nagsisinublatan iti rabaw ti dila, nais-istoria kadagiti ubbing idi un-una, nabasbasa iti Bannawag ken dadduma pay a magasin.
Ken wen, nagtalinaed a nabayag kadagiti radio drama, a kas koma dagiti serie iti “Dagiti Sarsarita ni Uncle Pete” ni Pete Aromin, a nagtallopulo ti tunged idi napanen iti nagkaysa ni Uncle Pete, ngem saan a naginana ti sarsarita a para kadagiti ubbing ta inallawat a dagus ni Amor Cabaccang nga iniggamanna iti manon a dekada agingga iti agdama.
Nagsursurattayo met kadagiti alpabula (coined word for allegory and fable) iti las-ud ti lima a tawen iti radio drama (1992-1997). Naruay dagiti sinurattayo a fairytales, a dagiti dadduma, naipatarus iti porma a sarita manipud iti scriptwriting – agduma ngamin dagitoy ta adda dagiti nasken a sawen/ibaga iti scriptwriting a saanen a madakdakamat wenno idalan laeng iti pangngarig; sumagmamano dagitoy ti naipablasak iti Saringit Chronicle ken iti Tawid News Magasin, a kas iti “Kapwar,” “Ti Balbal,” “Boogles,” “ti Fenoderee,” “Ti Kilmoulis” “Ti Timazomb” ken dadduma pay. Insardengtayo iti nagipatarus idi nakumikomtayo kadagiti pakaseknan.
Kadagiti sinurat iti English, nalatak la unay dagiti koleksion ni Mabel Cook Cole a naipablaak idi 1916 – lalo ti maipapan iti sunggo ken pag-ong series, ti sarsarita maipapan iti puraw a karabasa – sarita maipapan iti kinaameng ken kinabukatot ti tao ken dadduma pay. Dayta kinabukatot ket naiparang a kas kinalabes iti panunot ken limmaksid iti nakaisigudan a talugading ken sursuro. Nagangayanna, ti nagpinget a maaddaan iti adu a kinabaknang ket isu met ti napukawan. Nagpinget a mangallop iti sangasalop, napukawan iti sangakaban! Ilocano Folktales kunana iti libro, kayatna a sawen nga addan dagitoy a sariugma sakbay ti 1916 a panangilibro ni Cole. Nabaknang ti Ilokano lit kadagiti kakastoy a sarsarita.
Nabaknang ti pagilian kadagiti fairytales, folktales ken folklores. Adda ti koleksion kadagitoy a mangipaneknek. Kas kadagiti inurnong ni nalatak a mannurat nga Ilokano ken Anak ti Vigan, Isabelo de los Reyes ken nasurat iti Spanish idi panawen ti Kastila. Gapu itoy a koleksionna isu nga inawagan dagiti scholars iti Ama ti Philippine folklore. Nagserbi pay subject ti panagadal dagiti literary scholars itay nabiit dagitoy a koleksionna. Dagiti laeng makaawat iti Spanish iti nagdisnudo a nangkalkal iti dulin ti national archive ken sinuratda dagiti napaliiwda ken komentoda kadagitoy a kinabaknang.
Saantayo nga awanen ti kinapudno, iti Philippine lit ket karaman met ditoy dagiti nasurat iti Spanish, a kas dagiti sinurat ni Rizal ken dadduma pay a mannurat idi panawen ti Kastila.
Pinadastayo met ti nagsursurat kadagiti adaptation ngem dagiti laeng limitations ti/dagitii karakter ken ti nagan ken/wenno kaarngi ti karakter ti piniduttayo nga inikkan iti nainlokanoan a biag. Kas koma ti “Kapwar” manipud iti “Jack-in-Iron,” ti “Ti Timmazomb” iti “Zombie” ken dadduma pay. Pinidut wenno binulodtayo dagiti karakter ken limitationsda ket binadoantayo ida iti kabukbukodantayo nga eksperiensa ni Ilokano nga isu iti inaramattayo iti serialized, babaen babaen iti karakter ni Rino Mistiko ken ti kaingungotna a ni Zeny. Agsipud ta maysa a mistiko ti bidatayo, ti mysticism ket saan a nailaksid itoy no di ket naibudi.
Nabaked nga ehemplo ti folktale ti “Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog” ni Joel Manuel. Makapaisem ti panagsalip da Kalgaw ken Burarog ket nabileg dagiti limtuad imahinasion – no ibasar iti agdama a kasasaad ti panawen, mabalin a kunaen, ni Kalgaw wenno ni Burarog wenno isuda a dua ket naidalit iti karkarna a sakit – sakit a nasken la unay a maagasan. Ta no saan a maagasan, agsagaba ti lubong iti nakaro nangnangruna dagiti umili. Ta saan kadi nga agsagsagaban ti lubong iti climate change ken global warming?
Nabaked met nga ehemplo ti folklore ti “Tubal” ti Ilokano super hero a sinurat ni (Ret.) Col. Rufino Re. Boadilla. Ni met laeng Col. Boadilla ti nangipatarus a sarilaw-as ti folklore. Kas ken ni Reynaldo A. Duque nga impatarusna iti legend – iti pasintawi. Ti sarilaw-as ni Col. Boadilla ket pudno la unay a namsek ti imahinasion ti author ket maaringan met dagiti agbasbasa.
Napintas nga anthropomorphism ti sarita nga ‘Apgad’ ni Karina Viola L. Bulong ken nangabak iti maikadua a gunggona iti kalkalpas a salip ti sarita a para ubbing nga inesponsoran ti Gumil Filipinas. Naisangsangayan ti karismana a sinurat. Ababa ngem namsek. Makapnek ta naideliberna ti mensahe nga isu iti panangibalat ti amak wenno buteng. Amin a tao ket sumango iti inaldaw-aldaw a panagbalbaliw; isu a mapasamak no kua ti saan a maliklikan a panagdakiwas. Adda dagiti seknan iti amak wenno buteng iti amin nga agdakiwas idinto nga adda met dagiti situtured a sumango iti balubal ti biag. Dagiti napinget, saan a pagduduaan iti panagsagrapda iti panagtamed. Ngem kadagiti seknan iti amak wenno buteng a sumango iti kinapudno, kasanon? Daytoy ti ababa a pakabuklan ti sarita.
Ket ti kakaisuna a solusion, ti patigmaan ken pammagbaga a naalut-ot iti kasin-awan amin a kananakem – kananakem dayta ni Ina Langit. Adda raya ti lawag nga agtaud kadagiti patigmaan ni Ina Langit ken ni Apgad. Ni Apgad a representation ti salt of the earth wenno pannakaasin dagiti tarumpingay tapno agserbida a kas naraniag a raya ti agsapa. Pannakaasin ti lubong.
Iti sabali a punto, ti proseso ti condensation wenno panagbalin ti tudo ket dakdakkel ti porsientona nga agtaud iti naapgad a danum (iti baybay) ta nalawlawa ti sakupen ti naapgad a danum ngem ti takdang; sa inayunmo pay ti saan a malapdan a pannakapasamak ti water spout – agpangato diay danum-baybay a mapan iti kaulpan santo agtinnag a kas arbis wenno tudo. Maitutop la unay ti nagan ti karakter – Apgad.
Ti pagpintasan la unay ti sarita ket ti udina, a nasupapakan iti pannakapnek ti amak ken buteng a nagalimutong iti barukong ni Apgad. Ti pannakapnek ni Apgad a nagbalinen a ramen iti nasantak a sabong ti kayanga ket narikna ti asinoman a nagbasa iti sarita.
Once again, inwawagayway ti sarita nga “Apgad” ti kinabileg ti anthropomorphism.
Napintas ti sarita ni Ms. Karina Viola L. Bulong… nabara a kablaaw!@
Sunday, September 11, 2011
Dagiti Anthropomorphism A Sarita
Sunday, September 04, 2011
TI BUOK A SALAKAN
Ti Buok A Salakan
Sarita ni Ma. Theresa B. Santos
I.
O, ZENY, adda kadi manen di katataw-an a karangetta. Saanak a low batt ita, he-he! Kare-recharge ti enerhiak ta kagapgapuk idiay Bantay Banahaw sadiay probinsia ti Quezon. Adu dagiti padak a mystic nag-fasting sadiay.
Haaaaaaaaaaay……!
Ha, ne, anian, nagunegen dayta sennaaymo, baket, he-he-he!
Karkarna ti mapaspasamak sadiay Barangay Libtong, Rino. Saggaysa a matmatay ti maysa a pamilia. Karkarna ti ipapatayda. Kaasida met. Uray dagiti dodoktor ket dida maibaga ti eksakto a rason. Karkarna a talaga ti mapaspasamak.
Puonay met daytan?
Daytoy ti dakkel a parikut, Rino, no dumtengen ti sumipnget, basta lattan bumsog ti tian ti biktima. Dumakkel a dumakkel ti tian aginga bumtak! Matay metten ti biktima. Dayta ti mangipapaay iti puzzle kadagiti dodoktor.
A-ania, bumtak? Sus…!
Wen, ket awan ti ammoda a makagapu!
Danum kadi ti linaon ti tian a bimtak ken maris amarilio a kasla nana ken nalangsi?
Kasta ngarud ti napaliiwda.
Hmp, aramid ti maysa a mangmangkik a! Kasta ti maysa a pattern ti aramidda ket…
Mangmangkik?
Wen. Maysa a nabileg a mangmangkik a kabaelanna a bilinen ti nakaparsuaan.
Bilinenna ti nakaparsuaan? Nakaskasdaaw. Kasano?
Adda kenkuana ti nangisit a bileg ti nakaparsuaan. Ditoy a nagtaud ti bilegna. Ket daytoy ti aramatenna kadagiti biktimaenna.
Nakaam-amak ngarud a…?
Wen, ket dagiti laeng addaan iti nangisit a pagsiriban iti makabael nga agaramid iti bumtak a tian. Dayta ti pattapattak itoy a kaso.
Ket maparmekta ngarud dayta a mangmangkik, Rino, maparmekta?
Nasken a takuatek pay ti kinaasinona. Nasken a maammoan no asino dayta a mangmangkik ken ti ikutna a bileg.
II.
O, ANIA, Rino, natakuatam kadin ti palimed ti mangmangkik?
Wen, Zeny, asawak. Kalpasan iti dua a lawas nga innak panagsukisok ken panagpaliiw, natakuatak met laeng. Nabileg unay. Nalaing a sumaep. Katukad ti agong ti sangapulo nga ugsa ti agongna.
Ow, kasta? Puonay a bilegnan?
Nalaing a sumaep iti kalabanna. Daytoy ti gapuna a di maasitgan iti asinoman a mangpadas a mangkontra ti bilegna. Ket kadagiti met mangpadas ti kabaelanna nga awan iti ammona maipapan mystisismo, saanda laengen a patuloyen ta saanda a maasitgan, nalabit nga umas-asidegda pay laeng, maungkeldan. Kastoy ti kabileg ti baket. Adda kenkuanan dagiti nagkaadu a bileg ti sipnget.
Dipay mangisaknapen ti alliaw no saan a malapdan? Kasano ngarud a parmeken, nay, lakay? Kasano?
Nalaka laeng, he-he-he…! Natakuatakon ti palimedna.
Kasano a natakuatam?
Babaen iti astral projection.
Astral projection?
Ti kangrunaan nga us-usaren dagiti psychic – dagiti pudno a pychic, a saan ket a dagiti sumanao dita a kayatda laeng iti makakuarta.
Ania ti astral projection?
OOBE wenno out of body experience. Babaen ti bileg ti spiritual a bagim, mapan daytoy iti yan ti mangmangkik tapno paliiwenna ti aramid daytoy a pasurot ti sipnget. Kastoy ti inaramidko a nangammo ti kinaasinona ken ti bilegna. Ta kaaduan dagiti addaan nangisit a pagsiriban ket saan a maasitgan no iti pisikal a bagi ti usaren. Di asitgan babaen iti OOBE, saan?
Isuronakto man met dayta, lakay. Nasken a masursurok met dayta a banag.
Wen. Nasken unay, baket, ta daytoyen ti naikur-it a lubongta, ti makidangadang kadagiti addaan iti nangisit a pagsiriban.
Ania ngarud ti panggepmo ita?
Mapanta idiay Brgy. Libtong. Kayatko a kasao dagiti nabatbati a kameng ti pamilia.
Ta apay?
No diak a maparmek iti sangonsangon daydiay a mangmangkik, parmekek babaen iti bukodna a sabidong. Uray no kasla laeng buok ti namnama, no nasken nga isu ti maaramid, maaramid no isu dayta ti sulosion ti parikut. Ta datayo a mistiko, agbatbatayo a kanayon iti kinapudno. Ket daytoy a kinapudno ti igamtayo. Daytoy a kinapudno ti mangwayawaya kadagiti naibalud iti nangisit a pagsiriban!
III.
ITI PUSEG ti rumiet a kabakiran nagikkis ti agam-ampayag a dakkel a nangisit a wak a taraken ti mangmangkik. Mabuteng pay dagiti ayup ket nagbuatitda nga immadayo, uray dagiti aguyas a nagbiag ket nagiinnunada a kimmalawikiw nga immadayo; iti pannakabuak dagiti tumatayab – billit, kulibangbang ken dadduma pay nga adda payakna, adu pay kadakuada ti naidungpar kadagiti kayo ken muymuyong ngem dida ingginggina dayta a napasamak kadakuada ta ad-adda a linaon iti isipda iti pannakaadayoda iti dayta a lugar – ti lugar ti mangmangkik. Ta no kastoy agritritual ti baket a mangmangkik, nadangkok la unay kadagiti amin a nagbiag ta asinoman a makitana, mapaliiwna a makaimatang wenno agsisiim iti ar-aramidenna ket saanna a pakawanen. Tiliwenna babaen ti nangisit a bilegna ket patayenna. Saan a kayat ti baket nga adda ti biangot iti ar-aramidenna.
Kuttongi ti baket, dulpet ta saan nga agdigdigos, isu a wakray ti nakaat-atiddog sugabba a buokna nga immangrag ken nagsalimpayak iti sibetna, ket agkaiwara dagiti naurot a buokna iti ruar ken iti uneg ti rukibna. Aggargarikgik iti sango ti agburburek a sinublan. Angot-angotenna-say-openna ti alingasaw ti agburburek a lutlutuenna a ramramot, bulbulong, tultulang ken buok, dutdot, ken dadduma pay. Nalabbaga dagiti matana. Nakaat-atiddog dagiti nangisit a kukona, nangisit met dagiti ngipenna, ken adda iggemna ti kanigidna nga iit a sagad nga aramatenna a tumayab wenno babaen iti pagsiriban a levitation. Agkaiwara dagiti bangabanga, paragpag ken nagduduma a tultulang iti aglawlaw ket makarurusok ti angotda lalo dagiti kabkabanga a linibasna kadagiti kamposanto no kasta a mairana a kabus ti Biernes nga isu ti panagukkonna kadagitoy a birtudna. Iti ruangan ti rukib, agbitbitin ti kasla takiag a karasaen a tarakenna ken ti lima a kakasla tangan a nangisit a manggagama a tarakenna met laeng.
IV.
ISUNAN, Roel, saanka nga agsangiten.
Manong Rino, natayen ti asawak. Ti dua nga anakko ken maysa a barito a kabsatko.. Pangaasim tulongannak iti pakarikutak.
Tulongankayo, Roel, saankayo a baybay-an.
Agyamanak, apo Mistiko. Nasken a matay dayta a mangmangkik iti kabiitan a panawen. Ta no saan, ad-adu pay ti biktimaenna.
Wen, Roel. Ngem nasken a sungbatam dagiti kayatko a maammuan.
Ania dayta, manong?
Awan ti ammom wenno adda ti pamalpalatpatam no adda ti pakainaiganna ti mangmangkik iti napalabas?
Diak ammo, manong, ngem nakuna idi ni Loida nga asawak nga adda kano ti nagarem kenkuana a lalaki a taga dita nay bakir. Pinaayna idi, a ti lalaki, siempre, ta agasawakami la ngaruden, adda payen uppat nga anakmi. Agtutubo kano ti lalaki.
Ania pay?
Maipagarup nga anak ti baket nga agnanaed idta bakir ti agtutubo. No apay ketdi a nagayat daydiay nga agtutubo ken ni baket ket adayon ti baetda.
Nalapsat ni baketmo, kuna dagiti kaarrubam.
Adda met ti pamuyaenna, a, manong.
Ehemn, ket? Ituloymo ti maipapan iti agtutubo.
Iti pannakapaay ti agtutubo, timmapuak kano iti rangkis, kuna met laeng ti baket idi nagsaritada kano. Makapungtot kano unay idi ti baket a mangiyikyikkis a balsenna ti asawak ken ti sibubukel a pamiliana babaen ti pannakabalinna. Ket patienmi nga adda pannakabalin daydiay a baket isu nga awan iti agpanggep a mangsapul kenkuana. Makaammo laengen, a, ni Apo Dios.
V.
O, ANIA, Rino, nakapanunotka kadin no ania ti kasayaatan a pamuspusan tapno maparmek dayta a mangmangkik?
Wen, Zeny. Babaen iti kasla buok a salakan. Wenno buok a salakan kunak man laengen ta agmetaporen, he-he!
Ania dayta a buok a salakan a kayatmo a sawen?
Isu ti kinapudno, Zeny. Isu nga ibilinko a sarakem daydiay a baket.
A-ania?! Susmariosepka met, lakay, ipasungalngalnak metten!
Dinak mulagatan a. Sarakem kadi, baket, ammok a kabaelam daytoy…
Mabutengak! Mabutengak unay, diak pay kayat iti maungkel!
Dika koma agbuteng, asawak. Iti kaanoman, saanka nga ipasungalngal iti peggad no dika kabaelan a salluadan. Bayabayenka met laeng. Addaak iti sibaymo babaen iti astral projection. Ket babaen iti telekinesis, ikallatikkonto iti isipmo dagiti rumbeng nga aramidem. Nalawag?
T-telekinesis?
Wen. Daytoy ti maysa pay a nalimed a pagsiriban, Zeny, asawak. Babaen ti bileg ti panunot, mabalinmo nga ikallatik ti mensahem iti maysa a tao iti isipna met laeng.
A, kasta gayam.
Isu a dika koma agbuteng. Basta parangrangem laeng dayta auram, saankanto a pulos a maan-ano. Agtalekka koma…
Ania ngarud ti aramidek iti rukib ti mangmangkik?
Allilawem. Ibagam nga adda ti ipatrabahom kenkuana. Adda ti kayatmo nga ipapatay babaen iti bilegna. Ket siempre, kunwari a ket, daydayawem ti kinabilegna, nga agtalekka iti kabaelanna, nga isu laeng ti ammom a mannakabalin amin tapno makiki ti isipna ket saannaka a paayen wenno dangran. Ti pannakakiki ti isip ket panangipasdek iti kompiansa; ket ti saan a naamiris a kompiansa ket pakaisagmakan. Saan nga ammo dagiti pasurot ti sipnget iti agamiris ta nakompiansada la unay kadagiti bagbagida. Kabatayatanna met, ikagumaam iti mangilibas iti naurot a buokna. Saanna a madlaw daytoy ta agkaiwara met laeng.
No di maasitgan, kunam met!
No dakami a patneng a mistiko. Makaasidegka met ngata ta nasursurom laeng kaniak dagiti ammom a kontra bileg-sipnget. No maammuanna nga adda ti ipaaramidmo, siguro makasidegka met kenkuana. Ngem no kadakami a mistiko, addaan iti pagilasinanda iti kinaasinomi. Babaen kadagiti matami, didakam’ kabaelan a perngen dagiti pasurot ti sipnget. Isu a perngemto no makipinnerreng kenka. Isu a no sumungsungadkami pay laeng wenno no masaepdakami pay laeng a, ket aglemmengdan wenno kumayakaydan. Isu a sika ti nasken a mangsarak kadaydiay a pasurot ti sipnget, Zeny, sika!
VI.
ANIA TI masapulmo kaniak, sika a babai?
Siak ni Zeny, daydayawek unay a mannakabalin amin.
Nadursokka, babai. Nagbasakbasakka iti pagnanaedak. Apay a dika nagbuteng kaniak a kas kadagiti dadduma?
Diak a pagbutngan ti raraemek unay, apo a mannakabalin. Umayak ketdi kenka agpasaranay iti nadagsen unay a pakarikutak. Ta awanen iti sabali pay nga asitgak no di laeng sika a mannakabalin amin. Isu a pangaasim ta saranayennak koma, madaydayaw a mannakabalin.
Hi-hi-hi! Saranay gayam. Ania dayta a saranay?
Wen, kayatko a patayem ti babaero nga asawak! Naumaakon kenkuana. Babaero, isugalna amin a kuartami, ket nalugin dagiti negosiomi. Nasken a mapukawen isuna tapno maalak metten ti tallo a million nga insurance-na.
Hi-hi-hi! Gamrodka met gayam, babai!
Amanos laeng a, no kuan, daydayawek a mannakabalin, saan? Ngem masapul a matay isuna iti natural death, ‘tay man basta lattan maungkel lattan wenno babaen iti sakit tapno makolektak ti insurance.
Ket kalpasan a maalam ti kuarta?
Agdennakaminto metten ti lalaki a nangisukatak kenkuana!
Adda met sabali a lalaki iti biagmo malaksid kenkuana?
No maaramidna ti agloko, apay ketdin a diak met maaramid? Ngipen iti ngipen a! Isuna laeng iti makabael?
Hi-hi-hi! Kaburburikka met gayam, babai. Naallilawak ngarud itay basbasaek ti kinataom. Addaanka met gayam iti nangisit a panagpuspuso, isu a tulonganka, hi-hi-hi! Ala, tulonganka.
Agyamanak madaydayaw a mannakabalin. Ngem, sakbayna a patayem ti asawak, kayatko pay nga umuna a patayem ti babai nga ikabkabbalay ti asawak! Parigatem ta innakto buyaen iti inna panagrigrigat a sumagpat ken patay!
Matungpal! Hi-hi-hi!
Kasta! Kasta ti kayatko daydayawek a mannakabalin! Uray agbayadak iti mano, no la ketdi matungpal ti pagayatak! Basta la ketdi makabalesak!
Dos sientos mil ti pagbayadmo, babai.
Wen, mayatak apo a manakabalin. Nayunakto pay dayta apaman a malpas ti ipapaaramidko kenka!
VII.
NAKAALAAKON iti buok ti mangmangkik, Rino. Ania ti sumaruno nga aramidek?
Zeny, anusam koma a buggoan. Siampuam a nalaing, koloram tapno sumileng ti ngisitna, putdem iti sangdudua a dangan. Bangbangluam wenno iyupermo pay ketdi iti bangbanglo a napaut a di agmamawmaw iti banglona ta namaymayat pay ket saan a mailasin ti baket ti bukodna a buok.
Sa kalpasanna?
Agsublika iti gukayabna. Itedmo ti tallo a kaputed a buok ket ibagam a ti buok ti babai ni lakaymo, he-he-he! Ibagam a naalam dayta a buok idi sinarakmo ket impungotpungotmo nga inggusugos iti tengnga ti kalsada. Ibagam nga aramidemto manen dayta no makitam tapno makiki latta ti panunotna.
Ti buok a mismo ti mangmangkik ti itedko?
Korek!
Di pinataynan ti bukodna a bagi?
Ininumna ti bukodna a sabidong, kunam a! Ha-ha-ha!
A, isu met laeng a kunam nga uray kasla buok ti namnama no isu ti yan ti pannakaparmek, nasken a mapasamak!
VIII.
KET SINARAK ni Zeny ti mangmangkik. Natay ti baket ta inamlinganna ti bukodna a bagi; daytoy ti mangipaneknek, a ti kinapudno ti mangwayawaya ti tao ken iti kaanoman dinto agtalinaed ti tao iti kasipngetan…lalo dagiti naayat iti nalinteg a dana a taltaluntonen….###
(gibusna)
Monday, August 29, 2011
TI BALBAL
TI BALBAL
Sarita Ni Ma. Theresa Buenaventura Santos
KASLA adda peggad a pakdaar ti managgaysa ken natinggaw a pulikkaaw ti aglikuslikos a puek. Nalamiis ti kuldit ti puyupoy. Nupay awan ti makita a nakasindi, nalaokan ti agat-kandela ti bang-i dagiti malunglungsot a garami iti talon ken ti bang-i ti agattemtem.
Ti ngata natibong ken makasidduker a taguob ti aso ti mangipapaay iti banugbog ti barukong ti babai a magmagna iti panipngeten a bit-ang nga agturong iti kabalbalayan ti Sitio La Loma. Agarup a lima a gasut a metros ti bit-ang manipud iti sungaban agingga iti umuna a balay; ket kasla mangliwengliweng a gukayab daytoy gapu iti bulbulong ken sangsanga dagiti nadumaduma a kayo a nangpayong iti bit-ang. Itay pay laeng sumrek iti sungaban, ipatpatiten ti babai ti plaslait iti kanigid a dakulapna, ngem talaga a saan nga aggangat, ket pabpabasolenna ti bagina iti pannakalipatna a gumatang iti baro a bateria ta idi pay la naminsan a lawas a kuridemdemen daytoy.
No kua, sardengan ken taliawen ti babai no sadino ti yan dagiti managgaysa a kiririt dagiti andidit ken riari; ket pasaray pampagenna met ti barukongna no kasta a kumayab ti angin; wenno saan, a kas itay, dandani la napaikkis iti kellaat a panagkayab ken panagikkis ti dakkel a panniki iti maysa a sanga ti tsiko iti igid ti dalan.
Tinangad ti babai ti nakuyem a langit, ngem, iti nakemna, nasken a makagteng iti balayda. Alas onse ti rabii itay dumsaag iti bus a naglugananna manipud Manila. Agarup duapulo a minutosen nagnagna manipud iti highway.
Kellaat a nagkayab dagiti bulong ti saba ken bulong ti paris makapuno, ket napariaw ti agtutubo babai iti kellaat nga ungor iti masanguananna.
Nupay apagapaman laeng, namira pay laeng ti agtutubo ti agtatapaw a banag nga umap-apuy dagiti matana. Nupay adda inulesan ti lagaw ti babai, napanunotna ti tumaray nga agsubli iti naggapuanna, ngem, naladawen ti amin, nalugobanen ti datdatlag a parsua, ket ti ikkis-paarayat ti agtutubo a babai nga agbakasion koma manipud iti panagiskuelana ii kabisera inalun-onen ti sipnget.
BIGBIGAT pay laeng, nagkayamkamen ti damag iti purok. Kas iti paraangan da Linda a kagayyeman ni Didith, agbebessag ‘toy balasang nga agipadamag ken agsagsagad kadagiti nagango bulbulong iti paraangan ti inana.
“Nakaam-ames, nanang ti napasamak ken ni Didith idi rabii. Wakwak ti barukongna, ket segun ti nangawtopsia kenkuana, awan kano ti dalem ken ti pusona!”
“Ni Didith nga anak ni Mari Sianang?”
“Wen, Nang! Ayyapo, apay metten a kasta ti napasamak? Pudnonsa metten nga agraira ‘tay damag maipapan iti aswang, ‘nang!”
“Pudno kadi dayta nga ibagbagam?”
“Wen! Nang, pudno kadi nga adda aswang?”
Saan a nakatimek ti ina. In-inut ti itatangtadna, napaut ken agtantanamitim…
MAYSA PAY a baket ti biktima, kalpasan ti tallo nga aldaw. A basta lattan nasarakanda daytoy a ngilngilawen iti kabigatanna iti bangsal ti kalapawna. Bugtong ngamin nga agnanaed iti ungto ti purok iti teppang ti karayan.
Naglagawen dagiti pumurok. Ammodan a saan la ketdi a gagangay a kriminal ti nakastrek iti lugarda.
Ket iti maysa a sumipnget a nabartek ni Iban a kaayan-ayat daydi Didith nga umuna a biktima, inkeddeng daytoy nga agtutubo iti agrekorida iti purok iti agpatnatg. Inkarina nga insangsangit iti sanguanan ti bangkay ni Didith nga ibalesna ti ipapatay ti kaayan-ayatna, ken saan a patien ‘toy baro nga aramid ti aswang no di ket ti sindikato nga aglaklako-aggatang kadagiti lalaem a kas ti puso, dalem, pali, bato, ken dadduma pay. Ilako daytoy a sindikato kadagiti ospital; ket kapigsaan kano a paglakoanda dagiti opital iti ballasiw taaw. Uray iti massayag ti baket a maikadua a biktima, adu manen ti nakangngeg iti insawang ni Iban nga anupenna no asino man dayta a kriminal. Ket daytoyen ti rabii nga inna panagsingir. Bitbitna ti baby armalaitna a napno ti bala ti nakasalpak a magasinna ken adda pay dua a magasin napno met laeng iti bala a nakabulsa iti agsumbangir a bulsa iti likud ti pantalonna. Iti panaglikuslikosna kadagiti kabalbalayan, saan la ket ngarud a nagtalna dagiti aso, nga ad-adda la ket ngarud a nangidateng iti tension kadagiti umili. Ngem, agparparikna ken ni Iban nga umatake ita a rabii ti kriminal gapu ta mapaliiwna nga iti laksid dagiti taul ti aso a malabsanna, adda met dagiti sumagmamano a taguob kadagiti asidegna a balbalay a kasla ketdin aglikuslikos met daytoy a kas iti aramidna. Nagsagana ta namnamaenna nga aniaman a kanito ket agsabatda a dua.
Nupay kabus, sangkatipping laeng ti sumirsirip a paset ti bulan iti nangisit nga ulep. Nupay nalamiis ti angin-amian, uksob ti nasabang a bagi ni Iban, ket imparautna iti kanawan a takiagna ti kordon ti paltogna.
Nakagteng iti tengnga ti plasa ti purok. Iti aglawlaw, saanen a taul ti mangngegna no di ket agsisinnungbaten a natibong ken makapaalliaw a taguob.
Wen, iti sangabotelia ti sammigel a nainum ni Iban, mariknanan ti kiamkiam kadagiti matana ta saan unay a managinum iti nasanger. Mariknana ti liliteng dagiti lapayagna ket nagmattider iti tengnga ti basketball court tapno amirisenna ti aglawlaw.
Pagammuan, nakangngeg ti dakkel a kayabkab iti likudanna. Impaturongna ti paltogna nga itay pay la nagrubuat a nagkasa. Pinindotna ti pin tapno agawtomatik. Ngem awan ti nakitana. Adda manen ti payagpag iti likudanna, kellaat a timmallikud, ket nakitana ti kutit ti agtatapaw iti angin a banag nga agturong iti tuktok ti kakaisuna a niog a mula ni Tang Tonio iti asideg ti ungto ti basketball court.
Nakarikna iti sidduker ni Iban. Isu kadi dayta ti kriminal, kunana iti bagina. Ngem iti sabali a suli ti panunotna, saan a mamati nga isu dayta ti kriminal. Napasublina ti simbeng ti panunotna. Pinukkawan ni Iban ti datdatlag iti tuktok ti niog. Pinukkawanna a kinarit.
Iti maysa kadagiti palatang ti niog, agpalpallayog ti datdatlat a parsua a kasna met tingtingitingen ti inalat ni Iban.
Idin saan a mauray ni Iban ti datdatlag a parsua, pinaratupotnan daytoy; rumrumik dagiti mata ni Iban ken agtigtigerger dagiti laslasagna iti pungtotna a nalakagip iti nakaskas-ang a nagbanagan ni Didith ken ti baket a maikadua a biktima. Naibus ti sangamagasin. Sinalpakanna manen ti maysa. Inkasana, ngem idi ipaturongna ti paltogna, adtoyen ti kasla kimat a yaasideg ti datdatlag a parsua. Nginarietan ni Iban nga impis-it ti gatilio ket ad-addan a napisang ti ulimek ti Sitio La Loma; ket sakbay a maiyibus amin ni Iban ti bala ti paltogna, nagtuliden ti ulona iti semento a pagbabasketbolan…
Ket naannad ti darumog a pannagna ti sabali pay a parsua nga itay pay laeng nga agpalpaliiw, kalpasan iti yaadayo ti Balbal.
SAAN A NAGTAKTAK Linda, maysa kadagiti baak a balasang iti purok, sinarakna ni Rino Mistiko, ti ammona nga eksperto ti paranormal science ken mysticism, ken Presidente ti Mystical Society of the Northwestern Philippines. Naam-ammona ni Rino ta estudiante ni Linda ti “Some Mystical Adventures” iti Rosecruix University. Kameng pay ‘toy soltera iti Women Psychic of Northern Philippines ken ti Spirit Questors. Namin-anon a daras a siniripna ti kinasino ti kriminal, ket ammona a datdatlag unay daytoy ken dina kabaelan ti bilegna.
“Agtatapaw, kunam, Linda?” Pinirit ni Rino imingna, sumreken iti limapulo ti edadna, agtayag iti lima kadapan ken walo a pulgada iti kalalainganna a pammagi. Nabannayad nga agtigtignay.
“Wen, manong.” Inwang-it ni Linda ti ulona ket nagallon ti pagatsiket a nakataytayaengteng ti ngisitna a buok, timpuar ti wayas a kallid iti simmantamaria a rupa, agtayag daytoy iti lima kadapan ken lima a pulgada, iti pangrapisen, saan a paudi iti kinapintas ngem kinaykayatna iti nagsoltera ngem ti mangtimud kadagiti asug dagiti naruay idi a nagrayo kenkuana ta ngamin kayatna nga ipamaysa ti naisangsangayan a talugading nga adda kenkuana, ti kinamistisismo: a di met napaay, adun iti padasna maipapan kadagiti datdatlag a bambanag, ngem impangpangrunana ti eksorsismo.
“Ditay’ masigurado dayta,” kuna ni Zeny, nga asawa ni Rino, ken nangidisso iti sangaplatito a patopat ken agal-alingasaw a kape a barako. Paningkiten, morena ken kataytayagna ti mistiko.
“Ania koma dagiti deskripsion kenkuana, no kunam a siniripmo?”
“Awan ti payakna, ngem agtayab.” Insungbat ni Linda, kalpasan iti panangigupna ti kape. “Nakatadtadem ti akaba ken atiddog a dilana.”
“Taltallo met laeng ti ammok a monster nga agtatapaw ditoy Northern Philippines: ti Irikan, maysa a fairy monster; ti Saddok, kapamilia dagiti sting ray monsters; ken ti Balbal,” manglanglangit ni Rino a nagkuna.
“Nalabit a maysa kadagitan, a, “ kuna ni Linda nga inayunan met ni Zeny.
“No maysa nga Irikan, maparmek laeng dayta babaen iti sikolohia; no saddok met, nalaka laeng a parmeken, ngem napeggad la unay…” pinug-awan ni Rino ti riang ti barukongna gapu iti dagaang iti dayta nga agalastres ti malem.
“Ket no Balbal, nay?” kuna ni Linda, ngem ni Zeny ti turong dagiti matana ta itudtudo ni Zeny ti kanigid a sintidona a kasla agpampanunot. “Alaek ‘diay nangisit a libro,” kunana met laeng sa nagdardaras a simrek iti siledda nga agassawa, sa met la nagdardaras a rimuar.
“Kasta! Kasta ti langana!” intudo ni Linda ti ladawan iti maysa kadagiti panid ti libro a linukatan ni Zeny. Saan a maisina ni Linda ti panagkitana iti ladawan ti balbal: nagatiddog ti dilana a nasurok maysa a metro ken aglapad iti gudua a pie. Tao lattan ngem, saan a dutdotan. “Pinaltogan ti maysa kadagiti biktimana, ngem kumtat ti bala, adda pay ti nangpadas a nanggayang.”
“Nasken nga adalen pay nga umuna ti kababalinna, ngamin kabaelan daytoy datdatlag a parsua a balbaliwan ti bagina: billit, uray ania a tumatayab. Dagiti laeng tumatayab. Ken paboritona taraon ti dalem ken puso, tao wenno dingo.” Insakuntip ni Rino.
“Ti nabasak iti maysa a libro, ket kasla kano adda kabuteng ti Balbal iti daga, isu nga agtatapaw. Rino….” Saan a natuloy ni Zeny ti kayatna a sawen, ta nagsabat dagiti matada ken ni Rino ket nabagas dagiti balikas a nagtaud kadagiti matada a duada laeng iti makaawat…
KABUS. Kasla dara ti lawag ti bulan , ngem, saan man la a mabuteng ni Rino a nakatakder iti maysa a bakante a solar iti arubayan dagiti kabalbalayan. Sipud pay idi alas-otso iti rabii, adda ditan a nakatakder. Gagangay laeng ti kawesna, nakasapatos iti goma, nakadalikepkep a mangur-uray iti Balbal. Ngem itay, alas dies, a dina mauray ti Balbal, nangaramid iti dakkel a temtem, sana intugkel iti daga ti gayang.
Umas-asideg dagiti taguob dagiti aso. Immalikuteg dagiti mata ni Rino. Nakangngeng ti kayabkab iti ngatuenna. Addaytan ti Balbal! Nagbatay iti nagango a sanga ti kapasanglay iti asideg. Saan a nagkir-in ni Rino. Naipigket dagiti matana iti Balbal nga agarup agtayag iti lima kadapan ken pito a pulgada iti kalalainganna a pammagi ken kasla mangpalpaliiw met kenkuana.
Babaen iti mental telepathy, inkallatik ni Rino ti mensahena iti Balbal: Umasidegka! Umasidegka! Saanka a kabuteng!
Ket addaytan ti Balbal. In-inut nga umasideg. Sa kellaat a nagsuek a nangiruar ti natadem a dilana tapno rugmaanna ni Rino. Linissian ni Rino ti pettat nga ipapatay, sana kinellaat ti nangparut ti nakatugkel a gayang ket naisurot ti nakilnet a daga a naipgket iti tadem ket induyokna iti barukong ti Balbal.
Nagungor ti ayup a kasla marigatan unay, nagtirtiritir iti daga. Itugkel ni Rino ti gayang, tapno kumpet ti nakilnet a daga, sana iduyok iti Balbal. Inulit-ulit ni Rino a dinuduyok, agingga natay.
Masmasdaaw ni Linda, a rimuar manipud iti naglingedanda ken ni Zeny. “Apay a nalsuk ti bagina, ket no paltoganda ken gayangen ket saan?”
“Ammom no apay nga agtatapaw ti Balbal? Agsipud ta kabutengna ti daga. Amirisem, kasla lalaki a tao, labus, isuna laeng ta kasla agul-ulo a billit, adda dua a sakana, ngem apay a dina ibaddek kadagiti daga? Ngamin, kabilang isuna kadagiti floating monsters a no maisagidda iti daga ket masaktanda unay. Ti daga ti kontra ti biagda…adu dagiti floating monsters nga intayto masagang iti panagtulid ti panawen….####
*** Naipablaak iti TAWID NEWSMAGASIN idi Nobiembre -12, 2001.
Thursday, August 04, 2011
Ti Diborsio iti Philippine Lit
Adda, aya met, diborsio iti Philippine Literature?
Adda met a. Nabayagen. Diak pay laeng naiyanak ket addan a nasurat daytoy iti Philippine Lit.
Philippine lit? Kayatmo a sawen, iti literatura?
Kasta ngarud. Saan a paatiw dagiti piksionista aniaman a topiko iti pagsasaritaan, lalo dagiti Ilokano, ta insuratdan dagitoy a kas bunga ti panunotda no di man reaksionda iti napapanawen nga isyu ti gimong. Ta dagiti piksionista ti timek ti gimong. Idi un-unana a panawen, idi saan pay la datao a naiyanak, addan daytoy a linteg ti diborsio; gapu ta addan daytoy a linteg, saan a nakalibas iti muging ni piksionista ket insuratna ti makapasainnek a resulta ti paliiwna, inggamerna iti putarna a piksion dayta a napaliiwna iti gimong a pagnanaedanna. Dayta ita ti nagbalin a lasag ken dara ti Literatura Filipiniana wenno Philippine lit.
Makapangato ti kiday ken makapalibbi met ibagbagam. Kasano koma a naaddaan itan ti Philippine Lit iti diborsio?
Ti maipapan ti diborsio ti dakkel unay a pakainaigan ti sarita, ta nagtaud ditoy ti kangrunaan a topiko iti nadakamat a sarita.
Sarita? Saan a nobela wenno drama?
Wen, sarita. Sarita a makapasainnek. Sarita nga agsasainnek. Saan laeng a dagiti dua – dagiti agassawa a bida iti sarita ti nakarikna iti nakaro unay a liday ken sainnek no dipay ket dagiti agbasbasa wenno nangbasa iti sarita, naiyallatiw kadakuada ti marikrikna dagiti agbibiag iti sarita. Narikna dagiti nagbasa ti narikna dagiti agbibiag iti sarita. Kasta ti kabileg ti sarita.
Nabileg ngarud a sarita, no kasta.
Wen. Ta kadagiti forum kadagiti nadumaduma a website ken blog nga innak nagpaspasiaran, nakiangtotan ken nakibiangotan iti topiko maipapan iti sarita, saan nga agpapada ti opinion dagiti nakabasa no ania ti nagbanagan ti babai iti sarita. No daytoy ket nagpakamatay wenno nagbibiag a maymaysana wenno saan a masinuo ti nagbanaganna ta saan nga insurat ti author no di ket inaramatna ti open ending a klase ti panangigibus ti sarita – a kayatna a sawen, awan iti imparangna a paggibusan no di ket nangited laeng iti posible a mapasamak babaen iti panangdeskribirna ti aglawlaw ken iti masakbayan. Napintas nga ending wenno paggibusan ti sarita ta naibiang dagiti agbasbasa – babaen iti panangituloydan a mismo ti basbasaenda – no ania ti reading-da wenno pannakaawatda ket balido amin dagitoy. Daytoy ti nadakamat a topiko ti sarita – saan nga iti nobela wenno ania a genre ti sinurat no di ket iti sarita. Nadakamat wenno nausar daytoy iti Philippine Lit in English.
Philippine Literature in English? Ania ti kayatmo a sawen?
Ti Philippine Lit, dua ngamin a klase daytoy iti agdama a panawen, ti nasurat iti English ken Filipino – puera pay laeng dagiti rehional a sinurat itoy. Iti agdama kunak, ta dayta iti panawenna. Ta idi panawen dagiti Kastila wenno idi un-un-unana a panawen, dua latta met ti literatura, ti naisurat iti Spanish ken Tagalog. Isu nga adda dagiti sinurat iti Philippine Lit a nasurat iti sao dagiti Kastila, ta sinakopnatayo la ngarud dagiti Kastila idi.
Asino ngarud ti author kadayta a sarita?
Ilokano! Ta nalaing a mannurat ni Ilokano, saan kadi? Aniaman a panawen ket adda latta isuna a makiramraman wenno makipaset itoy a tay-ak ti pagsiriban.
Wen, met ketdi a. Pudno la unay dayta kunam a nalalaing dagiti mannurat nga Ilokano, idi man panawen ti Kastila ken dadduma pay a panawen.
Iti agdama, dakkel manen nga isyu iti panagtata wenno rimmimbaw ti saritaan ket maipapan iti kinaadda koma ti pagilian iti diborsio (divorce) ta ngamin, malaksid iti Vatican a sentro ti Katolisismo, ti laengen pagilian ti kakaisuna a pagilian nga awanan iti diborsio. Napapanawen (kanon) iti pannakaadda met iti diborsio iti pagilian, segun kadagiti agpunpundar iti linteg a mangidurduron itoy, a kas ti Gabriela Women’s Party babaen kada Luzviminda C. Ilagan ken Emerenciana A. de Jesus a nangipila iti kongreso ti House Bill No. 1799 a maawagan iti “An Act Introducing Divorce in the Philippines.”
Saan, aya, nga addan ti annulment process ti pagilian? Pannakawaswas ti bisa ti sinapataan a kallaysa?
Wen, addan. Ngem maiduma ti annulment iti diborsio. Iti annulment, nangina unay, nagastos ket saan a kabaelan a maragpat ti gagangay nga umili wenno kaadduan nga umili, ta iti bayad laengen iti abogado ket saanen a bumaba iti one hundred thousand pesos; isu a para laeng kadagiti babaknang daytoy a linteg. Iti annulment, saan a mabalin a mangasawa manen dagiti napalugodan itoy a linteg no daytoy ket ikeddeng ti korte. Iti diborsio, kabaelan ti amin ken mabalinna manen iti makiaasawa ti maseknan itoy. Daytoy ti pagtaktakderan dagiti agar-aramid iti linteg a mangidardarirag itoy a banag.
Okey, nalawag. Ngem ti saan a nalawag, awan ti linteg iti pagilian maipapan iti diborsio ta madamada pay la ngarud a pagdedebatean dayta a banag, a kas kunam, no rumbeng a maaddaan ti pagilian wenno saan. Kasano itan a naaddaan ti topiko a diborsio iti Philippine Lit?
Beri gud kuestion. Ngem saanko met nga imbaga a diborsio iti Philippine laws wenno diborsio iti paglintegan ti pagilian, in general, saan kadi?
No saan, ania ngarud?
Babaen kadagiti customary laws.
Customary laws?
Dagiti linlinteg a naparnuay babaen iti nagtitinnawidan ti puli – maysa nga aw-awid a mapalugodan daytoy babaen kadagiti naikeddeng nga alagaden itoy. A kas koma iti customary laws dagiti Ibaloi (Ivadoi kadagiti dadduma nangnangruna iti makindaya ken makin-amianan a paset ti Benguet).
Ania dagitoy nga alagaden?
No nagkasar dagiti agassawa babaen iti customary laws, mawaswas met laeng ti bisa ti kallaysada babaen met laeng iti customary laws. Sa la mawaswas ti bisa iti kallaysada no daytoy ket saanda a naaddaan iti anak iti las-ud iti pito a tawen. Dayta ti alagaden iti customary laws dagiti Ibaloi. Dayta ti diborsio iti customary laws. Iti Philippine Lit naisuraten daytoy a topiko ti sarita. Ta kas kadagiti immun-unan a naibagbagatayo, ti literatura ket konsensia ti gimong wenno ladawan iti gimong iti dayta a panawen. No adda ti diborsio iti customary laws, nasurat metten daytoy a kas lasag ken dara ti Philippine Lit. Putar dayta ti maysa nga Ilokano.
Adda kadi pagibasaran a sinurat wenno pagbatayan iti diborsio kadayta a topiko ti sinurat, a kas pammaneknek ti kinaadda ti diborsio?
Adda a, siempre. Mabasa daytoy iti website ti National Commission for the Culture and Arts, a sinurat ni Wasing Sacla, foremost Ibaloi ethnic historian, nag-board member iti namitlo a daras sa kalpasanna, nagbalin manen a vice governor iti Probinsia ti Benguet. Kastoy man ti kunana: "A couple who wish to divorce due to infertility of either one of the partners is allowed by the law. A husband who divorces a wife without any valid reason will have to leave all properties to the children and the wife, this is another law." Iti met damdamag iti telebision, ti TV Patrol idi Hunio 9, 2011, inlawlawag met ti maysa a lakay ti customary laws dagiti Ibaloi maipanggep iti diborsio. Agpada ti lakay ken ni Sacla ti interpretasion daytoy a customary laws ken agpadada met laeng a panglakayen dagiti Ibaloi. Adda pay linteg ti gobierno idi un-unana a mangsakop itoy.
Adda aya? Kaano dayta a linteg?”
Iti explanatory notes nga indatag dagiti Gabriela partylist representatives, mabasa daytoy, “Historically, divorce had been part of our legal system. In the beginning of the 16th century, before the Spanish colonial rule, absolute divorce was widely practiced among ancestral tribes such as the Tagbanwas of Palawan, the Gadangs of Nueva Vizcaya, the Sagadans and Igorots of the Cordilleras, and the Manobos, B’laans and Moslems of the Visayas and Mindanao islands. Divorce was also available during the American period, starting from 1917 (under Act No. 2710 enacted by the Philippine Legislature), and during the Japanese occupation (under Executive Order No. 141) and after, until 1950.
No kasta ngarud, addan ngem naikkat daytoy idi 1950.
Wen. Ta mabasa iti explanatory note: It was only on August 30, 1950, when the New Civil Code took effect, that divorce was disallowed under Philippine law. Only legal separation was available. The same rule was adopted by the Family Code of 1988, which replaced the provisions of the New Civil Code on marriage and the family, although the Family Code introduced the concept of "psychological incapacity” as a basis for declaring the marriage void.” Dagitoy ti mangipaneknek ti kinaadda ti diborsio iti pagilian.
Asino ngarud dayta a mannurat? Taga-ano? Ania ti paulo dayta a sinuratna?
Ni Amador Daguio. Naiyanak sadiay Ilocos Norte. Dimmakkel sadiay ili ti Lubuagan, Kalinga, (saan a Lubuagan, Mt. Province a kas nailanad kadagiti dadduma sinurat, ta saan nga ili ti Mt. Province ti Lubuagan no di ket ili ti Probinsia ti Kalinga). Mannursuro idi sadiay University of the East. Ti sinuratna ket napauloan iti “The Wedding Dance.” Naisurattayon ti maipapan itoy, iti daytoy met la a kolum ti maipapan daytoy a sarita ni Daguio. Ngem saantayo a nadakamat no ania ti topiko no di ket kasano laeng a sinuratna ken kaimudinganna ti sarita iti literatura.
Kasano ngarud a mainaig ti topiko ti sarita ni Daguio iti topiko maipapan iti agdama a nabara nga isyu ti diborsio?
Agsipud ta insina ni Awiyao, ti bida a lalaki iti sarita, ti asawana a ni Lumnay, sa nakikallaysa ken ni Madulimay. Iti customary laws dagiti Ibaloi, napasamaken ti diborsio; ti diborsio a denepinar ni Sacla ken ti panglakayen a nainterbiu iti telebision ken ti explanatory note dagiti partylist representatives.
Ania ngarud ti implikasion a pinaruar wenno imparang ti sarita a kas iti pakaseknan ti diborsio?
Iti sarita, agpada dagiti maseknan a partido (dagiti nagsina nga agassawa) nga agsagaba iti nakana a sainnek ken di mailadawan a liday. Ti nasipnget nga uneg ti abongda ket iladawanna laeng iti mapasamak a nasipnget a lubongda iti inda panagsina – ta madaman idi iti ragragsak iti pannakikallaysa ni Awiyao kenni Madulimay. Nasipnget ti lubongda a dua – a sigud nga agassawa a nagdiborsio. Iti isyu ti diborsio iti agdama a panawen, makuna met nga umarngi kadayta a pasamak nga adda iti makarikna iti sainnek ken nakaro a liday – no di isuda a dua, ti maysa kadakuada. Iti ababa a pannao, ti proseso a maaw-awagan ti diborsio ket dakkel ti epektona iti pakasaritaan iti panagtipon ti lalaki ken babai a kas agassawa.
Ania dayta nga epekto?
Mabasa iti Mateo 19:6, “Saan a pagsinaen ti tao ti pinagtipon ti Dios.” Ti saan a pannakaadda iti anak wenno saanda a maparaburan iti anak dagiti agassawa ket narabaw a rason tapno inda agsina. Adda met dagiti pamuspusan pay tapno maliklikan dayta a pagteng, a kas koma iti panangadaptarda iti anak – ta adu met dagiti agur-uray itoy a proseso ken nangaramiden itoy ket lalo pay a rimmagsak ti panagdenna dagiti agassawa. Isu a narabaw unay a rason iti diborsio dayta saanda a pannakaadda iti anak ket mapasamak iti nakana unay a liday ti naisina a baog, a kas iti nailadawan iti sarita ni Daguio.
Ngem saan met laeng nga iti saan a pannakaadda iti anak ti balido a rason iti pannakapasamak ti diborsio.
Wen. No iti Ibaloi customary laws, wenno isina ken idiborsio ti asawa a lalaki ti babai, ibatina amin a sanikuada iti asawa a babai ken kadagiti annakda.
Ngem kasanon dagiti dadduma a rason, a kas koma iti kinadamsak wenno pannakairurumen ken pannakadangdangran ti babai wenno ti lalaki?
Dayta ti isiksikkir dagiti mangayat iti dibosio iti agdama, ken nasken la unay a matingiting a nalaing. Iti daytoy a punto, bay-antayon a dagiti agilinlinteg wenno agpanpanday ti linteg iti makaammo kadayta a banag; ken maysa, lumaksiden ti isyu tungtongantayo. Agsaritatayo laeng maipanggep iti topiko – ti topiko ti sarita ni Amador Daguio. Agsaritatayo laeng maipanggep ti literatura. Agsaritatayo laeng iti isyu maipanggep iti kinaadda ti doborsio a kas topiko ti sarita idi un-unana a panawen. @
Saturday, May 28, 2011
PERRO BERDE
Perro Berde, Pinalangtona Ti Chavacano
Nagganas ti agbasabasa ta manayonan ti ammo. Saan laeng a malinglingay no dipay ket itedna iti nalawlawa a panirigan ken pannakaawat– lalona iti literatura a naynay nga intay isurat iti ditoy kolumtayo nga Iti Duyog iti Singasing. Nalawlawa a pannakaawat ken panagimutektek maipapan iti literatura. Ta no ad-adu ti basaen ken imutektekan ad-adu met ti adal a maipempen iti muging. Ket iti met panawen ti panagsurat, adda ti pagadawan wenno magao nga umas-asuk iti pudotna a pagibasaran no di man isu ti prueba wenno kanayon a kas pammaneknek iti lablabiden a topiko wenno ipadigo a sangaduyog nga imas iti puni ti panagsuratan.
Ti kaudian a nabasak a babasaen wenno journal – kunata man laengen ta dayta ti panangipapanta ta saan met ngarud a magasin wenno libro – ket ti ‘Perro Berde’ – Revista Cultural Hispano-Filipina. Kaunaan wenno maiden issue a naipablaak idi Disiembre 10, 2010 sadiay Manila. Babasaen a naipablaak iti Chavacano wenno Hispano-Filipina. Nupay narigat laeng a maawatan ta maiduma met daytoy iti Español; nupay dakkel la unay iti inda pagkaarngian.
Isu a dagiti laengen addaan iti translesion nga English wenno Tagalog iti binasatayo. Dagiti poesia (poesy wenno dandaniw) ken literatura. Saantayon a pinakibiangan ti Entrevista, Relatos, (malaksid iti maysa a sarita nga addaan iti Tagalog translesion) ken Espacio Academico. Total dagiti met la dua nga immuna iti intay pagirayan wenno pagsadsadagan.
Nalawa met ket ti ayan dagiti agsasao iti Hispano-Filipina a kas iti Zamboanga (del Sur, del Norte ken Sibugay); Ternate, Cavite; Ermita, Manila; Davao, Cotabato ken Sulo, iti probinsia ti Basilan, iti Semorna-Sabah, Malaysia, Brunei ken dadduma paset iti Latin America ken dadduma pay.
Kunaek ketdi nga Spanish Creole daytoy wenno nagtaud ditoy wenno sangana. Ngem Hispano-Filipina kunada met iti bagida. Para iti definitive nga aspeto? Nalawa met ti dagiti nasion nga agsasao iti Spanish Creole nga ipapanko—sangana ti Chavacano wenno Hispano-Filipina.
Nagpipintas dagiti poesia wenno dandaniw iti journal. Pakaibilangan ditoy dagiti nalalatak a mannaniw iti pagilian, a pakaibilangan da Soledad Laviña Rodriguez-Villar, Marjorie Evasco, Marra Pl. Lanot, John Iremil E. Teodoro, Juan Echanove, Francis Macansantos ken Genaro R. Gojo Cruz. Karaman dagiti pluma da Juvenal Sanso, Eva Pastrana, Jorge Mojarro Romero, Beatriz Alvarez Tardio, Manuel Garcia Verdecia ken Isaac Donoso Jimenez.
Tagipintasek dagiti Poesia Infantil wenno dagiti dandaniw a para kadagiti Ubbing, nga ipapanko a para kadagiti agedad iti siam agingga iti sangapulo ket dua, ta makiramramanen dagitoy kadagiti mapaspasamak iti agdama a kasasaad iti pamilia, iti gimong wenno sosiedad. Dandaniw dagitoy ni two-time – namindua a nag-Makata ng Taon iti Komisyon ng Wikang Filipino (2004 ken 2007) Genero Gojo Cruz.
Makaabbukay met ti sarita ni Rolando B. Tolentino a napauloan iti ‘Sayaw ni Marinela’ naipapan kenni ubing a Marinela – a nalaing nga agsala ‘Otso-otso,’ kanayon nga adda iti sango wenno dadaulo kadagiti sala iti eskuelaanda ken pilitna a salsalaen ti kumpas-sala ti biagda nga agama ngem iti kinalap-it ti bagina iti rugi a naiparang iti sarita isu met la ti naiparang a bagina a nalap-it iti gibus – nalap-it nga isalsala ti angin iti kasipngetan – ti ginammatanna a kasipngetan. Maysa nga istoria ti biag iti agdama a panawen a linaon ti saan a maag-agasan a sakit ti gimong, ti kinakurapay. Makapasennaay ken makapalua a sarita; ngem saan a mabilangen dagiti damdamag maipapan itoy, a mabilang a kas pudpudno a mapaspasamak iti gimong.
Napintas a babasaen ti ‘Perro Berde’ ta pinaberdena met ti imahinasion ken pinabaknangna ti kamalig ti literatura. Ken kangrunaan iti amin, pinabaknangna no di ket ad-adda pay a pinaberdena ti ti kinelleng ti dayalekto nga Hispano-Filipina. Ipaganeget ti ‘Perro Berde’ ti panagayat iti kabukbukodan a dila.
Maaramid dagiti babassit a dayalekto nga ipateg ti tinawidda a dila; ngem kenni Ilokano a maikatlo a kadadakkelan ket nabayagen a nangrugi iti panagpanaw-itatapuak ti bukodda a bilog. Base iti record ti National Statistic Office: Tagalog, 35.32%; Cebuano, 12.36%; Ilokano, 9.90%; Binisaya/Bisaya 8.53%; Hiligaynon/Ilonggo 6.98%; Bikolano 4.62%; Samar-Leyte (Waray) 2.75%; Kapampangan 2.71%; Paranan 1.50%; Boholano 1.29%. @
Wednesday, May 18, 2011
Pagturongam, Literatura Ilokana?
Iti maysa kadagiti lecture ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sadiay Ilocos Norte National High School, Laoag City idi 20 Pebrero 2008, nagallangogan ti timekna, saan laeng nga iti Kailokoan, no dipay ket kadagiti amin rehion iti pagilian gapu iti imbitlana: “National Artist for Literature: Mula sa Rehiyon Naman!”
Dinillaw ni Lumbera ti NCCA ken CCP no apay nga awan ti nagan dagiti mannurat iti rehion a nagbalin a national artist for literature. Adda dagiti rason nga imbaga ni Lumbera no apay a naikuspil dagiti mannurat iti rehion. Gapu kano kadagiti “powerful readers” ken ti impluensiada.Ta asino aya dagitoy a powerful readers a dinakamat ni apo Bievenido Lumbera? Dagiti kano maipluensia iti academia iti Manila. Adda sangaduyog a singasingna tapno maragpat ti national artist for literature ti asinoman nga aggapu iti rehional. Daytoy man ti sangaduyog a singasingna iti lektiurna sadiay Ilocos Norte:
“Ganito ang mungkahing proseso: Una, maaaring gawing tungkulin ng bawat kinatawan na magbuo sa kani-kanilang rehiyon ng kalipunan ng mga manunulat at intelektuwal na siyang pipili ng natatanging manunulat na kanilang ipapasok bilang kandidato sa karangalang National Artist. Ikalawa, kapag may manunulat nang napagkaisahan nilang kumatawan sa panitikan ng rehiyon, iaatas nila na isalin sa Filipino o Ingles ang mga akda ng awtor na siyang naging batayan ng kanilang pagkapili sa awtor. (Kung nobelista, 2 nobela; kung kuwentista, 5 kuwento; kung makata, 10 tula; kung mandudula, 2 mahabang dula). Ikatlo, ihahanda ng lupon ang isang masusing pagsusuri sa mga akda ng awtor at ipaliliwanag ang mga batayan kung bakit karapatdapat sa karangalang National Artist ang napiling awtor. At ikapat, ihaharap sa Committee on Literary Arts ang pagsusuri at paliwanag, kasama ang mga salin, at ito ang magpapaabot ng nominasyon ng awtor sa kinauukulang tanggapan ng NCCA.
Umaasa akong ang prosesong iminungkahi sa itaas ay mapagsisimulan ng pagtupad ng CCP at NCCA sa tungkuling iniaatas ng katawagang ”pambansa/national” ang National Artist Award. Mabuhay ang mga manunulat ng iba-ibang rehiyon! National Artist for Literature – mula sa rehiyon naman!”
Dayta ti nasabor a sangaduyog a singasing. Ngem saan pay laeng a natungpal ken nagmata daytoy a sangaduyog a singasing ni apo Bienvenido Lumbera. Saan a naikaskaso? Diak ammo no apay.
No iturongtayo iti maymaysa a punto ti kayat a sawen ni apo Bienvenido Lumbera ket ti kinaawan a patarus kadagiti literary produce nga available kadagiti kritiko ken ‘powerful readers’ a mangited koma iti komento ken kritiko wenno manghusga no adda met laeng kaimudinganna iti pagrukodan ken raman dagiti naputar a sinurat.
Malaksid nga awan dagiti literary critics’ iti Literatura Ilokana a manghusga kadagiti pinutar, awanan pay laeng iti alternatibo a pamuspusan tapno mahusgaan dagiti pinutar. Ta rumbeng laeng ti alternatibo a pamuspusan no saan a maragpat a direkta ti ingpen a kaimudingan ken rumbeng koma a sasaaden ti Literatura Ilokana.
Ti alternatibo a pamuspusan ket panangawit kadagiti literary produce babaen iti panangidatag kadagiti komentario ken kritiko iti nasional. Iti sabali a punto, nasaysayaat a husgasan ti sabali ngem ti bukod a bagi. Ta nalaklaka nga awaten dayta a kinapudno ngem ti mangawit iti bukod a bangkito wenno tugaw.
Mapasamak daytoy nga alternatibo babaen iti panagipatarus iti Tagalog wenno English kadagiti nagapuanan. Isu daytoy ti makunkuna nga alternatibo a pamusmusan tapno dumur-as met ti Ilokano lit. Daytoy a sangaduyog a singasing ket makitami a napia met ti inna ibunga no maaramid. Apay ketdin a saan koma nga aramiden?
Idi 1980s, nagganas a basaen dagiti literary criticism ken komentario kadagiti literary produce ngem gapu iti napasamak idi 1990 a di panagkikinnaawatan iti nagbedngan ni mannurat ken ni kritiko a nangited/nangipaay iti ebaluasion kadagiti sinurat, naputed a naminpinsan iti panagkomento kadagiti literary produce. Lalona kadagiti nangab-abak kadagiti pakontes. Makapasennaay.
Nagkas-ang a panunoten, ngem paset daytan iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana. Kayattayo man ken saan, saanen a maibabawi.
Ania ti makagapu a naisardeng ti kritisismo/ebaluasion kadagiti sinurat, kangrunaanna la unay dagiti nagab-abak kadagiti literary contest?
Saan a sisasagana ni mannurat a madillaw ken/wenno maidayaw ti putarna. Saan a sisasagana ni mannurat a mangaklon a ti literatura ket buklen dagiti tallo a persona: ti mannurat, dagiti agbasa ken dagiti kritiko.
Napateg unay ti akem dagiti kritiko iti panagdur-as ti literatura ta matingitingda ti kaimudingan ti sinurat ta dayta la ngarud ti akemda a maiduma iti akem da mannurat ken agbasa. Ti ebaluasion ti sinurat ket mangitag-ay iti alimpatok ni balligi ken pannakapaay. Ti pannakapaay ket mangited manen iti sabali pay a gundaway nga umaddang nga agturong iti balligi. Ti ebaluasion ket awan sabali a turongenna no di laeng balligi!
Ket makunami met nga agpada a makatulong iti panagdur-as ti literatura ti dillaw ken panangidayaw. Ta no saan wenno awanan dagiti agdillaw, kasano koma a maatur dagiti biddut, ala man? No awan dagiti mangidayaw, kasano koma a maikkan ni mannurat iti kired ti pakinakem nga agsurat pay iti ad-adu?
Maipalagip, itoy a sinurat, a ti gapuanan ti Ilocano lit kadagiti dadakkel a literary contest iti pagilian ket naglak-am iti adu a dillaw – saan a panangibaba iti dayaw – ulitek, saan a panangibaba ti dayaw dagita a dillaw no di ket lalo pay a mangitag-ay ti sasaaden ti literatura ni saluyot babaen iti pannakaatur kadagiti biddut – babaen iti saanen a pannakaulit no di ket mapasayaat tapno agbalin a makapnek ken maidayaw ti gapuanan ni Ilokano lit. Saan a dillaw a panangibabain dagiti komento/kritisismo no di ket agserbida a kas medida iti pagbatayan tapno lalo a sumayaat ken rumang-ay ti Ilocano lit. Dayta ti nakitak kadagiti ebaluasion dagitoy a literary produce. Lalo ti nangited ti ebaluasion ket addaanen iti establisado a nagan iti Philippine lit.
Ti ridaw ti kritisismo – ket nabayagen a silulukat – nakalawlawa a lukat – para iti Ilocano lit, addan kadagiti mannurat no kayatda a sumrek kadayta a ridaw wenno agnunog iti nagtakderanna; ngem dinto mapukaw ti pakasaritaan nga adda iti sumagmnamano a persona a simmari iti alad.
Adda aya Ilocano lit literatura ti lubong?
Dayta ti dakkel a saludsod. Nakadakdakkel a saludsod.
Ti sungbat, addan a, nabayagen!
Addan ti Ilocano lit iti English, mabasa daytoy babaen kadagiti pluma da Manuel Arguilla, Carlos Bulosan, National Artist Edith Tiempo ken National Artist F. Sionil Jose, babaen iti panangilagada ti Ilocano experience kadagiti sinuratda, daytoy ti imbitla ti Chancellor ti University of the Philippines Baguio, Prof. Priscilla Supnet-Macansantos iti napasamak a GUMIL Filipinas National Convention a napasamak itay nabiit sadiay Cabugao, Ilocos Sur idi Abril 15-17, 2011.
Iti lecture ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos, damdamagenna kadagiti timmabuno dayta a convention no sadino itan iti turongen ti Literatura Ilokana. Isu a pinauloanna dayta nga speech-na iti: Quo vadis, Literatura Ilokana ?
Kas ken ni National Artist Bienvenido Lumbera, dinakamat met ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos a kasapulan ti Iloko lit iti pannakaipatarus kadagiti sinursurat tapno nalawlawa ti panirigan. “We must stop writing only to ourselves. In our country, we can reach the regional and national audience by mastering some of the local languages and translating literary works in Iloko into Pangasinense, Ibaloi or Bicol. Then we can share the Ilocano experience with our nation and with our world.”
Agpada ti kapanunotan da National Artist Bienvenido Lumbera ken Prof. Priscilla Supnet-Macasantos. Nasken nga ikalawa ti nagsaadan ti Literatura Ilokana – tapno madlawan ti kinapresentena ken ad-adda pay a dumur-as no suroten ken tungpalen dagitoy a singasingda.
Kuna pay ti Chancellor ti UP Baguio : “We must remember what Resil Mojares, the foremost scholar of Philippine literature has observed: That the reason why there are no writers in the regional language who become national artists is that translations of their works into English or Filipino are no available to critics who could properly evaluate them. We must not wait any longer. Time is running out for our candidates for National Artist.”
Ni Resil Mojares, ti foremost scholar of Philippine literature, ti nagkuna a nagpipintas dagiti ababa a sarita idi 1960s ken pakauna ti 1970s a kas mabasa iti kritisismona/ebaluasionna: “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation.”
Na-evaluate dagiti sarita idi ‘60s ken ‘70s babaen ken ni apo Resil Mojares. Na-evaluate met dagiti sinurat idi ‘80s agingga ‘90s babaen babaen kadagiti nalalaing a mannurattayo – mismon a datayon nga Ilokano iti nagtaudanna – ngem naisardeng ti kritisismo gapu daydi insidente a napasamak sadiay Bangued, Abra idi 1990 iti mismo a GUMIL Seminar and Convention.
Manipud ‘90s agingga 2011 adda kadin evaluation iti Ilokano lit nga inaramid dagiti scholars?
Isu nga inggibus ni Dr. Priscilla Supnet-Macansantos ti speech-na: “To expand our horizons we translate the Ilocano experience of the world into other languages that abound in the world. The languages of the world will carry the Ilocano experience of the world to faraway lands. Language will be the way our literature will continue to travel. Quo vadis? The way is clear for those who see the need to travel.”
Ti panangikalawa ti sasaaden (ti literatura) ket kasapulan a maipatarus ti eksperiensa ni Ilokano iti lubong iti adayo a lugar. Ti lenguahe ti mangawit kadaytoy nga eksperiensa ni Ilokano iti inna panagtultuloy nga agbaniaga. Quo vadis? Nalawag ti dana dagiti makakita a nasken ti panagbaniaga.
No madamag kadatayo no ania ti taluntonentayo a dana iti masakbayan, simple laeng ti ibagatayo nga agbatbataytayo iti balligi ti literatura ni saluyot, wenno sipapannakkel a kunaen a ti dana a taltaluntonenna, rehional wenno global ket nawayaanen, ti laeng intay aramiden ket ti umno a panangtalunton a kas iti inaramid dagiti mannurat sakbay kadatayo. Panagkunak ket ayunandak kadaytoy a banag, nga agkaykaysatayo a mangiturong iti umno a kaimudingan. Umaddangtay latta nga umabante. Ngem kasano? @
Friday, May 06, 2011
Bugbugtong Iti Sirok Ti Bayakabak
Once there was a love/Deeper than any ocean…
MINIRA ni Mang Brando ti relo iti punguapunguanna. Agalasdiesen iti sardam. Nakatugaw iti paramaysa a sofa iti nadaeg a salas. Napanunotna a panawen metten nga agawid. Nasken nga agpakadan. Agsalsalan dagiti puraw a kurtina dagiti silulukat a tawa babaen iti nalamiis a pug-aw ti kasalengan.
Agalassiete iti nakuyem-makatudtudo a sardam idi a nagpa-Tagaytay da Joel ken Hazel – ta sadiayda nga ag-honeymoon. Inyupreser ni Mang Brando ti nalabaga a RAV4 a luganna nga usaren dagiti dua. Ta kas kunana, narigat ti agpasiar nga awan luganna. Total ammoda a pareho iti agmaneho.
Timmakder idi makitana nga agpasalas ni Manang Lilia, a naggapu iti kusina. Minatmatanna. Napintas pay met, nakunana iti nakemna, uray no agedaddan nga agpada iti uppat a dies ket kagudua. Ita laeng manen a maibayagna a matmatan ni Manang Lilia. Iti sakbayna, saanna a maibayag a perngen ni Manang Lilia. Ita laeng manen nga agtungtongda a dua. Ita laeng aldaw – wenno nagmalem ken ita a sardam laeng manen nga agsabat dagiti matada. A naginnisemda. A nagkinnatawada. A naginnangawda. Di ammo Mang Brando no apay a nabaelanna a sinango dagitoy. Nalabit a kas iti mapalpaliiwna, nabaelan met ni Manang Lilia? Naiparangda kadagiti sangailida a dipay napigis ti ladawan – ngem ammo ti kaaduan, sigurado dayta, ta nabayagen daydi a panawen a limmabas iti nganga ti tawa.
Ngem di mailibak ni Mang Brando, ammona a saan a panagpammarang dagiti isemna, dagiti katawana ken dagiti perrengna kenni Manang Lilia. Naiyaon dagita nga aramid manipud iti kaadalman a tukot ti pusona. Saan a kinaulbod ti marikriknana, pudno amin dagita.
Saan ngamin a napagkedkedan ni Mang Brando ni Hazel idi ibaga daytoy a mangrabiida pay; ken nasken a palubosanda pay dagiti agassawa nga agpa-Tagaytay. Sisasango ni Manang Lilia idi kiniddaw ni Hazel dayta, isu nga adda pay laeng agingga ita. Nga isu ti kauddian nga agpakada.
Napaliiwna a nupay dua ket kaguduan a dekada ti napalabas, adda pay laeng ti pamuyaen ni Manang Lilia. Saan pay a nagkupas ti sukog ti pammagi daytoy; a ti rason nga immapay iti panunot ni Mang Brando ket ti panag-aerobics daytoy a binigat, a kas nasao ni Hazel idi nadamagna no ania ti pakakukikoman ni Manang Lilia. Nakarit pay laeng ti barukong daytoy, sibubukel. Nupay madlaw ti immabante nga edad, adda pay la ti sigud a kinapusaksakna. Naraniag pay laeng ti rupana lalo no umisem ket lalo pay a lumawag dagiti narangrang a matana. Nauneg pay laeng ti wayas a kallid iti kanigid a pingping lalo no umisem.
Linapunos iti panagbain ni Mang Brando idi nagsig-am ni Manang Lilia nga addan iti sangona, sa nagtugaw daytoy iti sangoenna a sopa. No apay met a nabatumbalani lattan a mangmatmatmat kenni Manang Lilia. Sa pagammoan ta nagsuyaab ni Manang Lilia, kanigid ti nangapput, sa kalpasanna, timmalliaw kenkuana nga umis-isem.
“A, e, a-agpakadaak metten…” nakuna ni Mang Brando ngem dina insina dagiti matana ken ni Manang Lilia. Agdungsan ti siudad, ngem saan dagiti nariing a ragutok iti barukong Mang Brando. Nalamiis ti sang-aw ti kasalengan ngem nabara ti anges ni Mang Brando. Nalam-ek ti aplaw ti angin, ngem nabara ti bagi ni Mang Brando.
“Sige. Agyamanak a, ta immayka.” Ket kinamangen Manang Lilia ti ridaw tapno lukatanna. Ti lung-ayna ti nangiwara iti ayamuom a kunam la no sabsabong ti rosas iti hardin ket lalo pay a naengkanto ni Mang Brando.
Saan a nakagunay ni Mang Brando idi matmatanna ti nalukay a lung-ay ti naka-evening gown iti maris gatas nga agturong iti ridaw. Ababa a buok ken awan pay laeng iti pakakitaan a nagluyloy dagiti laslasagna babaen kadagiti takiag daytoy. Dipay nagbaliw, nakunana.
Idi maguyod ti bulong ti ridaw, sa la naamiris ni Mang Brando iti aggunay. Napartak. Ket umis-isem daytoy a nanglabas ken ni Manang Lilia a nakaiggem iti serradora ti ridaw.
“Kasano? Innala met dagiti ubbing ti luganmo, agtaxikan a. Uray ta adu met aglabas dita batog.”
“Bay-am ta usarenda latta.” Kinunana nga umis-isem. “Ket patuloyekon…”
“Thank you a…”
“Napateg ni Hazel kaniak. Lasag ken darak. Saanko a napagkedkedan idi imbagana nga eskortak nga agpaltar – eskortanta kunak koma, sori…” inaturna ti nagbiddutanna.
“Agyamak met kenka ta dimo impaidam kaniak daydiay a gundaway.”
“Apay koma nga ipaidamko, no isu dayta ti kalikagum ni Hazel ken Joel? Saanko a mapagkedkedan dayta iti kallaysada.”
Kayatna koma pay iti sumao, ngem awanen iti maisawang ni Mang Brando a balikas. Dina ammo no apay a kellaat a nagpasugnod dagiti balikas. Kasla met imatrasdan. Kasla natikag a karayan ti mugingna. Kasla nakerrasan ti panunotna a dina maawatan. Mabusor iti bagina, masemsem unay-unay; a ngem, dina met maawatan no apay a kabusorna ti bagina! Ketdi, naulitna pay laeng iti nagpakada.
“Sige…” kinuna ni Manang Lilia.
In-inut ti pannagna ni Mang Brando iti sementado a pathway nga agturong iti ruangan. Saanna a maawatan ti bagina. Dina ammo no apay a kasla kawaw ti panunotna. Saanna a maawatan ti bagina no apay a saanna a mautob no ania dayta a marikriknana, a kasla ketdin agturong iti kanibusanan. Nagaraw dagiti bulbulong dagiti saleng iti aglawlaw, dagiti muyong, dagiti nagduduma a masetas ni Manang Lilia ngem kasla saan a makagaraw iti inna ipapanaw!
Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
Agmalmalanga ken napasarimadeng idi maangotna ti agadiwara a sabsabong ti rosal iti ampir ti kongreto nga alad iti abagatan. Nagduduma dagiti masetas iti inaladan ni Manang Lilia ken iti abaga ti sementado a pathway, a kasla agpalpaliiw kenkuana iti inna ipapanaw. Dagiti nauneg nga angesna kasda la binaklay ti managgaysa nga addangna. Kalpasan iti sumagmamano pay nga addangna, maangotna manen ti agadiwara a sabsabong ti dama de noche, a nagrarangrang dagiti babassit a sabong iti asideg ti ruangan. Adda pay ti dama de noche iti sulina iti amianan, iti ayan ti dakkel a ruangan nga agdiretso iti sirok ti balay. Garahe dayta para iti dua a lugan – a sirok dagiti naipangato a tallo a siled ti balay.
Nagranetret ti inlukatna ti ruangan a landok. Ngem sakbay nga inrikepna, tinaldiapanna pay naminsan ti ridaw a nagtakderan itay ni Manang Lilia. Napamusiig ta nakitana nga apaghusto a naitangep ti ridaw! Simmeksek iti panunot ni Mang Brando, nga iti in-inut nga ipapanawna, buybuyaen kadi ni Manang Lilia? Wenno palpaliiwen ngata ni Manang Lilia? Inrikepna ti tarangkahan ti ruangan. Agurayen ti taxi.
Pangadaywen ti Brgy. Pinget a yanna ita ta iti makinlaud-nga-amianan ti Baguio City. Agawid daytoy iti Tip-top Pacdal iti daya-nga-amianan ti siudad. Pangadaywen-bassit. Naulimeken ti siudad, malaksid ti waneswes ti angin. Nakuyem ti tangatang, ababa ti ulep, a kasla adda manen tudo nga itinnagna. Sabagay, Hunio 18 ita, ket saan a mapakpakadaan ti tudo nga itinnagna; a no dadduma, gagangay nga agpukaw pay apagbiit ti kuriente, lalo no agbayakabak.
Tinaliawna pay naminsan ti kongreto a balay. Sinapul dagiti matana ni Manang Lilia, ngem napaay. Nauneg ti sennaayna.
Ita ta awan ni Hazel, agmaymaysa ni Manang Lilia. Kas met iti panagmaymaysana iti uneg apartmentna – ti four door apartments a pundarna. Ipapaupana dagiti sabali pay a tallo a unit.
Tinalliawna manen ti balay ni Manang Lilia. Duapulo ket lima a tawen ti napalabas, ti kaudian nga iseserrekna dayta a balay. Ti ipapanawna idi, kaiyariganna metten ti pannakapisang ti ladawanda a sangapamilia; ti pamilia a nabangon iti dinarasudos ken saan a nagawidan nga aplaw ti kinadursok ni agtutubo…
Then you went away/On that lonely day/Once there was a love…
Maikaliman a taxi ti limmabas ngem adda latta kargana. Naguray latta. Adda nariknana a nalamiis a banag a nagdisso iti ulona, dagiti takiagna ken iti bagina. Kimpet dagiti linabag ti arbis iti puraw a Barong Tagalog a suotna. Tinangadna ti nakuyem a tangatang. Agtudon. Saanen a magawidan. Kasanon?
Tinalliawna naggapuanna a balay. Naiddepen ti silaw iti salas. Nalabit a matmaturogen ni Manang Lilia?
Pumigpigsa ti arbis. Dadakkel dagiti linabag. Mabbasa la ketdi. Mangngegnan iti atep dagiti kabalbalayan iti karasakas ti napigsa a tudo nga umas-asideg. Ngem immapay iti panunotna a saan a bale ta agawid metten iti balayna. Saan a balen a mabbasa. Ita laeng met. Ita laeng…
Lalo kadi a saan a mabalin nga agsubli iti balay ni Manang Lilia? Saan a mabalin. Nakapagpakadan. Ken maysa, nalabit nga agin-inanan ni Manang Lilia. Dina kayat iti mangsinga pay. Nakaikeddengen. Nagsaruno dagiti napalabasna a taxi nga adda kargana. Dimtengen ti bayakabak. Inukradna dagiti takiagna a kasla taptapayaenna ti bayakabak. Bugbugtong a nakatakder iti sirok ti bayakabak! Nasutil ti aplaw ti angin ken nariknana kumuddoten ti lam-ek.
Nagngegna a kellaat a naibuang ti ridaw iti balay. Nakitana nga agdardaras nga umasideg ni Manang Lilia a nakapayong. Nakakawes daytoy iti bestida a panturog.
“Apay nga agkalintudoanka? Umaykan!” Makaunget ti tono ti sao ni Manang Lilia. Ngem saan a nagkuti ni Mang Brando. Kasla naidarekdek iti nagtakderanna. Dina ammo no apay a natali ti dilana. Narikna ti kanawan a dakulapna ti dakulap ni Manang Lilia a nangguyod kenkuana a sumrek. Nabileg ken napigsa ti nalamuyot a dakulap agingga nakastrekda iti uneg ti inaladan.
Nariknana ti nalamuyot a dakulap a limmukay, sa pagammoan nagdisso iti kanigid nga abagana ken mangiturturong kenkuana agingga iti porta.
“Apay a nagkalintudoanka. Laklakayan daytoy nga, dina pay mapanunot no umno wenno saan ti ar-aramidenna. Bagtit! Amangan no agsakit.” Makaunget latta ni Manang Lilia. Kunam la no kumilaw dagiti matana. Di met makatimek ni Mang Brando. “Kitaem man ne, kitaem man, naslepkan! Kuddokuddotenkanto ket ngatan, laklakayan nga, dina la ammo a panunoten!” Minesmesan ni Manang Lilia. Nagduaanna pay a linayatan iti disnog iti rupa ni Mang Brando.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Dina ammo no apay a di makatimek. Saanna kabaelan a perngen dagiti makaunget a mata ni Manang Lilia. Nagdumog, naglibbi a di nagkesmay, ngem umis-isem a dina met ammo no apay nga umis-isem. Dina maawatan ti bagina; ket inakona – wen, inakonan a binalud ni panagpakumbaba. Nabileg ni panagpakumbaba ta iturongna ti tao iti umno nga aramid. Saanen a kas idi agtutubo, a nangato met ti puruana, a dina naamiris nga awan ti maala iti pinnangatoan ti isbo. Maamirisna itan. Ammona itan, ta timmayaben iti nganga ti tawa ti nangato unay a purua – those were the days!
Ngem ti saanna a maawatan no apay nga ammo ni Manang Lilia a nakatakder isuna a bugbugtong iti sirok ti bayakabak? Kayatna a panunoten dayta a banag, a sumaren ti kaipapanan ti amin, ngem nariknana ti keddel iti kanigid a bakrangna. Naitalmeg. Saan a naibbatan ti kuddot.
“Dika pay la sumrek! Dika pay la sumrek. Naglam-ek…!”
Nariknana ti panangiduron ni Manang Lilia kenkuana iti uneg ket nagtulok lattan daytoy a simrek. Nangngegna ti nairikep a ridaw ken ti pannakai-lock ti serradura. Naaddaan iti puersa a mangmatmat ken ni Manang Lilia, a nagduaan daytoy iti nagbaniekes, marurod ti langana. Ngem ad-adda a ti panangilala ni Manang Lilia ti marikrikna ni Mang Brando. Mariknana dayta a panangilala. Saan a mailadawan a panangilala. Nabileg a panangilala. Inamiris ti mugingna a dipay nagkupas ti panangilala ni Manang Lilia kenkuana?
“Ti laklakayan itoyen ta katosakto ngatan!” Kanawan ti nailayat manen a disnog iti rupa ni Mang Brando. “Ikkatemon a, dagita sapatosmo! Yalaanka iti pagsukatam!” Timmallikuden ni Manang Lilia, nga agturong iti maysa kadagiti tallo a siled.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Nabbasan. Ngem ammona met, nga uray ni Manang Lilia ket nasaprian iti bayakabak. Nakaing-ingpis ti seda a bestida a panturog nga aruat ni Manang Lilia. Matimudna nga agbaybayakabak pay la iti ruar. Agangin. Nalamiis la ketdi ti aglawlaw, ngem saan a marikna itan ni Mang Brando ti lam-ek ta nabara ti bagina, a kas iti sumsumged a tungo a naladaman – nakarikna met iti pannakaladam itay, lalo idi narikna ti takiagna ti bara ti barukong ni Manang Lilia a naidennes. Ti naingpis a panturog ni Manang Lilia ti umel a pammaneknek nga awan suot daytoy a bra.
Inuksotna ti sapatosna a lalat a nangisit, sa dagiti nangisit a medias. Ngem nagtalinaed a sitatakder. Naguray kenni Manang Lilia.
Ania daytoy a mapaspasamak? Nakunana iti nakemna. Ngem ad-adda ketdi, a ti daranudor ti pimmigsa pay a bayakabak iti simmungbat ti salusodna. Bayakabak a kas iti duapulo ket liman a tawen iti napalabas – ti naudin nga idadap-awna iti daytoy a balay. Agbaybayakabak met idi, malagipna pay laeng – ti aldaw ti nadursok a tignay ti kinaagtutubo…
Now I don’t know how I can go on/Somehow I feel I can go on/Somehow I feel so all alone/Wondering where I’ve gone wrong…
Simmeksek iti panunotna, talloda nga agkakabsat da Manang Lilia. Dua a lalaki, agpareho a nars ken agnanaeddan nga agpada sadiay California, agraman ti pamiliada. Iti suli ti mugingna, agpito ngatan a tawen ti napalabas sipud pimmusay ni Nana Digna nga ina ni Manang Lilia. Saanna a nakita daydi Tata Celo nga ama ni Manang Lilia, ta balon ni Nana Digna idi nagam-ammoda ken ni Manang Lilia – agkaeskuelaanda idi sadiay St. Louis University iti BS in Accountancy.
“Ania pay la ti pampanunotem? Agtangatangaka pay laeng! Ikkatemon a dagita kawesmo ket naglam-ek!” Nakigtot ta dina napuotan ti yaasideg ni Manang Lilia, a nanglayat iti disnog ti mugingna. Linibbianna laeng nga iniseman ni Manang Lilia, a mangpumpunas itan ti nabasa nga ulona babaen iti nabanglo a tualia. “Laklakayan daytoy nga, nagbabasa ketdin! Kuddokuddotekto ngatan…” Kunana ngem umis-isem.
Ngem ni met laeng Manang Lilia iti nangikkat kadagiti butones ti Barong Tagalog. Sao a sao ni Manang Lilia iti pammabalaw, ngem di nagtimek ni Mang Brando. Kayariganna iti ubing a pagung-ungtan ti inana – marikna ti nabara a panangipateg kadayta a panagunget. Kabuyog ti panangilala dayta a panagunget.
Nagbalaw ni Mang Brando idi naamirisna, nga uray ni Manang Lilia ket nakasukat metten iti nalayak a puraw a tisiert ken bumegkes ti suotna a bra. Nakasuot itan iti puraw met la a pajama. Ammo ni Mang Brando nga agtaud iti bagi ni Manang Lilia ti maang-angotna a makapasalibukag nga ayamuom. Ti ayamuom a nangbalkot iti aglawlaw. Ti nabileg nga ayamuom a nangtali ti dilana tapno saan a makatimek; isu nga intulok lattan ni Mang Brando ti bagina a maiyanud iti agos ni pasamak.
Pinunasan ni Manang Lilia ti labus a bagi ni Mang Brando. Ngem itoy a gundaway, immapunen ti bain iti panunot ni Mang Brando, ket kinunana: “Siakon, thank you…”
“Sige, agsukatkan idiay banio. Dagitoy ti pagsukatam: tisiert, pajama, ken ti sinelas. Ikabilmo iti laundry basket dagita kawesmo, ta masapakto nga i-washing machine. Mamagaanda siguro kalpasan iti dua nga oras.”
“I-hangerko laeng. Mamagaanda siguro a mabigatan…”
“Idiay likud, iti pagbalaybayan, adu ti hanger sadiay…”
Kinamang ni Mang Brando ti CR a para lalaki idi pinidut ni Manang Lilia ti sapatosna, ket linuktanna manen ti ridaw, a nalabit nga ikabilna dagitoy iti shoe rock iti porta.
Nagsukat ni Mang Brando. Inhangerna dagiti kawesna, sana imbitin iti balaybayan a barut iti likud. Pagammuan ta nagmalanga. Nanglagip idi nadlawna ti suotna a tisiert, pajama, ken ti sinelas a pambalay. Insubli ti lagipna ti napalabas, a dagitoy ket kawesna idi, saan kadi? Iduldulin ni Manang Lilia? La ketdi! Napaisem.
Apay nga iduldulin ni Manang Lilia dagitoy a kawes ken ti sinelas iti nabayagen a tiempo? Saan a mabatok ni Mang Brando ti naadalem a salusod ti mugingna.
Nadanunna ni Manang Lilia iti salas a mangkiwkiwar iti sangabaso a gatas iti rabaw ti saucer iti sarming a center table. Nabanglo ti alingasaw ti kape a natimplaan.
“Gatas ti inumem, tapno daguska a makaturogka…” Nagsabat dagiti matada kenni Manang Lilia. Napaisem ta kas iti napalabas, no saan a makaturog ni Mang Brando, itemplaan ni Manang Lilia iti gatas. Siguro a ket malagipna pay laeng ngata, a gatas idi iti templaanna no saan a makaturog ni Mang Brando?
Nagtugaw iti sabongan a sofa ni Mang Brando iti panangigopna ti gatas ket nabang-aran ti rusokna. Pinaliiwna ni Manang Lilia a mangig-igop met ti kapena. Agkasangoda iti nagtugawan. Napaliiwna a palpaliiwen met ni Manang Lilia. Pinnaliiw. Pasaray agsabat dagiti matada. Agsasao dagiti matada iti bukodda a lenguahe no agsabatda. Adda kabukbukodan a lenguahe dagiti mata, ket maimdengan dayta babaen iti rikna. Matimud ti kinabileg ti lenguahe dagiti mata no inadipennan ti rikna.
Ngem nabileg unay ti kinaulimek iti kinatao ni Mang Brando; adalem unay ket saan a kabaelan ni Manang Lilia a batoken a lansaden ken iladawan ti nangunegna.
“Sadiaykanto akin-abagatan amin a siled…” Binurak ni Manang Lilia ti ulimek.
Nagtung-ed laeng ni Mang Brando. Ammona nga iti nagtengnga a siled ti siled ni Manang Lilia; iti makin-amianan ti siled ni Hazel, a napaliiwna a sumsumrekan daytoy. Ti imbaga daytoy ti siledda idi a dua.
“No awan dagiti ubbing, maymaysakan…” ngem di ammo ni Mang Brando no ituloyna wenno saan ti kayatna a sawen.
“Maan-ano koma? Awan met ngata ti agkilaw iti tao. Nairuamakon nga agmaymaysa…”
Immigup iti kapena ni Manang Lilia ngem adayo ti turong dagiti matana. Adda mensahe nga itantamitim dagiti matana; a kasla kalkalikaguman ti isip daytoy a rangtayan ti nagbaetan ti “idi ken ita” ngem inalunos laeng ti nauneg a sennaay nga imbuangna. Immigop iti kape sa manen nauksot ti nauneg nga anges.
“Apay a dika mangala ti kaduam? Wenno nagasawa koma? Nagsaritaanta met idin dayta a banag…”
Nagrupanget ketdi ni Manang Lilia. Kasla dina nagustoan iti nangngegna. Kasla saan nga umiso a topiko iti saritaan.
“Ay, naku! Saanen a nasken. Impaaykon ti amin a panawenko ken ni Hazel. Isun ti importante kaniak. Ita, maysan a financial specialist iti call center a pagtartrabahoanna. Ipaaykonto laengen iti apok ti nabatbati pay a panawenko…”
Saanen a nagtimek ni Mang Brando. Mariknana nga awan ti mamaayna nga agpasurong pay ti saritaan ta saanna a kabaelan ti agos, nabileg. Iyar-arasaas ti unegna a nasaysayaat laengen no agulimek. Inyibusnan ti gatasna, kabayatan a napudot pay.
Adda ti nasagid iti kaunggan ni Mang Brando iti dayta a panagulimekna, ngem dina impadlaw. Ammona a naiddep ti lamparana kadagidi a panawen. No koma ta maisubli ti timmayab a panawen, maisublina met ngata ti napalabas?
“Sika? Apay a dika pay nagasawa?”
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. “Dipay simmangpet ti suerte. Aminek nga adda met dagiti nakarelasionko, ngem diak pay ngata gasat ti maigalut…manen!” Pinerrengna ni Manang Lilia ta nadagsen iti panangibalikasna ti ‘manen’ a kasla agpaliiw iti reaksion – aguray iti kaimudingan ti insawangna. Ngem awan naurayna. “Ngem iti naglabas a nasurok a maysa a dekada ket kagudua, imbukbokko ti panawenko iti trabahok.” Naimatanganna ni Manang Lilia a naglibbi sa immigup manen iti kape. “Isu a nakapagpundar met bassit datao, ken adda met urnong. Idi agbalawak, adun ti karenkenna ti muging.” Nagkatawa. “Lakaynak kadin, Lilia?”
“Lakaykan a!” kinuna ni Manang Lilia nga imbikag, ngem nagaripapa a dagus, ta kasla naamirisna a saan nga umno ti insawangna – a naamirisna nga agsumbangir ti tadem ti balikas – addaan iti dua a kaipapanan. Ammona a naikaglis ti dilana. Maikaglis met ti dila iti saan nga umno a balikas?
Ginundawayan met dayta ni Mang Brando. Ta iti ngiwat a mabanniitan ti ikan.
“Lakaynakon, ngarud,” Kinunana sa immisem.
Pinerrengna ni Manang Lilia a naglibbi manen, sa pagamoan kinuna daytoy: “Iyibusmo ketdin dayta gatasmo, Mr. Buencamino, ta inta maturogen!” Timmakder ni Manang Lilia. A kasla adda ti likliklikanna a sumaruno pay a pagteng. Ammo dayta ni Mang Brando. Madlawna. Mariknana.
Inkapilitan met a timmakder ni Mang Brando.
“Inkan idiay siledmo. Siakon iti makaammo ditoy…”
Nagturong ni Mang Brando iti naitudo a siled. Naipangato dagiti siled, ken tumamdag met laeng iti salas ti pasilio dagitoy, ken makita dagiti nakarikep a ridaw. Ti siled a kamangenna ket siledda idi ken Manang Lilia.
Panglawaen ti siled. Naurnos. Ngem nadlawna nga awan ti lamp shade. Minulmolan ti mugingna a daytoy ti dakkel a parikutna. Saan a matmaturog no awan iti silaw a nakudrep. Di met makaturog iti narangrang a silaw. Lalo a di makaturog iti kasipngetan. Dina ammo no apay, ngem daytan ti nakairuamanna sipud pay idi ubing. Naiyanak sadiay Brgy. Mameltac, San Fernando, La Union. Duduada nga agkabsat ken ni Manangna a Teresita, maysa a maestra iti elementaria; tallo a lallaki ti anakda ken ni Kayongna a Luis, maysa met laeng a maestro ti elementaria. Kabbalayda dagiti dadakkelda – nga agtagikua iti groseria iti tiendaan ti San Fernando.
Nagidda iti nalamuyot a kama. Ngem naatap ti turog. Saanna a maarikap. Ngem ti agdadata a lumtaw iti mugingna ket ti saludsod nga agingga iti agdama ket saan pay laeng a nasungbatan. Saludsod a kayatna a masungbatan, ta adda dagiti mapagsasaip a pagteng a no ikkan iti importansia ket maliklikan ti pannakaulit ti saan a nasayaat a pasamak a dimteng.
Apay kadi a nagsinada ken ni Manang Lilia?
Ngem ti napigsa a karasakas ti bayakabak iti atep ti nangsungbat kadayta a saludsod iti mugingna. Napigsa manen. Ken adda pay ti angin a kabuyogna.
Agkaklaseda idi iti kolehio. First year, nasingeddan a dua. Secong year, agayan-ayatdan a dua. Third year, nagkallaysadan iti hues ta nagsikog ni Manang Lilia. Fourth yearna idi ni Mang Brando idi naipasngay ni Hazel. Apagragduarna iti kolehio idi agsinada.
Ngem ania ti makagapu nga inda nagsina?
Saan a matiliw ni Mang Brando ti sungbat. Ngem immapon ketdi iti panunotna, nga iti kapisi ti pusona, adda sadiay a siled a nakapempen ti ladawan ni Manang Lilia.
Matay kadi ti umuna nga ayat? Saan kano. Isu ti kuna dagiti nabasbasana a libro. Isu a saan met kenni Mang Brando. Ngamin kadagiti nakarelasionna, saanda a naipaay ti kapkapnekanna a rikna a nariknana iti denna ni Manang Lilia. Sapsapulenna ti kinasimbeng a nariknana idi, sinapulna dayta a rikna, ngem saanna a nasarakan. Saanna nga ammo no apay a dina masarakan. Idi agangay, imbukbokna laeng ti panawenna iti trabahona iti banko.
Nagsennaay ni Mang Brando. Saanna a maawatan -- naulimek laeng, idinto nga awan ti serreg ti ngiwat ni Manang Lilia. Dominante. Dayta laeng met ti saanda a nagkinnaawatan a dua. Ket no nalipunosen ti nangato a purua, nga awanan iti naisarwag a komunikasion, agtungpal iti kas iti nagbanaganda a dua.
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. No la koma ta saan a nagdarasudos idi, ngem nagturay met ngamin ti naganus pay laeng a muging.
Nagalingag. Nagsardengen ti bayakabak. Nagsuyaab. Ngem makaturog kadi no sigagangat ti silaw? Saan la ketdi. Sigurado a saan. Mas lalo pay a saan a makaturog no nalawag ti silaw.
Nasken a riingennna ni Manang Lilia no daytoy ket nakaturogen. Bumulod iti lampshade. Bimmangon. Inlukatna ti ridaw. Apagisu a rumuar idi rumuar met ni Manang Lilia iti siledna, nga adda awitna a lampshade!
“Amangan no dika makaturog no nakaiddep ti silaw, isu nga umayko koma ited daytoy,” kinunana. “Sori, ita laeng ngamin a malagipko,” kinunana a naggarikgik.
Immisem laeng ni Mang Brando. Awatenna koma ti lampshade idi nag-brownout!
Saan a maawatan dagiti pasamak a dumteng iti biag ti tao. Adu dagiti saan a makita iti kasipngetan; ngem lumtuadda dagita a saan a makita babaen kadagiti aramid. Ta nabileg unay ti aramid. Kadayta a kanito, nabaluden ni Manang Lilia kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando.
“I-I’m sorry, Lilia, ngem sika pay laeng ti agikut toy pusok agingga ita…”
“Ibbatannak…ibbatannak kunak…!” Naturay ti nabileg a timek.
Ngem ti bileg ni ayat ti mangiturturongen iti entablado kadayta a kanito. Ammo ni Mang Brando, mariknana, a kayat ni Manang Lilia iti rumuk-at kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando ngem saan a marikna ti lalaki dayta nga iruruk-at babaen iti tignay no di laeng iti balikas. Narway dagiti balikas ti panagkedked ni Manang Lilia; ngem narway met nga agdakiwas dagiti aramid ti Mang Brando. Kasla ketdin nageskrima ti bileg ni balikas ken ti bileg ni aramid. Agpingki dagiti bileg a maparnuay. Idi agangay, naibalat ni balikas, naabak ket inadipenen ni aramid idi nasarakan ni mawaw a bibig ti bibig ni managkedked.
Nupay naggangat manen ti silaw, napaut ti latta ti panaglantip dagiti bibig. Kas iti panaglantip ti tudo ken ti mawaw a daga. Pinagsaipna ti pegges ti darikmat tapno mabukel manen ti kalkalikaguman a karayo. Ti sudi ken imnas kalpasan ti bayakabak, nagtamed iti ulimek a mangimanmando ti amin; ta iti kabigatanna, ti lubong ket kablaawan manen ni Apo Init a nagbaklay iti baro nga agsapa…
Once there was a love/Deeper than any ocean/Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
MAKALAWAS ti napalabas idi sumangpet da Hazel ken Joel kadayta nga agalas-otso iti agsapa. Impusotda ti napaksuyan a bagida iti sofa.
“Apagisu, mamigattayo pay sakayto rumidep.”
“Mapankami iti yan ni papa, mama. Nasayaat no isublimi a dagus ti kotsena ta bareng no ipabulodnanto pay. Adda dita batog a nakaparking.”
“Kukuayon. Gumatangak ita iti baro nga SUV.” Kinuna ni Mang Brando a rumrumuar manipud iti siledda ken mangisimsimpa ti kurbatana. Immulog iti lima pangal nga agdan. Sinabat ni Manang Lilia, sa immagek iti pingping ni Mang Brando ken isu payen iti nangisimpa ti kurbata ken kuelio ti asul a long sleeve.
Nabitattew da Hazel ken Joel. Agmalmalangada ken nakanganga.
“Kayatyo a sawen, papa, mama…” Saan a maibalikas ni Hazel ti kayatna a sawen, ta adda dagiti gundaway a saan a kabaelan ni balikas iti lumtaw ngem saan a maimameg ni aramid. Ni aramid ti aggunay a sandi ni balikas. Isu a pinagdippit laengen ni Hazel dagiti nakatudo a tammudona ken naglibbi a di agkesmay, nagkiyyet ken nakangato dagiti naingpis a kidayna nga umis-sem.
“Ay, naku! Dika man agarte-arte. Dika pay laeng nga artista ania, lauskan!” Kinuna ketdi ni Manang Lilia ket naggiddan a nagkatawa da Joel ken ni Mang Brando.
Siraragsak ni Hazel, a dagiti takiagna ket nagsinsin a nagdisso kadagiti tengnged da Mang Brando ken Manang Lilia sana inarakup ida…
Once there was a love/Deeper than any ocean… @
Saturday, April 30, 2011
Dagiti Di Maus-usar a POV
Ti first person plural, ti second person plural ken third person plural dagiti point of view (POV) dagiti sinurat a saan a maus-usar. Diak maibuksilan dagiti rason no apay a dida maus-usar. Saan nga ammo ni Ilokano iti agusar kadagitoy? Diak mamati. Talaga a diak patien a saan a kabaelan ni Ilokano daytoy a paglaingan. Adda ket paglainganen a di kabaelan ti puli?
Ngem apay ngarud a nakiskisang pay ngem bandos iti inda panagparang dagitoy a POV? Dayta ti diak a maawatan. Dayta ti topiko nga intay pagsasaritaan.
Nakalawlawa ti tay-ak ti panagsuratan. Adu dagiti pagapitan wenno pagpurosan iti suraten. Adu met dagiti panirigan (POV) a manmanao a naadakan, naminsan laeng a naiparang ken adda pay iti saan a pulos a nabaddekan. Ngarud, adda pay laeng dagiti bangkag dagiti suraten a nakatiwangwang laeng wenno agkalkalaegan. No apay a saan nga adakan ken pagpurosan iti bunga ti panunot, saanko a mailadawan iti rason malaksid iti pagarupek a kinaawan iti nangiyusuat wenno nangbusat a nangadak itoy. Awan iti nangirugi a pagtuladan ti sabali. Pagapitan wenno pagpurosan kunatayo, umno la unay, ngem saan pay laeng a nasulaan wenno awan iti nangsula wenno nangiyuna nga agpuros kadagiti bunga. Kasta ti panangipagarupko a gapuna.
Saantayo a lagidawen dagiti bangolan a mannurat itoy a banag; ta ngamin ginaudanda ti bukodda a bilog iti inda panaglayag iti tay-ak ti panagsuratan. Agkurangda kadagiti material iti inda pagadawan kadagitoy a banag. Ngem iti laksid itoy, inkagumaanda pay laeng iti naglayag. Kasta ti kinapingetda a nangpadur-as ti Literatura ni Saluyot. Saan a kas ita a panawen, nga adun dagiti pagadawan nga impaay ti teknolohia. Ket karamanen daytoy topikotayo itoy a sinurat.
Intay man ngarud mangtaldiap manen, ta naiparangtayo idin dagitoy ngem saantayo a diniskas wenno nagiinnadalan.
Ta ania ngamin aya dagitoy?
Unaentayo nga ibuksilan ti 1st Person Plural, a namnaminsan pay laeng a nausar iti literatura Ilokana, segun kenni Reynaldo A. Duque. Awan met iti nadlawko ken nasalawtayo a nagaramat itoy. Malaksid ti dinakamat ni apo Rey Duque.
Ti second person plural ket saan a pulos a nausar wenno saan nga ammo ni Ilokano iti agsurat iti kastoy? Diak patien. Talaga a diak mamati a di kabaelan ni Ilokano iti agsurat iti kastoy a POV. No kabaelanna ti second person singular, di kabaelanna met ti plural? Ania la ketdin, adda ketdin saan a kabaelan ni Ilokano a paglaingan? Ngem dayta laeng a, ta awan iti nangirugi wenno nangiyuna a mangbanabana regget ti sabali wenno mangited iti impluensia a mangputar met iti kabukbukodan.
Ti Third Person Plural? Mabalin nga observer (di ammo a narrator) wenno participant character (maysa kadagiti agbibiag iti sarita) daytoy ngem iti irig ken punto a para iti adu; saan a para iti maymaysa laeng.
Dagitoy ti saan a maus-usar a POV.
Kas kadaytoy 1st Person plural a point of view wenno kangrunaan a timek iti uneg ti sinurat.
Para iti daytoy a partikular, ken/wenno itoy a sinurat, agsaotayo ti maipapan iti literatura.
Ta ania ngamin aya daytoy?
“…eksperimental a sarita iti Iluko.” Kinuna ni Reynaldo A. Duque iti librona a ‘No Agsuratka iti Sarita’ ken mabasa iti panid 79. Kasta iti panangiladawanna.
Nangadaw iti maysa a sarita Iluko wenno kakaisuna a sarita a nakaaramatan iti kastoy a POV. Adtoy man ti maysa paset ti sarita:
“Katibok ti eksamenmi iti dayta a semester idi sumangpet ni Pancho manipud idiay Manila. (Nabayag a nagturposkami iti kolehio ngem namitlo a nagsardengkami nga agadal. Ngamin, no sumarungkar ti nepnep ken bagio, bumaba ti apit ket awanen ti busbosenmi iti eskuela.) Siguro, umay mangala iti abastona, kinunami. Ngem dua, tallo, uppat a lawas iti napalabas ket di met laengen agsubli ni Pancho iti siudad.
“Wenno adda sakitna?” nagatapkami.
Awan. Saan met a sumarsarungkar ti doktor iti balayda. Wenno mapan koma ni Pancho iti ospital.
Naminsan, nalabasannakami ni Pancho nga agtutungtong iti imbornal iti asideg ti balayda. (Kankanayon nga adda iti sentro, iti ummong dagiti kabaddungalanna; rabiin no agawid. Masansan a nabartek.)
“Hi!” linugayannakami ket nagsardeng.
Sinaludsodmi no apay a di pay agsubli idiay Manila.
Immisaem laeng. “Intayon dita,” kinunana ketdi nga intudona ti tianggi ni Nana Paong.
Nagkikinnitakami. Adda la ketdi saritaen daytoy.
Ditoy, inlawlawag ni apo Duque ti kakaisuna a sarita iti Iluko a nangaramat/nagaramat itoy a POV, ti sarita a ‘Casa Fernandez’ a sarita ni Peter La. Julian.
Daydiay “siak” ket nagbalinen a “kami”. Siak – singular. Kami – plural. Isu a maawagan iti First Person Plural Point of View.
Kuna pay ni apo Rey Duque nga uray ni nalatak unay a nobelista, Ayn Rand ket inaramatna met iti nobelana a ‘Fountainhead.’ Ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum.
Idi met pakauna ti 1991 a nabasak daytoy a sarita ni Peter La. Julian, iti maysa a libro. Dimmagasak idi iti Philippine Information Agency iti San Fernando, La Union. Masansan idi a dumagasak dita, ta adu ti mabasa iti libraryda. Dita met nga agtrabaho idi ni Manong Peter La. Julian ken Manong Manuel Diaz. Kalpasan ti pannakabasatayo ti sarita, nagarapaaptayo a makasurat koma iti kasta a POV ngem nagpatingga laeng iti arapaap idinto a duan a dekada ti napalabas.
Iti pagiwarnak ken magasin, saan a kayat ni mannurat E. B. White ta kas kunana, “impression that the stuff was written by a set of identical twins or the members of a tumbling act,” a mabasa iti libro a “The Random House Guide to Good Writing” ni Mitchell Ivers a naipablaak idi 1991. Dayta ti rasonna.
(Agyamanak unay ken ni Manang Chit Quintero ti nalaing a mannurat ken periodista iti Bangued, Abra ta naaddaanak iti kopia itoy a libro.)
Ngem adda ti mangus-usar kadaytoy, maysa ditan ti kolumnista iti ‘The New Yorker’ a ni Lillian Ross.
Isu a kuna ni Mitchell Ivers, “The voice is appropriate when speaking for a group of people who share your views to an audience that similarly share those views. It can, however, sound smug and elitist, and it should be used with caution … the first-person plural is often less impersonal than the third person and less egocentric than the first-person singular.”
Nasken unay ti panagannad ken panangamiris ti topiko ti sarita no maiparbeng met laeng nga isu ti pangaramatan itoy a POV. Ta sakbay nga agsurat, amirisen met a nalaing no maitutop wenno saan ti usaren a POV wenno saan; no daytoy ket komportableka met laeng a mangsurat wenno kayarigam iti mabekbekkel iti inka panagsurat. Maisingasing ngarud iti panangamiris itoy a banag.
Mabasa met iti Wikipedia.Org: “In the first-person-plural point of view, narrators tell the story using "we". That is, no individual speaker is identified; the narrator is a member of a group that acts as a unit. The first-person-plural point of view occurs rarely but can be used effectively, sometimes as a means to increase the concentration on the character or characters the story is about. Examples: William Faulkner in ‘A Rose for Emily’ (Faulkner was an avid experimenter in using unusual points of view - see his ‘Spotted Horses’, told in third person plural), Frederik Pohl in ‘Man Plus’, and more recently, Jeffrey Eugenides in his novel ‘The Virgin Suicides’ and Joshua Ferris in ‘Then We Came to the End’.
Dayta ti mangiparangarang a nabayagen a maus-usar dagitoy a POV.
Napamalangaak pay idi nabasak dayta ‘A Rose for Emily’, iti panid 443-449 iti libro a Fiction 100 An Anthology of Short Stories nga impablaak ti Mcmillan Publishing Company iti New York. Saan laeng a dayta ngayed ti naglaok a POV no di ket immatras pay ti pakabuklan ti sarita. Immuna a naibaga ti pannakatay ni Emily Grierson, sa nadakamat ti pakasaritaanna. Naisabali met saan?
Adda met sarita iti Iluko a nasurat a kastoy. Maymaysa laeng ti naputar a kastoy a sarita iti Iluko, ti sarita a ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina?’ a sarita ni Atty. Benjamin Pascual – immuna a naiparang ti pannakatay ti asawana sa nagatras ken naggibus idi damona a pannakasirpat. Isu a kunaen dagiti komentarista idi nga uray irugim a basaen iti gibusna wenno iti tengnga ti sarita sa igibus iti rugina mabalin latta. Agpada ngamin nga episodic dagiti sarita da Faulkner ken Tata Ben.
Sinurat dagiti singin wenno sumisirko a kuna ni E. B. White ta uray sadino iti pangirugiam a panangbasa – iti rugi, tengnga wenno iti gibus mabalin latta. Agbaliwbaliw met ti POVna – gapu iti pannakailawlawag dagiti pasamak.
Ngem nasken la unay ti panagannad itoy no suraten. Ta komplikado. First Person Plural ti POV, ngem no agidetalie ti maipapan dagiti dadduma pay a tignay ken gunay, ken ti maipapan kadagiti dadduma pay a karakter, singular ti maaramat.
Pinadastayo met iti nangsurat itay nabiit. Tapno matungpalen ti nabayag a panggep – iti duan a dekada. Ken kalpasan iti dua a tawen a napukawtayo no kasano iti agsurat gapu iti pagpukaw iti lagip wenno nagpasugnod ti musa ti panagsuratan, adtoy itan. Adtoy man a nangadawtayo iti maysa a paset ti sarita:
“Eksakpor, compañero! Buenas dias, asta la vista. Addaka iti Purok La Loma! Dita makin-ammianan a purok ti Cubao.” Inellekanmi ni Butirog a kellaat a timmakder, simmungbat ken nangtambotambor pay ti kimmaramba a buksitna babaen kadagiti dakulapna, agsasaruno iti panangkiddayna ti sangaili. Napasig ti tono ti panagsasaona a kunamla no nabayagen a kabaddongalanna ti sangaili. Kadakami a tallo, isu ti kalaingan a sumao. Siguro a ket, gapu ngata, ti nagrarapit a sallapiding dagiti bibigna?
“Ania nga eksakpor nga ibagbagam met?” Tinalliawmi ni Allit a nagrupanget, kinudkodna ti semi-kalbo a buokna. Iparagupmi lattan a dinansa naawatan ti pasakalye ni Butirog. Nalawag a nakitami ti napartak a panangpidut daytoy ti napalanas, manileng ken bassit a kumunig a banag a kas kalukmeg ti tammudo, ngem kasla nakigtot ta nagkuyegyeg pay ken inibbatanna met laeng a dagus sana impunas dagiti kanawan a ramayna iti kanigid a laylayan ti pantalonna idi naamirisna ngata a tumangtangken gayam ken aggangon a lugit ti manok. Imlekkami ta bebbeb met ni daytoy, ti la ket mapidpidutnan ti laglag!”
Manipud dayta iti sarita a napauloan iti ‘Narvacan’ ken saan pay a naipablaak. Ipablaaktayo iti mabiit. Sigurado dayta.
Dayta ‘mi’ (plural a POV) ket nagbaliw – immallatiw -- a napan iti ‘na’ (singular POV) no agidetalie, sa met laeng agsubli met laeng iti plural form. Usigen a nalaing ti ehemplo ti sarita ken ti ehemplo iti sarita a ‘Casa Fernandez’ ni Peter La. Julian, ken ti sarita a ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner.
Nalabit a dayta ti maysa a rason ni E. B. White a nagkunaanna a sinurat ti singin wenno sirkero ti kastoy a POV. Ta agsirkosirko/agalla-allatiw. Isu a rumbeng la unay iti panagannad itoy, no kastoy ti POV ti suraten a sarita, kas iti balakad ni Mitchell Ivers ti Random House iti New York. Makasursurotayo babaen iti idedengngeg kadagiti balakad. Lalo kadagiti bangolan.
Iti met Second Person Plural, awan a pulos ti nangkuti daytoy. No tinto pay Second Person Singular ket nakiskisang pay ngem bandos ti panagparangna, anianto la ketdin iti plural? Isu a saan a nakakaskasdaaw nga awan iti nangadak.
Iti Second Person Singular, agparang daytoy a klase ti POV basta agsurat la ketdi ni Rudy Tabaco iti Sto. Domingo, Ilocos Sur, ta naynay a daytoy ti aramatna a POV kadagiti saritana. Napigket met iti lagip ti sarita ni Clesencio Rambaud a “Inton Kaano Manen nga Agkitata, Liza?” a kastoy met ti POVna.
Kadakami a biang, maysa a naratibo a sarita ti agaramat iti kastoy a sarita. Amin ket naratibo. Awanan iti dayalogo a mabasa. Awan a, ta daydiay laeng narrator ti agsasao ken saan a pulos a sumungbat ti kasasaona agingga gibus ti sarita. Ket no usaren ti plural form, mabalin latta met a, ta kas iti panangawatmi iti pananglawlawag ni Mitchell Ivers, ibagian ti narrator ti adu wenno maysa pay a persona a kapada ti kapanunotan ti narrator wenno agsasao.
Awanan dayalogo a sarita? Adda met a. Naratibo ngarud.
Nabatombalaniak pay idi damo a makabasaak iti kastoy a sarita idi katengngaan ti 1980’s, idi damo nga umatenderak iti kombension ti GUMIL sadiay Suso Beach. Ti sarita ni Manong Manuel Diaz. Saritana iti English ken nailibro.
Ngem ti kapintasan amin kaniak a naratibo a sarita (awan a pulos ti dayalogona) ket ti sarita ni Daniel Orozco a napauloan iti ‘Orientation’, a nabasak idi 2006. Manipud daytoy iti libro a nakaurnongan dagiti sarita a ‘The Best American Short Stories 1995’ ken inedit ni Jane Smiley; koleksion dagiti duapulo a napili a sarita manipud iti ginasgasut a naipablaak a sarita kadagiti magasin ken periodicals iti USA ken Canada.
Ngem itoy a sarita ni Daniel Orozco, nagtipon ken nagtibnok ti Second Person Singular ken Second Person Plural. Isu a kunami a mabalin a pagtipunen wenno pulpulosen segun iti topiko nga iparang iti sarita. Itoy a sarita ni Daniel Orozco ket orihinal a naipablaak iti ‘The Seattle Review’, ipalpalawag ti ispiker ti pakabuklan ti sibubukel nga opisina, dagiti empleado no ania ti kababalinda, ti bossda, no ania ti maiparit ken mapalubosan nga aramiden ken dadduma pay; orientation daytoy para iti agdadamo nga empleado iti maysa nga opisina. Kastoy man ti inadawtayo nga umuna a paset ti sarita ni Daniel Orozco, a pakabasaan ti nagtipon a POV:
“THOSE ARE THE OFFICES and these are the cubicles. That’s my cubicle there, and this is your cubicle. This is your phone. Never answer your phone. Let the Voicemail System answer it. This is your Voicemail System Manual. There are no personal phone calls allowed. We do, however, allow for emergencies. If you must take an emergency phone call, ask your supervisor first. If you can’t find your supervisor, ask Phillip Spiers, who sits over there. He’ll check with Clarissa Nicks, who sits over there. If you make an emergency phone call without asking, you may be let go.”
Dayta man ti makapaisem ken makapalibbi a rugi ti sarita ni Daniel Orozco.
Makaguyogoy ken makaaring; isu a no aglaladut ti isip, yiladko manen iti mangbasa kadaytoy ket sumanikarton ti nagsamsammuyeng a gaganaygayan!
Madlaw kadaytoy a sarita a naglaok ti singular ken plural. Isu a kunami, nga agdependen daytoy iti topiko ti sarita nga iparang. Adda ti pakaaramatan ti singular, ti plural wenno isuda a dua.
Iti third person plural, iti makunami, dependen daytoy no subjective wenno objective. Kas met kadagiti dua nga immuna a POV, adda ti posibilidad a pannakaaramat daytoy iti napulpulos ken naglaok.
Maadakan koma dagitoy iti Literatura Ilokana.
No maminsan, ti regget a panageksperimento kadagiti suraten ket maysa met a naisangsangayan iti benneg ti creative writing. Kaiyariganna iti mangbaddek iti lugar a dipay pulos nabaddekan. Ket dayta nga ibabaddek, maysa a karit iti kabaelan iti asinoman a mangpadas itoy a paglaingan. Maysa nga adbenturero – naisangsangayan nga adbentura a dinto pulos a magatadan.
Kas maysa nga agessem iti literatura, maysa met a dana iti mangtalunton kadagiti saan pay a naadakan nga isu iti ibudak a nagapuanan. Agpasurongtay koma itoy a tay-ak a sipipinget ken agtultuloy iti panagtakuat kadagiti banag a mangnayon iti ammo ken kabaelan…@