text:
KAMALIG
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
NI JAIME AGPALO, JR.
(for column) DUYOG ITI SINGASING
TAWID NEWS MAGASIN
Padasentayo man met a taldiapan dagiti kansion-Pangalatok. Ti kansion dagiti Pangasinense. Ti kansion a kas maysa met a sanga ti literatura. Ta daniw met dagiti kansion a naikkan iti nota.
Ti intension daytoy a sinurat ket ti panangsirip ti linaon ken kaipapanan dagiti kansion iti bukodko nga interpretasion ken bukodko a patarus.
TI KANSION-PANGALATOK:
Natakuatan a dagiti lyrics wenno liriko dagiti kansion-Pangalatok ket idioms. Dagiti balikas ken uni dagitoy ket saan nga agsina--- a kayatko a sawen ket saan a kumpleto no daytoy no isao/idaniw laeng. Nasken a kantaen.
Adda daydiay sabali a rikna a sumamay a saan a matubngar a nasken a kantaen a saan ket a daniwen wenno isao laeng.
TAMBAYO – ti pangawag kadagiti ayug, lallay, rima wenno game song a pangay-ayo kadagiti ubbing wenno kadagiti maladaga tapno maturogda wenno agtungpal kadagiti nagannak.
Kurok, kurok, Manok
Kurok, kurok, manok
Masakbay ka pan ompokok
Ta talaranan yay libot
Libot ya sipok-sipok
Nakandilay tanos
Nanta kokoy galos
Ti Bukodko a patarus. Saanak a nalaing iti Pangalatok. Balet, daiset labat, Ket babaen ti tulong dagiti diksionari ken ni kaingungot, ti patarus ket napasamak.
Patarus iti Iluko:
Kurok, kurok, manok
“Maykan ket sapaem
Ti agbuya iti prosesion
Prosesion a dinsa aggibus
Dagiti kandela nga umag-agus
Ken binagkal iti bulong-saba
Daytoy ket maysa a positibo a banag nga awis no di man ket mandar wenno bilin iti/kadagiti ubbing iti langalang.
Anansata, positibo kunatayo, ngarud, adtoy met ti negatibo a partena:
Diman ama’d kaingetay dalan
Limmabat so ason alay kasubegan
Lapud siglat to et intangal toy ogaw
Imbalik ton tampol to linayman
Patarus iti Iluko:
‘Diay, ama, kakipeten a dalan
Agur-uray aso a kasubegan
Iti kinapartakna a sumikbab
Timmaray a paspas ti ubing
Itoy a parang, makita a dua a banag ti approach wenno ayab dagiti Pangalatok kadagiti ubbing, ti positibo ken ti negatibo.
ADTOY MET TI KANSION-KOMIS.
Komis kunada ti agaw-awir. Isu a mankukomisak natan,
no kunana, agaw-awir. Kadagiti sutil nga Ilokano a makaawat bassit iti Pangalatok, kunada met nga isutil: “A, komisionerka gayam!” Komision—komisioner.
Buabo, katatbo
Napelag so anak mi
Manbayar ka sanlibo
Patarus iti Iluko:
Buabo, a buabo
Natinnagmo ‘toy anakko
Agbayadkat’ sangaribu!
Napintas ti kanta a kas maysa a ballaag iti panagannad iti panagaw-awir. Lalo no ti komisioner ket saan nga isu iti akin-anak. No matnag ti ubing, agbayadka iti sangaribu—a kayatna a sawen, agbayadka iti nangina.
KANSION PARA ITI UBING A BABAI:
Kem, kem, kemakem
Say agik masansanting
Kaparpara na Birhen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagpintasen
Karuprupa ti Birhen
Ti kinapintas ti anak a babai ditoy ket maikompara iti Nainlangitan a Birhen. Karuprupa ti Birhen. Kas kapintas ni Birhen Maria.
Kadatayo nga Ilokano, kunatayo met nga ibaga: Simmantamaria a rupa.
PARA MET ITI UBING A LALAKI:
Kem, kem, kemakem
Say agik mareereen
Pa pakaney kanen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagsingpeten
Pakanentay ‘ti kankanen*
Kankanen---ket general term ti ania man a kita ti makan a kas iti tinapay ken kadagiti naaramid manipud iti diket ken dadduma pay.
Daytoy a kansion ket adda gayam gungguna dagiti nasingpet. Ket wen a, saan laeng nga iti material a banag, no dipay ket ti mental ken spiritual. Ti kansion ditoy ket ipasimudaagna iti panagsingpet dagiti ubbing tapno maited kadakuada ti gungguna. Siguro, dagiti saan a nasingpet wenno welwel ken bangad nga ubbing ket awan ti gunggunada.
PANAGBILANG:
Isa, dua, bibingka*
Talo, apat, patopat
Lima, anem, intemtem
Pito, walo , ampetang-petang ya puto
Patarus iti Iluko:
Maysa, dua, bibingka
Tallo, uppat, patopat
Lima innem, intemtem
Pito, walo napudot a puto
Itoy a kansion, mabasa nga agar-aramat met ti pinaababa a balikas dagiti Pangalatok. Ngamin ti duwa—ket duwara ken ti apat ket apatira, limara, kdp…
Ngem nalawag a panangisuro iti anak nga agbilang ti panggep tri kansion a kas met laeng kadatayo nga Ilokano iti bersiontayo.
KANSION DAGITI UBBING:
Walay manok kon pugo
Sasaliwen da lay walo
Agko iter na walo
Ta maong ya manluto.
Walay manok kon sikling
Sasaliwen da lay binting
Agko iter na binting
Ta maong ya manpising
Patarus iti Iluko:
Adda tarakenko a pugo
Gatgatangenda iti walo (piso)
Ngem diak nga ited iti walo
Ta nalaing nga agluto
Adda tarakenko a tukling
Gatgatangenda ‘ti binting
Ngem diak ited ‘ti binting
Ta nalaing nga agdinengdeng
Panangipateg. Panagayat. Panangilala ti kayat a sawen daytoy a kansion, nga awan iti katukadna a kuarta.
No maminsan ngamin, lalo iti agdama, matukadan ti pirak ti ayat wenno panangipateg. Ngem daytoy a kansion, isursurona dagiti ubbing a ti ayat ken pammateg ket awan iti katukadna a pirak.
KANSION PARA ITI BALASANG:
Rosing*
Siopa may walad tagey na torre?
Si Rosing na amputi-puti
Siopa may labay na manserserbi
Si Berting ya maong na laki
Patarus iti Iluko:
Asino ‘diay adda iti torre
Ni Rosing a nakapudpudaw (kapipintasan)
Asino ‘diay kayatna nga agserbi
Ni Berting a kagapuan
TI ROSING ditoy ket general term para kadagiti amin a babbalasang; a katukad ni MANANG BIDAY kadagiti Ilokano, ni NENENG kadagiti Tagalog, INDAY kadagiti Bisaya. Kadagiti nalatak a mannurat iti lubong, dagitoy met ti nagan ti babai kadakuada: Ni Spencer ket Stella; ni Wordsworth ket Lucy; ni Alan Poe ket Annabel; ken ni Shakespeare ket Lenore.
KANSION NI MANONG BARO KEN NI ROSING:
Akar ak lan akar
Ed arawi lan dalan
Katanga tangay ko et
Abong ya sinalming
Balitok so takayan
Samporadoy dingding
Bangon ka pa agi, Rosing
Ta wadia ak lan pinabli
Patarus iti Iluko:
Nagnagnagak a nagnagna
Iti adayo a lugar
Ket nakitak ‘toy balayyo
Sarming a balay
Balitok nga agdan
Samporado a maris diding
Bumangonka koman, Ading Rosing
Ta adtoyakon nga agay-ayat kenka
Mabalin met a pammasungad iti tapat (harana) daytoy a kansion. Ta iti panagpasiar ti baro iti rabii ket ririingenna ni Rosing, saan?
Nadayaw ti lalaki ditoy. Sobra a dayaw wenno hyper a panagdayawna iti nasangpetanna. Iti ngamin ugali no maminsan ket nasken ti hyper a panagdayaw a panangitayok ti isem kadagiti dayawen. Sagad hanggang buto, kuna dagiti Anggalog.
KANSION A PARA TAPAT:
Maminsad san agew ya agtaka nanengneng
Sakiten toy olok lupoken toy pokel
Ganaganay kanen ko mansisimentod pagew
Inumen kon danum manbuknol ed beklew
No wala ni panangasim sambot mon subegan
Ganaganay remedyo walad saduan limam
Patarus iti Iluko:
Maminsan la nga a dika makita
Agsakit toy ulok, tumulang a sakit
Ultimo a kanek ket semento iti barukong
Ti inumek a danum sullat ti karabukob
No adda pay asim ken panangilalam
Ti ultimo a remedio adda iti imam
Makita manen ditoy ti sobra a panangiladawan para iti sobra a panagayat. Ketdi saan laeng a ni Pangalatok ti agaramat iti kastoy no dipay ket ni Ilokano ken ni Anggalog.
NO NAPAAY KEN AYAT NI MANONG BARO:
No onya lan onya
Mabetbet ya inuman koy lua
Ta pagew ngalngalin ombetag
Ed irap iran mansasabid siak
Masamit ko nin kaney
Samal ya mangekal na bilay
Nan say manbilay ak
Ed sankabalgan na irap
Patarus iti Iluko:
No kastoy la a kastoy
A kanayon nga inumek ‘toy luak
Ket bumtaken ‘toy barukong
Iti rigat a dumdumteng
Kaykayatko laengen iti uminom
Iti samal a makapatay
Ngem ti agbiagak
Iti nakaro a rigat
Ansakit met, amigo! Ania ket ti sakitnan, g’yem! Sabagay, daytoy a kansion ket ipaneknekna la unay iti kinapudno ni manong baro ken ni Rosing. Ta kaykayatna payen iti agsamal ngem ti agbiag. Ehemn, kitaem man la ti ayat ania?
DI MAPAGPIARAN A MANONG BARO:
Matila yan nunot
Isip ya magamgam
Agka napampian
Iner a la ra may
Samit day salitam
Angaro kay duara
Saksakey ka ya laman
Patarus iti Iluko:
Nalastog a nakem
Isip a nagamgam
Dika mapagpiaran
Yannan ti sam-it
Dagiti sapatam
Nagayatkat’ dua
Uray maymaysat’ bagim
Ne, ket adda met a ti translation ni King of Pangasinense and Ilokano Music, Bobby Gutierez:
Nawayway a panunot
Isip a nagamgam
Ulbodka a lalaki
Dika mapagpiaran
Ayandan dagiti karim
Ken sapatam
Nagayat dua
Ket siakon ‘tay binaybay-am
Narigat ti translation no kamatem dagiti nota. Isu a sinurot no apo Bobby ti nawaya (free) a translation.
NAAPPUT NI MANONG BARO:
Nen karomay ngarem
Apalabas ta ka
Ibam si inarom
Paypayongan to ka
Samar kini Agi
Kuan kon nansalita
Intuwek moy lupam
Tan agmo la intangwa
Iluko translation:
Di naminsan a malem
A napalabaska
Kaduam ni ay-ayatem
Paypayongannaka
Dumagaskay pay
Kunak nga imbaga
Indumogmot’ rupam
Ket dinak payen tinaliaw
Iti maudi a linia, ket kuna ni apo Bobby Gutierez: Ket siakon ‘tay binaybay-am.
KANSION PARA ITI PADI:
Lig, lig, ligari
Atombay abong na pari
Pakinsi kinsiam mi
Pana napan mi bii
Bii ya amputi-puti
Ya asawaen nen Berto naani
(Iluko translation)
Lig, lig, ligari
Natumban balay ti padi
A pangsapsapulanmi
Ti napudaw a babai
Nga asawaento ni Berto
No madamdama
Maysa nga inaangaw wenno pagraragsakan a kansion-Pangalatok daytoy. Ket adtoy met ti bersion dagiti taga-Sual:
Walay bakak ya kapon
Ambalanga tan malokon
Batik lan batik
Nakar toy San Isidro
“Erel yo, erel yo” kuanen pare
“Andi, andi” kuanen tiniente
Imakalar toy batik
Obet toy manpaparitpit
Iluko translation:
Adda bakak a kapon
Nalabaga ken masikog
Taray a taray
Nakadon San Isidro
“Tiliwenyo, tiliwenyo!” kuna ni apo padi
“Saan, saan!” kuna met ni tiniente
Lalo a timmaray a timmaray
Ket ubetna ti pumanerper
KASAR MET
Ay, Rosing apiger mo
Ta mankasal ka la no Sabado
Abeten kay musiko
Musikon manlapud Baguio
(Iluko free translation)
Ay, Rosing agan-annadka
Ta makikasarkanton no Sabado
Tuntonennakanto ti musiko
Musiko nga aggaput’ Baguio
Ken dadduma pay, kailian, ken dadduma pay. Adu pay dagiti nasagangko.
Idi inadal ken inamirisko ti Epiko dagiti Ifugao a “Hudhud ni Aliguyon” nasagangko nga adu met gayam dagiti Iluko a balikas iti lengguahe dagiti Ifugao! (Sumarunonto a dasar, apo.)
Daytoy ti mangipaneknek nga agaasideg la unay ti lenguahe ditoy pagilian.
Saan laeng nga Ifugao ti yan ti laok nga Iluko, no di ket ti Cebu. Ti balikas nga agturay ket agpada ti kayat a sawen iti Iluko ken Cebu. Ti agamang, iti Bicol ket isu met laeng ti agamang ni Ilokano ken adu pay.
Itoy a sinurat, adtoy met dagiti nasagangtayo nga Iluko a balikas nga isu met laeng iti Pangalatok. (Ilaksidtayon dagiti bilang):
1) subeg
2) intemtem (impapudot, indalangiding, indadang, indalamadam, kdp.)
3) pugo
4) binting
5) serbi
6) torre
7) balitok
8) bangon
9) sarming
10) samporado ( chocolate brown)
11) diding
12) danum
13) remedio
14) gamgam
Ken adu pay ngata no yat-atiddog ti adalen.
Nabatad ngarud iti kinaadda ti relasion ti lenguahe ni Pangalatok ken ni lenguahe ni Ilokano.
Wen met a, ta maymaysa ngarud ti puonda ti Astronesia wenno Malayo-Polinesian.
Malaksdi kadagiti kadaanan a papolar a folks song a kas iti Walay Manok kon Taras ken ti Pito-pito Combibi, kaadduan kadagiti kabaruanan a kansion Pangalatok ket adda ti bersion ni Bobby Gutierrez.
Ti kansion Pangalatok ket kaadduan a maprodius sadiay estasion ti radio a DZRI iti Dagupan City. Nagtrabaho ditoy ni apo Gutierrez, segun ken ni Reggie Castillano. Ni apo Reggie ket nagtrabaho met a kas spinner iti DZRI ken kaduana ni apo Gutierrez. Nagkuyog met la da apo Bobby ken ni apo Reggie idi agangay a napan iti Mt. Province Broadcasting Corporation wenno DZWT iti Baguio City. Ni apo Bobby ti kaunaan a nangawis kaniak nga agsurat iti radio idi arintaposen ti 1980’s. Pinagsuratnak iti BUKANEGAN. (Nakaposte iti sample iti Iluko.com). Lima laeng ti nalagipko a naisubmitarko. 1992 idi, binagtin ni Amor Cabaccang ti makinilia ken saggaysa a ream nga onion skin ken carbon paper ken ni Reggie Castillano ket immayda iti dagusko, ket pinilitda nga agsuratak iti radio. Ket immikkatak iti trabahok iti Regga Transport Corporation ket nagbalinak nga scripwriter, copywriter keen translator ti MPBC-DZWT agingga 1997.
Dagitoy ngarud dagiti kansion dagiti Pangalatok, kailian. Adda ti koneksion wenno relasionda iti Iluko.
Ket siempre, saan a kumpleto ti panagadal no di dakamaten ti kansion a paborito ti amin, ti NALINAK LAY LAY LABI
(Intro)
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay…
I.
Malinak lay labi, oras lay mareen
Makalkalnay dagem, katikep so linaew
Samit day kugipko, binangonankon tampol
Lapud say limgasmo, sikan-sikay amamaywen ,
II.
Lalo la bilay, sika lay manengneng
Napunas lan amin, so ermen ya agbibiten
No nanunotanko lay samit day ugalim
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay
(Repeat II)
Patarus iti Iluko:
(Intro)
Dikanton malipatan, uray mauyosen toy biag…
I.
Nalinak rabii, oras naulimek
Natalna ti angin, nagbukar linnaaw
Sam-it tagainepko, a nakabaringkuasak
Gapu ta pintasmo, a sika lat' parparmatak
II.
Lalon a biagko, no sikat' mabuybuyak
Napunas aminen ti liday a bakbaklayen
No malaglagipko ti sam-it ti ugalim
Dikanton malipatan uray mauyosen toy biag
(Repeat II)
Iti sumaruno, adalentayo ti bukodtayo a kankansion…##
Sunday, February 20, 2005
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
KAMALIG
Thursday, February 17, 2005
Daniw-Amianan iti Radio?
KAMALIG
Ti Radio a kas Behikulo iti Panagsaknap ti Daniw-Amianan
JM Agpalo, Jr.
Tawid News Magasin
“Puwede kaya natin gamitin ang radyo? Hindi lang Tagalog, English at Iluko, kundi pati na rin ang ibat-ibang lenguahe ng Hilagang Luzon. Bigyan mo nga ako ng aydea…” Daytoy ti inyarungaing ni Francis “Butch” Macansantos, coordinator for Cordillera Administrative Region, National Commission for the Culture and the Arts. Dinawat ni apo Macansantos ti opinionko.
“Para sa Daniw-Amianan? Bakit hindi?” Insungbatko a dagus.
Imbagana ti pannakariing koma ti Bukanegan. Ti pannakaibasa dagiti daniw-amianan a kas iti Iluko, Nabaloi, Pangasinense, Kankanaey, Bolinawon, Kalanguya ken dadduma pay.
(Iti kaudian ngamin a Poetry Reading a napasamak idiay UP Baguio, saan laeng a Tagalog ken English ti naibasa no dipay ket Iluko, Pangasinense, Kankanaey, Bolinawon, Zambal, Kalanguya, ken Nabaloi iti tema a PANAGSUBLI. Panagsubli iti bukod a dila.)
Imbagak a napasamaken dayta. Saan laeng nga iti Baguio no di pay ket iti Pangasinan, La Union ken Ilocos Sur. Ngem naisardeng laeng gapu iti “pannakaisakripisio dagiti mannaniw.” No adda ti sukat ti plete ken kopunban ni mannaniw, posible nga agbanag a narangpaya. Ngem no awan, amangan no agunget manen daydi Jose “Pepot” Ilagan.
“Lukdityo, diyo met ibaba unay a ti katatao dagiti mannurat nga Ilokano. Propesional met dagiti mannurat. Karbenganda met a mabayadan dagiti putarda a a kas maysa a propesional.” Daytoy ti balakad daydi Pepot kadakami (kaduak daydi Bagnos Cudiama). Kaadduanna ngamin iti pikpik laeng ti sukat ti translation idi daydi apo Bagnos. Ngem idi binuangaymi B & J Iluko Writings and Translation Services, awanen iti libre.
Sadiay La Union, kastoy met laeng iti imbalakadko kadagiti grupo dagiti agtutubo a mannaniw iti La Union, Pangasinan kern Ilocos Sur iti programada iti radio. Agasem met daytan, naglatak ti programa a pannakaibasa dagiti daniw-amianan, isu a nagadu ti sponsors ti programa. Napaliiw pay dagitoy a mannaniw a saan a mapan iti estasion ti radio dagiti donasion iti programa no di ket iti store ti sumagmamano nga empleado ti estasion. Siiimatang pay dagitoy a mannaniw. Idinto ta uray koma la sukat ti plete wenno bayad ti maysa a kopunban ti maited met ti radio kadakuada.
“Lukdityo, diyo met ibaba unay a ti katatao dagiti mannurat nga Ilokano. Propesional met dagiti mannurat. Karbenganyo met a ti mabayadan…!” Imbalakadko kadagitoy a mannaniw. Kalpasan iti makalawas, naisardengen ti programada.
Kaasi met dagitoy nga agtutubo. Maayabanda nga agdaniw kadagiti parambak, a kas iti piesta iti ili wenno barangay ngem awan iti awatenda. Di man la masukatan ti pleteda.
Saan a kuestion ditoy ti bayad. Awan ti agpabayad no talaga nga awan ti pagbayad. Ngem no makita a maar-aramat laeng dagiti mannurat para iti bukod nga interest dagiti sumagmamano, sabalin a saritaan daytoy a banag.
Kadagiti Poetry Reading a dinar-ayak, nagbayadda iti PhP 2000.00-2500.00, naikkat payen ti withholding tax. Di rumbeng a mabayadan met dagiti agdaniw ken panelist iti radio, saan? No bukodda ti pagpleteda mapan iti estasion, lalo ket rabii, sinno ngarud ti mayat? Laloket naglam-ek ditoy Baguio iti rabii? Wenno saan met ket panagtutudo?
Pakpakauna iti katengngaan ti 1980’s idi kiniddaw ni Manong Bobby Gutierrez, ti King of Ilocano Songs nga agsuratak iti Bukanegan. Isuna ti direktor itoy a programa. Mai-dubbing iti Mt. Province Broadcasting Corporation ken maipatangatang kadagiti dadakkel a radio station iti Northern Luzon a kas iti DZEA, Laoag City; DZNS, Vigan, Ilocos Sur; DZPA, Bangued Abra; DZWT, Baguio City; DWRB, Bayombong Nueva Vizcaya; DZCB, Tuguegarao; ken dua pay nga estasion iti radio iti Alaminos, Pangasinan ken iti Isabela. Pinadaspadasko met. Sumagmamano laeng. (Basaen iti Iluko.com, Bukanegan ti ehemplo a sinuratko, ken naipatangatang met la daytoy kadagiti nasao a radio)
Arintapusen ti 1980’s idi inrengreng manen ni Lito Pizarro, ti simmukat a nangidirek ti Bukanegan idi inatake iti sakit ni Manong Bobby. Tulongak kano ni Amor Cabaccang. Nagsuratak ngem nabattaway. Ti dakkel a ginggined idi 1990 ti nangpasardeng kaniak nga agsurat. Nagnaedkami a sangapamilia sadiay Sual, Pangasinan.
Nagsubliak nga agsurat iti radyo. Full time (1991-1997). Ngem awanen ti Bukanegan. Ketdi, insingasingko iti kinaadda ti programa a maipatangatang dagiti daniw. Nagaramidak iti adu a daniw, ken nagusarak iti adu nga alias. Nalatak daydi a programa, ken adu ti nagaramid ken nangipatulod iti daniwda.
Kalpasan ti reorganisassion ti korporasion, ken pannakabaliw ti saadenmi a kas empleado, ken pannakaikkat dagiti benepisio a rumbeng nga awatenmi, insardengkon ti nagsurat iti daniw. In-nut met a natay ti programa nupay masukansukat ti naghost.
Ti saludsod ket epektibo kadi ti radio a kas behikulo ti dur-as ti daniw-amianan?
Saan laeng nga epektibo no dipay ket napakaepektibo.
Kinapudnona, ket sakbay nga inaramid ni Peter La. Julian a librona a napauluan iti Come Again Stranger/Umayka Manen Ganggannaet, dagiti dandaniwna iti English ken Iluko, ket immuna a rinabii a naibasa iti estasion iti radio.
Kuna ti coordinator a tumulong ti NCCA a mangited iti pinansial.
Ket dagitoy dagiti sangoen a paggastosan:
1) ti estasion ti radio ---
a) ta posible a block time ti maaramid. Bayadan dayta nga oras. Medo nakipet laeng daytoy a sistema, ta agparang a maysa laeng nga estasion ti pakadengngegan ti programa. Nagastos pay.
b) no ti radio a serken a maitulag nga agbalin ti programa a kas regular a programa iti radio, napinpintas. Ken napinpintas pay no mailako ti programa kadagiti affiliates ken kaalliado ti estasion nga estasion ti radio. Nalawlawan no kuan ti sakupen ti programa. Dua kadagiti estasion ti radio iti iti Baguio iti agprodprodius kadagiti programa nga ilakoda kadagiti kaaliadoda/affiliates a kas iti drama ken dadduma pay a pormat. Ti DZWX a maiwaras/mailako kadagiti amin a bombo radio stations iti Amianan a Luzon, ken ti Mt. Province Broadcasting Corporation a suplayer ti drama ken dadduma pay a programa kadagiti dinakamatko a radio stations. No daytoy ti mapasamak, sakupenna aminen a probinsia iti amianan. Makunan a napakaepektibon ti radio a kas behikulo iti dur-as ti daniw-amianan.
2) masapul met a masukatan ti pagplete dagiti umay agdaniw ken dagiti panelist
a) uray pagtaksi laeng met a mapan ken agawid
b) dika makaawis iti agdaniw/agpanelist iti poetry reading no dida
mabayadan, lalo ket siertoek a rabii ti maited nga slot ta daytoy laeng a kanito iti nawaya nga ere kadagiti estasion
c) napasamak iti lokal a telebision ti poetry reading ngem gapu iti kinaawan ti sukat ti bannog dagiti mannurat ken panelist, narigatda nga agawis ket naisardeng ti programa (dimmar-ayak met naminsan, nagnagnaak a napan, nagnagnaak pay a nagawid)
d) uray rabii ti ere wenno pannakaipatangatang ti programa, napinpintas pay ta ad-adu iti dumngeg. Makumikom dagiti tao iti aldaw, ken agawen ti telebision. Iti rabii a kaniton ti pannaturog, dumngeg nga umuna dagiti tao iti radio sakbay a maturogda, lalo no kalpasan a maipatangatang ti daniw ket adda ti makiddaw a kankansion-Ilokano.
3) ken dadduma pay a paggastosan iti (materials ken dadduma pay)
Dadduma pay a pakarikutan:
a) nasken ti panangadal nga umuna kadagiti posible ken rumbeng a mapasamak
b) nasken iti pannakapaadda iti target a panawen ken budget dayta a panawen.
No innem a bulan nga ere wenno makatawen, masapul nga addan dagitoy a
sidadaan sakbay a rugian ti programa
c) saan a dagiti laeng mannurat ti maawis no dipay ket amin: estudiante,
titser ken amin-amin. ###


c: text/html

text:
Ensima
Ti ensima ( /ˈɛnzaɪmz/) ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula nga akinrebbeng para kadagiti rinibu a kimiko a panagibalbaliw a mangtalinaay iti biag.[1][2] Dagitoy ket nakaro a managpili a katalisis, a nasayaat a mangpapardas ti gatad ken ti pannkaisangayan kadagiti metaboliko a reaksion, manipud iti panagkalpa iti makan aginggana iti sintesis iti DNA. Kaaduan kadagiti ensima ken dagiti protina, urayno adda met dagiti kataliktika molekula ti RNA a nainagananen. Dagiti ensima ket mangampon iti maysa a naisangayan a tallo a dimension nga estruktura, ken mabalin mangiyannong ti organiko (kas la iti biotin) ken dagiti inorganiko (kas ti iono ti magnesio) a cofactor tapno makatulong iti katalisis.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Smith AL (Ed) (1997). Oxford a diksinario iti biokimika ken molekular a biolohia. Oxford [Oxfordshire]: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-854768-4.
- ^ Grisham, Charles M; Reginald, Garrett H (1999). Biokimika. Philadelphia: Saunders College Pub. pp. 426–7. ISBN 0-03-022318-0.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Dagiti ensima iti Wikimedia Commons
- Estruktura/Annong dagiti Ensima

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1967
Ti 1967 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 20 – Nicole Kidman, naiyanak idiay Amerika nga Australiana nga aktres
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 23 – Philip Seymour Hoffman, Amerikano nga aktor (pimmusay 2014)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 11 – Sung Jae-ki, Koreano nga aktibista (pimmusay 2013)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 28 – Julia Roberts, Amerikana nga aktres
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 13 – Jamie Foxx, Aprikano-Amerikano nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 10 – Spencer Tracy, Amerikano nga aktor (naipasngay 1900)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 5
- Vivien Leigh, Briton nga aktres (naipasngay 1913)
- Robert Nighthawk, Amerikano a musikero (naipasngay 1909)


text:
Juneau, Alaska
Ti Siudad ken Burgos ti Juneau /ˈdʒuːnoʊ/ (Tlingit: Dzánti K'ihéeni [ˈtsántʰì kʼìˈhíːnì]) ket isu ti kapitolio a siudad ti Alaska. Daytoy ket naikaykaysa a munisipalidad a mabirukan idiay Kanal Gastineau idiay Abagatan a daya nga Alaska ken isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos babaen ti kalawa. Daytoy ket isun ti kapitolio ti Alaska manipud idi 1906, idi ti gobierno iti dati a Distrito ti Alaska ket naiyalis manipud idiay Sitka a kas inbilin babaen ti Kongreso ti Estados Unidos isi 1900. Ti munisipalidad ket naipagkaykaysa idi Hulio 1, 1970, idi ti siudad ti Juneau ket naitipon iti siudad ti Douglas ken ti kaarubayan ti Kalatakan a Burgos ti Juneau tapno mangporma ti agdama a balay ti pagturayan ti munisipalidad.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Miller, Marian (9 Hunio 1997). "An Outline History of Juneau Municipal Government". City and Borough of Juneau. Naala idi 3 Mayo 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Juneau, Alaska iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Juneau, Alaska manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Kitaen ti Juneau, Alaska iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Siudad ken Burgos ti Juneau


text:
Pagtagilakuan
Ti pagtagilakuan ket maysa kadagiti nadumaduma a sistema, patakder, pamay-an, sosial a pannakibiang ken dagiti inpraestruktura a pakisinnukatan dagiti partido. Bayat a dagiti partido ket mabalinda ti makisinnukat kadagiti tagilako ken dagiti serbisio babaen ti pannakisinnukat, kaaduan kadagiti pagtagilakuan ket agtaltalekda kadagiti aglaklako a mangidatdaton kadagiti tagilako wenno dagiti serbisio (mairaman ti panag-obra) tapno makisinnukat ti kuarta manipud kadagiti aggatgatang. Mabalin a makunkuna a ti pagtagilakuan ket ti pakaikeddengan ti proseso dagiti presio dagiti tagilako ken dagiti serbisio.
Tapno kompetitibo ti pagtagilakuan, nasken nga adda dagiti ad-adu ngem maysa a gumatgatang weno aglaklako. Naisingasingen a ti dua a tao ket mabalinda ti makisinnukat, ngem nasken ti saan a basbassit ngem tallo a tattao tapno mabalin ti maysa a pagtagilakuan, tapno adda met kompetision iti saan a basbassit ngem maysa kadagiti dua a bangirna.[1] Nupay kasta, dagiti kompetetibo a pagtagilakuan, a kas maawatan iti pormal nga ekonomiko a teoria, ket agtaltalek kadagiti dakdakkel a bilang dagiti aggatgatang ken aglaklako. Ti pagtagilakuan nga addaan iti maymaysa nga aglaklako ken dagiti adu a gumatgatang ket panagibukbukod. Ti pagtagilakuan nga addaan iti maymaysa a gumatgatang ken dagiti adu nga aglaklako ket monopsonio.
Dagiti pagtagilakuan ket mabalin nga agdumaduma iti porma, gantingan (tomo ken heograpiko a gay-at), lokasion, ken kita dagiti makibinglay, ken dagiti pay kita ti tagilako ken dagiti serbisio a maisukat.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sullivan, arthur; Steven M. Sheffrin (2003). Economics: Principles in action. Upper Saddle River, New Jersey 07458: Pearson Prentice Hall. p. 28. ISBN 0-13-063085-3. Ti dakamat ket agus-usar ti nasukatanen a parametro ti
|coauthors=(tulong)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pagtagilakuan iti Wikimedia Commons


text:
Eddie Murphy
Edward Regan "Eddie" Murphy (naiyanak idi Abril 3, 1961)[2] ket Amerikano a komediante, aktor, mannurat, kumakanta, ken produser. Dagiti nailaklako manipud kadagiti pelikula ni Murphy ket mangaramid kaniana iti maika-5 kadagiti kaaduan iti nailaklako nga aktor idiay Estados Unidos.[3][4] Isu ket kankanayon nga agpabpabuya a kameng iti Saturday Night Live manipud idi 1980 aginggana idi 1984.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Murphy, Edmonds splitting up". United Press International. Enero 16, 2008. Naala idi Hunio 5, 2013.
- ^ "Eddie Murphy Biography (1961–)". Filmreference.com. Naala idi Agosto 29, 2010.
- ^ "Eddie Murphy". Boxofficemojo.com. Naala idi Marso 8, 2015.
- ^ "People Index". Box Office Mojo. Naala idi Marso 31, 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Eddie Murphy iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig kenni Eddie Murphy iti Wikimedia Commons


text:
Annapolis, Maryland
Ti Annapolis (/əˈnæpəlɨs/) ket isu ti kapitolio ti Estado ti Maryland, ken ti pay tugaw ti kondado ti Kondado ti Anne Arundel. Daytoy ket mabirukan idiay Luek Chesapeake idiay sabangan ti Karayan Severn, iti 25 milmilia (40 km) nga abagatan ti Baltimore ken agarup a 30 milmilia (48 km) a daya ti Washington, DC. Ti Annapolis ket paset ti metropolitano a lugar ti Baltimore–Washington. Ti populasionna ket 38,394 manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010.
Ti siudad ket nagserbi a kas temporario a kapitolio ti Estados Unidos idi 1783–84 ken isu ti lugar idi ti Komperensia ti Kappia ti Annapolis, a natengngel idi Nobiembre 2007, idiay Akademia ti Marina ti Estados Unidos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Annapolis, Maryland iti Wikimedia Commons


text:
Alfred Nobel
Ni Alfred Bernhard Nobel (Panangibalikas a Sueko: [ˈalfrɛd noˈbɛl] listen (tulong·paammo); 21 Oktubre 1833 – 10 Disiembre 1896) ket maysa idi a Sueko a kimiko, inheniero, inbentor, ken nagpatpataud kadagiti armamento.
Isu idi ti inbentor ti dinamita. Ni Nobel ket isu pay ti nagtagikua ti Bofors, nga isu ket nagbaliw iti turongna iti daytoy manipud ti dati a papel a kas ti nangruna nga agpatpataud ti landok ken paslep iti kangrunaan nga agpatpataud ti kanion ken dagiti sabali pay nga armamento. Ni Nobel ket nagtengngel kadagiti 350 a nadumaduma a patente a ti dinamita ket isu ti kadayegan. Ti baknangna ket inusar idi natayen ti panangipatakder kadagiti Premio Nobel. Ti sintetiko nga elemento ti nobelio ket nainaganan idi kaniana. Ti nagann ket makitakita pay iti moderno nga aldaw kadagiti kompania a kas ti Dynamit Nobel ken AkzoNobel, a kaputotan dagitoy wenno dagiti nagtitipon a kompania nga inpatakder babaen ni Nobel.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Alfred Nobel iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig kenni Alfred Nobel iti Wikimedia Commons


text:
Estados Unidos iti Amerika
Ti Estados Unidos iti Amerika (Ingles: United States of America), wenno kaadduan ket masao nga "Amerika" laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken Washington, D.C., a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Taaw Atlantiko, nabeddengan ti Kanada iti amianan ken Méhiko iti abagatan. Ti estado iti Alaska ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan ti Kanada iti daya ken Rusia iti laud, iti ballasiw ti Nailet a Baybay Bering. Ti estado iti Hawaii ket maysa a purpúro idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken Karibe. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.
Iti 3.79 kuadrado milia (9.83 riwriw km2) ken addaan ti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagiti sabsabali a pagilian.[7]Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011GDP iti $15.1 trilion.
Dagiti patneng a tattao ket nagtaudda manipud kadagiti dagiti Paleo nga Indio nga asino dagitoy ket naggapuda idiay Asia a nagnaedanda iti ribribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gubgubat kalpasan ti panagkolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia a mabirukan iti Daya nga Aplaya iti Estados Unidos. Idi Hulio 4, 1776 ket nagisayasay da ti Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas, a daytoy ket nagparangarang ti kinabukod a panagturay ken ti pannakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti Imperio a Britaniko iti Rebolusionario a Gubat ti Amerika, daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas.[8] Ti agdama a Batay-linteg ti Estados Unidos ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan ti napigsa a tengnga a gobierno. Ti Pateg dagiti Karbengan, ket naglaon kadagiti sangapulo a a pannakapasayaatan ti Batay-linteg nga ag-garantia kadagiti kaaduan a nakaisugud ken naikalintegan a karbengan, ket napatalgedan idi 1791.
Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti territorio ti Louisiana manipud iti Pransia, Florida manipud iti Espania ken paset ti Pagilian nga Oregon manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian, Alta California ken New Mexico manipud iti Méhiko, ken Alaska manipud iti Russia, ken innala na ti Republika iti Texas ken ti Republika iti Hawaii. Ti suppiatan a baetan ti Abagatan nga Amerika ken ti Amianan nga Amerika iti panag-padakkel ti patakder iti pannakaadipen ken dagiti karbengan ti estado napungtoten na ti Sibil a Gubat iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti pannakagibus ti nailintegan a panagtagabu idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.[9]Ti Kastila-Amerikano a Gubat ken Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaadna a kas maysa a napigsa a militar. Rimmuar manipud iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat nga isu ti immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas ken agnanayon a kameng iti Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, ken kultural a puersa iti sangalubongan.[10]
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Heograpia ken enbironmento
- 3 Politiko a panakabingbingay
- 4 Pakasaritaan
- 5 Gobierno ken dagiti politiko
- 6 Ekonomia
- 7 Puli
- 8 Relehion
- 9 Pagsasao
- 10 Edukasion
- 11 Kultura
- 12 Dagiti nagibasaran
- 13 Dagiti silpo iti ruar
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1507, maysa nga Aleman a managararamid ti mapa nga agnagan ti Martin Waldseemüller ket nagaramid ti mapa iti lubong nga nainagananna ti Akinlaud a Hemisperio iti "Amerika" nainaganan daytoy iti maysa nag Italino a managsukisuk ken managararamid ti mapa a ni Amerigo Vespucci.[11]Ti akinsakbay kadagiti kolonia ti Britania ket inus-usar da daytoy baro a nagan ti pagilian idi 1776 a panagirangarang ti panagwaywayas, "ti nagtutunos a Panagyebkas kadagiti sangapulo ket tallo a nakkaykysa nag Estado iti Amerika".[12]Idi Nobiembre 15, 1777, ti Maikadua a Kontinental a Kongreso ket inampon na ti Dagiti Artikulo iti Konpederasion, a nangisao, "Ti Patakder iti daytoy a Konpedarasion ket isunto ti "Ti Estados Unidos iti Amerika". Ti Pranko-Amerikano a tul-tulag iti 1778 ket nag-usar ti "Estados Unidos iti Amianan nga Amerika", ngem manipud idi Hunio 11, 1778, ti "Estados Unidos iti Amerika" ket ti nausar kadagiti kuenta iti pannagsukat iti daytoy a pagilian, ken nagbalin nga opisial daytoy manipud idin.[13]
Ti nababa a porma "Estados Unidos"(United States) ket maysa pay a pagalagadan. Dagiti sabbali pay a porma ket ti "E.U." (U.S), ti "EUA" (USA), ken "Amerika". Ti pangsarsarita pay a nagan ket mairaman ti "E.U. iti A" (U.S. of A) ken, it sabsabali a lugar iti lubong, ti "States" (dagiti estado). Ti "Columbia", idi ket maysa a nasikat a nagan para iti Estados Unidos, a nainaganan kenni Christopher Columbus; apparang daytoy iti nagan a "Distrito iti Columbia".
Ti pagalagadan a panagtawag kadagiti umili iti Estados Unidos ket ka ti "Amerikano". Nupay a ti "Estados UNidos" ket isu ti opisial a panagsuppiat a termino, ti "Amerikano" ken "U.S." ket kadawyan amaususar a panagitudo a pangilasin ti pagilian ("Dagiti Amerikano a kapategan", "dagiti puersa ti U.S."). Ti "Amerikano" ket saan unay a maususar iti Ingles a mangitudo kadagiti tattao a saana naikonekta iti Estados Unidos.[14]
Ti panangisao nga "Estados Unidos" ket kasisigud idi a natrato a kas adadu ngem maysa a kas ti, "dagiti Estados Unidos ket"—a nairaman iti Maikasangapulo ket tallo a Panagpasayaat ti Batay-linteg ti Estados Unidos, a napasingkedan idi 1865. Daytoy ket kadaywan a nagbalin a natroto a kas maymaysa laeng a ks ti, "ti EStados Unidos ket"—kalpasan ti gibus iti Sibil a Gubat. Ti maymaysa aporma ket pagalagadan tattan; ti ad-adu ngem maysa a porma ket naibati iti idioma a "dagitoy Estados Unidos".[15]
Heograpia ken enbironmento[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kalawa ti daga iti kasigkay nga Estados Unidos ket agarup a 1,900 riwriw akre (7,700,000 km2). Ti Alaska, a nailasin manipud ti kasigkay nga Estados Unidos babaen ti Kanada, ket isu ti kadakkelan nga estado iti 365 riwriw akre (1,480,000 km2). Ti Hawaii, a sumaksakop ti maysa a purpuro idiay tengnga a Pasipiko, nga abagatan a laud ti Amianan nga Amerika, ket adda ti sumurok a 4 riwriw akre (16,000 km2).[16] Ti Estado sUnidos ket isu ti maikatlo wenno maikapat a kadakkelen a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong (daga ken danum), a nairanggo daytoy iti likud ti Rusia ken Kanada ken nagatngato bassit ngem wenno ti baba ti Tsina. Ti pannakairanggo ket agdumaduma segun ti panagibilang kadagiti dua a teritorio a supsupiaten babaen ti Tsina ken India ken kasano ti panagrukod ti dagup a kadakkel ti Estados Unidos: ti panagkarkulo ket sumakop manipud ti 3,676,486 kuadrado milia (9,522,055 km2)[17] aginggana iti 3,717,813 kuadrado milia (9,629,091 km2)[18] aginggana ti 3,794,101 kuadrado milia (9,826,676 km2).[19] No mairaman laeng ti kadakkel ti daga, ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo a likudan ti Rusia ken Tsina, ken sango bassit ti Kanada.[20]
Ti aplaya a tanap iti Atlantiko a pantar ket agpastrek kadagioti adadayo a dagdaga dagiti agtintinnag ti bulongna a kabakiran ken dagiti agtultulatid a turod iti Piedmont. Ti Banbantay Appalachia ket bingayenna ti dumaya apantar manipud ti Nalatak a Danaw ken dagiti karuotan iti tenga a laud. Ti Mississippi–Karayan Missouri, ti maikapat a kaatiddogan sistema ti karayan iti lubong, ket kangrunaan nga agayos ti amianan-abagatan babaen ti pusod daytoy a pagilian. Ti nadalumpinas, nalames a tay-ak iti Nalatak a Tanap ket ket maibistrad iti laud, a tubngaren babaen ti rehion a kabanbantayan iti abagatan adaya. Ti Kabatbatuan a Kabanbantayan, iti lumaud nga igid iti Nlatak a Tanap, ket gumay-ay iti amianan aginggana ti abagatan iti ballasiw daytoy a pagilian, nga umababot ti kanagto a nagatngato ngem 14,000 a pié (4,300 m) idiay Colorado.Iti pay adadayo a laud ket dagiti kabatbatuan a Nalatak a labneng ken dagiti desierto a kas ti Chihuahua ken Mojave. Ti Sierra Nevada ken Cascade a kabanbantayan ket umasideg ti aplaya ti Pasipiko. Nga iti 20,320 pié (6,194 m), ti Bantay McKinley ti Alaska ket isu ti katayagan a tuktok iti pagilian ken ti Amianan nga Amerika. Dagiti aktibo a bulkan ket kadaywan kadagiti Alehandro ti Alaska ken Is-isla ti Aleutia, ken ti Hawaii ket buklen dagiti isla ti bulkan. Ti nalatak a bulkan a pinasirokan ti Nailian a Parke ti Yellowstone idiay Rockies ket daytoy ti kadagkelan a langa ti bulkan iti kontinente.[21]
Ti Estados Unidos, nga adda ti nawatiwat a kadakkelna ken ti nadumaduma a heograpiko, ket mangiraman kadagiti adu a kita ti klima. Ti daya iti maika-100 a meridiano, ti klima ket sumakop manipud ti nadag-eg a kontinental iti amianan aginggana ti nadam-eg a subtropikal iti abagatan. Ti akin-abagatan nga ungto iti Florida ket tropikal, ken kasta met ti Hawaii. Ti Nalatak a Tanap a laud ti maika-100 a meridiano ket namaga bassit. Kaaduan kadagiti Lumaud a kabanbantayan ken alpino. Ti klima ti Nalatak a Labneng ket namaga,ti desierto idiay Abagatn a luad, ti Mediteraneo idiay aplaya ti California, ken naintaawan idiay aplaya ti Oregon ken Washington ken abagatan nga Alaska. Kaaduan ti Alaska ket subartiko wenno polar. Ti nakaro a tiempo ket kadaywan kadagiti naibeddeng nga estado iti Gólpo iti Méhiko ken daytoy ket kanayon a makasansanay kadagiti alawig, ken kaaduan kadagiti alipugpog iti lubong ket rumsua iti uneg iti daytoy a pagilian, a nagnagruna idiay Bettang ti alipuglog ti Tengnga a laud.[22]
Ti ekolohia ti Estados Unidos ket naikapnunutan a "megadibersio": agarup a 17,000 a sebbangan dagiti vascular a mulmula oket rumsua iti kasigkay nga Estados Unidos ken Alaska, ken sumurok a 1,800 a sebbangan dagiti agsabsabong a mula ket mabirukan idiay Hawaii, ken bassit kadagitoy ti rumsua idiay kangrunaan a daga.[23] Ti Estados Unidos ket pagtaengan kadagiti adadu ngem 400 a sebbangan ti mamal, 750 billit, ken 500 reptilia ken ampibio.[24] Agarup a 91,000 a sebbangan ti insekto ket nainagananen.[25] Ti Tignay ti Nadangran a Sebbangan iit 1973 ket mangsalaknib kadagiti naipangta ken nadangran a sebbangan ken dagiti pagtaenganda, a dagitoy ket palpaliiwen ti Serbiso ti Ikan ken Kaatapan ti Estados Unidos. Adda dagiti sangapulo ket walo a nailian aparke ken ginasot kadagiti sabali pay a tinartarapato ti pederal a parke, kabakiran, ken langalang a luglugar.[26] No mairaman amin dagitoy, ti gobierno ket agtagikua iti 28.8% iti kadakkel a lugar ti pagilian.[27] Kaaduan kadagitoy ket nasalakniban, ngem adda dagiti naipaupa para iti panagkulukol ti lana, panagmina, panagtarikayo, wenno panagrantso ti baka; Ti 2.4% ket maus-usar para kadagiti militar a kapanggepan.[27]
Politiko a panakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket maysa a pederal a kappon kadagiti limapulo nga estdo. Dagiti kasisigud a sangapulo ket tallo nga estado ket dagiti simmaruno kadagiti sangapulo ket tallo a kolonia a nagrebelde iti Britaniko a panagturay. Iti nasapa a pakasaritaan iti daytoy a pagilian, adda dagiti tallo a baro nga estado a naurnong iti teritorio a naisina para kadagiti panagtunton kadagiti addan nga estado: ti Kentucky manipud ti Virginia; Tennessee manipud ti North Carolina; ken Maine manipud ti Massachusetts. Kaaduan kadagiti dadduma nga estado ket naukiran manipud kadagiti teritorio a naala babaen ti gubat wenno panaggatang babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Maysa kadagiti malaksid nga agasmang ket buklen ti Vermont, Texas, ken Hawaii: tunggal maysa kadagitoy ket nawaya arepublika sakbayda a timmipon iti kappon. Idi panawen ti Sibil a Gubat ti Amerikano, ti West Virginia ket nakisina manipud ti Virginia. Ti kabaroan nga estado ti Hawaii ket nakagun-od ti panagestado idi Agosto 21, 1959.[28] Dagti estado ket awananda ti karnegan a sumina manipud ti kappon.
Dagiti estado ket buklen ti nawatiwat a masa ti daga ti Estados Unidos; dagiti sabali pay a dua a lugar a naipanunutan nga importante a paset iti daytoy a pagilian ket dagiti Distrito iti Columbia, ti pederal a distrito nga adda ditoy ti pakabirukan ti kapitolio ti Washington; ken ti Palmyra Atol, a daytoy ket awan dagiti agtaeng ngem nainkorporado a teritorio idiay taaw Pasipiko. Ti Estados Unidos ket agtagikua pay kadagiti nagruna a teritorio ti ballasi-taaw: ti Puerto Rico ken ti Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos idiay Karibe; ken Amerikano a Samoa, Guam, ken ti Akin-amianan nga Is-isla ti Mariana idiay Pasipiko.[29] Dagiti naipasngay kadagiti nangruna a teritorio (malaksid ti Amerikano a Samoa) ket agtagikuada ti panakaumili iti Estados Unidos.[30] Dagiti umili ti Amerika nga agtaeng kadagitoy a teritorio ket adda dagiti karbengan ken responsibilidad a kapadpada dagiti umili nga agteng kadagiti estado; nupay kasta, isuda ket malaksid kadagiti pederal a panagbuis ti matgedan, saan a makabutos para iti presidente, ken adda laeng ti saan a makabutos a pannakabagi iti Kongreso ti Estados Unidos.[31]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Patneng nga Amerikano ken Europeano a pagtaengan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti patneng a tatto iti kangrunaan a daga ti Estados Unidos, a mairanan dagiti patneng ti Alaska, ket naipammati a dagitoy ket immakar manipud ti Asia, a nagrugi ti nagbaetan ti 40,000 ken 12,000 a tawtawen.[32] Adda dagiti, a kas dagiti sakbay ti Columbia a kultura ti Mississippi, ket nakaparang-ay dagitoy ti masakbayan nga agrikultura, grande nga arkitektura, ken estado a lessaad ti kagimongan. Kalpasan ti panagrugi a panagtalinaed dagiti Europeano ti Kaamerikaan, adu dagiti riwriw a patneng a tattao ti Kaamerikaan ket natay manipud kadagiti peste a kas ti burtong.[33]
Idi 1492, ti Henobes nga ekplorador a ni Christopher Columbus, nga adda ti kontrata ti balangat ti Kastila, ket nakaabut kadagiti adu nga is-isla ti Karibe, a makaaramid daytoy ti immuna a panaginnasideg kadagiti patneng a tattao. Idi April 2, 1513, ti maysa aKastila a konkistador a ni Juan Ponce de León ket simmanglad ti tinawtawaganna a ti "La Florida"—ti immuna a nadokumentoan a isasangpet ti agbalinton a ti kangrunaan nga adda iti Estados Unidos. Dagiti natalinaedan ti Kastila a rehion ket sinaruno babaen dagiti tatta nga aldawen a abagatan a laud ti Estados Unidos a nakawis kadagiti rinibo manipud ti Mehiko. Dagiti Pranses nga agkomkomersio ti nalamuyot a dutdot ket nangibangonda kadagiti baro a pagpuestoan ti Baro a Pransia ti lawlaw ti Nalatak a Danaw; Ti Pransia ket timmunton kadagiti kaaduan a kaunegan ti Amianan nga Amerika, aginggana idiay Golpo iti Mehiko. Dagiti immuna a nagballigi a nagtalinaedan dagiti Ingles ket dagiti Kolonia iti Virginia idiay Jamestown idi 1607 ken ti Plymouth a Kolonia dagiti Peregrino idi 1620. Ti 1628 a panagdokumento babaen ti linteg ti Luek ti Massachusetts a Kolonia ket nagbanagan kadagiti adu nga allon ti panagakar; babaen idi 1634, ti New England ket pagtaenganen babaen dagiti 10,000 a kaadu dagiti Puritano. Ti nagbaetan ti naladaw a panawen ti 1610 ken ti Amerikano a Rebolusion, agarup a 50,000 a naibalbalud ket naipan kadagiti Amerikano a kolonia ti Britania. Iti rugi ti 1614, dagiti Danes ket tinalinaedanda ti baba ti Karayan Hudson, a mairaman ti Baro nga Amsterdam idiay Isla ti Manhattan.
Idi 1674, dagiti Danes ket insinada dagiti teritorioda nga Amerikano iti Inglatera; ti probinsia iti Baro nga Olanda ket pinanaganan idi ti New York. Adu kadagiti baro nga imigrante, nangnangruna ti Abagatan, ket nakontrato nga agserserbi a dagitoy ket dua a pagkatlo kadagiti amin nga imigrante ti Virginia ti nagbaetan ti 1630 ken 1680.[34] Babaen idi buelta ti maika-18 a siglo, dagiti Aprikano a tagabu ket nagbalbalinen a ti kangrunaan a taudan iti napiansaan a panagtrabaho. Iti 1729 a panagbingbingay dagiti Carolina ken ti 1732 a panagkolonia iti Georgia, dagiti sangapulo ket tallo a kolonia ti Britaniko a dagitoy ket ti nagbalin nga Estados Unidos ket napabangonda. Amin dagitoy ket adda ti lokal a gobierno a mabalin ti agbutos para kadagiti kaaduana anawaya a tao, ti panagpaadu to panaruknoy iti taga-ugma a karbengan dagiti Inggles a tao ken ti maysa a kapanunutan iti bukod a panagturay ket nagparugso ti panagsuporta ti republikanismo. Amin dagitoy ket nanglegado ti komersio ti Aprikano a tagabo. Ti kaadu ti gatad dagiti naipasngay, nababa agatad ti pnakatay, ken ti agtaltalinaed nga imigrasion, ti populasion ti kolonia ket napardas a dimakkel. Ti tignay a Kristiano a panagpabaro iti panawen ti 1730 ken 1740s a naamammoan a kas ti Nalatak a Panagriing ket nagsungrod ti panagayat iti relihion ken relihioso a panagwaya. Iti Pranses ken Indiano a Gubat, dagiti puersa ti Britaniko ket tiniliwda ti Kanada manipud kadagiti Pranses, ngem ti prankopono a populasion ket nabati a naisina babaen ti politiko manipud kadagiti akin-abagatan a kolonia. No saan a mairaman dagiti Patmeng nga Amerikano (nadayeg nga ammo kas dagiti "Ameriko nga Indiano"), a dagitoy ket naipatpatalaw, dagita a sangapulo ket tallo a kolonia ket adda idi ti populasion iti2.6 a riwriw idi 1770, agarup a maysa a pagkatlo iti Britania; gangani maysa iti lima nga Amerikano ket dagiti nangisit a tagabu.[35] Ngen ngem suheto ti Britaniko a panagbuisn, dagiti kolonia nga Amerikano ket awananda ti pannakabagi iti Parlamento iti Gran Britania.
Gobierno ken dagiti politiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket isu ti kadaanan a sibibiag a pederasion iti lubong. Daytoy ket maysa a batay-linteg a republika ken representatibo a demokrasia, "a ti pangturay ti kaaduan ket timnemplado babaen ti karbengan dagiti minoridad a sinalakniban babaen ti linteg".[36] Ti gobierno ket timtimbengan babaen ti sistema a panagkita ken gantingan nga inpalpalawagan babaen ti Batay-linteg nti Estados unidos, a daytoy ket agserbi a kas ti kangatuan a legado a dokumento iti daytoy a pagilian.[37] Iti Amerikano a pederalista a sistema, dagiti umili ket kadawyan a suheto dagiti tallo nga lessaaad itigobierno, pederal, estado, ken lokal; dagiti rebbeng ti lokal a gobierno ket kadawyan a a biningbingay ti nagbaetan ti kondado ken ti munisipio a gobierno. Iti gangani amina kaso, dagiti ehekutibo ken lehislatibo nga opisial ket mabutosan babaen ti maysa nga adadu ngem maysa a panagbutos dagiti umili babaen dagiti distrito. Awan ti maibagay a pannakabagi iti lessad a pederal, ken wan unay kadagiti nababbaba a lessaad.
Ti pederal a gobierno ket buklen dagiti tallo a sangsanga:
- Lehislatibo: Ti dua a kamara a Kongreso, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi, nga agaramid kadagiti pederal a linteg, agdeklara tigubat, agpasingked kadagiti tulag, adda ti bileg iti supot, ken adda ti bileg iti panagidarum, a babaen daytoy ket makaikkat kadagiti agtugtugaw a kameng iti gobierno.
- Ehekutibo: Ti presidente ket isu ti agbilbilin a daulo iti milisia, mabalin nga agbeto lehislatibo a bilbilin sakbay nga agbalinda a linteg, ken mangidutok kadagiti kameng iti Gabinete (suheto ti panagpasingked ti Senado) kendagiti nadumaduma pay nga opisial, nga agtaripato ken mangipatungpal kadagiti pederal a linteg ken annuroten.
- Ukom: Ti Kangatuan a Korte ken dagiti nababbaba a korte ti pederal, a dagiti huesna ket ket naidutokan babaen ti presidente a pasingkedan ti Senado, ket ibuksilanna dagiti linteg ken ibaliktadna dagiti mabirukanna a a saan naibatay ti batay-linteg.
Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaanda kadagiti 435 nga agbutbutos a kamkamemng, ti tunggal maysa ket agreprepresenta ti maysa a kongresional a distrito para iti dua a tawen a panagturay. Dagiti tugaw ti kamara ket dagiti panakabingay kadagiti estado babaen ti populasion iti tunggal sangapulo a tawen. A kas ti 2000 a senso, pito kadagiti estado ket addaanda ti kabassitan a maysa a panankabagi, bayat a ti California, ti kaaduan ti populasion nga estado, ket addan ti limapulo ket tallo. Ti Senado ket addaan dagiti 100 a kameng nga titunggal maysa nga estado ket addaan ti dua a senador, a nabutosan iti sapasap iti innem a tawen a panagturay; maysa apgkatlo kadagiti tugaw ti Senado ket agbalin a mabutosan iti tunggal maysa a sabali a tawen. Ti presidente ket agserbi ti uppat a tawen a panagturay ken saa amabalin a mabutosan iti adadu ngen dua. Ti presidente ket saan a mabutosan ti dagus a panagbutos, ngem babaaen ti saan a dagus elektoral a kolehio a sistema a dagiti mangikeddeng a butos ket mabingbingay kadagiti estado ken ti Distrito iti Columbia. Ti Kangatuan a Korte, nga indauloan babaen ti Pangulo a Hustisia iti Estados Unidos, ket addaan ti siam a kameng, nga asserbi iti amin a panawen ti panagbiagda.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kadakkelan a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti kangrunaan a siudsiudad iti Estados Unidos, mainayon ti tallo nga kadakkelan ti pagiian ken lubong: Ciudad ti New York, Los Angeles, ken Chicago. Babaen ket lamisaan dagiti duapulo nga kadakkelan a siudad iti Estados Unidos, maibatay iti 2004 nga senso:
Kataoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Puli[urnosen | urnosen ti taudan]
Relehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Mapattapatta nga 85 porsiento dagiti Amerikano ket maibilang a Kristiano iti nadumaduma nga klase. Ti mabatbati nga kinse porsiento ket aggapu kadagiti Kinahudio, Islam, Budismo, ken kadagiti awan relihionna.
Kuna ti 2004 nga Gallup poll, kas 44 porsiento dagiti Amerikano ket minagsimba uray maminsan laeng iti lawas. Daytoy ket kadkadaywan kadagiti agnaed ti makuna nga "bible belt" iti umabagatan ken agpatengnga nga es-estado iti E.U.A. Dagiti Baptista ket kadakkelan nga grupo idiay abagatan, santo dagiti Metodista. Dagiti Romano Katoliko ket kaaduan idiay amianan-daya.
Pinagilaksid ti Relihion dagiti Nataengan nga Tattao iti Estados Unidos: 1990 ken 2001 [1]
Amin nga porsiento ket nai-adjust kadagiti tattao nga saan manginagan iti relihionna, manipud 2.3% idi 1990 ket 5.4% idi 2001
Pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan ti ofisial a pagsasao iti Estados Unidos nga ikalintegan ti gobierno a pederal. Maipagarup laeng nga Ingles wenno Ingles ti Amerika ti umuna wenno agmaymaysa a pagsasao ti kaaduan a katatao iti pagilian. Isu ti maar-aramat a pagsasao ti gobierno, korte, eskuelaan, midia, ken dadduma pay.
Duapulo ket pito (27) nga estado ket nagpataud iti Ingles kas opisial a lengguaheda, ngem tallo kaniada ti naginagan iti maikadua nga opisial nga pagsasaoda — Hawaii, Louisiana, ken Baro a Mexico, masurot ti Hawayano, Pranses, ken Espaniol ti napili.
Ti Espaniol ket kadakkelan a minoridad a pagsasao, aggapu gamin kadagiti managbaniaga iti Latino nga Amerika ken iti pakasaritaan a dakkel a paset ti Amerika idi, kas agpaabagatan ken agpalaud, ta isuda idi ket bagi ti Méhiko (a nagbagi ti Espania). Sa maysa pay, Espaniol iti umuna nga pagsasao ti Puerto Rico, teritorio ti Estados Unidos.
Ti kangrunaan a pagsasao nga insenial ket Senial a Pagsasao ti Estados Unidos (ASL).
Manipud idi 2004, adda ag-336 nga lengguahe iti Estados Unidos, 176 kaniada ket patneng nga pagsasao iti Amerika, diay pagsasao dagiti Patneng nga Amerikano.
Edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Kultura[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "U.S. POPClock Projection". U.S. Census Bureau. Ma-automatiko a mapabaro ti karkulo.
- ^ a b c d "Estados Unidos". Internasional a Pondo ti Paguartaan. Naala idi 2011-10-09.
- ^ "OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts". Organisation for Economic Co-operation and Development.
- ^ "Global inequality: How the U.S. compares". Pew Research.
- ^ "Income Distribution and Poverty : by country - INEQUALITY". OECD.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi Hulio 27, 2014.
- ^ Adams, J. Q., ken Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.
- ^ Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomasia iti Rebolusion, aginggana ti 1783", p. 352, chap. iti Ti Kadua ti Amerikano a Rebolusion, ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.
- ^ Maddison, Angus (2006). "Pakasaritaan dagiti Estadistika para iti Ekonomia ti Lubong". The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen. Naala idi 2008-11-06.
- ^ Cohen, Eliot A. (Hulio 2004). "History and the Hyperpower". Foreign Affairs. Naala idi 2006-07-14. "Bariweswes ti Pagilian: Estados Unidos iti Amerika". BBC News. 2008-04-22. Naala idi 2008-05-18.
- ^ "Dagiti kartograpo ket inkabilda ti 'Amerika' iti Mapa idi napalabas a 500 a tawtawen". USA Today. 2007-04-24. Naala idi 2008-11-30.
- ^ "Ti Dokumento ti Linteg ti Wayawaya". Nailian nga Arkibo. Naala idi 2007-06-20.
- ^ McClure, James (2008-06-12). "Pangyuna: Ti Suppiat nga 'Umuna a Kapitolio'". YDR.com. Naala idi 2010-07-26.
- ^ Wilson, Kenneth G. (1993). Ti Columbia a Pagsurotan ti Amerikano nga Ingles. New York: Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, pp. 27–28. ISBN 0-231-06989-8.
- ^ Zimmer, Benjamin (Nobiembre 24, 2005). "Ti Biag Kadagitoy, Uh, Daytoy Estados Unidos". Unibersidad ti Pennsylvania—Listaan ti Pagsasao. Naala idi Pebrero 22, 2008.
- ^ Lubowski, Ruben; Vesterby, Marlow; Bucholtz, Shawn (Hulio 21, 2006). "AREI a Kapitulo 1.1: Panagusar ti Daga". Serbisio ti Panagsukisok ti Ekonomia. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ "Estados Unidos". Encyclopædia Britannica. Naala idi Marso 25, 2008.
- ^ "Populasion babaen ti sekso, Gatad ti Panagdakkel ti Populasion, Kalawa ti Rabaw ken Densidad" (PDF). Demographic Yearbook 2005. Dibision dagiti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Marso 25, 2008.
- ^ "Estados Unidos". The World Factbook. CIA. Septiembre 30, 2009. Naala idi Enero 5, 2010.
- ^ "World Factbook: Tabla a Pagiparisan ti Kalawa ti Pagilian". Yahoo Edukasion. Naala idi Pebrero 28, 2007.
- ^ O'Hanlon, Larry. "Nalatak a Bulkan: Ania ti adda ti sirok ti Yellowstone?". Discovery Channel. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2012-05-25. Naala idi Hunio 13, 2007.
- ^ Perkins, Sid (Mayo 11, 2002). "Bettang ti alipugpug, USA". Siensia a Damdamag. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi Hulio 1, 2007. Naala idi Septiembre 20, 2006.
- ^ Morin, Nancy. "Dagiti vascular a Mulmula iti Estados Unidos" (PDF). Mulmula. Serbiso ti Nailian a Biolohiko. Naala idi Oktubre 27, 2008.
- ^ "Sangalubongan a Kamudingan dagiti Napilia Patneng a Mula ken Sebbangan ti Ayup iti Estados Unidos". Grupo ti SDI. Pebrero 9, 2001. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Dagiti Bilang ti Insekto (Dagiti Sebbangan ken Agmaymaysa)". Instituto ti Smithsonia. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Ti Nailaian a Serbisio ti Parke ket Nagirangarang ti Panakainayon ti Dua a Baro a Unit" (Press release). Nailian aSerbisio ti Parke. Pebrero 28, 2006. Naala idi Hunio 13, 2006.
- ^ a b "Pederal a Daga ken dagiti Patakder a Panagtagikua" (PDF). Komite ti Republikano a Panagadal. Mayo 19, 2005. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ Borreca, Richard (Oktubre 18, 1999). "'Ti Pagtungpalan idi ket Demokrasia para iti Amin". Honolulu Star-Bulletin. Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Kitaen ti 8 U.S.C. § 1101(a)(36) ken 8 U.S.C. § 1101(a)(38) Pederal a Kodigo ti Estados Unidos, Tignay ti Imigrasion ken Panakilian. 8 U.S.C. § 1101a
- ^ "Panagbutos ti Presidente idiay Estados Unidos: Maysa a Pangyuna (Panid 7)" (PDF). Serbiso ti Kongresional a Panagsukisok ti Estados Unidos. Abril 17, 2000. Naala idi Enero 18, 2010.
- ^ Raskin, James B. (2003). Pangsuppiat ti Demokrasia: Ti Kangatuan a Korte Vs. ti Amerikano a Tattao. Londres ken Nueva York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.
- ^ "Dagiti Tattao ti Kaamerikaan". Intituto ti Smithsonian, Nailian a l Museo iti Masna a Pakasaritaan. Hunio 2004. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi Nobiembre 28, 2007. Naala idi Hunio 19, 2007.
- ^ Meltzer, D.J. (1992). "Kasano a Pinasakit ni Columbus ti Baro a Lubong: No Apay a dagiti Patneng nga Amerikano ket Madanarda kadagiti Sakit nga insangpet dagiti Europeano a Nagtalinaed?". Baro a Sientista: 38.
- ^ Russell, David Lee (2005). Ti Amerikano a Rebolusion kadagidiay Akin-abagatan a Kolonia. Jefferson, N.C., ken Londres: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.
- ^ Blackburn, Robin (1998). Ti Panagaramid ti Baro a Lubong ti Panagtagabu: Manipud ti Barok aginggana ti Moderno, 1492–1800. Londre ken Nueva York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.
- ^ Scheb, John M., ken John M. Scheb II (2002). Pangyuna ti Amerikano a Sistema ti Legado. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.
- ^ Killian, Johnny H. "Batay-linteg iti Estados Unidos". Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Naala idi Pebrero 11, 2012.
Dagiti silpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Estados Unidos iti Wikimedia Commons
- Opisial a Web Portal ti Gobierno ti Estados Unidos Pangirugian a mapan kadagiti sitio ti gobierno
- Kamara Opisial a sitio ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos
- Senado Opisial a sitio ti Senado ti Estados Unidos
- White House Opisial a sitio ti Presidente ti Estados Unidos


text:
Sangapulo nga agdadamo a mannurat nga Ilokano ti napili a fellows iti Pasnaan 2012, ti maikatlo a literary workshop ti GUMIL Filipinas, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano nga idauluan ni Retirado a Hues Vivencio S. Baclig, para iti tay-ak ti sarita, daniw, pangorona a daniw, daniw a para ubbing, bukanegan ken sarilaysay (creative non-fiction).
Dagiti fellows: Prof. Edna Nagtalon, Ryan A. Dulig, Michael John B. Ancheta, Lourden May Parvian, Pearl Dacuag, Ephraim Domingo, Ronelyn Ramones, Ronnie E. Aguinaldo, Narglon C. Utanes ken Dexter M. Fabito. Napili met nga observers da Sheila Mae Villa ken Anthony Miguel Rafanan.
Maisayangkat ti Pasnaan babaen ti Workshop Committee ti GUMIL Filipinas nga idauluan ni Sherma E. Benosa, iti pannakitinnulong ti National Commission for Culture and the Arts, DepEd Currimao District, ken GUMIL Ilocos Norte nga idauluan ni Elizabeth M. Raquel. Agpaay ditoy a panelist da Bannawag Editor Cles B. Rambaud, Juan S.P. Hidalgo Jr., Bannawag Literary Editor Juan Al. Asuncion, Joel B. Manuel, Roy V. Aragon, Estela B. Guerrero, Daniel L. Nesperos, ken Junley L. Lazaga. Ni Bannawag Poetry Editor Ariel S. Tabag ti Workshop Director, idinto a moderators da Mighty C. Rasing ken Freddie Pa. Masuli.
Mainaig itoy, maipaayan ni Rosalie V. Calpito, mannaniw iti Camiling, Tarlac, iti sertipiko ti pammadayaw a kas Naisangsangayan a Fellow iti Pasnaan 2011.
Maangay ti Pasnaan 2012 iti Doña Josefa Edralin Elementary School iti Currimao, Ilocos Norte a pagpapaayan a prinsipal ni Ms. Aurea Austria itoy a Hunio 1-3, 2012. (Pasnaan 2012 Secretariat)
(Naipablaak iti Bannawag, Hunio 4, 2012 a bilang.)


text:
Politeismo
Ti politeismo ket ti panagraem wenno pammati kadagiti nadumaduma a diosen a kadawyan a naurnong itimaysa a panteon dagiti dios ken dagiti diosa, a maikuyog dagiti bukodda a relihion ken dagiti ritu.
Ti politeismo ket maysa a relihioso a panagaramid dagiti paset ti ken maysa akita iti teismo. Iti kaunegan ti teismo, daytoy ket maigiddiat iti monoteismo, ti pammati iti maymaysa a Dios. Dagiti politeista ket saanda a kankanayon nga agpapada a raraeman dagiti amin a dios, ngem mabalinda a henoteista, a nangipangpangruna iti panagraem iti maysa a nisangayan a diosen. Dagiti dadduma a politeista ket mabalinda a katenoteista, nga agraraem kadagiti nadumaduma a diosen kadagiti nadumaduma a panawen.
Ti politeismo ket kadawyan idi a porma iti relihion idi las-ud ti Gambang a Panawen ken Landok a Panawen, aginggan idi Aksial a Panawen ken ti nagininut a panagrang-ay iti monoteismo wenno panteismo, ken ateismo. Daytoy ket nasayaat a nadokumentuan kadagiti maipakasaritaan a relihion iti Klasiko a kina-ugma,a naipangpangruna iti Griego a politeismo ken Romano a politeismo, ken kalpasan ti pannakapaay ti Greko-Romano a politeismo kadagiti tribu a relihion a kas ti Hermaniko a paganismo wenno Eslabo a mitolohia. Adda dagiti nadumaduma politeistiko a relihion a nasansanay tatta nga aldaw, kas pagarigan ti Hinduismo, Shintoismo, folk a relihion ti iNsik, Thelema, Wicca, Druidry, Taoismo, Ásatrú ken Candomble.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Assmann, Jan, 'Monoteismo ken Politeismo' iti: Sarah Iles Johnston (ed.), Dagiti RElihion ti Taga-ugma a Lubong: Maysa a Alagaden, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan (2004), ISBN 0-674-01517-7, pp. 17–31.
- Burkert, Walter, Griego a Relihion: Arkaiko ken Klasiko, Blackwell (1985), ISBN 0-631-15624-0.
- Greer, John Michael; Ti Lubong a Napno kadagiti Dios: Ti Maysa aPanagsukisok iti Politeismo, ADF Publishing (2005), ISBN 0-9765681-0-1
- Iles Johnston, Sarah; Dagiti Taga-ugma a Relihion, Belknap Press (Septiembre15, 2007), ISBN 0-674-02548-2
- Marbaniang, Domenic Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso Google Books (Kitaen ti Kapitulo 3 Empiriko nga Epistemika iti Nainlangitan a Kinaagpayso para iti pilosopiko a panagusig iti politeismo)
- Paper, Jordan; Dagiti Diosen ket Adu: Ti Politeistika a Teolohia, Estado nga Unibersidad ti New York Press (Marso 3, 2005), ISBN 978-0-7914-6387-1
- Penchansky, David, Suripet dagiti Dios: Politeismo itiHebreo a Biblia' (2005), ISBN 0-664-22885-2.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Politeismo iti Wikiquote (Ingles)
- Ti Gunglo dagiti Politeista a Tradison - APT, ti naikuartel idiay Nagkaykaysa a Pagarian a komunidad dagiti Politeismo.
- Internasional a Tawen iti Politeismo
- Manangiraman a Politeismo


text:
1982
Ti 1982 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 6 – Eddie Redmayne, Ingles nga aktor
- Enero 9 – Katerina, Dukesa ti Cambridge, Briton a prinsesa ken asawa ni Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge
- Enero 25 – Noemi, ket maysa a kumakanta manipud idiay Italia
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 12 – Niño Canaleta, basketbolista a Filipino
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 8 – Marjorie Estiano, Brasiliana nga aktres ken kumakanta
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 21 – Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge, Briton a prinsipe ken asawa ni Katerina, Dukesa ti Cambridge
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 30 – Elisha Cuthbert, Kanadiana nga aktres
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 2 – Britney Spears, aktres ken kumakanta manipud idiay Estados Unidos
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 18 – Huang Xianfan, Insik a mannurat (naipasngay 1899)
- Agosto 12 – Henry Fonda, Amerikano nga aktor (naipasngay 1905)
- Agosto 29 – Ingrid Bergman, Sueko nga aktres (naipasngay 1915)
- Septiembre 14 – Grace Kelly, Amerikana nga aktres ken Prinsesa ti Monaco (naipasngay 1929)


text:
Tiburon, California
Ti Tiburon ket ti nainkorporado nga ili idiay Kondado Marin, California. Daytoy ket mabirukan idiay Peninsula Tiburon a makaabot iti abagatan aginggana iti Luek San Francisco. Ti basbassit a siudad ti Belvedere ket sakupenna ti abagatan-laud a paset ti peninsula ken kadenna ti Tiburon. Ti Tiburon ket nabeddengan babaen ti Corte Madera iti amianan ken ti Mill Valley iti laud ngem daytoy ket kaaduan a napalikmutan babaen ti Luek. Malaksid ti Belvedere ken Tiburon, kaaduan ti peninsula ken saan a nainkorporado,[1] ken mairaman dagiti paset ti amianan a bangir ken dagiti komunidad ti Strawberry ken Paradise Cay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The Town of Tiburon – About". Naala idi Agosto 12, 2014.


text:
Plantilia:Dagiti pagilian ti Asia
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Dokumentasion ti plantilia
- Kasano ti panagtaripato ti pannakaiparang daytoy a plantilia
- Usaren ti
{{Dagiti pagilian ti Asia |state=collapsed}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba.
- Usaren ti
{{Dagiti pagilian ti Asia |state=expanded}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (napno a makita) naipadakkel.
- Usaren ti
{{Dagiti pagilian ti Asia |state=autocollapse}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba no laeng adda ti sabali a plantilia nga isu met laeng a kita iti panid.
- No naiyasentar iti sabali (kitaen ti parametro a state iti kaunegan ti kodigo ti plantilia), ti autocollapse ket isu ti kasisigud a kasasaad.


text:
Nashville
Ti Nashville ket isu ti kapitolio ti Estado ti Tennessee ken tugaw ti kondado ti Kondado ti Davidson.[1] Daytoy ket mabirukan idiay Karayan Cumberland idiay amianan-sentral a paset ti estado. Ti siudad ket sentro dagiti industria ti musika, panagaywan iti salun-at, panangipablaak, panangibanko ken transportasion, ken balay dagiti nadumaduma a a kolehio ken unibersidad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Find a County". National Association of Counties. Naala idi 2011-06-07.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Nashville iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Nashville manipud iti Wikivoyage (Ingles)