c: text/html

text:
Frank Lloyd Wright
Ni Frank Lloyd Wright (naipasngay a kas ni Frank Lincoln Wright, Hunio 8, 1867 – Abril 9, 1959) ket maysa idi nga Amerikanmo a nga arkitekto, dumidibuho ti kaunegan, mannurat ken manursuro, a nagdaremdem kadagiti ad-adu ngem 1,000 a patakder ken nakalpas kadagiti 500 nga obra. Ni Wright ket namatmati iti panagdibuho kadagiti patakder a maibagay iti nagtagitaoan ken dagiti enbiromentona, ti maysa a pilosopia a tinawtawaganna ti organiko nga arkitektura. Daytoy a pilosopia ket kasayaatan a naipakpakita babaen kadagiti daremdemna para iti Agtintinnag a danum (1935), a daytoy idi ket tinawtawagan a "ti kasayaatan ti amin a panawen nga obra ti Amerikano nga arkitektura".[1] Ni Wright ket daulo idi ti Prairie a Pagadalan a tignay ti arkitektura ken nagiparang-ay ti konsepto ti Usoniano a balay, ti naisalsalumina a pannakasirmatana para iti urbano a panagplano idiay Estados Unidos.
Dagiti obrana ket mairaman dagiti kasisigud ken dagiti naipabarbaro a kas pagarigan dagiti adu a sabsabali a kita ti pasdek, a mairaman dagiti opisina, simsimbaan, dagiti pagadalan, dagiti natayag a pasdek, dagiti otel, ken dagiti museo. Ni Wright ket nagdaremdem pay kadagiti adu a kaunegan nga elemento dagiti pasdekna, a kas dagiti alikamen ken namantsaan a sarming. Ni Wright ket nagsursurat kadagiti 20 a libro ken dagiti adu nga artikulo ken isu idi ket nadayeg nga agleklektura idiay Estados Unidos ken Europa. Dagiti namarisan a kabukbukodan a biagna ket kankanayon a maipadpadamag, a kaaduan a naindayegan ti 1914 nga uram ken dagiti panagpapatay idiay Taliesin nga estudiona. Isu ket naindayeganen a naam-ammuan iiti kabibiagna, ni Wright ket nabigbigan idi 1991 babaen ti Amerikano nga Instituto dagiti Arkitekto a kas "ti kalatakan nga Amerikano nga arkitekto ti amin a panawen."[1]
Dagiti linaon
Nasapa a tawtawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Frank Lloyd Wright ket naipasngay idi idiay pagtaltalonan nga ili ti Richland a Sentro, Wisconsin, Estados Unidos, idi 1867 ken nanaganan ti Frank Lincoln Wright. Ti amana, a ni William Carey Wright (1825–1904), ket maysa idi a dinaydayawan a lokal nga orador, maestro ti musika, sagpaminsan nga abogado, ken itinerante a ministro. Ni William Wright ket nakiamammo ken nakiassawa kenni Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), ti maysa a manursuro ti kondado a pagadalan, ti napalabsa a tawen idi isu ket agtrabtrabaho a kas ti superintendente kadagiti eskuelaan para iti Kondado ti Richland. Kasisigud a nanipud idiay Massachusetts, ni William Wright ket maysa idi a Baptista a ministro, ngem kalpasan daytoy isu ket timmipon ti pamilia ti asawana iti Unitariano a pammati. Ni Anna ket kameng idi ti dakkel, nabaknang ken nadayeg a naam-ammuan a pamilia dagiti Unitariano a Lloyd Jones, a nag-emigrado manipud idiay Gales a napan idiay Spring Green, Wisconsin. Maysa kadagiti kabsat ni Anna a lalaki ket ni Jenkin Lloyd Jones, nga agbalinto a nangruna a pigura iti pannakaiwarwaras ti Unitariano a pammati idiay Akinlaud nga Estados Unidos. Dagiti nagannak kenni Wright ket napigsa ti pakinakemda a tattao nga adda ti idiosinkratiko a kinaykayatan a naipatawid kaniana. Segun ti biograpiana ti inana ket nagirangarang, idi idu ket masikog ti immuna nga anakna, a daytoy ket dumakkelto nga agipatakder kadagiti napintas a pasdek. Ti inanan ket nagdekorasion ti nagtaraknanna kadagiti kinitkitikit ti Inggles a katedral a pinigis kadagiti warknakan tapno maawis ti ambision ti maladaga. Ti pamilia ket immalis idiay Weymouth, Massachusetts idi 1870 tapno agministro ni William iti bassit a kongregasion.
Idi 1876, ni Anna ket binisitana ti Sentenario a Pabuya idiay Philadelphia ken nakakita ti maysa a pabuya ti edukasinal a muton a pinartuat babaen ni Friedrich Wilhelm August Fröbel. Dagitoy a muton, a naamammuan a kas ti Froebel a Sagsagut, ket dagitoy ti pundasion para iti panagpabpabaro a kurikulonmna ti kindergarten. Ti nasanay a manursuro, ni Anna ket naragragsakan idi babaen daytoy a programa ken gimmatang ti maysa a agasmang kadagitoy a muton para iti pamiliana. Ti ybing a Wright ket kaaduana nagay-ayam kadagitoy a muton. Dagitoy ket heometriko a nasukogan ken mabalin a maaramid kadagiti nadumaduma a kombinasion tapno makaporma ti tallo a dimension ti a maararamid. Daytoy ti kasano a panagilawlawagan ni Wright, iti autobiograpiana, ti impluensia kadagitoy a panagsansanay iti kabukbukodanna nga arngian ti panagdaremdem: "Para kadagiti adu a tawtawen Nagtugtugawak idiay bassit a lamisaan ti Kindergarten. . . ken nagayayayamak . . . kadagitoy a kubiko, ti nagtitimbukel ken ti trianggulo-dagitoy nalamuyot a muton a kayo ti arse . . . Amin ket adda kadagitoy a ramayko tatta nga aldaw . . ."[2] Adu kadaiti pasdekna ket naamammuan para kadagiti heometriko a kalawag.
Ti pamilia ni Wright ket nagsagsagabada ti pinansia idiay Weymouth ken nagsublida idiay Spring Green, Wisconsin, a ditoy ti nagsupsuporta a pamilia ti Lloyd Jones ket makatulongda kenni William a makabiruk ti pagtrabahuan. Nagtalinaedda idiay Madison, a ditoy ket mangisursuro ni William ti musika ken nagserbi a kas ti sekretario ti baro a naporma a kagimongan ti Unitariano. Nupay ni William ket maysa idi nga aday nga ama, isu ket ket nakibinbiningay kadagiti annakna ti panagayatna ti musika, a naipangpangruna dagiti obra ni Johann Sebastian Bach.
Kalpasan idi nagtawen ni Wright ti 14, nagsina dagiti nagannak kaniana. Ni Anna ket napauten a saan a nagay-ayati ti saan a pannakatultulong ni William para iti pamiliana ken nangibaga kaniana a pumanawen. Ti diborsio ket nalpas idi 1885 kalpasan idi nangidarum ni William kenni Anna para iti kaawan ti pisikal a panagayat kaniana. Ni William ket pinanawanna ti Wisconsin kalpasan ti diborsio ken ni Wright ket nagitunton a saannan a nakitkita ti amana kalpasan daytoy.[3] Iti daytoy a panawen ni Wright ket binaliwanna ti tengnga a naganna manipud ti Lincoln iti Lloyd iti panagpammadayaw ti pamilia ti inana, dagiti Lloyd Jones. A kas ti isu-isu a nabatbati a lalaki iti pamilia, ni Wright ket nangipagarup ti pinansia a responsibildad para iti inana ken dagiti dua a kakabsatna a babbai.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Brewster, Mike (Hulio 28, 2004). "Frank Lloyd Wright: Arkitekto ti Amerika". Business Week. The McGraw-Hill Companies. Naala idi Enero 22, 2008.
- ^ Alofsin, Anthony (1993). Frank Lloyd Wright--ti Napukaw a Tawtawen, 1910-1922: Ti Panagadal ti Impluensia. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. p. 359. ISBN 0-226-01366-9; Hersey, George (2000). Arkitektura ken Heometria iti Panawen ti Baroko. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. p. 205. ISBN 0-226-32783-3.
- ^ Ti Autobiograpia, babaen ni Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan ken Pearce, New York City, 1943, p. 51
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
Pilosopia ni Wright[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hoffmann, Donald. Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture. New York: Dover Publications, 1995. {{ISBN|0-486-28364-X}
- Lind, Carla. Frank Lloyd Wright's Usonian Houses. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5
- McCarter, Robert (ed.). Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1
- Meehan, Patrick, ed. Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4
- Nisbet, Earl. Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6
- Rosenbaum, Alvin. Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4
- Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", Landscape Journal, 20.2 (2001): 141-155.
- Sergeant, John. Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2
- Treiber, Daniel. Frank Lloyd Wright. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9
- Wright, Frank Lloyd. Frank Lloyd Wright: An Autobiography. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943.
- Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", Architectural Record, March, 1908. Reprinted in Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3
- Wright, Frank Lloyd. The Natural House. New York: Horizon Press, 1954.
Dagiti bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Farr, Finis. Frank Lloyd Wright: A Biography. New York: Scribner, 1961.
- Friedland, Roger and Harold Zellman. The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2
- Gill, Brendan. Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5
- Huxtable, Ada Louise. Frank Lloyd Wright. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1
- Secrest, Meryle. Frank Lloyd Wright: a Biography. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7
- Twombly, Robert C. Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2
- Wright, Iovanna Lloyd. Architecture: Man in Possession of His Earth. Garden City, NY: Doubleday, 1962.
Dagiti suukimat ti obra ni Wright[urnosen | urnosen ti taudan]
- Aguar, Charles and Berdeana Aguar. Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X
- Blake, Peter. Frank Lloyd Wright: Architecture and Space. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964.
- Fell, Derek. The Gardens of Frank Lloyd Wright. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9
- Heinz, Thomas A. Frank Lloyd Wright Field Guide. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8
- Hildebrand, Grant. The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7
- Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. Frank Lloyd Wright: The Masterworks. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6
- Levine, Neil. The Architecture of Frank Lloyd Wright. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4
- Lind, Carla. Frank Lloyd Wright's Glass Designs. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5
- McCarter, Robert. Frank Lloyd Wright. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4
- Pfeiffer, Bruce Brooks. Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6
- Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). Frank Lloyd Wright: The Complete Works. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0
- Riley, Terence and Peter Reed (eds.). Frank Lloyd Wright: Architect. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X
- Smith, Kathryn. Frank Lloyd Wright: America's Master Architect. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5
- Storrer, William Allin. The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4
- Storrer, William Allin. The Frank Lloyd Wright Companion. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2
Napili a liblibro a maipanggep kadagiti naisangayan a proyekto ni Wright[urnosen | urnosen ti taudan]
- Toker, Franklin. Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4
- Whiting, Henry, II. At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig kenni Frank Lloyd Wright iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Frank Lloyd Wright iti Wikiquote (Ingles)
- Pundasion ni Frank Lloyd Wright Opisial a sapot ti pagsaadan
- Frank Lloyd Wright, Naipakasaritaan a Kagimongan ti Wisconsin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dagiti Sarsarita-parparaangan
Saan a nakaskasdaaw iti pannakangngeg kadagiti sarsarita-parparaangan. No sadino ti nagtaudan dagitoy, awan ti masinuo a direkta a nagramotanna. Awan ngarud ti establisado a sungbat. Daytay nalaka a matarusan dagiti palawag no apay nga adda ken timmaud. Ngem nalawlawag pay ngem iti nakamulagat nga agmatuon ti kinaadda dagitoy. Saan a masungbatan no sadino ti nagtaudanna ngem agsipud ta Ilokano dagitoy a sarsarita, pasetda ngarud kadagiti Ilokano piksion wenno paset dagiti nagtitinnawidan iti dila a sarsarita idi ugma wenno ti oral literature.
Nabaknang ni Ilokano kadagiti Oral Literature. Pagarigan laengen ti Bago Oral Literature nga inadakan dagiti agsuksukisok ken kaaduanna iti nagsaad kadagiti research papers ken journals kadagiti nadumaduma nga eskuelaan. Sumagmamano metten iti intay sinurat maipapan kadagitoy.
Ngem itoy a sinurat, isu man iti panagtaldiap kadagiti sarsarita-parparaangan. Saan siguro a naimaldit, ta ngamin nagtitinnawidan dagitoy a sarsarita babaen iti dila. Saanko nga ammo no apay nga adda dagitoy a sarsarita-parparaangan. Ngem maisarita dagitoy kadagiti ummong (okasion man wenno saan) a kas paset iti tungtongan. Kas paset ti topiko wenno isu a mismo ti topiko a pagsasaritaan. Kadagiti inuman, pasaray maawagan dagitoy iti sarsarita iti ubet ti baso, masansan a mangngeg kadayta a termino. Sarsarita laeng iti tungtongan ngem tunggal madakamat agserbida met a lasag ken dara ni Ilokano.
Ta ania ngamin aya ti rason a timmaud dagitoy a sarsarita-parparaangan? Saanko latta a masinuo, ngem adda dagiti sumagmamano a nadakamat a tuodan dagitoy wenno sumagmamano nga ispekulasion no apay nga adda dagitoy iti dila ni Ilokano. No apay a mailaok dagitoy a kas paset iti tungtungan. Wenno kas tungtongan wenno kas sungbat kadagiti limtuad a situasion. Nupay dagitoy ket paset ti tungtongan saan met a maawan iti kinapreseteda a kas paset iti panagsasarita.
Ti kapintasan iti amin isu iti panangadaw iti sumagmano kadagitoy ket padasen a taldiapan ti kinapategda a kas paset ti lasag ken dara ni Ilokano. Mangiparang iti sumagmamano a pagadawan iti intay panagadal tapno iti kasta ket maamiris dagiti tagipatgen (values) dagitoy ken kasanoda a mangipaay iti dur-asan ken imahinasion tapno nasidsidap pay ti panmagimutektek.
Rugiantayo man a tingitingingen daytoy maysa. Kas koma iti panawen a timmangken ti initna a napattopattoakan iti nangisit nga ulep ti tangatang. Kabarana la unay ket uraymo la iruar nga ipunas iti rupa ken tengngedmo ta paniom. Pug-awam ti barukongmo. Ipaid ti panio. Ngem biglaka a napasardeng iti ar-aramidem, napangangaka pay idi madlawmo nga agarbis metten. Atinnag dagiti dadakkel nga arbis. Agin-init-agar-arbis! No paliiwen ti aglawlaw, dagiti tao siempre, agpalpaliiw. Agidasdasig. Manglagip. Dumteng ti saritaan no apay nga agar-arbis-agin-init. No ania ti balido a rason? Adu nga ispekulasion. Agingga sumngat iti tungtongan ti sarsarita-parparaangan. A no kastoy nga agar-arbis ken agin-init ket adda ti agkallaysa nga ansisit. Simmapit iti saritaan dayta fairy tales. Ti kapaut a sakopen dayta nga arbis ken init isu met ti panawen ti kallaysa dagiti ansisit. Happy ending, siempre! Tumpuar dagiti isem. Pagweretenna dagiti panunot. Kadagiti ubbing rebulosionanna ti andar ken taray ti creative mind. Dumteng ti panaggutugot ken panangidasig ti kinapudno.
Apay a naikonektar dayta a fairy tales iti saritaan? Kas paset ti sarsarita-parparaangan. Kas mangbiag ti saritaan wenno tungtongan. Saanko a masinuo ti nangrugian kadayta sarsarita-parparaangan. Ngem masirok a no la ketdi agarbis ken agin-init, mairapit a rason wenno sungbat no apay a mapaspasamak dayta a phenomenon ket gapu iti kinaadda iti kallaysa ti ansisit.
(Gagangay a dagiti puraw nga ansisit ti pakaipaayan daytoy nga aplikasion. Dagiti ngamin puraw nga ansisit ket isuda dagiti saan nga agdangran kadagiti tao wenno banag a napateg iti tao. Dagiti ngamin nangisit nga ansisit ket isuda dagiti mangirurumen iti tao.)
Ngem sa met la mapasamak dayta a sarsarita-parparaangan no agin-init ken agar-arbis. Adda ti ispesiko a detalie ti panawenna. Saan a mapasamak no agin-init laeng. Saan a mapasamak no agar-arbis laeng. Masapul nga agar-arbis-agin-init.
Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanan daytoy a sarsarita-parparaangan? Adda ti naisangsangayan a relasion ti nakaparsuaan iti tao. Ti nakaparsuaan ket paset iti inaldaw-aldaw a panagbiag ti tao. Ti nakaparsuaan a pagadawan ti tao kadagiti signipikante nga istoria. Saan laeng a makaited iti linglingay ken ray-aw, mangbiag ti tungtongan no dipay ket ad-adda pay nga ipateg ti nakaparsuaan. Iti daytoy a punto, ti panangipateg ti nakaparsuaan ket maimula iti panunot ti asinoman lalona dagiti ubbing. Wen met a, nasken nga ipateg ti tao ti nakaparsuaan tapno ti nakaparsuaan ipategna met ti tao ken ti aglawlawna.
Ti relasion ti tao ken Ina Naparsuaan ket umamnut ken addaan iti kaimudingan. Daytoy a kinapateg ti relasion ti tao ken Ina Nakaparsuaan ket nasken a masaluadan. Isu a no tunggal dumteng ti panawen nga agar-arbis ken agin-init, lumtuad dagitoy a sarsarita-parparaangan a kas pangpaamnut ti nasao a relasion. Lumtuadda a kas lasag ken dara ni Ilokano.
Ti maysa pay ket dagiti sarsarita-parparaangan dagiti aso. Kas mapaliiw, tunggal agsasarak wenno adda ti aguummong a dua wenno ad-adu nga aso iti kalsada wenno sadino ditan, no paliiwen a nalaing ida, adda latta daydiay panagiinnangotda ti ubet ti tunggal maysa. Kasla napateg unay dayta a kababalin kadakuada a pangidasiganda no ti damo a pannagkita wenno iti panagsarak manen ket kabusor wenno gayyem dayta a kinasinnarak, nairanrana a kinasinnarak wenno aksidental a panagsinnarak wenno bunga laeng iti nangubuay a tiansa ti panagsinnarak. Ngem apay nga ubet ti umuna nga angoten ti aso iti padana nga aso? Apay a mapasamak iti kastoy a pagug-ugali dagiti aso? Ti rason ket maibuksilan iti maysa a sarsarita-parparaangan.
Nga idi un-unana nga aldaw, naguummong dagiti aso. Aduda a nairana a nagsasarak. Pinnadamag iti panagbiag. Linnaingan ken pinnalastog iti kinaasino iti agdama. Pagammuan, adda ti naangotda a nabangsit. Makasael a bangsit. Maysamaysa ket dimlaw. Asino ti immuttot? Awan iti mayat a mangipudno. Agtultuloy ti pinnabasol. Agsipud ta awan iti mayat a mangipudno, nginnernger. Napasamak iti panagipangta. Maysamaysa nangipangta a masapul a mammoan no asino ti ulbod. No asino dayta nga ulbod, nasken a madusa.
Sipud idin, agingga ita, no adda ti dua wenno ad-adu nga aso nga agsasarak, paliiwen a nalaing ket agiinnangotda iti ubet, a kas panangtakuat no asino daydi naulbod. Ket agsipud ta dipay natakuatan no asino daydi naulbod, agtultuloy latta met dayta nga aramid dagiti aso nga angoten ti ubet ti padada nga aso.
Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanna ti sarsarita-parparaangan? Iparangarangna a ti kinaulbod ket agnanayon nga aglak-am a pagatapan. Ti kinaulbod ket katukadna ti nalabusan a panagtalek. Apaman a nalabusan dayta a panagtalek, nalangto latta ti panagduadua.
Isu a napateg la unay ti kinapudno iti pada a parsua tapno saan a mauksob dayta a panagtalek. Dagitoy dagiti sumagmamano laeng a nakitatayo a signipikante dagitoy a sarsarita-parparaangan.
Sarsarita-parparaangan laeng dagitoy, ngem makapaisemda met! @
Thursday, March 18, 2010
Dagiti Sarsarita-parparaangan
1 comment:
- savita said...
-
PART TIME HOME JOBS | DO OFFLINE DATA ENTRY JOB
Is your search for a home job always ends in some kind of SCAM OR FRAUD? If so, don’t loose heart, because visionjobcare.com brings you, 100% genuine and legitimate home jobs. Do offline data entry at home, submit the job through email and get paid handsomely every month. Millions already Joined & Benefitted with our service. For more details E-mail us at support.visionjob@gmail.com
Visit Us at http://www.visionjobcare.com/XXX.html
- 5:16 PM


text:
Hunio, bulan ti kallaysa?
Apay ngata a papolar unay ti bulan ti Hunio a kas bulan ti panagkakasar? June Bride! Sadino ti nagtaudan daytoy a tradision? Apay a Hunio idinto ta mabalin met iti uray ania a bulan?
Binulod a tradision. Saan a kabukbukodan ni Pinoy daytoy. Binulodna laeng. Impluensia ngata, mabalin met a kunaen. Impluensia dagiti Romans. Agsipud ta ti Pinas ket predominatly catholic, ken ti sentro ti katolisismo ket iti Roma, posible a ti met laeng katolisismo iti nangimpluensia wenno nangitugot kadaytoy.
Iti innak panagsukisok maipapan itoy a bulan ti kallaysa, amin a nasagangko ket manipud kadagiti Romans daytoy a tradision. Ngamin, kadagiti Romans, bulan daytoy iti panagkakallaysa nga isu met ti bulan ni diosen ti kallaysa a ni Junio. Isu pay iti nakaadawan ti nagan ti bulan iti roman calendar. Kas pammadayaw ken ti ingpen a mangited ni diosen Junio iti naimbag a gasat, nasken met ngarud nga inda padayawan ti didiosen (dagiti agkallaysa). Ti katukad ni Junio, ni Hera, ket ti diosen ti puso ken pagtaengan, ken isu ti patrona dagiti “nanang” ken asawa a babai.
Iti Pinas, Mayo ken Hunio ken Disiembre dagiti papolar a bulan iti panagkakallaysa. Lalo la unay iti Disiembre. Disiembre ta kalabon ti linaon ti bulsa, gapu kadagiti bunoses, kalkalpas ti panagapit, ken kalukay ti kuarta iti sirkulasion. Iti Agosto, Setiembre, Oktubre ket kagawat a bulbulan isu a di unay papolar. Kairut met ti bulsa kadagita a bulan. Saan pay ngamin a panagaapit ta mangrugi met ngarud iti bulan ti Oktubre, Iti Nobiembre, bulan dagiti minatay, isu a saan met a nasayaat ta adda ti pilaw ken pakababalawan. Nasayaat met ti Enero ta baro a bulan ken baro a gasat. Lalo pay iti bulan ti Pebrero nga Aldaw dagiti Puso. Iti met Marso ken Abril, bulan a pagasisawan ti ngilin. Bulan a pagtinnagan ti semana. Isu agtinnag nga agtinnag iti Mayo wenno Hunio ti kaaduan a kallaysa.
Iti bukod nga eksperiensa, kadagiti sangapulo ket lima nga inanak iti kasar, sangapulo kadakuada iti nagkallaysa iti Mayo, dua iti Hunio ken dua iti Disiembre. Kadagiti berde ti utekna a nagsalsaludsodan, “panagaarbis” kano ngamin ti bulan ti Mayo. Panaguukrad dagiti sabong iti Mayo. Ket no sabong ti tungtongan, saan a maawan dayta balikas nga “arbis.” Ti sabong a nadigos ti arbis a ladawan, ket maikonektar kadagiti kakallaysa a kas metapora iti nasam-it nga ayan-ayat.
Nagduduma met dagiti pammati maipapan itoy. Depende no sadino a lugar. Ngem kadagiti pammati a “sangkalubongan” adda dagiti sumagmamano a di kayat nga aramiden, a kas koma iti panangisuot ti trahe de boda ken kumpleto nga aruaten daytoy sakbay ti kallaysa. Malasen kano ti agkallaysa.
Iti Pinas, malasen met ti agkabsat nga aglubbon iti bulan nga inda panagkallaysa. Malasen kuna dagiti dadduma. Ket kadagiti dadduma, aginnagawda iti gasat, kunada met. Wen ngarud, saan laeng a makaulaw no dipay ket lilibeg dagitoy a tradision ken pammati. Ngem, agpinal latta met, a saan a dakes no agtungpal wenno sumurot iti agus tapno awan iti pakapilpilawan. Tapno awan iti makuna ti nakaikamangan.
No adda dagiti malasen, adda met dagiti buenasen a pagteng, siempre, di met maikkat daytoy a. Kas koma a nabuenas kano ti nobia, no sakbay iti kallaysa wenno sakbay a rumuar iti balayda ket matmatanna pay a nalaing ti bagina iti sarming. Psychologically, kunaen met a reflection daytoy, pannakisarita ti bukod a bagi a mangrugin ti aldaw ti panagbalbaliw ti biag. Sumagpaten iti naestadoan, ket nasken nga amirisen ti bagi nga itoy nga isasagpat ket adu met dagiti agbalbaliw a bambanag iti biag. Adu dagiti aramid, pagesman, luho ken kayat idi balasang (wenno idi baro) a saanen a maiparbeng iti naasawaan. Isu a dayta a panagsarming ket panawen dayta iti pannakisarita ti bagi. Ket no di sisasagana, adda pay ti panawen nga agsanud no kayat iti agsanud.
Buenasen met ti kakalkallaysa no sumangpetdan iti pagtaengan ket warisan ida iti bagas. Tapno nalablabon ti grasia a sumangbay kadakuada. Ngem saan ngata a nabuenbuenas dagiti manok kadayta nga aldaw ngem dagiti nagkallaysa? Dagiti manok a nagtuktok kadagiti inwarsi? Masaludsodko laeng a.
Ketdi, makapaisem no kua daydiay yuuli dagiti kakalkalaysa iti agdan. Masapul kano nga aggiddanda nga umaddang tapno agtunosda. Wenno umuneg iti balay no awanen dayta agdan. Well, agtunos a kanayon dagiti agasawa nga addaan iti nakem, saan? Dagiti awan manaknakemna, dagiti dipay simmangpet a nagballog a nakem a, awan a talaga iti panagtinnunos. Isu a napateg met la unay iti panangamiris ti bagi, dagiti annak, no ‘sinanakemdan’ sakbay iti inda iseserrek iti naestadoan.
Kadagiti met dominante a panunot, a kas iti maysa kadagiti inanakmi iti kasar sadiay La Union, inkissiim ketdin ti ina iti anakna a babai a no umulidanto kano ket umun-una tapno isunto ti matungpal! Asus! Imbag la ketdin, a naigawidko ti sidingan a dilak, ta dandanin naikaglis a nangibaga iti “kunsintidora!” Apay a dina bagaan ti anakna nga aggiddanda tapno agkatunosanda, saan?
No petsa met ti saritaan, otso, disiotso, ken beinte otso ti papolar. Nagsinninggalut kano ket dayta otso a tanda iti sinninggalut. Mabalin met ti dies, beinte ken treinta. Makunami met, apay adda ketdin malas nga aldaw? Ket suerte ta ti tao met laeng iti mangaramid iti iti sumaruno nga aldawna.
Aniaman a tradision, pammati ken kustombre iti kallaysa, mas importante met laeng iti panagtutunos. Daydiay level ti rikna ken kapanunotan ket adda iti maymaysa a level. Daydiay nakapokus ti awareness para iti dur-asan ken pagsayaatan ti pamilia ken dagiti annak. Ti nairut kinapudno iti tunggal maysa dagiti agassawa ti sekreto ti dinto agkupas a langenlangen dagiti agassawa.
Ket daydiay met itatalliaw wenno isasallabay iti sabali ti kangrunaan a rason iti panagsina ken pannakarakrak ti binangon a pamilia. Liklikan koma iti ‘suma-kabilang bahay.’
Ngarud, aniaman a bulan, iti panagkallaysa, mamati man wenno saan kadagiti tradision, kostumbre ken pammati, laglagipen koma a kanayon iti panangpatalinaed ti kinaasino, maysa nga ama, maysa nga ina, ket ti responsibilidad a naipatong kadagiti abaga ket akmen iti amin a puso ken rikna, iti nagan ti pamilia ken iti Dios.
Happy wedding manen kadagiti kaudian nga inanakmi iti kasar, da Mhel Garma iti Cabugao, Ilocos Sur ken Lei Lutrania iti Baguio City. (kitaen ti ladawan iti baba... )##
Thursday, May 29, 2008
Hunio manen!
Hunio, bulan ti kallaysa?
Monday, May 26, 2008
Garma-Lutrania nuptial photos
(MHEL) GARMA-(LEI) LUTRANIA NUPTIAL
It’s started with an affable smile to each other sometime and somewhere in the past, followed by unsurpassable friendship, unforgettable dates, sweet relationship and sealed their love ‘I do’s” in May 10, 2008 at the Baguio Cathedral. The following photos quite witness the solemnity of their wedding ceremony...
Nagan, nagan!
No ababat’ nagan, adayot’ pakaribukan
Ania ti pagdumaan ti atiddog a nagan ken iti ababa? Dakkel. Narikut a paggidiatan. Makaulaw. Uksobenna ti adu a babawi. Dagiti babawi a di maiturturog iti adu a rabii. Parasay dumteng ti sennaay wenno saibbek a mangpisang ti makapleng nga ulimek ti kaltaang ti rabii. Saan laeng a dumteng iti korte iti pagdumaan no dipay ket pukawenna ti panawen. Balitok met ngarud iti tunggal oras. Ta iti tunggal oras, adu dagiti agtuktok nga opurtunidad a nasken koma a tukmaan nga insigida. Maminsan met la ngarud nga agtuktok ti opurtunidad. No daytoy ket timmayaben wenno napalusposanen, saanen nga agsubli kenka daytoy ta naikutanen ti sabali. Saanen ng a umay kenka mangulit. No agsubliman bilang, saanen a kas iti sigud. Saan met a mabalin a kunaen nga agurayka biit opurtonidad ta tarimaanek la bassit ti naganko, dimo mabalin a kunaen. Saan a mabalin a pagurayen. Saan a mabalin nga igawid kabayatan iti panangasikasom dagiti timmaud a a parikut a pinarnuay iti atiddog a nagan.
Atiddog a nagan. Parnuayenna ti parikut? Saan laeng a ti mismo a makinnagan no agbiddut. Uray dagiti nagannak kenkuana ket agparikut. Uray dagiti titsersna ket agparikut. Uray dagiti employer no sumrek ti trabaho no addaan iti sulsulit ket ipalapalna ti resume. Uray dagiti empleado ket masemsem iti kaatiddog a nagan gapu iti kinakurang ti espasio a pangisuratan. Ngem ti kakaruan nga agsagaba iti kinaatiddog ti nagan ket dagiti pre-school teachers. No adu ken nakaat-tiddog ti nmagan, marigatanda a mangisuro ti ubing a mangsurat ti naganna. Ket no maisuratna met bilang, gapu iti kinaatiddogda, daydiay laonen ti maysa a linia nagbalinen nga uppat no dipay ket dandani mapno ti papel. No dadduma, addanton ti kuestion namber three, agisursurat pay laeng ti naganna ti ubing. Posible met laeng nga uray dagiti nagannak ket adda latta met ti dumteng kadakuada a panaggudeng a panangisurat iti atiddog a nagan. Pagangayanna, dayta a biddut ket inulsan iti dakdakkel manen a biddut.
Ania ti biddut iti atiddog a nagan? Ania ti bentahe ti ab-ababa a nagan? Nalaklaka a dumteng ti panagbiddut ti at-atiddog a nagan ngem ti ab-ababa. Ad-adayo ti panagbiddut ti ababa laeng ti naganna.
Kas pagarigan koma daytioy a nagan ti am-ammok: Perceverandine Antoinette Chrysanthemum Magnolia de los Concepcion Buenaventura. No kastoy ti kaatiddog ti naganna ti anak, iti pay laeng panangirehistro, nakamisuoten ti empleado ti registrar office gapu iti kaatiddog iti isuratna. Lalo no agkurang ti espasio iti pangisuratanna. Iti rigatna iti amin a karirigatan, no nagbiddut iti uray maysa laeng a letra kadayta atitiddog a nagan, nalpaskan anak, dimtengen kenka ti parikut. Isu a nagadu ti court proceeding maipapan iti pannakasimpa ti nagan. Mano ti magastos iti court proceeding iti family court? Dakkel a gatad dayta. Dayta nagan iti ngato, pudno a nagan ti tao dayta. Gapu ta nagatiddog ti impanagan dagiti dadakkelna, ta nagbalin nga uso ti atitiddog ken komplikado a nagan, ket adda met ngarud ti sulsulit ti anak nga agisurat iti atiddog a nagan, inusarna laerng ti Perceverandine Antoinette. No dadduma, ikkatenna payen ti naud-udi. Ket no dumikar ti sulitna, laengen ti isuratna. Nangrugi ti pangaramatna kadayta manipud idi adda pay laeng iti elementaria. Ket idin ta nagreduar iti Bachelor of Science in Nursing, sapulen ti eskuelaan ti birth certificate. Ditoyen a natakuatan a ti kumpleto a naganna ket Perceverandine Antoinette Chrysanthemum Magnolia de los Concepcion Buenaventura. Ti eskuelaan dina kayat a dadaelen ti recordna wenno sukatan ti nagan ti maysa a tao no awan ti pammalubos ti korte. Panaglabsing met daytoy. Ti laeng Family Court ti mangibilin iti pannakasukat ti nagan babaen iti panangkiddawna iti Solicitor General a patgan koma ti opisinana iti pannakaurnos ti nagan ti nagapela. No napagtung-ed ti SocGen Office, bilinenna met ita ti civil registrar a patganna ti kiddaw ti makinnagan a masukatan ti naganna. Santo pay laeng masukatan ti nagan. Atiddog a proseso Adu a kuarta ti mabusbos. Naitantan ti panagraduar. Naitantan ti panagsapul iti trabaho. Sapay no di arapaap piman ti anak ti agabrod. Ngem gapu iti kinaatiddog ti naganna a dina met inaramat iti amin a kanito, naisarsarak iti indulto.
Parikut ti DECS ti atiddog a nagan. Sigsigud ket saan a kidkiddawen dagiti titser ti certificate of live birth (birth certificate) dagiti ubbing nga agenrol iti elemntaria. Ngem gapu iti kinaadu iti pannakasukat ti nagan ti ubing inton agturpos ket madadael met ngarud dagiti dokumento a publiko ti DECS, kiddawenda itan daytoy a sertipiko.
“Siak pay ket ti makabasolen, ading,” reklamo ti inenterbiuk a titser ti gred wan, ken dina kayat iti mainaganan, “no apay kano a diak insurat ti nagan ti anakna a kumpleto idinto ta idi inyenrolda ti anakda, ti laeng dua a nagan ti insuratda,” insennaayna.
Ti record ti DECS ket maysa a pampubliko a dokumento. Saan a mabalin a doktoren daytoy. Saan a mabalin nga isnopikan. Saan a mabalin nga sapitan. Saan a mabalin a kurangan wenno saan a mabalin a nayunan. Panaglabsing daytoy.
Ti maysa pay a dimteng a parikut, ket ti ispeling dagiti nakaat-atiddog a nagan. Ayna, amaya, Addanto pay ti Maryella Krizzelionne Kriztofer Jozzabelle a nagan. Ket iti laeng maysa a letra iti panagbiddut nga insurat, nakaaramiden ti panagbiddut ti makinnagan. Kumplikado nga ispeling. Daydiay inanakmi iti buniag, pasaray agpinnabasol dagiti agassawa no ania ti rumbeng a masurot. Aprilinne wenno Aprilyn? Babai ti mangipapapilit iti immuna. Idinto ta irikiar ti lalaki ti naudi. Agenrolen ket ti inanakmi ti buniag iti Day Care Center. Rugiandan a sursuroan ti anak nga agsurat. No ni babai ti mangisuro, isurona ti Aprilinne. No ni met lalaki ti mangisuro nga agsurat ti anak, usarenna met ti Aprilyn. Pagangayanna, naulawen ti anak. Dinan kayat ti agsursuro pay nga agsurat. Insingasingmi a mapanda mangala ti certificate of live birth iti National Statistic Office (NSO) wenno iti opisina ti Civil Registrar. Sinurotda ti balakad. Ket natakuatanda laengen a ti nakarehistro a nagan ti anakda ket Baby Girl Abrilyn. Ket ania pay nay, tuloy latta a, ti pinnabasol! Pati nurse a nangisurat ti nagan idi naganak ti ina idiay ospital ket nadakamat iti inna panagbiddut.
Dayta prefix a Baby Girl, Baby Boy, Honey Girl, Honey Boy ken dadduma pay ket nadlaw ti NSO. Ngem kadagiti dadduma ( saan amin) nga addaan iti prefix a kakastoy ket dida met ngarud ikabkabil dayta kadagiti dukomento a pirpirmaanda. Nalabit nga iti panunotda, apay a Baby Boy wenno Baby Girl ti isuratmo dinto ta agtawenka metten iti nalabes a duapulo wenno tinedier metten? Wenno adda payen ti apokom iti tumeng? Saanen a baby. Ngem biddut daytoy! Lalo kadagiti dukomentado a papeles a kas iti eskuelaan ken iti trabaho. Iti trabaho saan a mabalin a dimo ikabil dayta Baby Boy wenno Girl iti iti SSS, PhilHealth ken dadduma pay a record. Ta inton kamatem ti benepisiom, pangalaendaka pay nga umuna iti certificate of live birth, kuestionarandanto dayta a banag. Dimtengen ti di naliklikan nga induto.
Ti maysa pay a dimteng a parikut ket ti panagaramat ti Maria ken ti Ma. Santo pay la sumapit dayta Marya. Ta ania ngamin aya ti pudno a nakasurat iti inrehistro ti anak? Daytoy koma ti masurot. No Ma. wenno Maria wenno Marya. Daydiay klasmetko idi, ti isursuratna a naganna, Marita. Gayam iti pudno a naganna, Maria Rita. Nagparikut isuna.
Ti nakita a misspelled iti nagan ket ti panagaramat ti letra “H.” Adda idi ti panawen a nagbalin a fashion ti nagan a kinaadda ti letter “H” a kas ti Bhenjamin, Jhonathan, Mhelinda, Bhelinda…kdp. Kalpsan nga itinnag dayta letra “H” ta saanen nga uso, nadadael metten ti record ti nagan ket dumteng ket dumteng dayta parikut iti court proceeding.
Fashion. Trend iti pamnagpili iti nagan. Yantangay ta naaayat la unay ni Pinoy iti agtutulad ken sumurot iti makunkuna a fashion, iti saan nga umno a panagaramat nagtinnag la ket ngarud a dakkel a biddut.
Mano a court proceeding iti pannakasukat wenno pannakatarimaan iti nagan iti civil registrar a rumrumuar iti linawas ditoy TAWID NEWS MAGASN? Saan laeng a sangapulo wenno saan nga ab-ababa iti 540 iti tinawen wenno addaanen iti saan a nakurkurang ngem 5,400 a court proceedings sipud pay naipasngay ti Tawid! Kastoy ti kaaduna.
Ania ti pagdumaan ni Fe Ty ken ni Perceverandine Antoinette Chrysanthemum Magnolia de los Concepcion Buenaventura wenno ni Maryella Krizzelionne Kriztofer Jozzabelle Batungbakal? What’s in a long name anyway? #
BARINGKUAS
Ti 24th Cordillera Day Sadiay Abra
Suportan koma ti probinsia ti Ilocos Sur ti 24th Cordillera Day a napasamak idi Abril 23-24 sadiay Poblacion, Baay-Licuan. Mairanud ti probinsia ti pagsayaatan a tamingen ti nasao a pasken. Ti panangsaluad ken pananglapped ti Pacific Minerals a mangminas ti kabambantayan ti Capcapo.
Apay a nasken a suportaran ti probinsia ti nasao a pasken? Ania ti pakairanudanna? Nasken a suportaran ti probinsia ti Ilocos Sur iti pananglapped a panagminas dagiti ganggannaet a kompania kadagiti bambantay iti Abra. Ta no mapasamak iti panagminas, maapektaran a nakaro ti probinsia ti Ilocos Sur, nangruna dagiti ili nga addaan iti karayan a sumuso iti Karayan Abra a kas iti Banaoang, ken dagiti tributario iti Narvacan ken Sta. Maria, ta ditoy iti ruaran ti rugit ti minas. Matay la ketdi dagiti karayan ken tributario. Awanton iti makalapan. Maapektaran dagiti pagasapulan dagiti umili. Kangrunaanna, kumiddit ti danum iti Karayan Banaoang a pagtaudan ti de-bomba nga irrigasion. Iti panawen met ti katutudo, posible met nga agdinakkel dagiti karayan a mangpataud iti nakaro a layus a buyogan iti nakaro a panagluyak (siltation). Napasamaken kadagiti napalabas a tawtawen ti nakaro a layus ngem di bumurong a dumteng pay iti nakarkaro a sagrapen no makalbo dagiti bantay santo makali. Namak payen no ti aramaten daytoy a minasan ket open pit mining? Kumiddit ti danum.
Iti napalabas, iti pannakadadael ti rangtay iti Banaoang, saan a nailaksid ti rason a dinalapus ti dakkel a kayo ti rangtay malaksid iti napegges ken nangato a danum ti layus. Saan a masasaan a maulit daytoy wenno nakarkaro pay.
Saan laeng a basta kaaldawan iti ragragsak iti mapasamak a dua nga aldaw a Cordillera Day. Maysa a napateg nga aldaw a mangtaming ti masakbayan ti Abra wenno ti sibubukel a Cordillera no dipay ket mairaman met ti Ilocos Sur.
Umad-adu dagiti nagaplay a mayat a mangminas kadagiti kabambantay iti Cordillera. Iti agdama, addaanen iti 66% wenno 1.8 million nga ektraria ti naaplayan a minasen dagitoy a gangganaet a mining giants. Gapu iti nalukay a mining policy ti gobierno, ken no matuloy daytoy, agsagrap met ti probinsia iti nakaro a didigra a parnuayen dagitoy a minasan. Saanto laeng a sanikua iti madadael no dipay ketdi addanto la ketdi dagiti agbuis a biag. Ket no madadael dagiti sanikua ken pagsapulan, rumigat la ketdi ti biag. ##
Friday, May 23, 2008
The Sweet Potato Story
The Sweet Potato Story
Kulibangbang
Friday, May 16, 2008
Pinidut a Kritiko
Adda napidutko iti komento ni xanga...daytoy man....
Halimbawa, si Jaime Agpalo, Jr., na isang mahusay na manunulat sa maikling kuwentong pambata ay kilalang Ilokanong manunulat. Dahil sa pamantayang nalikha o kanon ng panitikan, nag-adjas siya rito upang mapabilang sa sinasabing kanon. Ang likhang-sining niyang pinamagatang “Marapait” (sunflower) na tungkol sa mga bulaklak ng Benguet na orihinal na nasulat sa Ilokano ay binago’t sinalin sa Filipino. Gayunpaman, ang ispirito ng kultura ay nanatili dahil sa paglalatag ng mga terminong vernakular, na kapansin-pansin na sa binigay na titulo ng akda. Upang manatiling mabisa ang akda, marapat na maingat ang tagasalin nito para hindi mabago ang kanyang esensiya. Mas mainam kung ang may-akda ang talagang magsasalin sa kanyang obra dahil siya at wala ng iba pa ang mas may higit na kaalaman sa kanyang gawang sining na siyang ginawa ni Agpalo. Bilang patnubay, isinasaalang-alang pa rin ang mga pamantayang pambansa at pampanitikan.
Para sa pangkalahatang detalye


text:
Ti Makunak Iti Historical Fiction
Kabarbaraan la unay a tungtongan iti Ilokano writer’s community daytoy a topiko, kailian. Ti maipapan iti historical fiction. Namungay daytoy iti komento ni apo Prescillano Bermudez, a maikkatan koma ti puntos dagitoy agsipud ta saan a bukod a kapanunotan ti author. Ngem kinontra apo Reynaldo Duque. Sinarurongan ni apo Honor Blanco Cabie.
Iti compilation ti librotayo a “Duyog ti Singasing II” panid 67, nakunatayo nga ubing pay iti Ilokano Lit iti historical fiction. Nangrugi laeng a nagna daytoy idi 1990. Ngarud, awan pay iti dua a dekada daytoy isu nga adu pay laeng iti agduadua no sarita kadi daytoy?
Kas nakunatayo, iti librotayo, wen. sarita a, daytoy. Duogan pay ketdin a sub-genre ti fiction. Nagnunog ngamin ti Ilokano Lit kadagiti traditional a wagas, isu a saan a naisango dagiti dadduma pay a genre. Isu a no adda ti lumtaw a kabarbaro ket maklaat dagiti awan pamalpalatpatanna iti kastoy a sarita.
Kinapudnona, dua kadagiti “Top Ten Literature” that influence the world, ket historical fiction. Ti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.”
Malagipko man ti kinuna idi Abraham Lincoln iti kaunaan a panagkitada ken ti author a ni Harriet Beecher Stowe, kuna ni US president, “Daytoy gayam ti bassit a babai a nangaramid iti nakadakdakkel a gubat.” Ti “Uncle Tom’s Cabin” ket mitsa ti “American Civil War” Maipapan iti pannakatagabo dagiti Negro. Racial discrimination. Ti nobela ket maipapan iti nakakaskas-ang a kasasaad dagiti tagabo a Negro kadagidi a panawen. Ket daytoy a libro iti nangited iti mitsa iti makunkuna a “American Civil War.”
Uray dagiti nalatak a pigura iti rebulosion ti Pinas ket binasada daytoy a libro ket naimpluensiaanda.
Ti “El Cid Campeador” ket maipapan ken ni Rodrigo Diaz De Vivar iti Espania. Maysa a maingel a mannakigubat a kas kadagiti maingel a mannakigubat kadagiti sarita iti Ilokano Lit. Dakkel ti impluensia ni El Cid saan laeng nga iti Espania no dipay ket iti Europa ken dadduma pay a rebulosion.
Ania pay dagiti “top ten literature” that influence the world? The Book of the Dead, The Koran, The Holy Bible, Iliad, The Canterbury Tales, The Divine Comedy, The Mahabharata ken The Book of the Sun. Panagkunak amin a nagadal iti literatura, ammona amin dagitoy a sinurat. (Saggaysaentayonto ida a taldiapan iti sumaruno a topiko, ta leppasentayo pay ti historical fiction.)
Adu dagiti napipintas a historical fiction. “The Tale of Two Cities” ni Charles Dickens ket magustoak unay. Uray kadagiti pelikula, a kas ti “The Forest Gump,” “Memoirs of Geisha” ngem ti magustoak amin iti pelikula ket ti “Life Is Beautiful,” ken “Schindler’s List” ken dadduma pay a kas iti maipapan iti Vietnam.
Nagsuratak kadi met iti historical fiction? Wen. Tallo laeng iti sinuratko a historical fiction. Agpadada a nangabak. Ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” Maika-4 a Gungguna iti Savella-Baclig Literatura Ilokana Awards iti ken ti “Indayuan” iti Upland Municipalities of Ilocos Sur, Maika-3 a gungguna. "Saridandan" Maika-3 a Gungguna iti General Eduardo Batalla Literary Awards ken kaunaan a nasibbolko a pammadayaw iti salip ti sarita.
Ta ania ngamin aya ti historical fiction? Kasano a Sangalen? Nalaka kadi ti agsurat?
Nalaka kadi ti agsurat? Kaniak a biang. Nasken a tumbog dagiti ling-etmo sakbay a makaputarka iti nalinay. Saan a kinusel a. Kadagiti nangab-abak a historical fiction iti Ilokano lit, nakitatayo dagiti nagkamtudanda. Apay a nagkamtudda? Ngamin kaykayatda wenno naiyagusda iti kas iti panagsurat iti tradisional. Lalo no daytoy ket addakan iti flow wenno agus wenno iti kaiiimasan a paset ti sursuratem, agliggasi no kua ti turongen ti sinurat. Malipatan a historical gayam ti sursuraten.
Lenguahe. Daytoy ti kangrunaan a kadangadang ti agsurat iti historical fiction. Nasken a dika nagbiddut iti lenguahe a maitutop iti panawen ken lenguahe ti sarita, ta maysa laeng a balikas ket makasugkaren wenno makaanayen a mangdadael ti sarita. Kasla sangatimban a krudo dayta a naisuyat iti sangakaban a bagas.
No kastoy ti lenguahe ti maysa a sarita a panawen ti yaalsa kadagiti Kastila.
“Umayen dagiti kalaban! Agsagana! Pumalpaltogdan!”
“Ugh, natamaanak!”
No siak ti hurado wenno editor, ket kastoy ti dayalogom, ninayunamon a ti sangaribu ket walo ti ubanko! Maitutop kadi dagita a lenguahe iti panawen ti Kastila?
Saan a! Idi panawen ti Kastila: awan ti balikas a KALABAN. Kadangadang ti adda. Awan ti balikas a PALTOG ngem adda ti paltoog ken pusil. Awan ti NATAMAAN ngem adda dayta napuntaan.
That’s language in historical fiction.
Logic. Iti dramatization a paset. Nasken ti lohika ditoy. Kas pagarigan koma, ta sinuratmo ti maipapan ken ni Gabriela Silang: Ania ngata ti posible a pampanunotenna idi wenno ania ngata ti rason no apay a kinayatna nga isu iti mangituloy iti dangadang ni Diego? No ikabilmo iti dayalogo babaen iti sabali a karakter daytoy a rason, pampanunotenna. Daytoy a rason ket nasken nga umayon iti taray ti historia. Saan a naisurat iti eksakto nga historia ti rason ni Gabriela ket no lohika (logically) ti rasonmo, suratemon dayta a kas fiction.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a logic? An art of correct thinking. Isu a ti dramatization dagiti karakter ket isu daytoy iti umno sawen, aramiden dagiti karakter kadayta a punto ti portrayal. No saan man nga eksakto, umiso wenno umarngi no diman isu daytoy ti kaasitgan. No agsuratka iti historical fiction, maibalakad a subliam pay nga umuna dagiti kuadernom idi maipapan iti logic tapno dakdakkel ti armasmo a mangipunget iti puon ti balligi iti inka sinurat. Ta no saan a maitutop dagiti rason, ken argumento, nalpasen. Masapul nga ammom ti maipapan iti claims, evidence ken reasoning iti philosophy tapno maliklikan iti panagbiddut.
No saan met, play safe! Simple laeng, pagsawem iti lingua franca dagiti karakter iti umno, maitutop, umayon iti situasion (logic latta!) kabayatan a mawarwar ti pudno a pakasaritaan, dramatization daytan. Ngem nasken a saanka nga agpugpugto wenno liklikan koma ti “opinionated” nga ilaga a binatog.
Panangiparang iti saan pay a naiparang a paset babaen iti bunga ti panunot a daytoy ti posbile a mapasamak wenno naibaga ti karakter wenno kayatna nga aramiden.
Panangilawlawag kadagiti abut ti historia babaen iti naindramaan a konsepto. Maymaysa laeng ti paggibusan ti nagballigi a historical fiction, kuna ti nagbasa: “A, kasta gayam ti napasamak…!”
Kas pagarigan koma (manen), no ti historical fiction a sinuratmo ket maipapan ken ni Rizal, idi inawis ni Bonifacio iti nadara a dangadang. Awan ti eksakto a balikas ni Rizal iti historia, no di laeng iti “panagkedked ni Rizal iti nadara a dangadang.” Kasano nga iparangmo iti dramatization dayta a pagteng? Kasano nga iparangmo iti dayalogo kadayta a pagteng? That is fiction! Isu nga aramaten metten ni mannurat ni alikuteg a panunotna, a kas iti kinaalikuteg ti panunot ni Stowe idi imparangna ti kabibiag ni Negro nga Uncle Tom, iti nobela a, “Uncle Tom’s Cabin.”
Isu a kunaek, use logic. Dagiti laeng adda ti pamalpalatpatanna iti pilosopia iti agballigi nga agsurat iti historical fiction. Ket no idi nagkolehioka, ket naalam ti Philo 101 uray agingga laeng iti Philo 114 a ket, dakkelen a puonam daytoy.
Kasano iti agsurat iti historical fiction? Dayta ket!
Diak pay namaster daytoy, kailian. Idi sinuratko ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” ket uray la datao nagkaling-etan iti berde a nagpanunot iti posible a dayalogo da Rizal ken Leonor idi napalabas ti balasang ti baro idi adda daytoy iti ngarab ti Karayan Pantal. Namin-adu a kasukatan ti sarita idinto ta makinilia pay laeng ti us-usarek idi. Iti historia, nabasak a nasinged ni Rizal kadagiti Ilokano a negosiante ag-Villamil. Madalanan ni Rizal ti kayo a rangtay iti Pantal no mapan iti balay dagiti Villamil. Iti dayta a sirok ti rangtay, nabasak met a kaay—ayo a papanan ni Leonor gapu kadagiti water lilies.
Base kadagiti facts a nadakamat, adda ti posibilidad a nagrana da Rizal ken Leonor iti maysa a panawen. Ania dagiti nagsaritaanda? Dayta ti sinakop ti sarita, sa simmarunon ti pudpudno a pakasaritaanda agingga nagasawa iti Leonor iti maysa nga inhiniero.
Tapno nalawlawag, ken kaasitgan amin a panangilawlawag, adawek man ti kapanunotan ni H. Scott Dalton iti sinuratna a “What is Historical Fiction?” Adtoy dagiti dinakamatna a sumagmamano a porma. Porma, kailian, wen met a, adda met pormada a!
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period.
In addition to these "standard" varieties, the market recognizes a few other permutations:
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently, such as a Nazi victory in World War II, a Texan victory at the Alamo, or the death of William, Duke of Normandy, in 1065.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
EXPLANATION:
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced. Kas iti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.” Iti Ilokano Lit, daydiay sarita ni Duque a “Colorum” ken kaaduan kadagiti nasuraten. Dagiti pakaipasungalngalan dagiti karakter ti taray ti istoria. Challenges they faced. Daytoy ti kaaduan a masursurat a historical fictions iti Ilokano Lit.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations. Imagined situation, kailian. Daydiay wenno dagidiay historical figure ket masurat iti posible a napasamak kadakuada. Fictionalized situation. Kas iti sinurattayo a “Ti Ayat ni Leonor Rivera” a maysa laeng nga imahinasion iti panagsarakda da Jose ken Leonor iti Karayan Pantal. Awan iti nabigbigko a nagballigi iti Ilokano Lit itoy a porma, historical figures in immagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations. Panangilaok iti maysa a fictional karakter wenno dagiti karakter iti maysa a dokomentado a situation. Iti Ilokano Lit, asideg la unay nga ehemplo ti sarita a napauloan iti “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Ariel Agcaoili. Adun a rally iti nadukomento. Gapu ta kunami, a kasla eksperiensa ni Ka Ariel ken kaingungotna ti saritana, ayat iti panawen ti rally, umarngi ngarud daytoy a porma ti historical fiction. Adda met ti historia maipapan iti nasaknap a sakit, ti cholera, mabasa met daytoy a fiction novel a sinurat ni Gabriel Garcia Marquez, “Love in the Time of Cholera.”
Nalaklaka pay a suraten daytoy a, kalian, babaen iti pattern a “What if?” wenno “ania koma no kastoy? Adu dagiti dukomentado a situation wenno pakasaritaan a pangilagaan iti fictional character.
Kas pagarigan koma, adtoy: tallo nga ubbing, nga agaayam iti bangkabangka a papel. Ipaanudda daytoy a papel iti karayan. Dayta a papel a banka ket nakaisuratan iti “wish” da met iti biag a. Dayta a paset ket facts. Apay a facts? Dagiti ngay tallo nga ubbing a nangipaanud iti bangka iti Karayan Pasig a dimmanon pay iti Malacañang nga inaramat ni PGMA iti SONAna.
Historical character dagita nga ubbing. Mangikabilka met ita, iti maysa nga ubing wenno ub-ubbing a manglapped kadagiti banka a dumanon iti Malacañang. O, di historical fiction daytan iti porma a fictional characters in documented historical situations. Naglakaan di ba?
Wenno saan met ket karaktermo, nakitana, nangngegna, a binilin ni Gen. Aguinaldo a dukotenda ken papatayenda dagiti agkabsat nga Andres ken (nagannan diay kabsatna, nalipatak metten, hehehe!). Sursurotenna met tatta itinalimed dagiti nabaon agingga iti pannangpapatayda ti supreme idiay Bantay Buntis. O, historical fiction daytan, depicting fictional characters in documented historical situations. Lalo no nalaingka nga agsurat iti first person sentimental a, ket saan laeng ngata nga agpungtot dagiti makabsa no dipay ket makasangitda gapu iti napasamak iti Ama ti Rebulosion.
Gapu kadagiti di mabilangen a dukomentado maipapan iti prostitusion, nasurat ni Vladimir Nobokonov ti nabalitokan a nobelana a napauloan iti “Lolit.” Ket di met nagpaatiw ti Nobel Prize Winner Gabriel Garcia Marquez, ket sinuratna met ti nobelana a “Memories of my Melancholy Whores.” Kunada dagiti literary critics nga umarngi kano ti “Lolit” ti “Memories…” (Iti sabalinto a topiko nga intay ituloy ti panagpapada ti kapanunotan dagiti writer iti maymaysa a tema ken situation.)
Naglaka, kailian, saan kadi? Ala, ket mangipaw-itka man met a ti sampolmo ditoy Tawid.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period. Kadagiti naglabas a panawen ti gubat, adda dagiti sarita maipapan iti gubat iti Ilokano Lit. iti panawen a kinabirkog dagiti “makindaga” kadagiti makitaltalon, iti panawen ti martial law, iti panawen ti rebulosion, ken dadduma pay a historical period. Iti panawen ti Kastila, Hapon ken Americano. Idi maika-2 a Gubat Sangalubongan ken dadduma pay a panawen. Saan a nagpaatiw ti Ilokano Lit. kadaytoy a porma ti historical story, kailian.
Additional Standard.
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
Awan pay ti kastoy iti Ilokano Lit a nabasak. No adda man diak a malagipen.
Ania ngata, kailian, no mangsuratka iti sarita. Dagiti karaktermo ket dagiti napeklan a nasionalista a kas kada Claro M. Recto ken Elpidio Quirino? Ipanmo ida iti agdama a situasion, sadiay Senado, Kongreso ken iti Malacañang. Iti yan dagiti agaapa a senador ken diputado. Iti yan dagiti dadakkel ti imana a mahilig iti scam? Kasano nga iladawanmo iti panangunget ken panaglektiur da Recto ken Quirino kadagitoy “agkakaguapo ken agkakapintas” ken “mamasirib” a senador ken diputado? Historical fiction met daytoy, kailian, depicting historical character transported to the present, or to a time period not his own.
Wenno idi panawen ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ket isu met laeng a nasurotan dagiti Americano ni Gen. Aguinaldo iti panagtartarayna gapu iti GPRS iti computer? He-he-he! Fiction is fiction, di kadi?
Modern character transported back in time? Wen, ania ketdin. Kas koma ken ni Yao Ming. Pagay-ayamem iti “one on one” iti basketbol kontra ken ni Carlos “The Big Difference” Loyzaga. Modern character transported back in time, kunana met, di kadi? Komedi la ketdi ngata ti labasna daytoy, saan? Patok la ketdi a!
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently.
Idi panawen ti EDSA 1. Katabok idin ti nasaknap a rally. Naayaban ni Air Force Colonel nga agreport sadiay Camp Villamor. Sakbay a nagrubuat iti balayda, nainget a binilinna ti pamiliana a saanda a pulos a rumrumuar. Ti asawana a madanagan, dagiti annakna a mariribukan, nagkarida a dida rumrumuar. Napanen nagreport ni Col. Ti missionna, tinnaganna ti bomba iti mismo a yan da Gen. Ramos, Enrile, Honasan ken dagiti dadduma pay a nagdepekto. Idin, kailian, ta itinnag koman ti Air Force Colonel, dagiti bomba, siniripna pay nga umuna iti baba, ket nakaitana dagiti agsasangit nga annakna, ti asawana a kaduana ti maysa a baket iti pangitinnaganna koma ti bomba. Saan nga intuloy ni Air Force Colonel nga itinnag dagiti bomba iti eroplano.
Naungtan. Nagsagrap iti napalalo nga unget ni Colonel. Saan lattan a nagtagtagari piman. Uray ibaga ti superiorna a maikkat iti air force. Nagawid met ita. Nabara ti ulona. Makaunget unay unay. Kinugtaranna ti ridaw. Nakigtot ti asawana ken dagiti annakna. Pinagasasawanna ida, no apay a sinalungasingna ti bilinna a dida rumrumuar.
Siempre, ti asawa ken dagiti annakna, imbagada a dida rimmuar a, ta dayta met nga agpaysu iti kinapudno. Madama ketdi nga agsan-Santo Rosario kadayta nga ibagbaga ni Colonel nga oras. Diskusion. Nabara diskusion ken palawag. Uray la nagkaling-etan ken nagkamulaw ti Colonel idi makitana ti baket iti altar. Nakalua.
Binilinna manen ti asawana ken dagiti pamiliana, a saanda a rumrumuar.
“Sadino kadi iti papanam,” dinamag ti asawana a madanagan.
“Innak tumipon kada Gen. Ramos ken Enrile….” End of the story.
Alternate history. Ania ngata no napasamak nga intinnagna dagiti bomba?
Sus, EDSA 4! Patapuaken dagiti umili ni PGMA. Naulit ti situasion. Itoy a panawen, natuloy ti panangitinnag dagiti bomba. Ania ngata ti mapasamak? Ala, uray iramannakon a maysa kadagiti nagrali mabalin latta. Fiction daytoyen. Isu daytoyen ti “what if?”
Ala, suratem ngaruden a, kailian. Ipatulodmo ditoy Tawid, ta kitaek man no kasano iti kinalaingmo iti fiction writing depicting alternate history.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
Kalakaan a suraten ti kastoy a sub-form ti historical fiction, kailian. Ngem kas kakisang ti bandos iti tangatang ti mabasa iti Ilokano Lit.
Sapay no kalakaan a suraten. Apay a kalakaan,m kunak, kailian?
Kastoy ti kaunaan a saritak a nangabak iti salip ti sarita. Napauloan iti “Saridandan.” Dagiti agbibiag ket da Lam-ang, Ines Cannoyan ken dadduma pay. Love triangle: Lam-ang, Ines Cannoyan ken Saridandan.
Iparparikna ni Saridandan ti panagayatna ken ni Lam-ang ngem di met ikaskaso ni toy baro. Ket idi agkallaysan da Ines Cannoyan ken Lam-ang, nagsakit unay iti nakem ni Saridandan. Iti sakit ti nakemna, pinanggepna a papatayen ni Lam-ang. Iti kallaysa da Lam-ang ken Ines Cannoyan, nanglimlimo a baket ni Saridandan. Pangepna a pusilan wenno paltoogan (paltoog idi saan pay laeng a paltog) ti baro. Ngem nalimed gayam a palpaliiwen dagiti kameng iti nalimed a tignay ti balasang. Linapdanda. Binagbagaanda.
Adda ti nangsita ti balasang a guardia sibil (panawen ti Kastila a Lam-ang). Naamirisda a manglimlimo a mujer (baket). Kinnamatan iti kabalio. ta nagkabalio met ni Saridandan. Nagpukaw ti balasang. Iti sumagmamano nga aldaw, nasarakanda ti bangkay ti balasang a tumtumpaw iti Karayan Banaoang.
Ti pannakapapatay ni Saridandan ti nagbalin a mitsa ken ikkis ti dangdangadang. Ti ikkis, “Laglagipen ni Saridandan!” Maysa a copycat ti battle cry iti maysa a guerilla group, “Remember, Erlinda!” History latta ti nagtuladan dayta a battle cry.
Historical fiction, dagitoy, kailian. nalaka-a-narigat a suraten ta kasapulan iti dedikasion, panagsukisok, panagimutektek, ken kangrunaan iti amin, ti lohika.
What is historical fiction? Kastoy ti kinuna met laeng ni H. Scott Dalton: Historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period. Historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.
Iti ababa a pannao, saanmno a kopiaen dayta teksto a nailanad iti pakasaritaan ti historia no di ket iparang, ipakita, iparaman, ipangngeg dagiti paset dayta a historia a dipay nangngeg, dipay nakita, dipay naangot, dipay narikna, ken dipay naraman. Kasta laeng iti kinasimplena, kailian. ##
Tuesday, September 30, 2008
HISTORICAL FICTION
Ti Makunak Iti Historical Fiction
Monday, September 29, 2008
Editorial
Ti sibilian ket sibilian latta. Ken asinoman a nagbasol ket mausig, isu a di maiparbeng nga ikabil kadagiti ima ti linteg. Isu ngarud nga addaantayo iti hustisia a mangusig kadagiti nagbasol.
Isu a dimi kanunongan iti mapaspasamak a pannakaiwaras iti paltog (shotgun ken cal.45) kadagiti kapitan iti Pangasinan babaen iti PNP. Ne, apayen, awan met ket ti gubat wenno riribuk a mapaspasamak ti Pangasinan? Saan met ket a battle zone ti Pangasinan? Awan met ngata ti pangta ti biag ti asinoman a kapitan iti Pangasinan?
Ti agdadata, adu pay laeng dagiti pulis nga awan pay laeng iti armasna. Ne, baliktad ti mapaspasamaken, saan? Adda paltog ti sibilian ngem awan kadagiti pulis? Saan a kadi a maibilang a saan a maikanatad a panangbusbos ti buis ti umili ti mapaspasamak?
Dagiti kapitan ket sibilian. Iti panangited a mismo ti PNP iti paltog kadakuada ket kaipapananna iti panangipalubos kadakuada nga aramaten dayta a paltog a pumatay. ta dayta met laeng ket ti rason ti paltog, pumatay. Saan maikanatad daytoy. Napukawen ti kaipapanan ti hustisia no kua.
Agsipud ta sibilian ti maysa a kapaitan, saan ngarud a natalged dagiti sibilian iti barangayna. Ta amangan no maaramat ti paltog para kadagiti abusado a sibilian. No mapasamamk daytoy nakarkaro a buong ti ulo ti PNP ta isuda a mismo iti nangiwaras kadagitoy a paltog. Napasamaken dayta panangpaltog dagiti nabartek nga opisial ti maysa a sibilian nga awan basolna iti ili ti Bani idi napan a tawen. Saan a masaan a di maulit daytoy.
Naulimek ti Pangasinan. Saan a kas iti Mindanao a yan ti gubat. No maipanggep iti insurhensia, nakapsut latta a rason iti panangarmas kadagitoy a kapitan. Ta ania koma iti maaramidan ti maysa laeng a shotgun wenno cal. 45? Iti panangarmas kadagitoy a kapitan, kaipapananna kadi a saan a kabaelan ti AFP ken PNP a pukawen no di man kontrolen laeng ti insurhensia? Kayatna kadi a sawen a dagitoy a kapitan iti ipasungalngal ti PNP kadagiti NPA?
Itoy a pananagiwaras iti paltog, uray ngata pupuoten ti kunami, naipasidongen dagitoy a kapitan iti peggad. Ti peggad a dina met inaramid. Ti peggad a dina malilikan. No saan a sumango iti kaso, maraut.
Maisubli koma dagitoy a paltog iti PNP ket ited laengen kadagiti awanan pay armas a kamengna ta isuda iti addaan iti dakkel a karbengan. ##
Nagbaknang Met Daytan a Messenger!
Malidayankami unay iti damag maipapan iti maysa nga ina a nangsamal kadagiti tallo nga annakna nga agedad iti 4, 3, ken 2 sananto sinamalan ti bukodna a bagi. Kinakurapay ti rason a nangiduron ti ina. Medida daytoy. Nangato unayen ti mercury iti kinaadda ti kinakurapay ken kinarigat iti panagbiag. Malagipmi manen daydi ubing a nagpakamatay gapu iti kinakurapay. Ania itan iti mapaspasamaken iti pagilian?
Kinakurapay. Adu dagiti rason. Iti gobierno, nalabes a kurapsion, mismanagement, incompetence, kinaadu ti papolasion.
Kurapsion. Napasal-itkami pay. Adda ti nagpakpakamatay ken pimmatay kadagiti annakna gapu iti kinaawan iti makanda, adda met dagiti naglalapusanan gapu iti panagkurakotda? Nagbaknang met daytan a messenger ti Bureau of Customs ta addaan iti milliones? Nakagatang iti P190,080.00 a daga idi 1992 idinto ta agsusueldo laeng iti P24, 876 iti makatawen wenno nasurok a dos mil iti makabulan; addaan iti lugan a Toyota revo nga agpateg iti P599,000.00 idi 1998 idinto ta agsusueldo laeng iti P58.992.00; ken naaddaan manen iti kotse a Honda Civic idi 2003 nga agpateg iti P395,000.00 idinto nga agsusueldo laeng iti P71, 592.00 iti makatawen?
Kastoy ti pannagna ti kurapsion iti pagilian. No maaramid daytoy dagiti lowly nga empleado, anianto la ketdin dagiti boss? Barya laeng dayta a kinurakot ti messenger. Mamatikami a daddakkel pay iti kinurakot dagiti nangatngato ti takemda (a kas naipadamag kadagiti kaduana a nadusa). Posible kadi ti panagaramid dagitoy babassit nga empleado iti kurapsion? Wen! Napaliiwmi. Iti kapadasanmi a nagtrabaho kadagiti ahensia ti gobierno a kas iti BIR (5 a tawen), Central Bank (3 a tawen) ken DOH (2 a tawen), DPWH iti 3 a tawen. Nakitami dagiti saan a maiparbeng nga aramid a di pabor iti gobierno. Nakitami ti rason, a saan laeng a ti security of tenure ti napinget a rason iti iseserrek iti gobierno no di pay ket iti kinaadda iti dakkel a tiansa iti panangpabungkong iti bulsa. Lalo kadagiti natured.
Dimi sapasapen. Nupay narwayen ti kurapsion, nakapaliiwkami pay laeng kadagiti makunkuna nga empleado iti gobierno a manakem. Nga uray ngata no an-annuem, uray ngata pabulsaam ket dina kayat nga awaten. Kas daydiay empleado iti BIR, pinagraemnakami. Pudno a manakem dagiti aramidna nga isu pay iti nakaawatanna iti CSC National Awards kadaydi a panawen nga addaak iti ahensia. Kas ti gayyemtayo a director ti HLURB, a di pulos maawis iti mirienda wenno pannangan, ta kunana, a sigurado dagita nga agawis ket adda ti kiddawenda. Ibagbagami daytoy, nga iti kinalabes ti kurapsion ti pagilian, adda pay laeng dagiti nadalus ti aramidda. Makunami, adda pay laeng ti tiansa a pannakapung-il ti kurapsion no kayat. Panangpung-il a saan laeng nga iti programa a kas paset ti propaganda ken pautot tapno mapabanglo ti nagan.
Mismanagement. Saan a nasayaat a panangamat kadagiti pundo. Panagaramid kadagiti proyekto a saan nga agbayag, saan a maturpos, ken proyekto nga al-allia. Nagadu nga scam. Napateg ngamin dayta 30% SOP cut wenno nangatngato pay kadagiti proyekto. Daytoy nga SOP cut ti mangidaddadanes. Daytoy ti rason iti kinaadda dagiti substandard a proyekto. Daytoy ti rason, no apay nga awan proyekto ta awan ti SOP cut.
Incompetence in the government. Incompetent government officials. Saanna a kabaelan iti mangrienda iti turay. Saan a daytoy ti expertisena. Iti sabali. Ket no saanna a kabaelan, natural, awan met iti mapasamak a progreso wenno dur-asan. Dagitoy nga incompetent nga opisial ket prone iti corruption.
Parikut iti papolasion. Dakkel la unay iti akem daytoy iti kinakurapay. No ad-addu ti ngiwat a mangan, ad-adu pay iti makunsumo a taraon. No adu iti makunsumo santo pay la bassit ti produksion a taraon, mas lalon. No ad-adu ti tao, narigrigat met iti sumrek iti trabaho. Ket no unemployment ti nangato, krimen met iti nakangatngato. Isu a nasken a masulosionan iti napartak a panaglobo ti papolasion.
Adda kadi pay tiansa a maagasan dagitoy? Adda pay. Serioso a panagserbi. Serioso a tignay a panangibalat kadagitoy a parikut. Kasapulan unay iti panagtignay ti gobierno, dagiti amin nga umili ken amin a sector iti maymaysa a panggep tapno agballigi. Awan koma iti agpanunot para laeng iti bukodna a bagi…#
Saturday, September 27, 2008
Saribitniw
NEWS STORY
27 September 2008
Salip iti Saribitniw
Silulukaten ti maikadua a nasional a salip iti saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipontipon) a pagtipkelan nga isayangkat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation ken ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ita a tawen. Maangay ti pasalip iti nailian a saribitniw iti kada tallo a tawen.
Kinuna ni retirado a Propesora Crescencia R. Alcantara, pangulo ti SPADE, a maysa daytoy a tampok ti 2nd Ilokano Literary-Cultural Festival a maangayto iti La Union National High School Quadrangle iti siudad ti San Fernando inton Nob. 30 – Dis.1, 2008.
Silulukat ti salip kadagiti amin nga Ilokano a mannurat nga adda iti pagilian. Libreda a mangpili iti tema wenno topiko a kayatda, ngem nasken a maibugas kadagiti pakisalipda ti kinapintas ken kinabaknang ti lengguahe ken kultura ni Ilokano, impaganetgetna.
Maysa a kabarbaro a klase ti literatura Ilokana ti saribitniw nga inimbento daydi Dios-ti-aluadna a Pelagio Alcantara, premiado a mannurat iti Iloko ken Ingles ken nagpaay a regional director ti Philippine Information Agency (PIA) a nagretiroanna idi 1995.
Dagiti dadduma pay nga annuroten:
1. Nasken nga orihinal ti pakisalip; saan a naipadron kadagiti immun-unan a nasurat
wenno nangabaken a piesa.
2. Agatiddog ti piesa iti sangapulo a panid, di nasursurok wenno nakurkurang.
3. Nasken a maikompiuter daytoy iti short bond paper, doble espasio ken namarginan
iti maysa a pulgada iti aglikmut.
4. Tallo a kopia ti pakisalip ti nasken nga ipatulod iti Saribitniw Secretariat, SPADE
Foundation, Namnama Village, siudad ti San Fernando iti di naladladaw ngem
Nob. 15, 2008. Pakuyogan ti pakisalip iti maysa nga electronic file (CD copy).
5. Awan ti mailanad a nagan (pudno man wenno parbo) iti pakisalip. Ketdi, pakuyogan ti
pakisalip iti seliado a sobre a naglaon iti impormasion maipapan iti ababa a kabibiag ti
autor, agraman address ken contact numberna
6. Mapilinto dagiti finalists inton Nobiembre 25 ket maawisdanto a makilaban iti
kampeonato a maangay inton Nob.30 iti La Union National High School. Ditoyto nga
ibunnayogda dagiti napili a piesada. Kalpasanna, mapilinto iti akto dagiti mangabak
babaen iti computerized judging system. Maiyawat dagiti premio iti dayta met laeng
nga aldaw.
7. Dagiti premio: umuna a gunggona – P10,000 ken medalia; maikadua – P7,000 ken
sertipiko manipud iti NCCA ken SPADE; maikatlo – P5,000 ken sertipiko; ken tallo a
pangliwliwa a gunggona a sag-P2,000.00 ken sertipiko.
8. Maikkanto amin a makisalip iti sertipiko, kas pammaneknek iti pannakipartisiparda.
Amin dagiti maisalip a piesa, agbalindanto a koleksion ti SPADE para iti bibliotekana.
9. Para kadagiti mayat a makisalip nga agdadamo nga agsurat iti saribitniw, addanto
maangay a libre a seminar-workshop inton Okt. 30 iti Multi Function Hall ti DMMMSU
-Open University System iti siudad ti San Fernando. Mangrugi ti seminar-workshop
iti alas 8:00 ti bigat.
10. Kontaken ti SPADE babaen ti email: spade_bulletin@yahoo.com wenno iti CP No.
09297780854 para iti dadduma pay a saludsod wenno ad-adu nga impormasion. Mabalin met ti agtelepono iti Iloko Creative Writing, Continuing Education Program, DMMMSU-OUS iti telepono (072)2423608, iti panangimaton ni Dr. Ophelia Cardenas. (National Saribitniw Contest Secretariat)
Sunday, August 17, 2008
Ti kari a naisurat iti rabaw ti danum
Iti naminsan, nagkarin a saanen nga agtaray a para presidente iti mismo a sanguanan ti monumento ni Dr. Jose Rizal iti aldaw a panangselebrar iti kaaldawan iti pannakaiyanak ti nailian a banuar, ngem saan a natungpal dayta a waragawag. Isu nga addan dagiti wagaragawag nga agpatingga laengen iti waragawag ngem saan nga agmata wenno tumaud a kinapudno agsipud ta naisuratda laeng daytoy iti rabaw ti danum.
Naisuratda laeng iti rabaw ti danum, a kayatna a sawen a kalpasan iti panangiwaragawag agpatingga laeng dita ket akemna ti saanen a dumur-as wenno matungpal agsipud ta agpukaw metten daytoy a banag no di man malipatan wenno kas itay kunadan, a kari nga intayab ti kali.
Iti panagtung-ed ti adminstrasion iti Resolutiuon No. 10 a mangawag ti kongreso para iti Constituent Assembly a mangamiendar ti constitusion tapno maipagna iti panagbalbaliw ti porma ti gobierno a kas federal form of government ket saan a maikkat dayta dakkel unay a panagduadua a kayat laeng ti pangulo nga umatiddog ti panagtakemna. Saan a maikkat iti nalaus a panagduadua iti nalimed nga agenda iti kellaat nga iyaanamong ti administrasion kalpsaan a saan man laeng a pulos a naadakamat iti napalabas a SONA daytoy a tungtongan.
Nupay nainget la unay iti panangtubngar ken panangidarirag ti adminsitrasion nga awan iti kinapudno iti adda iti panunot dagiti umili a kayat laeng a paatiddogen ti pangulo ti terminona ket saan a maikkat gapu ta kasta man met laengen iti inkari ti pangulo a dina panagtaray iti iti eleksion kalpasan iti terminona. Ngem nagtaray. Naakusaran pay iti panagkusit. Saan laeng a bastabasta panagkusit no di pay ket dakkel a gerret dagiti umili iti namati itoy alegasion nga inna panagkusit iti eleksion.
Saan a maikkat kadagiti umili a saanda a mamati iti naibaga ta napasamaken dayta iti kallabes. No maysa a koma a tina a nangisit dayta a kari ket naisuyat iti nakapudpudaw iti purawna a tisiert ket namantsaanen. Napellasanen iti kinasayaatna. Namantsaan metten ti isip ken panunot dagiti umili gapu iti kallabes a napasamak. Ti mantsa ken mantsa.
Saan a dagiti umili iti nanginaw ken nangipasngay iti saan a panagtalek. Saan nga isuda a mismo iti nagtaudanna no di ket nagtaud a mismo iti pangulo kadayta a biddut a pannanganna iti bukodna a sao. Isu a mismo iti nangkali iti nalawa ken nauneg nga abut nga isu a mismo iti maikursong iti inna pannnagna. Isu a mismo iti nangipallangatok ngem ti bato nagdisso a mismo iti ulona met laeng.
Iti 2008 SONA, kuna ti pangulo, "For the remainder of my term until I step down in 2010, the best thing we can do is to stay focused on economic reforms, while providing peace, order and stability." Kasta man met laengen iti inkarina iti sanguanan ti monumento ti nailian a banuar ngem dina tinungpal. Ulitenna manen daytoy, a dina tinungpal ken saan a naikankano ti signipikante ti nailian a banuar iti insawang, kasano ngarud nga ibaga manen iti pananamati dagiti umili iti kasta a waragawag? No sibibiag ti naiklian a banuar, sigurado la ketdi a nakamisuot kadaytoy a banag gapu ta naaramat laeng isuna a kas paganodan iti kabukbokodan a panggep.
Ti makunami, nasaysayaat iti aramid ngem ti sao. Aramid ti pakakitaan.
No maminsan, iti ngiwat ti maysa a tao iti inna pakabasolan ta maikaglis no kua ti saan a nariendaan a dila. Ngem iti di panangrienda ti dila iti ibagbagana, ditoy met a manguram iti kinaasino. No ania iti imbaga, tungpalen tapno dagiti tattao inda agraem. Ti tao nga addaan iti maymaysa a sao itandudo a mismo dagiti saona…#
Isu a nasaysayaat nga agtrabaho koma ni PGMA ken ti gobiernona ngem ti sao a sao.##
Wednesday, August 13, 2008
Decriminalization of libel case? Aguray…!
Saan ngata a nakarkaron iti panagpapatay kadagiti katrabaho iti media no mapukawen a naminpinasan ti libel case? Kadakami a biang, mas dakdakkel a peggad iti pannakaikkat ti libel case a kas kaso ngem ti sumango iti libel case. Amangan no agayus ti karayan a dara iti mas nakarkaro a panagparti…
No madecriminalized ti libel case, awanen iti sabali pay a gammatan ti subject no di agibales babaen iti bukodna a pangngeddeng, ket karamanen ditoy ti pammapatay. Agsipud ta saan a makadarum adda la ketdi ti tendensiana nga umasideg kadagiti hired killers wenno kadagiti badigardna wenno isu a mismo iti mangiwayat iti pammapatay.
Ngem no adda pay laeng ti libel case, ad-adu met ngata iti mangibalakad kenkuana a nasaysayaat wenno mas sibilidad ti panagdarum ket ti korte ti mangeddeng no libelous in nature ti naisurat wenno saan. Maliklikan no kuan dayta ad-adu pay a panagparti.
Asino ti agbuteng iti libel case? Karamanen daytoy a peggad iti trabaho ti broadcaster ken journalist. Sakbay a sinerrek daytoy a trabaho, namnamaemon nga iti maysa nga aldaw ket sumangoka a sumango kadaytoy. Ngem iti kaanoman, saanto nga agballigi ti libel case no ti sinurat ket agbatay iti kinapudno ken awanen iti sabali nga insurat no di kinapudno laeng. Asino ngarud ti mabuteng? No broadcaster ken journalist ket agsasao iti kinapudno, apay a mabuteng?
Mas mamatikami ti responsible reporting a maisaknap iti panagtrabaho. Kasapulan unay ti professional ethics wenno professionalism iti trabaho. Liklikan koma iti bukod nga interes. No la ketdi adda dagiti pagibasaran ken pagbatayan kadagiti insurat, wenno kinapudno amin nga insurat, ania ngarud iti pagbutngan? Ti kinapudno ti armas ti media a mangisalakan kenkuana iti libel case. Saanto a maikuspil ti agsasao iti kinapudno, ta rumuar ket rumuarto latta ti kinapudno.
Isu a makunami, sakbay ti decriminalization, maadal ken matimbang ken maamiris koma a nalaing dagiti epektona. Saan koma a maisarwag ti dinnardarasudos ta dinto ket tumaud iti ad-adu a panagpapatay.
Ayunanmi met ti memorandum circular ti Korte Suprema a panagmulta laeng ti dusa ti libel case imbes a kaso a pannakabalud. ##
Sunday, August 10, 2008
sarita
TI KAPARTAKAN ITI AMIN
(Maysa nga Inaangaw a Sarsarita)
Kasano aya iti mangpaisem? Wenno mangpagarakgak (no lalaki) wenno mangpagarikgik (no babai)?
Nagadu a wagas. Ket maysa ditoyen dagiti babassit a sarsarita a mapidut iti tuttotan. Iti tungtongan iti ubet ti baso ken kalangiking ti botelia.
Ket adtoy man ti maysa a napidutko nga inaangaw a sarsarita a posible met a mangpaisem kadakayo:
Narigat a talagan ti sumrek iti trabaho iti Pinas. Daydiay maysa laeng a bakante, ginasut ti aplikante, lalo iti pribado a sector. No iti met gobierno, no awan ti endorsement credentialmo a politiko wenno nangato a tao, amusayam dayta subsobmo. Narigat met ngamin iti awan iti trabahona. Ni dika man la makagatang met iti kayatmo a gatangen. Uray iti salesclerk wenno para lako laeng ken janitor ket nasken pay a college level wenno college graduate.
Kas iti maysa a dakkel a department store. Narigatan ti human resources specialist nga agpili kadagiti kualipikado. Masapul nga esmarte, alibtak nga agpanunot ken ammona iti lumsot kadagiti tumaud a parikut. Dagitoy ti sinapul ti HR specialist a kualipikasion kadagiti aplikante. Uppat laeng ti naarisitna kadagiti pinullo nga aplikante.
Impasidongna ida iti maysa nga interbiu a mangammo ti kabaelan ti tunggal maysa no esmarte, naalibtak nga agpanunot ken ammona iti lumsot kadagiti sumangbay a parikut. Daytoy ngamin ket ti kualipikasion iti maysa nga adda iti sales ken marketing: naalibtak nga agpanunot ken ‘lumsot’ iti aniaman a parikut. Ininterbiuna ida nga uppat iti sangonsango.
HR: Ania ti banag nga ammoyo a kapartakan?
Aplikante 1: Agpanunot. Basta no pinanunotmo ti maysa a banag wenno ania man a, addan dayta a pinanunotmo wenno pampanunotem. Isu a kapartakan amin kaniak dayta agpanunot.
HR: Very good! Pudno dayta kunam.
Naisublat ti aplikante # 2: Kirem. Agkiremka ket awan pay iti kagudua ngata a segundo. Di daytoy ti kapartakan!
HR: Wen met ketdi a. Apagkirem no kunada ket napaspas. Very good!
Naisublat ni aplikante # 3: Aglukat iti silaw kaniak ti kapartakan iti amin.
HR: Apay a nakunam dayta?
Aplikante # 3: Apagpiselmo laeng ti switch, ket addan ti lawag.
HR: Very good! Napartak nga agpaysu dayta. Intalmegmo ti switch addan a dagus ti lawag.
Ket naisublat ni aplikante # 4: Agburis ti kapartakan kaniak, madam.
Naklaat pay ti HR Specialist iti nangngegna a sungbat. Dandanina bugkawanen ti aplikante a paruaren. Kasano a kapartakan itan ti agburis? Ala, yantangay ta interbiu met, nasken nga agpasensia.
HR: Mister, iti kaanoman, saanto a naparpartak ti agsakit ti diarrhea iti agpanunot, agkirem ken aglukat iti silaw.
Aplikante # 4: Adayo a naparpartak a, madam, ti agburis ngem kadagita imbagayo, impapilit ti aplikante.
HR: Aber, ilawlawagmo man no apay?
Aplikante # 4: Nagburisak idi napan a lawas, madam. Tengnga ti rabii idi nadlawko la unay nga agdikar. Ket sakbay a MAKAPANUNOTAK iti aramidek, diak pay NAKAPAGKIREM, diak pay NAILUKAT TI SILAW, rimuaren!
Naggarakgak ti HR specialist. Naawat ni aplikante maika-4.
MORAL LESSON: Adda dagiti babassit, nalaad a banag a saan unay nga ikankano. Nga ipagaruptayon nga awan kaes-eskanda a banag. Ngem ditay met ammo nga amin a banag ket addaan iti serbi ken kaipapanan.
Kas iti puling. Ngem puling laeng met ti makapuling, saan kadi? Makapuling ket daytan dakkel?
Itoy a panawen, saantayon nga ikankano ti binting (siping idi, ngem itoy a panawen, itoy a bersion, bintingen!) Ngem kasano ngarud a makabukelka iti piso no awan ti binting?
Amin ket nangrugi iti bassit a banag. Kas iti panagbilang a nangrugi iti maika-maysa.
Iti biag, ket kastoy met laeng. Mangrugitayo iti baba agingga agpangatotayo iti agpang nga intay met ingpen. Nasamsam-it ti balligi a nangrugi iti ababa. Ta kaiyariganna dayta iti napintas a pannakaluomna iti pupurosan a bunga ti balligi.
Isu nga awan koma iti agriri wenno agreklamo iti panangrugina iti baba. Ta dumtengto met ti panawen nga ingangato.
Naasi unay ti Namarsua, ngem sursuroem met a iti aguray…##
Friday, August 01, 2008
UBING LA TI UBING
WEN a, ubing la ti ubing.
Ti ubing ket dina ammo ti agulbod. Dayta ket ti kanayon a mangngeg no kua. No ania kano ti makitana, isu dayta ti ibagana. Isu a dina ammo ti agulbod.
Saanko nga ammo, diak masinuo no addan ti nakaibaga kaniak iti kongreto a rason no apay a ti ubing ket dina ammo ti agulbod.
Ti posible ketdi a rason nga adda iti panunotko ket saan ketdi a kayat iti asinoman a nagannak nga agulbod ti maysa nga anak, nga isu dayta iti impasagepsepda nga insuro iti anak kabayatan iti inna panagdakkel.
Well, natural dayta. Ngem kasanon no ti anak ket makitana ti nagannak nga agulbod. Posible a tuladenna, saan?
Ngem kasano met no ti anak ket damona a maisubo iti maysa a situasion a pakarukodan iti pannakaawatna?
Napadasanyo kadin a napagsaludsodan ti maysa nga ubing nga agtawen iti tallo iti banag a dipay nagaw-at ti panunotna ken saan pay a nailawlawag kenkuana?
Dagitoy a pasamak ket nakaay-ayat wenno makuna nga unexpected. Adu dagiti kakastoy kadagiti ubbing. Isu a natural met kadatayo no dagiti kakastoy nga edad ket maayatantayo la unay iti kinasariwitwit dagiti ubbing a kasasao. Ngamin nakaay-ayat dagiti inda isungsungbat kadagiti saludsodtayo.
Adtoy man ti maysa a nakaay-ayat a pakasaritaan ti maysa nga ubing nga agtawen iti tallo:
MAYSA a rabii iti balay dagiti ag-dela Cruz. Awan ti ama ta adda sadiay trabahona ta madama ti overtime.
Masikog ti ina ken kabulanannan.
Iti kaawan ti ama, adda ketdi kaanakan daytoy a maysa a midwife a sidadaaan a mangpaanak no bilang.
Ket dimteng ti oras ti panaganak. Taltalloda. Ti midwife, ti masikog ken ti ubing a babai nga agtawen iti tallo.
Insaganan ti midwife amin a masapsapulna. Iti panangamirisna iti antina, napenneknan iti bagina a saan a marigatan a mangpaanak. Nabayag metten a daytoy ti trabahona.
Agdadarandanen ti panagsakit ti tian ti ina. Rumuaren ti sikog idi siripen ni midwife.
Ngem kellaat a nagbrown out!
Naimbag ta adda plaslait a nakasagana.
Mabuteng met ti ubing nga adda iti sabali a siled isu a napanna innala daytoy.
Ngem saanen a magawidan. Rumuaren ti sikog.
“Igganam daytoy plaslait. Iturongmo dita ta paruarek ni adingmo, wen?” kuna ti midwife iti ubing nga agtawen iti tallo.
Nalaka met a suruan dagiti kakastoy nga edad, saan?
Situtulnog met ti ubing a nangiggem iti plaslait ken nangipaturong daytoy iti yan ti puerta ti ina.
Nabiit laeng, sumagmamano laeng a saiddek ti ina, rimuaren ti maikadua a beybi.
Nasiputan ti midwife nga uray la dimmakkel dagiti mata ti ubing a mangbuybuya iti ar-aramidenna. Ti panangiruarna ti ubing manipud iti puerta. Ti panangkulintitingna daytoy sana binaut iti namindua iti ubetna. Ket napanganga ti ubing idi agibit ti adingna.
Nalpas a naputed ti puseg. Nadigos ti maladaga ken nabaduan idi dimteng ti silaw.
Saan a mailadawan ti midwife ken ti ina iti ragsakda iti tulong a naipaay ti ubing. Ta saan kadi a tulong dayta nga inaramid ti ubing a nangiggem iti plaslait?
Nagyaman ti ina iti anakna.
Nagyaman ti midwife iti kaanakanna.
“Ania ti makunam iti nasaksiam a pasamak” dinamag ti midwife iti ubing.
“Saan koma a nagkarayam a dita yan ti ubet ni nanang! Di narugitan, nagdigos la ket ngarud a rabrabii. Nagbangad met. Bautem manen!” insungbat ti ubing.
Napanganga dagiti dua.
Iti minisarita, ammotayo a saan a nagaw-at ti naganus a panunot ti ubing ti kayat a sawen ti pannakaipasngay. Saan a nailawlawag dayta kenkuana.
Kinapudnona, iti panagpasngay ket manmano ngata dagiti nagannak a mangiyeksplikar dayta a banag iti anakna nga ubing, lalo kadagiti agtawen a tallo. Mabalin nga iti posible a rason ket maysa daytoy a nonsense topic wenno saan a maitutop dayta a topiko para kadagiti ubbing iti kas kadakuada nga edad?
Ngem saan met a nailaksid iti minisarita nga ammo ti ubing ti kaipapanan ti baut.
Ti baut ket maysa a pannusa iti nakabasol nga anak. Maysa a tanda dayta ti panagannad ken rumbeng la unay a panagtungpal ti anak kadagiti nagannak tapno dida makabasol ken madusa.
Nupay makuna a nadagsen a pannusa ti agbaut, saan met a masasaan nga adda dagiti nagannak a mangipagpagna pay laeng itoy.
Saantayon a trataren no kinaranggas wenno saan ti baut.
Iti minisarita, nalabit ken ammotayo la ketdi, a nalabit nga ammo ti ubing a ti baut ket maysa a pangdisiplina. Nalabit a nabaut metten daytoy idi nagbangad wenno saan a nagtungpal kadagiti nagannak kenkuana.
Isu nga ammona ti baut ket maysa a disiplina iti nabangad. Isu a kunana a : “Nagbangad met. Bautem manen!”
Ditay met ammo no apay a bauten dagiti partera, nurse, doktor wenno asino la ditan a nangpaanak ti maysa a maladaga no rumuaren. Apay a pasangitenda ti maladaga a dida ket koma pagkatawaen saan?
Iti minisarita, saan a namnamaen a kasdiay ti sungbat ti ubing, saan?
Ubing la ti ubing. Ibagana dagiti kayatna nga ibaga segun iti pannakaawatna iti dayta a pasamak.
Isu a ti ubing ket dina ammo ti agulbod. Nawaya nga agibaga iti kayatna nga ibaga.
Isu daytoy ti rason no apay a ti ubing ket dina ammo ti agulbod. ##


text:
TIMEK TI MINDANAO
Nakakitaka kadin iti soldado nga aglua? Tay makasangit?
Kasla di nakapappapati ngem pudno.
“Ne, aglua gayam ti napudno a soldado ti pagilian,” nakunak a pangdisimular iti madrama a pagteng. Ti laeng instructress ti timmallaiaw kaniak. Idinto ta ti sibubukel a klase ket nairayo ngata iti madrama a panangisalaysay ti padami nga estudiante iti kabibiagna a kas kameng ti Philippine Marines. Maemosion ti panangisalaysayna kadagiti kapadasanna kadagiti “battle field” sadiay Mindanao babaen iti Power Point Presentation.
Saggaysa iti agipresentar iti presentation a kas rekuititos ti asignatura nga Office Automation iti kurso nga Information Technology. Mapasamak daytoy a kas pagibasaran no adda met laeng iti nasursuro ti tunggal estudiante iti maysa a semester. (Iti napalabas a semester.)
Saanko a nga asignatura daytoy. Iti bangir a siled ti yanko iti isu met laeng a subject ken iti sabali a mannursuro. Sarming (sliding) ti nagbaetan ti dua a siled ket adda ti ridawna. Immallatiwak a makipagdengngeg ta nalpasen a nakapagreportak iti presentation. Idinto ta dagiti kaklasek ket madamada pay laeng nga agar-aramid. Napalabsak itayen ti website ti TAWID. Ken maysa, interesadoak ti kuna ti instructress(da) (under-nak met iti sabali pay a subject, ti Fundamentals of Computer), nga agreport dagiti tallo a panglakayen iti klasena. Dua a vocational teacher ken a sigud a corporal iti Philippine Marines. Idi immallatiw ti instructorko iti bangir a siled (ta awan met ngata iti maaramidanna?) simmurotakon kenkuana tapno makidengngeg.
“No dadduma, saanko a maawatan ti biag,” kunana ni corporal a sipapasnek, ket makita iti presentationna iti maysa nga ubing a nakapannimid a nakamasngaad. “apay a kasapulan nga adda ti maparakupok a dara iti pananggun-od iti makunkuna a kappia? Apay a nasken nga agpipinnatay dagiti Filipino tapno laeng adda ti makunkuna a talinaay ken kappia ti pagilian? Makuna kadi nga addaanen iti kappia ken talinaay kalpasan iti adun a pammapatay ken pannakadadael ti sanikua? Kaniak a biang, saanto a naan-anay ti kappia a nasibugan iti lua ken dara…
Napangangaak pay a nakangngeg kadayta a balikas ti kameng ti armada. Iti impresionko, agtaud la ketdi iti barukongna dagiti balikas nga agtaud iti ngiwatna. Impasnekko pay iti dimngeg.
“Narigat ti biagmi a soldado. Lalo iti battle field. Nasken nga umunaka a pumatay no dimo kayat nga unaandaka a patayen. Ti pumatay ditoy ti makunkuna a kakaisuna a salakan. Ti pumatay ditoy ket kasla ketdin isu iti kapapatgan iti amin. Pumatay, awanen iti sabali pay…
“Mataytayo amin. Saan a masasaan dayta. Ngem apay ngarud a nasken a pumataytayo nga umuna satayto met matay? Wenno apay nga adda panagpipinnatay no agpapadanto met laeng a ti tao ket matay? Wenno apay nga agpipinnatay no mabalin met ti aggagayyem? Saan kadi a nasayaat ti panaggagayyem ngem ti panagpipinnatay? Daytoy ti makapatay a saludsod nga in-inut a mangpatpatay kaniak ita…
Naliday dagiti matana. Agar-arimasada. Kas iti nakunana itay, baro pay iti edadna a tallopulo ket walo.
“Malagipko, agtallo a bulanmi iti blockade sadiay Basilan. Bassit laeng ti bilangmi. Nagyankami sadiay a lugar, a bassit ti rasion. Awan iti tulong. Ngem imbes a dakami iti agsada kadagiti mangliklik wenno agatras a kalaban, dakami ketdin dagiti nasadaan. Awan iti sabali a pagpiliak, nasken a pumatayak tapno agbiagak. Ngem nabilbileg dagiti kalaban. Addaanda iti nabibileg nga armas. Adu ti balada ngem kadakami. Ket ti maysa a soldado, saan laeng gayam a pumatay ti aramidenna no di ket aginpapatay no dina kayat iti matay. Idin ta naibusan kamin iti bala ken awanen iti sabali pay a pagpilian, inalistuak iti naginpapatay: diay natay a kaduak, imbaklayko tapno pandagannak a nakapakleb. Uppat kami a nangaramid iti kastoy, ket uppatkami laeng a nakalasat iti nasurok a tallopulo a Marines. Iti nasakit kadagiti amin a kasasakitan, naduktalan ti lidermi, (a maysa kadagiti uppat a nakalasat) a dagiti inaramat dagiti rebelde a bala ken paltog ket nagtaud iti mismo nga armada ti pagilian…
“Kadagiti kampo a naribribbuotmi, makatakuatkami latta kadagiti bala ken paltog nga aramat ti AFP…
Naparupangetak. Adun dagiti damag iti diario ken iti telebision a kastoy.
“Timmaud iti adu a saludsod. Asinokami a soldados ti pagilian? Asino kadi dagiti kabusor ti pagilian? Saan laeng a dakdakami iti nakapasamakan iti kakastoy. Adu met a grupo. Saan laeng nga iti marines no dipay ket iti army. Ket nagtitiponkami. Binukelmi iti pannakaadda koma ti timekmi nga agsaludsod no apay a dagiti bala ken paltog ti pagilian ket adda a mismo iti ima dagiti kabusor. Idinto ta sibubukelen ti timekmi, awan met ti dimngeg kadakami no di ket napabasolkami pay a sumursurot kadagiti nagkudeta. Nasurokkami a tallopulo a Marines manipud iti Basilan iti naibalud. Saan a patas ti gobierno kadagiti soldadosna…
“Saan a patas ti gobierno, kunak, ta minilmillion ti ibulbulsa dagiti nangangato nga opisialmi, dagiti opisial iti gobierno, ngem kadakami nga inaldaw a makipipinnatay a mangsalsalaknib iti linak ken kappia, agkurkurangkami iti taraon, arruaten, bala, ken pudpud payen dagiti sapatosmi…
“Saanmi a maawatan no apay a ti agpaay koma a supply dagiti soldado ket adda iti ima dagiti kabusor…saanmi a maawatan, a kas iti kinaadu dagiti kakaduakon a natay…
Nagdumog, kinautna ti paniona ket pinunasna dagiti matana. Naulimek ti amin. Pinindutna ti keyboard. Naiparang iti presentation ti puraw ti tumaytayab a kalapati ken nagdakkel ti naisurat a TRANQUILITY.
“Daytoy ti pudno a linak ken kappia, ti awan iti pinnatay. Ngem lapped iti linak ken kappia, no addanto pay met laeng a nakatugaw dagiti rapas ti imana, dagiti dadakkel ti butitda, dagiti alamatek ken buaya iti takdang…
“Damagek kadakayo ita, sadino iti pagturongan ti pagiliantayo itan no ibasar iti nalabes unay a kurapsion iti agdama…?”
Natural, awan ti sumungbat. Ngem ania ngata iti kayatna a paruaren, kunkunak laengen iti bagik.
“Agbasatayo a nasayaat tapno salbarentayo ti pagiliantayo iti masanguanan nga aldaw! Usarentayo dagitoy a maadaltayo para iti pagimbagan a mismo ti sapasap ken ti pagilian. Saluadantayo ti pagiliantayo! Saantayo a baybay-an a lamoten dagiti aso. Awisek ken ibagak iti tunggal maysa kadakayo ita, no saantayo a salbaren ti pagilian, kakaasinto met dagiti sumarsaruno a kaputotan, lalo dagiti agbalinto nga annaktayo…”
NO DADDUMA, adda dagiti karkarna a timek a dumteng. Uray no kunaen a naiyaw-awan a timek iti lugar a di nimannama. Kas itoy a marines iti uneg ti eskuelaan. Ngem nabileg dagiti mensahe dagiti naiyaw-awan a timek. Kas iti aplaw ti angin a kumoldit.
Rumimbaw ket rumimbawto latta ti kinaimbag. Iti laksid iti kinadakes, addanto latta ti timek a rumuk-at ken rumkuas a mangidagadag iti nasken a panagridam ken panagsangga. Dagitoy a timek ket makatulongda iti gimong a paggargarawan dagiti bambanti ken bagiw.
Adun dagiti timek. Adu metten a timek iti naipatli. Ngem agingga adda latta dagitoy a managinkukuna a nakamaskara, saanto nga agpatinga ti proseso ti pananggaw-at ti linak ken kappia. Isu a nasken ti panagridam…##
Wednesday, April 29, 2009
Timek
TIMEK TI MINDANAO
2 comments:
-
-
Nasayaat nga isusublim Ka Jim. Maragsakanak man!
Nabayagen a nadlawko manipud nakakitaak kadagiti retrato dagiti 'separatists' dita Pilipinas. Nganngani panay M16 dagiti paltogda, maisungani kadagiti AK47 dagiti rebelde kadagiti dadduma a pagilian.
No anagem a nalaing, sadino ken asino ti nanggatangan ken nangigatanganda kadagidi(ti) tulong ni Khadaffi idi kadagiti muslim separatists? The M16 & other related combat guns (M14) are manufactured only in government-friendly nations. Mabalin siempre ti gumatang latta for private use ngem iti makaala in bulk, hmmm....
Adu ti kinaagpaysona diay insalaysay diay soldado. Diay panagsangitna, I find it normal aglalo no mapadasam ti mapasayangsangan iti live bullets, a few centimeters nga asideg ta lapayag. Worse if you see your buddy a bumulagta dita abaymo, and that's the time a saankan a makasangit. Warshock kunadan sa itay?
Wonder what our congressmen/senators turned judges are doing not to notice this phenomenon?
- 7:59 PM
- Ka Iddo said...
-
diak a nakauni kadaydi a gundaway, ta pinaneknekanna ti saosao... nupay kasta, immunan idi nga adda sinursuratko a salaysay ken komento/editorial maipapan itoy... uray dagiti teacher/student ket nagraem... adda pay laeng iti serbisio iti naudi a panagsaritami...
- 1:21 PM


text:
Dagiti texbuk ti elementaria, nababalaw
“Dida ammo ti heograpiada,” daytoy ti pammabalaw ni diputado ti Ifugao Gualberto Lumauig iti DECS, dagiti author ken editors ken publishers ti tallo a texbuk ti elementaria a nairanta a para iti pampubliko ken pribado nga eskuelaan, gapu iti biddut a naisurat maipapan iti probinsia ti Ifugao.
Kiniddawen ti Lumauig iti recall para kadagiti nasao a libro a naglaon iti opensibo ken insulto ken panangibabain kadagiti umili iti Ifugao. Dagiti nasao a libro ket ti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagong Panahon,” a para iti grade six ken dagiti “Ang Lahing Pilipino” ken “Yakal Pabasa” a para kadagiti grade two pupils.
Mabasa iti panid 40 iti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagang Panahon” a dagiti kano Ifugao ket agnanaed iti Benguet! Iti panid 41 iti nasao met laeng a libro, mabasa man daytoy a binatog a nangdeskribir kadagiti Ifugao, “kilala sa pamumugot ulo, mabalasik, at mapaghiganti.” Adda aya met kasta a banag kadagitoy a panawen.
Kuna ni Lumauig, a mabasa kano met iti panid 5 iti “Ang lahing Pilipino, “Kilala ang mga Ifugao sa pagiging mabangis, kinatatakutan ng mga Kristiyano, walang kinikilalang Diyos…” Nasaknapen TI Kristianiusmo iti Ifugao. Iti isu met laeng a libro, nailanad a ti Banaue Rice Terraces ket masarakan iti probinsia ti Benguet. Ania ket a nagdakkelanen a biddut daytoy?
Iti met libro a “Yakal Pabasa,” iti maipapan iti “Ang Alamat ng Mina Sa Baguio” ket biddut ti ilustrasionna ta ti met sibubukel a Banaue Rice Terraces ti ladawan, banag a nangpadegdeg iti napasamak iti panid 5 iti libro a “Ang Lahing Pilipino.”
Agbibiagtayon iti lubong ti cyberage. Ket awanen dagita a sarsarita idi ugma kadagitoy a panawen maipapan iti pammutol ti ulo wenno headhunting. Ket nakadidillaw unay a dagiti author ti nasao a libro, dagiti editor ken ti publisher ket saandansa ketdi a nagreserts no ania dagiti umno nga ikabkabilda wenno isursuratda kadagiti libro. Talaga a dida ammo ti heograpiada.
Laglagipen koma a ti libro ket isu iti pagadalan ken pagadawan iti naimbag a sursuro ken adal dagiti ubbing, ngem no dagiti kakastoy a maisursurat iti libro iti adalen dagiti ubbing agbalinda met a munnel ken kangel nga umili.
Ti kalidad koma dagiti maipablaak a texbuk iti kangrunaan iti amin. Tinawen met laengen nga adda dagiti mababalaw a texbuk. Nalawag ngarud a dagiti maisursurat a pagadalan dagiti ubbing ket nababa unay iti kalidadda ket dida matun-oyan ti de kalidad nga edukasion agsipud iti kinababa ti kalidad dagiti texbuk nga adalenda.
Ti edukasion iti panangitag-ay iti kasasaad ti maysa nga indibidual. Ket dayta nga edukasion a magun-odan ket behikulo ti asinoman a mangidur-as met ti ilina ken ti pagilianna. “Dagiti agtutubo ti namnama ti pagilian,” kuna ti nailian a banuar. Ngem adalan met daguitoy nga agtutubo iti di umno, ay badarong!
Ngem no dagiti kakastoy a kita ti texbuk iti adalen dagiti ubbing, ania a klase ti edukasion iti namnamaen?
Maysa laeng iti maigunamgunam, sayataenyo met a ti agaramid kadagiti texbuk daydiay adda ti sirib ken sirmata ken namnama a yallatiwyo. Iti DECS, rebisarenyo met a nalaing a dagiti mailanad ti maipablaak a libro no umno met laeng wenno saan. Rebisarenyo dagiti mailanad no maragpatda met laeng iti gagem a mangingato ti kalidad ti edukasion iti pagilian a saan ket nga ad-adda mangidagem. ##
Tuesday, July 29, 2008
Dagiti texbuk ti elementaria, nababalaw