text:
Plantilia:Saluyot-profile
Maysa a mannurat nga Ilokano, managayat iti literatura, panagsurat ken libro; managduyos iti kompiuter, internet, siensia ken teknolohia. Naipasngay ken dimmakkel idiay Dupax del Norte, Nueva Vizcaya. Agnanaedda itan ken ti familiana iti ili ti Iguig iti Cagayan.
Kas mannurat, adu metten a sarita, daniw, ken salaysayna iti man Iloko wenno Tagalog, ti naipablaak iti nadumaduma a magasin ken antolohia (libro), kangrunaan iti Bannawag. Adda metten sumagmamano a premio ken pammadayaw a naawatna manipud kadagiti salip ken award iti panagsuratan ken literatura kas koma iti Palanca ken dadduma pay.
Kas komokompiuter ken agduyos iti teknolohia informasion, nagobra kas computer technician, webmaster, system administrator, network administrator iti maysa nga universidad iti Tanap ti Cagayan. Maysa met isuna a certificado ti Microsoft a profesional (MCP) ken certificado ti Brainbench a web administrator (BCIP).
Sarungkaran isuna babaen dagiti blogna iti mannurat.com ken geekmannurat, ken iti tartarawidwidanna a web portal ti literatura nga Iloko, ti dadapilan.com.


c: text/html

text:
Alkohol
Iti kimika, ti maysa nga alkohol ket ti maysa a organiko a kompuesto a ti hidroksilo a makaannong a grupo (-OH) ket napiansaan iti maysa nga atomo ti karbon. Iti naisangayan, daytoy a tengnga ti karbon ket nasken a nasagepsepan, nga addan ti agmaymaysa kadagiti bed piansa kadagiti tallo a sabali nga atomo.[1]
Ti maysa a nangruna a klase dagiti alkohol ket dagiti simple nga asikliko nga alkohol, ti sapasap a pormulana ket CnH2n+1OH. Kadagita, ti etanol (C2H5OH) ket isu ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, ken iti kadawyan a panasao ti balikas nga alkohol ket naisangayn a manguto iti etanol.
Dagiti daddumapay nga alokohol ket kadawyanda anaipalplawah nga addaan ti mangipalawag a pangilasin, a kas iti isopropil nga alkohol (propan-2-ol) wenno alkohol ti kayo (metil nga alkohol, wenno metanol). Ti suldong nga -ol ket agparang iti kimiko a nagan ti IUPAC kadagiti amin a sustansia nga ayan ti hidroksilo a grupo ket isu timakaannong a grupo nga addaan ti kangatuan a prioridad; kadagiti sustansia nga dagiti kangatuan a grupo ti prioridad ket adda ti panagisaruno ket hydroxy- ket agparangto ti nagan nga IUPAC . Ti suldong nga -ol kadagiti saan a sistematiko a nagan (kas ti parasetamol wenno colesterol) ket kadawyan pay a manginagan a ti sustansia ket mangiraman ti hidroksilo a makaannong a grupo ken isunga mabalin a maibaagaan a kas maysa nga alkohol. Ngem adu met dagiti sustansia, a naisangsangyan kadagiti asukar (kas pagarigan glukosa ken sukrosa) ket aglaon ti hidroksilo a makaannong a grupo a saan nga agus-usar ti suldong.
Iti inaldaw a biag ti "alkohol" nga awan ti aniaman a kualipikasionna ket kadawyan a mangibaga ti etanol, wenno ti naibatay ti etanol a mainum (a kas iti panangibaga iti "abuso ti alkohol").
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ IUPAC, Compendium of Chemical Terminology, Maika-2 nga edison. (the "Gold Book") (1997). Nasimpa nga online a bersion: "Dagiti alkohol
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Metcalf, Allan A. (1999). The World in So Many Words. Houghton Mifflin. ISBN 0-395-95920-9.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Alkohol idiay Wikimedia Commons
- Alkohol (Etanol)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Australia (kontinente)
Ti Australia ket isu ti kabassitan a kontinente iti lubong, a naglaon ti kangrunaan a daga ti Australia ken dagiti asideg nga is-isla a mairaman ti Tasmania, New Guinea, ti Is-isla ti Aru ken Is-isla ti Raja Ampat. Ti Australia ken dagitoy nga asideg nga is-isla, ket paset amin ti agpadpada a heolohikal a bagbagi ti dagdaga, ket naisina babaen dagiti baybay a nagyanan ti kontinental a samang — ti Baybay Arafura ken ti Nailet a Baybay a Torres a nagbaetan ti Australia ken New Guinea, ken Nailet a Baybay a Bass a nagbaetan ti kangrunaan a daga ti Australia ken Tasmania.
Idi kaadalem ti baybay ket ababaw idi panawen ti Panawen ti yelo a Pleistoseno, a mairaman ti kinaudia a kaaduan a glasier idi 18,000 BC, dagiti dagdag ket nagpormada iti maymaysa, ken agnanayon a bagbagi ti dagdaga. Iti lasud ti napalabas a sangagasut a tawtawen, dagiti panagadalem ti agpang ti baybay ket nalayusan na dagiti ababa a dagdaga ken naisina ti koninente iti tatta a nga aldaw a nababa a natikag aginggana ti natikag bassit a kangrunaan a daga ken ti kabanbantayan nga is-isla iti New Guinea ken Tasmania.
Iti heolohia, ti kontinente maigay-at iti igid ti kontinent a samang, nga tatta dagiti naisina a daddaga ket maipanunutan pay laeng a kontinente.[1] Gapu ti panakaiwarwars ti mulmula ken ayayup a naiballasiw ti maymasa a Pleistoseno a bagbagi ti dagdaga dagiti naisina a dagdaga ket addaan da ti maikabagian a biota.
Ti New Zealand ket saan nga adda iti daytoy a kontinental a samang ngarud ket daytoy ket saan a paset iti kontinente iti Australia ngem daytoy ket paset iti limned a kontinente ti Zealandia. Ti Zealandia ken Australia ket paset dagitoy iti nalawlawa a rehion a naamammoan a kas iti Oceania wenno Australasia. Ti Australia ket sagpaminsan pay a maammuan iti teknikal a panaglaon babaen kadagiti nagan a Sahul, Australinea ken Meganesia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Johnson, David Peter (2004). Ti Heolohia iti Australia. Port Melbourne, Victoria: Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge. pp. panid 12.


text:
Apulia
Ti Apulia[3] ket maysa a rehion ti Italia idiay Akin-abagatan nga Italia a pagbeddenganna ti Baybay Adriatiko iti daya, ti Baybaya Honiko iti abagatan a daya, ken ti Ilet ti Òtranto ken Golpo ti Taranto iti abagatan. Ti akian-abagatan unay a pasetna, a naamammoan a kas ti Salento peninsula, ket mangporma ti nangato a mukod iti "butas" ti Italia. Ti rehion ket buklenna ti 19,345 kuadrado kilometro (7,469 sq mi), ken ti populasionna ket agarup a 4.1 a riwriw. Daytoy ket nabeddengan babaen kadagiti sabali a rehion ti Molise iti amianan, ti Campania iti laud, ken ti Basilicata iti abagatan a laud. Dagiti kaarrubana a Gresia ken Albania, ket ballasiwenna ti Honiko ken Baybay Adriatiko. Ti rehion gunay-ay ti kaadayo ti amianan ti Monte Gargano. Ti siudad a kapitoliona ket ti Bari.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya nga ungto ti Italiano a peninsula, ti Apulia ket sakupenna ti agarup a 19,000 kuadrado kilometro (7,336 sq mi) kadagiti agsasaruno a tana ken naisanglad ti ababa a turturod. Ti tengnga a lugar tirehion ket sakupen ti Murge, ti nawatiwat, namaga bassit a karst a banak. Ti laeng kabanbantayanna, ket ti Gargano a promotorio ken ti Monti Dauni, ket saan a makalabes ti 1,150 m (3,800 pié) ken mabirukan dagitoy idiay amianan ti Apulia, nga isu daytoy ti kabassitan ti banbantay a rehion ti Italia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1
- ^ EUROPA – Press Releases – Rehional a GDP ti tunggal maysa a tao idi 2008 GDP ti tunggal maysa a tao a nagtataeng a simmakup manipud ti 28% iti EU27 a katimbengan ti Severozapaden idiay Bulgaria aginggana ti 343% idiay kaunegan a Londres
- ^ Manipud ti Griego Ἀπouλίa; iti Italiano: Puglia pannakabalikas [ˈpuʎʎa] (Demonimo: Pugliese).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Apulia idiay Wikimedia Commons


text:
Nagkaykaysa a Pagarian
Ti Reino Unido ti Gran Británia ken ti Irlanda del Norte, mabalin a ma-ipangyababaana a kas Reino Unido (iti Ingles ket: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ma-ipangyababaan a United Kingdom wenno UK) ket maysa a naturay nga estado a masarakan idiay akin-abagatan a daya ti Europa. Ti teritorio na ket nai-porma iti isla ti Gran Británia, ti akin-abagatan a daya a parte ti isla ti Irlanda, ken iti dadduma a babassit nga isla na asigdan dagitoy.
Ti Reino Unido ket maysa a unitario nga estado na comprendido iti upat na constituyente a kailian: ti Inglaterra (England), Eskósia (Scotland), Gales (Wales), ken ti Irlanda del Norte (Northern Ireland), ken daytoy na estado ket maiturturayan ti maysa a parlamentario a sistema na nai-centro idiay capital na a Londres, ñgem adaan met to tallo a decentralizado na nacional a administacion idiay Belfast, Cardiff, ken Edimburgo (Edinburgh), daguiti capitales ti Irlandia del Norte, Gales, ken Eskósia respectivamente. Ti Reino Unido key maysa ñga monarquia parlamentaria no sadino ket ni Reina Isabel II (Queen Elizabeth II) iti jefe ti Estado. Daguiti Dependencias ti Corona ket daguiti Islas ti Canal ken ti Isla ti Man na haan a parte iti Reino Unido, ñgem daguitoy ket ag-forma iti federacion ken ti Reino Unido. Addan ti Reino Unido ti catorce a Territorios ti Ultramar, amin daguitoy ket vestigios iti dati ñga Imperio Britanico, na idi kalawaan ti territorio na idi 1922 ket sakop na ti maysa-na-upat na parte ti terrestrial na rabaw ti planeta. Ni Reina Isabel II ket agtultuloy na agtaktakder ñga cabeza iti Mancomunidad daguiti Naciones ken jefe ti Estado daguiti ili nga kaarian idiay Mancomunidad.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Awan ti linteg nga nagpasingket nga agbabalin ti God Save the Queen nga opisial a nailian a kanta. It ugali a Britania, dagitoy a kalintegan ket saan a nasken; ti panagyebkas ken panag-usar ket agpakabael nga opisial a nailian a kanta. Ti God Save the Queen ket agserbi pay a ti Naarian a kanta para kadagiti sabsabali a pagilian.
- ^ Naisakup babaen ti Konsilo iti Europa Dokumento ti kalintegan ti Europa para iti Rehional wenno dagiti Minoridad a pagsasao, ti Gales, Eskoses a Gaeliko, Korniko, Irlandes, Eskosés ken ti rehional a kapadpadana nga Ulster nga Eskoses ket opisial a maibigbigana kas iti Rehional wenno Minoridad a pagsasao babaen ti Gobierno ti UK para kadagiti panggepan iti Dokuento ti kalintegan.[3] Kitaen pa ti Dagiti pagsasao iti Nagkaykaysa a Pagarian.
- ^ Dagiti agkamkamatalek a Briton ket agmaneho iti kanigid mailaksid ti BIOT ken Gibraltar.
- ^ ISO 3166-1 alpha-2 dagiti estado nga isu kuma ti GB ken .gb ket naususar idi babaen ti Gobierno, ngem naipasardeng para iti .uk. Ti .eu a pagturayan ket naibingbingay kadagiti sabali a kameng nga estado ti Kappon ti Europa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Directgov: English language – Government, citizens and rights". Directgov. Naala idi 23 Agosto 2011.
- ^ "Commonwealth Secretariat – UK". Commonwealth Secretariat. Naala idi 23 Agosto 2011.
- ^ "Dokumento ti kalintegan ti Europa para iti Rehional wenno dagiti Minoridad a pagsasao". Scottish Government. Naala idi 11 Disiembre 2010.
- ^ "Populasion ti Nagkaykaysa a Pagarian babaen ti grupo ti etnisidad" (XLS). Senso ti Nagkaykaysa a Pagarian 2001. Opisina para kadagiti Nailian nga Estadistika. 1 Abril 2001. Naidulin manipud ti [natay a silpo] kasisigud idi 2003-12-21. Naala idi 15 Abril 2009.
- ^ "Panagsukat ti populasion". Opisina para kadagiti Nailaian nga Estadistika. 30 Hunio 2011.
- ^ "Senso ti 2001: Karkuloo ti populasion". Opisina para kadagiti Nailian nga Estadistika. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ a b c d "Nagkaykaysa a Pagarian". International Monetary Fund. Abril 2011. Naala idi 8 Mayo 2011.
- ^ "Saan a natimbengan a matgedan". Ti Pagsaadan ti Kinapanglaw. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "2011 a Nagbanagan a Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon". United Nations. Naala idi 2011-11-02.
- Dagiti artikulo nga addaan kadagiti natay a silpo iti ruar manipud idi Disiembre 2011
- Nagkaykaysa a Pagarian
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti pagilian idiay Europa
- G8 a pagpagilian
- G20 a pagpagilian
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Akin-amianan nga Europa
- Akinlaud nga Europa
- Dagiti isla ti Britaniko


text:
Plantilia:NIC
Deskripsion
{{NIC}}
Agipaay iti ikono ti wagayway ken silpo ti wiki ti Nicaragua. Daytoy a plantilia ket kapada ti
{{wagayway|Nicaragua}}, ngem nanaganan manipud kadagiti tallo a letra nga alagaden ti ISO 3166-1 alpha-3 a kodigo ti pagilian para iti Nicaragua a kas ti nalaka a pangyababaan ti panagurnos.
Mabalinmo pay nga usaren ti
{{NCA}} (baw-ing daytoy a plantilia) gapu ta ti "NCA" ket isu ti kodigo ti IOC ken kodigo ti FIFA para iti Nicaragua.
Kitaen pay
- Plantilia:Datos ti pagilian Nicaragua — para kadagiti adu pay a pagpilian, a kas ti naipakasaritaan a pagdudumaan ti wagayway.


text:
Plantilia:NCL
Deskripsion
{{NCL}}
Agipaay iti ikono ti wagayway ken silpo ti wiki ti Baro a Kaledonia. Daytoy a plantilia ket kapada ti
{{wagayway|Baro a Kaledonia}}, ngem nanaganan manipud kadagiti tallo a letra nga alagaden ti ISO 3166-1 alpha-3 a kodigo ti pagilian ken kodigo ti FIFA para iti Baro a Kaledonia a kas ti nalaka a pangyababaan ti panagurnos.
Kitaen pay
- Plantilia:Datos ti pagilian Baro a Kaledonia — para kadagiti adu pay a pagpilian, a kas ti naipakasaritaan a pagdudumaan ti wagayway.


text:
Abagatan nga Amerika
Ti Abagatan nga Amerika ket ti kontinente a mabirukan idiay Akinlaud a Hemisperio, kaaduan idiay Akin-abagatan a Hemisperio, nga adda met bassit a paset idiay Akin-amianan a Hemisperio. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng a kas maysa a subkontinente ti Kaamerikaan.[1]
Daytoy ket nabeddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko ken iti amianan ken daya babaen ti Taaw Atlantiko; Amianan nga Amerika ken ti Baybay Karibe ket mabirukan iti amianan a laud. Daytoy ket mangiraman kadagiti sangapulo ket dua a naturay nga estado – ti Arhentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay, ken Venezuela – ken dagiti dua a saan a naturay a lugar –ti Pranses a Guiana, ken ti maysa a ballasiw taaw a departamento ti Pransia, ken ti Is-isla ti Malvinas, ti Teritorio ti Ballasiw Taaw ti Britaniko (ngem sinuppiat babaen ti Arhentina). Iti pay maipatinayon iti daytoy, ti is-isla ABC ti Olanda ket mabalin a maikeddeng a paset ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket addaan iti kalawa iti 17,840,000 a kilometro kuadrado (6,890,000 sq mi). ti populasionna manipud idi 2005 ket nakarkulo iti sumurok a 371,090,000. Ti Abagatan nga Amerika ket maikapat iti ranggo babaen ti kalawa (kalpasan ti Asia, Aprika, ken Amianan nga Amerika) ken maikalima iti populasion (kalpasan ti Asia, Aprika, Europa, ken Amianan nga Amerika).
Kaaduan ti populasion ket agtataeng idiay asideg ti akinlaud wenno akindaya nga aplaya ti kontinente bayat a ti akin-uneg ken ti adayo nga abagatan ken manmano a natagtagitao. Ti heograpia ti akinlaud nga Abagatan nga Amerika ket kaaduan iti banbantay ti Andes; iti pakaigiddiatan, ti akindaya paset ket aglaon kadagiti kabambantayan a rehion ket ti dakkel a tantanap nga ayan dagiti karayan a kas ti Amasona, Paraná ken ti ayus ti Orinoco. Kaaduan ti kontinente ket naisanglad iti tropiko.
Ti kultural ken etniko a pakakitaan ti kontinente ket adda iti taudanna iti pannakitignay kadagiti indihenio a tattao kadagiti nagparukma a Europeano ken dagiti imigrante ken, kaaduan a lokal, kadagiti Aprikano nga aadipen. Naikkan iti atiddog a pakasaritaan iti kolonialismo, kaaduan dagiti taga-Abagatan nga Amerika ket agsasao iti Portuges wenno Espaniol, ken dagiti kagimongan ken dagiti estado ket sapasap a mangipaltiing kadagiti Akinlaud a tradision.
Dagiti linaon
- 1 Heograpia
- 2 Pakasaritaan
- 3 Pagpagilian ken terteritorio
- 4 Politika
- 5 Ekonomia
- 6 Dagiti nagibasaran
- 7 Dagiti silpo ti ruar
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket sakupenna ti akin-abagatan a paset ti masa ti daga ti Amerika. Ti kontinente ket sapasap a napatinggaan iti amianan a laud babaen ti taudan ti danum ti Darién iti igid ti pagbeddengan ti Colombia–Panama, urayno adda met dagiti mangikeddeng a ti pagbeddengan imbes a ti Kanal Panama. Iti heopolitika ken heograpika[2] amin ti Panama – a mairaman ti paset ti daya ti Kanal Panama iti ismo – ket kadawyan a mairaman iti Amianan nga Amerika[3][4][5] ken kadagiti pagpagilina ti Sentral nga Amerika.[6][7] Gangani amin ti nangruna a daga ti Abagatan nga Amerika ket nakatugaw iti Plata ti Abagatan nga Amerika.
Ti Abagatan nga Amerika ket balay ti kangatuaan a saan a nalappedan a dissuor iti lubong, ti Dissuor Anghel idiay Venezuela; ti kangatuan nga agmaymaysa a tinnag a dissuor ti Dissuor Kaieteur idiay Guyana; ti kadakkelan a karayan (babaen ti tomo), ti Karayan Amasona; ti kaatiddogan a kabambantayan, ti Andes (a ti kangatuan a bantayna ket ti Aconcagua iti 6,962 m [22,841 ft]); ti kamagaan a saan a polar a lugar iti daga, ti Desierto Atacama;[8][9][10] ti kadakkelan a katuduan a bakir, ti Katuduan a bakir Amasona; ti kangatuan a kapitolio a siudad, La Paz, Bolivia; ti kangatuan a komersial a madalisiat a danaw iti lubong, Danaw Titicaca; ken, malaksid dagiti pagsukisokan nga estasion idiay Antartika, ti akin-abagatan unay a permanenta a natagtagitao a komunidad iti lubong, ti Puerto Toro, Chile.
Ti kangrunaan a rekurso ti mineral ti Abagatan nga Amerika ket balitok, pirak, gambang, mina ti landok, lata, ken petroleo. Dagitoy a rekurso a mabirukan idiay Abagatan nga Amerika ket nakaited ti adu a matgedan kadagiti pagilianna a naipangpangruna kadagiti panawen ti gubat wenno napardas nga idadakkel ti ekonomia babaen dagiti industrialisado a pagpagilian. Nupay kasta, ti konsentrasion iti panagpataud ti maysa a nangruna a tagilako nga eksport ket masansan a nanglapped ti panagdur-as ti debersidad dagiti ekonomia. Ti panagbalbaliw dagiti presio dagiti tagilako kadagiti sangalubongan a pagtagilakuan ken nakaiturongan ti historikal dagiti nangruna a nangato ken dagiti ababa kadagiti ekonomia kadagiti estado ti Abagatan nga Amerika, ken masansan nga agpataud kadagiti nakaro nga instabilidad ti politika. Daytoy ket pakaiturongan kadagiti ganetget a mangidibersidad ti panagpataud a mangiyadayo manipud ti panangitalinaay kadagiti ekonomia a naidedikado iti maysa a nangruna nga eksport.
Ti Abagatan nga Amerika ket maysa kadagiti kaaduan a biodibersidad a kontinente iti lubong. Ti Abagatan nga Amerika ket balay kadagiti adu a makaay-ayo ken dagiti naisangayan a sebbangan dagiti ayup a mairaman ti llama, anaconda, piranha, jaguar, vicuña, ken tapir. Ti katuduan a bakir ti Amasona ket agtagikua ti nangato a biodibersidad, nga aglaon ti nangruna a proporsion dagiti sebbangan iti Daga.
Ti Brasil ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika, sumakop daytoy iti kagudua ti kalawa ti daga ken populasion ti kontinente. Dagiti nabati a pagilian ken dagiti teritorio ket nabingbingay kadagiti tallo a rehion Ti Es-estado ti Andes, ti Guianas ken ti Akin-abagatan a Balisongsong.
Dagiti kaariping nga isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti tradision, ti Abagatan nga Amerika ket mangiraman pay kadagiti asideg nga isla. Ti Aruba, Bonaire, Curaçao, Trinidad, Tobago, ken ti pederal nga agkamkammatalek ti Venezuela ket nakatugaw iti akin-amianan a kontinental a samang ti Abagatan nga Amerika ken dagitoy ket masansan a mairamraman a kas paset ti kontinente . Iti heopolitika, dagiti isla nga estado ken dagiti ballasiw taaw a teritorio ti Karibe ket sapasap a naigrupo a kas paset ti Amianan nga Amerika, gapu ta isuda ket ad-adayo idiay Plata Karibe, urayno ti San Andres ken Providencia ket politikal a paset ti Colombia ken ti Isla Aves ket tinengtengngel babaen ti Venezuela.[5][11][12]
Dagiti sabali nga isla a mairaman iti Abagatan nga Amerika ket ti Is-isla Galápagos a tagikua ti Ecuador ken ti Isla Paskua ti Panagunagr (idiay Oceania ngem tagikua ti Chile), Isla Robinson Crusoe, Chiloé (dagitoy dua ket tagikua ti Chile) ken Tierra del Fuego (nagbaetan a pinagbingayan ti Chile ken Arhentina). Idiay Atlantiko, ti Brasil ket tagikuana ti Fernando de Noronha, Trindade ken Martim Vaz, ken ti Purpuro SanPedro ken San Pablo, bayat a ti Is-isla Maldivas ket tinurayan babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian, a ti panangiturayna iti is-isla ket sinuppiat babaen ti Arhentina. Ti Is-isla Abagatan a Georgia ken ti Abagatan a Sandwich ket mabalin pay a mainaig iti Abagatan nga Amerika wenno ti Antartika.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Prehistoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket naipampamattian a naisilpo idi iti Aprika manipud ti naladaw a Panawen Paleosoika aginggana ti nasapa a Panawen Mesosoika, aginggana idi nagsisina ti nalatak a kontinente ti Pangaea idi agarup a tawtawen ti napalabas ti 225 a riwriw. Isu a ti Abagatan nga Amerika ken ti Aprika ket makibinningay kadagiti agpapada a posil ken dagiti tuon ti bato.
Ti Abagatan nga Amerika ket naipagpagarup nga isu ti immuna a tinataengan babaen ti tattao idi dagiti tattao ket binalballasiwda ti Rangtay ti Daga ti Bering (itan ket ti Kipet Bering) idi saan a nakurkurang ngem 15,000 ya tawtawen ti napalabas manipud ti teritorio nga ita nga aldawen ket ti Rusia. Immakarda a nagpa-abagatan babaen ti Amianan nga Amerika, ken kanungpalan a naabotanda ti Abagatan nga Amerika babaen ti Ismo ti Panama.
Ti immuna nga ebidensia iti kaadda ti puli ti tattao idiay Abagatan nga Amerika ket napetsaan idi agarup a 9000 BC, idi dagiti karabasa, dagiti sili ken bukbukel ket nairugrugi a naimuyongan a makan kadagiti kabanbantayan iti Labneng Amasona. Dagiti ebidensia ti damdamili ket adu a mangisingasing a ti manioc, nga agdama pay laeng a nagruna a makan tatta nga aldaw, ket naimuymuyongan idi iti nasapsapa a kas idi 2000 BC.[13]
Babaen idi 2000 BC, adu kadagiti agrariano a komunidad ket nagtataeng kadagiti amin a paset ti Andes ken dagiti nakapalikmut a rehion. Ti panagkalap ket immadu a panagsanay iti igid ti aplaya, ken nangtulong daytoy iti pannakaaramid ti ikan a kas nangruna taudan ti taraon. Dagiti sistema ti panagsibog ket naparang-ay pay iti daytoy a panawen, ken nagtulong daytoy iti idudur-as ti maysa nga agrariano a kagimongan.[13]
Dagiti kultura ti Abagatan nga Amerika ket nangrugrugida a nagpaamo kadagiti llama, vicuña, guanaco, ken alpaca kadagiti kabanbantayan ti Andes idi circa 3500 BC. Malaksid kadagiti usarda a kas taudan ti karne ken dutdot, dagitoy nga ayup ket naus-usar pay para iti panangilugan dagiti tagilako.[13]
Dagiti kasakbayan ti Colombiano a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti idudur-as ti panagpatubo ti mula ken ti ipaparang dagiti pagtaengan ti tao ket nangpalubos para kadagiti adu ken nagtutuon a rugrugi dagiti sibilisasion idiay a Abagatan nga Amerika.
Maysa kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion idiay Abagatan nga Amerika ket idiay Norte Chico, idiay sentral nga aplaya ti Peru. Urayno daytoy ket kultura ti kasakbayan ti seramiko, ti monumental nga arkitektura ti Norte Chico ket maipada kadagiti piramida ti Taga-ugma nga Ehipto. Ti agturturay a klase ti Norte Chico ket nangipatakderda ti network ti pagtagilakuan ken nagparang-ay iti agrikultura ket kalpasann sinaruno daytoy ti Chavín babaen idi 900 BC, segun kadagiti dadduma a karkulo ken dagiti dagiti arkeolohiko a nabirbiruk. Dagiti artipakto ket nabirukan iti lugar a tinawtawagan iti Chavín de Huantar iti moderno a Peru iti kangato iti 3,177 metmetro. Ti sibilisasion ti Chavín ket nagpaut idi 900 BC aginggana idi 300 BC.
Idiay sentral nga aplaya ti Peru, idi agarup a rugi ti umuna a milenio AD, dagiti kultura ti Moche (100 BC – 700 AD, idiay akin-amianan nga aplya ti Peru), Paracas ken Nazca (400 BC – 800 AD, Peru) ket rimmang-ay nga addaan kadagiti sentralisado nga estado nga addaan iti permanente a milisia ken nangpaspasayaat iti agrikultura babaen ti panagsibog ken dagiti baro nga estilo ti seramiko nga arte. Idiay Altiplano, Tiahuanaco wenno Tiwanaku (100 BC – 1200 AD, Bolivia) nangimatonda iti dakkel a network ti komersio a naibatay iti relihion.
Idi agarup a maika-7 a siglo, ti Tiahuanaco ken Wari wenno ti Huari nga Imperio (600–1200, Sentral ken akin-amianan a Peru) ket nagpadakkel kadagiti impluensiada kadagiti amina a rehion ti Andes, ken nagipang-al ti urbanismo ti Huari ken ti relihioso nga ikonograpia ti tiahuanaco.
Dagiti Muisca ket isuda idi dagiti nangruna nga indehenio a sibilisasion nga itan ket ti moderno a Colombia. Nangipatakderda ti konpederasion dagiti adu a sangkatipunan, wenno cacicazgos, ken addaan dagitoy iti nawaya a network iti bukodda a panagtagtagilako. Isuda idi ket dagiti mammanday tibalitok ken mannalon.
Dagiti dadduma pay a nangruna a kultura ti kasakbayan a Columbiano ket mairaman dagiti Cañari (idiay abagatan sentral nga Ecuador), Chimu nga Imperio (1300–1470, akin-amianan nga aplaya ti Peru), Chachapoyas, ken dagiti pagarian ti Aymara (1000–1450, Bolivia ken akin-abagatan a Peru).
Inkabkabilda idi ti kapitoliuoda idiay nalatak a siudad ti Cusco, ti sibilisasion ti Inca ket nagturturay kadagit irehion ti Andes manipud idi 1438 aginggana idi 1533. Ammo daytoy a kas ti Tawantin suyu, ken "ti daga dagiti uppat a rehion," iti pagsasao a Quechua, ti sibilisasion ti Inca ket naisangayan unay ken nadur-as. Ti panagturay ti Inca ket naigay-at iti gangani a sangagasot a lingguistiko wenno dagiti etniko a komunidad, agarup a 9 aginggana ti 14 a riwriw a tattao ket naisilpo babaen ti 25,000 a kilometro ti sistema ti kalsada.
Ti Mapuche idiay Sentral ken Akin-abagatan a Chile ket nanglikud kadagiti Europeano ken Chileno nga agtataeng, ken nangigakat iti Gubat Arauco para kadagii ad-adu ngem 300 a tawtawen.
Pagpagilian ken terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti immuna a dekada ti maika-21 a siglo, dagiti gobierno ti Abagatan nga Amerika ket napnapanda iti politikal a kanigid, nga addaan dagiti daulo a sosialista a nabutosan idiay Chile, Uruguay, Brasil, Arhentina, Ecuador, Bolivia, Paraguay, Peru ken Venezuela. Kaaduan dagiti pagilian idiay Abagatan nga Amerika ket umad-adua nga agus-usar kadagiti proteksionista nga annuroten, ken mangparparigat ti nasaysayaat a panagkaykaysa ti kontinente.
Iti kinaudi, naporma ti maysa nga entidad ti gobierno ket naporma a manggandat a mangitipon dagiti dua nga adda a kappon tiaduana: ti Mercosur ken Komunidad ti Andes, ken mangporma ti maikatlo a kadakkelan a grupo ti pagtagilakuan iti lubong.[22] Daytoy a baro a gunglo ti politika nga ammo a kas ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika ket mangigandat a mangipatakder ti nawaya nga iya-akar ti tattao, panagdur-as ti ekonomia, ti sapsap nga annuroten ti depensa ken ti panagikkat kadagiti taripa.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Abagatan nga Amerika ket agdepdepende iti eksport dagiti napataud a tagilako ken dagiti masna a rekurso ngem iti katimbeng iti lubong; dagiti eksport ti tagilako manipud ti kontinente idi ket 16% iti GDP iti maysa a batayan ti panankisinnukat, no maiyasping iti 25% para iti lubong a kas bsibubukel.[23] Ti Brasil (ti maikapito a kadakkelan nga ekonomia iti lubong ken ti kadakkelan idiay bagatan nga Amerika) ket mangiyuna kadagiti termino dagiti eksport ti tagilako iti $251 bilion, ken sarunuen daytoy babaen ti Venezuela iti $93 bilion, Chile iti $86 bilion, ken Arhentina iti $84 bilion.[23]
Ti pagbaetan ti ekonomia a a nagbaetan dagiti napanglaw ken dagiti nabaknang kadagiti kaaduan a pagilian ti Abagatan nga Amerika ket dakdakkel ngem itikaaduan dagiti dadduma a kontinente . Ti kabaknangan a 10% ketmakaawat iti sumurok a 40% iti matgedan ti pagilian idiay Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, ken Paraguay,[24] bayat a ti kapanglawan a 20% ket makaawat iti 3% wenno basbassit idiay Bolivia, Brasil, ken Colombia.[25]
Dagiti kadakkelan a siudad babaen ti ekonomia idiay Abagatan nga Amerika idi 2010[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "South America". Encyclopædia Britannica.
- ^ Cohen, Saul Bernard. 2003. "North and Middle America" (Ch. 5). Geopolitics of the World System, ISBN 0847699072
- ^ "Americas" Standard Country and Area Codes Classifications (M49), United Nations Statistics Division
- ^ "North America". Atlas of Canada. 2003-11-14. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b North America Atlas National Geographic
- ^ "Panama". Britannica.com. 1999-12-31. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Panama". CIA – The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ "Parts of Chile's Atacama Desert haven't seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land". National Geographic Magazine. Naala idi 2009-04-18.
- ^ "Driest Place | Driest Desert Atacama Desert". Extremescience.com. 2007-01-25. Naala idi 2009-04-18.
- ^ McKay, C. P. (Hunio 2002). "Two dry for life: The Atacama Desert and Mars". Ad Astra 14 (3): 30.
- ^ South America Atlas National Geographic
- ^ "United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)". Unstats.un.org. 2011-09-20. Naala idi 2012-05-21.
- ^ a b c O'Brien, Patrick. (General Editor). Oxford Atlas of World History. New York: Oxford University Press, 2005. pp. 25
- ^ a b Dagiti karkulo ti kalawa ti daga ken populasion ket naala manipud tiThe 2008 World Factbook nga agdama nga agus-usar ti datos ti Hulio 2007, malaksid no sabali ti naibaga.
- ^ Ti La Paz ket ti administratibo a kapitolio ti Bolivia;
- ^ Mairaman ti Isla ti Paskua ti Panangungar idiay Taaw Pasipiko, ti teritorioti Chile ket masansan a maikabkabil tidiay Oceania. Ti Santiago ket ti administratibo a kapitolio ti Chile; Ti Valparaíso ket ti lugar dagiti miting ti lehislatibo.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina.
- ^ "Falkland Islands: July 2008 population estimate". Cia.gov. Naala idi 2012-05-21.
- ^ (Enero 2009) INSEE, Gobierno ti Pransia. "Population des régions au 1er janvier" (iti Pranses). Naala idi 2009-01-20.
- ^ Tinunton babaen ti Arhentina; the Abagatan a Georgia ken ti Is-isla ti Abagatan a Sandwich idiay Abagatan Taaw Atlantiko ket kadawyan a mainaig iti Antartika (gapu tikaasideg) ken awanan iti permanente a populasion, ken agsangsangaili laeng ti periodiko a grupo ti agarup a 100 nga agsuksukimat ken agbisbista.
- ^ http://country-facts.findthedata.org/q/240/2390/What-is-the-capital-city-of-South-Georgia-And-The-South-Sandwich-Islands-a-country-in-the-continent-of-Oceania
- ^ "Globalpolicy.org". Globalpolicy.org. 2008-10-29. Naala idi 2010-10-24.
- ^ a b c "Country Comparison:Exports". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Income share held by lowest 20%". The World Bank. 2011.
- ^ a b c "World Economic Outlook Database". IMF. Abril 2012. Naala idi 2012-05-24.
- ^ "Human Development Report 2011. Human development indices. p.23". The United Nations. Naala idi 2011-05-24.
- ^ "Poverty headcount ratio at $2 a day (PPP) (% of population)". The World Bank. 2011.
- ^ "Falkland Islands". The World Factbook. CIA. 2011.
- ^ "Guyane". IEDOM. 2009.
- ^ "Global city GDP rankings 2008–2025". Pricewaterhouse Coopers. Naala idi 31 Hulio 2010.
- ^ "Demographia World Urban Areas p.22". Demographia. Abril 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Abagatan nga Amerika idiay Wikimedia Commons


text:
Aleksandr Solzhenitsyn
Ni Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn ( /soʊlʒəˈniːtsɨn/;[1] Ruso: AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH, pannakabalikas [ɐlʲɪˈksandr ɪˈsaɪvʲɪtɕ səlʐɨˈnʲitsɨn]; 11 Disiembre 1918 – 3 Agosto 2008)[2] ket maysa idi a Ruso a mannurat, sumupsuppiat ken aktibista. Isu ket timmulong ti pannakaammo ti gulag ken ti kampo a sistema ti napilit a panag-obra ti Kappon ti Sobiet manipud idi 1918 aginggana idi 1956. Bayat a dagiti sinursurat ket nalaplappedan, isu ket nagsursurat kadagiti adu a liblibro a naisangsangayan ti Ti Gulag a Purpuro ken ti Maysa nga Aldaw iti Biag ni Ivan Denisovich, ti dua a kadayegan a naaamon nga obrana. "Para iti etikal a puersa nga isu ket nagsuksukimat kadagiti saan a maipaay a tawidan ti Ruso a literatura",[3] Ni Solzhenitsyn ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1970. Isu ket naipatalaw manipud idiay Kappon ti Sobiet idi 1974 ngem nagsubli met laeng idiay Rusia idi 1994 kallpasana idi narebba ti Sobiet a sistema.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ See inogolo:pannakabalikas ti Aleksandr Solzhenitsyn.
- ^ B MockBe ckoHчaлcя AлekcaHдp CoлжeHицыH, Gazeta.ru (Ruso)
- ^ "Premio Nobel iti Literatura idi 1970". Pundasion Nobel. Naala idi 17 Oktubre 2008.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Björkegren, Hans, ken Kaarina Eneberg. Aleksandr Solzhenitsyn: Ti Biograpia, Henley-on-Thames: Aiden Ellis, 1973. ISBN 0-85628-005-4.
- Daprà, Veronika. "A.I. Solzhenitsyn: Dagiti Politikal a Sinursurat". Università degli Studi di Venezia, 1991; Prof. Vittorio Strada, Dott. Julija Dobrovol'skaja
- Ericson, Edward E. Jr. ken Klimoff, Alexis. Ti Kararua ken Barot a Siitan: Ti Pangyuna kenni Solzhenitsyn, ISI a liblibro, 2008.
- Mahoney, Daniel J., Aleksandr Solzhenitsyn: Ti Panagpangato manipud ti Ideolohia, Rowman & Littlefield, 2001
- Moody, Christopher. Solzhenitsyn. Edinburgh: Oliver & Boyd, 1973. ISBN 0-05-002600-3
- Nivat, Georges. Le phénomène Soljénitsyne, Fayard, 2009
- Pontuso, James F., Panagraut iti Ideolohia: Politikal a Kapanunotan ni Aleksandr Solzhenitsyn Maika-2 nga ed. Lanham, Md. Lexington Books, 2004. ISBN 978-0-7391-0594-8
- Scammell, Michael. Solzhenitsyn: Ti Biograpia. Londres: Paladin, 1986. ISBN 0-586-08538-6
- Thomas, D.M. Alexander Solzhenitsyn: Ti Siglo iti Biagna. New York 1998, Pagmalditan ti St. Martin. ISBN 0-312-18036-5
- Pogadaev, Victor A. Solzhenitsyn: Tanpa Karyanya Sejarah Abad 20 Tak Terbayangkan, "Pentas", Jil. 3, Bil. 4 Oktubre – Disiembre 2008. Kuala Lumpur, hlm. pp. 60–63
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Aleksandr Solzhenitsyn idiay Wikiquote
Dagiti midia a mainaig ti Aleksandr Solzhenitsyn idiay Wikimedia Commons
- (Ruso) Opisial a website


text:
John Steinbeck
Ni John Ernst Steinbeck, Jr. (Pebrero 27, 1902 – Disiembre 20, 1968) ket maysa idi nga Amerikano a mannurat. Isu ket kaaduan a naamammuan para iti nobel a nangabak ti Premio Pulitzer Prize iti Ti Pungtot dagiti Ubas (1939), Daya ti Eden (1952) ken ti nobela tiDagiti Bao ken Lallaki (1937). Isu ket nagsurat kadagiti duapulo ket pito a libro,mairaman dagiti sangapulo ket innem a nobela, innem a saan apiksion a liblibro, ken lima nga urnong dagiti ababa a sarita, ni Steinbeck ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1962.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^
"Ti Premio Nobel iti literatura 1962: Presentasion a bitla babaen ni Anders Österling, Permanente a Sekretario ti Sueko nga Akademia". NobelPrize.org. Naala idi Abril 21, 2008.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- DeMott, Robert ken ni Steinbeck, Elaine A., eds. John Steinbeck, Dagiti Nobela ken Sarsarita 1932–1937 (Biblioteka ti Amerika, 1994) ISBN 978-1-883011-01-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti John Steinbeck idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti John Steinbeck idiay Wikiquote


text:
Ekolohia
Ti ekolohia (manipud ti Griego: oἶkoς, "balay"; -λoYίa, "panagadal iti"[A]) ket isu ti sientipiko a panagadal kadagiti panagkakabagian dagiti sibibiag nga organismo iti tunggal maysa kaniada ken dagiti bukodda nga abiotiko nga enbironmento. Dagiti topiko a kinaynaytan dagiti ekologo ket mairaman ti dibersidad, pannakaiwarwaras, kaadu (biomasa), bilang (populasion) dagiti organismo, ken ti pay pagbibinglayan a baetanda iti kaunegan ken dagiti ekosistema. Dagiti ekosistema ket buklen dagiti dinamiko a pannakitignay a paset a mairaman dagiti organismo, dagiti komunidad a pakabuklanda, ken dagiti saan nga agbibiag a komponente iti enbiromentoda.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Ekolohia idiay Wikimedia Commons


text:
GENURI DE FILME ONLINE
ken park
» ken park online, film ken park online subtitrat, film ken park subtitrat in romana, filmul ken park online, descarca ken park, vizioneaza ken park, subtitrare ken park, ken park calitate hd, filme online, seriale online, vezi ken park, ken park HD, download ken park, ken park torrent, descarca ken park, vezi online ken park, ken park subtitrat, ken park youtube, ken park gratis, ken park film, ken park full, ken park film online, ken park 2013, ken park 2012, ken park online subtitrat, Traducere ken park, ken park mp3, ken park peteava, ver ken park online, ken park peliculas online, ken park subtituladas, descargar ken park, descargar peliculas, ken park blu ray, pelicula ken park, series online, series ken park, ken park HD, dvdrip


text:
Pagsasao nga Insik
Ti Insik wenno Intsik (汉语 / 漢語; Hànyǔ wenno 中文; Zhōngwén) ket grupo ti mainaig ngem kadagiti adu a kaso dagiti saan nga agsinnaranay a maawatan a karuay ti pagsasao, a mangporma iti pamilia ti pagsasao a Sino-Tibetano. Ti insik ket naisasao babaen ti kaaduan a Han ken dadduma pay a kaaduan nga etniko a grupo idiay Tsina. Gangani 1.2 a bilion a tattao (agarup a 16% iti populasion iti lubong) ket agsao ti sumagmamano a porma iti Insik a kas ti nakayanakan a pagsasaoda.
Dagiti karuay ti Insik ket kadawyan a naipalawag babaen dagiti patneng nga agsasao a kas dagiti dialekto iti bugbugtong a pagsasao nga Insik, ngem dagiti lingguista ket mangibaga a dagitoy ket kaaduan a naindumadumaan a kas pamilia ti pagsasao.[a] Ti akinuneg a dibersidad ti Insik ket naisilpon iti sasao a Romanse, ngem mabalin nga ad-adu a naindumadumaan. Adda dagiti baetan ti 7 ken 13 a nangruna a rehional a grupgrupo iti Insik (depende iti isbangan ti pannakaidasig), iti kaaduan a naisasao, ti kaaduan ket ti Mandarin (agarupa 960 a riwriw), sarunuen babaen ti Wu (80 a riwriw), Yue (70 a riwriw) ken Min (70 a riwriw). Kaaduan kadagitoy a grupo ket saan nga agsinnaranay a maawatan, ngem adda met dagiti dadduma, kasla ti Xiang ken dagiti dialekto ti Abagatan a laud a Mandarin, ket mabalin a makibinningay kadagiti kadawyan a termino ken iti manmano a grado ti agsinnaranay a pannakaawat. Amin dagiti karuay iti Insik ket maaweng ken analitiko.
Ti Pagalagadan nga Insik (Putonghua/Guoyu/Huayu) ket pagalagadan a porma ti naisasao nga Insik a naibatay iti dialekto ti Beijing iti Mandarin. Daytoy ti opisial a pagsasao ti Tsina ken Taiwan, ken ti pay maysa kadagiti uppat nga opisial a pagsasao ti Singapur. Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti naisurat a porma ti pagalagadan a pagsasao (中文; Zhōngwén), a naibatay kadagiti logogramo nga ammo a kas dagiti Insik a karakter (汉字/漢字; hànzi), ket nagbibingayan babaen dagiti nalaing a makasao kadagiti saan koman nga agsisinnaranay a maawatan a pagsasao.
Kadagiti sabali a karuay ti Insik, ti Kantones (ti prestihio a karuay ti Yue) ken inpluensial iti probinsia ti Guangdong ken idiay Hong Kong ken Macau, ken kaaduan a naisasao kadagiti komunidad ti ballasiw taaw. Ti Min Nan, ti paset ti grupo ti Min, ket kaaduan a naisasao idiay akin-abagatan a Fujian, idiay kaaruba a Taiwan (nga idiay ket ammo a kas ti Taiwanes wenno Hoklo) ken idiay Abagatan a daya nga Asia (ammo pay a kas ti Hokkien idiay Pilipinas, Singapur, ken Malaysia). Adda pay dagiti adu a diaspora ti Hakka ken Shanghaines, kas pagarigan idiay Taiwan, a kaaduan dagiti komunidad ti Hakka ket makasao pay ti Taiwanes ken Pagalagadan nga Insik.
Dagitinota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti nadumaduma a a pagarigan ket mairaman ti:
- David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of Language (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), p. 312. "The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages."
- Charles N. Li, Sandra A. Thompson. Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar (1989), p. 2. "The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family."
- Norman (1988), p. 1. "[...] the modern Chinese dialects are really more like a family of languages [...]"
- DeFrancis (1984), p. 56. "To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China."
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ china-language.gov.cn (Insik)
- ^ "Speak Mandarin Campaign". Naala idi 2011-08-09.
- ^ Mair (1991), pp. 10, 21.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hannas, William C. (1997), Asia's Orthographic Dilemma, University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-1892-0.
- Qiu, Xigui (2000), Chinese Writing, trans. Gilbert Louis Mattos and Jerry Norman, Society for the Study of Early China and Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley, ISBN 978-1-55729-071-7.
- Ramsey, S. Robert (1987), The Languages of China, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-01468-5.
- Schuessler, Axel (2007), ABC Etymological Dictionary of Old Chinese, Honolulu: University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-2975-9.
- R. L. G. "Language borrowing Why so little Chinese in English?" The Economist. Hunio 6, 2013.


text:
Tulbek ti Naragsak a Pamilia
No Kasano a Mapagballigian ti Umuna a Tawen ti Panagasawa
Asawa a lalaki: “Diak ninamnama a nagadu gayam ti nagdumaanmi ken baketko! Kas pagarigan, nasapaak nga agririing, idinto ta isu, naladaw nga agriing. Diak maawatan ti agbaliwbaliw a riknana! Maysa pay—no aglutoak, naglaing a mangkritikar, nangruna no usarek ti punas ti plato a pangpunas iti imak.”
Asawa a babai: “Saan a matagtagari ni lakayko idinto ta nairuamak iti pamiliami a naariwawa aglalo no pannangan. No agluto ni lakayko, maymaysa a punas ti pagpunasna kadagiti plato ken iti imana! Masuronak! Apay a kasta dagiti lallaki? Diak maawatan ida. Kasano koma a makapagballigi ti maysa a pagassawaan?”
NO KAKASKASARYO pay laeng, mapaspasaranyo kadi dagita a problema? Agparang kadi a nakapataud ti asawam kadagiti pagkapuyan ken saan a nasayaat nga ugali nga awan met idi agin-innaremkayo pay? Ania ti aramidem tapno maksayan dagiti “inaldaw a problema a mapaspasaran dagiti naasawaan”?—1 Corinto 7:28, Today’s English Version.
Umuna, saanmo a namnamaen a gapu ta nagkinnarikayo idi nagkasarkayo, agbalinkayon nga eksperto maipapan iti panagasawa. Nalabit a nasigokayo a makilangen idi balasang ken barokayo pay, ket mabalin a napasayaatyo dayta bayat nga agin-innaremkayo. Ngem ita ta agassawakayon, masubok dagita a kinasigo kadagiti baro a pamay-an ken nalabit kasapulan a patanorenyo ti dadduma pay a paglaingan. Agkamalikayto kadi? Sigurado dayta. Kabaelanyo kadi a patanoren dagiti paglaingan a kasapulanyo? Wen!
Ti panagkonsulta kadagiti eksperto ken ti panangyaplikar iti balakadda ti kasayaatan a pamay-an tapno mapasayaat ti aniaman a paglaingan. No maipapan iti panagasawa, ni Jehova a Dios ti kalaingan ken eksperto, yantangay isu Daydiay nangparsua kadatayo ken nangipaay kadatayo iti tarigagay a mangasawa. (Genesis 2:22-24) Kitaenyo no kasano a makatulong ti Biblia tapno mapagballigian dagiti karit ken mapatanoryo dagiti sumaganad a paglaingan a kasapulanyo, ket iti kasta, mataginayon ti nasayaat a relasionyo nga agassawa uray iti labes ti umuna a tawen.
1. SURSURUENYO TI AGKINNONSULTA
Ania dagiti karit?
Ni Keiji, * a taga-Japan, malipatanna no dadduma a maapektaran ni baketna kadagiti pangngeddengna. “Inawatko dagiti imbitasion a diak man la kinonsulta ni baketko,” kunana. “Idi agangay, natakuatak a saan gayam a kombiniente kenkuana dagiti nakitulagak.” Kinuna ni Allen a taga-Australia: “Panagriknak, saanak a malalaki no konsultaek pay laeng ni baketko tunggal agdesisionak.” Karit dayta kenkuana gapu iti pannakapadakkelna. Kasta met laeng ti kasasaad ni Dianne, a taga-Britain. Kinunana: “Nairuamak nga agpabalakad iti kapamiliak. Isu nga idi damo, no agdesisionak, dagiti kapamiliak ti pagkonsultaak imbes a ni lakayko.”
Ania ti solusion?
Laglagipem nga ibilbilang ni Jehova dagiti agassawa kas ‘maymaysa a lasag.’ (Mateo 19:3-6) Iti imatangna, awan sabali a kapatgan a relasion iti nagbabaetan dagiti tattao no di ti relasion dagiti agassawa! Nasken ti nasayaat a komunikasion tapno agtalinaed a nalagda ti singgalut ti agassawa.
Adu ti maadal dagiti agassawa no usigenda ti pamay-an ni Jehova a nakikomunikar ken Abraham. Kas pagarigan, pangngaasim ta basaem ti saritaanda a nailanad iti Genesis 18:17-33. Usigem ti tallo a pamay-an a panangpadayaw ti Dios ken Abraham. (1) Inlawlawag ni Jehova ti panggepna nga aramiden. (2) Nagimdeng bayat nga inlawlawag ni Abraham ti kapanunotanna. (3) Agingga a posible, inkabilangan ni Jehova ti kiddaw ni Abraham. Kasanom a suroten ti ulidan ni Jehova no konsultaem ti asawam?
PADASEM DAYTOY: No kasaritam ti asawam maipapan kadagiti bambanag a makaapektar kenkuana, (1) ilawlawagmo no kasanom a tamingen ti kasasaad, ngem ibagam dayta kas singasing, saan a kas pangngeddeng wenno ultimatum; (2) saludsodem ti kapanunotan ti asawam, ken bigbigem ti kalinteganna a mangyebkas iti panangmatmatna; ken (3) ‘ti kinanainkalintegam maammuan koma’ babaen ti panangikabilangam iti pagayatan ti asawam agingga a posible.—Filipos 4:5.
2. SURSURUEM TI AGBALIN A NATAKTIKA
Ania ti karit?
Depende iti naggapuam a pamilia ken kultura, nalabit nairuamka a mangipapilit iti opinionmo ken amangan no makasair pay. Kas pagarigan, ni Liam a taga-Europa, kinunana: “Nakairuaman idiay ayanmi ti nagubsang a panagsasao. Ti kasta a wagas ti panangyebkasko iti riknak ti masansan a pakasairan ni baketko. Masapul a sursuruek ti agbalin a naalumamay.”
Ania ti solusion?
Dimo ipagarup a kayat ti asawam a makisaritaka kenkuana iti wagas a kas iti nakayugaliam. (Filipos 2:3, 4) Makatulong met kadagiti agdadamo nga agassawa ti balakad ni apostol Pablo iti maysa a misionero. Insuratna: “Ti adipen ti Apo saan a kasapulan a makiapa, no di ket kasapulan nga agbalin a naalumamay.” Iti orihinal a Griego, ti sao a naipatarus a “naalumamay” ket mabalin met nga ipatarus a “nataktika.” (2 Timoteo 2:24) Ti kinataktika isu ti abilidad a mangammo iti kinarikut ti kasasaad ken mangrisut a siaannad iti dayta tapno awan ti masair.
PADASEM DAYTOY: No adda pakasuronam iti asawam, panunotem a ti kasasaom ket saan a ti asawam no di ket maysa a nasayaat a gayyem wenno ti amom. Usarem pay ngata ti isu met laeng a sasao wenno tono ti boses? Kalpasanna, mangpanunotka kadagiti rason no apay a maikari ti asawam iti dakdakkel a panagraem ken kinataktika ngem iti gayyem wenno amom.—Colosas 4:6.
3. SURSURUEM NGA IBAKLAY DAGITI KABBARO NGA AKEMMO
Ania ti karit?
Iti damo, mabalin a saan a nataktika ti panagakem ti asawa a lalaki kas ulo, wenno ti asawa a babai mabalin a saan a nairuam a mangipaay iti singasing iti nataktika a wagas. Kas pagarigan, kinuna ni Antonio a taga-Italia: “No agdesision idi ni tatangko maipapan kadagiti pakaseknan ti pamiliami, pulos a dina konsultaen ni nanangko. Isu nga idi addan asawak, kasla ari ti panangidaulok iti pamiliak idi damo.” Kuna met ni Debbie a taga-Canada: “Kalikagumak a nadalimanek unay ni lakayko. Ngem ad-adda laeng a dinak ikankano gapu iti kinaturayko.”
Ania ti solusion para iti asawa a lalaki?
Para iti dadduma nga assawa a lallaki, ti dinakamat ti Biblia a panagpasakup ti asawa a babai iti lakayna ket awan nakaidumaanna iti panagtulnog ti anak iti nagannakna. (Colosas 3:20; 1 Pedro 3:1) Ngem kunaen ti Biblia a ti asawa a lalaki ket “makitiponto iti asawana, ket dagiti dua maymaysadanton a lasag”; saan a kasta ti kunaen ti Biblia maipapan iti nagannak ken ti anakna. (Mateo 19:5) Ti asawa a babai ket dineskribir ni Jehova kas komplimento wenno kadua ni lakayna. (Genesis 2:18) Saanna a pulos a tinukoy ti anak kas komplimento wenno kadua ti nagannak. Ania ti panagkunam—no ti asawa a lalaki tratuenna ni baketna kas maysa nga ubing, raraemenna kadi ti urnos iti panagasawa?
Kinapudnona, idagdagadag ti Sao ti Dios a tratuem ti asawam a babai iti wagas a kas iti panangtrato ni Jesus iti kongregasion Kristiano. Nalaklaka ti panangibilang kenka ni baketmo kas ulona no (1) saanmo a namnamaen a dagus ken di agkamali iti panangipakitana ti panagpasakupna kenka ken (2) ayatem kas iti bukodmo a bagi, uray no tumaud dagiti parikut.—Efeso 5:25-29.
Ania ti solusion para iti asawa a babai?
Bigbigem a ni lakaymo itan ti ulom a dinutokan ti Dios. (1 Corinto 11:3) Padpadayawam ti Dios no padpadayawam ni lakaymo. No laksidem ti kinaulona, ipakpakitam no ania ti panangmatmatmo saan laeng a ken lakaymo no di ket iti Dios ken kadagiti kalikagumanna.—Colosas 3:18.
No pagsaritaanyo dagiti parikut, sursuruem nga atakaren ti parikut saan ket a ti kababalin ni lakaymo. Kas pagarigan, adda kinaawan hustisia a kayat ni Reyna Ester nga ilinteg ti asawana a ni Ari Asuero. Imbes nga atakarenna a mismo ti asawana, sitataktika nga inyebkasna ti riknana. Immanamong ni lakayna iti singasingna ket idi agangay inaramid ti ari ti umiso. (Ester 7:1-4; 8:3-8) Ad-adda nga ayatennaka ni lakaymo no (1) ipaayam iti tiempo tapno masursurona a naimbag ti baro nga akemna kas ulo ti pamilia ken (2) tratuem a siraraem, uray no makaaramid iti biddut.—Efeso 5:33.
PADASEM DAYTOY: Imbes a pampanunotem dagiti ugali a nasken a balbaliwan ni lakaymo, ilistam dagiti nasken a balbaliwam. Kadagiti assawa a lallaki: No maupay ni baketmo gapu iti wagas a panangitungpal wenno dimo panangitungpal iti kinaulom, saludsodem kenkuana no ania dagiti balbaliwam, sa ilistam ti singasingna. Kadagiti assawa a babbai: No marikna ni lakaymo a saanmo a raraemen, saludsodem kenkuana no ania dagiti balbaliwam, ken ilistam ti singasingna.
Taginayonem a Rasonable Dagiti Inanamaem
Ti panagsursuro a mangtaginayon iti naragsak, balanse a relasion kas agassawa ket umasping iti panagsursuro nga agbisikleta. Namnamaem a matumbaka sagpaminsan bayat a sumaysayaat ti kompiansam nga agbisikleta. Kasta met, rumbeng a namnamaem a makaaramidka kadagiti nakababain a kamali bayat nga umad-adu ti kapadasam kas asawa.
Dimo liplipatan ti agangaw. Ikabilangam a naimbag dagiti pakaseknan ti asawam, ngem sursuruem a katawaan dagiti kamalim. Dimo palabsen dagiti gundaway a mabalinmo a paragsaken ti asawam bayat ti umuna a tawenyo kas agassawa. (Deuteronomio 24:5) Kangrunaan iti amin, agpaiwanwankayo nga agassawa iti Dios. No aramidenyo dayta, tinawen a bumileg ti singgalutyo kas agassawa.
^ par. 9 Nabaliwan ti dadduma a nagan.
ISALUDSODMO ITI BAGIM . . .
- Ti kadi asawak ti kasingedan a pangyeb-ebkasak iti riknak, wenno sabali a tao ti pagkonkonsultaak?
- Iti las-ud ti naglabas a 24 nga oras, ania ti espesipiko nga inaramidko tapno ipakitak nga ay-ayatek ken raraemek ti asawak?


text:
Longitud
Ti longitud ket ti heograpiko a koordinato a manginagan ti puesto ti daya-laud a puntos iti rabaw ti Daga. Daytoy ket naibatay iti anggulo a panagrukod, ken kadawyan a maiyebkas kadagiti grado ken naibagbaga babaen ti Griego a letra ti lambda (λ). Dagiti puntos nga addaan iti agpada a longitud ket mabirukan kadagiti linia a mapmapan manipud tithe Amianan nga Ungto aginggana iti Abagatan nga Ungto. Babaen ti taripnong, maysa kadagitoy, ti Kangrunaan a Meridiano, a lumabas babaen ti Naarian nga Obserbatorio, Greenwich, Inglatera, ket naikeddeng idi a panangibangon ti puesto ti sero gradgrado longitud. Ti longitud dagiti sabali a lugar ket marukodto koma a kas ti anggulo ti daya wenno laud manipud ti Kangrunaan a Meridiano, a sumakop manipud ti 0° iti Kangrunaan a Meridiano aginggana iti +180° nga agpadaya ken −180° nga agpalaud. Iti pannakaisangayan, daytoy ti anggulo a nagbaetan ti dalumpinas nga aglaon ti Kangrunaan a Meridiano ken ti dalumpinas nga aglaon iti Amianan nga Ungto, Abagatan nga Ungto ken ti lokasion a naibagbaga. (Daytoy ket mangporma iti kanawan a sistema ti koordinato nga addaan iti pagtayyekan iti z (tangan ti kanawan nga ima) a mangitudtudo manipud ti tengnga ti Daga iti Amianan nga Ungto ken ti pagtayyekan iti x axis (rtammudo ti kanawan nga ima) a gumay-at manipud ti tengnga ti Daga babaen ti ekuador iti Kangrunaan a Meridiano.)
Ti puesto a lokasion ti amianan-abagatn itiparaigid ti meridiano ket maited babaen ti bukodna a latitud,a daytoy ket (saan nga eksakto) ti anggulo a nagbaetan ti lokal a bertikal ken ti dalumpinas ti Ekuador.
No ti daga ket perpekto a nagtimbukel ken agpapada, ti longitud iti puntos ket isunto laeng ti anggulo a nagbaetan tibertikal nga amianan-abagatn a dalumpinas babaen ti puntos ken ti dalumpinas iti meridiano ti Greenwich. Iti amin a lugar iti Daga ti bertikal nga amianan-abagatan ket aglaonto iti pagtayyekan iti Daga. Ngem ti Daga ket saan nga agpapada, ken addaan daytoy kadagiti banatay—nga addaan iti grabidad ken maikaiyalis ti bertikal a dalumpinas iti adayo manipud ti pagtayyekan iti Daga. Ti bertika nga amianan-abagatan ket pagtutumponganda pay laeng tidalumpinas ti meridiano ti Greenwich iti adda met laeng nga agnggulo; dayta nga agnggulo ket astronomikal a longitud, ti longitud a karkuluem manipud ti panagpaliiw iti bituen. Thi longitud a maipakpakita kadagiti mapa ken dagiti ramit ti GPS ket ti anggulo a nagbaetan ti dalumpinas ti Greenwich ken ti saan unay a bertikal a dalumpinas babaen ti puntos; ti saan unay a bertikal a dalumpinas ket perpendikular iti rabaw ti napili a timbukel nga aproksimado iti rabaw ti pantar ti baybat ti Daga, imbes a daytoy ket bukodna a perpendikular iti rabaw ti pantar ti baybay.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo tiruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Longitud idiay Wikimedia Commons


text:
Inhenieria
Ti inhenieria iket isu ti panangipakat iti sientipiko, ekonomiko, sosial, ken praktikal a pannakaammo tapno mangidaremdem, mangibangon, ken mangtaripato kadagiti patakder, dagiti makina, dagiti ramit, dagiti sistema, materiales ken dagiti processes. Daytoy ket mabalin a sumakop ti panagusar kadagitipanirigan tapno maaramid, imodelo ken igatad timaysa a maitunos apakailawlawagan iti maysa a problema wenno gandat. Ti disiplina ti inhenieria ket nawatiwat unay, ken buklen dagiti sakop iti ad-adu a naipangpangruna a pagobraan iti inhennieria, nga iti tunggal maysa ket adda pay ti ad-adu a naisangayan a panagiyunayunay iti partikular a lugar iti teknolohia ken dagiti kita iti pannakaipakat.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Inhennieria idiay Wikiquote


text:
Plantilia:Ammom kadi/Oktubre 5
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
- ... a ti relihion (nailadawan) ket awan ti pudno a kapadpadana a balikas iti Hebreo?
- ... a ti tao ket is-isu ti sibibiag a kamkameng dagiti henero a Homo?
- ... a ni Charlie Chaplin ket awan ti opisial a rehistro ti panakaipasngayna?
- ... a ni Hannibal Hamlin ket isu ti immuna a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud ti Partido Republikano?
- ... a ni Ambrosio ket maysa kadagiti kasisigud nga uppat a makunkuna a Doktor ti Simbaan?


text:
Plantilia:Ammom kadi/Mayo 31
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
- ... a ni Papa Urbano VII (nailadawan) ket nagturay ti tallo pulo ket tallo nga al-aldaw ken isu ti kabiitan a nagturay iti pakasaritaan ti papa?
- ... a ti ateismo ket nagtaud manipud ti Griego nga ἄθeoς (atheos), a ti kaibuksilanna ket "awan ti dios wenno awan dagiti dios"?
- ... a ni Theodore Roosevelt ket isu ti kaubingan a Presidente ti Estados Unidos?
- ... a ti Herusalem ket isu pay ti nasantuan a siudad para kadagiti tallo a kangrunaan a relihion ti Hudaismo, Kristianidad ken Islam?
- ... a ti ariwanas ket buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, interestelar a pamay-an ti alingasaw ken tapok, ken ti nangisit a banag ?


text:
Amianan nga Aprika
Ti Amianan nga Aprika wenno Akin-amianan nga Aprika iket ti akin-amianan unay a rehion ti Aprika. No maipapan iti heograpia iti politika, ti panangipalawag ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Akin-amianan nga Aprika ket mangiraman kadagiti walo a pagilian wenno terteritorio; ti Arhelia, Ehipto, Libya, Mali, Morocco, Sudan, Tunisia.[1] Algeria, Morocco, Tunisia, Libya and often Mauritania[2] ken ti Akinlaud a Sahara ken dagiti Magreb, bayat a ti Ehipto ken Sudan ket mangbukel ti Ginget Nilo (nanaganna manipud ti Karayan Nilo, nga addaan kadagiti dua a tributario; ti Puraw Nilo ken Asul Nilo). Ti Ehipto ket transkontinental a pagilian gapu ti Peninsula Sinai, a heograpiko a mabirukan iti Laud nga Asia. Ti Amianan nga Aprika ket mangiraman pay kadagiti dadduma a tagikua ti España (Ceuta ken Melilla ken dagiti bassit-usit nga isla ti España iti labes ti baybay ti Morocco). Ti Is-isla Kanaria ken ti Portuges nga Is-isla Madeira, idiay Amianan a Taaw Atlantiko iti amianan a laud ti nangruna a daga ti Aprikano, ket sagpaminsan pay a nairamraman iti panangikeddeng iti rehion.[3]
Ti pannakaigiddiat ti nagbaetan ti Amianan nga Aprika ken ti kaaduan ti Sub-Sahara nga Aprika ket historikal ken ekolohiko a nangruna gapu ti epektibo a napartuat a bangen babaen ti Desierto ti Sahara para iti kaaduan iti moderno a pakasaritaan. Manipud idi 3500 BCE, kalpasan ti kellaat a panagbalin a desierto ti Sahara gapu ti nagin-inut a panagbalbaliw ti panagtayyek ti Daga, daytoy a bangen ket kultural a nangisina ti Amianan manipud ti amin a paset ti kontinente.[4] Idi dagiti aglaylayag a sibilisasion dagiti Penisio, Griego, Romano, Muslim ken dadduma pay ket nangipalaka ti komunikasion ken ti panagakar iti ballasiw ti Baybay Mediteraneo, dagiti kultura ti Amianan nga Aprika ket nagbalinda nga asasideg a naisilpo iti Akin-abagatan a laud nga Asia ken ti Europa ngem ti Sub-Sahara nga Aprika. Adu pay ti impluensia ti Islam iti lugar, ken ti Amianan nga Aprika ket nangruna a paset ti Islamiko a lubong.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ According to UN country classification here: http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm. The disputed territory of Western Sahara (formerly Spanish Sahara) is mostly administered by Morocco; the Polisario The term "North Africa" is thought to be a racist term because it divides Africa from its original people. Since there is currently an influx of Arabs in North Africa, many people think that the original people of North Africa are Arab, but in fact are African or Black. Front claims the territory in militating for the establishment of an independent republic, and exercises limited control over rump border territories.
- ^ Mohamed Branine, Managing Across Cultures: Concepts, Policies and Practices (2011), - p. 437, books.google.com/books?isbn=1849207291: "The Magrebian countries or the Arab countries of western North Africa (Algeria, Libya, Mauritania, Morocco and Tunisia)..."
- ^ Revisions to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity
- ^ "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks". Science Daily. 1999-07-12. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2013-10-29.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Amianan nga Aprika idiay Wikimedia Commons
- Dagiti Karbenagn ti Tao para iti Indihenio a Tattao
- Klima ti Amianan nga Aprika
- Damdamag ti Amianan nga Aprika ken dagiti panagusig
- Interaktibo a Mapa ti Aprika


text:
Etanol
Ti etanol makunkuna pay a ti etiliko nga alkohol, puro nga alkohol, alkohol ti bukbukel, wenno mainum nga alkohol, ket maysa a nalaka nga agbalbaliw, aggil-ayab, awan maris a likido nga adda ti estruktural a pagannurotan iti CH3CH2OH, kankanayon daytoy a naipangyababaan a kas ti C2H6O. Daytoy ket sikoaktibo a druga ken maysa kadagiti kaduogan a naamammuan a pangpalpaliwa a druga, ti etanol ket agpataud ti kasasaad a naamammuan a kas ti pannakabartek ti alkohol no inumen daytoy. Daytoy ket ket kalatakan a kas ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, daytoy ketmaus-usar pay kadagiti termometro, kas maysa a panagnawnaw, ken kas maysa a sungrod. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket simple laeng a tinawtawagan ti alkohol wenno arak.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Etanol idiay Wikimedia Commons


text:
Plantilia:Ammom kadi
Daytoy a plantilia ket inus-usar para kadagiti paset ti ammom kadi ti pampanid ti Umuna a Panid, Wikipedia:Umuna a Panid/Intono bigat ken Wikipedia:Umuna a Panid/Idi kalman
Dagiti agur-urnos:
- Sakbay a pabaruen subokan idiay ammom kadi/pagipadasan.
- Purgaen daytoy a panid.
- Kalpasanna purgaen ti Umuna a Panid, Umuna a Panid/Intono bigat ken Umuna a Panid/Idi kalman tapno agparang ti baro a bersion.
Panagusar
Ti kodigo ti
{{Ammom kadi}} ket mangited ti agdama a bersion ti ammom kadi.
Ti kodigo ti
{{Ammom kadi|agdama}} ket mangited ti agdama a bersion ti ammom kadi ken ti maus-usar iti umuna a panid.
Ti kodigo ti
{{Ammom kadi|intono bigat}} ket mangited ti sumaruno a bersion ti ammom kadi.
Ti kodigo ti
{{Ammom kadi|idi kalman}} ket mangited ti dati a bersion ti ammom kadi.


text:
Gresia
Ti Gresia (iti Griego: Eλλάδa, daan a forma: Eλλάς, Hellas), nga opisial a maawagan iti Helenika a Republika (Griego: Eλλnvιkή Anuokpatίa, Ellinikí Dimokratía), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Eheo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Gresia idiay Wikimedia Commons
- Gresia
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagillian ti Daya a Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1821


text:
Hormona
Ti hormona (manipud ti Griego ὁpuή, "impetus") ket kimiko nga ibbatan babaen ti selula, glandula, wenno ti maysa nga organo iti maysa a paset ti bagi a makabanag kadagiti selula kadagiti sabali a parte dagiti organismo. Iti sapasap, bassit laeng a pateg ti hormona ti nasken tapno mabaliwan ti metabolismo ti selula. Daytoy ket kasla ti kimiko a mensahero a mangipatulod kadagiti senial manipud ti maysa a selulua iti sabali a selula.[1] Amin a multiselular nga organismo ket agpataud kadagiti hormona; dagiti hormona ti mula ket makunkuna pay a dagiti pitohormona. Dagiti hormona ti ay-ayup ket masansan a maipatulod iti dara. Dagiti selula ket sumungbatda iti hormona no dagitoy ket agiyebkas ti naisangayan a pangawatan para iti dayta a hormona. Ti hormona ket maibedbed iti pangawatan a protina, ken pagbanagan ti pannakaitignay ti mekanismo ti transduksion ti senial a kanungpalang a mangiturong kadagiti sungbat ti naisangayan a tipo ti selula.
Dagiti molekula ti endokrina a hormona ket dagus a maibbatan iti dara, ken kadawyan kadagiti kapilario. Dagiti hormona nga addaan iti parakrino nga annong ket maiwaras babaen kadagiti espasio ti kompartamento ti likido kadagiti kaarubayan a puntaan a kulanit.
Dagiti nadumaduma nga eksohenia a kompuesto a kimiko, urayno masna wenno sintetiko, ket addaan ti kasla hormona a pagbanagan iti tao wenno kaatapan. Ti bukodda a panagsinga kadagiti sintesis, pabagtubbog, panangitulod, panagbedbed, tignay, wenno panangikkat kadagiti masna a hormona iti bagi ket mabalin a mangbaliw ti homeostasis, reproduksion, panagrang-ay, ken/wenno panagkukua, a kasla met dagiti hormona a napataud babaen ti endohenia.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Hormones".
- ^ Crisp TM, Clegg ED, Cooper RL, Wood WP, Anderson DG, Baetcke KP, Hoffmann JL, Morrow MS, Rodier DJ, Schaeffer JE, Touart LW, Zeeman MG, Patel YM (1998). "Enbironmento a panagsinga ti endokrina: Ti maysa a panangipateg kadagit ipagbanagan ken panagusig". Environ. Health Perspect. 106 (Suppl 1): 11–56. PMC 1533291. PMID 9539004.


text:
Franklin D. Roosevelt
Ni Franklin Delano Roosevelt ( /ˈroʊzəvɛlt/ roh-zə-velt wenno /ˈroʊzəvəlt/ roh-zə-vəlt; Enero 30, 1882 – Abril 12, 1945), ken naamammoan pay babaen kadagiti umuna aletra inaganna nga, FDR, ket idu idi ti maika-32 a Presidente iti Estados Unidos (1933–1945) ken maysa a nagruna apigura kaagiti pasamak ti lubong idi panawen ti tenga ti maika-20 a siglo, isu ket nagidaulo ti Estados Unidos idi panawen ti sangalubongan a panagsagsagaba ken dagup a gubat. Ti isisu laeng nga Amerikano a presidente a nabutosan tiadadu ngem dua a termino, isu ket nagpalaka ti natibker a kumaduaan a nangbalbaliw ti Amerikano a politik para kadagiti sumakbay a dekada. Nga adda ti makapasalto a nadayeg a kanta a "Happy Days Are Here Again" (Ilokano: Dimteng Manen dagiti Naragsak nga Alaldaw) a kas ti tema ti kampaniana, ni FDR ket inabakna ti agdama a Republikano a ni Herbert Hoover idi Nobiembre 1932, iti kinaunegan ti Nalatak a Panagsagsagaba. A napaalibtak babaen ti bukodna a panagballigi ti paralitiko apanagsaksakit, ti di mapapaay nga optimismo ken aktibismo ni FDR ket nagparawad ti nagparo ti nailian a kararua.[1] Isu ket asideg a nagobobra kenniWinston Churchill ken Joseph Stalin iti pinangidaulo dagiti Kumaduaan ti panagsuppiat ti Alemania ken Hapon iti Maikadua a Sangalubongan aGubat, ngem isu ket pimmusay idi gangani nasirmataanen ti panagballigi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Franklin D. Roosevelt idiay Wikimedia Commons


text:
Tulag ti Versailles
Ti Tulag ti Versailles (Pranses: Traité de Versailles) ket maysa kadagidi tulag ti kappia idi nagpatingga ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Daytoy ti nangipatingga ti kasasaad iti gubat a nagbaetan ti Alemania ken dagiti Bileg ti Aliado. Daytoy ket napirmaan idi Hunio 28 1919, ti apag-isu a lima a tawen kalpasan ti pannaka-asasinado ni Arkduke Franz Ferdinand. Dagiti sabali a Sentral a Bileg iti bangir ti Alemania iti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket naibinglay kadagiti sabali a tulagan.[1] Urayno ti panangisardeng ti gubat, a napirmaan idi Nobiembre 11 1918, ket isu daytoy ti pudno a nangisardeng ti panaglalaban, daytoy ket nagpaut ti innem a bulan kadagiti tinnulagan idiay Konperensia ti Kappia ti Paris ti pannakalpas ti ti tulagan ti kappia. Ti tulagan ket nairehistro idi babaen ti Sekretario ti Liga ti Pagpagilian idi 21 Oktubre 1919, ken naimaldit kadagidi Serie ti Tulag Ti Liga ti Pagpagilian .
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti dakamat
- ^ Ti Tulag ti Saint-Germain-en-Laye (1919) iti Austria; Ti Tulag ti Neuilly-sur-Seine iti Bulgaria; Ti Tulag ti Trianon iti Hungaria; Ti Tulag ti Sèvres iti Otomano nga Imperio; Davis, Robert T., ed. (2010). Ganganaet nga Annuroten ti Estados Unidos ken Nailian a Seguridad: Kronolohia ken pagsurotan para iti maika-20 a Siglo 1. Santa Barbara, California: Praeger Security International. p. 49. ISBN 978-0-313-38385-4.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Andelman, David A. (2008). Ti Natumek a Kappia: Ti 1919 a Versailles 1919 ken ti Pateg a Binayadantayo Tatta nga Aldaw. New York/London: J. Wiley. ISBN 978-0-471-78898-0.
- Bell, Dagiti Taudan ti Makadua a Sangalubongan a Gubat
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Tulag ti Versailles: Ti Panagrepaso Manen Kalpasan ti 75 a Tawtawen, Boemeke, Manfred F., Gerald D. Feldman, ken ni Elisabeth Gläser, dagiti nagsurat. Washington, DC: Naipakasaritaan a Patakder ti Alemania, 1998.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Tulag ti Versailles idiay Wikimedia Commons
- Dagiti retrato ti dokumento


text:
Sinukatan a mainaig iti "Bahrain"
Daytoy ket listaan dagiti kaudian a sinukatan kadagiti pampanid a nakasilpo manipud iti naisangayan a panid (wenno kadagiti kameng ti maysa a nainaganan a kategoria). Dagiti panid iti listaan ti bambantayam ket dagiti napuskol.
11 Mayo 2015
- (dip | hist) . . Butan; 20:02 . . (-38) . . CommonsDelinker (Tungtungan | aramid) (Inikkat ni Jameslwoodward ti "National_Anthem_of_Bhutan.ogg" idiay Commons, ti intedna a rason ket: Per c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ThecentreCZ.)


text:
Austria
Ti Austria nga ti opisial a Republika ti Austria ket maysa a naserraan ti daga a pagilian nga addaan ti kumurang wenno sumurok a 8.7 a riwriw a tattao[4]idiay Tengnga nga Europa. Nabeddengan daytoy babaen ti Republika a Tseka ken Alemania iti amianan, Hungaria ken Eslobakia iti daya, Eslobenia ken Italia iti abagatan, ken Suisa ken Listenstain iti laud. Ti territorio ti Austria ket sinakopna ti 83,855 kuadrado kilometro (32,377 kd milia) ken addaan ti natimbeng ken Alpino a tiempo. Ti rabaw ti daga ti Austria ket kaaduan a kabanbantayan gapu ti kaadda ti Alpes; adda laeng iti 32% ti pagilian ket adda iti baba ti 500 metro (1,640 ft), ken ti kangatuan a puntos ket 3,798 metro (12,461 ft).[5] Kaaduan ti populasionn aket agsasao kadagiti lokal a Babaro a dialekto iti Aleman a kas ti patneng a pagsasaoda,[6] ken ti Aleman iti alagaden a pormana ket isu ti opisial a pagsasao ti pagilian.[7] Dagiti dadduma pay nga opisal a pagsasao ket ti Hungaro, Kroata a Burgenland, ken Eslobeno.[5]
Dagiti taudan ti moderno nga Austria ket nanipud idi panawen ti dinastia ti Habsburg idi ti kaaduan ti pagilian ket paset ti Nasantuan a Romano nga Imperio. Idi las-ud ti maika-17 ken maika-18 a sigsiglo, ti Austria ket nagbalin a kas maysa a nalatak a bileg iti Europa[8][9] ken, iti panagsungbat ti pannakabalangat ni Napoleon a kas ti Emperador ti Pransia, ti Austriano nga Imperio ket opisial a nairangarang idi 1804. Idi 1867, ti imperio ket nagreporma iti Austria-Hungaria.
Kalpasan ti pannarebba ti Habsburg (Austro-Hungaro) nga Imperio idi 1918 idi panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat I, ti Austria ket nangamopon ken nagusar ti nagan ti Republika ti Aleman-Austria (Deutschösterreich, ken kalpasanna Österreich) iti maysa apanagpadas para iti panagkaykaysa iti Alemania, ngem naparitan gapu ti Tulag ti Saint-Germain-en-Laye (1919). Ti Umun a Republika ti Austria ket nabangon idi 1919. Iti 1938 nga Anschluss, ti Austria ket sinaupan ken insilpo babaen ti Nazi nga Alemania.[10] Daytoy ket nagpaut aginggana ti panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat II idi 1945, kalpasanna idi a ti Alemania ket sinakupan dagiti Aliado ken ti dati a demokratiko a batay-linteg ti Austria ket naipasubli. Idi 1955, ti Tulag ti Estado ti Austria ket nangipabangon manen ti Austria a kas maysa a naturay nga estadoa, a nagpatinggaan daytoy iti pannakasakup. Iti isu met laeng a tawen, ti Austriano a Parlamento ket nagpartuat ti Deklaratsion iti Neutralidad a nangirangarang daytoy a ti Maiakdua a Republika ti Austria ket agbalinto a permanente a neutral.
Tatta nga aldaw, ti Austria ket maysa a parlamentario a representatibo a demokrasia a buklen dagiti siam a pederal nga estado.[5][11] Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, nga addaan ti populasion iti sumurok a 1.7 riwriw, ket ti Vienna.[5][12] Ti Austria ket maysa kadagiti kabaknangan apagilian iti lubong, nga adda ti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao iti $46,330 (2012 karkulo.). Ti pagilian ket nakaparang-ay iti maysa a nangato nga alagaden ti panagbiag ken idi 2011 nairanggo idi daytoy ti maika-19 iti lubong para iti bukodna a Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan. Ti Austria ken kamengen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian manipud idi 1955,[13] timmipon ti Kappon ti Europa idi 1995,[5] ken maysa a nangpundar ti OECD.[14] Ti Austria ket nangpirma pay ti Schengen a Tulagan idi 1995,[15] ken nangampon ti Europeano a kuarta, a euro, idi 1999.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ World Factbook (3 Agosto 2010). "Austria". CIA. Naala idi 14 Agosto 2010.
- ^ "Panagiwarwaras ti matgedan ti pamilia – Gini a pagsurotan". The World Factbook. CIA. Naala idi 1 Septiembre 2009.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan idi 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 8 Nobiembre 2011.
- ^ "STATISTIK AUSTRIA – Bevölkerungsstand und −veränderung". Statistik.at. 2011-05-19. Naala idi 2011-07-24.
- ^ a b c d e "Austria". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 14 Mayo 2009. Naidulin manipud ti kasisigud idi 10 Hunio 2009. Naala idi 31 Mayo 2009.
- ^ "Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland" (PDF). Statistik Austria. Naidulin manipud ti kasisigud idi 13 Nobiembre 2010. Naala idi 17 Nobiembre 2010.
- ^ "Austria". Encyclopædia Britannica. 31 Mayo 2009. Naidulin manipud ti kasisigud idi 19 Abril 2009. Naala idi 31 Mayo 2009.
- ^ Paglakuan a Liberalismo: Ti Paradigma para idi maika-21 a siglo, panid 247, David Boaz, Edward H. Crane, Cato Institute, Washington D.C. 1993, ISBN 978-0-932790-98-9
- ^ Ti Panagbalbaliw ti Politika ti Europa, 1763–1848, Oxford a Pakasaritaan ti Moderno nga Europa, panid 209, Paul W. Schroeder, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1996, ISBN 978-0-19-820654-5
- ^ "Anschluss". Encyclopædia Britannica. 24 Septiembre 2009. Naala idi 31 Mayo 2009.
- ^ Lonnie Johnson 17
- ^ "Probezählung 2006 – Bevölkerungszahl" (PDF). Statistik Austria (iti Aleman). 31 Oktubre 2006. Naala idi 27 Mayo 2009.
- ^ Jelavich 267
- ^ "Austria About". OECD. Naidulin manipud ti kasisigud idi 6 Mayo 2009. Naala idi 20 Mayo 2009.
- ^ "Ti Austria timmipon iti Schengen". Migration News. Mayo 1995. Naala idi 30 Mayo 2009.
- Bibliograpia
- Brook-Shepherd, Gordon (1998). Dagiti Austriano ti sangaribu a tawen apanagbanniaga. New York: Carroll & Graf Publishers, Inc. ISBN 0-7867-0520-5.
- Jelavich, Barbara (1987). Moderno nga Austria: imperio ken republika 1815–1986. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-31625-1.
- Johnson, Lonnie (1989). Panagiyamammo ti Austria: ti ababa a sarita. Riverside, Calif.: Ariadne Press. ISBN 0-929497-03-1.
- Rathkolb, Oliver. Ti Paradoksiko a Republika: Austria, 1945–2005 (Berghahn Books; 2010, 301 pampanid). Patarus iti 2005 a panagadal kadagiti paradoksiko nga aspeto ti politika a kultura ken kagimongan ti Austria.
- Schulze, Hagen (1996). Dagiti estado, pagpagilian, ken nasionalismo: manipud ti Tengnga a Panpanawen aginggana iti agdama. Cambridge, Mass.: Blackwell. ISBN 0-631-20933-6.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Austria idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Austria manipud idiay Wikivoyage
- Opisial a Portal ti Gobierno
- Austria a naikabil iti The World Factbook
- Austria iti Encyclopædia Britannica
- Austria - pakaammo manipud ti Departamento ti Estado ti Estados Unidos
- Dagiti Portal iti Lubong manipud ti Biblioteka ti Kongreso ti Estdos Unidos
- Austria iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Austria iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Pakaammo iti Austria Naurnos babaen kadagiti rehion. Agili kadagiti lima a pagsasao.
- Bariweswes ti Austria manipud ti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Austria
- Dagiti Panagipalnaad ti Nangruna a Panagrang-ay para iti Austria
- Austria
- Dagiti Alpino a pagilian
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Aleman
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1955


text:
Organismo
Iti biolohia, ti maysa nga organismo ket ti aniaman nga agkakasigkay a sibibiag a sistema (a kas ti ayup, fungus, mikro-organismo, wenno mula). Iti saan a basbassit a sumagmamano a porma, amin a kita dagiti organismo a makabael iti panagsungbat iti panagtignay, reproduksion, idadakkel ken panagrang-ay, ken ti panagtaripato iti homeostasis a kas maysa a natalinaay a sibubukel.
Ti maysa nga organismo ket mabalin a uniselular (maymaysa a selula) wenno, iti kaso a kas dagit tao, buklen dagiti trilion kadagiti selula a naigrupo kadagiti naipangpangruna a kulapot ken dagiti organo. Ti termino a multiselular (adu a selula) ket mangipalawag ti aniaman nga organismo a buklen dagiti ad-adu ngem maysa a selula.
Amin dagiti sibibiag nga organismo iti Daga ket nabingbingayda kadagiti eukariote ken dagiti prokariote a naibatay ti kaadda wenno kaawan kadagiti husto a pagtengngaan kadagiti selulada. Dagiti prokariote ket mangirepresenta kadagiti dua a nagsisina a dominio, ti Bakteria ken Archaea. Dagiti eukariotiko nga organismo, nga adda dagiti nabedbedan iti kulanit a tengnga ti selula, ket aglaon pay kadagiti organulo, a nainganan kadagiti mitochondria ken (iti mulmula) kadagiti plastid, sapasap dagitoy a naipanpanunotan a nagtaud manipud ti endosimbiotiko a bakteria.[1] Dagiti [fungus]], dagiti ayup ken dagiti mula ket kas pagarigan dagiti sebbangan a eukariote.
Idi 2002 ni Thomas Cavalier-Smith ket nangisingasing ti maysa a klade, Neomura, a naigrupo dagitoy ti Archaea ken Eukaria. Ti neomura ket naipanpanunotan a nagggapu manipud ti Bakteria, a kaaduan a naisangsangayan manipud ti Aktinobakteria.[2] Kitaen ti Pannakaisanga nga urnos ti maipapan ti bakteria a pila.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino nga "organismo" (Griego ὀpYavισuός – organismos, manipud ti Taga-ugma a Griego ὄpYavov – organon, "instrumento, implemento, ramit, organo iti kaipanunotan wenno aprehension"[3]) ket immuna a nagparang iti pagsasao nga Inggles idi 1701 ken nakaala daytoy ti agdama a pannakaipalpalawagna babaen idi 1834 (Inggles a Diksionario ti Oxford). Daytoy ket dagus a maikabagian iti termino nga "organisasion". Adda ti maysa a napaut a tradision iti panangipalpalawag kadagiti organismo a kas dagiti agbukbukod nga agur-urnos a parsua.[4]
Adda metten dagiti adu nga agdama a kontrobersia a maipanggep ti kasayaatan a panangilawlawag ti organismo[5] kenno agpayso a daytoy wenno ti kastoy a panangipalplawag ket nasken.[6] Nadumaduma a parparawad[7] ket dagiti sungbat kadagiti singasing a ti kategoria iti "organismo" ket mabalin a makaanay iti biolohia.[8]
Semantika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga organismo ket mabalin a nalawa a maiplawag a kas maysa nga asemblia dagiti molekula nga agtigtignay a kas ad-adu wenno basbassit a natalinaay a sibubukel a mangipakpakita kaditi tagikua iti biag. Nupay kasta, adu kadagiti taudan ket nagisingsingasing kadagiti panangipalplawag a mangikkat kadagiti birus ken dagiti teoretiko a mabalin mga inaramid ti tao a porma dagiti saan nga organiko a biag.[9] Dagiti birus ket agkamkammatalekda iti biokimiko a makina iti maysa nga agsangsangaili a selula para iti reproduksion.
Ti Reperensia nga Online ti Chambers ket mangitited ti nalawa a panangilawlawag: "ti aniaman a sibibiag nga estruktura, a kas ti maysa a mula, ayup, fungus wenno bakteria, a makabael iti panagdakkel ken reproduksion".[10]
Kadagiti adu a selula a termino, ti "organismo" ket kadawyan a mangilawlawag ti sibubukel a pagsasarunuan a pannakaaramid kadagiti sitema (kas pagarigan sirkulatorio, panaglupma, wenno reproduktibo) a dagitoy ket urnong ti organo; dagitoy ket, dagiti urnong ti kulanit, a dagitoy ket naaramid met kadagiti [selula (biolohia)|selula]]. Kadagiti daduma a mula ken ti nematodo Caenorhabditis elegans, dagiti agmaymaysa a selula ket dagiti totipotente.
Ti nalatak nga organismo ket ti maysa nga organismo a mangbukel kadagiti adu nga agmaymaysa nga agkakadua nga agtigtignay a kas maysa nga agtigtignay wenno sosial a paset.
Saan a maipapan ti selula a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti birus ket kadawyan a saan a naipanpanunotan a dagitoy ket organismo gaputa saanda a makabael iti autonomo a reproduksion, idadakkel wenno metabolismo. Daytoy a kontrobersia ket problematiko gaputa adda dagiti dadduma maipapan ti selula nga organismo a saanda met a makabael iti nnawaya a panagbiag (ngem saan nga iti nawaya a metabolismo ken panagpaadu) ken agbiag a kas dagiti obligatorio nga intrasekular a parasitiko. Urayno dagiti birus ket addaanda laeng kadagiti bassit a ensima ken dagiti molekula nakailaslasinan dagiti sibibiag nga organismo, awan dagitoy ti bukodda a metabolismo ken saanda a makasintesar ken makaurnos kadagiti organiko a kompuesto a mangporma kaniada. Isunag daytoy ket mangisina ti autonomo a reproduksion ket mabalinda laeng a pasibo a matuladan babaen ti makina iti agsangsangaili a selula. Iti daytoy a kapanunotan dagitoy ket kapadpadada ti inanimado a banag. Bayat a dagiti birus ket saanda nga agsarsaranay ti nawaya a metabolismo, ken isunga kadawyanda a saan a naibilbilang a kas dagiti organismo, addaanda met kadagiti bukodda a puonan ken isuda ket agbaliw babaen kadagiti kapadpada a mekanismo a pangibalbaliwan dagiti organismo.
Ti kadawyan a suppiat iti panagsuporta kadagiti birus a kas dagiti sibibiag ng aorganismo ket ti abilidadda a mapan it iebolusion ken agpaadu babaen ti kabukbukodan a panangaramid. Adda dagiti dadduma a sientista a sumupsuppiat a dagiti birus ket saanda nga agbalbaliw, wenno bukbukodda a makapaaduno. Iti kinapudno, dagiti birus ket agbaliwda babaen dagiti mangsangsangaili kaniada a selula,a ti kaibuksilanna ket adda iti ti kimmadduan nga ebolusion dagiti birus ken dagiti agsangsangaili a selula. No awan dagiti agsangsangaili a selula, ti maipapan ti birus nga ebolusion ket imposible. Daytoy ket saan nga husto kadagiti selula. No awan dagiti birus, ti turong ti ebolusion ket mabalin a sabali; nupay kasta, ti abilidad nga agbaliw ket saan a mabanagan. Iti met reproduksion, dagiti birus ket dagupda nga agkamkammatalek iti makina ti agsangsangaili tapno makapaaduda.[11] Ti pannakaduktal ti maipapan kadagiti birus a megagenom nga adda dagiti puonan a panagkodigo para iti enerhia ametabolismo ken sintesis ti protina ket nangsungrod ti suppiat a maipanggep no dagiti birus ket tagikua iti puon ti biag. Ti kaadda dagitoy a puonan ket mangisingsingasing a dagiti birus ket makabaelda kadagiti napalabas nga agmetabolisado. Daytoy ket nabirukan iti kalpasanna a dagiti puonan a panagkodigo para iti enerhia ken protina a metabolismo ket adda ti maipapan ti selula a taudan. Mabalin a dagitoy ket nakaaldad babaen ti horisontal a pannkaiyakar ti puonan manipud kadagiti maipapan ti birus a nagsangsangaili.[12]
Ti sabali pay a nasayaat a suppiat iti panangilaksid kadagiti birus iti puon ti biag ket ti polipiletiko a taudan.[13] Dagiti birus ket saanda a makibinningay ti homologo a pannakailasinan kadagti maipapan ti selula nga organismo, wenno dagiti dadduma pay a birus. Gaputa daytoy ket imposible nga agsubli a suroten ti maipapan ti birus nga ebolusion iti kinaudi nga unibersal a kaputotan, daytoy pay ket imposible a maikabilda iti puon ti biag, wa daytoy ket naibatay iti puonan ti homologo
Dagiti Nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ T.Cavalier-Smith (1987) Ti taudan dagiti eukariote ken arkaebakterial a selula, Dagiti Salaysay ti Akademia dagiti Siensia iti New York 503, 17–54
- ^ T. Cavalier-Smith (2002) Ti neomura ataudan iti arkaeobakteria, ti negibakterial a ramut iti unibersal a kayo ken maipapan ti bakteria a megaklasipikasion. Ti Internasional a Warkana iti Sistematiko ken Ebolusionario a Mikrobiolohia 52, 7–76 PMID 11837318.
- ^ ὄpYavov, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon, iti Perseus
- ^ Kant I., Panagdillaw iti Panagukom: §64.
- ^ Dupré, J. (2010). "Ti polihenomiko nga organismo". Sosiolohiko a Panagrepaso 58 (s1): 19–31. Folse 3rd, H. J.; J. Roughgarden (2010). "Ania kadi ti agmaymaysa nga organismo? Ti adu nga agpang a perspektibo ti panagpili.". Ti Mamitlo a panagrepaso ti biolohia 85 (4): 447. ISSN 0033-5770. Pradeu, T. (2010). "Ania kadi ti organismo? Ti maysa nga immunolohiko a sungbat". Pakasaritaan ken Pilosopia dagiti Siensia ti Biag 32: 247–268. Gardner, A.; A. Grafen (2009). "Panagtiliw ti superorganismo: ti pormal a teoria iti grupo a panagampon". Warnakan iti Ebolusionario a Biolohia 22 (4): 659–671. Michod, R E (1999). Dagiti Darwiniano a dinamiko: dagiti ebolusionario a panagdaliasat iti kababalin ken panagmaymaysa. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 978-0-691-05011-9. Queller, D. C; J. E Strassmann (2009). "Labes ti kagimongan: ti ebolusion iti organismalidad". Dagiti Pilosopiko a Panagisinnukat iti Naarian aKagimongan B: Dagiti Biolohiko a Siensia 364 (1533): 3143. doi:10.1098/rstb.2009.0095. Santelices, B. (1999). "Mano kadi dagiti kita dagiti agmaymaysa?". Dagiti pagduyosan iti Ekolohia ken Ebolusion 14 (4): 152–155. Wilson, R (2007). "Ti bilolohiko apagarup iti agmaymaysa". Stanford nga Ensiklopidia iti Pilosopia.
- ^ Pepper, J. W; M. D Herron (2008). "Ti kadi bilolohia ket makasapul ti maysa a konsepto ti organismo?". Dagiti Biolohiko a Panagrepaso 83 (4): 621–627. doi:10.1111/j.1469-185X.2008.00057.x. PMID 18947335. Wilson, J (2000). "Ontolohiko a panagparti: dagiti konsepto nga organismo ken bilolohik a panagisapasap". Pilosopia ti Siensia: 301–311. JSTOR 188676.
- ^ Bateson, P. (2005). "Ti panagsubli ti sibubukel nga organismo". Warnakan iti Biosiensia 30: 31–39.
- ^ Dawkins R. (1982) Ti Naipaatiddog a Penotipo. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.
- ^ "organismo". Inggles a Diksionario ti Oxford (online nga ed.). 2004.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers (online nga ed.). 1999.
- ^ Moreira, D.; López-garcía (2009). "Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud ti kpuon ti biag.". Dagiti Panagrepaso ti Katutubo. Mikrobiolohia 7 (4).
- ^ Moreira, D.; López-garcía (2009). "Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud ti puon ti biag.". Dagiti Pangrepaso ti Katutubo. Microbiology 7 (4).
- ^ Moreira, D.; Lopez-Garcia (2009). "Dagiti sangapulo a rason tapno ilaksid dagiti birus manipud ti puon ti biag.". Dagiti Panagrepaso ti Katutubo. Mikrobiolohia. 7 (4).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- BBCNews: 27 Septiembre 2000, No ti kella ket saan unay a napuskol Citat: "Ti kaibuksilanna ket adda dagiti kababaan a parsua dagiti pagarian ti mula ken ayup, a kas ti kella ke and amiba, ken mabalin a naduduog ngem ti naipagpagarup"


text:
Peter Paul Rubens
Ni Apo Peter Paul Rubens (Pannakabalikas nga Olandes: [ˈrybə(n)s]; 28 Hunio 1577 – 30 Mayo 1640), ket maysa idi a Plamenko Barok a pintor, ken nangipangpangyuna ti maysa a nbarayuboy a Barok nga estilo a nagiyunay-unay ti panaggungunay, maris, ken kaderrep. Isu ket naamammon para kadagiti Maisuppiat a Repormasion a [[pedaso ti altar], dagiti retrato, ladawan ti daga, ken dagiti pakasaritaan a pinintaan ti mitolohikal ken dagiti alehoriko a suheto.
Iti panakaipatinayon ti panagimatmaton ti dakkel a talier idiay [Antwerp|Amberes]] a nangpataud kadagiti pinintaan a nadayeg kadagiti nobilidad ken dagiti agur-urnong ti arte iti kadagupan ti Europa, ni Rubens ket klasiko idi a naadalan a humanista nga eskolar, agur-urnong ti arte, ken diplomatiko a kinabalieroe babaen ni Felipep IV, Ari ti España, ken ni Carlos I, Ari ti Inglatera.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1577 a pannakaipasngay
- 1640 nga ipupusay
- Dagiti Belga nga ekspatriado idiay Alemania
- Dagiti nagbaliw a napan ti Romano Katolisismo
- Dagiti nagbaliw a napan ti Romano Katolisismo manipud ti Kalbanismo
- Dagiti pintor ti korte
- Maisuppiat a Repormasion
- Dagiti diplomatiko
- Dagiti Plamenko Barok a pintor
- Kamkameng ti Amberes a Timpuyog ni San Lukas
- Tattao manipud idiay Amberes
- Tattao manipud idiay Siegen
- Dagiti pintor ti Simbaan ti Romano Katoliko
- Dagiti pinintaan babaen ni Peter Paul Rubens


text:
Bahamas
Ti Bahamas i/bəˈhɑːməz/, opisial a ti Mankomunidad iti Bahamas, ket maysa a pagilian a nakabuklan dagiti adadu ngem 3,000 nga is-isla, dagiti kayo (isla), ken dagiti isleta. Mabirukan daytoy idiay Taaw Atlantiko nga amanianan ti Kuba ken Hispaniola (Republika ti Dominikano ken Haiti), amianan a laud iti Turko ken Is-isla ti Caicos, ken abagatan a daya itiEstados Unidos (kaasitgan ti estado iti Florida). Ti kadakkel ti dagana ket 13,939 km2 (5,382 sq mi), nga addaan ti populasion iti 353,658. Ti kapitoliona ket ti Nassau. Ti panaka-heograpiko, Ti Bahamas ket naisanglad kadgiti isu met laeng a kawar nga isla a kas ti Kuba, ti Hispaniola ken ti Turko ken Is-isla ti Caicos; ti panakainagan iti Bahamas ket kadawyan a maipatudona ti Mankomunidad ken saan a ti heograpiko a kawar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bf.html
- ^ "•Sapasap a Lasasaad ken dagiti Agdama". Pan American Health Organization.
- ^ "Mission to Long Island in the Bahamas". Evangelical Association of the Caribbean.
- ^ "1973: Ti Init ti Bahamas ket limned idiay Britaniko nga Imperio". BBC News. Hulio 9, 1973. Naala idi 2009-05-01.
- ^ Panagipada ti nagbaetan ti 2000 ken 2010 a Senso ti Populasion ken Panagbalbaliw a Porsiento.
- ^ a b c d "Ti Bahamas". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-12-14.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 30 Nobiembre 2011.
- Bahamas
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti purpuro ti Taaw Atlantiko
- Dagiti dati a kolonia ti Inggles
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti nataengan a lugar a nabangon idi 1647
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1973
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
San Marino
Ti San Marino, opisial a ti Republika ti San Marino[2][7] (i/sæn məˈriːnoʊ/ san-mə-ree-noh; Italiano: Repubblica di San Marino) ken naamammuan pay a kas ti Katalnaan a Republika ti San Marino[7] (Italiano: Serenissima Repubblica di San Marino), ket maysa nga enclave a mikroestado a napalikmutan babaen ti Italia, mabirukan daytoy idiay Italiano a Peninsula idiay amianan a daya a bangir ti Kabambantayan Apennine. Ti kadakkelna ket sumurok laeng a 61 km2 (24 sq mi) nga adda ti nakarkulo a populasion ti sumurok a 32,000. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti San Marino. Ti San Marino ket adda ti kabassitan ti populasion kadagiti amin a kameng ti Konsilo ti Europa. ken ti maipapan ti batay-linteg a republika iti lubong, a kas ti tuloy ti monastiko a komunidad a nabangon idi 3 Septiembre 301, babaen ti kantero a ni Marinus ti Rab. Ti salaysay ket nangibagbaga a ni Marinus ket pinanawanna ti Rab, nga idi ket Romano a kolonia ti Arba, idi 257 idi ti masakbayan nga emperador, a ni Dioclesiano, ket nangited ti bilin para iti panagpatakder manen kadagiti diding ti siudad ti Rimini, a dinadael idi babaen dagiti Liburnio a pirata.
Ti batay-linteg ti San Marino, a napakabaelan idi 1600, ket naikedkeddeng babaen ti kaaduan nga isu ti kaduogan a naisurat a maus-usar pay laeng a batay-linteg iti lubong.[8] Nupay kasta, ti San Marino ket awan iti porma a batay-linteg, ngem embes ket nga iturturayan babaen ti Leges Statutae Republicae Sancti Marini, dagiti serie ti innem a libro, a naisurat iti Latin idi naladaw a maika-16 a siglo a mangibagbaga ti politikal a sistema ti pagilian, ken dagiti daduma pay a banag.[9]
Ti ekonomia ti pagilian ket nangruna nga agkamkammatalek iti pinansia, industria, dagiti serbisio ken turismo. Maysa daytoy kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong iti termino iti GDP (tunggal maysa a tao), nga adda dagiti bilang a maipada kadagiti karang-ayan arehion ti Europa. Ti San Marino ket naikedkeddeng nga adda ti natalinaay unay nga ekonomia, nga adda ti kabaan a gatad kadagiti awan trabaho idiay Europa, nga awan ti nailian nga utang ken adda ti maysa a pakatda a busbos.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Wayawaya iti Lubong - San Marino (2003)". Nangato a Komisioner para kadagiti Tao a Nagkamang. Naala idi 29 Disiembre 2012.
- ^ a b c d San Marino a naikabil iti The World Factbook
- ^ [1], Upeceds, Gobierno ti San Marino. Naala idi Peb.24, 2013.
- ^ a b c d Conto della Generazione dei Redditi Nazionali, Upeceds, Gobierno ti San Marino. Naala idi Hunio 6, 2010.
- ^ a b c d Dagiti Pangibagbagaan ti Panagrang-ay ti Lubong, Banko ti Lubong. Nota: "PPP a pagbaliwen a banag, GDP (LCU ti tungngal maysa a internasional a $)" para iti Italia ket nausar.
- ^ "San Marino". Dagiti Estadistika a Programa ti UNECE. UNECE. 2009. Naala idi 13 Marso 2010.
- ^ a b "San Marino". Encyclopædia Britannica. 2012. Naala idi 1 Marso 2011.
- ^ Biblioteka ti LInteg ti Kongreso ti Estados Unidos. "Alagaden ti LInteg iti Online: San Marino". Naala idi 21 Mayo 2008.
- ^ "Ti Estados Unidos ket adda "ti kapautan a nabatbati a batay-linteg."". PolitiFact.com. Naala idi 2012-09-26.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti San Marino idiay Wikimedia Commons
Wikimedia Atlas iti San Marino
- Kitaen ti San Marino iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)