text:
Etiopia
Nagsasabtan: 8°N 38°E / 8°N 38°E
Ti Etiopia ( /ˌiːθiˈoʊpiə/) (Ge'ez: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā), opisial a naamammoan a kas ti Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Sara iti Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Áprika, nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng,[3] ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000 km2. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti Eritrea iti amianan, ti Djibouti ken Somalia iti daya, ti Sudan ken Abagatan a Sudan iti laud, ken Kenya iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda idiay Addis Ababa, isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a napalikmutan ti daga iti lubong.
Ti Etiopia ket maysa idi a monarkia para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti Etiope a dinastia ket masurotanna ti ramutna manipud ti maikadua a siglo BC.[7] Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan.[8] Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti Homo sapiens para iti ipapanda idiay Tengnga a Daya ken dagiti puntos iti labes.[9][10][11] Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo.[12][13][14] Idi agdama a panawen ti Karapkap para iti Áprika, ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti Liberia a nakataginayon ti katurayanna a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti Liga dagiti Pagilian. Kalpasan ti bassit a panawen iti Italiano a panagsakop, ti Etiopia ket nagbalin a dokumento ti linteg a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti Di-Nailinia a Tignay, G-77 ken ti Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti Kappon ti Aprika, ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, UNECA ken ti Aprikano nga Agsagsagana a Puersa. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni Haile Selassie ket naabak idi 1974.
Ti taga-ugma a Ge'ez a sinuratan ket nawatiwat a maususar idiay Etiopia. Ti Etiopiano a kalendario ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti Gregorian a kalendario . Ti pagilian ket maysa nga adu ti pagsasaona ken adu ti etnikona a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti Oromo ken ti Amhara, a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti Apro-Asiatiko. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti Etiopiano a Hudio ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a Rastafari a tignay. Adda dagiti 9 UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong idiay Etiopia.
Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti kayaran Nilo, ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika.[15][16][17] Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a pederal a republika a sistema ti politika ken ti EPRDF ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.
Dagiti linaon
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Etiope a Batay-linteg". Artikulo 5 Etiope a batay-linteg. APAP. Naala idi 3 Disiembre 2011.
- ^ CIA – Etiopia – Dagiti Grupo ti Etniko. Cia.gov. Naala idi 2012-03-03.
- ^ a b Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia. Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia
- ^ a b c d "Etiopia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-18.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Idi agsasao kalpasan ti panagpirmana ti naisuppiatan a nagbaetan a tulagan ti Etiopia ken Italia idi 1889,ni Emperador Menelik II ket nangipalpalawag ti puestona: "Saantayo a makapalubos ti integridad tayo a masalsaludsodan a kas dagiti Kristiano ken nataknengan a pagilian, wenno ti karbengan a mangituray ti bukodtayo nga imperio iti patingga a panagwayawaya. Ti Emperador iti Etiopia ket maysa a kaputotan iti dinastia nga agtawen iti 3,000 — ti maysa a dinastia nga iti dayta nga agdama a panawen ket saan pay a simmuko kadagiti ganganaet. Ti Etiopia ket saan pay a naparukmaan ken isu ket saanto a maparukmaan babaen ti siasinoman." Ti Etiopia a Di-nabedbedan: Panagadal kadagiti Emansipasion ti Puli – p. xxv babaen ni Joseph Ephraim Casely Hayford
- ^ Michael Hopkin (16 Pebrero 2005). "Ti Etiopia ket isu ti kasayaatan a pagpilian para iti duyan dagiti Homo sapiens". Katutubo. doi:10.1038/news050214-10.
- ^ Li, J. Z.; Absher, DM; et al. (2008). "Sangalubongan a Panakibiang ti Nagtagitaoan a Naadaw manipud ti Nalawa a Henoma a Tabas iti Pannakadumaduma". Siensia. 319 (5866): 1100–1104. Bibcode:2008Sci...319.1100L. doi:10.1126/science.1153717. PMID 18292342.
- ^ "Dagiti Nagtagitaoan ket Immakar Manipud ti Aprika a Bimmallasiw iti Lubong, a Kinunan ti Panagadal ti DNA". Bloomberg.com. 2008-02-21. Naala idi 2009-03-16.
- ^ Karen Kaplan, Los Angeles Times (2008-02-21). "Napalikmutan ti Lubong manipud ti Addis Ababa". Startribune.com. Naala idi 2009-03-16.
- ^ Stuart Munro-Hay, Aksum: Maysa nga Aprikano a Sibilisasion iti Naladaw a Taga-ugma. Edinburgh: Unibesidad a Pagmalditan, 1991, p. 57 ISBN 0-7486-0106-6.
- ^ Aksumite Etiopia. Workmall.com (2007-03-24). Naala idi 2012-03-03.
- ^ Paul B. Henze, Dagiti Tuon iti Oras: Pakasaritaan iti Etipia, 2005 ISBN 1-85065-522-7.
- ^ "Ti Etiopia ket linabsanna ti Kenya tapno nagbalin nga isu ti Kadakkelan nga Ekonomia ti Daya nga Aprika". Nazret.com. 2010-02-06. Naala idi 2010-06-02.
- ^ Ti GDP a panagggatang a kabilegan ti Etiopia idi 2010: 86 bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.
- ^ Ti GDP a panaggatang a kabilegan ti Kenya GDP idi 2010: 66 Bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632), Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964).
Adu pay a mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Zewde, Bahru (2001). Ti Pakasaritaan ti Moderno nga Etiopia, 1855–1991 (Maika-2 nga nga ed.). Athens, OH: Unibersidad ti Ohio a Pagmalditan. ISBN 0-8214-1440-2.
- Selassie I., Haile (1999). Ti Biagko ken Panagrangrang-ay ti Etiopia: Ti Autobiograpia ni Emperador Haile Selassie I. Inpatarus babaen ni Edward Ullendorff. Chicago: Frontline. ISBN 0-948390-40-9.
- Henze, Paul B. (2004). Dagiti Tuon ti Oras: Ti Pakasaritaan ti Etiopia. Shama Books. ISBN 1-931253-28-5.
- Marcus, Harold G. (1975). Ti Biag ken dagiti Panawen ni Menelik II: Etiopia, 1844–1913. Oxford, U.K.: Clarendon. Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. ISBN 1-56902-009-4.
- Marcus, Harold G. (2002). Ti Pakasaritaan ti Etiopia (napabaro nga nga ed.). Berkeley: Unibersidad iti California a Pagmalditan. ISBN 0-520-22479-5.
- Mockler, Anthony (1984). Gubat ni Haile Selassie. New York: Random House. Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. ISBN 1-902669-53-3.
- Rubenson, Sven (2003). Ti Panagbiag ti Etiopiano a Panagwaywayas (Maika-4 nga ed.). Hollywood, CA: Tsehai. ISBN 0-9723172-7-9.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Etiopia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Etiopia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


c: text/html

text:
Souvenirs and Gifts from Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
World > Micronesia > Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
T-Shirts
Caps & Hats
Phone & Tablet Cases
Buttons
Mugs & Drinkware
Mouse Pads
Global Souvenir ShopFind Souvenirs and Gifts from Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
World > Micronesia > Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
Pederado nga Es-estado ti Mikronesia is the iloko name of Federated States of Micronesia
Other points of interest in iloko language:Kyprus Tsína Bohol Tanzania Kazakstan Taj Mahal Kanton iti Hinebra Universidad ti Silliman Pagtayaban ti Mindoro Isla ti Cebu Indonesia Daya a Timor Peru Visayas Singapore Baro a Selanda Belgium India Irak Sudan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chiapas
Ti Chiapas (Panangibalikas nga Espaniol: [ˈtʃjapas] ( denggen)), opisial a ti Naway ken Naturay nga Estado ti Chiapas (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Chiapas), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 122 nga ili ken ti kapitoliona ket ti sudad ti Tuxtla Gutiérrez. Dagiti sabali pay a nangruna a sentro ti populasion idiay Chiapas ket mairaman ti Ocosingo, Tapachula, San Cristóbal de las Casas, Comitán ken Arriaga. Daytoy ti akin-abagatan unay nga estdo, ket beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Oaxaca iti laud, ti Veracruz iti amianan a laud ken ti Tabasco iti amianan,[2] ken babaen dagiti departamento ti Petén, Quiché, Huehuetenango ken San Marcos ti Guatemala iti daya ken abagatan a daya. Ti Chiapas ket addaan iti aplaya iti igid ti Taaw Pasipiko iti abagatan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ https://books.google.es/books?id=PBs9DgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=Chiapas&f=false; naala idi: Nobiembre 1, 2017.
- ^ Chisholm, Hugh, ed. (1911). Encyclopædia Britannica. 6 (Maika-11 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge. p. 117. .
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Chiapas iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chiapas manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Datos ti heograpia a mainaig iti Chiapas iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Chiapas


text:
Martin Luther
Ni Martin Luther (Nobiembre 10, 1483–Pebrero 18, 1546) ket maysa a teologo nga Aleman, maysa nga Augustiniano a monghe, ken maysa nga eklesiastiko a repormista. Dagiti pannursurona ti nangtignay iti Protestante a Repormasion ken nanggubuay kadagiti doktrina ken kultura dagiti tradision a Luteranismo ken Protestantismo. Ti awag ni Luther iti Simbaan a panagsubli kadagiti pannursuro ti Biblia ti nangitunda iti pannakabukel dagiti baro a tradision iti uneg ti Kristianidad ken iti Repormasion a Katoliko, ti pasungbat ti Romano Katoliko kadagitoy a tignay.
Dagiti kontribusion ni Luther iti akinlaud a sibilisasion ket nasursurok pay ngem iti biag ti Simbaan a Kristiano. Dagiti patarusna ti Biblia ti nangirubuat iti pannakabukel ti maysa nga alagaden a bersion iti pagsasao nga Aleman, ken nakanayon iti sumagmamano a prinsipio iti arte ti panagipatarus. Dagiti met himno ni Luther ti nanginspirar iti pannakabukel ti kongregasional a panagkanta iti Kristianidad. Ti panangasawana idi Hunio 13, 1525 ken ni Katharina von Bora, maysa a madre a nangitandudo met iti Protestantismo, ti nangirugi met iti tignay ti klerikal a panagasawa iti uneg ti adu a tradision a Kristiano.


text:
Abril
Ti Abril ket isu ti maika-4 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti uppat a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 30 nga al-aldaw.
Ti Abril ket kadawyan a mainaig iti tiempo ti primabera kadagiti parte ti Akin-amianan a Hemisperio ken otonio kadagiti parte ti Akin-abagatan a Hemisperio, nga idiay ket tiempo a kapada iti Oktubre idiay Akin-amianan a Hemisperio ken iti baliktadna.
Nagan ken taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Romano ket inikkanda daytoy a bulan iti Latin a nagan iti Aprilis[1] ngem ti nakaalaan daytoy a nagan ket di naikeddengan. Ti tradisional nga etimolohia ket manipud iti berbo nga aperire, "ti manglukat", manipud iti tiempo a "panaglukat "dagiti kayo ken sabong, a suportaran met babaen ti panangiyasping iti moderno a Griego iti ἁavoιEις (anoixis) (panaglukat) para iti primabera. Gapu ta adda met dagiti bulan ti Romano a nanaganan a pammadayaw kadagiti nainlangitan, ken kas ti Abril ket sagrado idi kenni diosen Benus, ken ti Veneraliana ket natengngel iti umuna nga aldaw, naisingasing idin a ti Aprilis ket kasisigud idi nga isu ti bulanna iti Aphrilis, manipud iti kapadana iti Griego a diosen a ni Aprodita (Aphros), wenno manipud iti Etrusko a nagan iti Apru. Insingasing ni Jacob Grimm a ti nagan iti naipagpagarup a dios wenno bannuar a ni Aper wenno Aprus.[2]
Ti Abril ket isu idi ti maikadua a bulan iti kasapaan a kalendario a Romano, sakbay idi nainayon ti Ianuarius ken Februarius babaen ni Ari Numa Pompilius idi agarup a 700 SK. Daytoy ket nagbalin a ti maikapat a bulan ti tawen ti kaledario (ti tawen idi dagiti duapulo ket dua a bulbulan ket maiparangda nga agsasaruno) idi las-ud iti panawen ti decemvirs idi agarup a 450 SK, idi naikkan pay kadagiti 29 nga aldaw. Ti maika-30 nga aldaw ket nainayon idi las-ud ti reporma nga inaramid babaen ni Julius Caesar idi tengnga ti tawtawen ti 40 SK, a nakapataudan ti kalendario a Huliano.
Dagiti Anglo Sahon ket tinawtawaganda ti Abril a kas Oster-monath wenno Eostur-monath. Kinuna ni Beda iti De temporum ratione a daytoy a bulan ti Eostur ket ti ramut ti balikas ti Paskua ti Panangungar. Kinunana pay a ti bulan ket nainaganan kenni diosen Eostre a ti rambakanna ket adda iti dayta a bulan. Ibagbaga pay baban ni Einhard iti obrana iti Vita Karoli Magni.
Ti aldaw ni San Jorge ket ti maikaduapulo ket tallo nga aldaw ti bulan; ken ti bisperas ni San Marcos, nga agraman iti pammatina a dagiti al-alia dagiti madusa a matay iti kaunegan iti tawen ket makitanto a lumabas iti simbaan ket mapasamak iti maika-duapulo ket uppat.
Iti Tsina ti simboliko a panagarado iti daga babaen ti emperador ken prinsesa iti dara ket mapasamak iti maikatlo a bulanda, ken kankanayon daytoy a maitunos iti Abril. Iti Pinlandes ti Abril ket huhtikuu, a ti kayatna a sawen ket bulan ti panagpukan ken panagpuor, idi mapasamak dagiti panagpukan ken panagpuor dagiti gymnospermae para kadagiti talon.[3]
ti Eslobeno, ti kaaduan a naikeddeng a tradisional a nagan ket ti mali traven, a ti kayatna a sawen ket ti bulan a panangrugi nga agtubo dagiti mula. Daytoy ket immuna a naisurat idi 1466 iti manuskrito ti Škofja Loka.[4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "April" iti Chambers's Encyclopædia. Londres: George Newnes, 1961, vol. 1, p. 497.
- ^ Jacob Grim Geschichte der deutschen Sprache. Cap. "Monate"
- ^ Chisholm 1911.
- ^ "Koledar prireditev v letu 2007 in druge informacije občine Dobrova–Polhov Gradec" (PDF) (iti Eslobeno). Municipality of Dobrova-Polhov Gradec. 2006.
- Mangiraman daytoy nga artikulo ti teksto manipud iti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "April". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Abril iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Abril iti Wikiquote (iti Ingles)
Pakaammo ti panagbiahe idiay Abril manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Nicaragua
Nagsasabtan: 13°8′N 85°7′W / 13.133°N 85.117°W
Ti Nicaragua (Espaniol: [nikaˈɾaɣwa]), opisial a ti Republika ti Nicaragua (Espaniol: República de Nicaragua (tulong·paammo)), ket ti kadakkelan a pagilian iti ismo ti Tengnga nga Amerika, a pagbeddengan babaen ti Honduras iti amianan, ti Karibe iti daya, Costa Rica iti abagatan, ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti Managua ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti pay maikatlo a kadakkelan a siudad idiay Tengnga nga Amerika, kalpasan ti Tegucigalpa ken Siudad ti Guatemala. Ti multi-etniko a populasion ti innem a riwriw ket mairaman dagiti tattao iti tawid nga indehenio, Europeano, Aprikano, ken Asiano. Ti nangruna a pagsasao ket Espaniol. Dagiti patneng a tribu iti Aplaya ti Mosquito ket agsasaoda kadagiti bukodda a pagsasao ken Ingles.
Kasisigud a tinagtagitao babaen dagiti nadumaduma nga indihenio a kultura manipud kadagiti ugma a panawen, pinarukma ti Imperio nga Espaniol ti rehion idi maika-16 a siglo. Nakagun-od ti Nicaragua iti wayawya manipud iti Espania idi 1821. Ti Aplaya ti Mosquito ket simmurot iti sabali a dalan iti pakasaritaan, kinolonia daytoy dagiti Ingles idi maika-17 a siglo ken kalpasanna tinurayan daytoy dagiti Briton, ken dagiti bassit panagsasarak kadagiti Espaniol idi maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a maysa a nawaya a teritorio ti Nicaragua idi 1860 ken ti akin-amianan unay a partena ket kanungpalan a naiyakar iti Honduras idi 1960. Manipud iti pannakawayawayana, ti Nicaragua ket napanen kadagiti paset ti panawen iti riribok iti politika, diktatoria, ken dagiti didigra—dagiti kangrunaan a gapuanan a nakaiturongan ti Yaalsa ti Nicaragua kadagiti tawen ti 1960 ken 1970 ken ti Gubat Contra kadagiti tawen ti 1980. ti Nicaragua ket maysa a representatibo a demokratiko a republika.
Ti panaglalaok dagiti tradision ti kultura ket nakapataud iti adu a dibersidad iti folklore, luto, musika, ken literatura, a naisangsangayan ti literatura gapu kadagiti literario a kontribusion dagiti mannaniw ken mannurat a Nicaraguano, a kas ni Rubén Darío. Ammo akas ti "daga dagiti danaw ken dagiti bulkan",[8][9] Ti Nicaragua ket ayan pay ti maikadua a kadakkelan a katuduan a bakir iti Kaamerikaan. Ti pagilian ket bukod a nagisaad iti gandat nga addaanto iti 90% iti maparo nga enerhia babaen ti tawen ti 2020.[10] Ti dibersidad ti biolohia, nabara a klima ti tropiko ken dagiti aktibo abulkan ket mangaramid iti Nicaragua iti maysa nga umad-adu a nadayeg a papanan dagiti turista.[11][12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kas naipakita iti Córdoba; kitaen, kas pagarigan, Banco Central de Nicaragua Naiyarkibo 2010-09-24 iti Wayback Machine.
- ^ "Nicaragua Demographics Profile 2011". Nicaragua. Index Mundi. 2011. Naala idi 2011-07-16.
- ^ "Nicaragua". CIA World Factbook. Naala idi 2007-05-09.
- ^ "Población Total, estimada al 30 de Junio del año 2012" (PDF) (iti Espaniol). National Nicaraguan Institute of Development Information. pp. 1–5. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2 Mayo 2013. Naala idi 24 Marso 2013.
- ^ a b c d "Nicaragua". International Monetary Fund.
- ^ "Gini Index". Banko ti Lubong. Naala idi 2013-07-18.
- ^ United Nations Development Programme (2015). "2015 Human Development Report" (PDF). New York: United Nations. Naala idi 15 Disiembre 2015.
- ^ Brierley, Jan (15 Oktubre 2017). "Sense of wonder: Discover the turbulent past of Central America". Daily Express (iti Ingles). Naala idi 27 Oktubre 2017.
- ^ Wallace, Will and Camilla (10 Abril 2010). "Traveller's Guide: Nicaragua". The Independent. Naala idi 27 Oktubre 2017.
- ^ "Why isn't Nicaragua in the Paris agreement?". BBC News. 3 Hunio 2017. Naala idi 27 Oktubre 2017.
- ^ Dicum, G (2006-12-17). "The Rediscovery of Nicaragua". Travel Section. New York: TraveThe New York Times. Naala idi 2010-06-26.
- ^ Davis, LS (2009-04-22). "Nicaragua: The next Costa Rica?". Mother Nature Network. MNN Holdings, LLC. Naala idi 2010-06-26.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Nicaragua iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Nicaragua manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Nicaragua a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Nicaragua iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Nicaragua
- Nicaragua
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti pagilian ti Tengnga nga Amerika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1821
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
SINAIT, Ilocos Sur — Imon ti mapapati a rason iti panangbagsol ti maysa a nataengan a lalaki iti bukodna a bagi idi bigat ti Mayo 22, daytoy a tawen. Segun iti inbestigasion ti Sinait MPS,… Read more »
Category: Police Report
VIGAN CITY — Maysa a kandidato para bise-mayor iti munisipio ti Sta. Maria ti inatake iti puso ket natay bayat iti kaaddana ditoy a siudad idi malem ti Abril 29, daytoy a tawen. Nainaganan ti… Read more »
STA. MARIA, Ilocos Sur — Maysa a lalaki a mapapati a nakainom ti nagpaputok kadagiti opisial ken tanod ti barangayda idi rabii ti Abril 29, daytoy a tawen. Base iti report ti PNP, nagresponde dagiti… Read more »
BANAYOYO, Ilocos Sur — Gapu ta kanayon a matakawan iti nakabalaybay a bado ken Avon underwear ni Julie Ann Rafanan y Tejero, 32, addaan asawa, self-employed, ken residente iti Sitio Natan-ok, daytoy nga ili, nagpaikabil… Read more »
SINAIT, Ilocos Sur – Maysa a mangisursuro iti Sinait National High School ti nagpulong iti Sinait PS mainaig iti naawatna a bomb threat iti pagadalanda idi bigat ti Marso 4, daytoy a tawen. Segun kenni… Read more »
VIGAN CITY – Maysa nga estudiante ti unibersidad iti Vigan City ti natiliwan nga aglaklako iti marijuana iti maysa a buy-bust operation nga insayangkat ti Vigan City PS, idi bigat iti Marso 5, daytoy a… Read more »
CAMP BRIGADIER GENERAL OSCAR M. FLORENDO – Over 2.5 million worth of marijuana was destroyed by combined elements of the Philippine National Police and Philippine Drug Enforcement Agency on March 6, 2019. The Police Regional… Read more »
STA. CATALINA, Ilocos Sur – Depresion ti mapapati a gapu iti pananggibus iti maysa a mannalon iti biagna idi agsapa iti Peb. 22, daytoy a tawen. Nasarakan nga awanan biag ni Eduardo Ragasa y Custodio,… Read more »
ALAMINOS CITY – Nakemmeg dagiti polis ti Top 1 Most Wanted Person ti siudad ti Baguio, ni Marites Rilloraza Judan idi bigat ti Pebrero 6, daytoy a tawen. Kadua ni Judan a natiliw ti ka-live-in-na… Read more »


text:
Albert Einstein
Ni Albert Einstein (Marso 14, 1879 – Abril 18, 1955) ket maysa a nayanak nga Aleman a theoretical a fisico a naipangruna ti kinasiribna (maysa a henio), ken mabigbig kas kaindaklanan a sientista iti maika-20 a siglo. Isuna ti nangisingasing iti teoria ti relatividad ken dadakkel dagiti naiburayna a kontribusion iti pannakabukel ti quantum mechanics, statistical mechanics, ken cosmolohia. Napadayawan idi 1921 iti Premio Nobel iti Fisica gapu iti panangilawlawagna iti photoelectric effect idi 1905 ken "kadagiti serviciona iti Teoretikal a Fisica." Kalpasan a mainawna ti bukodna a sapasap a teoria iti relatividad idi Noviembre 1915, nagbalin a nalatak iti sangalubongan.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Albert Einstein iti Wikimedia Commons


text:
Rikna
Iti sikolohia, pilosopia, ken dagiti adu a pakaikamenganda, ti rikna ket isu ti sapsap a termino para iti pangibanagan, addaan rikna panagpadas a nagruna a naidasdasig babaen ti sikopisiolohiko a panangiyebkas, dagiti biolohiko a panagtignay, ken kasasaad ti isip. Ti rikna ket kankanayon a maigimong ken naikeddeng a maisinnubalit nga impluensia iti kasasaad ti rikna, temperamento, personalidad, kababalin, ken pagpaayatan, ken maimpluensiaan pay babaewn dagiti hormona ken dagiti neurotransmisor a kas ti dopamina, noradrenalina, serotonina, oxytocina ken cortisol. Ti rikna ket kankanayo nga isu ti puersa a mangiturturong iti likudan ti pagpaayatan, positibo wenno negatibo.[1] Iti libro iti "Sikolohia", ni Schacter ket inpalplawagna ti rikna a kas maysa a "positibo wenno negatibo a panagpadas a maigimong iti naisangayan a tabas iti sikolohiko a tignay." [2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota
- ^ Gaulin, Steven J. C. ken ni Donald H. McBurney. Ebolusionario ti Sikolohia. Prentice Hall. 2003. ISBN 978-0-13-111529-3, Chapter 6, p 121-142.
- ^ Schacter, Gilbert, Wegner. PSYCHOLOGY. Worth Publishers, 2011. p. 310.
Bibliograpia
- Denton, Derek (2006). Dagiti Primordial a Rikan: Ti Annaraar iti Kasasaad ti Rina. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 978-0-19-920314-7.
- Fox, Elaine (2008). Siensia ti Rikna: Dagiti Panagitipon ti Kognitibo ken Neurosientipiko nga Argian. Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-230-00517-4.


text:
Armenia
Nagsasabtan: 40°N 45°E / 40°N 45°E
Ti Armenia i/ɑrˈmiːniə/ (Armenio: Հայաստան Hayastan [hɑjɑsˈtɑn]), opisial a ti Republika ti Armenia (Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetut’yun, [hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun]), ket maysa a napalikmutan ti daga, a kabambantayan a pagilian idiay Abagatan a Kaukaso a rehion iti Eurasia. Mabirukan daytoy idiay nagsasabtan iti Akinlaud nga Asia ken Akindaya nga Europa,[10] nabeddengan daytoy babaen ti Turkia iti laud, ti Georgia iti amianan, ti de facto a nawaya a Republika ti Nagorno-Karabakh ken ti Azerbaijan iti daya, ken ti Iran ken ti Azerbaijani nga exclave iti Nakhchivan iti abagatan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Batay-linteg iti Republika iti Armenia, Artikulo 12.
- ^ Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). Dagiti etniko a minodad idiay Armenia. Paset iti OSCE
- ^ Ti Batay-linteg iti Republika iti Armenia, Artikulo 55.
- ^ "The World Fact Book – Armenia". Central Intelligence Agency. Naala idi 2010-07-17.
- ^ "Estadistika a Serrtbisio ti Armenia" (PDF). Sangalubongan a Datos ti Panagtaldiap Ekonomia, Oktubre 2009. IMF. Naala idi 2 Septiembre 2010.
- ^ "News.am". Sangalubongan a Datos ti Panagtaldiap Ekonomia, Oktubre 2009. IMF. Naala idi 1 Enero 2011.
- ^ a b c d "Armenia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-12.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 2009-09-01.
- ^ "Human Development Report 2013". United Nations. 2013. Naala idi 21 Mayo 2013.
- ^ Ti Armenia ket naipanunotan nga adda idiay Asia ken/wenno Europa. Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian pannakaidasig dagiti rehion iti lubong ket ikabilna ti Armenia idiay Akinlaud nga Asia; ti CIA World Factbook "Armenia". The World Factbook. CIA. Naala idi 2 Septiembre 2010. "Armenia". National Geographic. ken "Armenia". Encyclopædia Britannica. ket ikabilda pay ti Armenia idiay Asia. Adda pay dagiti dadduma nga agikabil ti Armenia idiay Europa a kas ti Oxford Reference Online "Homepage". Oxford Reference Online. Naala idi 2 Septiembre 2010. ken "Europa". Worldatlas. Naala idi 2 Septiembre 2010.
- Armenia
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Kaukaso
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
NAPATEG la unay ti botostayo, ‘mare. Nabayagen nga ammotayo dayta. Uray maymaysa a makuna, nabileg daytoy a mangbalbaliw iti taray ti pagilian. Kabaelanna a tippuogen dagiti didiosen no adda panagkaykaysa. Isu ngarud nga uray kasano… Read more »
Category: Salaysay
Ni nanangko ay-ayatennak/ ub-ubbaennak no masakitak/ barukongnak pagsadsadagak/ ta kayatna nga agbiagak/ Naragsak ti aldaw ni nanangko/ Nayanak iti bulan ti Mayo/ Panaglalangto ti kaykayo ken sabsabong nga adu… Tunggal Mayo a panangrambak ti sangalubongan… Read more »
SAAN nga agkupas ti natibker a debosion dagiti adu a Katoliko nangruna dagiti Ilokano ken ni El Santo Cristo Milagroso wenno maaw-awagan iti Apo Lakay. Iti tunggal Tres de Mayo a piesta ti pannakabirok ti… Read more »
NAGAMAK dagiti Pilipino kadagiti nagsasaruno a napigsa a ginggined iti nagduduma a paset ti pagilian. Iti las-ud ti tallo nga aldaw, nagsasaruno a nagginggined sadiay Zambales ken Pampanga iti Luzon idi Abril 22, 2019; sadiay… Read more »
AWAN kadin ti panagbuteng dagiti managdakdakes a tattao iti linteg ti Dios ken gobierno ta iti laksid a kabayatan ti Kuaresma, bisperas ti Semana Santa ken kangitingit ti kampania dagiti kandidato para iti masungad nga… Read more »
NAKASKASDAAW ti tinawen a yaadu dagiti dumardar-ay iti traslacion wenno prusision ti nangisit nga imahen ni Apo Jesus Nazareno nga insangpet dagiti Kastila a misionero iti Pilipinas manipud Mexico idi pay 1606, kabayatan iti Piesta… Read more »
January 2, 2019 My dearest Bee, Remember this date, dear heart? This was the date when you left us without any notice. You really “did it your way”! You see, on the evening of January… Read more »
NAGSINGIN a nakaro a pannakakellaat ken panagladingit iti pamilia, kakabagian ken dakami a gagayyem daydi Manong Salvador “Badong” Espejo ti isasangbay ti Tawen 2018 ta iti maikadua nga aldaw ket pinaisublin ti Dios a Namarsua… Read more »
BARO A tawen. Nanayunan manen ti tawen a panagbiag. Baro a namnama. Baro a sirmata. Baro a pannakigasanggasat. Baro a tawen a panagdaliasat iti biag. Lumakay ken bumaket ti amin. Saan a malissian, agingga dumteng… Read more »


text:
2009
Ti tawen idi 2009 (MMIX) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra D), ti maika-2009 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-9 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-9 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-10 ken maudi a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2000.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 6 – Francis Magalona, Filipino a rapper (naipasngay 1964)
- Hunio 25 – Michael Jackson, kumakanta iti Estados Unidos iti Amerika (naipasngay 1958)
- Hulio 5 – Godofredo S. Reyes, Filipino a politiko ken mannurat (naipasngay 1918)
- Agosto 1 – Corazon Aquino, maika-11 a Presidente ti Filipinas (naipasngay 1933)
- Agosto 18 – Kim Dae-Jung, maika-15 a Presidente ti Abagatan a Korea (naipasngay 1924)
- Agosto 31 – Eraño Manalo, Iglesia ni Cristo (naipasngay 1925)
- Disiembre 17 – Jennifer Jones, Amerikana nga aktres (naipasngay 1919)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2009 iti Wikimedia Commons


text:
Virtual International Authority File
Ti Virtual International Authority File (VIAF) ket maysa nga internasional a turay ti papeles. Daytoy ket kadua a gandat dagiti nadumaduma a nailian a bibioteka ken inpatpataray babaen ti Online Computer Library Center (OCLC).[1][2] Ti gandat ket inrugi babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania ken ti Biblioteka ti Kongreso ti Estados Unidos.
Ti gandatna daytoy ket ti mangisilpo dagiti papeles ti nailian a turay (a kas ti Aleman a Turay a Papaeles ti Nagan) iti agmaymaysa a birtual a turay ti papales. Iti daytoy a papeles, dagiti agpapada a rehistro manipud kadagiti sabali nga agasmang ti datos ket naisilsilpoda. Ti VIAF a rehistro ket makaala ti alagaden a numero ti datos, aglaon kadagiti nangruna a rehistro ti "kitaen" ken "kitaen pay" manipud kadagiti kasisigud a rehistro, ken mangitudo kadagiti kasisigud a rehistro ti turay. Dagiti datos ket mabalin a magun-od iti online babaen ken mabalin a magun-od para kadagiti agsuksukisok ken pannakisinnukatan ken pannakibinningayan ti datos. Ti resiprokal a panagpabaro ket agus-usar ti protokol ti Open Archives Initiative.
Dagiti numero ti papeles ket agdama a mainaynayon kadagiti biograpiko nga artikulo ti Wikipedia.[3]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Integrated Authority File (Gemeinsame Normdatei, GND)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kelley, Michael; Schwartz, Meredith (2012). "VIAF service transitions to OCLC". Library Journal. Media Source. 137 (8): 16.
- ^ VIAF, OCLC.
- ^ Ti Wikipedia ket aginayon kadagiti VIAF a panagilasin, CNI


text:
Imperio nga Otomano
Ti Imperio nga Otomano[dn 4] wenno Narimbaw nga Estado ti Otomano (Otomano Turko: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[9] (ti pay عثمانلى دولتى Osmanlı Devleti),[dn 5] Moderno a Turko: Osmanlı Devleti wenno Osmanlı İmparatorluğu) ket maysa idi a Turko nga imperio a nagpaut manipud idi 27 Hulio 1299[10] aginggana idi 29 Oktubre 1923.[11]
Ti Imperio nga Otomano ket isu kadagiti kadakkelan ken kapautan nga imperio iti pakasaritaan; a daytoy nga Estado ti Otomano, ti politikana, supsupiat, ken kultura a tinawtawid ken ti maysa a nawatiwat a heograpia ket nagited daytoy ti maysa kadagiti kabayagan nga agnanayon a pannakasarita. Idi las-ud ti maika-16 ken maika-17 a siglo, iti kabilegan a panagsakupna babaen ti panagturay ni Suleiman ti Nadaeg , daytoy nga imperio ket isu kadagiti kabilegan nga estado iti lubong – maysa nga adu ti panaka-umili, adu ti pagsasao nga imperio a naibistrad manipud ti akin-abagatan a nagbedbeddengan iti Nasantuan a Romano nga Imperio aginggana kadagiti wayawaya iti Vienna, Naarian a Hungaria (moderno Eslobakia) ken ti Polako–Lituano a Mankomunidad iti amianan aginggana idiay Yemen ken Eritrea iti abagatan; manipud ti Arhelia iti laud aginggana ti Azerbaijan iti daya;[12] nga agtengtengngel ti kaaduan iti Abagatan a daya nga Europa, Akinlaud nga Asia ken Amianan nga Aprika.[13] Daytoy nga imperio ket naglaon kadagiti 32 probinsia ken dagiti dadduma pay a basalo nga estado, nga adda kadagitoy ket nasagepsepan iti dayta nga imperio, a dagiti dadduma ket naikkanda ti sabsabali a kita nga autonomia kadagiti sumaganan a sigsiglo.[dn 6]
A ti Konstantinopla a kas ti kapitoliona ken ti nawatiwat a panagtengngel kadagiti daga ti lawlaw ti Mediteraneo a labneng, ti imperio ket adda idi ti sentro kadagiti panagtigtignay a nagbaetan ti Akindaya ken Akinlaud a lublubong para kadagiti sumurok nga innem a siglo.
Kalpasan ti pannakabigbigan iti baro a Turko a parlamento (Nalatak a Nailian nga Asenblia iti Turkia) a naikuartel idiay Ankara, babaen ti Tulag iti Lausanne a napirmaan idi 24 Hulio 1923, ti Turko a parlamento ket nagirangarang idi 29 Oktubre 1923 ti panakabangon ti Republika ti Turkia a kas ti baro a Turko nga Estado a simmukat ken pormal a napatinggaan ti awanen nga Otomano nga Imperio, a nailinia iti tulag.[14][15][16][17][18][19][20][21] Ti Otomano a Kalipato ket naikkat idi 3 Marso 1924; dagiti turay ken tagikua ti Kalipato ket naiyalis idiay Nalatak a Nailian nga Asemblia iti Turkia.
Dagiti linaon
Ibabangon ti Otomano nga Imperio (1299–1453)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panakapaay ti Seljuk a Sultanato iti Rum (c. 1300), ti Anatolia ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a nawaya nga estado, dagiti nakunkuna a Ghazi nga emirato. Babaen idi 1300, ti napakapsot nga Imperio a Bisantino ket kaaduan a napukawna dagiti Anatolia a probinsiana kadagiti sangapulo a Ghazi a prinsipalidad. Maysa kadagiti Ghazi nga emirato ket ndauloan babaen ni Osman I (nga isu ti nakaalaan ti nagan nga Otomano), anak ni Ertuğrul, ti asideg ti Eskişehir idiay lumaud nga Anatolia. Iti pundasion a mito a naiyebkas iti mediebal a Turko a sarita a naam-ammuan a kas ti "Tagtagainep ni Osman", ti ubing nga Osman ket naparegget idi nga agparukma babaen ti panagsirmata iti imperio (segun ti tagtagainepna, ti imperio ket maysa a dakkel a kayo a dagiti ramutna ket nagsaknap kadagiti tallo a kontinente ken dagiti sangana ket kinalubanna ti langit).[22] Segun ti tagtagainepna ti kayo, nga isu idi ti Imperio ti Osman, ket nagited ti uppat a karayan manipud kadagiti ramutna, ti Tigris, ti Euprates, ti Nilo ken ti Danubio.[22] Ti maipatinayon, ti kayo ket lininonganna ti uppat a kabanbantayan, ti Kaukaso, ti Tauro, ti Atlas ken ti Balkan .[22] Iti las-ud ti panagturayna a kas ti Sultan, ni Osman I ket inpaatiddogna ti prontera ti Turko a pagtaengan idiay igid ti Imperio a Bisantino.
Iti daytoy a paset ti panawen, ti pormal a Otomano a gobierno ket napartuat idi a ken nadaras a nagbalbaliw dagiti patakderna kadagiti sumaganad a kabibiag ti imperio. Ti gobierno ket nagus-usar ti legado nga entidad a nakunkuna a kas ti miho sa sistema, babaen dagiti relihioso ken etniko a minoridad ket napakabaelanda a mangimaton dagiti bukodda a pannakibiang nga adda dagiti adu a pannakawaya manipud ti sentro a panagtengngel.
Iti siglo kalpasan ti ipupusay ni Osman I, ti Otomano a turay ket nangrugi nga immatiddog idiay Mediteraneo ken Balkanes. Ti anak a lalaki ni Osman, a ni Orhan, ket natiliwna ti siudad ti Bursa idi 1324 ken inaramidna daytoy ti baro a kapitolio ti estado nga Otomano. Ti panakatnag ti Bursa ket nagbanagan daytoy ti panakapukaw ti Bisantino a panagtengngel ti Amianan a laud nga Anatolia. Ti nangruna a siudad ti Thessaloniki ketnatiliw idi manipud kadagiti Benisiano idi 1387. Ti panagballigi ti Otomano idiay Kosovo idi 1389 ket epektibo a nagmarka ti gibus ti Serbio a bileg iti daytoy a rehion, a nagidalan daytoy para iti Otomano a panagpadakkel idiay Europa. Ti Gubat iti Nicopolis idi 1396, a kaaduan a naipanunotan a kas ti naudi a dakkel a krusada iti Tengnga a Panawen, ket napaay a nagpasardeng ti panag-abanse dagiti nagballigi nga Otomano a Turko. Ti pannakaatiddog ti Turko a pagturayan idiay Balkanes, ti estratihiko a panagrukma iti Konstantinopla ket nagbalin a nagruna a gandat. Ti Imperio ket nagtengngel ti gangani kadagiti amin a dati a dagdaga ti Bisantino a nagpalikmut ti siudad, ngem dagiti Bisantino ket temporarioda a nabang-aranda idi rinaut ti Timur ti Anatolia idiay Gubat iti Ankara idi 1402. Isu ket nangala kenni Sultan Bayezid I a kas maysa a binaludan. Ti pannakatiliw ni Bayezid I ket nagkirokiro kadagiti Turko. Ti estado ket natnag iti maysa a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1402 aginggana idi 1413, a ti anak a lalaki ni Bayezid ket nakilablaban ti panakisinnarunona. Daytoy ket nagpatingga idi ni Mehmed I ket nagbali a kas ti sultan ken nagipasubli ti Otomano a bileg, a nagiyeg daytoy ti gibus ti Interregno.
Dagiti paset ti Otomano a teritorio idiay Balkan (a kas ti Thessaloniki, Masedonia ken Kosovo) ket temporario a napukaw kalpasan ti 1402, ngem dagitoy ket naipasubli met laeng babaen ni Murad II idi baetan ti 1430 ken 1450. Idi 10 Nobiembre 1444, ni Murad II ket inabakna dagiti buyot ti Hungaro, ti Polako ken Wallachia babaen ni Władysław III iti Polonia (ken ari pay ti Hungaria) ken János Hunyadi idiay Gubat iti Varna, nga isu daytoy ti naudi a Krusada iti Varna.[23][24] Kalpasan ti uppat a tawen, ni János Hunyadi ket nangisagana ti sabali pay a buyot (dagiti puersa ti Hungaro ken Wallachian ) tapno rautenna dagiti Turko, ngem isu ket inabak manen babaen ni Murad II idiay Maikadua a Gubat iti Kosovo idi 1448.
Ti anak a lalaki ni Murad II, ni Mehmed ti Agrukrukma, inurnosna manen ti estado ken ti milisia, ken nagipakita ti milisia a kalaingna babaen ti panagtiliwna ti Kontantinopla idi 29 Mayo 1453, iti edad a 21.
Militar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a militar a yunit ti estado nga Otomano ket maysa idi a buyot nga inurnos babaen ni Osman I manipud kadagiti tribu ti lallaki nga agtataeng kadagiti turod ti akinlaud nga Anatolia idi naladaw a maika-13 a siglo. Ti militar a sistema ket nagbalin a maysa a narikut nga organisasion idi rimmang-ay ti imperio. Ti Otomano a militar ket maysa a narikut a sistema ti panagkintos ken panagtengngel kadagiti suppiat. Ti kangrunaan a kuerpo ti Buyot mga Otomano ket mairaman ti Hanisaro, Sipahi, Akıncı ken Mehterân. Ti Otomano a buyot ket maysa idi kadagiti kalaingan a makilablaban a puersa ti lubong, nga isuda ti immuna a nagus-usar kadagiti muskete ken kanion. Dagiti Otomano a Turko ket nangrugrugida a nagus-usar kadagiti palkonete, a dagitoy ket ababa ngem nalawa a kanion, iti las-ud ti Sillong iti Konstantinopla (1422). Ti Otomano a kabaliero ket nagtaltalek iti kinapardas ken ti panaggungunay embes a ti nadagsen a kalasag, a nagususar kadagiti pana ket ababa nga espada nga agsaksakay kadagiti napardas a Turkoman ken Arabiano a kabalio (nagtaudan dagiti Puro a pakilumba a kabalio),[25][26] ken kankanayon nga agipakpakat kadagiti taktika a kapadpada kadagiti Mongol nga Imperio, a kas ti aginkukuna nga agsanod bayat nga agpalpalikmut ti puersa ti kabusor iti uneg ti immindayon a sukog a pormasion ken idi kuan ket pudnoda nga agraut. Ti panakapaay ti kalaing ti buyot ket nagbalin a nalawag manipud idi maika-17 a siglo ken kalpasan ti Nalatak a Turko a Gubat. Ti maika-18 a siglo ket nakakita ti bassit a panagballigi idiay Benisia, ngem idiay amianan ti Europeano a naestiluan buyot ti Rusia ket nagpilit kadagiti Otomano nga agibbet kadagiti daga.
Ti pannakamoderno ti Otomano nga Imperio idi maika-19 a siglo ket nangrugi iti milisia. Idi 1826 ni Sultan Mahmud II ket inikkatna dagiti kuerpo ti Hanisaro ken nangbangon ti moderno a buyot ti Otomano. NInagananna dagitoy a kas ti Nizam-ı Cedid (Baro nga Urnos). Ti Otomano a buyot ket isu pay ti immuna nga instituto a nangabang kadagiti ganganaet nga esperto ken nagipatulod kadgiti opisialna para iti panagsanay kadagiti Europeano a pagilian. Ti nagbanagan daytoy, ti tignay ti Katutubo a Turko ket nangrugi idi dagitoy a ubbing pay laeng ken baro a nasanay a lalaki ket nagsublida manipud kadagiti panagad-adalda.
Ti Otomano a Marina ket nawatiwat a nagparparawad ti panagpadakkel kadagiti teritorio ti Imperio idiay kontinente ti Europa. Isu ti nangirugi ti panagrukma ti Amianan nga Aprika, a nainayon ti Alheria ken Ehipto iti Otomano nga Imperio idi 1517. Iti rugi ti panakapukaw ti Alheria(1830) ken Gresia (1821), ti bileg ti Otomano a marina ken ti panagtengngel kadagiti adayo a ballasiw taaw a teritorio ket nagrugi a naapday. Sultan Abdülaziz (nagturay idi 1861–1876) ket nangpadas a nangibangon manen ti napigsa nga Otomano a marina, a nangipatakder ti kadakkelan a plota a dagiti dakdakkel laeng ket dagiti plota ti Britania ken Pransia. Ti pagaramidan ti barko idiay Barrow, Inglatera, ket isu ti immuna a nagaramid ti bukodna a submarina idi 1886 para iti Otomano nga Imperio.
Nupay kasta, ti agrebreba nga ekonomia ti Otomano ket saan a napaut a nakasaranay ti pigsa ti plota. Ni Sultan Abdülhamid II ket saan a nagtaltalek kadagiti almirante a kimmappon iti repormista a ni Midhat Pasha, ken nangitunton a ti dakkel ken nangina a plota ket awan banagna a mausar ti panagsuppiat kadagiti Ruso iti las-ud ti Ruso-Turko a Gubat (1877–1878). Kaaduan a indulinna ti plota idiay uneg ti Nabalitokan a Sara, nga idiay dagitoy a barko ket nalungsotda para kadagiti sumaganad a 30 a tawen. Kalpasan ti Katutubo a Turko Rebolusion idi 1908, ti Komite iti Kappon ken Rang-ay ket nagsukisok nga agparang-ay ti maysa a napigsa a puersa ti marina ti Otomano. Ti Pundasion ti Otomano a Marina ket nabangon idi 1910 tapno makagatang kadagiti baro a barko babaen kadagiti donasion ti publiko.
Ti pakasaritaan ti Otomano milisia a panagpatayab ket napetsaan manipud idi 1909 ti nagbaetan ti Hunio 1909 ken Hulio 1911.[27][28] Ti Otomano nga Imperio ket nangrugrugi a nangisagana dagiti immuna a pilotona ken eroplano, ken ti panakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab (Tayyare Mektebi) idiay Yeşilköy idi 3 Hulio 1912, ti Imperio ket nagrugrugi a nagisursuro kadagiti bukodna nga agpatpatayab nga opisial. Ti panakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab ket nangipardas ti panagra-ay ti programa ti milisia a panagpatayab, ken nagpaadu kadagiti bilang dagiti alistado, ken nagited kadagiti baro a piloto ti aktibo a papel iti Otomano a Buyot ken ti Marina. Idi Mayo 1913 ti immuna a naipangpangruna a Panagsanay ti Rekonosimiento a Programa ti lubong ket inrugi ti Pagadalan ti Panagpatayab ken ti immuna a sabalia rekonosimiento a dibision ket naipatakder. Idi Hunio 1914 ti maysa a baro nga akademia, ti Marina a Pagadalan ti Panagpatayab (Bahriye Tayyare Mektebi) ket nabangon idi. Ti irurugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti modernisasion a pamay-ay ket kellaat a napasardeng. Dagiti eskuadron ti Otomano a panagpatayab ket nakilabanda kadagiti adu a sanguanan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, manipud idiay Galicia idiay laud aginggana idiay Kaukaso idiay daya ken Yemen idiay abagatan.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Artikulo 18 iti Batay-linteg iti 1876 nainaganan nga ti Turko ket isu ti ti opisial a pagsasao, saan nga Otomano; Artikulo 18: Ti maysa a masapul para iti panagtrabaho iti panagserbi ti Estado ti maysa nga Otomano ket nasken nga ammoda ti Turko, a daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti Estado. Tebâ'a-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır, Geoffrey L. Lewis, Ti panagreporman ti Tuko a pagsasao: Maysa a Didigra a Balligi, Oxford University Press, 1999, ISBN 978-0-19-823856-0, p. 16.
- ^ In Republika iti Ragusa a nasakupan babaen ti Otomano a panagsalaknib.
- ^ Ti Tulag iti Sèvres (10 Agosto 1920) ket napakabaelan bassit ti kaaddana iti Imperio nga Otomano. Ti Nalatak a Nailian a Gimong ket nairangarang a ti sultanato ti Otomano a naikkat manipud idi Marso 16 1920 (panagsakup ti militar iti Konstantinopla) aginggana idi Nobiembre 1 1922. Ti sangalubongan a panakabigbigan iti Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia ket nairangarang idi babaen ti Tulag iti Lausanne (24 Hulio 1923). Idi kuan, ti Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia ket nagirangarang ti sumaruno nga estado a tattan a moderno nga aldaw ket ti "Republika iti Turkia" (29 Oktubre 1923), nga isu daytoy ti panaka-gibus iti pakasaritaan ti Imperio nga Otomano.
- ^ Kadawyan a nainaganan idi a ti "Imperio nga Otomano", ti "Turko nga Imperio", ti "Otomano a Kalipato" wenno kadawyan a "Turkia" babaen dagiti kontemporariona (manipud idi 1923, ti nagan a "Imperio nga Otomano" ket isu ti naisaguday tapno maliklikan ti panaka-allilaw ti Republika iti Turkia, kitaen ti Nagnagan iti Imperio nga Otomano).
- ^ A nagrugi manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a Osmanlı Devleti (Otomano nga Estado) ket nagbalin a nalatak kadagiti Otomano nga umili ken dagiti opisial. Sakbay ti panawen nga 1800, ti nagan a Osmanlı Devleti ket saan nga opisial a maus-usar, ngem dagiti rehistro ket agiparparang a daytoy a nagan ket inus-usar a saan a pormal babaen dagiti umili ti Otomano.
- ^ Ti imperio ket nakaala ti temporario a panagturay kadagiti ballasiw taaw a dagdaga babaen ti panagirangarang iti panamakatalek iti Otomano a Sultan ken Kalipa, a kas iti panagirangarang babaen ti Sultan iti Aceh idi 1565, wenno babaen ti tenmporario a panagala iti is-isla a kas iti Lanzarote idiay Taaw Atlantiko idi 1585, Turkish Navy Official Website: "Atlantik'te Türk Denizciliği"
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Ensiklopedia Britanika, Vol.7, Inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; Konstantinopla, ti kapitolio iti Turko nga Imperio...
- ^ Britannica, Istanbul:Nga idi napabangon ti Republika ti Turkia idi 1923, ti kapitolio ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial nanaganan manen nga Istanbul idi 1930.
- ^ Yücel Karadaş, Ziya Gökalp'te Şarkiyatçılık: Doğu'nun batıcı üretimi, Anahtar Kitaplar, 2008, p. 133. (iti Turko), Osmanlı devrinde resmi dil olarak kullanılan Osmanlıca ile halk arasında konuşulan Türkçe, söz konusu dönemde kullanılan dillerdir.
- ^ Şerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi: Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe, Bilgi Yayınevi, 1990, p. 59.(iti Turko), ...devlet kuruluşlarında kullanılan Arapça – Farsça – Türkçe karışımı Osmanlıca ile halkın konuştuğu Türkçe arasındaki uçurum giderek artarken, ...
- ^ Peter Turchin, Thomas D. Hall ken Jonathan M. Adams, "East-West Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio", Warnakan iti Sangalubongan a Sistema ti Panagsukisok Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).
- ^ Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, ISBN 975-11-1643-0
- ^ Salaysay ti pannakaabak: ti milisia ti Otomano idiay Balkanes, 1912-1913, Edward J. Erickson, panid 59
- ^ "Yeni Turkiye Araştırma ve Yayın Merkezi; Geleceğin Türkiye'si bambaşka olacak". Yeniturkiye.com. Naala idi 2011-11-06.
- ^ "Otomano a kuarta nga adda ti Arabiko a naisuratan". Naala idi 2010-08-26.
- ^ "Maysa a grammatiko ti pagsasao a Turko". Archive.org. Naala idi 2011-11-06.
- ^ Temel Britannica, Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. ISBN 975-7760-02-1
- ^ Stephen Turnbull, Ti Imperio nga Otomano 1326-1699, Dagiti Naken a Pakasaritaan, tom. 62, Dagiti Nasken a Pakasaritaan, 2003. [manipud kadagiti artikulo ti likud nga abbong]
- ^ "Manipud ti artikulo ti Imperio nga Otomano idiay Oxford nga Online nag Islamiko a Panagadal". Oxfordislamicstudies.com. 2008-05-06. Naala idi 2010-08-26.
- ^ Ti Sultanato ket naikkat idi 1 Nobiembre 1922. Mehmed VI, ti naudi nga Otomano a Sultan, ket pimmanaw manipud idiay Istanbul idi 17 Nobiembre 1922, a daytoy ket saanna a kayat a saoen a ti Otomano nga Imperio kompleto a nagpatingga ken nagipasardeng kadagiti amin a pamay-anna.
- ^ "Napno a testo ti Tulag itif Lausanne (1923)". Wwi.lib.byu.edu. Naala idi 26 Agosto 2010.
- ^ Böyle olunca, Türkiye, bu Devletin mirasçısı değildir; ona ardıl olan Devletlerden biridir., Seha Meray, Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar-Belgeler (Ti Kappia a Konperensia ti Lausanne , Dagiti Minuto-Dagiti okumento), Cilt 1, Kitap 3, Ankara Üniversitesi, Siysal Bilgiler Fakültesi, 1973, p. 181. (iti Turko)
- ^ Douglas Arthur Howard, Ti pakasaritaan iti Turkia, Greenwood Publishing Group, 2001, ISBN 978-0-313-30708-9, p. 1
- ^ Ahmad Razavi, Kontinental a samang a deliminasion ken dagiti minaig a banbanag a maipapan ti taaw idiay Persiano a Golpo, Martinus Nijhoff Publishers, 1997, ISBN 978-90-411-0333-8, p. 149.
- ^ Alan Rush, Al-Sabah: Pakasaritaan ken Henealohia ti Agturturay a Pamilia ti Kuwait, 1752–1987, Ithaca Press, 1987, ISBN 978-0-86372-081-9, p. 44.
- ^ Elie Kedourie, Nationalismo idiay Asia ken Aprika, Routledge, 1974, ISBN 978-0-7146-3046-5, p. 49.
- ^ Michael Berenbaum, Abraham J. Peck, Paglaglagipan ti Holokausto a Museo ti Estados Unidos, Ti Holokausto ken Pakasaritaan: Ti Naammoan, Ti Di-naammuan, Ti Nasuppiatan, ken Ti Nausig manen, Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1998, ISBN 978-0-253-33374-2, p. 537.
- ^ a b c Lord Kinross, Dagiti Siglo ti Otomano (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.
- ^ Bodnar, Edward W. Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive. Il Veltro 27, nos. 1–2 (1983): 235–51
- ^ Halecki, Oscar, Ti Krusada iti Varna. New York, 1943
- ^ Milner Ti Godolphin nga Arabiano pp. 3–6
- ^ Wall Dagiti Nalatak nga AAgtaytaray a Kabalio p. 8
- ^ "Sarita ti Turko a Panagpatayab idiay 'Ti Turkia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat' a website". Turkeyswar.com. Naala idi 6 Nobiembre 2011.
- ^ Hv. K. K. Mebs. ""Panakabangon" iti Turko nga Aero Puersa opisial a sapot a pagsaadan". Hvkk.tsk.tr. Naala idi 6 Nobiembre 2011.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barkey, Karen. Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective. (2008) 357pp Amazon.com, excerpt and text search
- Davison, Roderic H. Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876 (New York: Gordian Press, 1973)
- Deringil, Selim. The well-protected domains: ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909 (London: IB Tauris, 1998)
- Findley, Carter V. Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789–1922 (Princeton University Press, 1980)
- Faroqhi, Suraiya N. The Cambridge History of Turkey (Volume 3, 2006) excerpt and text search, essays by scholars
- Faroqhi, Suraiya N. and Kate Fleet, eds. The Cambridge History of Turkey (Volume 2 2012) essays by scholars
- Finkel, Caroline. Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923. John Murray, 2005. ISBN 0-7195-5513-2. [1], excerpt and text search
- Fleet, Kate, ed. The Cambridge History of Turkey (Volume 1, 2009) excerpt and text search, essays by scholars
- Goodwin, Jason. Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire (2003) excerpt and text search
- Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0-333-61386-4.
- Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. 1995. 1026 pp.
- Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (Palgrave Macmillan, 2002) ISBN 0-333-61386-4.
- Inalcik, Halil. The Ottoman Empire: 1300–1600 (Hachette UK, 2013)
- Inalcik, Halil, and Quataert, Donald, ed. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. 1995. 1026 pp.
- Itzkowitz, Norman. Ottoman Empire and Islamic Tradition, University of Chicago Press, 1980) ISBN 0-226-38806-9
- Kasaba, Reşat, ed. The Cambridge History of Turkey (vol 4 2008) excerpt and text search vol 4 comprehensive coverage by scholars of 20th century
- Kinross, Patrick Balfour Baron, and John Patrick Douglas Balfour Kinross. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire (Morrow, 1977)
- McCarthy, Justin. The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923 1997 Questia.com, online edition
- McMeekin, Sean. The Berlin-Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany's Bid for World Power (2010)
- Nicolle, David. Armies of the Ottoman Turks 1300–1774 (Osprey Publishing, 1983)
- Palmer, Alan.. The Decline and Fall of the Ottoman Empire. (New York: Barnes and Noble, 1992) 306 p., maps. ISBN 0-87131-754-0
- Pamuk, Sevket. A Monetary History of the Ottoman Empire. 1999. 276 pp.
- Quataert, Donald. The Ottoman Empire, 1700–1922 (2005), standard scholarly survey excerpt and text search ISBN 0-521-54782-2.
- Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1, 1977.
- Sicker, Martin. The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna (Praeger Publishers, 2000) online
- Sicker, Martin. The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire (Praeger, 2001) online
- Somel, Selcuk Aksin. Historical Dictionary of the Ottoman Empire. (2003). 399 pp.
- Stone, Norman "Turkey in the Russian Mirror" pages 86–100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 ISBN 0-297-84913-1.
- Uyar, Mesut; Erickson, Edward (2009). A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk. ISBN 978-0-275-98876-0.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Imperio nga Otomano iti Wikimedia Commons


text:
AGPRITPRITO iti tilapia ni Manang Ester Nasoto ngem sangkataliawna ni Manong Sabas Mierkoles a nakailad iti butaka iti salas. Nakadisso ti kapena iti lamesita iti abayna. Nailansa ngamin ti panagkita ti maikadua nga asawana ken ni Gina Lou nga anakda ken daydi Loreto Nasoto. Madama nga agsagsagaysay ti balasang iti sango ti dakkel a sarming a naisab-it iti di pay napalitada a diding ti salas. Mapan daytoy iti eskuela. Addan iti maikadua a tawen ti BSE idiay CSU Sanchez Mira.
Manen, tinaliawna ti asawana. Kitkitaenna pay laeng daytoy ni Gina Lou a madama itan a mangipuspusitsit iti bangbanglo iti blusana. Dimmakkel ti panaganges ni Ester. Kinaemna dagiti sangina. Agaluadka, lakay, agaluadka! Inngayemngem ti unegna. Dinak pakitaan iti di nas’yaat ta labananka!
Isublat a miningmingan ni Manang Ester ti balasangna. Bagayna la unay ti pangatiddogen a buokna iti kimmampuso a rupana. Kalalainganna ti kabayog ti barukong daytoy. Nabaknang ti patongna idinto a muldotan dagiti gurongna. Awan nagdumaanda idi isuna ti balasang. Natawid ketdi ti anakna ti pudaw daydi amana.
Nagsig-am a nangibaw-ing ti panagkitana iti tawa iti daya ngem nalawag a maanninawanna iti suli dagiti matana ti asawana a dagus met a timmaliaw. Idi pay laeng naminsan a bulan a mapalpaliiwna ti garaw ni lakayna. Idi damo, dina inkankano dayta. Ngem idi kinuna ni Manang Minnang a kumarina nga adda itsura ti balasangna ket amangan no magargari ti asawana, sinipsiputannan ti garaw ni lakayna. Pinalpaliiwna met ti balasangna. Sa laengen mapan agangkat ni Manang Ester iti ilakona nga ikan idiay ili no kasta a nakapanawen ti balasangna. Ikarigatanna met ti makaawid sakbay a sumangpet daytoy nga aggapu iti eskuela.
Nakapanawen ni Gina Lou ngem adda pay laeng babassit a dalagudog iti barukong ni Manang Ester. Nanakliing ti pinggan a lata a naibbatanna. Pinalag-anna ti unegna babaen ti pangibulosna iti nauneg nga anges. Sabagay, kinuna met ketdi ni Sabas idi agar-arem pay la kenkuana nga ibilangna ni Gina Lou a kas pudpudno nga anak. Ket tinungpalna met dayta a karina. Tatang pay ketdin ti awag ti anakna iti asawana. Ngem apay itan?
Nasurok pay la a dua tawen a nagdenna da Manang Ester ken Manong Sabas. Apagturpos ni Gina Lou idi panawan ida daydi Manong Loreto. Saan a nalasatan daytoy ti sakitna a leukemia. Nasakit unay kenkuana ti ipupusay ti asawana ta di man la nakita daytoy ti panagturpos ni Gina Lou ken ti pannakaaddanto met ti manugang ken appokoda. Ngem an’a ngarud ti mabalinna no isun ti keddeng ti asawana. Sabagay, agpayso tay kunada a bua laeng ti agbungil ditoy daga.
Naam-ammo idi ni Manang Ester ni Manong Sabas iti tiendaan ti ilida a Ballesteros – open market idi. Mapan idi agangkat ni Manang Ester iti ilakona nga ikan. Isu met nga agideliber – pahinante laeng – da Manong Sabas iti baraniti. Naggapu dagiti ikan iti ilida a Pamplona. Adda anakda ken Simang – ni Roysie. Daksanggasat ta nairamanda a narneb iti naglugananda a barangay a mapan idiay Camiguin. Mapanda koma agbakasion idi iti nakaiyanakan daydi Manang Simang. Adda idin ti anakna iti maikalima a tukad ti elementaria.
TIMMANGAR dagiti buok ti pispis ni Manang Ester iti damag a nangngegna iti radio. Maipanggep daytoy iti maysa a balasitang a gungundawayan ti agsiuman kenkuana. Impulongna iti inana ngem saan a mamati daytoy. Ketdi, inkalinteganna ti asawana. Basol kano ti anakna ta ar-aritenna kano ti agsiuman kenkuana. Saan kano a maaramid ti maikadua nga asawana ti ipabpabasol ti anakna.
Immanges ni Manang Ester iti nauneg. ‘Yad-adayom, Apo! kinunana iti nakemna. Iniddepna ti radio. Ania ti klasena dayta nga ina? Ania a puso ti adda kenkuana? A, rinimbawan kadin ti panagayatna iti maikadua nga asawana dagiti dungngo ken ayat nga impaayna iti anakna? Dara ken lasagna dayta kilkilawen ti maikadua nga asawana ket paboranna pay la daytoy! Hu! Makapatayak no siak!
(ADDA TULOYNA)


text:
1860
Ti 1860 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 25 – Charles Curtis, Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1936)
- Enero 29 – Anton Chekhov, Ruso a mannurat (pimmusay 1904)
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 5 – Gregorio Aglipay, Filipino a daulo ti relihion (pimmusay 1940)
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 7 – Gustav Mahler, Austriano a kompositor (pimmusay 1911)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1860 iti Wikimedia Commons


text:
Saltillo
Ti Saltillo (Panangibalikas nga Espaniol: [salˈtiʝo] ( denggen)) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti akin-amianan a daya nga estado ti Mehiko ti Coahuila ken ti tugaw ti ili ti isu met laeng ti naganna nga ili. Ti siudad ket mabirukan iti agarup a 258 kilometro (160 mi) iti laud ti pagbeddengan ti Texas, ken 87 kilometro (54 mi) iti laud ti Monterrey, Nuevo León.
Manipud iti senso idi 2005, ti Saltillo ket addaan iti populasion iti 725,095 a tattao. Adda dagiti 823,098 a tatao nga agtataeng iti kaunegan ti lugar ti metropolitano, ken mangaramid daytoy iti maika-19 a kadakkelan a lugar ti metro iti pagilian. Ti lugar ti metro ket buklen dagiti ili ti Saltillo, Ramos Arizpe, ken Arteaga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Saltillo iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Saltillo manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Laos
Nagsasabtan: 18°N 105°E / 18°N 105°E
Ti Laos (i/ˈlaʊs/, /ˈlɑː.ɒs/, /ˈlɑː.oʊs/, or /ˈleɪ.ɒs/)[5][6][7] Lao: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao, opisial a Demokrata a Republika ti Tattao a Lao, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia, nabeddengan babaen ti Myanmar ken Tsina iti amianan a laud, Bietnam iti daya, Cambodia iti abagatan ken Tailandia iti laud. Ti populasion na ket nakarkulo a 6.5 a riwriw idi 2012.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Background notes – Laos". US Dept. of State. Naala idi 20 Enero 2012.
- ^ a b c d "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Imf.org. 2006-09-14. Naala idi 2012-01-21.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Dagitoy a kapadpada a pannakabalikas nga agususar ti Wikipedia a panangiletra a tekla: LOWSS, LAH-oss, LAH-ohss, LAY-oss.
- ^ "panakaipalpalawag iti Laos manipud ti Online a Diksionario ti Oxford". Oxforddictionaries.com. Naala idi 24 Hulio 2011.
- ^ "Laos – Panagipalpalaway ken Adu pay manipud ti Free Merriam-Webster Dictionary". Merriam-webster.com. Naala idi 24 Hulio 2011.
- Laos
- Dagiti komunista nga estado
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti republika
- Dagiti agmaymaysa a partido nga estado
- Dagiti sosialista nga estado
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
2010
Ti tawen idi 2010 (MMX) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra C), ti maika-2010 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-10 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-10 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti umuna a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 18 – José Saramago, Portuges a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1922)
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 22 – Magnolia Antonino, Filipina a politiko (naipasngay 1915)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 8 – Patricia Neal, Amerikana nga aktres (naipasngay 1926)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2010 iti Wikimedia Commons


text:
Kanton ti Uri
Ti Uri (Aleman: Uri (tulong·paammo)) ket maysa kadagiti 26 kanton ken nangbangon a kameng ti Suiso a Konpederasion. Daytoy ket mabirukan idiay Tengnga a Suisa. Ti teriorio ti kanton ket sakupenna ti tanap iti Karayan Reuss a nagbaetan ti Danaw Lucerna ken ti Paso ti San Gotthard. Ti Aleman ket isu ti nangruna a pagsasao idiay Uri. Ti Uri ket isu laeng idi ti kanton a dagiti ubbing idiay pagadalan ket naskenda a makaadal iti Italiano a kas ti umuna a ganganaet a pagsasaoda. Ngem idi tawen ti panagadal iti 2005/2006 daytoy ket nabaliwan iti Inggles a kas dagiti sabsabali a kanton. Ti populasion ket agarup a 35,000 a dagitoy ket mairaman dagiti 3,046 (or 8.7%) a ganganaet.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB, online database – Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (iti Aleman) naala idi 30 Agosto 2016
- ^ Pederal a Departamento dagiti Estadistika (2008). "Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit, Geschlecht und Kantonen" (Microsoft Excel). Naala idi Nobiembre 5, 2008.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kanton ti Uri iti Wikimedia Commons


text:
Lengguahe ti panangprograma
Ti Lengguahe a pamprograma ket teknikal a estandar wenno pagwadan ti pakitinnarusan nga agpalaka iti panangyebkas dagiti bilin nga ipatungpal ti kompiuter. Bukbuklenna ti pagalagaden ti gramatika ken ti semantika nga agdutdutok iti lengguahe ti komputasion.
Ti lengguahe ti panangprograma ket palakaenna ti panangpadutok a maitumpong ti sumaruno:
- Datos a tungpalen ti kompiuter
- Pagidissuan ti datos
- Pagidulinan ti datos
- Pagipatarusan ti datos
- Pagaramidna kadagiti datos bababen ti dadduma a pasamak
Masapol nga aglasat ti lengguahe ti panangprograma babaen ti pananggupgup (compilation). Kayat a saoen, maipatarusto ti lengguahe iti lengguahe ti makina, wenno maipatarusto tapno maipatungpal ti kompiuter. Adda met ti lengguahe ti scripting nga dida a masapol a maigupgup, ngem tungpalen ti mangpatpatarus (interpreter) tapno agtaray ket saanto a masapol a maigupgop.
Dadduma a lengguahe ti pamprograma wenno ti scripting:
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kayo ti pakasaritaan dagiti komputasional a lenguahe (iti Inggles)
- Listaan dagiti komputasional a lenguahe (iti Inggles)
- Ulidan ti komputasional a lenguahe (iti Espaniol)


text:
Barcelona
Ti Barcelona (Ingles/bɑrsɨˈloʊnə/, Katalan: [bərsəˈɫonə], Espaniol: [barθeˈlona]) ket isu ti kapitolio ti Katalonia ken isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Espania, kalpasan ti Madrid, adda daytoy ti populasion ti 1,621,537 iti uneg ti administratibo a patingga iti kadakkel ti daga a 101.4 km2 (39 sq mi). Ti urbano a lugar ti Barcelona ket gumay-at ti labes ti administratibo a patingga ti siudad nga adda ti populasion a nagbaetan ti 4,200,000[1] ken 4,500,000[2] nga adda ti kadakkel ti 803 km2 (310 sq mi),[1] nga isu ti maikanem a kaaduan ti populasion nga urbano a lugar iti Kappon ti Europa kalpasan ti Paris, Londres, ti Ruhr, Madrid ken Milan. Agarup a lima a riwriw[3][4][5] a tattao ket agtaeng idiay Barcelona metropolitano a lugar. Isu pay daytoy ti kadakkelan a metropolis idiay Baybay Mediteraneo ti Europa. Isu daytoy ti kangrunaan a pakabuklan ti maysa nga administratibo a lugar ti Kalatakan a Barcelona, nga adda ti populasion ti 3,218,071 iti kalawa a 636 km² (densidad 5,060 hab/km²). Daytoy ket mabirukan idiay aplaya ti Mediteraneo a nagbaetan dagiti sabangan dagiti karayan Llobregat ken Besòs ken nabeddengan iti laud babaen ti pantok ti Serra de Collserola (512 metro (1,680 kadapan)).
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Demograpia: Dagiti Urbano a Lugar ti Lubong, Marso 2010
- ^ Eurostat. "Populasion ken kasasaad ti panagbiag kadagiti Urbano a panagammiris ti kuenta kadagiti siudad, ken dakdakkel nga urbano a sona (LUZ)".
- ^ Nagkaykaysa a Pagpagilian – Departamento ti Ekonomiko ken Sosial a Panakibiang: Dagiti Urbanisasion a Prospekto ti Lubong(2007 ra rebision), Tabla A.12
- ^ Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay: Dagiti Agsalsalisal a Siudad iti Sangalubongan nga Ekonomia, OECD Territorial Reviews, (OECD Publishing, 2006), Tabla 1.1
- ^ Àmbit Metropolità. Sèrie temporal (katalan)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Barcelona iti Wikimedia Commons


text:
Kanser
Ti kanser i/ˈkænsər/, ammo iti mediko a kas ti arimpatayen a neoplasma, ket maysa a nawatiwat a grupo dagiti nadumaduma a sakit, nga amin ket mangiraman ti panagpadakkel ti selula. Iti kanser, dagiti selula ket agbingbingayda ken saan a matengngel ti idadakkelda, nga agporma dagitoy kadagiti arimpatayen a bung-or, ken rautenda dagiti asideg a paset ti bagi. Ti kanser ket mabalin pay nga agwaras kadagiti ada-dayo pay a paset ti bagi babaen ti limpatiko a sistema wenno waig ti dara. Saan amin a bung-or ket adda kanserna. Dagiti di maarimpatayen a bung-or ket saanda nga agtulltuloy a dumakdakkel, saanda a rauten dagiti kaarrubada a kulanit, ken saan nga agwarwaras iti bagi. Adda dagiti sumurok a 200 a sabsabali nga ammo a kanser a mangisagaba ti tattao.[1]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti nagibasaran
- Holland, James F. (2009). Holland-Frei medisina ti kanser (Maika-8 nga ed.). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-1-60795-014-1.


text:
Bangkok
Ti Bangkok ket isu ti kapitolio a siudad ken kadakkelan nga urbano a lugar idiay Tailandia. Daytoy ket naamammoan ti Thai a kas ti Krung Thep Maha Nakhon (กรุงเทพมหานคร, naibalikas a kas ti [krūŋ tʰêːp máhǎː nákʰɔ̄ːn] ( denggen)) wenno Krung Thep ( listen), a kayatn a saoen ket "siudad dagiti anghel". Ti Bangkok ket isu ti kapusekan ti populasion a siudad idiay Tailandia nga adda dagiti agarup a 12 riwriw nga agtataeng a tattao. Ti Bangkok ket maysa idi a bassit pagkomersion idi aasideg ti sabangan ti Karayan Chao Phraya idi las-ud ti Ayutthaya a Pagarian idi maika-15 a siglo. Dayto yket dimmakkel ken nagbalina a lugar ti dua a kapitolio a siudad: ti Thonburi idi 1768 ken ti Rattanakosin idi 1782.
Gapu ti estratihiko a lokasionna idi Abagatan nga Asia, ti Siam (ken kalpasan daytoy ti Tailandia) ket nagbalin a paglapppedan nga estado a nagbaetan dagiti Pranses ken Britaniko a puersa ti kolonia. Ti Bangkok ket nakagun-od ti pakaidiayawan a kas maysa a nawaya, dinamiko, ken makainpluesia a siudad. Tatta nga aldaw, ti Bangkok ket saan laeng a politika, sosial, ken ekonomiko a sentro ti Tailandia, ngem adda pay tipanagidaulo a papel iti panagggatang, komersio, kultura, dagiti arte, edukasion, panagaywan ti salun-at ken pagluganan ti Indotsina a rehion.
Ti panagrang-ay ti puona ti Asia idi panawen ti 1980 ken 1990 ket nangiturong kadagiti adu a multinasional a koporasion a mangpatakder kadagiti rehional a kuartelda idiay Bangkok. Ti siudad tattan ket maysa a nangruna a rehional a puersa itipinansia ken negosio. Ti dumakdakkel nga inpluensian akadagiti politika, kultura, moda ken liwliwa ket mangipakita ti kasasaadna a kas maysa nga Alpha a sangalubongan a siudad.[2] Idi 2009, isu daytoy ti maikadua a kanginaan a siudad idiay Abagatan-Daya nga Asia iti likudan ti Singapura.[3] Dagiti adu a dulon ti ken mabisbisita iti siudad ken no maipatinayon dagiti agdidinnamag ti kinadakesna a distrito ti nalabbaga a silaw ket nakaaramid daytoy a sininimo ti eksotisismo. Ti naipakasaritaan a Nalatak a Palasio, Wat Arun, ken Templo ti Agsadsadag a Buda, ken ti panakinayon ti Khaosan a kalsada ken Soi Cowboy, ket nangruna a papanan dagiti turista idiay kapitolio. Iti panakaitipon nga isu ti ruangan a papanan idiay Laos, Burma, ken Cambodia, daytoy ketmaikadua laeng iti Londres itibilang dagiti tinawen a panagbisbisita.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti lugar ti Bangkok ket napetsaan manipud idi maikasangapulo ket lima a siglo, idi daytoy ket maysa apurok idiay laud nga igid ti Karayan Chao Phraya, babaen ti panatugray ti Ayutthaya.Gapu ti estratihiko a lokasionna idiay asideg ti sabangan ti karayan, ti ili ket nagin-inut iti kinapangrunana. Ti Bangkok ket immununa a nagserbi a kas maysa a lugar ti aduana nga adda dagiti pagsammakedan kadagiti dua a bangir ti karayan, ken nagbalin a ti lugar ti maysa a sillong idi1688 nga idiay ti naikapatalawan dagiti Pranses manipud idiay Siam. Kalpasan ti pannakatnag ti Ayutthaya iti Burmes a Pagarian idi 1767, ti kabarbaro a nairangarang nga Ari a ni Taksin ket nangbangon ti kapitoliona idiay ili, a daytoy ti nagbalin a kuartel ti Thonburi a Pagarian.Ni Ari Phutthayotfa Chulalok (Rama I), a simmaruno kenni Taksin, ket inyakarna ti kapitolio idiay daya nga igid ken nangbangon ti Rattanakosin a Pagarian idi 1782. Ti Adigi ti Siudad ket naipatakder idi 21 Abril, a naipanpanunotan a kas ti petsa ti pannakabangon ti agdama a siudad.
Ti ekonomia ti Bangkok ket nagin-inut a dimmakel babaen ti internasional a pagtagilakuan, immuna iti Tsina, ken dagiti nagsubsubli a Lumaud nga agtagtagilako idi nasapa a tengnga ti maikasangapulo ket siam a siglo. A kas ti kapitolio, ti Bangkok ket isu idi ti sentro ti panagpabaro ti Siam idi nakasangsango ti panagtalmeg kadagiti Lumaud a bileg idi naladaw a maikasangapulo ket sian a siglo. Dagiti panagturturay dagiti Ari a ni Mongkut (Rama IV, 1851–68) ken ni Chulalongkorn (Rama V, 1868–1910) ket nakakitkita ti panangiyamaammo ti pison a makina, pagmalditan, perokaril a pagiluganan ken dagiti kammasapulan nga estruktura iti siudad, ken ti pay pormal nga edukasion ken panagaywan ti salun-at. Ti Bangkok nagbalin a sentro ti entabada para kadagiti panasalsalisal ti bileg a nagbaetan ti milisia ket dagiti politikal a napilpili idi ti pagilian ket nagikkat ti patingga a monarkia idi 1932. Daytoy idi ket suheto ti Hapon a panagsakup ken Kimmadduan a panagbomba idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II, ngem napardas a dimmakdakkel kalpasan ti gubat a paset ti panawen a aks ti nagbanagan ti ti tulong ti panagrang-ay ti Estados Unidos ken dagiti ininted ti gobierno a puonan. Ti papael ti Bangkok a aks maysa a papanan dagiti Amerikano a milisia ket nanagirugi ti bukodna nga industri aiti turismo ken ti pay panagtagilako ti sekso. Dagiti di agpapada a panagrang-ay ti urbano ket nangiturongan ti panagdakkel kadagiti di panagpapada ti matgedan ket ti di nakitkita idi panagyakar manipud kadagiti away a lugar idiay Bangkok; ti pupolasionna ket dimmakkel manipud ti 1.8 aginggana iti 3 riwriw idi kaladawan ti 1960 a tawtawen. Kalpasan ti ipapanaw ti Estados Unidos manipud idiay Bietnam, dagiti negosio ti Hapon ket nangisukat a kas dagiti nangidaulo iti puonan, ken ti panagipadakkel ti panagpataud kadagiti maipapan ti panaglako ti ballasiw taaw ket nanagiturong ti pannakaipadakkel ti pinansia a pagtagilakuan idiay Bangkok.[5] Ti napardas nga idadakkel ti siudad ket nagtultuloy kadagiti tawtawen ti 1980 ken dagiti tawtawen ti nasapa 1990, aginggana idi napasardeng babaen ti pinansia a didigra ti Asia ti 1997. Iti dayta a panawenen, adu kadagiti publiko ken sosial a banbanag ti rimrimsua, a mairaman kadagiti pannakasulnot ti inprastruktura a maipakpakita kadagiti nakaro a trapiko ti siudad. Ti papel ti Bangkok a kas ti politikal nga entablado ti pagilian ket agtultuloy a makitkita kadagiti agsasaruno a nadayeg a protesta, manipud kadagiti yaalsa dagiti edtudiante idi 1973 ken ti 1976, ti kontra-milisia a demontrasion idi 1992, ken dagiti nagsasaruno a kontra-gobierno a protesta babaen dagiti "Duyaw a Kamiseta" ken dagiti tignay ti "Nalabbasit a Kamiseta" manipud idi 2008 ket dagiti simmakbay.
Ti administrasion ti siudad ket immuna napormalisado babaen ni Ari Chulalongkorn idi 1906, iti pannakaibangon ti Monthon Krung Thep Phra Maha Nakhon (มณฑลกรุงเทพพระมหานคร) a kas maysa a nailian a pannakabingbingay. Idi 1915 ti monthon ket nagudua kadagiti nadumaduma a probinsia, dagiti administratibo a pagbeddenganna ket adu payen a nabalbaliwan. Ti siudad iti agdama a porma ket napartuat idi 1972 iti pannakaporma ti Metropolitano nga Administrasion ti Bangkok, a naikapasarunuan ti panagtipon ti Probinsia ti Phra Nakhon idiay akin daya nga igid ti Chao Phraya ken ti Probinsia ti Thonburi idiay laud iti las-ud ti napalabas a tawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Heograpia iti Bangkok". Metropolitano nga Administrasion ti Bangkok. Naala idi 2007-09-08.
- ^ "GaWC – Ti Lubong segun ti GaWC 2008". Lboro.ac.uk. 13 Abril 2010. Naala idi 26 Hunio 2010.
- ^ "Dagiti kanginaan a siudad idiay Asia". Dagiti Mayor ti Siudad. Naala idi 26 Hunio 2010.
- ^ "Panagiranggo dagiti kasayaatan a papanan a siudad ti Euromonitor Internasional". Naala idi 26 Hunio 2010.
- ^ Baker & Pongpaichit 2005, pp. 37–41, 45, 52–71, 149–150, 162, 199–204.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bangkok iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Bangkok manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Deoksiribonukleiko nga asido
Ti Deoksiribonukleiko nga asido (Ingles: Deoxyribonucleic acid)) DNA) ket maysa a nukleiko nga asido nga aglaon ti henetiko a mangisursuro ti panag-usar iti panagrang-ay ken pamay-an kadagiti amain a naamammoan a sibibiag nga organismo (malaksid kadagitiRNA birus). Ti DNA a paset nga umawawir iti daytoy a henetiko a pakaammo ket makunkuna a dagiti hene. Ken dagiti dadduma pay a panagsasaruno ti DNA ket adda dagiti kapanggepanna a patakder, wenno mairaman ti panagtimbeng ti panag-usar iti daytoy a henetiko a pakaammo. No mairaman dagiti RNA ken dagiti protina, ti DNA ket maysa kadagiti tallo a kangrunaan a makromolekula akammasapulan para kadagiti amain a naamammoan a porma iti biag.
Ti DNA ket buklen dagiti dua nga atiddog a polimero iti naampapaok a paset a tinawtawagan a dagiti nukleotido, nga adda dagiit duri a napartuat dagiti asukar ken pospato a grupgrupo a nagtitipon babaen dagiti bedbed nga ester. Dagitoy dua a baraan ket adda kadagiti dua nga agsumbangir a turong ken isu dagitoy ket kontra-paralelo. Ti naikabit ti tunggal maysa nga asukar ket maysa kadagiti uppata a kita dagiti milekula a makunkuna a nukleobases (inpormal a kas ti, bases). Isu daytoy ti panagsarsaruno kadagitoy nga uppat a nukleobase ti igiid ti duri nga agikodigo kadagiti pakaammo. Daytoy a pakaammo ket mabasa ti panagusar ti henetiko a kodigo, a mangibaga ti panagsarsaruno dagiti amino nga asido iti uneg ti protina. Ti kodigo ket mabasa babaen ti panagkopia dagiti nabennat a DNA idiay minaig a nukleiko nga asido a RNA iti pamay-an a makunkuna a ti transkripsion.
Iti uneg dagiti selula a DNA ket naururnos kadagiti attiddog a patakder a tinawtawagan a dagiti kromosoma. Bayat ti panagbingbingay ti selula dagitoy a kromosoma ket mapaminduanda iti pamay-an ti DNA a panagpamindua, nga agited ti tunggal maysa a selula ti bukodna a kompleto a agasmang dagiti kromosoma. Ti Eukariotiko nga organismo (dagiti ayup, dagiti mula, hongo, ken dagitii protista) ket agidulinda a kaaduan kadagiti bukodda a DNA ti uneg ti tennga ti selula ken dagiti dadduma pay a DNA kadagidiay organulo, a kas ti mitokondria wenno kloroplasto.[1] Iti naigiddiatan, dagiti prokariota(bakteria ken arkuea) ket idulinda laeng ti bukodda DNA iti sitoplasma.Iti uneg dagiti kromosoma, dagiti kromatina a protina a kas dagiti histona a kompakto ekn naurnos a DNA. Dagitoy a kompakto a patakder ket mangiturong kadagiti panagtignay a nagbaetan ti DNA ken dagiti nadumaduma aprotina, a tumultulong a tengngel no ania kadagiti paset ti DNA ti maisuratan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Russell, Peter (2001). iGenetics. New York: Benjamin Cummings. ISBN 0-8053-4553-1.


text:
Naangay ti maika-uppat nga serye ti Training of Trainors (TOT) idi Nobyemre 25-26.
Sagada- Nov. 27-Naangay ti nasao nga training idiay Dalican restaurant idiay Dao-angan, Dagdag, Sagada.
Daytoy nga panagadal ket inatendaran dagiti women leaders a nagapu iti Bauko, Sagada, Bontoc, ken Ifugao.
Dagitoy serye ti panagadal ket programa ti Cordillera Women’s Action, Education, Research Center (CWEARC).
Segun kadagiti participants iti nasao nga panagadal, dakkel ti naadal da kadagitoy a panagadal, kas iti panagaramid iti resolution, petition, panaglobby, data gathering, ken dadduma pay nga napapateg nga kasapulan nga adalen ken i-practice ti maysa nga woman leader. (Igon Doco)
Maika-uppat nga panagadal ti Training of trainors ti babbai iti Mt. Province ken Ifugao, Naangay Idiay Dalican Restaurant ditoy Sagada
Naangay ti maika-uppat nga serye ti Training of Trainors (TOT) idi Nobyemre 25-26.


text:
Soya
Ti soya wenno bukel ti soya (Glycine max)[2] ket sebbangan ti legume a patneng iti Daya nga Asia, daytoy ket kaaduan a nataltalon para iti makan a bukelna nga adu pay ti pakausaranna. Ti mula ket naiklase a kas asete ti bukel babaen ti Gunglo ti Taraon ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
Ti awan tabana a kanen a soya ket adu ken nalaka a taudan ti protina para kadagiti lamut ti ayup ken dagiti adu makmakan; Ti asete ti nateng ket ti sabali pay a produkto iti panagproseso ti apit a soya. Kas pagarigan, dagiti produkto ti soya a kas ti linabag a protina ti nateng ket limug kadagiti adu a karne ken dagiti analogo ti paggatasan.[3] Ti soya ket mangpataud kadagiti ad-adu a protina iti tunggal maysa nga acre ngem dagiti aniaman a panagusar iti daga.[4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Glycine max". Ensiklopedia iti Biag. Naala idi Pebrero 16, 2012.
- ^ "Glycine max". Multilingual Multiscript Plant Name Database. Naala idi Pebrero 16, 2012.
- ^ Riaz, Mian N. (2006). Dagiti Panangipakat ti Soya iti Makan. Boca Raton, FL: CRC Press. ISBN 0-8493-2981-7.
- ^ "Dagiti Pagimbagan ti Soya". Nailian a Laboratorio ti Panagsukisok ti Soya. Naala idi Pebrero 16, 2012.
Dagiti obra a nadakamat[urnosen | urnosen ti taudan]
- Lim, T. K. (2012). "Glycine max". Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants. Dordrecht, NL: Springer. pp. 634–714. ISBN 978-94-007-1763-3. doi:10.1007/978-94-007-1764-0_79.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Soya iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Soya iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Kitaen ti Panagluto iti Soya iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)


text:
Pinintaan
Ti pinintaan ket maysa a panagnasay iti panangipakat iti pinta, pigmento, maris wenno dadduma pay a banbanag[1] iti maysa a rabaw. Daytoy a banag ket kadawyan a maidangep ti maysa nga arisadsad ti brútsa ngen mabalin pay ti agusar kadagiti sabsabali a banbanag. Iti arte, ti balikas a pintaan ket agipalpalawag ti aramid ken resulta ti panagaramid. Nupay kasta, ti pinintaan ket mabalin pay a mausar ti ruar iti arte a kas maysa a kadawyan a komersio babaen dagiti artesano ken dagiti agipakpatakder. Dagiti pinintaan ket mabalin a mausar a suporta kadagiti rabaw ti diding, papel, mantalóna, kayo, sarming, malapáko, sekka, bulong, gambáng wenno konkréto, ken mabalin pay a mairaman a pagtitiponen dagiti sabsabali a banbanag a mairaman ti darat, sekka, papel, nabalitokan a bulong ket dagiti dadduma pay a banbanag.


text:
Papel
Ti papel ket ti naingpis a materiales a napataud babaen ti panagtalmeg kadagiti nabasa a sagut, kadawwan daytoy a ti ubaas a selulosa a nagtaod manipud ti tarikayo, dagiti rutay ken dagiti ruot, ken ti panangipamaga kadagitoy kadagiti nalap-it a sabanas.
Ti papel ket adu ti aramatna a materiales nga adu kadagiti usar. Bayat a ti kadawyan nga usar ket para iti panagsurat ken panagimalditan, daytoy pay ket kaaduan a naus-usar a pagbungon a materiales, kadagiti adu a produkto ti panagdalus , kadagiti adu a bilang ti proseso ti industrial ken panagpatakder, ken naus-usar pay daytoy a kas laok ti makan – a naisangsangayan kadagiti kultura ti Asia.
Ti papel ken proseso ti ubaas a panagaramid ti papel ket naibagbaga a napartuat idiay Tsina idi las-ud ti nasapa a maikadua a siglo AD, ken mabalin a nasapsapa ngem ti tawen ti 105 A.D.,[1] babaen ti korte ti eunuko Cai Lun ti Han , urayno ti kasapaan nga arkeolohiko dagiti pirgis ti papel ket nagtaud manipud ti maika-2 a siglo SK idiay Tsina.[2]
Ti moderno nga industria ti ubaas ken papel ket global, a ti Tsina ket isu ti mangiyun-una ti panagpataud keb ti Estados Unidos ti sumarsaruno.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kaduogan a naamammuan kadagiti arkeolohiko a pirgis ti asideg a simmarunuan ti moderno a papel ket idi maika-2 a siglo SK idiay Tsina. Ti ubaas a proseso ti panagaramid ti papel ket naigupit kenni Cai Lun, ti maika-2 a siglo AD a korte ti eunoko ti Han.[2] RTi papel ket nasayaat a sukat ti seda kadagiti adu a pangipakatan, ti Tsina ket mabalin a makailuas kadagiti adu a kantidad ti seda, ken nakatulong daytoy iti Nabalitokan a Panawen.
Ti papel ket naiwarwaras manipud iti Tsina babaen ti Tengnga a Daya aginggana ti mediebal nga Europa idi maika-13 a siglo, nga idiay ti ti nakabangonan dagiti nabilegan ti danum a molino ti papel.[3] Idi maika-19 a siglo, ti industrial a panagaramid daytoy ket nangipababab ti pategna, ken nangpakabael ti masa a panangisinnukat ti pakaammo ken nakatulong ti adu kadagiti panagsikko ti kultura. Idi 1844, ti Kanadiano nga inbento a ni Charles Fenerty ken ti Aleman a ni F.G. Keller ket nawayada a nagparang-ay ti proseso para iti panag-ubaas kadagiti sagut ti tarikayo.[4]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas a "papel" ket etimolohiko a nagtaud manipud ti Latin ti papiro, a nagtaud met manipud ti Griego ti πάπupoς (papuros), ti balikas para iti mula a Cyperus papyrus .[5][6] Ti papiro ket isu ti napuskol, kasla papel a materiales a napataud manipud ti amag ti mula a Cyperus papyrus nga inus-usar idi taga-ugma nga Ehipto ken dagiti dadduma a kultura ti Mediteraneo para iti panagsurat sakbay ti panangipaammo ti papael iti Tengnga a Daya ken Europa.[7] Urayno ti papael ket etimolohiko a nagtaud manipud ti papiro, dagitoy dua ket adu ti paggiddiatanda a napataud ken ti panagrang-ay ti moderno a papel ket mailasin manipud ti panagrang-ay ti papiro. Ti papiro ket "laminado dagiti masna a mula, bayat a ti papel ket napataud manipud kadagiti sagut a dagiti tagikuada ket banaliwan babaen ti panangiyuper a panagpalukneng wenno panagwarwara.[2]
Dagiti nagibasaran ken dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hogben, Lancelot. “Panagmaldit, Papel ken dagiti Innipis”. Bennett, Paul A. (ed.) Books and Printing: A Treasury for Typophiles. New York: The World Publishing Company, 1951. pp 15-31. p. 17. & Mann, George. Print: A Manual for Librarians and Students Describing in Detail the History, Methods, and Applications of Printing and Paper Making. Londres: Grafton & Co., 1952. p. 77
- ^ a b c Tsien 1985, p. 38
- ^ Burns 1996, pp. 417f.
- ^ Burger, Peter. Ni Charles Fenerty ken ti Inbensionna a Papel. Toronto: Peter Burger, 2007. ISBN 978-0-9783318-1-8 pp.25-30
- ^ πάπupoς, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon, iti Perseus
- ^ papiro, kadagiti Diksionario ti Oxford
- ^ "Panangipalplawag ti Papiro". Dictionary.com. Naala idi 2008-11-20.
- Burns, Robert I. (1996). "Paper comes to the West, 800−1400". Iti Lindgren, Uta (ed.). Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation (Maika-4 nga ed.). Berlin: Gebr. Mann Verlag. pp. 413–422. ISBN 3-7861-1748-9.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Papel iti Wikimedia Commons
- Kasano ti agaramid ti papel?
- Panagaramid ti organiko a papel


text:
Sakit
Ti sakit ket isu ti saan a normal a kondision nga umapay ti bagi iti maysa nga organismo. Daytoy ket kankanayon a maiyallilaw a kas maysa a mediko a kondision a mainaig kadagiti naisangayan sintoma ken dagiti senial. Daytoy ket mabalin a gapuanan babaen dagiti banag a kasisigud a nagtaud manipud kadagiti akin-ruar a taudan, a kas ti makaalis a sakit, wenno mabalin a gapuanan babaen ti akin-uneg a pannakapaay iti annong, a kas dagiti autoimmuna a sakit. Kadagiti tao, ti "sakit" ket kadawyan a nawatiwat a naus-usar a mangitudo iti aniaman a kondision a gapuanan ti ut-ot, pannakapaay iti annong, tuok, dagiti sosial a parikut, wenno pannakatay iti tao a nasakitan, wenno dagiti kapadpada a parikut para kadagiti tao a maalisan. Iti nawatwatiwat a kapanunotan, daytoy ket sagpaminsan pay a mangiraman kadagiti dunor, disabilidad, dagiti kirokiro, dagiti sindroma, dagiti pannakaalis, dagiti nailasin a sintoma, dagiti saan a kadawyan a panagkukua, ken dagiti saan a kadawyan a panagdumadumaan iti estruktura ken annong , bayat a dagiti sabali a kontesto ken para kadagiti sabali a panggep dagitoy ket mabalin a maipanunotan a saan a malasin a katkategoria. Dagiti sakit ket kadawyan nga apektaranna ti tao a saan laeng iti pisikal, ngem ti pay panagrikna, a ti pannakaalis ken iti panagbiag kadagitoy nga adu a sakit ket makabaliw ti perspektibo ti maysa a tao iti biag ken ti bukodda a personalidad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Sakit iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Sakit iti Wikiquote (iti Ingles)
- Dagiti Topiko ti Salun-at