text:
Nilo
Ti Nilo (Arabiko: النيل, an-Nīl; Taga-ugma nga Ehipsio: Iteru & Ḥ'pī; Koptiko nga Ehipsio: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro; Amariko: ዓባይ, ʿAbbai) ket maysa a nangruna a agay-ayus ti amianan a karayan idiay amianan a daya ti Aprika, a sapasap a naipanunotan a kas ti kaatiddogan a karayan iti lubong.[3] Daytoy ket 6,650 km (4,130 milmilia) ti kaatiddogna. Daytoy ket agay-ayus kadagiti sangapulo a pagilian ti Sudan, Abagatan a Sudan, Burundi, Rwanda, Demokratiko a Republika iti Kongo, Tanzania, Kenya, Etiopia, Uganda ken Ehípto.[4]
Ti Nilo ket adda dagiti dua a nangruna a tributario, ti Puraw a Nilo ken Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket atatiddog ket ken mapan idiay Nalatak a Dandanaw a rehion ti tengnga nga Aprika, a ti kaadaywan a taudan ket saan pay a naamammuan ngem mabalin a mabirukan idiay Rwanda wenno Burundi. Agpaamianan nga agyos idiay Tanzania, Danaw Victoria, Uganda ken Abagatan a Sudan. Ti Asul a Nilo ket isu ti taudan kadagiti kaaduan a danum ken ti naames adaga. Daytoy ket mangrugi idiay Danaw Tana idiay Etiopia iti 12°02′09″N 037°15′53″E / 12.03583°N 37.26472°E ken agayos idiay Sudan manipud ti abagatan a daya. Dagiti dua a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Sudanes a kapitolio ti Khartoum.
Ti akin-amianan a paset ti karayan ket agayus ti gangani amin a kadagupanna idiay desierto, manipud idiay Sudan a mapan idiay Ehipto, ti pagilian a ti sibilisasionna ket nagtaltalek iti daytoy a karayan manipud kadagiti taga-ugma a paanwen. Kaaduan kadagiti populasion ken siudad idiay Ehipto ket maisanglad kadagitoy a paset ti tanap ti Nilo nga amianan ti Aswan, ken gangani amin a kultural ken naipakasaritaan a lugar ti Taga-ugma nga Ehipto ket mabirukan ti igid ti karayan. Ti Nilo ket agpatingga iti maysa a dakkel a delta a maibusan idiay Baybay Mediteraneo.
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Paglasatan
- 3 Dagiti tributario
- 4 Pakasaritaan
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti taga-ugma a pagsasao nga Ehipsio, ti Nilo ket tinawtawgan a Ḥ'pī wenno Iteru, a kayatna a saoen ket "nalatak a karayan", nga inrepresenta babaen dagiti heroglipiko a maipakita dita kanigid (literal a itrw, ken 'dandanum' determinatino)[5] Iti Koptiko, dagiti balikas a piaro (Sahidik)wenno phiaro (Bohairiko) a kayatna asaoen ket "ti karayan" (lit. p(h).iar-o "ti.kanal-nalatak") ket nagtaud ti isu met laeng a taga-ugma a nagan.
Ti Inggles anagan a Nile (Latin: Nīlos; Griego: Neῖλoς[6]) ket naipanunotan a naala manipud ti Semitiko a Nahal a kayatna a saoen ket "karayan" a nagtaudan ti Hebreo anachal (Hebreo: נחל).
Paglasatan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti ngato ti Khartoum ti Nilo ket naamammoan pay a kas ti Puraw a Nilo, ti maysa pay a termino a naus-usar iti maysa alimitado a kapanunotan ti panagipalpalawag ti paset a nagbaetan ti Danaw No ken Khartoum. Idiay Khartoum ti karayan tiniponan babaen ti Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket mangrugi idiay ekuatorial ti Daya nga Aprika, ken ti Asul a Nilo ket mangrugi idiay Etiopia. Dagitoy dua a sanga ket adda idiay lumaud a sikigan ti Rengngat ti Daya nga Aprika.
Ti pagayusan a labneng ti Nilo ket sumakop ti 3,254,555 kuadrado kilometro (1,256,591 sq mi), ti agarup 10% ti kalawa ti Aprika.[7] Thi Nilo a labneng ket narikut, ken isu a gapu daytoy, ti pagatianan iti aniaman a naited a iti igid ti kangrunaan a puon ket maitalek kadagiti adu a banag a mairaman ti tiempo, dagiti aliwaksay, panagbawbaw ken ebapotranspirasion, ken ti panagayus ti danum ti kaunegan.
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti taudan ti Nilo ket sagpaminsan a naipanunotan a ti Danaw Victoria, ngem ti danaw ket adda dagiti dadakkel a karayan a mangpakpakan. Ti Karayan Kagera, nga agay-ayus idiay Danaw Victoria idiay asideg ti Tanzania nga ili ti Bukoba, ket isu ti kaatiddogan a mangpakpakan, ngem dagiti taudan ket saan a maitunos no ania ti kaatiddogan a tributario ti Kagera ken ti isu a kaadywan a taudan ti Nilo.[8] Daytoy ket mabalin a ti Ruvyironza, wa rummuar idiay Probinsia ti Bururi, Burundi,[9] wenno ti Nyabarongo, nga agayayus manipud idiay Nyungwe a Kabakiran idiay Rwanda.[10] Dagiti dua a mangpakpakan a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Dissuor Rusumoa idiay pagbeddengan ti Rwanda ken Tanzania.
Dagiti kinaudi a panagsuksukimat[11] ket agibagbaga ti partido a nagsuksukimat ket napanda iti maysa a lugar a naipalpalawag a kas ti taudan ti Rukarara a tributario [1], ken baben ti panagarmid ti dalanan ti napusek a kabambantayan idiay kabakiran ti Nyungwe ket nakabirukda ti (iti namaga a tiempo) maysa a mapategan nga umay iti rabaw a panagay-ayus kadagiti adu a milia nga agpangato, ken nakabirukda ti baro a taudan, a nakaited ti Nilo ti kaatiddog a 4199 a milia (6758 a kilometro)
Dagiti napukaw a taudan ti karayan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti dati a Danaw Tanganyika ket nagay-ayus nga agpa-amianan iti igid ti Tanap ti Rengngat ti Aprika a mapan idiay Puraw a Nilo, a mangar-aramid ti Nilo ti agarup a 1,400 kilometro (870 mi) nga at-atiddog, aginggana no malappedan idiay Miocene ken paminaduen babaen ti bungkong Bulbulkan ti Virunga.
Idiay Uganda[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo ket pumaaw idiay Danaw Victoria idiay Dissuor Ripon idiay asideg ti Jinja, Uganda,a kas ti Victoria a Nilo. Daytoy ket ad-adayo nga agayus ti agarup a 500 kilometro (300 mi), babaen ti Danaw Kyoga, aginggana no maabutanna ti Danaw Albert. Kalpasan a mapanawanna ti Danaw Albert, ti karayan ket naamaamuan a kas ti Albert a Nilo.
Idiay Abagatan a Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket agayuston idiay Abagatan a Sudan, a daytoy ket naamammuan idiay a kas ti Bahr al Jabal ("Karayan ti Bantay"). Ti Bahr al Ghazal, ket adda ti kaatiddog a 716 kilometro (445 mi), ket tumipon ti Bahr al Jabal idiay bassit nga alog a tinawtawagan a kas ti Danaw No, ken kalpasan daytoy ti Nilo ket agbalin a naamammuan a kas ti Bahr al Abyad, wenno ti Puraw a Nilo, manipud ti kasla puraw a pila a tumtumpaw kadagiti danumna. No iti Nilo ket malayusan daytoy ket nangibatbati ti nalames a a lan-ak a deposito a managbuno ti daga. Ti Nilo ket saanen a tinawen nga aglaylayus manipud iidi nalpas ti Aswan a Penned idi 1970. A daytoy ket maysa a sanga ti karayan , ti Bahr el Zeraf, ket agayus idiay Bahr al Jabal a paset ti Nilo ken tumipon idiay Puraw a Nio.
Ti gatad ti panagayus ti Bahr al Jabal idiay Mongalla, Abagatan a Sudan ket gangani nga agnanaayon ti tinawen a kadagupan ket natimbengan ti 1,048 m3/s (37,000 cu ft/s). Kalpasan ti Mongalla, ti Bahr Al Jabal ket sumrekda kadagiti dakkel a sagneb ti Sudd a rehion ti Abagatan a Sudan. Adadu ngem kagudua ti danum ti Nilo ket mapukpukaw ti daytoy a sagneb babaen ti panagbawbaw ken transpirasion. Ti katimbengan a gatad ti panagayus ti Puraw Nilo kadagiti ipus ti sagneb ket agarup a 510 m3/s (18,000 cu ft/s). Manipud ditoy ket agsabatda iti Karayan Sobat idiay Malakal. Iti tinawen a pakaibatayan, ti Puraw a Nilo ti ngato ti Malakal ket agiparawad ti agarup a limapulo ket lima a porsiento ti dagup a panagayus ti ruar ti Karayan Nilo.[12]
Ti katimbengan a panagayus ti Puraw a Nilo idiay Malakal, iti baba ti Karayan Sobat, ket 924 m3/s (32,600 cu ft/s); ti kaaduan a panagayus ket 1,218 m3/s (43,000 cu ft/s) iti Oktubre ken ti kabassitan apanagayus ket agarup a 609 m3/s (21,500 cu ft/s) iti Abril. Daytoy a panagbalbaliw ket gapu ti adu a pagdumadumaan ti panagayus ti Sobat, nga adda ti kabassitan apanagayus ti agarup a 99 m3/s (3,500 cu ft/s) iti Marso ken ti kaaduan a panagayus iti sumurok a 680 m3/s (24,000 cu ft/s) iti Oktubre.[13] Iti las-ud ti namaga a tiempo (Enero aginggana ti Hunio) ti pUraw a Nilo ket agiparawad ti nagbaetan a 70 porsiento ken 90 porsiento ti dagup a panagayus manipud ti Nilo.
Idiay Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti Renk ti Puraw a Nilo ket sumrek idiay Sudan, daytoy ket agayus iti amianan a mapan idiay Khartoum ken sabtenna ti Asul a Nilo.
Ti paglasatan ti Nilo idiay Sudan ket naisalsalumina. Daytoy ket agayus idiay innem agrupo dagiti katarata, manipud ti umuna idiay Aswan aginggana ti maikanem idiay Sabaloka (idiay amianan ti Khartoum) ken agsikko nga agayus nga agpa-abagatan sakbay a agsubli manen nga agayus iti amianan. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti Nalatak a Tikor ti Nilo.
Idiay amianan ti Sudan ti karayan ket sumrek idiay Danaw Nasser (naamammoan idiay Sudan a kas ti Danaw Nubia), ti dakdakkel a paset daytoy ket adda idiay Ehipto.
Idiay Ehipto[urnosen | urnosen ti taudan]
Idiay baba ti Nangato a Penned ti Aswan, idiay akin-amianan a patingga ti Danaw Nasser, ti Nilo ket tumuloy ti naipakasaritaan a panaglasatna.
Ti amianan ti Cairo, ti Nilo ket aggudua ti dua a sanga (wenno dagiti distributario) a mangpakan ti Mediteraneo: ti Rosetta a Sanga iti laud ken ti Damietta iti daya, nga agporma ti Nilo Delta.
Dagiti tributario[urnosen | urnosen ti taudan]
Karayan Atbara[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti pagtutumpongan iti Asul Nilo ti laeng nangruna a tributario ket ti Karayan Atbara, gangani kagudua idiay baybaya, a nagtaud manipud idiay Etiopia iti amianan ti Danaw Tana, ken agarup a 800 kilometro (500 mi) ti kaatidogna. Ti Atbara ket agayus laeng no agtudtudo idiay Etiopia ken napardas nga agmaga daytoy. Iti las-ud ti paset tipanawen ti Enero agingana ti Hunio, daytoy ket kadawyan a namaga. Daytoy ket tiponenna ti Nilo iti agarup a 300 kilometro (200 mi) ti amianan ti Khartoum.
Asul Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Asul Nilo (Ge'ez ጥቁር ዓባይ Ṭiqūr ʿĀbbāy (Nangisit ngaAbay) kadagiti Etiopiano; Arabiko: النيل الأزرق; naitranslterado iti: an-Nīl al-Azraq) dagiti ubbog manipud ti Danaw Tana idiay banbantay ti Etiopia. Ti Asu Nilo ket agayus ti agarup a 1,400 kilometreo idiay Khartoum, nga idiay ket tumipon ti Asul Nilo ken ti Puraw Nilo tapno mangporma ti Nilo. Siam a pulo a porsiento iti danum ken innem a pulo ket innem a porsiento kadagiti a maw-awit babaen ti Nilo[14] ket agtaud idiay Etiopia, nga dda ti limapulo ket siam a porsiento iti danum manipud ti Asull Nilo (ti nabati ket nagtaud manipud idiay Tekezé, Atbarah, Sobat, ken dagiti bassit a tributario). Ti nurunor ken pannakaawit dagiti lan-ak ket mapasamak laeng iti las-ud ti kalgaw a panagtudtudo idiay Etiopia, nupay kasta, no napigsa ti tudo idiay Ethiopiano a Banak; ti mabati a paset ti tawen, dagiti nalatak a karayan nga agya-ayus idiay Etiopia a mapan idiay Nilo (Sobat, Asul Nilo, Tekezé, kenAtbarah) ket nakapsot laeng ti panagayusna.
Ti panagayus ti Asul Nilo ket agdumaduma kadagiti tinawen a siklona ken ti kaduan a mangmangted ti dakkel a masna a panagdumduma ket ti panagayus ti Nilo. Iti las-ud ti kamagaan ti masna apanagayus ti Asul Nilo ket mabalin a basbassit ngem 113 m3/s (4,000 cu ft/s), ngem dagiti adda ti ngato a penned ket mangtimbeng ti panagayus ti karayan. Iti las-ud ti panagtudtudo ti kangatuan a panagayus ti Asul Nilo ket labsanna ti 5,663 m3/s (200,000 cu ft/s) iti kaladawan ti Agosto (ti banag a pagiddiatan iti 50).
Sakbay idi naikabil dagiti penned iti karayan ti tinawen a panagayus ket agdumaduma babaen ti banag iti 15 idiay Aswan. Dagiti kangatuan a panagayus iti sumurok a 8,212 m3/s (290,000 cu ft/s)ket mapasak iti las-ud ti kaladawan ti Agosto ken nasap a Septiembre, ken dagiti kabassitan a panagayus iti agarup a 552 m3/s (19,500 cu ft/s) ket mapasamak iti las-ud ti kaladawan nga Abril ken nasap a Mayo.
Bahr el Ghazal ken Karayan Sobat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bahr al Ghazal ken ti Karayan Sobat ket isu dagitoy ti kangrunaan a tributario ti Puraw Nilo iti termino ti panagayus.
Ti pagayusan ti danum a labneng ti Bahr al Ghazal ket isu ti kadakkelan kadagiti aniaman a sub-labneng ti Nilo, a marukod iti 520,000 kuadrado kilometro (200,000 sq mi) iti kadakkel, ngem mangted laeng ti bassit a dagup ti danum, agarup daytoy a 2 m3/s (71 cu ft/s) iti tinawen, gapu ti kaadu unay dagiti tomo ti danum a mapukpukaw kadagiti kalugnakan ti Sudd.
Ti Karayan Sobat, a tumipon iti Nilo iti iti kaasitgan a kaadayo ti Dana No, ket maatianan ti agarup a kagudua a kapadana iti kaadu ti daga, 225,000 km2 (86,900 sq mi), ngem mangted ti 412 kubiko metmetro kada segundo (14,500 cu ft/s) ti tinawen iti Nilo.[15] No aglayus ti Sobat ket agawit kadagiti adu a dagup ti sedemento, a daytoy ket kaaduan a mangbaliw ti maris ti Puraw Nilo.[16]
Duyaw Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Duyaw Nilo ket dati a tributario a nangikapet ti Kabambantayan ti Ouaddaï iit daya ti Chad idiay Ginget ti Karayan Nilo c. 8000 aginggan idi c. 1000 BC.[17] Dagiti tiddana ket naamammuan a kas ti Wadi Howar. Ti wadi ket labsenna ti Gharb Darfur idiay asideg ti akin-amianan a pagbeddengan ti Chad ken sabtenna ti Nilo idiay asideg ti akin-abagatan a puntos ti Nalatak a Tikor.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo (iteru iti Taga-ugma nga Ehipsio) ket isun ti pagbiagan ti sibilisasion idiay Ehipto manipud idi Bato a Panawen, a kaaduan ti populasion ken amin a siudad idiay Ehipto ket naisanglad kadagitoy a paset iti ginget ti Nilo iti amianan ti Aswan. Ti panagbalbaliw ti klima di gibus ti kinaudi a panawen ti yelo ket nakaiturongan ti pannakaporma ti desierto ti Sahara, a mabalin a nabaybayagen a kas idi 3400 BC.
Ti Eonile[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti agdama Nilo ket isu ti kabassitan kadagiti lima a karayan a nagayus iti amianan manipud kadagiti Kabambantayan ti Etiopia. Ti Satelite a panagiladawan ket inusar idi a mangilasin dagiti namaga a dalan ti danum idiat desierto a laud ti Nilo. Ti maysa nga Eonile a baw-ang, nga itan ket napunno babaen ti rabaw a panagayus, ket mangirepresenta ti tinaudan a Nilo a tinawtawagan ti Eonile a nagayus idi las-ud ti naladladaw a Mioseno (23–5.3 a riwriw a tawtawen sakbay ti agdama). Ti Eonile ket nangawit kadagiti klastiko a sedimento idiay Mediteraneo; adda dagiti adu a masana a lugar ti alingasaw ti naduktalanen kadagitoy a sedimento.
Idi las-ud ti naladaw a Mioseno a Mesiniano a didigra ti apgad, idi ti Baybay Mediteraneo ket nakulong a labneng ken bimmawbaw iti puntos nga awan laon wenno gangani nga awan linaon, ti Nilo ket naputed ti dalanna iti baro batayan nga agpang aginggana iti daytoy ket ginasut a kadapan a nababbaba iti agpang iti taaw ti lubong idiay Aswan ken 8,000 kadkadapan (2,400 m) iti baba ti Cairo.[18] Daytoy ket nangpartuat ti atiddog a baw-ang a napunno idi ti sedimento idi napartuat manen ti Mediteraneo. Iti sumakbay a puntos dagiti sedimento ket nangipangato ti sirok ti karayan tapno ti karayan ket agayusen nga agpalaud iti maysa a depresion tapno mangpartuat ti Danaw Moeris.
Ti Danaw Tanganyika ket agayus nga agpa-amianan idiay Nilo aginggana kadagiti Bulkan Virunga ket lappedanna ti kursona idiay Rwanda. Ti Nilo ket at-atiddog idi ti dayta a panawen, idi ti kaadaywan a taudan ti danumna ket idiay akin-amianan a Zambia.
Ti naikaykaysa a Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti dua a teoria a maipanggep ti naikaykaysa a Nilo. Ti maysa ket isu ti naikaykaysa a panagayus ti Nilo iti ubing pay laeng nga edad, ken ti labneng ti Nilo ket dati a napispisi kadagiti serie ti naisinsina a labneng, ti laeng akin-amianan unay ti nangpakan ti karayan a nangsursurot ti agdama a dalan ti Nilo idiay Ehipto ken Sudan. Ni Said ket nagipagpagarup a ti kinapudno a ti Ehipto ket isu ti kaaduan a nangitited ti danum ti Nilo Nile itilas-ud ti dayta a paset ti pakasaritaanna.[19]
Ti sabali a teoria ket ti pagayusan manipud idiay Etiopia babaen kadagiti karayan a kapada ti Asul Nilo ken ti Atbara ken ti Takazze ket nagayus idi idiay Mediteraneo babaen ti Ehipsio a Nilo manipud idi Tertiario a panpanawen.[20]
Ni Salama ket nangisingasing nga idi las-ud ti Tertiario (65 a riwriw aginggana ti 2.588 a riwriw a tawtawen) dagiti serie ti naisinsina a kontinental a labneng ket ti tunggal maysa ket nangsakop kadagiti nangruna a paset ti Sudanes a Sistema ti Rengngat: ti rengngat Mellut, rengngat Puraw Nilo, rengngat Asul Nilo, rengngat Atbara ken rengngat Sag El Naamt.[21] Ti Labaneng Rengngat Mellut ket gangani 12 kilometro (7.5 mi) ti kaadalemna iti tengnga apasetna. Daytoy a rengngat ket mabalin pay maeng nga aktibo, nga adda dagiti naireporta a tektoniko a tignay idiay akin-amianan ken akin-abagatan a pagbeddenganna. Dagiti Sudd a kalugnakan a mangporma ti sentral a paset ti labneng ket mabalin pay laeng nga agtaltalna. Ti Rengngat a Sistema ti Puraw Nilo, urayno ab-ababaw ngem ti rengngat Bahr el Arab, ket agarup a 9 kilometro (5.6 mi) ti kaadalemna. Ti heopisikal a panagsuksukisok ti Sistema a Rengngat ti Asul Nilo ket nagkarkulo ti kaadalem dagiti sedimento iti 5–9 kilometro (3.1–5.6 mi). Dagitoy a labneng ket saanda a nagkakapet aginggana idi nalpas ti panagtalnada, ken ti gatad ti deposision ti sedimento ket umanay idin a mangpunno ken mangisilpo kaniada. Ti Ehipsio a Nilo ket naikapet iti Sudanes a Nilo, nga isu daytoy ti nangtiliw kadagiti Etiopiano ken Ekuatorial a taudan ti danum idi las-ud ti agdama nga agpang iti tektoniko nga aktibidad idiay Daya, Sentral ken dagiti Sudanes a Sistema ti Rengngat.[22] Ti pannakaikapet dagiti nadumaduma a Nilo ket napasamak idi las-ud ti sikliko a katuduan apaset ti panawen. Ti Karayan Atbara ket limpias ti nakulong a labnengna idi las-ud ti katuduan a paset ti panawen a napasamak idi agarup a 100,000 aginggana ti 120,000 a tawtawen. Ti Asul a Nilo ket naikapet idiay nangruna a Nilo idi las-ud ti 70,000–80,000 a tawtawen B.P. iti katuduan a paset ti panawen. Ti sistema ti Puraw Nilo idiay Bahr El Arab ken dagiti Rengngat ti Puraw Nilo ket nagtultuloy a nakulong a danaw aginggana ti pannakaikapet ti Victoria Nilo iti nangruna a sistema idi agarup a 12,500 a tawtawen.
Ti papel iti pannakabangon ti Ehipsio a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a historiador ani Herodotus ket nangisurat a ti "Ehipto ket isu idi ti regalo ti Nilo". Ti maysa nga awan gibusna a taudan ti sostento, daytoy ket nakaited ti nangruna a papel iti panagrang-ay ti Ehipsio a sibilisasion. Dagiti deposito ti lan-ak ket nagaramid a nalames dagiti naipalawlaw a daga gaputa ti karayan ket tinawen a limpias dagiti bangkagna. Dagidi Taga-ugma nga Ehispsio ket nagtaltalonda ken nagtagtaggilakoda kadagiti trigo, lino, papiro ken dagiti dadduma pay nga apit iti arubayan ti Nilo. Ti trigo ket nangruna nga apit iti nadidgra ti bisin a Tengnga a Daya. Daytoy a sistema ti panagtagilako ket nangitalinaay kadagiti diplomatiko a relasion ti Ehipto kadagiti dadduma pagilian, ken nangited ti pannakatalinaayna iti ekonomia. Dagiti adayo ti pannkaabotna panagtagilako ket naaw-awiten idiay igid ti Nilo manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti Ishango a tulang ket mabalin nga isu ti pagbilangan a ruting. Daytoy ket naisingsingasing a daytoy ket mangipakpakita kadagiti primo numero ken multiplikasion, ngem daytoy ket sinupsuppiatan. Iti libro a Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Immuna a 50,000 a Tawtawen, ni Peter Rudman ket nakisinnuppiat a ti panagrang-ay ti konsepto dagiti primo a numero ket mabalin a mapasamak laeng kalpasan ti konsepto ti dibision, nga inpetsaanna daytoy ti kalpasan ti 10,000 BC, a dagiti primo a numero ket mabalin idi a saan a naaw-awatan aginggana idi agarup a 500 BC. Isu ket nagsursurat pay nga "awan ti panangpadas a naaramiden a mangipalawag a ti pagbilangan a banag ket nasken a mangipakita ti mangpaadu iti dua, dagiti primo a numero a baetan ti 10 ken 20, ken dagiti pay numero a gangani mangpaadu iti 10."[23] Daytoy ket naduktalan idiay idiay igid ti taudan ti danum iti Nilo (idiay asideg ti Danaw Edward, idiay akin-abagatan a daya ti Kongo) ken napetsaan t ikarbon iti 20,000 BC.
Dagiti napaamo a nuang ket naipayamammo idi manipud idiay Asia, ken dagiti Asirio ket nangipayammo kadagiti kamelio idi maika-7 a siglo BC. Dagitoy nga ayup ket naparti para iti karneda, ken dagitoy ket napaamop ken inus-usar iti panagarado wenno iti kaso ti kamelio, inus-usar apanagkariton. Ti danum ket nangruna kadagiti tao ket dagiti taraken nga ayup. Ti Nilo ket nalaka idi ken nasayaat a pamay-an a pagliganan para kadagiti tao ken tagilako. Ti Nilo idi ket nangruna paset ti taga-ugma nga espiritual a biag ti Ehipto. Ni Hapy ket isu idi ti dios ti tinawen a layus, ken isuna ken ni paraon ket naipagpagarup a nagtengtengngel tipanaglayus. Ti Nilo ket naipanpanunotan a dalan ti biag ken patay ken ti kalpasan ti biag. Ti daya ket naipagpagarup a kas maysa lugar ti pakaipasngayan ket idadakkel, ken tilaud ket naipanpanunotan a lugar iti patay, a kas ti dios a ni Ra, ti Init, ket naipasngay, pimmusay, ken umungar manen iti tunggal maysa nga aldaw a nagbalballasiw iti langit. Isunga, amin a tabonan ket adda iti laud ti Nilo, gaputa dagiti Ehipsio ket namatmatida a tapno makastrek ti kalpasan ti panagbiag, nasken a maipunponda iti bangir a naisimbolo iti patay.
Gaputa ti Nilo ket nangruna banag iti Ehipsio a biag, ti taga-ugma akalendario ket naibatay pay iti tallo a siklo ti Nilo. Dagitoy a panawen, a ti tunggal maysa ket mangbukel kadagiti uppat a bulan iti tallo nga aldaw iti tunggal maysa, ket tinawtawagan idi a ti Akhet, Peret, ken Shemu. Ti Akhet, a ti kaibuksilanna ket inundasion, ket isu idi ti paset ti panawen a ti Nilo ket nalayusan, a mangibatbati kadagiti adu a tuon ti nalames a daga, a nakanatultulong daytoy iti agrikultura a panagbatubo.[24]
Ti Peret ket isu idi ti panagpatubo a panawen, ken ti Shemu, ti maudi a panawen, ket isu ti panawen nga awan ti tudo ken isu ti panawen ti panagani.[24]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Karayan Nilo idiay GEOnet a Pagitedan ti Nagnagan
- ^ "The Nile River". Ti Labneng ti Nilo a Gandat. 2011. Naala idi 1 Pebrero 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Encyclopædia Britannica.
- ^ Oloo, Adams (2007). "Ti Panagsukimat para iti Pagtitinulongan kadagiti Suppiatan ti Danum ti Nilo: Ti Kaso para iti Eritrea". Panagrepaso ti Aprikano a Sosiolohiko 11 (1). Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ Ania ti panagtawtawag dagiti taga-ugma nga Ehipsio ti karayan Nilo? Nawaya nga Ehiptomolohia. (Naala idi 17 Oktubre 2006)
- ^ "Nilo". Inggles a Diksionario ti Oxford (3 nga ed.). Oxford, Inglatera: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Disiembre 2009.
- ^ EarthTrends: Portal ti Enbironmental a Pakaammo
- ^ McLeay, Cam (Hulio 2, 2006). "Ti Kinapudo a Maipanggep ti Taudan ti Karayan Nilo". New Vision. Naala idi Agosto 31, 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Naala idi Pebrero 5, 2011.
- ^ "Ti Sangkatiponan ket Nakadanon ti 'Agpayso a Taudan' ti Nilo". BBC News. Marso 31, 2006. Naala idi Abril 4, 2011.
- ^ Naipalpalawag idiay Nilo ni Joanna Lumley, 7 pm aginggana iti 8 pm, ITV 1, Dominggo 12 Agosto 2011.
- ^ Hurst H.E. et al (2011). "Dagiti Labneng ti Nilo |tomo 1 Ti hidrolohia ti Asul a Nilo ken Akbara ken ti Nangruna a Nilo a mapan idiay Aswan, nga adda kadagiti reperensia kadagiti Ganadat ti Nilo nga agtengtengngel ti Dept. a papel 12.". Cairo: OPisian a Pagmalditan ti Gobierno.
- ^ babaen ni J. V. Sutcliffe & Y. P. Parks (1999). "12". Ti Hidrolohia ti Nilo. IAHS Special Publication no. 5. p. 161.
- ^ Marshall et al., Naladaw a Pleistosene ken Holosene nga enbironmental kenpanagbalbaliw ti klima manipud idiay Danaw Tana, taudan ti Asul NiloPDF (247 KB), 2006
- ^ Shahin, Mamdouh (2002). Hidrolohia ken dagiti Rekurso ti Danum iti Aprika. Springer. pp. 276, 287–288. ISBN 1-4020-0866-X.; online idiay Liblibro ti Google
- ^ "Karayan Soba". Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Encyclopædia Britannica. Naala idi Enero21, 2008.
- ^ Keding, Birgit (2000). "Baro a Datos iti Holosene a Panagsakop ti Rehion Wadi Howar (Day a Sahara/Sudan)". Dagiti Panagadal ti Aprikano nga Arkeolohia 7: 89–104.
- ^ Warren, John (2006). Dagiti Ebapotito:Dagiti Sedimento, Dagiti Rekurso ken Hidrokarbon. Berlin: Springer. p. 352. ISBN 3-540-26011-0.
- ^ Said, R. (1981). Ti heolohiko nga ebolusion ti Karayan Nilo . Springer Verlag.
- ^ Williams, M.A.J.; Williams, F. (1980). Ebolusion ti Labneng Nilo. In M.A.J. Williams ken ni H. Faure (eds). Ti Sahara ken Nilo. Balkema, Rotterdam, pp 207–224.
- ^ Salama, R.B. (1987). "Ti ebolusion ti Karayan Nilo, Dagiti naikali naapgada danaw ti rengngat idiay Sudan". J. African Earth Sciences 6 (6): 899–913. doi:10.1016/0899-5362(87)90049-2.
- ^ Salama, R.B. (1997). Dagiti Renggat a Labneng ti Sudan. Dagiti Aprikano a Labneng, Dagiti Sedimentario a Labneng iti Lubong. 3. Inurnos babaen ni R.C. Selley (Serie nga Editor K.J. Hsu) pp. 105–149. ElSevier, Amsterdam.
- ^ Rudman, Peter Strom (2007). Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Imuna a 50,000 a Tawtawen. Prometheus Books. p. 64. ISBN 978-1-59102-477-4.
- ^ a b Springer, Lisa; Neil Morris (15 Enero 2010). Arte ken Kultura ti Taga-ugma nga Ehipto. The Rosen Publishing Group. p. 8. ISBN 978-1-4358-3589-4.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Nilo idiay Wikimedia Commons
- Dagiti sasao a mainaig ti Nilo idiay Wikiquote
- Dagiti Kinapudno a maipanggep ti Karayan Nilo
- Panagipada a Nagbaetan Karayan Nilo ken Amasona
- Bibliograpia dagiti Danum a Rekurso ken Sangalubongan a Linteg
- Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Nilo
- Salaysay: Ti Narigat a Maawatan a Nilo ken ti Rugi ti Baro a Milenio
- Ti Salisal a Maipanggep ti Nilo
- Tesis a Mangus-usig ti Pakitinnarusan ti Karayan Nilo
- BBC: Ti karayan Amasona ket 'at-atiddog ngem ti Nilo'
- John Feeney, Ti Naudi a Layus ti Nilo, 2006, Saudi Aramco World


c: text/html

text:
VIGAN CITY--- Binigbig ti 50 IB ti Philippine Army ti grupo a nangtambang kadagiti soldado idiay Barangay Malideg, Quirino, Ilocos Sur.
Segun ken ni Col. Richard Sibayan, batallion commander, soldado na dagiti biktima ngem linawlawaganna a maysa laeng iti natay iti kauddian a pannambang ken tallo met ti natay iti immuna a pannambang idiay ili ti Cervantes.
Nupay kasta, saan pay nga innaganan ti opisya; ti kauddian a soldado a natay pakairamanan dagiti nadundunor.
Kinuna ni Sibayan nga awanen ti sabali pay a maitudo da a nagtambang no saan a dagiti NPA remnants- KLG Montes command nga umabot laeng iti limapulo ti miembro da .
Ti convoy dagiti soldado a miembro iti development team ket mangisaysayangkat da iti bayanihan idiay Abra .
maibasar iti imbestigasyon, agawiden dagiti soldado iti kampo da idiay ili ti Cervantes a bnaggapu idiay Abra idi tambangan isuda dagiti rebelde iti parte ti Barangay Malideg, Quirino.
Nainget ti panangan- anup dagiti militar kadagiti nasao a rebelde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gubat ti Tallopulo a Tawen
Ti Gubat ti Tallopulo a Tawen (1618–1648) ket maysa idi a serie ti gubgubat a nagnangru a linabanan idiay Tengnga a Europa, a nakairamanan dagiti kaaduan apagilian iti Europa.[12] Daytoy ket maysa kadagiti kapautan ken nakadadael a suppiatan iti Europeano a pakasaritaan, ken ti maysa a kapautan a nagtultuloy a gubgubat iti moderno a pakasaritaan.
Dagiti puonan ti suppiat ken dagiti gandat dagiti nakibingbinglay ket narikut dagitoy, ken awan ti agmaymaysa a puonan a husto a mangipalawag ti kangrunaan a panggep para iti panagilablaban. Iti rugina, daytoy ket kaaduan a labanan a kas maysa a relihioso a gubat a nagbaetan dagiti Protestante ken Katoliko idiay Nasantuan a Romani nga Imperio, nupay dagiti suppiatan a maipanggep ti kaunegan a politika ken ti panakatimbeng ti bileg iti kaunegan ti imperio ket adda ti naisangsangayan a paepelna ti daytoy a suppiat. Iti panakaininut, daytoy ket dimmakkel iti sapasap a suppiat a kaaduan a naikaramanan dagiti nalatak a bileg iti dayta a panawen.[13][14] Iti dayto a sapasap a paset ti gubat ket bimmasbassit a nagbalbalin a kapanggepan ti relihion ken immaddu a panagtultuloy ti Bourbon–Habsburg a suppiatan para iti panagituray ti Europeano a politika, a nagiturong daytoy ti immadadu a pannakakigubatan anagbaetan ti Pransia ken ti Habsburg a kabilegan.[15]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Helmolt, Hans Ferdinand (1903). Ti Pakasaritaan ti Lubong: Lumaud nga Europa aginggana ti 1800. W. Heinemann. p. 573. ISBN 0-217-96566-0.
- ^ George Ripley, Charles Anderson Dana, Ti Amerikano a Cyclopaedia, New York, 1874, p. 250, "...ti wagayway iti Pransia ket puraw, a nawrisan ti nabalitokan a fleur de lis...". *[1] Ti kasisisgud a Wagayway ti Pransia ket nawarisan iti fleurs-de-lis. *[2]: ti kuna ti bangir ti daytoy a plata ket: "Le pavillon royal était véritablement le drapeau national au dix-huitième siecle...Vue du chateau d'arrière d'un vaisseau de guerre de haut rang portant le pavillon royal (blanc, avec les armes de France)." "Flag". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). 1911.: "Ti oriflamme ken ti Chape de St Martin ket nasarunuan idi gibus ti maika-16 a siglo, idi ni Enrique III., ti kinaudi ti kamara iti Valois, ket nabalangatan, babaen ti puraw a wagayway a nawariwasan iti fleurs-de-lis. Daytoy ket nakukatan met ti nadayegan a manarisan ti tallo." Ti Pransia ket simrek iti gubat idi 1635.
- ^ a b 1625–1629. Kimmaddua kadagiti Katoliko a Kabilegan 1643–1645.
- ^ Nakigubat iti Espana 1625–30 (ken Pransia 1627–29).
- ^ "a nakikadua iti buyot ni Gabriel Bethlen idi 1620." Ágnes Várkonyi: Pnawen dagiti Reporma, Magyar Könyvklub a nagipabpablaak, 1999. ISBN 963-547-070-3
- ^ "Flag". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). 1911.: "Ti Austriano a wagayway ket adda ti, itiduyaw a pagyanan, ti nangisit nga adda ti dua nga ulona nga agila, iti barokongna ken dagiti payak ket adda ti naipadakkel a kalasag a mangipakpakita dagiti probinsia ti imperio. Ti wagayway ket nabeddengan ti palikmutna, nabeddengan daytoy kadagiti agpapada ti igidna a trianggulo a ti murdongda ket nagsisinnublat nga umeneg ken agaparuar, dagiti murdong nga agturturong ti uneg ket nagsisinnublat a duyaw ken puraw, dagiti dadduma ket nagsisinnublatda nga eskarlata ken nangisist ." Ken ti pay, Whitney Smith, Dagiti Wagayway dagaitimasakbayan apanawen ken ti ballasiw ti lubong, McGraw-Hill, England, 1975 ISBN 0-07-059093-1, pp.114 – 119, "Ti imperial a wagayway ket nabalitokan a duyaw a pessat..a mangipakpakita ti nangisit nga agila...Ti dua tu ulona nga agila ket kinamaudianan nga inpabangon babaen ni Sigismund a kas maysa a rehente...".
- ^ Ervin Liptai: Milisia aPakasaritaan iti Hungria, Zrínyi Military Publisher, 1985. ISBN 9633263379
- ^ Hussar (Huszár) hu.wikipedia
- ^ dagiti buyot ni Gabriel Bethlen nga adda ti bilang a 5,000 a Hungaro ken 1,000 nga Aleman amersenario, nga adda dagiti kontra-Habsburg Hungaro a rebelde a dumagup dagitoy ti agarup a 35,000 a tattao. László Markó: Dagiti Nalatak a Pammadayaw ti Hungaro nga Estado (Ti Magyar Állam Foméltóságai), Magyar Könyvklub 2000. ISBN 963-547-085-1
- ^ László Markó: Dagiti Nalatak a Pammadayaw ti Hungaro nga Estado (Ti Magyar Állam Foméltóságai), Magyar Könyvklub 2000. ISBN 963-547-085-1
- ^ Norman Davies, Europa, p.568
- ^ "Gubat ti Tallopulo a Tawen — Infoplease.com". www.infoplease.com. Naala idi 2008-05-24.
- ^ "Gubat ti Tallopulo a Tawenr". Western New England College. Naala idi 24 Mayo 2008.[natay a silpo]
- ^ "::Gubat ti Tallopulo a Tawen 1621 to 1626:". historylearningsite.co.uk. Naala idi 22 Mayo 2008.
- ^ "Gubat ti Tallopulo a Tawen". Encyclopædia Britannica. Naala idi 24 Mayo 2008.


text:
SAN FERNANDO CITY, LA UNION - Maysa a US Made ken aktibo pay laeng a hand grenade iti narekobre dagiti otoridad iti arubayan ti maysa a pagtaengan idiay Barangay Barrientos Luna, La Union.
Maibasar iti nakalap nga impormasyon ti Bombo Radyo La Union kenni Jesus Nisco, addaan ti umno nga edad, residente ti nasao a lugar, iti kabsat na iti immuna a nakakita ti nasao a granada.
Dagus met nga in-report da daytoy iti Luna Police Station.
Kadwa dagiti otoridad a nagresponde dagiti kameng ti EOD, ket binigbig da iti nasao a granada kas US made MK 1 type fragmentation grenade.
Ti nasao a granada ket adda itan iti custodiya ti Explosive and Ordnance Division ti PNP.


text:
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Danish pronunciation of the name of the capitol
København.
Date: 5. marts 2006.
Recorded by Malene Thyssen (native speaker).
Siak, ti agtengtengel ti karbengan ti kopia iti daytoy nga obra, ket agipablaak babaen kadagiti sumaganad a lisensia:
Maited ti pammalubos ti agkopia, agiwaras ken/wenno mangbaliw iti daytoy a dokumento babaen ti termino iti
, Bersion 1.2 wenno ti aniaman a kinaudi a bersion babaen ti GNU Free Documentation License Free Software Foundation; nga awan dagiti Sabsabali a Paset, awan dagiti Sanguan nga Aklub a Testo, ken dagiti Likudan nga Aklub a Testo. Ti kopia ti lisensia ket nairaman iti paset a natituluan ti .
GNU Free Documentation License
http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html GFDL GNU Free Documentation License true true
Mabalinmo ti agpili kadagiti lisensia a kaykayatmo. Pakasaritaan ti papeles
Pinduten iti petsa/oras tapno makita ti papeles a kas naiparang iti dayta a panawen.
Petsa/Oras Bassit a ladawan Dagiti rukod Agar-aramat Komentario
agdama 15:27, 5 Marso 2006 1.4 s (18 KB) Malene Danish pronunciation of the name of the capitol København. *Date: 5. marts 2006. *Recorded by Malene Thyssen (native speaker). {{MaleneThyssenCredit}} Category:Danish pronunciation Panag-usar ti papeles
Ti sumaganad a silsilpo ti panid iti daytoy a papeles:
Global a panag-usar ti papeles
Dagiti sumaganad a wiki ket agus-usar iti daytoy a papeles:
Panag-usar idiay ang.wikipedia.org
Panag-usar idiay arz.wikipedia.org
Panag-usar idiay ce.wikipedia.org
Panag-usar idiay cy.wikipedia.org
Panag-usar idiay da.wiktionary.org
Panag-usar idiay de.wikipedia.org
Panag-usar idiay de.wiktionary.org
Panag-usar idiay el.wikipedia.org
Panag-usar idiay en.wikipedia.org
Panag-usar idiay en.wiktionary.org
Panag-usar idiay es.wikipedia.org
Panag-usar idiay eu.wikipedia.org
Panag-usar idiay frr.wikipedia.org
Panag-usar idiay fr.wikipedia.org
Panag-usar idiay fr.wiktionary.org
Panag-usar idiay gl.wikipedia.org
Panag-usar idiay hu.wikipedia.org
Panag-usar idiay hu.wiktionary.org
Panag-usar idiay ja.wikipedia.org
Panag-usar idiay kn.wikipedia.org
Panag-usar idiay nah.wikipedia.org
Panag-usar idiay nl.wiktionary.org
Panag-usar idiay pih.wikipedia.org
Panag-usar idiay pl.wiktionary.org
Panag-usar idiay pt.wikipedia.org
Panag-usar idiay ru.wikipedia.org
Panag-usar idiay tt.wikipedia.org
Panag-usar idiay zh.wikipedia.org
Daytoy a papeles ket naglaon ti naipatinayon a pakaammo, a mabalin a nainayon manipud ti dihital a kamera wenno skanner a naaramat a pangpartuat wenno pang-digitize itoy.
No ti papeles ket saan a nabalbaliwan manipud iti kasisigud a kasasaad, adda dagiti sumagmamano a salaysay a mabalin a saan a napno a maipakita ti nabaliwan a papeles.


text:
Pasismo
Ti pasismo ( /ˈfæʃɪzəm/) ket maysa a radikal nga autoritariano a nasionalista a politikal nga ideolohia.[1][2] Dagiti pasista ket agsukisokda kadagiti pannakaiyaddang kadagiti bukodda a pagilian a naibatay ti pannakaitalek ti maysa nga organiko a nailian a komunidad a dagiti tattaona ket nagkaykaysada a kas agmaymaysa a tattao iti nailian a kinasiasino. Isuda ket naipagkaykaysa babaen kadagiti suprapersonal a panakaikapet iti kaputotan ken kultura babaen ti maysa a totalitariano nga estado nga agsuksukisok ti masa a mobilisasion iti maysa a pagilian babaen ti disiplina, indoktrinasion, maipapan iti bagi a panagsanay, ken euhenesia.[3][4] Ti pasismo ket agbirbiruk ti panagipukaw kadagiti nasirmata a ganganaet nga inpluensia a naikapapunotan a gapuanan ti dehenerasion iti pagilian wenno ti saan a maitutop ti nailian a kultura.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Turner, Henry Ashby, Panangikeddeng manen ti pateg ti Pasismo. Dagiti Baro a Puntos a Pannakaimatangan, 1975. p. 162. Mangibaga kadagiti "gandat iti radikal ken autoritariana a nasionalismo" ti pasismo.
- ^ Larsen, Stein Ugelvik, Bernt Hagtvet and Jan Petter Myklebust, Sino kadi dagiti pasista: Dagiti sosial a ramut ti Europeano a Pasismo, p. 424, "naurnos a porma ti integratibo a radikal a nasionalista nga autoritarianismo"
- ^ Grčić, Joseph. Etika ken Politikal a Teoria (Lanham, Maryland: Unibersidad ti Amerika, Inc, 2000) p. 120
- ^ Blamires, Cyprian, Sangalubongan a Pasismo: ti Naipakasaritaan nga Ensiklopedia,Tomo 1 (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc., 2006) p. 140-141, 670.
- ^ Robert O. Paxton. Ti Anatomi aiti Pasismo. First Vintage Books Edition. New York, New York, USA: Vintage Books, 2005. pp. 144.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Pasismo idiay Wikimedia Commons


text:
SAN FERNANDO CITY, LA UNION - Maisag-saganan ti kaso a maipila kontra iti maysa a mister a nangbagsol ken nakapatay iti ka-inninom na a baro idiay Barangay Garcia, Tubao, La Union.
Nabigbig iti biktima a ni Jeffrey Cabalitasan, 33, bayat a ti suspek ket managan Gerald Laron, 46, agpada a residente ti nasao a lugar.
Maibasar iti inisyal a report, sakbay a napasamak ti insidente ket naginom dagiti dua iti mismo a balay ti suspek.
Gaputi maipagarop a saan a panagkinna-awatan, binagsol ti suspek babaen ti kutsilyo iti barukong ti biktima iti naminsan a daras.
Naiturong ti biktima iti La Union Medical Center idiay Agoo, La Union ngem naideklara a dead-on-arrival.
Kabayatanna, boluntaryo met a simmuko ti suspek iti Tubao Police Station.


text:
Departamento ti Valle del Cauca
Ti Valle del Cauca, wenno Ginget ti Cauca (Españiol a pannakabalikas: [ˈbaʎe ðel ˈkauka], Españiol a pannakabalikas: [ˈbaʝe ðel ˈkauka]) ket departamento ti Colombia. IDaytoy ketmabirukan idiay lumaud a bangir ti pagilian, a sumangsango iti Taaw Pasipiko, ken daytoy ket naikeddeng a maysa kadagiti kangrunaan a departamento ti Republika ti Colombia. Iti kapitoliona ket ti Santiago de Cali. Gapu ti nasayaat a lokasionna, naikedkeddengen a daytoy ket ti Aruangan ti pasipiko ti Colombia. Malaksid ti Cali dagitisiudad a kas ti Buenaventura, Cartago ken Tulua ket addaan ti adu nga impluensia ti ekonomia, politika, sosial ken kultura iti biag ti departamento. Ti Valle del Cauca ket addaan ti kadakkelan a bilang dagiti naaya nga ilih (kasla dagiti Metropolitano a lugar) nga addan ti sumurok a 100,000 inga agtataeng iti pagilian, a mabilbilang dagiti innem iti kaunegan dagiti pagbeddenganna.[2] Ti Buenaventura ket addaan ti kadakkelan ken makumikom a puerto ti Colombia, a mangiyak-akar ti agarup a 8,500,000 a tonelada dagiti tagilako.[3]
Dagiti linaon
Administratibo a panakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alcalá
- Andalucía
- Ansermanuevo
- Argelia
- Bolívar
- Buenaventura
- Buga
- Bugalagrande
- Caicedonia
- Cali
- Calima
- Candelaria
- Cartago
- Dagua
- El Aguila
- El Cairo
- El Cerrito
- El Dovio
- Florida
- Ginebra
- Guacari
- Jamundí
- La Cumbre
- La Unión
- La Victoria
- Obando
- Palmira
- Pradera
- Restrepo
- Riofrio
- Roldanillo
- San Pedro
- Sevilla
- Toro
- Trujillo
- Tuluá
- Ulloa
- Versalles
- Vijes
- Yotoco
- Yumbo
- Zarzal
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Estadistika ti Populasion babaen ti DANE
- ^ Libro ti Opisial a senso, pg 54 (Espaniol)(+ 70 mb papeles)
- ^ "Opisial nga estadistika ti puerto ti Buenaventura (Espaniol)". Sprbun.com. Naala idi 17 Oktubre 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakaammo ti panagbiahe idiay Valle del Cauca manipud idiay Wikivoyage
- ti siudad ti Colombia
- Gobernación del Valle del Cauca (Espaniol)
- Alcaldía de Santiago de Cali (Espaniol))
- Cali es Cali ((Espaniol)


text:
Mankomunidad ti Pagpagilian
Ti Mankomunidad ti Pagpagilian, kadawyan a tinawtawagan a kas ti Mankomunidad ken dati a tinawtawagan ti Britaniko a Mankomunidad, ket maysa a intergobernamental a gunglo dagiti 54 a nawaya nga estado a kameng. Amin a kameng malaksid ti Mozambique ken ti Rwanda ket paset idi ti Britaniko nga Imperio, a naka-aramidan ti Mankomunidad.
Dagiti estado a kaemng ket agtitinnulongda iti kaunegan a batayan dagiti sapasap a pateg ken dagiti gandat, a kas naibagbaga iti Deklarasion ti Singapur. Dagitoy ket mangiraman ti panagiyaddang ti demokrasia, dagiti karbengan ti nagtagitaoan, nasayaat a panaturay, ti alagaden ti linteg, waya ti agmaymaysa a tao, egalitarianismo, nawaya panagtagilako, multilateralismo ken kappia ti lubong.[1] Ti Mankomunidad ket saan a maysa a politikal a kappon, ngem maysa a intergobernamental a gunglo nga addaan kadagiti pagilian nga addan kadagiti nadumaduma a sosial, politikal ken ekonomiko a pakaaamuan ken naikedkeddeng nga agpapada iti kasasaad. Kadgiti pakikuyogan ti pagbibingayan a paeteg, ti Mankomunidad ket makibinningay kadagiti napigsa a pannakisilpo iti panagtagilako; ti panagtagilako kadagiti sabali a kameng ti Mankomunidad ket naipakpakita nga agpakatlo aginggana iti kagudua kadagit saan a naikameng.[2]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Deklarasion ti Singapur kadagiti Pamunganayan ti Mankomunidad ti 1971". thecommonwealth.org. SEkretariat ti Mankomunidad. 22 Enero 1971. Naala idi 29 Hulio 2011.
- ^ "Dagiti kameng ti Mankomudad ti ket agganganasda ti aginggan ti 50 porsiento nga pangatiwan ti panagtagilako". Kagimongan ti Naarian aMankomunidad. Naala idi 3 Pebrero 2013.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- K C Wheare, Ti Batay-Linteg nga Estruktura ti Makomunidad, Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0.
- W D McIntyre, Ti Alagaden ti KOntemporario a Mankomunidad, Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- N Mansergh, Ti Mankomunidad iti Lubong, Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan, 1982. ISBN 0-8020-2492-0.
- R J Moore, Panagaramid ti Baro a Mankomunidad, Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5.
- (Pranses) C A Auplat, Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives, L'Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5.
- Timothy M Shaw, Mankomunidad: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance, Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk); ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk).


text:
Papa Bonifacio II
Ni Papa Bonifacio II ket isu ti papa manipud idi 530 aginggana idi 532.
Isu ket naipasngay a kas maysa nga Ostrogodo, ti immuna a Hermaniko a papa, ken nakautang ti pannakaidutokna manipud ti impluensia ti Gotiko nga ari a niAtalariko. Ni Bonifacio ket pilili idi ti sinarunona, a ni Papa Felix IV, nga isu idi ket napigsa a simmursurot iti Ariano nga ari, ken saan a nabutbutosan. Para iti maysa apanawen, ni Bonifacio ket nagserbi a kas maysa a papa iti maysa apanagsalisal kenni Kontrapapa Dioscuro, nga isu ket nabutosan kadagiti kaaduan a padi iti Roma. Ni Bonifacio kenni Dioscuro ket nakonsegradoda idiay Roma iti Septiembre 530, ngem ni Dioscuro ket pimmusay kalpasan ti duapulo ket dua nga aldaw.
Romano a kalendario[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Bonifacio isu ti nagsuksukat ti panagibilbilang dagiti tawen iti Huliano a Kalendario manipud iti Ab Urbe Condita iti Anno Domini.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Bonifacio II idiay Wikimedia Commons


text:
Kanton iti Schwyz
Ti Schwyz (Aleman Schwyz (tulong·paammo)) ket maysa a kanton idiay tengnga a Suisa idiay nagbaetan ti Alpes iti abagatan, ti Danaw Lucerna iti laud ken Danaw Zurich iti amaianan, a naipatengnga ti lawlaw ken naipanaganan manipud ti ili ti Schwyz.
Daytoy ket maysa kadagiti nangbangon a kanton iti Suisa; ti Suisa a Pagalagadan nga Aleman a nagan ket, Schweiz, daytoy ket naala manipud ti nagan ti kanton, ken ti wagayway iti Suisa manipud ti bukodna nga eskudo. Para iti pakasaritaan ti nagan, kitaen ti Schwyz. Ti Suiso a Pederal a Dokumento iti Linteg ket maipakita idiay Schwyz. Ti amianan a daya ti ili ti Schwyz ket ti Einsiedeln Abbey.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Opisina ti Suiso a Pederal nga Estadistika – STAT-TAB Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Aleman) Naala idi 10 Disiembre 2011
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kanton iti Schwyz idiay Wikimedia Commons


text:
Vaud
Ti Vaud (Pransés a pannakabalikas: [vo]) ket maysa kadagiti 26 a kanton idiay Suisa, ken daytoy ket mabirukan idiay Romandy, ti agsasao iti Pranses nga abagatan a laud a paset ti pagilian. Ti kapitoliona ket ti Lausanne. Ti nagan ti Kanton kadagiti sabsabali a pagsasao ket Waadt iti Aleman (pannakabalikas [ˈvaːt]), ken Vad iti Romansh, bayat a ti Italiano ket maus-usar ti Pranses a bersion.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Opisina ti Suiso a Pederal nga Estadistika – STAT-TAB Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Aleman) Naala idi 10 Disiembre 2011
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kanton iti Vaud idiay Wikimedia Commons


text:
Niger
Ti Niger (Pransés a pannakabalikas: [niʒɛʁ], ngem sagpaminsan a binalbalikasan a kas ti /niːˈʒɛər/ wenno i/ˈnaɪdʒər/[6]), opisial a ti Republika ti Niger, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Lumaud nga Aprika,a nanaganan manipud ti Karayan Niger. Daytoy ket pagbeddenganna ti Nigeria ken Benin iti abagatan, ti Burkina Faso ken Mali iti laud, ti Arhelia ken Libya iti amianan ken ti Chad iti daya. Ti Niger ket sakupenna ti daga ti gangani a 1,270,000 km2, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a pagilian idiay Lumaud nga Aprika, nga adda ti sumurok nga 80 porsiento ti dagana ti nasakupan ti desierto ti Sahara. Ti kaaduan nga Islamiko a populasion ti pagilian iti sumurok a 15,000,000 ket kaaduan a nairumpuok idiay adayo nga abagatan ken laud ti pagilian. Ti kapitoliona asiudad ket ti Niamey, a mabirukan daytoy idiay adayo nga abagatan a laud a suli ti Niger.
Ti Niger ket maysa a rumangrang-ay a pagilian, ken agkankanayo a mairangranggo a kas maysa kadagiti kababaan a ranggo ti Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Tao (HDI) ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, daytoy ket maika-186 kadagiti 187 a papagilian idi 2011. Kaaduan kadagiti saan a disierto a paset ti pagilian ket madangran babaen ti periodiko nga igaaw ken desertipikasion. Ti ekonomia ket naipatengnga iti pagbiagan ken adda dagiti mailuwas nga agrikultura a nairumpuok kadagiti nalames a daga ti abagatan, ken dagiti mailuwas a naata a material, a naipangpangruna ti mineral ti uranio. Ti Niger agtultuloy a nalaplappedan babaen ti panakapalimutanna ti daga a puestona, ti disierto a kadagaan , ti saan a nasayaat nga edukasion ken ti kapanglaw ti tattaona, ti kaawan dagiti inprastruktura, saan anasayaat a panagaywan ti salun-at, ken dagiti panakadaddadael ti enbironmento.
Ti Nigerieno (/niːˈʒɛəriən/ wenno pannakabalikas: /naɪdʒɪrɪˈɛn/) a kagimongan ket mangipakpakita ti debersidad a naala manipud ti atiddog a pakasaritaan kadagiti nadumaduma nga etniko a grupo ken dagiti rehion ket ti ababa panakainaigda nga agtataeng iti agmaymaysa nga estado. Iti naipakasaritaan, ti tattan a Niger ket adda idi kadagiti igigid ti nadumaduma a dadakkel nga estado. Manipud idi panakawayana, dagiti Nigerieno ket nagtataengda kadagiti lima a batay-linteg ken tallo a paset ti panawen ti milisia aturay. Kalpasan ti milisia a kudeta idi 2010, ti Niger ket nagbalines amaysa a demokratiko, ken adu a partido nga estado. Kaaduan ket agtataeng kadagiti away a lugar, ken addaanda ti bassit panakastrek kadagiti nangato a pagadalan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Disksionario ti Merriam-Webster
- ^ Diksionario ti Oxford
- ^ INS Niger (Pranses)
- ^ a b c d "Niger". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 20 Abril 2012.
- ^ Ania nga igid ti kalsada ti pagmanmanehuanda? Brian Lucas. Agosto 2005. Naala idi 28 Enero 2009.
- ^ Kasano ti panangibalikasmo ti "Niger"? manipud idiay Slate.com, naala idi 04 Marso, 2012
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Decalo, Samuel. Naipakasaritaan a Diksionario ti Niger, maika-3 nga ed. (Scarecrow Press, 1997, ISBN 0-8108-3136-8) – ti komprehensibo nga urnong kadagiti topiko ti Niger
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti CIA World Factbook. (para iti Niger)
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti Departamento ti Estado ti Estados Unidos (Dagiti paammo a Nota). "Niger". State.gov. 3 Pebrero 2010. Naala idi 3 Mayo 2010.
- Dagiti Unicef ng aestadistika ti Niger
- Unesco a manuskrito iti obra ti ubbing ken panagadal idiay Niger
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Niger idiay Wikimedia Commons
Dagiti ob-obra a mainaig ti Niger idiay Wikisource
- Niger
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Eudicotidae
Ti Eudicotidae ket dagiti monopiletiko a klade dagiti mula nga agsabsabong a tinawtawagan kadagiti tricolpate wenno dagiti saan a magnoliid a dicot babaen dagiti dati a mannurat. Ti botaniko a pannakaibaga ket naipayammo idi 1991 babaen ti ebolusionario a botaniko a ni James A. Doyle ken paleobotaniko a ni Carol L. Hotton tapno maiyunayunay ti kinaudi nga ebolusionario panagtitipon ti tricolpate a dicot manipud ti nasapsapa, dagiti saan unay a naipangruna, a dicot.[1] Ti asideg a pannakaikabagian kadagiti mula nga agsabsabong iti bukbukel a mota ti tricolpate ket immuna idi a makitkita kadagiti morpolohiko a panagadal kadagiti nagbibingayan a tinawid a karakter. Dagitoy a mula ket addaan kadagiti naisangayan a ugali kadagiti bukodda a bukkel ti mota a mangipakpakita ti tallo a colpi wenno dagiti gurit a kaabay ti polar nga aksis. Ti kinaudi a molekular nga ebidensia ket nangpasingked ti henetiko a batayan para iti ebolusionario a pannakaikabagian dagiti mula nga agsabsabong iti bukbukel ti mota ken ti dicotyledon nga ugali ti tricolpate. Ti pnangibaga ket kaibuksilanna dagiti "agpayso a dicotyledon" gapu ta aglaon ti kaaduan kaadgiti mula a naikeddengen a dagiti dicot ken addaan ti panangilasin kadagiti dicot. Ti panangipaga ti "eudicotidae" ket kanungplanen a kaaduan a naampon iti botanika tapno mangibaga ti maysa kadagiti dua a kadakkelan a klade dagiti angiospermae (buklen tisumurok a 70% dagiti sebbanagn ti angiospermae), ti sabali pay ket dagiti dagiti monocot. Dagiti natidda nga angiospermae ket masansan a naibagbaga a kas dagiti basal nga angiospermae wenno dagiti paleodicot ngem dagitoy a panangibaga ket saan pay nga adu wenno kankanayon a naampon gapu ta saanda a mangitudo ti maysa agrupo ti monopiletiko.
Ti sabali pay a nagan para iti eudicotidae ket dagiti tricolpate, ti nagan a mangitudo ti naguritan nga estruktura iti mota. Dagiti kameng ti grupo nga addaan ti tricolpate a mota, wenno dagiti porma a naala iti daytoy . Dagitoy a mota ket addaan ti tallo wenno ad-adu pay a babassit nga abut a naikabil iti gurit a tinawtawagan iti colpi. Iti pannakaigiddiat, kaaduan kadagiti sabali a agbukel a mulmula (nga isu ti gymnospermae, dagiti monocot ken dagiti paleodicot) ket agpataudda kadagiti monosulcate a mota, nga addaan ti agmaymaysa a bassit nga abut a nikabil iti sabali a turongna a gurit a tinawtawagan iti sulcus. Ti nagan a "tricolpate" ket kinaykayat dagiti botaniko tapno maliklikan ti pannakaallilaw kadagiti dicot, ti grupo a saan a monopiletiko(Judd & Olmstead 2004).
Adu kadagitinadayeg a mula ket dagiti eudicots, a mairaman kadagiti adu a masida a mulmula, kaykayo, ken dagiti ornamental. Adda met dagiti kadawyan ken pamiliar a eudicotidae ket mangiraman ti kamkameng ti pamilia ti mirasol kasla ti kadawyan a dandelion, ti forget-me-not, repolio ken dagiti sabali pay a kameng iti pamiliana, iti mansanas, buttercup, arse ken macadamia. Kaaduan kadagiti adu ti bulongna a kayo iti tengna a latitud ket tagikua pay dagiti eudicotidae, malaksid kadagiti kayo ti magnolia ken tulipa a tagikua ti magnoliids, ken Ginkgo biloba a saan daytoy nga angiospermae.
Ti nagan nga "eudicotidae" ket inus-usar iti sisitema APG, ti 1998, ken sistema APG II, ti 2003, para itipanangidasig kadagiti angiospermae. Daytoy ket maipakat ti klade, ti grupo ti monopiletiko, a mangiraman ti kaaduan kadagiti (dati) dicot.
Dagiti subdibision[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti eudicotidae ket mabaln met a mabingbingay kadagiti dua a grupo: dagiti basal a eudicotidae ken dagiti bugas a eudicotidae.[2] Dagiti basal nga eudicotidae ket maysa nga inpormal a nagan para kadagiti grupo ti parapiletiko . Dagiti bugas nga eudicotidae ket dagiti grupo ti monopiletiko.[3]
Ti maikadu apanagadal ket nangisingasing idi a dagiti buagas nga eudicotidae ket mabalinda met a mabingbingay kadagiti dua a klade- Pentapetalae - a mangbukel kadagiti amina a eudicotidae malaksid kadagiti Gunnerales - ken Gunnerales.[4]
Ti Pentapetalae ket mabalin met a mabingbingay kadagiti tallo a klades:
- (i) ti "superrosid" a klade a mangbukel kadagiti Rosidae, Vitaceae ken Saxifragales
- (ii) ti "superasterid" a kalde a mangbukel kadagiti Berberidopsidales, Santalales, Caryophyllales ken Asteridae
- (iii) Dilleniaceae
Iti kaunegan dagiti bugas nga eudicotidae, dagiti kadakkelan a grupo ket dagiti "rosidae" (bugas a grupo nga addaan ti prefix nga "eu−") ken dagiti "asterids" (bugas a grupo nga addaan ti prefix nga "eu−").
- eudicotidae :
- dagiti bugas a udicotidae :
Iti ad-adu pay a salaysay, iti kaunegan ti tunggal amaysa a klade adda met dagiti saan a naipuesto a pamilia ken dagiti urnos (dagiti saan a naipuesto a henero ket saan a naibagbaga):
- klade ti 'eudicotidae
-
-
- pamilia ti Buxaceae [+ pamilia ti Didymelaceae]
- pamilia ti Sabiaceae
- pamilia ti Trochodendraceae [+ pamilia ti Tetracentraceae]
- urnos ti Ranunculales
- urnos ti Proteales
-
- klade dagiti bugas a eudicotidae
-
-
- pamilia ti Aextoxicaceae
- pamilia ti Berberidopsidaceae
- pamilia ti Dilleniaceae
- urnos ti Gunnerales
- urnos ti Caryophyllales
- urnos ti Saxifragales
- urnos ti Santalales
-
- klade ti rosids
-
-
- pamilia ti Aphloiaceae
- pamilia ti Geissolomataceae
- pamilia ti Ixerbaceae
- pamilia ti Picramniaceae
- pamilia ti Strasburgeriaceae
- pamilia ti Vitaceae
- urnos ti Crossosomatales
- urnos ti Geraniales
- urnos ti Myrtales
-
- klade ti eurosids I
-
-
- pamilia ti Zygophyllaceae [+ family Krameriaceae]
- pamilia ti Huaceae
- urnos ti Celastrales
- urnos ti Malpighiales
- urnos ti Oxalidales
- urnos ti Fabales
- urnos ti Rosales
- urnos ti Cucurbitales
- urnos ti Fagales
-
-
- klade ti eurosids II
-
-
- pamilia ti Tapisciaceae
- urnos ti Brassicales
- urnos ti Malvales
- urnos ti Sapindales
-
-
-
- klade ti asterids
-
- klade ti euasterids I
-
-
- pamilia ti Boraginaceae
- pamilia ti Icacinaceae
- pamilia ti Oncothecaceae
- pamilia ti Vahliaceae
- urnos tiGarryales
- urnos ti Solanales
- urnos ti Gentianales
- urnos ti Lamiales
-
-
- klade ti euasterids II
-
-
- pamilia ti Bruniaceae
- pamilia ti Columelliaceae [+ family Desfontainiaceae]
- pamilia ti Eremosynaceae
- pamilia ti Escalloniaceae
- pamilia ti Paracryphiaceae
- pamilia ti Polyosmaceae
- pamilia ti Sphenostemonaceae
- pamilia ti Tribelaceae
- urnos ti Aquifoliales
- urnos ti Apiales
- urnos ti Dipsacales
- urnos ti Asterales
-
-
-
-
Nota : “ + ....” = pagpilian, a kas maysa a nailasin kadagiti dati a pamilia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Endress, Peter K. (Okt. - Dis., 2002). "Morpolohia ken Angiosperma Sistematikain ti Molekular a Panawen". Botanical Review. Estruktural a Sistematika ti Botanika: Ti Timpuyogan a Pakalaglagipan kenni William C. Dickison 68 (4).
- ^ Worberg A, Quandt D, Barniske A-M, Löhne C, Hilu KW, Borsch T (2007) Pilohenia dagiti basal nga eudicotidae: panirigan manipud tisaan nga agkodigo ken napardas nga agbalbaliw a DNA. Dagiti organismo, Dibersidad ken Ebolusion7 (1), 55-77.
- ^ Douglas E. Soltis, Pamela S. Soltis, Peter K. Endress, ken ni Mark W. Chase. Pilohenia ken Ebolusion dagiti Angiospermae. Sinauer Associates: Sunderland, MA, USA. (2005).
- ^ Moore MJ, Soltis PS, Bell CD, Burleigh JG, Soltis DE (2010) Pilohenetiko a panagusig kadagiti 83 a plastid a genes ketmangpasayaat a mansolbar ti nasap a dibersipikasion dagiti eudicotidae. Proc Natl Acad Sci USA
- Doyle, J. A. & Hotton, C. L. Dibersipikasion ti nasapa a pula ti sabong ti angiospermae iti kladistiko a kontesto. pp. 169–195 in Pollen and Spores. Dagiti Tabas ti Dibersipikasion(eds Blackmore, S. & Barnes, S. H.) (Clarendon, Oxford, 1991).
- Walter S. Judd and Richard G. Olmstead (2004). "Ti panagsukimat ti tricolpate (eudicot) pilohenetiko a pannakaikabagian". Amerikano a Warnakan ti Botanika 91 (10): 1627–1644. doi:10.3732/ajb.91.10.1627. PMID 21652313. (napno a testo )
- Eudicots iti Stevens, P. F. (2001 ken masakbayan). Website ti Pilohenia ti Angiosperma. Bersion 7, Mayo 2006.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Eudicotidae idiay Wikimedia Commons
- Eudicots, Gandat ti Web iti Puon ti Biag
- Dicots Dagiti Porma ti Mula a Biag


text:
Amado V. Hernandez
Ni Amado Vera Hernandez (Septiembre 13, 1903—Marso 24, 1970) ket maysa a Tagalog a mannaniw, dramaturgo ken nobelista a mairaman kadagiti mannurat a Pilipino a mangsalsalimetmet ken mangitagtag-ay iti "maseknan nga arte." Iti panirigan ni Hernandez, ti ti akem ti maysa a mannurat ket agpaay a kas konsensia ti kagimongan ken kas mangpasingked iti kinaindaklan ti ispiritu ti tao iti laksid ti saan a panagpapatas ken panangidadanes. Dagiti obra ni Hernandez iti prosa a Tagalog ket naisalumina iti kaaduan. Ti nobelana a Mga Ibong Mandaragit, a sinuratna kabayatan a naikursong iti pagbaludan, ket ti umuna a socio-polical a nobela a nangipalgak iti saksakiten ti kagimongan kas naparangarang kadagiti parikut nga agrario iti dekada 50.
Naited ken ni Hernandez ti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Filipinas iti Literatura idi 1973.
Obra[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bayang Malaya
- Kung Tuyo na ang Luha Mo, Aking Bayan
- Panata sa Kalayaan
- Isang Dipang Langit
- Mga Ibong Mandaragit
- Luha ng Buwaya
- Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling: Katipunan ng mga Nalathalang Tula 1921-1970
- Langaw sa Isang Basong Gatas at Iba Pang Kuwento ni Amado V. Hernandez
- Magkabilang Mukha ng Isang Bagol at Iba Pang Akda ni Amado V. Hernandez


text:
Sitemap
Heinrich Böll| Helio| Hemisperio| Hendrik Lorentz| Henero (biolohia)| Henri Becquerel| Henri Bergson| Henri Matisse| Henrik Pontoppidan| Henry A. Wallace| Henry Ford| Henry Wilson| Henryk Sienkiewicz| Heo Jong-suk| Heograpia| Heograpikal a nagsasabtan| Heograpiko a langa| Heolohia| Heometria| Herbert Hoover| Herbert W. Armstrong| Hermann Hesse| Herminia Roman| Hermogenes Ebdane, Jr.| Hermosa, Bataan| Hernán Cortés| Hernani, Daya a Samar| Herta Müller| Herusalem| Hesse| Hesús| Hidróheno| Hilongos, Leyte| Himalaya| Himamaylan| Hinabangan, Samar| Hinatuan, Surigao del Sur| Hindang, Leyte| Hindi| Hindi-Urdu| Hinduismo| Hingyon, Ifugao| Hinigaran, Negros Occidental| Hinoba-an, Negros Occidental| Hinunangan, Abagatan a Leyte| Hinundayan, Abagatan a Leyte| HIV| HIV/AIDS| Hokkaido| Hokusai| Holokausto| Holozoa| Homero| Honduras| Hong Kong| Honolulu| Honolulu (panangilawlawag)| Honshu| Hordania| Hormona| Hornbostel–Sachs| Horst Köhler| Horst Seehofer| Hu Jintao| Huang Xianfan| Hubert Humphrey| Hudaismo| Huebes| Hulio| Hulio 1| Hulio 10| Hulio 11| Hulio 12| Hulio 13| Hulio 14| Hulio 15| Hulio 16| Hulio 17| Hulio 18| Hulio 19| Hulio 2| Hulio 20| Hulio 21| Hulio 22| Hulio 23| Hulio 24| Hulio 25| Hulio 26| Hulio 27| Hulio 28| Hulio 29| Hulio 3| Hulio 30| Hulio 31| Hulio 4| Hulio 5| Hulio 6| Hulio 7| Hulio 8| Hulio 9| Humidex| Hungaria| Hungduan, Ifugao| Hunio| Hunio 1| Hunio 10| Hunio 11| Hunio 12| Hunio 13| Hunio 14| Hunio 15| Hunio 16| Hunio 17| Hunio 18| Hunio 19| Hunio 2| Hunio 20| Hunio 21| Hunio 22| Hunio 23| Hunio 24| Hunio 25| Hunio 26| Hunio 27| Hunio 28| Hunio 29| Hunio 3| Hunio 30| Hunio 4| Hunio 5| Hunio 6| Hunio 7| Hunio 8| Hunio 9| Hupiter| I| Iba, Zambales| Ibaan, Batangas| Ibajay, Aklan| IBM i| Ibn Battuta| Ibn Khaldun| Ichiro Mizuki| Idaho| Ideolohia| Ido| Ifugao| Igbaras, Iloilo| Igid Diay Baybay| Iglesia ni Cristo| Igor Stravinsky| Iguig, Cagayan| Ikan| Ilagan| Ilang-ilang| Ileleggak ti Init (pelikula)| Iliada| Iligan| Illinois| Ilocos (panangilawlawag)| Ilocos Norte| Ilocos Sur| Ilog, Negros Occidental| Iloilo| Imelda, Zamboanga Sibugay| Immaculate Conception Academy| Immanuel Kant| Impabakrang| Impasug-Ong, Bukidnon| Imperialismo| Imperio a Bisantino| Imperio a Britaniko| Imperio a Romano| Imperio nga Otomano| Imre Kertész| Imus| Inabanga, Bohol| Indanan, Sulu| Indang, Cavite| India| Indiana| Indonesia| Industria| Industrial a Rebolusion| Infanta, Pangasinan| Infanta, Quezon| Inglatera| Ingles (panangilawlawag)| Ingmar Bergman| Inhenieria| Init| Initao, Misamis Oriental| Innsbruck| Inopacan, Leyte| Inpraespesipiko a nagan (botanika)| Insekto| Insik a karakter| Instituto Federal da Bahia| Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Pilipinas| Instituto ti Smithsoniano| Instrumento ti kuerdas| Instrumento ti musika| Instrumento ti teklado| Integrated Authority File| Interlingua| Internasional a Ponetiko nga Alpabeto| Internasional a Sistema dagiti Unit| International Standard Name Identifier| Internet| Internet Movie Database| Intramuros| Iowa| Ipil, Zamboanga Sibugay| Irak| Iran| Iriga| IRIX| Irlánda| Irlanda| Irlánda (panangilawlawag)| Irlanda (panangilawlawag)| Irosin, Sorsogon| Is-isla ti Dinagat| Is-isla ti Marshall| Is-isla ti Nanpō| Is-isla ti Ryukyu| Is-isla ti Solomon| Isaac Asimov| Isaac Bashevis Singer| Isaac Newton| Isabel I iti Inglatera| Isabel II| Isabel Martinez de Peron| Isabel, Leyte| Isabela| Isabela, Basilan| Isabela, Negros Occidental| Isabelo de los Reyes| Ishmael Bernal| Isip| Isla ti Balut| Isla ti Cebu| Isla ti Mactan| Islam| Islandia| ISO 3166| ISO 3166-1| ISO 3166-2:CO| ISO 3166-2:PH| ISO 3166-2:US| ISO 4217| ISO 639| ISO 639-1| ISO 639-2| ISO 639-3| ISO 639-5| ISO 639-6| ISO 639:a| ISO 639:b| ISO 639:c| ISO 639:d| ISO 639:e| ISO 639:f| ISO 639:g| ISO 639:h| ISO 639:i| ISO 639:j| ISO 639:k| ISO 639:l| ISO 639:m| ISO 639:n| ISO 639:o| ISO 639:p| ISO 639:q| ISO 639:r| ISO 639:s| ISO 639:t| ISO 639:u| ISO 639:v| ISO 639:w| ISO 639:x| ISO 639:y| ISO 639:z| Israel| Istanbul| Istres| Isulan, Sultan Kudarat| Italia| Italiano| Itbayat, Batanes| Itogon, Benguet| Ivan Alekseyevich Bunin| Ivana, Batanes| Ivisan, Capiz| Ivo Andric| J| J. K. Rowling| J. M. G. Le Clézio| J. R. R. Tolkien| Jabonga, Agusan del Norte| Jacinto Benavente| Jacques Cartier| Jaen, Nueva Ecija| Jagna, Bohol| Jakarta| Jake Vargas| Jalajala, Rizal| James A. Garfield| James Buchanan| James Clerk Maxwell| James Cook| James Joyce| James K. Polk| James Madison| James Monroe| James Prescott Joule| James S. Sherman| James Watt| Jamindan, Capiz| Janiuay, Iloilo| Jaro, Leyte| Jaroslav Seifert| Jasaan, Misamis Oriental| Javier, Leyte| Jawaharlal Nehru| Jean Auguste Ingres| Jean Cocteau| Jean-Jacques Rousseau| Jean-Paul Sartre| Jeddah| Jejomar Binay| Jennica| Jennica Garcia| Jennylyn Mercado| Jeremy Renner| Jesse Robredo| Jessy Mendiola| Jetafe, Bohol| Jiabong, Samar| Jimalalud, Negros Oriental| Jimenez, Misamis Occidental| Jimmy Carter| Jimmy Santos| Jimmy Wales| Jipapad, Daya a Samar| Joachim Gauck| Joe Biden| Joel B. Manuel| Joey de Leon| Johann Sebastian Bach| Johann Wolfgang von Goethe| Johannes Brahms| Johannes Gutenberg| Johannes Kepler| Johannes Vilhelm Jensen| John (panangilawlawag)| John Adams| John C. Breckinridge| John C. Calhoun| John Dalton| John F. Kennedy| John Forbes Royle| John Galsworthy| John Locke| John Maxwell Coetzee| John Maynard Keynes| John McCain| John Nance Garner| John Quincy Adams| John Steinbeck| John Tyler| Jolina Magdangal| Jollibee| Jolo, Sulu| Jomalig, Quezon| Jonalyn Viray| Jones, Isabela| Jordan, Guimaras| Jorge Luis Borges| Jose Abad Santos, Davao Occidental| Jose Burgos| Jose Dalman, Zamboanga del Norte| José Echegaray y Eizaguirre| Jose Luis Rodriguez Zapatero| Jose Maria Sison| Jose P. Laurel| José Palma| Jose Panganiban, Camarines Norte| Jose Rizal| Jose Rizal (pelikula)| José Saramago| Josefina, Zamboanga del Sur| Joselito Mendoza| Joseph Brodsky| Joseph Estrada| Joseph Fourier| Joseph Haydn| Joseph Smith, Jr.| Joseph Stalin| Josh Duhamel| Jouques| Jovellar, Albay| Juan Ponce Enrile| Juan Ramón Jiménez| Juan S.P. Hidalgo, Jr.| Juana ti Arko| Juban, Sorsogon| Judas Iscariote| Judy Ann Santos| Judy Garland| Julián Felipe| Julianne Moore| Julie Anne San Jose| Julita, Leyte| Julius Caesar| Justin Bieber| K| Kaamerikaan| Kabacan, Cotabato| Kabalio| Kabambantayan| Kabambantayan ti Kalatungan| Kabambantayan ti Kitanglad| Kabankalan| Kabasalan, Zamboanga Sibugay| Kabayan, Benguet| Kabo Berde| Kabugao, Apayao| Kabuntalan, Maguindanao| Kadawyan a tawen| Kadingilan, Bukidnon| Kagimongan| Kaimito| Kalaingan nga Aktor (Oscar)| Kalaingan nga Aktres (Oscar)| Kalamansi| Kalamansig, Sultan Kudarat| Kalawa| Kalawa ti rabaw| Kalawit, Zamboanga del Norte| Kalayaan, Laguna| Kalayaan, Palawan| Kaldera ti Laguna| Kalding| Kalendario| Kalendario a Gregoriano| Kalibo, Aklan| Kālidāsa| Kaligrapia| Kalilangan, Bukidnon| Kalinga| Kalinga-Apayao| Kalingalan Caluang, Sulu| Kallugong ti natay (Uong)| Kalsada Kennon| Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas| Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos| Kamatis| Kamelio| Kamerun| Kamote| Kánada| Kanada| Kanal Babuyan| Kanal Panama| Kanal Suez| Kananga, Leyte| Kangaroo| Kangatuan nga agpang ti dominio ti kodigo ti pagilian| Kangrunaan a Pannakaidulin| Kansas| Kanser| Kanta| Kanton iti Berna| Kanton iti Friburgo| Kanton iti Glarus| Kanton iti Hinebra| Kanton iti Jura| Kanton iti Lucerna| Kanton iti Neuchâtel| Kanton iti San Galo| Kanton iti Schaffhausen| Kanton iti Schwyz| Kanton iti Solothurn| Kanton iti Uri| Kanton iti Zug| Kanton iti Zurich| Kapai, Lanao del Sur| Kapalong, Davao del Norte| Kapampangan| Kapangan, Benguet| Kapas| Kapatagan, Lanao del Norte| Kapatagan, Lanao del Sur| Kapaut ti lawag ti init| Kape| Kapé| Kapintasan a Pelicula (Oscar)| Kapitalismo| Kapitolio| Kappia| Kappon ti Aprika| Kappon ti Europa| Kappon ti Sobiet| Kapsít| Karachi| Kararua| Karayan| Karayan Abra| Karayan Abulog| Karayan Agno| Karayan Agus| Karayan Agusan| Karayan Amasona| Karayan Bicol| Karayan Cagayan| Karayan Cagayan (Cagayan de Oro)| Karayan Davao| Karayan Duyaw| Karayan Indus| Karayan Jalaur| Karayan Kongo| Karayan Mindanao| Karayan Mississippi| Karayan Niger| Karayan Pampanga| Karayan Pasig| Karayan Tagoloan| Karayan Tarlac| Karayan Volga| Karayan Yangtze| Karbohidrato| Karbón| Kardis| Karibe| Karl Adolph Gjellerup| Karl Marx| Karlomagno| Karne| Karnero| Karuay (botanika)| Kasibu, Nueva Vizcaya| Kastl, Akin-ngato a Bavaria| Katar| Katerina, Dukesa ti Cambridge| Katharine Hepburn| Katipunan| Katipunan, Zamboanga del Norte| Katrina Halili| Katsura Hoshino| Katuday| Katulagan maipapan ti lisensia ti software| Katutubo| Katy Perry| Kauswagan, Lanao del Norte| Kawaw| Kawayan| Kawayan, Biliran| Kawes| Kawit, Cavite| Kayapa, Nueva Vizcaya| Kayo| Kazakstan| Kentucky| Kenya| Kenzaburo Oe| Kernel| Keso| KFC| Kiamba, Sarangani| Kiangan, Ifugao| Kiaw-mata a Penguin| Kibawe, Bukidnon| Kiblawan, Davao del Sur| Kibungan, Benguet| Kidapawan| Kiev| Kigali| Kim Bum| Kim Chiu| Kim Dae-Jung| Kim Young-sam| Kimat| Kímika| Kimiko a simbolo| Kimiko nga elemento| Kinaagpayso| Kinalabus| Kinapudno| Kinoguitan, Misamis Oriental| Kinshasa| Kipet ti Luzon| Kirchweidach| Kirgistán| Kiribati| Kitaotao, Bukidnon| Kitcharao, Agusan del Norte| Klade ti mullula+HC| Klase (biolohia)| Klasiko nga Insik| Klima| Knut Hamsun| Kodigo ti pagilian| Kodigo ti pagsasao| Kolambugan, Lanao del Norte| Kolera| Kolkata| Kolonialismo| Komiks| Komoros| Kompiuter| Komunikasion| Komunismo| Kondado ti Biała Podlaska| Kondado ti Honolulu, Hawaii| Kongreso iti Pilipinas| Konpusianismo| Konserbatismo| Końskowola| Konstantino ti Natan-ok| Kontinente| Kopiko| Koran| Kordata| Kordiliera Sentral (Luzon)| Koronadal| Kredo dagiti Apostol| Kriket| Kris Aquino| Kristen Bell| Kristianidad| Kristianismo| Kristine Hermosa| Kristo| Kroásia| Kroasia| Kuadrado kilometro| Kuarta| Kuarta (sapasap a pangawatan)| Kubá| Kuba| Kudil| Kultura| Kultural a Rebolusion| Kumalarang, Zamboanga del Sur| Kurdistan| Kurów| Kuton| Kutón| Kuwait| Kwame Nkrumah| Kylie Minogue| Kyushu| L| La Barben| La Bouilladisse| La Carlota, Negros Occidental| La Castellana, Negros Occidental| La Ciotat| La Destrousse| La Fare-les-Oliviers| La Libertad, Negros Oriental| La Libertad, Zamboanga del Norte| La Paz, Abra| La Paz, Agusan del Sur| La Paz, Leyte| La Paz, Tarlac| La Penne-sur-Huveaune| La Roque-d'Anthéron| La Trinidad, Benguet| La Union| Laak, Tanap ti Compostela| Labangan, Zamboanga del Sur| Labason, Zamboanga del Norte| Labo, Camarines Norte| Labrador, Pangasinan| Lacub, Abra| Lady Gaga| Lagangilang, Abra| Lagawe, Ifugao| Lagayan, Abra| Lagonglong, Misamis Oriental| Lagonoy, Camarines Sur| Lagos| Laguindingan, Misamis Oriental| Laguna| Laguna de Bay| Lake Sebu, Abagatan a Cotabato| Lakewood, Zamboanga del Sur| Lal-lo, Cagayan| Lala, Lanao del Norte| Lalaki| Lalaki (biolohia)| Lamanon| Lamao National High School| Lambayong, Sultan Kudarat| Lambesc| Lambunao, Iloilo| Lamitan| Lammin ti angin| Lamok| Lamut, Ifugao| Lanao| Lanao del Norte| Lanao del Sur| Lançon-Provence| Langiden, Abra| Languyan, Tawi-Tawi| Lantapan, Bukidnon| Lantawan, Basilan| Lanuza, Surigao del Sur| Lao Zi| Laoac, Pangasinan| Laoag| Laoang, Amianan a Samar| Laos| Lapayag| Lapinig, Amianan a Samar| Lapu-Lapu| Lapuyan, Zamboanga del Sur| Larena, Siquijor| Las Navas, Amianan a Samar| Las Nieves, Agusan del Norte| Las Piñas| Las Vegas| Lasam, Cagayan| Last.fm| Latin a sinuratan| Latin nga Amerika| Latukan| Laua-an, Antique| Laur, Nueva Ecija| Laurel, Batangas| Lavezares, Amianan a Samar| Law-ang| Lawaan, Daya a Samar| Lawag| Lawwalawwa| Layus| Lazi, Siquijor| Le Corbusier| Le Puy-Sainte-Réparade| Le Rove| Le Tholonet| Lebak, Sultan Kudarat| Lebanon| Lee Min Ho| Leganes, Iloilo| Legazpi, Albay| Lehion (biolohia)| Lehislatibo a distrito iti Abagatan a Leyte| Lehislatibo a distrito iti Abra| Lehislatibo a distrito iti Agusan| Lehislatibo a distrito iti Aklan| Lehislatibo a distrito iti Antique| Lehislatibo a distrito iti Apayao| Lehislatibo a distrito iti Aurora| Lehislatibo a distrito iti Basilan| Lehislatibo a distrito iti Batanes| Lehislatibo a distrito iti Benguet| Lehislatibo a distrito iti Biliran| Lehislatibo a distrito iti Camiguin| Lehislatibo a distrito iti Catanduanes| Lehislatibo a distrito iti Davao| Lehislatibo a distrito iti Daya a Samar| Lehislatibo a distrito iti Guimaras| Lehislatibo a distrito iti Ifugao| Lehislatibo a distrito iti Is-isla ti Dinagat| Lehislatibo a distrito iti Kalinga| Lehislatibo a distrito iti Kalinga-Apayao| Lehislatibo a distrito iti Lanao| Lehislatibo a distrito iti Las Piñas-Muntinlupa| Lehislatibo a distrito iti Las Piñas-Parañaque| Lehislatibo a distrito iti Malabon-Navotas| Lehislatibo a distrito iti Malabon-Navotas-Valenzuela| Lehislatibo a distrito iti Marinduque| Lehislatibo a distrito iti Mindoro| Lehislatibo a distrito iti Mountain Province| Lehislatibo a distrito iti Nueva Vizcaya| Lehislatibo a distrito iti Occidental Mindoro| Lehislatibo a distrito iti Pasig-Marikina| Lehislatibo a distrito iti Quirino| Lehislatibo a distrito iti Romblon| Lehislatibo a distrito iti San Juan-Mandaluyong| Lehislatibo a distrito iti Sarangani| Lehislatibo a distrito iti Siquijor| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Bacolod| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Baguio| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Dasmariñas| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Iligan| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Iloilo| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Lapu-Lapu| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Las Piñas| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Malabon| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Mandaluyong| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Muntinlupa| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Navotas| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Olongapo| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pasay| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pasig| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pateros-Taguig| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti San Jose del Monte| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti San Juan| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti San Pablo| Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Taguig| Lehislatibo a distrito iti Surigao| Lehislatibo a distrito iti Taguig-Pateros-Muntinlupa| Lehislatibo a distrito iti Tawi-Tawi| Lehislatibo a distrito iti Zamboanga| Lemery, Batangas| Lemery, Iloilo| Lengguahe ti panangprograma| Leo Tolstoy| Leon B. Postigo, Zamboanga del Norte| Leon, Iloilo| Leona Florentino| Leonard Kniaseff| Leonardo da Vinci| Leonhard Euler| Leonid Chernovetskyi| Les Ableuvenettes| Les Baux-de-Provence| Les Pennes-Mirabeau| Lesoto| Letonia| Levi P. Morton| Leyte| Leyte, Leyte| Lezo, Aklan| Li Bai| Lian, Batangas| Lianga, Surigao del Sur| Libacao, Aklan| Libagon, Abagatan a Leyte| Liberalismo| Liberia| Libertad, Antique| Libertad, Misamis Oriental| Libjo, Is-isla ti Dinagat| Liblibro ti Google| Libmanan, Camarines Sur| Libon, Albay| Libona, Bukidnon| Library of Congress Control Number| LIBRIS| Libro| Libungan, Cotabato| Libya| Licab, Nueva Ecija| Licuan-Baay, Abra| Lidia Gueiler Tejada| Lidlidda, Ilocos Sur| Liechtenstein| Liga ti Arabo| Ligao| Lila, Bohol| Liliw, Laguna| Liloan, Abagatan a Leyte| Liloan, Cebu| Liloy, Zamboanga del Norte| Limasawa, Abagatan a Leyte| Limay Polytechnic College| Limay, Bataan| Limmansangan-Palugsi, Bauang, La Union| Limon| Linamon, Lanao del Norte| Linapacan, Palawan| Lindsay Lohan| Lingayen, Pangasinan| Lingguistika| Lingig, Surigao del Sur| Lino Brocka| Linteg| Linteg militar| Linux (kernel)| Lipa, Batangas| Lisbon| Listaan dagiti agal-alagad ti pagsasao| Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Pilipinas| Listaan dagiti babai a prime minister ti pagilian| Listaan dagiti babbai a daulo ti pagilian| Listaan dagiti birngas ti estado iti Estados Unidos| Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos| Listaan dagiti Bise Presidente iti Pilipinas| Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa| Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti populasion| Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Pilipinas| Listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti kangato| Listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti pangyababaan| Listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti petsa a pinag-estado| Listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti sona ti oras| Listaan dagiti estado ken territorio iti Estados Unidos babaen iti populasion| Listaan dagiti estado ken territorio iti Estados Unidos babaen ti densidad iti populasion| Listaan dagiti estado ken territorio iti Estados Unidos babaen ti kadakkel| Listaan dagiti Gobernador iti Alabama| Listaan dagiti kadakkelan a siudad iti Estados Unidos| Listaan dagiti kanta ti estado iti Estados Unidos| Listaan dagiti kapitolio iti Estados Unidos| Listaan dagiti kapitulo ti Wikimedia| Listaan dagiti karayan ti Pilipinas| Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1| Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-2| Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-3| Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-5| Listaan dagiti kodigo ti koreo idiay Pilipinas| Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Pilipinas| Listaan dagiti nagan ti wagayway| Listaan dagiti nailian a kanta ti pagilian| Listaan dagiti nailian a parke ti Pilipinas| Listaan dagiti napili a pasasao ti estado ken territoria iti Estados Unidos| Listaan dagiti naturay nga estado| Listaan dagiti Nobel a laureado iti Literatura| Listaan dagiti opisina ti estadistika idiay Alemania| Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion| Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)| Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal) tunggal maysa a tao| Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP)| Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (PPP) tunggal maysa a tao| Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan| Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion| Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel| Listaan dagiti pagsasao babaen ti nagan| Listaan dagiti pamilia ti pagsasao| Listaan dagiti Papa| Listaan dagiti Presidente iti Estados Unidos| Listaan dagiti Presidente iti Pilipinas| Listaan dagiti rehion iti Hapón| Listaan dagiti Senador iti Estados Unidos manipud idiay California| Listaan dagiti sona ti oras ti militar| Listaan dagiti tangdan ti oras ti UTC| Listaan dagiti timbengan ti oras ti UTC| Listaan daguiti di unay napapateg a bato| Listaan ni Schindler| Listaan ti napapateg a bato| Literatura| Lituania| Liwayway| Llanera, Nueva Ecija| Llorente, Daya a Samar| Loay, Bohol| Lobo, Batangas| Loboc, Bohol| Lohika| Lombardia| Londres| Longyearbyen| Looc, Occidental Mindoro| Looc, Romblon| Loon, Bohol| Lope de Vega, Amianan a Samar| Lopez Jaena, Misamis Occidental| Lopez, Quezon| Lord Byron| Lordi| Lorenzo Ruiz| Loreto, Agusan del Sur| Loreto, Is-isla ti Dinagat| Los Angeles| Los Baños, Laguna| Louis Armstrong| Louis Pasteur| Louisiana| Louvre| Lovi Poe| Luba, Abra| Lubang, Occidental Mindoro| Lubao, Pampanga| Lubuagan, Kalinga| Lucban, Quezon| Ludwig van Beethoven| Ludwig Wittgenstein| Luek Batangas| Luek Manila| Luek Subic| Lugait, Misamis Oriental| Lugus, Sulu| Luigi Pirandello| Luis XIV ti Pransia| Luisiana, Laguna| Lumaud a Visayas| Lumba-Bayabao, Lanao del Sur| Lumbaca-Unayan, Lanao del Sur| Lumban, Laguna| Lumbatan, Lanao del Sur| Lumbayanague, Lanao del Sur| Lumboy| Luna Mystika| Luna, Apayao| Luna, Isabela| Luna, La Union| Lunes| Luo| Lupang Hinirang| Lupao, Nueva Ecija| Lupi, Camarines Sur| Lupon, Davao Oriental| Lutayan, Sultan Kudarat| Luuk, Sulu| Luxembourg| Luzon| Lyndon B. Johnson| M| M'Lang, Cotabato| Ma-ayon, Capiz| Maasim, Sarangani| Maasin| Maasin, Iloilo| Mabalacat| Mabinay, Negros Oriental| Mabini| Mabini, Batangas| Mabini, Bohol| Mabini, Pangasinan| Mabini, Tanap ti Compostela| Mabitac, Laguna| Mabuhay, Zamboanga Sibugay| Mac OS| Macabebe, Pampanga| Macalelon, Quezon| Macapagal| MacArthur, Leyte| Macau| Macedonia| Maco, Tanap ti Compostela| Maconacon, Isabela| Macrohon, Abagatan a Leyte


text: Ni John Quincy Adams i/ˈkwɪnzi/ (Hulio 11, 1767 – Pebrero 23, 1848) ket isu idi ti maikanem a Presidente iti Estados Unidos (1825–1829). Idu ket nagserbi idi a kas maysa nga Amerikano a diplomatiko, Senador, ken pannakabagi ti Kongreso. Isu ket kameng idi iti Pederalista, Demokratiko-Republikano, Nailian a Republikano, ken ti kalpasan daytoy ti Kontra-Masoniko ken ti Whig a partido. Ni Adams ket anak ti dati a Presidente ani John Adams ken Abigail Adams. A kas maysa a diplomatiko, ni Adams ket adda ti importante a papel iti pannakitinnulag kadagiti adu nga internasional a tulagan, a naisangsangayan ti Tulag iti Ghent, a daytoy ti nagileppas ti Gubat iti 1812. A kas ti Sekretario iti Estado, isu ket nakitinnulag iti Nagkaykaysa a Pagarian para iti amianan a pagbeddengan ti Amerika ken ti Kanada, nakitinnulag iti Espania ti panakaikapet ti Florida, ken sinuratna ti Monroe a Doctrina. Dagiti historiador ket umannurotda nga isu ket maysa kadagiti kalatakan a diplomata ken sekretario iti estado iti Amerikano a pakasaritaan.[3][4]


text:
Plantilia:Ikono ti pagsasao
({{ISO 639 a nagan {{{1}}}}})
Daytoy a plantilia ket inus-usar a mangipakita kadagiti agbasbasa a ti maysa nga akin-ruar a silpo ket adda iti ganganaet a pagsasao.
Daytoy ket kadawyan a maikabil kalpasan ti akin-ruar a silpo. Ti Ilokano ket isu ti kasisigud a pagsasao, ken saanen a nasken a mainota a ti panag-usar ti daytoy a plantilia,malaksid no adda rason ti agbasbasa a mangipagarup a ti silpo ket ganganaet a pagsasao (a kas ti ganganaet a titulo).
Para kadagiti dakamat, ti parametro ti
language kadagiti nadumaduma a plantilia ti dakamat (
{{cite web}},
{{cite news}},
{{cite journal}}, kdpy) ket nasken nga isu dagita ti mausar.
Dagiti linaon
Panag-usar
{{ikono ti pagsasao| }}
Kas pagarigan
{{ikono ti pagsasao|fr}} mangited ti: (Pranses)
Datos ti plantilia
Daytoy ket isu ti dokumentasion ti TemplateData para iti plantilia nga inus-usar babaen ti VisualEditor.
Ikono ti pagsasao
Agiparang ti nagan ti pagsasao a naibatay iti kodigo ti ISO , a kankanayon a maus-usar kalpasan ti reperensia ti ganganaet a pagsasao.
Kitaen pay
- Dagiti ikono ti pagsasao iti porma iti {{xx ikono}}, a naibatay iti daytoy, ket nailista idiay Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao.
- Listaan dagiti kodigo ti ISO 639.
- Plantilia:Ikono ti pagsasao/Paammo. Dagiti dokumentasion para kadagiti kodigo a nailista iti Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao, a nalaka a mapabaro.


text:
Pagsanjan, Laguna
Ti Pagsanjan ket maysa a maikatlo a klase nga ili iti probinsia ti Laguna iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pagsanjan ket nabingbingay a politikal iti 16 a barbaranggay.[2]
- Anibong
- Biñan
- Buboy
- Cabanbanan
- Calusiche
- Dingin
- Lambac
- Layugan
- Magdapio
- Maulawin
- Pinagsanjan
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Sabang
- Sampaloc
- San Isidro
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Laguna". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 12 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Calabarzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Laguna". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 12 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)
- Pagtaengan dagiti taga-Paete iti Net


text:
Sasao a Batak
Ti Sasao a Batak ket insasao babaen dagiti Batak ti Amianan a Sumatra, Indonesia.
Iti naipakasaritaan daytoy ket naisurat iti Batak a sinuratan ken ti Latin a sinuratan ket isu itan ti kaaduan a maus-usar iti panagsurat.
Adda met dagiti naikeddeng a du a nangruna a grupo ti pagsasao ti Batak, ti Akin-amianan a Batak ken Akin-abagatan a Batak. Ti Simalungun ket naikeddengen a maysa nga intermidiario, ngem ti kinaudi a panagadal ket nangisingasing a paset dayta ti grupo ti Akin-abagatn a Batak.[1] Iti kaunegan ti Akin-amianan a Batak, ti maysa a panagadal ket nangibagbaga a 76% dagiti magsinnaranay a balikas a nagbaetan ti Karo ken Batak, 81% iti Pakpak, ken 80% iti Simalungun, ken 30% iti Malay (Indonesian).[2] Ti Karo ken Toba Batak ket agsinnaranay a maawatan.
- Akin-amianan a Batak: Pak-Pak Dairi, Karo
- Akin-abagatan a Batak (Tobaic): Simalungun, Angkola–Batak Mandailing, Batak Toba


text:
Tulong:Pakabuklan ti inurnos
Pakabuklan ti inurnos (Ipalawagmo bassit dagiti binaliwam)
☐ Daytoy ket bassit a panag-urnos ☑ Bantayan daytoy a panid
Babaen ti panagidulin kadagiti sinuksukatan, umannurotka kadagiti Termino ti Panag-usar, ken umannurotka a saan a mangiwaswas a mangibbet kadagiti kontribusionmo babaen ti CC-BY-SA 3.0 a Lisensia ken ti GFDL.
Umannurotka a ti maysa a silpo wenno URL ket umanayen a pammadayaw babaen ti lisensia ti Creative Commons.
Idulin ti panid Ipakita ti ipadas Ipakita dagiti sinukatan Ukasen
Ti pakabuklan ti inurnos ket ti ababa a panangipalawag ti maysa nga inurnos iti panid ti Wikipedia. No urnosem ti maysa a panid, adda bassit a pagikabilan ti testo a namarkaan iti Pakabuklan ti inurnos a mabirukan iti baba ti nangruna a kahon ti pagurnosan ken iti ngato ti buton ti Idulin ti panid. Dagiti pakabuklan ti panag-urnos ket maiparang kadagiti listaan dagiti binalbaliwan (kasla kadagiti pakasaritaan ti panid ken listaan ti bambantayan), ken iti ngato dagiti panid ti dip.
Nasayaat a panagsanay ti mangpunno ti pagikabilan ti pakabuklan ti panag-urnos, wenno agnayon kasla iti kaso ti panag-urnos ti paset, tapno daytoy ket makatulong kadagiti sabali nga agar-aramat a makaawat ti inaramidmo a panag-urnos. Tapno maliklikan ti aksident a panagpanaw iti blanko pakabuklan ti inur-nos, mabalinmo a pilien ti "Pakaammuannak no sumrek ti blanko a pakabuklan ti panag-urnos" iti etiketa ti Ur-urnosen iti bukodmo a kakaykayatan ti agar-aramat, no nakapartuatkan iti pakabilangan.


text:
Lino Brocka
Ni Catalino Ortiz Brocka (Abril 3, 1939—Mayo 21, 1991) ket maysa kadagiti mabigbig a kalaingan a direktor iti pelikula iti Pilipinas.
Naipasngay isuna iti provincia ti Sorsogon, umuna nga anak da Regino Brocka, maysa Bikolano a karpentero ti bilog, ken ti maikadua nga asawana a ni Pilar Ortiz, naam-ammona iti Nueva Ecija. Dimmakkel ni Brocka idiay Sorsogon, ngem gapu iti kinapanglawda, ken pinnakatay ni tatangna, nagawid ni Pilar ken dagiti annakna idiay San Jose, Nueva Ecija ket nagbalinda a katkatulong sadiay.
Nagbasa ni Brocka iti Unibersidad iti Pilipinas (U.P.) kalpasan ti panagadalna iti Nueva Ecija. Iti U.P. ti nangrugianna a nagtrabaho iti teatro ken iti pelikula. Ditoy met iti nakabirokanna dagiti Mormon a nangallukoy kenkuana a sumurot kadakuada, uray no ti gapuna laeng ket kayatna ti agdakiwas iti sabali a luglugar. Nakapan isuna idiay Hawai'i kas misionario iti dua a tawen. Gapu ta maysa isuna a bakla nga actibista, pinanawanna met laeng iti kina-Mormon idi agangay.
Ti Naiyuper iti Balitok (Tagalog: Tubog sa Ginto), Tinimbangka ngem Nagkurang (Tagalog: Tinimbang Ka Ngunit Kulang), Manila: Iti Kuko ti Lawag (Tagalog: Maynila: Sa Kuko ng Liwanag) Insiang, ken Macho Dancer dagiti limmatak a pelikulana.
Nagbalin isuna nga actibista a politiko gapu iti panangbusorna iti sensura nga inyetnag ti Linteg Militar a gobierno ni Ferdinand Marcos.
Pimmusay idi 1991 idi nadungpar iti luganna ti maysa nga aksidente. Naikkan iti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Pelikula idi 1997.
Dagiti napili nga obrana[urnosen | urnosen ti taudan]
- Santiago (1970)
- Wanted: Perfect Mother (1970)
- Naiyuper iti Balitok (1971)
- Stardoom (1971)
- Tinimbangka Ngem Nagkurang (1974)
- Manila: Iti Kuko ti Lawag (1975)
- Insiang (1976)
- Jaguar (1979)
- Bona (1980)
- Macho Dancer (1989)
- Orapronobis (1989)
- Gumapang Ka sa Lusak (1990)
- Makiusap Ka sa Diyos (1991)


text:
Paria
Ti paria (English: bitter gourd, Tagalog: ampalaya), ket ti masida a bunga ti tropical ken subtropical a mula a Momordica charantia, a maibilang a kapapaitan iti amin a masida a nateng. Ti bunga ken dagiti naganus nga uggot ken bulong ti paria ket mabalin a sidaen. Ti bunga ti paria ket isu ti maysa a kangrunaan a ramen a nateng ti pinakbet, nalatak a luto iti nateng dagiti Ilokano.
Ti nagtaudan a lugar ti paria ket saan a masinunuo malaksid a naisigud daytoy a mula kadagiti tropico a lugar. Kaaduan a maimulmula ti paria iti Abagatan nga Asia ken Abagatan-a-Daya nga Asia, kasta met iti China ken iti Caribbean. Maar-aramat iti luto dagiti Intsik kas napait a pangtempla. Matartaraken met iti intero nga India ket sadiay maar-aramid kas maysa a chip wenno sangkap a maawagan iti karela chips a paggugusto unay dagiti Indiano. Manmano ketdi a mailaok iti dadduma pay a nateng gapu iti nakaro a kinapait daytoy.
Iti sangalubongan, adu ti pakaaramatan ti paria a kas tradisional nga agas. Adda samayna a pangagas iti infeksion ti HIV. Iti medisina nga ayurvedic iti India, nalatak ti paria kas "mula nga insulin" ket maisingsingasing kadagiti addaan diabetes.


text:
Ti Papa (manipud iti Latin:papa; manipud iti Griego (pappas),[1]sao ti ubing iti ama)[2]ket isu ti Obispo iti Roma, ket isu ti daulo ti amin nga sangalubungan kadagiti simbaan ti Katoliko. Iti simbaan a Katoliko, ti Papa ket isu ti makunkuna a nangsarunu kenni San Pedro, ti Apostol. Ti agdama a papa ket ni Francisco, a nabutosan idi 13 Marso 2013, isu ket simmaruno kenni Benedicto XVI.[3]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "American Heritage Dictionary of the English Language". Education.yahoo.com. Naala idi 2010-08-11.
- ^ "Liddell ken Scott". Artfl.uchicago.edu. Naala idi 2010-08-11.
- ^ Dagdamag manipud ti Associated Press