c: text/html

text:
Marugian iti Agosto 20, 2012 a bilang ti BANNAWAG!
Wen, mangrugi iti Agosto 20, 2012 a bilang ti Bannawag, maiserye ti opisial nga Ortograpia Ilokana a kas impaulog ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) iti babaen ti liderato da Jose Laderas Santos, Pangulo a Komisioner, ken Atty. Concepcion H. Luis, Komisioner (a mangibagi iti lengguahe nga Ilokano).
Maibilang a maysa kadagiti kapapatgan a paset ti pakasaritaan ti lengguahe ken literatura nga Ilokano, nabukel ti opisial nga ortograpia ti pagsasao nga Ilokano babaen ti pannarabay ti KWF ken iti tulong dagiti sumaganad: Bannawag; Ilokandia Literary, Historical & Cultural Society; Mariano Marcos State University; Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino iti Siudad ti Batac; DepEd Currimao District, Ilocos Norte; DepEd Division of Ilocos Norte; Cagayan State University-Sanchez Mira, Cagayan; GUMIL Filipinas (kangrunaanna dagiti chapters-na a GUMIL Ilocos Norte ken GUMIL Cagayan); SPADE Foundation ken ti Gobierno Probinsial ti La Union.
Malaksid kadagitoy a grupo, institusion ken gobierno lokal, dakkel met ti naitulong dagitoy nga indibidual iti pannakaurnos ti ortograpia, a naibatay kangrunaanna iti ortograpia nga ar-aramaten ti Bannawag: Dr. Jim P. Domingo, Joel B. Manuel, Juan Al. Asuncion, Ariel S. Tabag, Sherma E. Benosa, Jose A. Bragado, Ricarte A. Agnes, Elizabeth M. Raquel ken Roy V. Aragon.
Tinudingan met ti KWF a kangrunaan a nangurnos iti ortograpia da Dr. Francisca S. Nicolas, PSWF Director, Ilocos Region; Cles B. Rambaud, Managing Editor ti Bannawag; sigud a Managing Editor ti Bannawag Juan S.P. Hidalgo, Jr. ken sigud nga Editor-in-Chief ti Bannawag Dionisio S. Bulong.
Manamnama met nga iruar iti mabiit ti KWF ti pampleto a nakailaonan ti sibubukel nga ortograpia iti paulo daytoy a “Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano” tapno maibunong, kangrunaanna, kadagiti amin a pagadalan a pakausaran ti Ilokano a kas pangisuro kadagiti agad-adal, kas mayayon iti programa ti DepEd a Mother Tongue Based-Multilingual Education (MTB-MLE).
Iti pannakaipaulog ti opisial nga ortograpia ti lengguahe nga Ilokano, maibilangen ti Ilokano a kas maikadua a kabukbukodan a lengguahe iti Filipinas nga addaan iti opisial nga ortograpia; umuna ti Filipino.
Maipakaammo met kadagiti readers ti Bannawag nga us-usaren met itan ti Bannawag ti nasao nga ortograpia, a nakailanadan ti sumagmamano a panagbalbaliw iti pannakaisurat dagiti balikas nga Ilokano, tapno mayayon met iti ortograpia a maaramat kadagiti libro iti Ilokano nga usaren wenno usarento dagiti agad-adal, nangruna iti Kinder agingga iti Maikatlo a Tukad iti elementaria. –Editor
[source: http://manipudkadagitieditor.blogspot.com/2012/07/tarabay-iti-ortograpia-ti-pagsasao-nga.html]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.
Kas kadaytoy “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr., ken impablaak ti Bannawag Magasin Setiembre 21, 2009. Ammotayo a maipapan iti sarukod ni Moises ti masarsarita ngem ania kadi ti kayat a sawen ti sarukod ni Moises? Kalpasan iti duagasut a tawen, nasken nga isaganana naimbag ti bagi, isip, ken kararuana ni Peter Santiago tapno saan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises. Ania ti kayat a sawen dayta, apay a “manen?” No masungbatan dagita, ammom metten no ania ti pangabig wenno ti nakadulin a “kinabakbang” ti sarita, a kas maysa a pasintawi.
Legend comes from the Latin adjective legenda, “for reading, to be read,” which referred only to written stories, not to traditional stories transmitted orally from generation to generation. Ngamin no istoriaen laeng adda ti tendensiana daytoy a di ‘maiggaman wenno matiliw’ dayta nakadulin a kinabaknang ti sarita. Isu nasken a mabasa. Kas kadaytoy a sarita, no saanmo basaen ken analisaren ti basbasaen saan a matarusan ti aplikasion ti “sarukod” ken ti balikas a “manen” nga isu ti behikulo ti nangiluganan ti author no ania ti ibagbagana a maipapan itoy a saritana. Nasayaat la unay itoy a sarita ta adda pay impasagidna a pamkuatan ti ibagbagana, ngem kadagiti dadduma a sarita, kapadanan dagiti dadduma daniw a no dimo naawatan saan a para kenka ta adda nakairantaanna dayta; dayta a sarita wenno daniw, ket agpaay laeng kadagiti makaawat. Isu ngarud a kunana, a ti pasintawi ket “for reading, to be read.”
Isu a binasak. Inulitko pay. Ken manen a, ta amangan no nagbiddutak ti interpretasionko. Ngem saan a nagbaliw. Immapay pay ketdi iti muging tay pelikula da Jacky Chan ken ni Jet Li a “The Forbidden Kingdom.” Nasken nga isaganana ti bagina, isip, ken kararuana ni bida nga agtutubo (nalipatak ti nagannan) tapno maikari nga agiggem kadaydiay naisangsangayan a sarukod. Immapay pay ti sarita ni Nathaniel Hawthorne a “The Great Stoneface” Iti general term, nasken nga isagana ti bagi, isip, ken kararua ti asinoman sakbay a maikari iti “sarukod” a kaindaklanan.
Ket tapno, naan-annayas ti saritaan, padasentayo man ngarud a pasadaan ti sibubukel a pakabuklan ti sarita a “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. Ta iti panagsurat iti rebiu (review) ket maysa met nga arte. Arte a pangiyebkasan kadagiti kapaliiwan, ken kabukbukodan ken inadaptar nga opinion wenno kapanunotan maipapan iti sarita. Nasken nga intay anagen ken imutektekan dagiti paset ti sarita a mangited iti pannakailawlawag ti pakabuklan ti sarita.
Ala ngarud, rugiantayo man daytoy a rebiu.
BALABALA: Ti balabala ket buklen iti tallo a paset: ti umuna ket ti agdama a buklen a maminsan iti makatawen nga estoriaen ni maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun ti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852.
Ti maikadua a paset ket ti napalabas a dua a gasut a tawen, ken maipapan ken agtutubo a Pedro Malong, nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti dan-aw. Agindeg ni Pedro iti asideg ti simbaan. Nangipatakder iti kalapaw a paginanaanna ken umiananna no kua. Naminsan, immian ni Pedro iti kalapawna ken al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro. Imbaga ti lakay nga inton rabii ti Biernes Santo, umianto manen ditoy. Iti tengnga ti dan-aw addanto rumuar a sarukod. Sakbay a tumengnga ti rabii makangngegto ni Pedro iti adu nga uni ti kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen dagiti kampana. Aglawag iti tengnga ti dan-aw, ket manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo ii rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Kayat ti lakay nga alaento ni Pedro dayta a sarukod. Saan a kayat ni Pedro ta mabuteng ken dina kabaelan. Ket kuna ti lakay a nabileg ti sarukod, kabaelanna a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Naallukoy met la ti lakay ni Pedro. Isu a pinadasna, ngem napaay a mangala iti sarukod. Dinayaw ketdi ti lakay ta impakatna amin a kabaelan. ket agparangto manen dayta a sarukod kalpasan iti dua a gasut a tawen. Idi damagen ni Pedro no ania daydiay a sarukod, kuna ti lakay a ti Sarukod ni Propeta Moises. Ket nagpukawen ti lakay.
Ti maikatlo a paset ket maipapan iti kinaadda iti estudiante ni maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago, taga-Brgy. Salvacion, anak ti agdama a barangay chairman, masirib nga agtutubo, ken maysa kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman. Iti naminsan a bakanteda, kinuna ni Peter Santiago ken maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati nga adda kinapudno a nakaibasaran ti aniaman a pasintawi. ket dinamagna no kaanonto ti sumaruno a panagparang manen ti datdatlag a sarukod. nagkatawa laeng ti maestro, ngem idi maamirisna a serioso ti agtutubo, imbaganan nga agparang inton 2009. Nagsanay ni Peter iti langoy. Sinansanna ti nagsanay. Agingga naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna. Ibaga ti lakay nga isagana ni Peter ti bagi, isip ken kararuana tapno saan a mapaay “manen” a mangala ti sarukod no Propeta Moises. Kalpasanna, nagpukawen ti lakay. Pinampanunot ni Peter ti sao ti lakay a “manen.” Apay a manen? Napaay kad idin? Nagsanay ngarud a naimbag ni Peter. Nagpabalakad kadagiti swimming instructor iti umno a panaglangoy. Nadumaduma iti mapanna pagsanayan agraman iti baybay. Orasanna met ti panaglangoyna. Napatanor a managkararag, nagay-ayuno pay, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna. Iti bakasion iti klase iti Marso 2009 iti maikapat a tawenna ti kolehio, nagawid sadiay Brgy. Salvacion. Kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw. Inkuyogna ni ading a Danny nga isu ti mangoras. Idi agawidda, impudnona iti panggepna a mangala ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises iti tengnga ti rabii inton Biernes Santo. Iti Huebes Santo, nagparang manen ti datdatlag a lakay iti tagainepna. Imbilin ti lakay a di mangikuyog iti kaduana a mapan iti dan-aw. Ket uray ania ti mapaspasamak iti panaglangoyna, ituloyna latta. Iti rabii ti Biernes Santo, Abril 10, pinadas ni Peter nga innala ti sarukod, nagsagrap iti adu a lapped, nakiinnuna iti langoy, urayla inlagtona a ginammatan ti sarukod, apaggammatna, timayaben daytoy. Naisurot ni Peter iti law-ang. Nagparang kenkuana ti datdatlag a lakay a nabalkot ti lawag ket kimmablaaw iti balligina. Maited met kenkuana ti pagrebbenganna nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenkuana ti sarukod awanto iti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenkuana. Bilinen laeng ti sarukod ket agtungpal kenkuana.
KARAKTER: Ni Pedro Malong ket nadayaw ken napakumbaba nga agtutubo. Uray no isu ti naynay a mangabak iti salip ti linnangoy dina impasindayag kasta met dina impasindayag ti abilidadna, ti kinataona. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana.
Ni Peter Santiago ket nadayaw ken managpakumbaba. Masirib. Napintek ti pannakirelasionna iti Mannakabalin. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana. Mamati iti pasintawi, ket isu dayta ti insaganaanna.
Ti datdatlag a lakay ti nangibunannag a da Pedro Malong ken Peter Santiago ket maymaysa a tao babaen kadaytoy nga imbalikasna: “Saganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam tapno saankan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Napasamak ti proseso ti reincarnation, uray no saan nga imbaga ti author dayta a banag.
LUGAR: Napasamak iti dan-aw iti Brgy. Salvacion, Rosales, Pangasinan. Nupay nagdumada iti panawen dagiti agbibiag, maymaysa ti nakapasamakanda a lugar.
PACE wenno PACING: Nagtaray ti sarita a kas kidkiddawen nga akem ken panawen dagiti agbibiag. Diredirekta ti pasamak, ababa ken namsek. Saanen a kasapulan ti taldiap napalabas ken dadduma pay a tekniko ken devices iti panagiparang kadagiti pasamak iti maysa a sarita.
TEMA: 1. Ti relasion ti tao iti Mannakabalin.
2. Ti reincarnation
ANALYSIS: Nupay saan a nadamat, ti relasion ti tao iti Mannakabalin ti maysa kadagiti tema a nadependaran itoy a sarita. Ta adda pay aya naim-imbag a pasamak iti biag iti tao no di ti naannayas a pannakiresionna iti Namarsua. Daytoy laeng ti pakariknaan iti napudpudno a pannakapnek ken pagubbogan ti ragsak a di mabubos. Iti daytoy a nariribuk a lubong a nagpuniponan ti nagduduma a basol, ti panagtalinaed a kankanayon iti salinong ti Mannakabalin ket umno la unay tapno maiyadayo iti pakaisagmakan, pannakapukaw iti dana ti biag, ken pannakaiyaw-awan iti panggep no apay nga agbibiagka. Adda panggep ken rason no apay a dumalantayo iti daytoy a biag, ket dayta a rason ken panggep ket saan a rumbeng a baybay-an ken yaleng-aleng wenno isukat kadagiti agpukaw a gatad.
Nupay saan a naibaga dayta a banag wenno nadakamat iti istoria, ammom latta a ti masarsarita wenno masasao iti sarita ket panangisagana ti bagi, isip ken kararua wenno panangliklik iti agdidiaya a nagkaadu a basol iti lubong. Ta adda kadi pay nasinsin-aw nga aramid bayat iti kaadda iti daytoy a lubong no ti panagtalinaed iti ikub ti Namarsua? Adda ngamin tendensiana a tumapog ti tao iti nainlubongan, aguper ket tumipon iti puersa a saan a naikumit kenkuana. Dayta nga ititipon ket maysa a pannakalipat iti kinaasino. Naiyaw-awan.
Ti panagayuno ket pannursuro met laeng ti dandani isu amin a relihion. Isu daytoy ti panangpasidap ti isip ken panangpasin-aw ti kararua. Napateg daytoy a pannursuro. Kadagiti Muslim, umabot pay iti makabulan no agayunoda. Estrikto unay dayta a masurot. Mas lalo dagiti white witchcraft wenno kameng dagiti nadumaduma a “nalimed a timpuyog” ta malaksid iti nairut a panagayuno, maipatungpal pay a nakarkaro iti kinaawan wenno panangliklikda iti aramid a sexual. Nainget a protektaranda ti Lubong ken Sangkataoan iti bileg iti “nangisit a pagsiriban” wenno dagiti addaan iti nangisit a pagsiriban. Ti panagayuno ti aramiden a mangpasidap ti isip ken mangpasin-aw ti kararua. Daytoy a sarita ket panangisagana iti maysa a parsua tapno maikari nga agaywan ti Lubong ken Sangkataoan.
Ti historical a paset ti sarita ket manipud idi un-unana agingga iti agdama. Manipud idi damo a naadakan agingga nagbalin a kumonidad ti Barangay Salvacion. Nupay maysa daytoy a bunga ti panunot, naipaayna ti napudpudno a pannakaiparang ti maysa a sarita, lalo ti pasintawi. Pinagandarna ken pinagwerretna ti panunot kas nakabasa.
Nupay saan a nadakamat, wenno saanen a nasken a dakamaten ta impakitan, maitugotan itoy a sarita a nagtema ti reincarnation. Panangungar babaen iti sabali a bagi. No imurian a nalaing dagiti isu amin a relihion ken pammati ket makita kadagiti pannursuro a maiyad-adal iti dandani isu amin daytoy ket naibugas. Ti Kristianismo idi un-unana ket addaan kadaytoy a pannursuro. Isu a ti aplikasionna kadagiti sinurat ket mairapit ket madakamat latta a paset ti kapanunotan no diman bugas ti pammati.
Kas iti interpretasion ti kayat a sawen ti pasintawi, a di nakapappati wenno mapagduaduaan, addan iti nangbasa no patienna wenno saan ti nabasana. Balido amin a rason maipapan itoy a banag, mamati man wenno saan. Ngem napinpintas a patien dagiti dinton maumag a pannursuro, a no dadduma, nairamenda kadagiti sinurat. Ta isu dagita ti rason no apay nga adda dagiti sinurat.
Ti panangisagana ti bagi, isip ken kararua ket maysa a naindaklan a ramen kadagiti sinurat. Apay nga adda iti nagtaud iti ngato ken iti baba? No ania ti makita iti baba makita met iti ngato wenno agpadpada. Daytoy a ramen ti sinurat ket saan nga itoy a sinurat iti pakaadawan. Saan laeng met a ti author ti pagtaudanna. No ania ti adda iti baba ket isu met laeng iti ngato. Saanak pay laeng a mannurat idi naitugotak daytoy a ramen kadagiti sinurat ti author.
Panagkunak, daytoy a sarita ken kapadana, ket saan laeng a para kadagiti ubbing no dipay ket kadagiti nanakman. Wenno para iti amin. Sapasap. No ngamin anagen a nalaing, no saan nga ilawlawag ti kaipapanan ti sarita, adda met ti tendensiana a dagiti ubing ket saanda a maawatan wenno matarusan ti basbasaenda. Numona itoy a panawen ti cyber-age a dakkel nga ilgat kadagiti ubbing iti nangawis ti immatangda, ket adda ti potensial a di maikaskaso dagiti tagipatgen a ramen iti binasada. l
Ad-adu koma pay iti rumuar a kastoy a sinurat a nagbugas kadagiti dinto maumag a pannursuro. Itag-ayna ti intelektualidad. Saan laeng koma nga iti pasintawi no dipay ket koma kadagiti mitolohia ken dadduma pay a genre. Adakan koma ni Ilokano amin dagitoy a genre a pangibugasanna kadagiti kapanunotanna, linaon ti pampanunotna, eksperiensa, dagiti tagipatgen (values) nga inikutan ken sinalsaluadan, ken dadduma pay. Ala ngarud, naimbag a panagbasa ken nabara a kablaaw iti author. @
Thursday, November 12, 2009
Ti Makunak Iti Sarita A ‘Ti Sarukod Ni Moises’ Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.
PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.


text:
Ultrabioleta
Ti ultrabioleta ket isu ti elektromagnetiko a radiasion nga addaan ti kaatiddog ti allon nga abab-baba ngem ti makitkita a lawag, ngem atatiddog ngem dagiti rayo-ekis, a daytoy ket isu ti sakop a baetan ti 400 nm ken 10 nm, a maipada kadagiti enerhia ti poton manipud ti 3 eV aginggana ti 124 eV. Daytoy ket nanaganan ti kastoy gaputa ti espektro ket agalaon kadagiti elektromagnetiko nga allon nga addaan kadagiti prekuensia a nangatngato ngem dagiti mailasin ti tattao a kas ti maris a bioleta. Dagitoy a prekuensia ket saan a makita ti tattao, ngem ti makunkuna nga asideg ti ultrabioleta ket makitkita kadagiti adu nga insekto ken dagiti billit.
Ti ultrabioleta a lawag ket mabirukan iti lawag ti init ken maiparuar babaen dagiti elektriko nga arko ken dagiti espesialisado a lawag a kas dagiti lampara a merkurio ken dagit nangisit a lawag. Daytoy ket mabalin a gapuanan kadagiti kimiko a reaksion, ket gapuanan ti panagsilnag dagiti adu a sustansia wenno pluoresensia. Ti dakkel a pannakaibagi ti ultrabioleta, a mairaman dagiti amin a pakaabutan ti rabaw ti Daga, ket maidasig a kas di ionisado a radiasion. Dagiti nangatngato nga enerhia ti espektro ti ultrabioleta manipud kadagiti kaatiddog ti allon iti agarup a 10 nm aginggana ti 120 nm ('nakaro' nga ultrabioleat)ket dagiti ionisado, ngem gapu ti daytoy a pataud, dagitoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti nitroheno ken napigpigsa pay a sagepsepen babaen ti dioksiheno, ken isunga adda daytoy ti ababa unay a kaatiddog ti dalan babaen ti angin.[1] Nupay kasta, ti intero nga espektro ti ultrabioleta a radiasion ket adda met dagiti biolohiko a langa ti ionisado a radiasion, ken ad-adu pay a makadadael kadagiti adu a molekula kadagiti biolohiko a sistema ngem ti naiilbilanagn babaen dagiti simple a pataud ti panagpapudot (kas pagarigan ti pannakabilag ti init). Dagitoy a tagikua a naala manipud ti ultrabioleta a bileg ti poton a mangbaliw kadagiti kimiko a piansa kadagiti molekula, urayno awan ti makaanay nga enerhia a mang-ionisado kadagiti atomo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Ultrabioleta a lawag iti Wikimedia Commons


text:
Artropoda
Ti maysa nga artropoda ket maysa nga inbertebrata nga ayup nga adda ti maysa a akin-ruar a tultulang (akin-ruar a tultulang), ti napaset-pasetan a bagi, ken nasilpo-silpo nga ekstrimidad. Dagiti artropoda ken kamkameng iti pilo nga Artropoda (manipud ti Griego ἄpθpov árthron, "nagsilpuan", ken πoδός podós "saka", no pagtiponen ket kaibuksilanna ti "nasilpo-silpo a saka"), ken mangiraman kadagiti insekto, dagiti arachnida, ken dagiti crustacea. Dagiti Artropoda ket nailaslasin babaen kadagiti nagsilpo-sailpo a kameng ti bagi ken dagiti kutikula, a kaaduan kadagitoy ket naaramid iti a-kuitina; dagitoy a kutikula dagiti crustacea ket dagiti pay biomineralisado iti kalsio karbonato. Ti nasikkil a kutikula ket manglapped ti idadakkel, isunga dagiti artropoda ket kankanayon a sinuksukatan dagitoy babaen ti panaglupos. Ti plano ti bagi ti artropoda ket buklen dagiti naul-ulit a paset, a ti tunggal maysa ket adda iti maysa a paris dagiti ekstrimidad. Dagiti pannakaidumdumada ket nangpakabael kaniada nga agbalin kadagiti kaaduan a kamkameng ti sebbangan kadagiti amin a ekolohiko atimpuyogan kadagiti kaaduan nga enbironmento. Addaan dagitoy ti sumurok a maysa a riwriw a naipalplawag a sebbangan, a mangaramid kadagitoy ti ad-adu ngem 80% kadagiti amin a naipalawag a sibibiag a sebbangan ti ayup, nga adda kadagitoy ket, a saan a kasla kadagiti kaaduan nga ayup, ket narang-ayda kadagiti namaga nga enbironmento. Sumakop dagitoy iti kadakkel manipud ti mikroskopiko a plankton aginggana ti babassit a metro ti kaatiddog.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Garwood, R & Sutton, M (18 Pebrero 2012), "Tienigmatiko nga artropoda Kamptopilia" (PDF), Palaeontolohia Elektronika, 15 (2): 12, doi:10.1111/1475-4983.00174
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Artropoda iti Wikimedia Commons
- Dagiti Nasabidong nga Artropoda
- Arthropods - Artropoda


text:
Panateng
Ti panateng ket maipapan ti birus a makaalis a sakit iti akinngato nga alimunumon ti respiratorio a kangrunaan a mangapektar ti agong.
Dagiti sintoma ket mairaman ti panaguyek, nasakit a karabukob, runny nose, panagbaen, ken gurigor a kadawyan a maresolba kadagiti pito angginggana iti sangapulo nga aldaw, nga ada met dagiti sintoma nga agpaut aginggana dagiti tallo a lawas.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti nota
- Ronald Eccles, Olaf Weber (eds) (2009). Common cold. Basel: Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-9894-1.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Panateng iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Panateng iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
TOPIKO ITI AKKUB
Nagbiag Kadi a Talaga ni Jesus?
SAAN a nabaknang isuna wenno mabigbigbig iti kagimongan. Awan pay makuna a balayna. Ngem minilion ti naimpluensiaan kadagiti pannursurona. Nagbiag kadi a talaga ni Jesu-Kristo? Ania ti ibaga dagiti moderno ken nagkauna nga eksperto?
Kinuna ni Michael Grant, a historiador ken eksperto iti nagkauna a sibilisasion: “No di pulos nakuestionaran no talaga a nagbiag ti adu a pagano a tattao idi un-unana sigun iti pagibasaran a maus-usar para iti nagkauna a sursurat maipapan iti napalabas, ad-adda pay a ditayo mailibak a nagbiag ni Jesus no dayta met la ti pagibasarantayo para iti Baro a Tulag, nga isu met a talaga ti masapul.”
Imbaga ni Rudolf Bultmann, a propesor kadagiti panagadal iti Baro a Tulag: “Ti panagduadua no talaga a nagbiag ni Jesus ket awan nakaibasaranna ken awan serserbina. Saan a limpio ti tao nga agduadua a ni Jesus ti nangidaulo iti dakkel a panagbalbaliw iti historia, a ti kaunaan a paset dayta ket makita iti kadaanan a komunidad dagiti Palestino [a Kristiano].”
Insurat ni Will Durant, a historiador, mannurat, ken pilosopo: “No inimbento laeng [dagiti mannurat ti Ebanghelio] ti maysa a tao a dakkel ti impluensiana, makaay-ayo ti personalidadna, nangato ti prinsipiona, ken nangisuro maipapan iti panagkakabsat, dayta ket maikuna a milagro nga ad-adda pay a nakaskasdaaw ngem iti aniaman a milagro a nairekord iti Ebanghelio.”
Ni Albert Einstein, a Judio a sientista a nayanak idiay Germany, ket kombinsido a nangibaga: “Judioak, ngem paginteresak ti nakaskasdaaw a personalidad ti Nazareno.” Idi dinamagda no mamati a nagbiag ni Jesus idi un-unana, insungbatna: “Diak pulos pagduaduaan dayta! Amin a mangbasa iti Ebanghelio mariknada ti presensia ni Jesus. Makita ti personalidadna iti tunggal sao. Saan a kasta ti maysa nga es-estoria laeng.”
“Amin a mangbasa iti Ebanghelio mariknada ti presensia ni Jesus.”—Albert Einstein
ANIA TI IPAKITA TI HISTORIA?
Awanen ti mas detalyado pay a rekord maipapan iti biag ken ministerio ni Jesus no di dagiti salaysay ti Biblia a maawagan iti Ebanghelio—Mateo, Marcos, Lucas, ken Juan—a naipanagan kadagiti nangisurat. Makita met ti nagan ni Jesus kadagiti nagkauna a reperensia nga insurat dagiti saan a Kristiano.
TACITUS
(Agarup 56-120 C.E., wenno Common Era) Maibilang ni Tacitus kas katan-okan a nagkauna a Romano a historiador. Ti insuratna nga Annals ket maipapan iti Imperio ti Roma manipud 14 C.E. agingga iti 68 C.E. (Natay ni Jesus idi 33 C.E.) Insuratna a ni Emperador Nero ti nagdinamag a makin-utek iti dakkel a puor a nangdadael iti Roma idi 64 C.E. Ngem insurat ni Tacitus a pinabasol ni Nero dagiti Kristiano “tapno mapasardeng dayta a damag.” Sa kinuna ni Tacitus: “Ni Kristo, a naggapuan ti nagan [a Kristiano], ket nadusa iti ipapatay bayat ti turay ni Tiberio, iti panangsentensia ti administrador a ni Poncio Pilato.”—Annals, XV, 44.
SUETONIUS
(Agarup 69–kalpasan ti 122 C.E.) Iti insuratna a Lives of the Caesars, inrekord daytoy a Romano a historiador dagiti pasamak bayat ti turay ti umuna a 11 nga emperador ti Roma. Iti seksion para ken Claudio, natukoy ti gulo iti nagbabaetan dagiti Judio idiay Roma, a mabalin a gapu iti panagriririda maipanggep ken Jesus. (Aramid 18:2) Insurat ni Suetonius: “Pinapanaw [ni Claudio] dagiti Judio idiay Roma ta kanayon a mangrirriribukda gapu ken Kristo.” (The Deified Claudius, XXV, 4) Uray no nagkamali ni Suetonius iti akusasionna a ni Jesus ti makagapu iti panangriribuk, dina pinagduaduaan a nagbiag ni Jesus.
PLINY NGA UB-UBING
(Agarup 61-113 C.E.) Maysa a Romano nga autor ken administrador idi iti Bitinia (Turkey ita). Insuratna iti Romano nga emperador a ni Trajan ti maipapan iti ar-aramidenna kadagiti Kristiano iti dayta a probinsia. Kinunana a pinilitna dagiti Kristiano a mangtallikud iti pammatida ken impapatayna ti asinoman a saan nga agtulnog. Imbagana: “Dagidiay . . . nangulit iti inkararagko kadagiti [pagano] a Dios, ken nangpadayaw iti imahenmo, babaen iti arak ken insienso . . . ken kamaudiananna, nangilunod ken Kristo . . . , panagkunak, maiparbeng laeng a mawayawayaan.”—Pliny—Letters, Book X, XCVI.
FLAVIUS JOSEPHUS
(Agarup 37-100 C.E.) Maysa a Judio a padi ken historiador. Imbagana a ni Ananus, maysa a nangato a padi dagiti Judio a mangus-usar idi iti impluensiana iti kagimongan, “inummongna ti uk-ukom ti Sanhedrin [ti nangato a korte dagiti Judio] ket insaklangna kadakuada ti maysa a tao nga agnagan Santiago, ti kabsat ni Jesus a naawagan iti Kristo.”—Jewish Antiquities, XX, 200.
TI TALMUD
Koleksion daytoy ti sursurat dagiti Judio a rabbi, manipud 200’s agingga iti 500’s C.E. Ipakita daytoy nga uray dagiti bumusbusor ken Jesus paneknekanda a nagbiag isuna. Kinuna ti maysa a pasetna nga “iti Paskua, nailansa ni Yeshu [Jesus].” Pudno a napasamak dayta sigun iti historia. (Babylonian Talmud, Sanhedrin 43a, Munich Codex; kitaem ti Juan 19:14-16) Kuna pay ti sabali a pasetna: “Awan koma ti agbalin nga anak wenno estudiantetayo a mangibabain iti bagina iti publiko a kas iti Nazareno”—ti masansan a pangawagda ken Jesus.—Babylonian Talmud, Berakoth 17b, footnote, Munich Codex; kitaem ti Lucas 18:37.
EBIDENSIA MANIPUD ITI BIBLIA
Mangted ti Ebanghelio iti detalyado a salaysay maipapan iti biag ken ministerio ni Jesus, a kas kadagiti espesipiko nga impormasion dagiti tattao, lugar, ken tiempo—dagiti pakailasinan ti makuna nga agpaypayso a rekord ti historia. Maysa a pagarigan ti mabasa iti Lucas 3:1, 2, a makatulong tapno maammuan ti eksakto a petsa no kaano nga inrugi ni Juan a Mammautisar ti trabahona a panangisagana iti dalan para ken Jesus.
Insurat ni Lucas: “Idi maikasangapulo ket lima a tawen ti panagturay ni Tiberio Cesar, idi a ni Poncio Pilato ti gobernador ti Judea, ket ni Herodes ti agturay iti distrito ti Galilea, ngem ni Felipe a kabsatna ti agturay iti distrito iti pagilian ti Iturea ken Traconite, ket ni Lisanias ti agturay iti distrito ti Abilinia, idi kaaldawan ti panguluen a padi a ni Anas ken ni Caifas, ti deklarasion ti Dios dimteng ken Juan nga anak ni Zacarias idiay let-ang.” Gapu iti daytoy a detalyado ken espesipiko a listaan, maibagatayo a “ti deklarasion ti Dios dimteng ken Juan” idi 29 C.E.
Ti pito a nalatak a tattao nga innaganan ni Lucas ket pagaammo unay dagiti historiador. Nupay kasta, adda dagiti kritiko idi nga agduadua no nagbiag met laeng da Poncio Pilato ken Lisanias. Ngem napaneknekan a kamalida. Adda dagiti nadiskobre a nagkauna a kitikit a naglaon iti nagan dagita a dua nga opisial, prueba a husto ti insurat ni Lucas. *
APAY A NAPATEG?
Napateg nga ikabilangan no talaga met la a nagbiag ni Jesus ta napateg dagiti sursurona. Kas pagarigan, insuro ni Jesus no kasano ti agbiag a naragsak ken kontento. * Inkarina pay nga agbiagto dagiti tattao iti natalna, natalged ken nagkaykaysa a lubong, iti maymaysa a gobierno a maawagan iti “pagarian ti Dios.”—Lucas 4:43.
Umiso unay ti awag a “pagarian ti Dios” ta daytoy a gobierno ti usaren ti Dios a mangituray iti daga. (Apocalipsis 11:15) Nalawag nga impakita ni Jesus dayta a kinapudno iti modelo a kararagna: “Amami nga adda iti langlangit, . . . Umay koma ti pagariam. Maaramid koma ti pagayatam . . . iti daga.” (Mateo 6:9, 10) Ania ti aramiden ti Pagarian para kadagiti tattao? Kitaem dagitoy:
Awanton ti gubat ken gulo.—Salmo 46:8-11.
Agnanayonton nga awan ti kinadakes, kinaagum, korapsion, ken dagiti tattao a nasukir iti Dios.—Salmo 37:10, 11.
Maaddaanto dagiti iturayan ti Pagarian iti makaparagsak ken produktibo a trabaho.—Isaias 65:21, 22.
Ti daga ket agsublinto iti dati a nasayaat a kondisionna ken aglaplapusananto ti maapit.—Salmo 72:16; Isaias 11:9.
Mabalin a para iti dadduma, arapaap laeng dagita a kari. Ngem saan kadi nga arapaap laeng ti panagtalek iti maaramidan ti tao? Panunotem: Uray adun ti nagrang-ayan ti edukasion, siensia, ken teknolohia, minilion latta ita ti madandanagan ken saan a sigurado iti masanguanan. Inaldaw a makitkitatayo ti ebidensia ti saan a patas ken naulpit a pannakatrato dagiti tattao gapu iti politika, ekonomia, ken relihion, kasta met ti kinaagum ken korapsion. Wen, saan a nasolusionan ti panagturay ti tao dagita a problema!—Eclesiastes 8:9.
Aniaman ti rason, nagpateg nga ikabilangantayo no talaga a nagbiag ni Jesus. * Ngamin, kas iti kinuna ti 2 Corinto 1:19, 20: “Uray pay no kasano ti kaadu dagiti kari ti Dios, nagbalinda a Wen babaen [ken Kristo].”
^ par. 23 Nasarakan ti maysa a kitikit a naglaon iti nagan ti maysa a tetrarka, wenno “agturay iti distrito,” a naawagan iti Lisanias. (Lucas 3:1) Isu ti agturay iti Abilinia iti mismo a tiempo nga imbaga ni Lucas.
^ par. 25 Masarakan iti Mateo kapitulo 5-7 ti nagsayaat a pagarigan dagiti pannursuro ni Jesus, a masansan a maawagan iti Sermon iti Bantay.
^ par. 32 Para iti ad-adu pay nga impormasion maipapan ken Jesus ken dagiti pannursurona, bisitaem ti www.jw.org/ilo sa kitaem ti PANNURSURO TI BIBLIA > SUNGBAT DAGITI SALUDSOD MAIPAPAN ITI BIBLIA.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Kasanotayo a Masigurado a Pudno ti Biblia?
No ti Dios ti autor ti Biblia, sigurado nga awan ti kapadana a libro.
Panagungar ni Jesus—Talaga Kadi a Napasamak?
Kasano a paneknekan dagiti salaysay kadagiti Ebanghelio nga agpayso dagiti napasamak ken Jesus?


text:
Dagiti Di Maus-usar a POV
Ti first person plural, ti second person plural ken third person plural dagiti point of view (POV) dagiti sinurat a saan a maus-usar. Diak maibuksilan dagiti rason no apay a dida maus-usar. Saan nga ammo ni Ilokano iti agusar kadagitoy? Diak mamati. Talaga a diak patien a saan a kabaelan ni Ilokano daytoy a paglaingan. Adda ket paglainganen a di kabaelan ti puli?
Ngem apay ngarud a nakiskisang pay ngem bandos iti inda panagparang dagitoy a POV? Dayta ti diak a maawatan. Dayta ti topiko nga intay pagsasaritaan.
Nakalawlawa ti tay-ak ti panagsuratan. Adu dagiti pagapitan wenno pagpurosan iti suraten. Adu met dagiti panirigan (POV) a manmanao a naadakan, naminsan laeng a naiparang ken adda pay iti saan a pulos a nabaddekan. Ngarud, adda pay laeng dagiti bangkag dagiti suraten a nakatiwangwang laeng wenno agkalkalaegan. No apay a saan nga adakan ken pagpurosan iti bunga ti panunot, saanko a mailadawan iti rason malaksid iti pagarupek a kinaawan iti nangiyusuat wenno nangbusat a nangadak itoy. Awan iti nangirugi a pagtuladan ti sabali. Pagapitan wenno pagpurosan kunatayo, umno la unay, ngem saan pay laeng a nasulaan wenno awan iti nangsula wenno nangiyuna nga agpuros kadagiti bunga. Kasta ti panangipagarupko a gapuna.
Saantayo a lagidawen dagiti bangolan a mannurat itoy a banag; ta ngamin ginaudanda ti bukodda a bilog iti inda panaglayag iti tay-ak ti panagsuratan. Agkurangda kadagiti material iti inda pagadawan kadagitoy a banag. Ngem iti laksid itoy, inkagumaanda pay laeng iti naglayag. Kasta ti kinapingetda a nangpadur-as ti Literatura ni Saluyot. Saan a kas ita a panawen, nga adun dagiti pagadawan nga impaay ti teknolohia. Ket karamanen daytoy topikotayo itoy a sinurat.
Intay man ngarud mangtaldiap manen, ta naiparangtayo idin dagitoy ngem saantayo a diniskas wenno nagiinnadalan.
Ta ania ngamin aya dagitoy?
Unaentayo nga ibuksilan ti 1st Person Plural, a namnaminsan pay laeng a nausar iti literatura Ilokana, segun kenni Reynaldo A. Duque. Awan met iti nadlawko ken nasalawtayo a nagaramat itoy. Malaksid ti dinakamat ni apo Rey Duque.
Ti second person plural ket saan a pulos a nausar wenno saan nga ammo ni Ilokano iti agsurat iti kastoy? Diak patien. Talaga a diak mamati a di kabaelan ni Ilokano iti agsurat iti kastoy a POV. No kabaelanna ti second person singular, di kabaelanna met ti plural? Ania la ketdin, adda ketdin saan a kabaelan ni Ilokano a paglaingan? Ngem dayta laeng a, ta awan iti nangirugi wenno nangiyuna a mangbanabana regget ti sabali wenno mangited iti impluensia a mangputar met iti kabukbukodan.
Ti Third Person Plural? Mabalin nga observer (di ammo a narrator) wenno participant character (maysa kadagiti agbibiag iti sarita) daytoy ngem iti irig ken punto a para iti adu; saan a para iti maymaysa laeng.
Dagitoy ti saan a maus-usar a POV.
Kas kadaytoy 1st Person plural a point of view wenno kangrunaan a timek iti uneg ti sinurat.
Para iti daytoy a partikular, ken/wenno itoy a sinurat, agsaotayo ti maipapan iti literatura.
Ta ania ngamin aya daytoy?
“…eksperimental a sarita iti Iluko.” Kinuna ni Reynaldo A. Duque iti librona a ‘No Agsuratka iti Sarita’ ken mabasa iti panid 79. Kasta iti panangiladawanna.
Nangadaw iti maysa a sarita Iluko wenno kakaisuna a sarita a nakaaramatan iti kastoy a POV. Adtoy man ti maysa paset ti sarita:
“Katibok ti eksamenmi iti dayta a semester idi sumangpet ni Pancho manipud idiay Manila. (Nabayag a nagturposkami iti kolehio ngem namitlo a nagsardengkami nga agadal. Ngamin, no sumarungkar ti nepnep ken bagio, bumaba ti apit ket awanen ti busbosenmi iti eskuela.) Siguro, umay mangala iti abastona, kinunami. Ngem dua, tallo, uppat a lawas iti napalabas ket di met laengen agsubli ni Pancho iti siudad.
“Wenno adda sakitna?” nagatapkami.
Awan. Saan met a sumarsarungkar ti doktor iti balayda. Wenno mapan koma ni Pancho iti ospital.
Naminsan, nalabasannakami ni Pancho nga agtutungtong iti imbornal iti asideg ti balayda. (Kankanayon nga adda iti sentro, iti ummong dagiti kabaddungalanna; rabiin no agawid. Masansan a nabartek.)
“Hi!” linugayannakami ket nagsardeng.
Sinaludsodmi no apay a di pay agsubli idiay Manila.
Immisaem laeng. “Intayon dita,” kinunana ketdi nga intudona ti tianggi ni Nana Paong.
Nagkikinnitakami. Adda la ketdi saritaen daytoy.
Ditoy, inlawlawag ni apo Duque ti kakaisuna a sarita iti Iluko a nangaramat/nagaramat itoy a POV, ti sarita a ‘Casa Fernandez’ a sarita ni Peter La. Julian.
Daydiay “siak” ket nagbalinen a “kami”. Siak – singular. Kami – plural. Isu a maawagan iti First Person Plural Point of View.
Kuna pay ni apo Rey Duque nga uray ni nalatak unay a nobelista, Ayn Rand ket inaramatna met iti nobelana a ‘Fountainhead.’ Ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum.
Idi met pakauna ti 1991 a nabasak daytoy a sarita ni Peter La. Julian, iti maysa a libro. Dimmagasak idi iti Philippine Information Agency iti San Fernando, La Union. Masansan idi a dumagasak dita, ta adu ti mabasa iti libraryda. Dita met nga agtrabaho idi ni Manong Peter La. Julian ken Manong Manuel Diaz. Kalpasan ti pannakabasatayo ti sarita, nagarapaaptayo a makasurat koma iti kasta a POV ngem nagpatingga laeng iti arapaap idinto a duan a dekada ti napalabas.
Iti pagiwarnak ken magasin, saan a kayat ni mannurat E. B. White ta kas kunana, “impression that the stuff was written by a set of identical twins or the members of a tumbling act,” a mabasa iti libro a “The Random House Guide to Good Writing” ni Mitchell Ivers a naipablaak idi 1991. Dayta ti rasonna.
(Agyamanak unay ken ni Manang Chit Quintero ti nalaing a mannurat ken periodista iti Bangued, Abra ta naaddaanak iti kopia itoy a libro.)
Ngem adda ti mangus-usar kadaytoy, maysa ditan ti kolumnista iti ‘The New Yorker’ a ni Lillian Ross.
Isu a kuna ni Mitchell Ivers, “The voice is appropriate when speaking for a group of people who share your views to an audience that similarly share those views. It can, however, sound smug and elitist, and it should be used with caution … the first-person plural is often less impersonal than the third person and less egocentric than the first-person singular.”
Nasken unay ti panagannad ken panangamiris ti topiko ti sarita no maiparbeng met laeng nga isu ti pangaramatan itoy a POV. Ta sakbay nga agsurat, amirisen met a nalaing no maitutop wenno saan ti usaren a POV wenno saan; no daytoy ket komportableka met laeng a mangsurat wenno kayarigam iti mabekbekkel iti inka panagsurat. Maisingasing ngarud iti panangamiris itoy a banag.
Mabasa met iti Wikipedia.Org: “In the first-person-plural point of view, narrators tell the story using "we". That is, no individual speaker is identified; the narrator is a member of a group that acts as a unit. The first-person-plural point of view occurs rarely but can be used effectively, sometimes as a means to increase the concentration on the character or characters the story is about. Examples: William Faulkner in ‘A Rose for Emily’ (Faulkner was an avid experimenter in using unusual points of view - see his ‘Spotted Horses’, told in third person plural), Frederik Pohl in ‘Man Plus’, and more recently, Jeffrey Eugenides in his novel ‘The Virgin Suicides’ and Joshua Ferris in ‘Then We Came to the End’.
Dayta ti mangiparangarang a nabayagen a maus-usar dagitoy a POV.
Napamalangaak pay idi nabasak dayta ‘A Rose for Emily’, iti panid 443-449 iti libro a Fiction 100 An Anthology of Short Stories nga impablaak ti Mcmillan Publishing Company iti New York. Saan laeng a dayta ngayed ti naglaok a POV no di ket immatras pay ti pakabuklan ti sarita. Immuna a naibaga ti pannakatay ni Emily Grierson, sa nadakamat ti pakasaritaanna. Naisabali met saan?
Adda met sarita iti Iluko a nasurat a kastoy. Maymaysa laeng ti naputar a kastoy a sarita iti Iluko, ti sarita a ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina?’ a sarita ni Atty. Benjamin Pascual – immuna a naiparang ti pannakatay ti asawana sa nagatras ken naggibus idi damona a pannakasirpat. Isu a kunaen dagiti komentarista idi nga uray irugim a basaen iti gibusna wenno iti tengnga ti sarita sa igibus iti rugina mabalin latta. Agpada ngamin nga episodic dagiti sarita da Faulkner ken Tata Ben.
Sinurat dagiti singin wenno sumisirko a kuna ni E. B. White ta uray sadino iti pangirugiam a panangbasa – iti rugi, tengnga wenno iti gibus mabalin latta. Agbaliwbaliw met ti POVna – gapu iti pannakailawlawag dagiti pasamak.
Ngem nasken la unay ti panagannad itoy no suraten. Ta komplikado. First Person Plural ti POV, ngem no agidetalie ti maipapan dagiti dadduma pay a tignay ken gunay, ken ti maipapan kadagiti dadduma pay a karakter, singular ti maaramat.
Pinadastayo met iti nangsurat itay nabiit. Tapno matungpalen ti nabayag a panggep – iti duan a dekada. Ken kalpasan iti dua a tawen a napukawtayo no kasano iti agsurat gapu iti pagpukaw iti lagip wenno nagpasugnod ti musa ti panagsuratan, adtoy itan. Adtoy man a nangadawtayo iti maysa a paset ti sarita:
“Eksakpor, compañero! Buenas dias, asta la vista. Addaka iti Purok La Loma! Dita makin-ammianan a purok ti Cubao.” Inellekanmi ni Butirog a kellaat a timmakder, simmungbat ken nangtambotambor pay ti kimmaramba a buksitna babaen kadagiti dakulapna, agsasaruno iti panangkiddayna ti sangaili. Napasig ti tono ti panagsasaona a kunamla no nabayagen a kabaddongalanna ti sangaili. Kadakami a tallo, isu ti kalaingan a sumao. Siguro a ket, gapu ngata, ti nagrarapit a sallapiding dagiti bibigna?
“Ania nga eksakpor nga ibagbagam met?” Tinalliawmi ni Allit a nagrupanget, kinudkodna ti semi-kalbo a buokna. Iparagupmi lattan a dinansa naawatan ti pasakalye ni Butirog. Nalawag a nakitami ti napartak a panangpidut daytoy ti napalanas, manileng ken bassit a kumunig a banag a kas kalukmeg ti tammudo, ngem kasla nakigtot ta nagkuyegyeg pay ken inibbatanna met laeng a dagus sana impunas dagiti kanawan a ramayna iti kanigid a laylayan ti pantalonna idi naamirisna ngata a tumangtangken gayam ken aggangon a lugit ti manok. Imlekkami ta bebbeb met ni daytoy, ti la ket mapidpidutnan ti laglag!”
Manipud dayta iti sarita a napauloan iti ‘Narvacan’ ken saan pay a naipablaak. Ipablaaktayo iti mabiit. Sigurado dayta.
Dayta ‘mi’ (plural a POV) ket nagbaliw – immallatiw -- a napan iti ‘na’ (singular POV) no agidetalie, sa met laeng agsubli met laeng iti plural form. Usigen a nalaing ti ehemplo ti sarita ken ti ehemplo iti sarita a ‘Casa Fernandez’ ni Peter La. Julian, ken ti sarita a ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner.
Nalabit a dayta ti maysa a rason ni E. B. White a nagkunaanna a sinurat ti singin wenno sirkero ti kastoy a POV. Ta agsirkosirko/agalla-allatiw. Isu a rumbeng la unay iti panagannad itoy, no kastoy ti POV ti suraten a sarita, kas iti balakad ni Mitchell Ivers ti Random House iti New York. Makasursurotayo babaen iti idedengngeg kadagiti balakad. Lalo kadagiti bangolan.
Iti met Second Person Plural, awan a pulos ti nangkuti daytoy. No tinto pay Second Person Singular ket nakiskisang pay ngem bandos ti panagparangna, anianto la ketdin iti plural? Isu a saan a nakakaskasdaaw nga awan iti nangadak.
Iti Second Person Singular, agparang daytoy a klase ti POV basta agsurat la ketdi ni Rudy Tabaco iti Sto. Domingo, Ilocos Sur, ta naynay a daytoy ti aramatna a POV kadagiti saritana. Napigket met iti lagip ti sarita ni Clesencio Rambaud a “Inton Kaano Manen nga Agkitata, Liza?” a kastoy met ti POVna.
Kadakami a biang, maysa a naratibo a sarita ti agaramat iti kastoy a sarita. Amin ket naratibo. Awanan iti dayalogo a mabasa. Awan a, ta daydiay laeng narrator ti agsasao ken saan a pulos a sumungbat ti kasasaona agingga gibus ti sarita. Ket no usaren ti plural form, mabalin latta met a, ta kas iti panangawatmi iti pananglawlawag ni Mitchell Ivers, ibagian ti narrator ti adu wenno maysa pay a persona a kapada ti kapanunotan ti narrator wenno agsasao.
Awanan dayalogo a sarita? Adda met a. Naratibo ngarud.
Nabatombalaniak pay idi damo a makabasaak iti kastoy a sarita idi katengngaan ti 1980’s, idi damo nga umatenderak iti kombension ti GUMIL sadiay Suso Beach. Ti sarita ni Manong Manuel Diaz. Saritana iti English ken nailibro.
Ngem ti kapintasan amin kaniak a naratibo a sarita (awan a pulos ti dayalogona) ket ti sarita ni Daniel Orozco a napauloan iti ‘Orientation’, a nabasak idi 2006. Manipud daytoy iti libro a nakaurnongan dagiti sarita a ‘The Best American Short Stories 1995’ ken inedit ni Jane Smiley; koleksion dagiti duapulo a napili a sarita manipud iti ginasgasut a naipablaak a sarita kadagiti magasin ken periodicals iti USA ken Canada.
Ngem itoy a sarita ni Daniel Orozco, nagtipon ken nagtibnok ti Second Person Singular ken Second Person Plural. Isu a kunami a mabalin a pagtipunen wenno pulpulosen segun iti topiko nga iparang iti sarita. Itoy a sarita ni Daniel Orozco ket orihinal a naipablaak iti ‘The Seattle Review’, ipalpalawag ti ispiker ti pakabuklan ti sibubukel nga opisina, dagiti empleado no ania ti kababalinda, ti bossda, no ania ti maiparit ken mapalubosan nga aramiden ken dadduma pay; orientation daytoy para iti agdadamo nga empleado iti maysa nga opisina. Kastoy man ti inadawtayo nga umuna a paset ti sarita ni Daniel Orozco, a pakabasaan ti nagtipon a POV:
“THOSE ARE THE OFFICES and these are the cubicles. That’s my cubicle there, and this is your cubicle. This is your phone. Never answer your phone. Let the Voicemail System answer it. This is your Voicemail System Manual. There are no personal phone calls allowed. We do, however, allow for emergencies. If you must take an emergency phone call, ask your supervisor first. If you can’t find your supervisor, ask Phillip Spiers, who sits over there. He’ll check with Clarissa Nicks, who sits over there. If you make an emergency phone call without asking, you may be let go.”
Dayta man ti makapaisem ken makapalibbi a rugi ti sarita ni Daniel Orozco.
Makaguyogoy ken makaaring; isu a no aglaladut ti isip, yiladko manen iti mangbasa kadaytoy ket sumanikarton ti nagsamsammuyeng a gaganaygayan!
Madlaw kadaytoy a sarita a naglaok ti singular ken plural. Isu a kunami, nga agdependen daytoy iti topiko ti sarita nga iparang. Adda ti pakaaramatan ti singular, ti plural wenno isuda a dua.
Iti third person plural, iti makunami, dependen daytoy no subjective wenno objective. Kas met kadagiti dua nga immuna a POV, adda ti posibilidad a pannakaaramat daytoy iti napulpulos ken naglaok.
Maadakan koma dagitoy iti Literatura Ilokana.
No maminsan, ti regget a panageksperimento kadagiti suraten ket maysa met a naisangsangayan iti benneg ti creative writing. Kaiyariganna iti mangbaddek iti lugar a dipay pulos nabaddekan. Ket dayta nga ibabaddek, maysa a karit iti kabaelan iti asinoman a mangpadas itoy a paglaingan. Maysa nga adbenturero – naisangsangayan nga adbentura a dinto pulos a magatadan.
Kas maysa nga agessem iti literatura, maysa met a dana iti mangtalunton kadagiti saan pay a naadakan nga isu iti ibudak a nagapuanan. Agpasurongtay koma itoy a tay-ak a sipipinget ken agtultuloy iti panagtakuat kadagiti banag a mangnayon iti ammo ken kabaelan…@
Saturday, April 30, 2011
Dagiti Di Maus-usar a POV


text:
Yemen
Ti Yemen (Arabiko: اليَمَن al-Yaman), opisial nga ammo a kas ti Republika ti Yemen (الجمهورية اليمنية al-Jumhūrīyah al-Yamanīyah), ket maysa nga Arabo apagilian idiay Akinlaud nga Asia, mangsakop daytoy iti akin-abagatan a laud aginggana iti akin-abagatan a patingga ti Peninsula Arabiano. Ti Yemen ket ti maikadua a kadakkelan a pagilian iti peninsula, mangsakop daytoy iti 527,970 km2 (203,850 sq mi). Ti aplayana ket gumay-at iti agarup a 2,000 km (1,200 mi).[6] Daytoy ket bineddengan babaen ti Saudi Arabia iti amianan, ti Baybay Nalabbasit iti laud, ti Golpo ti Aden ken Baybay Arabiano iti abagatan, ken ti Oman iti daya. Urayno inbagbaga ti batay-linteg ti Yemen a ti kapitolio ket ti Sana'a, ti siudad ket tinengtenggelen babaen dagiti rebelde manipud idi Pebrero 2015. Gapu iti daytoy, ti kapitolio ti Yemen ket temporario a naiyalis idiay puerto a siudad ti Aden, idiay akin-abagatan nga aplaya. Ti teritorio ti Yemen ket mairaman dagiti ad-adu ngem 200 nga isla; ti kadakkelan kadagitoy ket ti Socotra.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Statistical Yearbook 2013". Central Statistical Organisation. Naala idi 24 Pebrero 2013.
- ^ "Statistical Yearbook 2011". Central Statistical Organisation. Naala idi 24 Pebrero 2013.
- ^ a b c d "Yemen". International Monetary Fund. Naala idi 24 Abril 2012.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Yemen". International News Safety Institute. Naala idi 14 Oktubre 2009.
- ^ Daniel McLaughlin Yemen: The Bradt Travel Guide p.3
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Yemen iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Yemen manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- http://www.yemen.gov.ye/
- Yemen a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Yemen iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Yemen manipud iti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Yemen
- Dagiti pungol nga artikulo ti heograpia ti Yemen
- Yemen
- Dagiti Arabo a republika
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit
- Dagiti Islamiko nga estado
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1990
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
DEKLERASYON TI PANAGKAYKAYSA A MANGSUPYAT KADAGITI PROYEKTO A MAKADADAEL KEN MANGGAMRUD ITI DAGA, BIAG, DAYAW KEN KINABAKNANG
Dakami a delegados a timmabuno iti maika tallo pulo ket dua (322nd) a selebrasyon ti Aldaw Kordilyera a naangay ita a petsa ti Abril 24, 2016 ditoy Bulanao Central Elementary School, Bulanao, Tabuk City, Kalinga ket buklen mi ti DEKLERASYON TI PANAGKAYKAYSA A MANGSUPYAT KADAGITI PROYEKTO A MAKADADAEL KEN MANGGAMRUD ITI DAGA, BIAG, DAYAW KEN KINABAKNANG iti ili mi Kalinga.
Yantangay, ti agdama a kasasaad ti probinsya ti Kalinga ket agpangpangta ti nakaru a didigra a mabalin nga ipaay dagiti adu a proyekto a makadadael iti DAGA, BIAG, DAYAW ken KINABAKNANG kas iti MINAS, DAMS, GEOTHERMAL POWER PLANTS ken dadduma pay.
Yantangay, agarup dua nga apagkatlo (2/3) ti kadagaan ti probinsya ket naaplagan iti nadumaduma nga aplikasyon ti panagminas dagiti local ken gangannaet a dadakkel a kompanya ti minas kas iti Makilala Mining Company, Phelp Dodge, Lepanto Mining Company ken dadduma pay. nakaru a didigra iti nalak-am dagiti taga Kalinga nangruna iti Tabuk idi panawen ti operasyon ti Batong-Buhay Gold Mine Incorporation idi tawen 1980’s.
Yantangay, amin dagiti kangrunaan a karayan iti probinsya ket adda dagiti nakaplano a Hydropower Dam Projects kas iti plano ti HEDCOR (Aboitiz) iti karayan Tanudan, PNOC iti karayan Saltan ken Pasil ken dadduma pay. Nalawag iti pakaistoryaan iti Chico Dam project nga adu ti naisakripisyo a biag gapu iti panangsalaknib iti daga a nagtaudan.
Yantangay, agpangpangta a maagaw ti agarup 25,000 ektarya a kadagaan ti munisipyo ti Pasil, Lubuagan ken Tinglayan gapu iti aplikasyon ti Chevron a mangipasdek iti Geothermal power project iti nagbabaetan ti munisipyo ti Pasil, Lubuagan ken Tinglayan.
Yantangay, iti panangisayangkat dagiti gamrud a local ken gangannaet a kompanya ti minas, dams, ken geothermal iti feasibility studies wenno exploration, adu ti malablabsing a karbengan dagiti nainsigudan nga umili. Saan a panangrespeto iti karbengan dagiti umili iti bukod a panangngeddeng ken desisyon ti umili. Adu a pananglimlimo wenno panangallilaw ti isaysayangkat dagitoy a kompanya nga isu ti mangted ti riribuk kadagiti umili.
Ngarud, dakami a timmabuno iti daytoy a maika tallo pulo ket dua (32nd) a selebrasyon ti Aldaw Kordilyera a maangay ita nga aldaw, April 24, 2016 ditoy Bulanao Central Elementary School, Bulanao, Tabuk Kalinga, iyebkas mi ti napigsa ken napinget a panangsupyat mi iti aniaman a proyekto dagiti gamrud a local ken gangannaet a kompanya ti minas, dams ken geothermal ditoy probinsya.
Ngarud, dawaten mi ti suporta ti amin nga umili ti probinsya ti Kalinga ken dagiti nadumaduma a sector ti gimong kas iti sector ti taong simbahan, dagiti mangisursuro (teachers), iti health sector, lawyers, government employees ken dadduma pay.
Ngarud, daytoy a DEKLARASYON TI PANAGKAYKAYSA ket idanun mi kadagiti kompanya ti minas,dams ken geothermal nga adda aplikasyon da ditoy probinsya ken dagiti opisina a maseknan kas iti NCIP, DENR, DAR, DOE, MGB ken ti opisina ti LGUs ti probinsya.
Ngarud, agpirma kami iti daytoy a DEKLERASYON TI PANAGKAYKAYSA kas pammaneknek iti nasinged a panagsupyat mi iti aniaman a proyekto dagiti gamrud a local ken gangannaet a kompanya ti minas, dams ken geothermal ditoy probinsya.


text:
Mamatikayo iti Milagro?
Inaldaw-aldaw nga adda ti milagro. Kinapudnona ket ti pudno a makunkuna a milagro ket wagas a panangidanon ti Namarsua ti grasiana kadatayo. Wagas ti panangidanon ti Ayatna. Sadinoman ti ayantayo. Peggad man wenno talna.
Adtoy man ti maysa a pakasaritaan ti maysa a milagro a dimteng iti maysa a biag. Makuna a nakaka-touch wenno kumulding iti rikna.
Maysa a makuna nga addaan iti mabalbalin iti biag dagiti ag-Buencamina. Negosiante dagiti agassawa. Addaanda iti tallo a lugan. Kumpleto ti alikamen ti balayda nga adda iti ekslusibo a subdibision a naiyapiring iti asideg ti bakud. Ti bakud ti namagsina ti daytoy nga ekslusibo a subdibision dagiti babaknang ken ti kaeskuateran a kabarongbarongan. Makuna nga adda aminen a nam-ay ken biag dagiti ag-Buencamina. Adaanda iti tallo nga annak: dua a lalaki nga agtawen iti 10 ken 8. Buridek ti babai nga agtawen iti 6. Kabbalayda ti balasang a kabsat ti ina. Adda met ti maysa a katulongda nga agtutubo. Ngem iti kinarang-ay ti biag ti pamilia, maysa laeng ti awan kadakuada. Dagiti agasawa ket saanda a mamati iti Dios. Maysada nga atheist. No saan a mamati dagiti agassawa iti kinaada ti Dios, natural a dayta ti insuroda kadagiti tallo nga annakda, saan?
Iti maysa a sardam, nalukag ti buridek, ti ubing a babai nga agtawen ti innem. Rimuar iti salas tapno kitaenna ti mapaspasamak. Ngem sakbay a makapag-ikkis ti ubing, adda ti nangapput ti ngiwatna, naawid iti suli. Naggulagol ti ubing, kayatna ti rumuk-at ngem saanna a kabaelan.
Bayat ti pannakaapput ti ngiwat ti ubing a babai, mabuybuyana, a parparigaten dagiti lima a lallaki dagiti dadakkelna, ti anti, dagiti kakabsatna ken ti katulongda. Nakaro la unay ti pannakadusa dagiti kabbalayna. Impilit ti ubing ti rumuk-at, ngem kuna ti lalaki a nangapput iti ngiwatna: saanka nga agtagtagari. Saanka a maan-ano agingga iggemka.
Pinatay dagiti lallaki dagiti dadakkelna, dagiti kakabsatna, ti anti ken ti katulongda. Nairupaan amin ti ubing a babai ti kinaasino dagiti lallaki. Nairupaan pay ti ubing a babai ti kinaasino ti lalaki a nangiggem met kenkuana. Saanna a nalipatan ti rupa dagitoy.
Iti imbestigasion ti polisia, naitudo ti ubing a lalaki dagiti lallaki a mannibrong babaen kadagiti retrato iti PNP file. Natiliw dagiti mammapatay a napeklan a kriminal. Maysa laengen ti saan pay a natiliw, ti lalaki a nangiggem iti ubing a babai. Isu ti pakakumikoman dagiti otoridad.
Naipasidong iti DSWD ti ubing a babai tapno aguray iti asideg a kabagianna a mangala kenkuana.
Iti maysa a guidance counseling iti DSWD, kuna ti maysa a counselor: “Asino ti makaam-ammo Isuna?” Intag-ayna ti maysa a dakkel a ladawan.
Dagus a timmakder ti ubing a babai ket kunana: isu dayta ti lalaki a nangtengngel kaniak idi sinerrekdakami dagiti mannanakaw!
Nagmalanga ti amin. Dandani naibbatan ti guidance counselor ti ladawan ti Sacred Heart of Jesus.#


text:
“Super regions”, preparasion iti pederal a gobierno – Chavit
By Tawid News Team (Sunday, 30 July 2006)
VIGAN CITY - Kinuna ni Gov. Luis “Chavit” Singson a napigpigsada a makipatang kadagiti agipupuonan manipud iti ballasiw-taaw babaen ti pannakapormar dagiti super regions.
Full Story »
Monday, July 31, 2006
Daytoy man!
“Super regions”, preparasion iti pederal a gobierno – Chavit
Thursday, July 20, 2006
ACCENTUAL VERSE
ACCENTUAL VERSE
Kasano iti pannakaada ti ACCENTUAL VERSE iti Iluko nga addaan iti nagduduma a bengngat (accent), pannakaisao (prosody), pannakaidasig (analogy) ken pannakaiyurnos (syntax)?
Dakkel la ketdi a parikut.
Ngem saritaek laeng dagiti padas ken eksperiensak maipapan iti accentual verse.
Accentual verse a kabaliktad (sa?) ti SYLLABIC VERSE? Wenno iti kagingginnuyodanna, kunata man laengen ta nalawlawa ti kayatna a sawen.
Ulitek manen a, saritaek laeng dagiti padas, paliiw ken kapanunotak maipapan itoy.
Adda kadi dagiti daniw nga accentual verse iti Iluko?
Nalabit nga adda. Dagiti Rima-Iluko.
Nalabit nga awan. Ta nagduduma la ngarud ti accent, prosody, analogy ken syntax ti Iluko. Depende ngamin ti nangisawang no TAGA-YO (Ilocos Sur, isuda laeng ti agsasao iti addaan iti balikas a yot – in silent “T” please); TAGA-LATTAN (Ilocos Norte, agipus dagiti saoda iti balikas a LATTAN); TAGA-KIEN (Western Pangasinan Iluko); TAGA-WIN MIT (Uptown Iluko ken Cordilleran Iluko, conversational Iluko iti “wen met”); TAGA-KADI (Cagayan-Isabela nga adda latta ti maisapit a balikas a KADI kadagiti saoda), TAGA-DETA (Ilocos Norte-Cagayan, a no apay a nagbalin a DETA ti balikas a DAYTA, conversational-Iluko, ti rason a makitak), TAGA-ATOY (Eastern Pangasinan Iluko, a no agsaoda ket ATOY, ADIAY, ATA, conversational-Iluko ti rason, kunata manen…); TAGA-NGAY (La Union); TAGA-YONG (Agoo, Aringay, Sto. Tomas, La Union); TAGA-ME’ (“met” in silent “T” iti 1st District ti Ilocos Sur; T ken dadduma pay. No addaka iti “melting pot” wenno pagdidinnanonan dagiti amin a puli, ken inaldawmo ida a makapulpulapol, mapaliiwmo dagitoy. Iti inaldaw a panaglakok iti prutas ken nateng iti Engineer’s Hill Satellite Market, adu dagiti nagsasabalian a bengngat, pannakaidasig, pannakaisao ken pannakaiyurnos. Nagduduma pay dagiti termino kadagiti probinsia wenno disso ti lugar. Daydiay laengen balikas nga ASO ken PATANI ket saan kano nga Iluko no di ket Tagalog! Ngimmato pay ti kidayko, yos! Angilan ken perkoles ti Ilukoda, kunana. Archaic argot, dagitan manong kunak iti lakay a nakasarukod nga agedad ngatan iti nasurok a pitopulo.
Accentual. Accent wenno bengngat.
Iti sabali a bangir, nadagsen a panangibalikas. Diin, kunada dagiti Tagalog.
No bengngat ti bagibasaran, narigat nga idasig ti kinaaddda ti accentual verse iti Iluko.
Ngem no iti DAGSEN iti panangibalikas, taldiapantayo laengen dagiti Rima-Iluko. Dagiti rima a kaunaan a nangngegko kadaydi tatangko. Adu dagiti rima nga ammo daydi tatangko. Insursurona idi ubbingkami. Ken nangguyugoy kaniak nga agbasabasa iti dandaniw ken uray ania ditan. Ta agisangpet met idi kadagiti magasin ken libro.
Kitaentayo man dagitoy dua a Rima-Iluko.
1) Adda asok burburan
Ti naganna pasaki
Pasaki ti naganna
Ti asok a burburan
Wen, nalabit nga adda met ngata a, accentual verse dita. Ngem iti panagkitak ket kasla met alliteration, consonance, assonance ken syllabic verse…
2) Bulong ti apatot
Paskuayo naimut
Rumuar makarurod
Pang-orek sarukod
Napia pay. Dayta nakabold face iti nakitak a yan ti accentual verse. Ngem no kitaen, kasla met rima (rhyme), assonance, consonance ken syllabic verse).
Hu, bay-amon dayta ac-accentual, hehehe. Makadadael laeng iti ulo, saan? Ta adda pay aya dagiti rukrukod kada rimrima iti Daniw-Iluko iti agdama a panawen ket manmano metten. Pasig met aminen a free verse. Nawaya a panangiyebkas (ti Iluko term kaniak ti free verse).
Ngem apay ngarud nga insuratko?
Dayta ket, hehehe!
Pagadalan ken tungtongan laeng a.
Ke tapno nalawlawag ti tungtongan, nasken a taldiapan dagiti academician a nanglaglagidaw iti accentual verse.
1. Ti titsermi sadiay Narvacan Catholic School, ti kaunaan a nakangngegak ti accentual verse. Ni Mrs. Fe Macabio-Viernes, ken mangisursuro itan iti Claveria State University ken katitseran ni Freddie Masuli. (a kas iti nakunana sadiay seminaran ti GF sadiay Suso idi 2005). Leksionmi maipapan iti literature.
No English iti pamnnakaisuratna a, ket wen. Adda dagitoy a porma, estilo, tekniko, device ken dadduma pay.
Ngem iti Iluko ngay? “Ay, maulawak, yong!” kuna dagiti taga Agoo.
Ngem ti imasna ket kaykayatko met iti agdaniw iti bukodko a dila. Ken no agdaniwak ket kayatko laeng met a pagustoan ti riknak. Kayatko laeng met a yebkas ti riknak, kapanunotak, paliiwko ken blah, blah, blah,blah! Lalo idi ubingak ket mayat met ti agiyebkas iti daniw iti bukot ti nuang wenno baka; iti tuktok ti niog, kamatiris, kaimito, santol, lomboy, bayabas ken dadduma pay; iti ngarab ti adalem a karayan sakbay a tumapuak; iti uneg ti banio kabayatan iti panagdigos. Idi tinedierakon, adda latta met ti a ti daniw a maiballaet no inkam agtapat.
Idi agtutuboak pay ket kapatorko met iti agikur-it iti daniw iti uray sadino ken uray ania: papel, kuaderno, notbok, puon ti saba, pader, kadaratan. Awan lang, trip lang. Pammagusto ti rikna ta ragsak met ti itdenna.
2. Ni (daydi) Pelagio Alcantara. Iti inna panaglektiur maipapan iti daniw idi 1986 iti seminar workshop nga inangay ti GUMIL-Baguio a napasamak iti Baguio City Auditorium, Burnham Park, tinagipintasna met ti daniw a nagbado iti accentual verse. Sakbay a simrek iti National Media Production Center, titser daydi Manong Pel.
“Sir, iti bukodmo nga opinion, apay nga adda dagiti daniw nga immortal?” daytoy man idi ti saludsod ni David Briones, estudiante ti law iti Baguio Colleges Foundation (University of the Cordillera itan).
“Mangitedka man iti ehemplo?”
“The Trees,” kunam la no inkorus dagiti estudiante ti Baguio City National High School.
Ti Daniw ni Alfred Joyce Kilmer.
Kuna daydi Manong Pel nga eksakto ti pannakagenned ti daniw babaen iti stress ken unstress.
Maulawak yong!
Ta ania ngamin aya ti accentual verse?
Definition:
1. of accent: involving or associated with accent or stress
2. based on stress: employing a structure based on the number of stresses in a poetic line instead of the number of syllables.
Accentual verse has a fixed number of stresses per line or stanza regardless of the number of syllables that are present. It is common in languages that are stress-timed such as English as opposed to syllabic verse, which is common in syllable-timed languages such as classical Latin.
Fixed number of stress.
Ket nagmayat iti pananggennegenned daydi Manong Pel ti daniw a “The Tree” iti insuratna iti pisara. Inuged-ugedannan ti stress ken unstress. Iti panangidaniwna, igiddanna pay ti panag-beat ti imana.
3. Ti presidente ti UP-Baguio, Dr. Priscilla S. Macansantos ken ti kaingungotna a ni Manong Butch ket nasasaoda met ti maipapan iti accentual verse. Lalo no pagtutungtonganmi ti maipapan ti daniw. Agpada nga academician. Uray ni Dr. Leoncio Deriada ket nailektiurna met ti maipapan ti stress ken unstress.
Ngem English met ngarud a daniw dagitoy.
Kasano koma ngarud a maaddaan iti accentual verse ti Iluko? Iti taray ti Daniw-Iluko, mas nalatlatak nga adayo ti nawaya a panagiyebkas (free verse) ngem dagiti nametro, nag-stress, nag-unstress, ken dadduma pay a porma, tekniko ken devices.
Siempre nasurot latta ti papolar. In na in.
No ti syllabic verse ken dadduma pay a berberso, wen, nalaka ti agaramid. Ngem no accentual verse, siguro a ket idisso pay laeng a dayta ta dumtengto (no adda) met a ti panawenna. Ta kasano koma a maaddaan ti accentual verse ti lenguahe nga addaan iti nagduduma nga accent, prosody, analogy ken syntax?
Adda no adda, a kas iti ehemplo a rima. Ngem no ita a kapator ken kapalatak ti free verse wenno blank verse, maidisso pay laeng. Addanto latta met a, iti mangpidut iti umno a panawen.
Hmmn…iti laengen sumaruno a topiko…##
Sunday, July 16, 2006
ACROSTIC-ILUKO
ACROSTIC-ILUKO
Adtoy manen ti sabali pay a rupa ti daniw, kailian. Porma, kunak man laengen.
ACROSTIC -- A verse in which certain letters such as the first in each line form a word or a message.
Karuprupa la unay ti Abcederian daytoy, kailian. Ti laeng nagdumaanda ket adda ti balikas wenno dagiti balikas a mangbukel kadaytoy a daniw. Ket daydiay umuna a letra iti linia ket isu ti rugi dagiti balikas wenno mensahe ti daniw.
Papolar la unay daytoy kadagiti agtutubo. Daytoy no kua iti kaunaan nga suraten lalo kadagiti addaan iti grupo wenng ‘gang” ket dayta naganda ket ikkanda iti mensahe wenno kaipapanan.
Uray kadagiti graffiti ket makita met no dadduma daytoy nga acrostic.Idi agtutuboak ket siak a iti para surat iti love letter dagiti kabaddungalan. No meaning laeng ti grupo a ket siak iti pakaikumitan no kua. Mahilig met datao no kua iti vandalism, hehehe, ket dagiti pader wenno puon ti kayo ket maisurat dita ti acrostic.
Saanko laeng nga ammo a daniw met gayam dagita. Ken saanko pay nga ammo nga acrostic gayam iti pangawag kadaytoy.
Uray dagiti puon ti nabun-as a saba no aggagatel ti utek idi agtutuboak pay ket maaddaan iti acrostic dayta.
Saan! Iti kaanoman ket saanko nga inarapaap iti panagbalinko a mannurat. Nupay kasta, napatpateg nga adayo ti libro wenno magasin a linaon ti makinlikud a bulsa ti pantalonko wenno siortpanko ngem ti sagaysay ken panio. Adda met dagiti ramay nga ikuraykay iti tuktok no kayat, saan? Panio, saan met a datao a butegan, ania! Mabalinen ti bukot wenno bangad ti dakulap a pagpunas, saanak met a naarte. No awan iti makakita, ti gayadan ti tisiert, a, hehehe! Puera manggas met a, tad into ke agbalin datao a Felix The Cat. Ngem ti libro wenno magasin? Kasla aggurigorak no awan dayta lalo no agbiaheak! Makagatangak iti pocket books ngem diak a makagatang iti tisiertko, yos! Ta nalastogak met ngamin idi agtutuboak pay dakayo, ket kunak man a, nga uray ania iti isusuotmo, no naguapoka, naguapoka latta a. Ken maysa, saan a mailemmeng ti napintas a bado ti narugit a nagan. O, di kadi?
Ket idi napan a bulan ti Abril, simrek manen iti kinasutil daytoy nga acrostic. Kadagiti amin nga acrostic a nabasak, daytoy man iti tagipintasek ta linaonna aminen a pammagbaga a kayat kadagiti kassagpat iti kinaestado.
Maika-9 nga inanakmi iti kasar ken baket. Da Rodrigo Miranda iti Quirino, Isabela ken ni Lilibeth Soley iti Itogon, Benguet. Nagkasarda idi Abril 28, 2006 iti alas-9:00 A.M. sadiay St. John The Evangelist Parish iti Quirino, Isabela. Agpada nga estudiante a di nakatutor. Ngem uray ta intuloy latta met ni Rod ti panagiskuela ket graduating iti BS Criminology. Ituloyto kano met ni Libeth ti panagiskuelana inton maibuangna ti bugi. Iti imbitasion, iti nakakitaak dayta nakapimpintas nga acrostic.
Kastoy man ti linaon dayta nga acrostic, kailian:
Marriage Creed
Listen to each other
Open your heart
Value your Union
Express your trust
Dayta man! Uppat laeng a linia.
No amirisen a nalaing, dagiti umuna a letra dagiti uppat a binatog ket mabasam dita ti maysa a balikas a mamagkayammet iti agassawa. LOVE. Ket dagiti mensahe dita ket para kadagiti agassawa. Naibaga dita. Kumpletos rekados.
Immemoriak dayta nga acrostic.
Ket iti maysa a “yuuli” sadiay La Union, naisurotak man. Inawisdak, di simmurotak met ta saanak man a pamiliar unay ti danon-danon. Nakapuy ti ideak ditoy ta diak pay napadasan. Patiek ngamin a ti masanguanan ket maaramatko dayta a nga eksperiensa, a tinallikudanmi ken ni Yolanda.
Napintas ti pammagbaga dagiti lallakay ken babbaket idi natinongen ti kaaldawan ti kallaysa. Pammagbaga kadagiti agkasar.
Ti nangawis kaniak, ammona a mannuratak.
“Denggentayo man met ti masao ni Pari Jimmy, maysa a mannurat…” kunana ketdin! Ket nakudkodko a dagus ti di met nagatel a tuktokko a. Pateltelak kamman, ta ipasubonak, indayamudomko iti unegko, kailian…
Ket nalagipko dayta “Marriage Creed” nga acrostic. Isun a ti usarek, kunak iti panunotko. Ket kunakon nga impasaksak.
“Lima a tawen a nagsursuratak iti adbays iti radio babaen iti programa a “Toy Numo Toy Biang, Manang Helen…”
“Ay, sika!” Adda ti nangisengngat a baket ket nasdaawda. “Ne, sika gayam iti agsursurat kadagita…?” Kuna pay ti maysa. Naipatangatang ngamin daytoy a radio-drama con adbays kadagiti nalalatak a radio stations iti Northern Luzon a kas iti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya; DWDY, Isabela, ken maysa a Catholic radio station sadiay Tuguegarao, Cagayan ken catholic-run radio station sadiay Alaminos City, Pangasinan.
“…No mamagbagaak, agtaud iti pusok ti pammagbaga. Ti makunak met, ket ababa laeng ta uppat laeng dagitoy. Umuna: LISTEN TO EACH OTHER. iti ania man a kanito, dumngeg koma tunggal maysa kadakayo. No agsao ti maysa, dumngeg ti maysa a sipapasnek. Saankayo nga aggiddan nga agsao tapno agkinnaawatankayo. Iti panangdengngeg iti agsasao ket agtungpal iti panagkikinnaawatan. Daytoy a panagkikinnaawatan ti tulbek iti naragsak a pamilia…”
Ania ket nga isem dagiti dumdumngegen, kailian!
“Maikadua: OPEN YOUR HEART. Silulukat koma ti pusoyo iti tunggal maysa tapno nalaklaka pay a dumteng dayta a panagkikinnaawatan. Awan koma iti mailemmeng a sakit ti nakem wenno negatibo a banag iti uneg ti puso. Silulukat koma a kanayon dayta tapno ti linaonna ket makita ken maiyebkas a dagus. Iti ababa a pannao, adda ti nalawa ken nalawag a kumunikasionyo nga agassawa. No adda ti di kayat ti maysa, ibagana ket dumngeg met ti maysa. Kastanto met ti maysa. No pagsasaritaan ti parikut ken ti di kayat, maamiris ken masolbar dayta. Ta adda aya met parikut a di masolbar…?”
Inisemak ken pinerrengko ti inyarasaas itay ti kumaparik a kunana a kaub-ubinganna a balo ken awanan anak. Agpalpaliiw iti suli. Ngem natipedko pay laeng ti riknak a kiddayan. Nagsam-it ket ti paludipnan, kailian! Sal-it, malipatakkan, Yolanda, kunak iti bagik isu nga intuloyko man laengen…
“Ti maikatlo: VALUE YOUR UNION. Ipategyo iti inkay panagdenna. Sagrado ti kallaysa. Diyo patpatien a ti kallaysa ket sangkapirgis laeng a papel. Saan a pudno dayta. Daydiay papel a nakaisuratan ti naganyo, isu ti sangkapirgis a papel. Ngem ti kaipapanan dayta a pael ket napatpateg pay ngem balitok. Naibudak pay dita ti kinataoyo. Ti pinatipon ti Dios ket saan a mabalin a pagsinaen ti tao. Isu ngarud a kunak itay a no adda ti parikut a dumteng ket pagsasaritaan ken solbaren tapno saan a marakrak ti kallaysa. Ti panagdennayo koma ti lapped ti tunggal maysa tapno makontrol ti rikna a tumaliaw iti sabali….”
Nagbiddutaksa! Kunak man iti bagik, kailian, ta idi taliawek ni balo, ket nagdumog a kasla ketdin nabainan, yos. Ammona ngata a, nga addan ti Yolandak, yos!
“Maikapat ken maudi: EXPRESS YOUR TRUST. Agtalinaed koma nga agnanayon dayta panagtalek iti tunggal maysa kadakayo. No talken ti asawa, uray ania ti kakuyogna wenno kabinbinoltitna dita, saan a tumpuar kenka dayta nga imon agsipud ta adda ti panagtalekmo iti asawam a saanna a maaramid ti panangliputna kenka. Iti kanito a “sweet moment” wenno iruangan ti sweet moment, sawen latta ti panagtalek iti asawa. Uray no saan a sweet moment basta malagip dayta, sawen iti asawa tapno umun-uneg pay dayta iti kaunggan ket isunton ti lapped iti panagaramid iti di maikanniwas….”
Yos! Idi taliawek ni balo, likudanna laengen ti nataldiapak! Impakamakamko latta a minatmatam ti nasippukel a patongna iti pamudawen a luppo iti siortpanna a puraw nga inasmanganna iti venus cut a nalabaga a tisiert a kurangsa ti tela ta agparparang ti pusegna itay.
Pinutedkon ti pammagbagak. Ket ania ket ti palakpaken ti tallaong. Linamanodak pay a! Intagayannak pay ti nalipatakon ti naganna a kapitan daydiay a barangay iti sangasudo a basi. Inimaskon iti simmimsim a kagiddan ti pammadayawda.
Ngem yos, dida la ammo, a nagtaud dayta a pammagbagak iti ACROSTIC! Imbag man ta adda daydiay acrostic a “Marriage Creed,” ta no saan, nagkamulawak koman a nangbagbaga, hehehe!
Diak met imbagan a, a nagtaud iti acrostic ti pammagbagak. Ta ti kapatgan ditan ket ti mensahe.
Dayta man kalian. ACROSTIC. Padasenyo man met a.
Ania ti kunam, kailian? Nabitinka ken ni balo? Ala, ituloyko a…
“Agawidkayon, manong…” kunana a, idi agawidkami, sika. Ta inggagarak met a sinapul iti paraangan a kasla ketdin kailiwko ti isemna. Wenno imbaludnak ti isemna?
Saan koma pay a, ta adda man ti nakaibaludan dagiti matak a diak mauma a mangbuybuya, kunak man. Ket anian a sam-it ti isemnan!
“Asino met ngay?”
Dua nga agpa iti kaadayona ti kaasitgan kaniak, isu a kunak metten nga imperreng, yos: “S-sika…”
“N-napintasak, aya…?”
“Saan laeng a napintas no di ket kapipintasan…”
“Naangaw kadi amin a mannurat…?”
“Saan. Awan iti naangaw a mannurat ta disipulo iti kinapudno. Saanak a mamati ti kunkunada a love at first sight, ngem ita mamatiakon ta napadasakon. Agingga a dimo marikna ken mapadasan gayam, saanka mamati, saan?”
Nagkiriring ti selpon. Ni Yolanda!
“Ania? Mangiyawidak iti babai? Aaahhh, basi…Wen! Sangadram!” Nal-iten isturbo…hehehe!
Innalak ti selpon namber ni balo. Innala met kaniak. Agkarateks ken umawag no kua ngem diakon a sungbatan amangan no malipatak pay ni Yolanda ken dagiti annakko, nal-it ketdi.
Isu nga inyaramidak laengen iti daniw. ACROSTIC-ILUKO:
------------------------------------------------------------------
MARIA ARMIDA RILLERA
Mapidut la koma ti ayat iti langalang, awanen panagbisin ti lasag
Agbussog iti taraon nga agmawmaw ken pakatnagan derraas
Ridam kadagiti tebbag ket tallikudan a kas tuleng a makangngeg
Iti ulaw a lubong dagiti di makaawat ken dina kayat iti umawat
Asaken ti namaris nga essem iti balangkantis a ragsak.
Armida, narukop ti lasag ngem adda tulang ti muging iti
Ramiram ti makauram a kanito, ket nariknak dayta
Manipud kadagiti matam, iti lung-ay ken isemmo a kailiwko
Iti panagmaymasak, impasngayna ti bileg ken kalasag iti
Dangadang ti lasag ken kinapudno, iti rinnupak ti asin ken iti
Arak ti lubong; ngem ampaw ti ibaballaet, ampaw nga ibaballaet
Rikusen nga uli-uliten no kua ti litania ti pammati
Iti di maaramid a kari a pinarintumengan ken kinurnuoan iti
Liliteng dagiti di matimtimek nga imahen ti talek, dagiti
Ladawan ti kinasadino iti pagturongan ken yiikay iti
Eppes a panagdawa iti kinaasino. Armida, ti lukat a
Ridaw ti tebbag ti anniniwan dagiti isemmo isu nga
Aklonek a paay ti kinalalakik ti diak pannangan kadagiti saok
------------------------------------------------------------------------
Dayta man, kailian. Acrostic-Iluko. Daydiay umuna a letra dagiti binatog no basaen iti “pababa” ket adda ti balikas a kaimudinganna.
Paborito dagiti teacher ken dagiti pupils. Ngem saantayometten a pupils isu nga inaramatkon ti imagery imbes nga achmeism.
ACROSTIC-ILUKO? Ala, ket padasenyo met a, kailian, total maymaysa laeng met ti kaipapanan daytoy: Panagsubli iti kinaagtutubo! Wenno reminiscence of long-long ago…
Balikas ita nga aldaw: Narukop ti lasag, ngem adda tulang ti muging.
Wednesday, July 12, 2006
ABCEDARIAN-ILUKO
narugiak met laengen iti agiposte kadagiti nadumaduma a rupa ti daniw, idiretsok man laengen...ta isunto iti iseryek iti kolumko iti Tawid...
Ket ita, adtoy met ti sabali manen a rupa: ABCEDARIAN-ILUKO
============================
Abcedarian-Iluko Dagiti Gikgik
Awan pusoda, nangatoda la unay
Basnotan ken lamotendat’ simmusoanda
Dangranda dagiti takiag a nagur-urokanda
Elohim! Elohim! Yikkisda, yikkisda ket
Gaburanda iti osana ti sarwada
Haleluya! Haleluya! Dida mauma
Idinto ta tuptupraanen kaadduan ti likudda
Jesus, awan anag ti lasag ken daram
Kadakuada iti panangilansadat’ krus nagligsayen initna
Lalatenda nga in-inuten iti inoras
Matayak la koman ikkis ti nagrangtayanda
Nga immulian iti tapaw ti bullalayaw
Pinisangdan telon ti napalabas iti
Ranggas a saan a pulos a madeppa
Sumangkamaysa dagiti kabagisna
Tulengda a makangngeg iti sanaang
Ulsanda laeng ti riknada iti manto ken
Wanes ti apuy ti barukongda….
Saturday, July 08, 2006
DODOITSU-ILUKO
ti la ketdi madandaniwen...ngem ala pinadasko man met daytoy a porma DODOITSU
5 man a DODOITSU-ILUKO
1. Nadara a Rabii
Ti telon napisangen
Ket nadaraan ‘kamen
Ta ginalip ni manong
Pasmok a rabong
2. Nawaw ti Nabudo
Ket inkurkurnat’ budo
A kurang ni Abundio
Gineppas kanalbuong
Ti telon-basol
3. Tallo Nga Anniniwan Iti Sellag
Narga’y pempem garami
Iti anangsab ‘ti dua
Napnek dag’ti naannad
A matat’ sibeg
4. Iti Sirok ti Bangsal
Ti ungor ti dissuor
Nangawis iti puor
Ket nabukirad matat’
Lakay nabbasa
5. Misterio Iti Kasabaan
Napnekda apagbiit
Nawayadanto manen
Inton makaawiden
Sangailida
----------------------
DODOITSU daytoy ti detaliena...ngem no siak laeng met iti masurot a ket, apay a dipay la awagan met iti IDDOITSU? hehehe! ania ti makunam, kailian? ala, padasem met a...
Thursday, July 06, 2006
Daniw man met
irony a talaga...tsk..tsk.tsk...ti daniw a mammagbaga ti maysa kadagiti kasimronko a daniw, ngem apay itan nga agdaniwak iti mammagbaga? ala,agbasbasa met no dadduma ni Danilo ditoy blog a kas iti nasaona iti naminsan... awan iti makunak iti kasasaadna no di laeng daytoy, inawagak iti daniw (uray no sinsinan a daniw)... saan amin nga aldaw ket katutudo, Danilo, adda met ti kalgaw...
+++++++++++++++++++++++++++
------------------------------------------
Dagiti Puraw a Rabii ni Danilo
Saan a dayta panagurok iti katapokan
Ti makaay-ayo a pakasaritaan
No di ket ti ibabangon manen
Kas iti naamitan iti let-ang ken langalang
Ti nalikudan ket lasag pakasaritaan
Ti panagaddang ket panangsapul manen
Ti narangrangen a bituen
Kas iti awirmo nga umis-isem
Ti abut ti dagum ket usokem
Tapno ibanderam pennek a narangen
Isu met ti kunada, ti panangpunas ti tugot
Ket aramid a naannugot
Ti panagbiag iti napalabas ket panaglumot
Iti karayan ti allilaw ken biddut
Misuotan dayta daydi kaingungot
Apay a sapulem daydi Marieta
Kadagiti ulimek ti agpakada a malem
Ken kadagiti sawimeng iti parbangon
Mulagatam laengen ken arakopem ti kinapudno
Nga agin-indayonen isuna iti daniw a narangen…
Saturday, July 01, 2006
Hailstone
Limmamiis bassit ti siudad. Ngamin itay nabiit, nagtudo iti hailstone. Ama,ket dagiti saan a makakitkita iti hailstone a ket masdaawen a ta apayen nga agtudon iti yelo? Adu ti naayatan a nagpidut, idinto ta nagsardeng met dagiti lugan.
Iti rigatna daytoy a hailstone no dadduma, gaburanda dagiti mula a repolio, wombok ken dadduma pay. Ket inton aginit, makset metten dagiti mula, ket minillion manen ti pategna a nateng ti madadael.Lalona sadiay partena ti Atok a kalalam-ekan.
kastoy man ti buya ti HAILSTONE:
no limmamiis bigla, panagruruar met ti trangkaso ken rayuma yusot! isu nga agpilay man dataon, hehehe!
Tuesday, June 27, 2006
time out
...manen... hmn, isturbo met ti gaganasan ti sal-it a trojan vundo... kinurapna ketdin ti nagadu a filesko...agannadkayo, kakadua... sumangnal-it met mcaffe ta dina ammo nga idelit, dalusan ken wenno ibalud...


text:
Dagiti taudan ti libro
Daytoy a panid ket agisilpo kadagiti katologo ti biblioteka, dagiti aglaklako ti liblibro, ken dagiti sabsabali pay a taudan ti liblibro ken pakabaelanna ti panag-usar ti panagbiruk ti ISBN 9781584659051. No nakadanonka ditoy iti panagpindut iti numero a silpo ti ISBN kadagiti panid ti Wikipedia, kitaen dita baba (dagiti adda suratna a "Biruken daytoy a libro") biruken ti kayat a libro babaen ti panag-usar ti numero ti SBN. Ikabil ti numero ti ISBN iti Porma ti panagbiruk ti ISBN tapno mabaliwan dagita silpo dita baba.
Palagip: Ti numero ket mangrugi kalpasan ti kolon ti numero nga "ISBN-10:" wenno "ISBN-13:".
Online a testo
- Biruken daytoy a libro idiay Google online a database
- Biruken daytoy a libro idiay Amazon.com (wenno .ca, .cn, .de, .fr, .it, .jp, .uk)
Filipinas
- Biruken daytoy a libro idiay katologo ti Universidad ti Filipinas
- Biruken daytoy a libro idiay katologo ti Filipinas Heritage Library
- Biruken daytoy a libro idiay katologo ti LibraryLink Website
- Biruken daytoy a libro idiay katologo ti Philippine E-Lib Portal
- Biruken daytoy a libro idiay katologo ti Filipiniana.net
Dagiti aglaklako ti liblibro iti online
- Biruken daytoy a libro idiay Amazon.com (or .ca, .cn, .de, .fr, .jp, wenno .uk)
- Biruken daytoy a libro idiay Angus & Robertson in Australia
- Biruken daytoy a libro idiay Barnes & Noble
- Biruken daytoy a libro idiay Better World Books
- Biruken daytoy a libro idiay BibliOZ
- Biruken daytoy a libro idiay The Book Depository Free Worldwide Delivery
- Biruken daytoy a libro idiay BookRenter.com
- Biruken daytoy a libro idiay Books-A-Million
- Biruken daytoy a libro idiay Borders Books
- Biruken daytoy a libro idiay Chapters.indigo.ca
- Biruken daytoy a libro idiay Dymocks iti Australia
- Biruken daytoy a libro idiay eBay
- Biroken daytoy a libro idiay Fishpond (Australia ken New Zealand)
- Biruken daytoy a libro idiay GreenTextbooks.org
- Biruken daytoy a libro idiay Guardian Unlimited
- Biruken daytoy a libro idiay Half.com
- Biruken daytoy a libro idiay Livraria Cultura iti Brazil
- Biruken daytoy a libro idiay MPH Bookstore Malaysia
- Biruken daytoy a libro idiay Melbourne University Bookshop (Australia)
- Biruken daytoy a libro idiay National Bookstore
- Biruken daytoy a libro idiay Play.com
- Biruken daytoy a libro idiay Powell's Books
- Biruken daytoy a libro idiay Rediff.com
- Biruken daytoy a libro idiay Strand Book Store (nausaren - NYC)
- Biruken daytoy a libro idiay Waterstones
- Biruken daytoy a libro idiay Flipkart


text:
Listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan
Daytoy ket listaan dagiti amin a pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan a nairaman iti maysa a Programa a Panagrangrang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan.
Dagiti linaon
- 1 Listaan
- 2 Listaan dagiti pagilian babaen ti kontinente
- 3 Listaan dagiti pagilian babaen ti a kontinental a rehion
- 4 HDI babaen dagiti rehion ken grupo
- 5 Dagiti pagilian a saan a nairaman iti kinaudi a reporta
- 6 Paammo
- 7 Dagiti nagibasaran
Listaan[urnosen | urnosen ti taudan]
- = immadu.
- = sitatalinaed.
- = nakissayan.
- Dagiti kapadpada a pateg ti HDI iti agdama a listaan ket saan a agbalin nga gapadpada iti ranggo, ngamin ket ti ranggo ti HDI ket agpayso a naala babaen ti panangiruar ti pateg ti HDI iti maikanem a desimal a punto.
- Ti numero iti braket ket ibagana ti bilang ti panangiranggo ti pagilian ket ngimmato (ngimmato wenno bimmaba) a mainaig iti baro a datos ti 2011 para iti 2010 ( a kas nainaganan iti reporta idi 2011 , panid 131).
Nangato unay a panagrangrang-ay ti nagtagitaoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nangato a panagrangrang-ay ti nagtagitaoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Katengngaan a panagrangrang-ay ti nagtagitaoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nababa a panagrangrangay ti nagtagitaoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Listaan dagiti pagilian babaen ti kontinente[urnosen | urnosen ti taudan]
Aprika[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Kaamerikaan[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Asia ken Oceania[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Europa ken Tengnga nga Asia[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Listaan dagiti pagilian babaen ti a kontinental a rehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Kameng dagiti estado ti Timpuyog dagiti Arabe[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Kappon ti Europa[urnosen | urnosen ti taudan]
Promedio ti amin a kamkameng: 0.853
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Daya nga Asia ken ti Pasipiko[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Latin nga Amerika[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika[urnosen | urnosen ti taudan]
10 a kangatuan nga HDI
10 a kababaan nga HDI
HDI babaen dagiti rehion ken grupo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pagilian a saan a nairaman iti kinaudi a reporta[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti estado a kameng ti UN (kinaudi a datos ti UNDP)[urnosen | urnosen ti taudan]
Saan a kameng ti UN (saan a nakarkulo babaen ti UNDP)[urnosen | urnosen ti taudan]
- nakarkulo babaen ti UNDP
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti kinaudi a pannakairaman ti Somalia iti HDI a panagiranggo ket ti reporta idi 1996 (1993 a datos).
- ^ Ti UN ket saan na a maibigbigan tiRepublika iti China (Taiwan) a kas maysa a naturay nga estado. Ti HDI a reporta ket saan na nga iraman ti Taiwan a kas paset ti Republika dagiti Tatao iti Tsina no agkarkulo ti bilang ti Tsina (kitaen ti [1]). The ROC's government calculated its HDI to be 0.868, based on 2010 new methodology of UNDP for calculating 2010 HDIs.[8]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011 - Estadistika nga annex ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan" (PDF). Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan Programa ti Panagrangrang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. pp. 127–130. Naala idi 2 Nobiembre 2011.
- ^ a b "2011 Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". United Nations Development Programme. p. 151. Naala idi 2 Nobiembre 2011.
- ^ "Ti Kasasaad iti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon" (PDF). United Nations Development Programme. 1998. Naala idi 26 Marso 2009.
- ^ "Puerto Rico (Estados Unidos)". United Nations Environment Programme. 2 Marso 1998. Naala idi 26 Marso 2009..
- ^ a b c d e f "Les défis de la croissance calédonienne, iti panid a 13" (PDF) (iti Pagsasao a Pranses). CEROM - INSEE. Naala idi 2008-12-10.
- ^ "Greenland (Denmark)". United Nations Environment Programme. 2 Marso 1998. Naala idi 26 Marso 2009..
- ^ Ti UN et saan a nagkarkulo ti HDI iti Macau. Ti gobierno iti Macau ket karkulona ti bulodna a HDI. No nairaman iti HDI ti UN a bilang iti 2007, ti Macau ket agranggo a maika-23 wenno maika-24 (kapadpadana ti Singapur wenno Hong Kong). "Dagiti bilang ti Macao idi 2010". Dagiti Estadistika ken Senso a Serbisio, Macau SAR. 2010. Naala idi 2010-07-01.
- ^ "2010中華民國人類發展指數 (HDI)" (pdf) (iti Insik). Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, R.O.C. 2010. Naala idi 2010-07-02.
- ^ "Reporta ti Pangrangrang-ay ti Nagtagitaoan - Kosovo 2010" (PDF). UNDP. 2010. p. 100. Naala idi 2011-11-26.