text:
BANTAY, Ilocos Sur – Natay iti pannakakoriente ti maysa a mannalon idi napanna inwayway ti bakana iti kataltalonan iti Barangay Sagpat ditoy nga ili idi agsapa ti Septiembre 15.
Nasarakan ni Reynaldo Pilot y Corpuz, 36, naasawaan, a nakadalutaytay iti daga a nakabalangan ti barut ti koriente iti bagina.
Segun ken ni Pedro, kabsat ti biktima, nakapayong a napan inwayway ni Pilot ti bakana iti kataltalonan iti nasapa a bigat.
Idi agarup 6:20 iti dayta met la nga agsapa, nakita ni Pedro ti payong a nabati iti dalan ngem awan ti kabsatna ket idi napanna kinita, nasukalanna laengen daytoy a nakadalutaytay iti daga.
Mapapati a natinnag ti barut iti daga gapu iti napigsa nga angin ket idi simmangpet ti biktima, iniggamanna tapno ipaigidna nga isu metten ti nakakorienteanna.#


c: text/html

text:
VIGAN CITY – Nangbiktima manen ti Budol-Budol Gang ket maysa a balasang a balikbayan ti naallilawda itay nabiit a nakapukawan daytoy iti kuarta ken alahasna.
Nagreport iti polis ditoy siudad ni Arlyn Tubon, 24, balasang, balikbayan manipud iti California, USA, taga-Sto. Domingo, Ilocos Sur a biniktima ti dua a babai a masikog ti maysa ket intaray dagitoy ti kuartana a P34,000 ken alahasna nga agpateg iti P30,000.
Segun ken ni Tubon, inasitgan ti maysa a babai nga atiddog ti buokna bayat ti kaaddana iti Plaza Maestro ket nagsaludsod kenkuana no adda am-ammona nga obe-gyne nga agik-ikkat iti sikog.
Intudo ti babai ti maysa a masikog a kinunana a mangisalsalda iti alahasna nga agpateg iti P160,000 tapno adda gastuenna nga agpaikkat iti sikogna.
Kinuna ni Tubon nga inawis ti babai a tulonganda ti masikog babaen ti panangsaldada iti alahas daytoy.
Kinuna ti balikbayan a kasla nahipnotismo iti kinasam-it ti panagpatpatang ti babai ket naallukoy a simmurot kadagiti dua iti nalinged a disso tapno kitaenna dagiti alahas nga isalsalda ti masikog.
Iti katedral ti Vigan ti nagsaltekanda ket ditoy nga impakita ti masikog dagiti alahasna iti biktima.
Kinuna ni Tubon nga iti Plaza Burgos ti nagiinnallawatanda ket intedna ti kuartana a P34,000 ken pendantna nga agpateg iti P30,000 kas sukat dagiti alahas ti masikog.
Naammuan laengen ni Tubon a peke dagiti alahas nga imbati dagiti dua a babbai idi napanna pinaamiris iti maysa a pagsaldaan ditoy Vigan.
Dagus a nagpatulong ti balikbayan iti polis ditoy siudad ket nagsawarda iti aglawlaw ti Vigan ngem saandan a nakita pay dagiti dua a suspetsa.
Iti kallabes, addan dagiti nabiktima ti Budol-Budol Gang ditoy siudad a dua a babai dagiti maitudtudo a suspetsa.#

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Polillo, Quezon
Ti Polillo ket maysa a maika-3 klase nga ili iti probinsia ti Quezon iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabingbingay a politikal ti Polillo iti 20 a barbaranggay.[2]
- Anawan
- Atulayan
- Balesin
- Bañadero
- Binibitinan
- Bislian
- Bucao
- Canicanian
- Kalubakis
- Languyin
- Libjo
- Pamatdan
- Pilion
- Pinaglubayan
- Poblacion
- Sabang
- Salipsip
- Sibulan
- Taluong
- Tamulaya-Anibong
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Quezon". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 30 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Quezon". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 16 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Nakitaripnong met ni Mayor Edgardo “Ediboy” S. Cobangbang, Jr. ket nakisarsarita kadagiti opisiales ti Dayo-Cabugao pakaseknan iti kasasaad ti Dayo-Cabugao ken panangpasayaatda pay iti operasion ken aktibidad ti Dayo.
Naammuan babaen ti Presidente ti Asosasion a tunggal Sabado ket agtitiponda nga opisiales ta maireport ti pagdurdur-asan ti operasion ti pagtagilakuan ti animal ket naaramiden ti 64 a transaksion (ginnatang/linnako ti ayup) a nausar ti puonan ti pundo. Manamnama nga iti sumarsaruno a panagda-Dayo ket umad-adu ti umay maki-Dayo ditoy Cabugao partikular kadagiti mapmapan iti kaarruba a Dayo ta naregget ti aktibidad ti pannakalako dagiti maidayo nga animales ditoy.
Kas iti napalabas, nabun-as ken nalalapsat latta dagiti mai-Dayo nga ayup. Nakiragup iti panagsasarita ken ni Mayor Ediboy da Mr. Marciano Raciles, Presidente, Mr. Rudy Quileza, Tesorero, Mr. Elpidio Mejia, Sekretario ken dadduma pay nga opisiales ti asosasion iti dayta nga aldaw. # (Web In-Action)


text:
CANDON CITY – Dua nga opisial ti Candonians of Southern California ti bimmisita iti North Luzon Philippine State College idi Agosto 9.
Kangrunaan a binisita dagiti agassawa a Rudy Briones ken Tess Briones dagiti iskolar ti gunglo a pagbasbasaenda iti nasao a kolehio tapno ammuenda ti kasasaad dagitoy.
“Kayatmi a makapatpatang ida tapno maammuanmi no kasano a nakatulong kadakuada ti programami,” kinuna ni Briones.
Walo ti iskolar ti CSC nga ipapaayanda iti sag-P1,500 monthly allowance.
Kinuna met ni Mrs. Briones a malaksid iti scholarship, adda pay programada nga Adopt-A-School a tultulonganda para iti pannakaidur-as iti edukasion.#


text:
SAN VICENTE, Ilocos Sur – Ibilang dagiti polis ditoy a natukkolen ti duri ti grupo dagiti armado a lallaki nga agserserrek iti balay tapno takawanda kalpasan a natiliw iti Vigan City ti tallo a suspek a maatap a nainbolbar iti panagtakaw iti balay ti maysa a balikbayan ditoy nga ili idi Pebrero 7.
Tiniliw dagiti polis ti Vigan City da Silverio Madriaga y Pescador, 38, naasawaan, karpintero, residente iti Barangay Malingeb, Bantay, Ilocos Sur; Vicente Piano y Bautista, 42, baro, mannalon, residente iti Barangay Ora West, Bantay; ken ni Jomar Piano y Patron, 28, baro, residente met laeng iti Barangay Ora West kalpasan a nabigbig ida ni Trifonia Romano y Ruria, 65, balo, residente iti Sitio Ermita West, Barangay San Sebastian, San Vicente a karamanda iti grupo a simrek a nagtakaw iti balayna idi Pebrero 7.
Sinerrek ti lima nga armado a lallaki ti balay ni Romano iti agarup alas 3:00 ti bigat ti nadakamat a petsa babaen ti idadalanda iti akinlikud a tawa ti kusina. Pinaturongan dagiti mannanakaw iti paltog dagiti bumalay sada pinungo dagitoy ken innala dagiti aruatda nga alahas.
Simrek dagiti mannanakaw iti tallo a kuarto sada kinurimes dagiti napapateg a sanikua dagiti biktima a pakairamanan ti maysa a flat screen TV 32″ LG nga agpateg iti P42,000.00; 2 unit ti LG home theaters system nga agbalor iti P30,000.00; maysa a laptop Acer nga agpateg iti P28,000; agduduma a lupot, sapsapatos, ken sandals nga agbalor amin iti P15,000.00; agduduma nga alahas nga agpateg amin iti sumurok kumurang a P80,000.00; leather bag ‘Coach’ nga agpateg iti P20,000.00 a naglaon iti United States issued Alien ID, State ID, Social Security System ID (SSS) ken P2,000 pesos cash; 2 a selpon nga agbalor iti P15,000.00; ken 5 boxes ti bangbanglo nga agpateg iti P10,000.00.
Mapapati a naglugan dagiti mannanakaw iti getaway vehicle a nalabbaga a nagturong iti abagatan a direksion iti panaglibasda.
Kabayatanna, naireport iti polis Santa ti pannakatakaw ti balay dagiti agassawa a Florencio Manzano y Basada, 74, ken Pasencia Manzano y Borje, 74, agpada a pensionado ken residente iti Barangay Casiber, Santa, Ilocos Sur.
Naduktalan dagiti bumalay ti panagtakaw idi agarup 4:00 ti malem ti Pebrero 7 a pannakakitada a nakalukat dagiti kabinet ken naiwarawara dagiti aruatenda iti suelo.
Segun dagiti biktima, kinasakas dagiti di nabigbig a mannanakaw ti bag a naglaon iti sumurok kumurang a P30,000.00, maysa a balitok a kuentas nga agbalor iti $1,000, singsing nga agbalor iti $1,000.
Iti panagimbestiga dagiti polis, nakastrek dagiti mannanakaw iti balay babaen ti pananglukatda iti aluminum a de-sarming a tawa iti akinlaud a paset ti balay dagiti biktima.
Nagsasaruno dagiti naireport a panagtakaw ditoy probinsia idi Enero ken umuna a lawas daytoy a bulan.
Idi Enero 13, sinerrek dagiti armado a mannanakaw ti balay ti maysa a retirado a mangisursuro sadiay Barangay Imus, Santiago, Ilocos Sur, pinungoda dagiti bumalay sada intaray ti 400 Euro nga agbalor iti P30,000, assorted nga alahas nga agpateg iti P100,000, Sony Ipod, laptop, 6 a selpon, ID ken tultulbek.
Natakawan met ti balay ti maysa a balikbayan idiay Barangay Paing idi Enero 14 ket kinasakasda dagiti cash money nga agdagup iti P145,000; 660 pounds, assorted nga alahas ken napapateg a sanikua nga agbalor amin iti P207,500.00.
Idi Enero 29, sinerrek dagiti mannanakaw ti balay ti agassawa nga abogado sadiay Barangay Parada, Sto. Domingo, Ilocos Sur ket kinurimesda ti maysa a laptop, Olympus camera, P20,000,00 cash, lisensiado a cal 9 mm pistol nga agpateg iti P45,000.00 ken ti kuarta ti abogada a P5,000.00 ken dadduma pay a personal a belongings.
Kanaig daytoy, imbilin ni Provincial Director Senior Supt. Noel Baguitan Amoyen kadagiti hepe ti polis ti naing-inget pay a panagtsekpointda ken panangisayangkatda iti police integrated patrol system tapno malapdan dagiti panagtakaw iti lugar a responsibilidadda.#


text:
STA. LUCIA, Ilocos Sur – Naisayangkat ti unity walk ken prayer rally idi Pebrero 7 a nakipartisiparan dagiti kandidato iti lokal a posision, ti Commission on Elections nga indauluan ni Melvin Martinez, election officer ditoy, ken dagiti sektor ti relihion.
Kangrunaan a panggep ti unity walk ken prayer rally ti pannakaiwayat ti Secure and Fair Election (SAFE) iti masungad a panagpipili.
Nangrugi ti unity walk iti Barangay Barangobong ket nagpatingga iti sanguanan ti municipal hall daytoy nga ili.
Iti met prayer rally, nagangtan dagiti unity candles, ken panagkari dagiti botante sa ti panagpirma dagiti kandidato, religious leaders ken mangidadaulo iti nadumaduma nga ahensia ti gobierno iti pledge of commitment para iti nadalus ken natalna nga eleksion.#


text:
Kas kuna dagiti agsuksukisok ti maipapan iti salun-at, lappedan ti inaldaw a panagsida iti lasona wenno sibuyas ti cancer, sakit ti puso, infections, high blood pressure, sakit ti kudil, interstitial cystitis, prostatitis, ken rheumatoid arthritis. Ngamin ti lasona (Latin: allium cepa) ken sibuyas (allium cepa var. aggregatum) ket namsek iti quercetin a nakabilbileg nga antioxidant.
Ania aya ti quercetin?
Quercetin belongs to a group of plant pigments called flavonoids that give many fruits, flowers, and vegetables their color.
Flavonoids, such as quercetin, are antioxidants — they scavenge damaging particles in the body known as free radicals, which damage cell membranes, tamper with DNA, and even cause cell death. Antioxidants can neutralize free radicals and may reduce or even help prevent some of the damage they cause. They also help keep LDL (“bad”) cholesterol from being damaged, which scientists think may contribute to heart disease. In test tubes, quercetin has strong antioxidant properties, but researchers aren’t sure whether taking quercetin (and many other antioxidants) has the same effects inside the body.
Quercetin acts like an antihistamine and an anti-inflammatory, and may help protect against heart disease and cancer. Quercetin can also help stabilize the cells that release histamine in the body and thereby have an anti-inflammatory effect. daytoy ti palawag ti University of Maryland Medical Center.
Uray idi un-unana a panawen, maus-usaren ti sibuyas a kas ramen dagiti agas, lalo kadagiti Egyptians, 4000 a tawenen iti napalabas.
Maysa kano pay a diuretic ti sibuyas, kuna ni Greek Physician Hippocrates.
Kas diuretic, makapaisbo ti sibuyas. Degdeganna ti panagisbo. Yad-aduna ti rummuar nga isbo. No ad-adu ti rummuar nga isbo ken no kanayon ti panagisbo, maiyanud met dagiti rugit iti bagi. Madalusan ti bagi.
Maysa pay nga antiseptic . Kas napaneknekan idi Maikadua a Gubat Sangalubongan, inaramat dagiti Russian ti lasona a kas pagdayas iti sugat dagiti soldadoda iti pagbabakalan.
Ania aya ti antiseptic a makunkuna? Antiseptic – a substance that checks the growth or actions of microorganism. Antibacterial, disinfectant wenno germ-killing.
Umad-adu iti agkasapulan kadagitoy lalo kadagiti dumuyaw ken nalabaga. Ngem kadagiti puraw a sibuyas, basbassit ti quercetin a maala, kuna dagiti nagsukisok. Saan met a nailawlawag dagiti sientista no apay. Nakapkapsut met ngamin ti ingelda, saan a kas iti lasona nga uray no maysa laeng ket pagluaennakan; umasuk ta agong a kunada no ngalngalen ken agatibuor payen ta sang-aw. No naing-ingel, naim-imas, ad-adu ti imbag a maipayna ta ad-adu ti maala a quercetin..
Addaan ti lasona ken sibuyas iti 25 nga active compounds a mangprebentar kadagiti tumaud a saksakiten, a kas kadagiti sumaganad: panagtubo kadagiti cancerous cells, sakit ti puso, lappedanna ti strokes, pababaenna ti blood pressure, pababaenna ti cholesterol ken paganaenna ti panagtrabaho ti immune system.
Saan laeng a dagita, maysa pay nga antibacterial ken antifungal. Radradam iti sibuyas dagita sakit ti kudil a timmaud. Antibacterial met lalo kadagiti aguyek ti linambong itoy.
Ngem kadagiti 25 nga active compound a masarakan, dua kadagitoy ti napipigsa nga antioxidant. Ti sulfur ken quercetin. Antioxidants, any substances that protect the living body from deleterious effects of free radicals. Antioxidants met dagiti beta-carotene, vitamin C, alpha-tocopherol ken dadduma pay.
Ngarud, iti inaldaw a panagsida ken panagrekado kadagitoy ket dakkel a proteksion ti bagi kadagiti toxin wenno substances a mangpataud iti saksakit.#


text:
PLENARIO A BITLA, 10TH PANL CONFERENCE
TI VOKABULARIO TI PANAGKITAKIT KEN DAGITI SANSANUT AMIANAN: INDIGENO NGA IPAIP KEN TI EPISTEMOLOGIA A NAINWAYAWAYAAN
(Maysa a plenario a bitla para iti maika-10 nga aniversario ti Philosophical Association of Northern Luzon, St Louis University, Baguio City, Oktubre 26, 2013)
Aurelio Solver Agcaoili, PhD
Universidad ti Hawaii
Preliminario
Pakaidayawan daytoy numo ti invitasion ti dadaulo ken visionario ti Philosophical Association of Northern Luzon, ni Dr Danilo Alterado. Inkarina ti idadar-ayna iti maika-8 a konferensia ti Nakem Conferences a maangay iti Universidad ti Hawaii iti Manoa, iti Honolulu, ket ngarud, rumbeng laeng a supliak daytoy a kinaimbag-nakemna babaen iti panangiburayko iti kapanunotak maipapan iti tema ti aniversario ken konferensiayo. Quid pro quo, kunada, ti kastoy. Ngem saan, kunak: Ta rumbeng laeng a suplian ti maysa nga imbag-nakem a nasagrap iti isu met laeng nga imbag-nakem.
Saan a kas karina ti agitukit, ken lallalo a saan a kas karina ti agparusing iti naitukit. Adu dagiti pagel. Ti panagsantak ken panagrangpaya—ti panangpasantak ken panangparangpaya—iti intukit ket nakasadag kadagiti nagduduma a banag kas iti intension ti nagitukit ken iti kondision ti nagitukitan. Saan met a kas karina nga etchepueraen ti naturalesa mismo ti intukit a bukel, ken ti kondision ti pannakaitukit ken nakaitukitanna.
Daytoy maysa a dekada a panagtitimpuyogyo ket maysa a kongkreto a pammaneknek iti kabaelanyo a mangsustenir iti maysa a sirmata ken parmata—sirmata ken parmata a rumbeng unay nga itandudo, ken sirmata ken parmata a masapul nga ikintal iti isip, panunot, puso, kararua, ken utob-nakem dagiti adalan.
Iramanyo koma dagiti komunidad a pangipaayantayo kadagiti mapartuattayo a baro ken nainwayawayaan nga epistemologia.
Idi imbagana ni Dr Alterado daytoy a panagtitiponyo, diak a pulos nagbakabaka.
Dagiti kakastoy a naimpartuatan a panagis-isip ket rumbeng laeng nga iduron tapno iti
kasta ket maipan daytoy iti pantok ni laing, iti tapaw ni sanut, iti aringgawis ni adal.
Ta awan ngatan nainsalakanan a turong ni laing, sanut, ken adal no di ta pannakaiwaragawag dagitoy ken ti pannakaiyallatiw dagitoy kadagiti sumaruno a kaputotan.
Iti bukodko a panangganting kadagitoy nga inisiativa ti PANL, daytoy ti makunak nga awanan pananglamlamiong: rumbeng unay daytoy nga aramidyo, nasken unay ti panangitultuloyyo iti kastoy, ken maysa daytoy nga etikal, no di man ketdi nainnakman nga obligasionyo iti amin a paniemna nga awan labas, iti paniemna iti labes ti inflektado a panawen-ti-tao, iti paniemna a ditoy ket agsasarak dagiti addaan utob-nakem, dagiti amin a nanakman, dagiti addaan iti klaro a sirmata maipapan iti adal ken ammo a mangwayawaya, ken mangwayawaya gapu ta addaan iti ubog a nainwayawayaan.
Gapu ta ti filosopo a kas kadakayo ket rumbeng laeng a mangted iti panirmata a ti kugnal daytoy ket lawag: lawag iti isip, lawag iti puso, lawag iti aramid, lawag iti pakasaritaan, lawag iti gimong-tao, ken lawag kadagiti uppat a kararua ni Ilokano.
Gapu ta ti filosopo a kas kadakayo ket siuutang iti biag—iti biag-tao—ket ngarud, rumbeng laeng nga agbayadkayo iti kasta nga utang.
Ti asinno man a napautangan iti naisangsangayan a laing a kas kadakayo ket obligado a mangsupapak—iti wagas a gantingen ti kugnal ti kinalinteg—iti dayta nga utang. Saan a mabalin ditoy ti di agbalanse a gagantingan. Ketdi, no adda man di panagbalanse ti ganting, dayta ket di panagbalanse koma a mangbenefisio iti nakautanganyo.
Ket gapu ta ti nakautanganyo ket ti pakasaritaan, ti biag, ken ti gimongyo, rumbeng laeng a ti adal, sanut, laing, ken talugading iti kararua nga adda kadakayo ket idatonyo met laeng iti pakasaritaan, iti biag, ken iti gimongyo.
Pulchra pulchrum est. Ti kinalinteg ket kinalinteg.
Ngarud, kalpasan daytoy a panangburiborko kadagiti panunotyo, bay-andak koma nga ipeksak ti dua a banag.
Umuna, ti panangkablaawko kadakayo gapu iti daytoy a sustenido nga aramidyo.
Maikadua, ti panangibatik iti maysa a karit kadakayo a manipud koma ita ket rugiantayo a waknitan ti desdes—wenno adu a desdes—a mangitunda kadatayo amin iti nawadwada a panagpampanunot, iti nain-ispalan a panagnaknakem, ken nainwayawayaan a panangikintal kadagiti adalantayo kadagiti awanan-ressat nga adal ti biag, adal nga aggapu kadagiti puli a naggapuantayo, adal a makikayyamet ken makiengkuentro kadagiti adal iti sabali, ken adal a mangiparipirip kadatayo kadagiti awanan-panagkupas a kinapudno a tinawidtayo met kadagiti pagapuan, kadagiti anito, kadagiti amin nga immunan kadatayo a babaen iti nainnakman a panagmennamennada ket addatayo ita nga agsagsagrap kadagitoy numan pay kadagiti naglabas a paniemna ket nagkibaltangtayo ta ditay man ingginggina dagitoy, ta ditay man inikkan iti maiyannatup a panangipateg, ta ditay pay impaayan iti maiyalubog koma a panangilala.
Ken panangbigbig a kas legitimo nga adal nga aggapu iti puli ken para met laeng kadatayo.
1. Nadumaduma a Problematiko
Iti daytoy a panangiburayko kadakayo kadagiti nagsangasanga a nagrarapang a kapampanunotak maipapan iti tema daytoy a konferensia ken aniversarioyo, adda dua a kugnal nga idea a kayatko koma nga agpaay a pagwerretan ti saritaantayo.
Umuna unay ti maipapan iti vokabulario ti panagkitakit.
Maikadua ti etikal nga obligasiontayo mainaig iti produksion ti kunkunaek a managwayawaya nga epistemologia iti Amianan.
Maymaysa laeng ti turong daytoy a panagmennamenna nga iburayko kadakayo.
Daytoy ket ti akem ti filosopia a mangwayawaya gapu ta managwayawaya.
Daytoy ket ti akem ti kastoy a laing ni tao tapno koma ket maikkanna iti umisu a sungbat kadagiti nagkaadu a sagursor iti biag, kadagiti buribor ti ili ken pagilian, ken kadagiti di mabilang a karit iti pannakatun-oy iti nainsangkagimongan a kinalinteg.
Kas kadakayo, bungaak met ti makunkuna a kolonisado nga edukasion.
Ken rumbeng laeng nga ibagak kadakayo a bungaak ti agdan-agdan a kolonisado nga edukasion.
Saanak laeng a kinonolisa ti edukasion a makalaud, ti edukasion kadagiti adal a naggapu iti bubon ti imperialistiko nga adal a nagbalin a rukod ti makunkuna a kinalaing: ti edukasion iti Ingles.
Produktoak pay ti makunkuna—wenno kunkunaen dagiti kritikal a filosopo—a maysa nga internal a kolonisasion, daytay kita ti imperialismo nga aggapu iti uneg mismo ti pagilian, ti imperialismo a nagtaud iti maysa a fasistiko a kapampanunotan no kasano a buklen ti maysa a nasion, maysa nga estado, maysa a nasion-estado, ken maysa a pagilian.
Agkonfesarak ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken rukrukoden ti pagsasao ken kapampanunotan nga Ingles.
Agkonfesarak ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao a Tagalog, ken rukrukoden ti pagsasao ken kapampanunotan a Tagalog.
Agkonfesarak ita: produktoak ti edukasion nga addaan iti basar a dua a pangal ti agdan, a sakbay a makangatoak, masapul nga agpangalak kadagitoy, ket kadagitoy a pangal, tallikudak a mamimpinsan ti kinaasinok, ti pagsasao a tinawidko, ti pagsasao ti taengko, ti pagsasao ti komunidadko, ti pagsasao ti nasion a naggapuak.
Awan nangisuro kaniak iti maipapan iti kur-itan nga Ilokano.
Awan nangipalagip kaniak a maysaak a paset ti makunkuna a nasion nga Ilokano, a parte iti dakdakkel a komunidad a makunkuna ita nga Amianan.
Awan nangipalawag kaniak kadagiti indigeno a kapampanunotan maipapan iti pulik.
Awan nangipasaknap iti pannakausar koma ti simbolo ti kinatao uray kadagiti publiko nga espasio ti ilik, ti komunidadko, ti edukasionko, ti pannakatenneb ti panunotko.
Ketdi, amin nga ideologiko nga aparato ti estado ket sangsangkamaysa dagitoy a nangipawil iti panagpanunotko babaen iti wagas dagiti pagapuan a nangted kaniak iti pagsasaok.
Ketdi, mismo a ti sistema ti edukasion a nangtubay iti panagutob-nakemko ket pinangurkarengesnak kadagiti kapampanunotak iti bukodko a komunidad babaen ti makunkuna a barusngi a panangpabaknangna iti panunotko kadagiti konsepto a diak ammo ken diak maawatan—ken diak ammo ken diak maawatan ta dagitoy ket estranghero iti formal a panagadalko kadagiti eskuelaan.
Ketdi, natennebak iti dua a kapanunotan—wenno dua a kapampanunotan nga imbabaet ti dua a pagsasao nga agpada a diak kukua, ken agpada a baniaga kaniak: ti kapampanunotan iti Ingles, ken ti kapampanunotan iti Tagalog.
Saankon a palpalikawkawan ti saritaan: awan ti empiriko a pammaneknek a ti makunkuna ita a Filipino—ti ibambandoda a ‘nailian’ a pagsasao—ket awan dumana iti Tagalog.
Saanakon nga agpatpatiray-ok pay: awan empiriko a pammaneknek a ti iskisofreniko a Pilipino/Filipino ket saan a Tagalog daytoy.
Agdidinnerechotayon—ta kasta ti obligasion ti maysa a nainfilosopiko a panagtutungtong: agsuitsuitik ti pagilian, ket suitsuitikennatayo babaen iti mara-Goebbels a wagas daytoy a mangimulmula iti panunot dagiti amin a makipagili iti Filipinas nga addaantayon iti ‘nailian’ a pagsasao, ket daytoy ‘nailian’ a pagsasao ket Filipino.
Dagiti kakastoy a kinasuitik ket, ipso facto, kinasuitik.
No nangrugi ti argumento iti kinasuitik, sui generis, ti bunga daytoy ket maysa met laeng a kinasuitik. Quid est esse rei.
Ti umuna iti dua a pangal ti kolonisasion ket ti pannakatenneb dagiti adalan iti lumaud nga adal.
Daytoy nga adal ket ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken aminen a pagsasao a makalaud, kas koma ti Español, Latin, Frances, Aleman, ken dadduma nga addaantayo itan iti abilidad a maaramat a kas instrumento iti komunikasion.
Naganak daytoy ti external a kolonisasion.
Daytoy nga adal ket mangmangted kadagiti filosopo iti Amianan, kas pagarigan, iti pannakasanay manipud ken Aristoteles agingga iti nakabingngi-a-bibig a Foucault, a kunam la no ammo ni Aristoteles nga adda Amianan, a kunam la no ammo no Foucault nga adda Cordillera, Tanap ti Cagayan, wenno Ilokano.
Ti maikadua ket ti pannakatenneb iti arrap a nasionalismo a mangibanbando, agingga ita, iti makunkuna nga arrap met nga ideologia ti nasionalismo a nagtaud iti sentro.
Naganak daytoy iti internal a kolonisasion.
Wenno maysa a forma ti neokolonisasion nga aggapu mismo iti uneg, kas ti panangsakup ti kapanunotan a Tagalog kadagiti isiptayo ita.
Iti daytoy a sentro ket nakapatta iti hegemoniko a kalat ti panangisaknap iti makunkuna a homogenisado a panagpampanunot, a kas koma iti adda iti ‘isang bansa, isang diwa’ idi panawen ti Linteg Militar, maysa a pampanunot a ti bito daytoy ket ti padas iti panangparnuay iti nasion-estado iti lumaud.
Maysa a sintomas ti kastoy a homogenisado a panagpampanunot ket ti panangakseptar iti kinadangkok ken kinaranggas ti ideologia ti monolinggualismo ken monokulturalismo iti maysa a pagilian a kas iti Filipinas, maysa a pagilian a ti naturalesa daytoy ket ti diversidad, multiplisidad, ken pluralismo.
Ita, kas iti bambannagaw, nagbaliwen daytoy nga ‘isang bansa, isang diwa’ ket ti mantra daytoy arrap nga adal ket ti nasionalismo nga awanan substansia no di ti panangited iti ‘nailian a pagsasao’ ken ‘nailian a kultura’ a kunam la no dayta a panangipateg ket adda iti panagsao iti Tagalog nga aglemlemmeng iti P/Filipino (wenno P/Filipino nga aglemlemmeng iti Tagalog).[1]
Nagbalinen a mantra daytoy, ket ti mantriko a fuersa ken bileg ken turayna ket kasla maysa nga orasion iti nailian a salamangka. Kuna dagiti Ilokano a duogan: kasla kano orasionen daytoy ken ‘Apo Kitingkiting.’
Kasano koma a pagmaymaysaem ti maysa a pagilian babaen iti panangisaknap iti maysa a homogenisado nga edukasion a ti basar daytoy ket ti mangurkuranges a filosopia ti panagiyadal ken ti nakurapay a logika ti panangtenneb iti nakem dagiti adalan?
Kasano koma a buklem ti maysa a pagilian babaen iti naranggas a wagas ti monokulturalisasion ken monolinggualisasion—daytay panangisaknap iti idea nga arrap a mangibagbaga a tapno agbanag nga adda Filipinas, masapul ti panagmaymaysa iti lengguahe ken iti kultura?
Kasano koma nga iyallatiwmo ti maysa nga adal iti maysa nga adalan babaen iti panangibabaet iti daytoy nga adal iti lengguahe a dina kukua, ket gapu ta dina kukua, ket mabati laeng nga agmalmalanga no kasta a ti mangisursuro kenkuana ket Tagalog a Tagalog, wenno Ingles nga Ingles?
Kasano koma nga isurom iti maysa a taga-Potia, Ifugao ti kina-Ifugaona no ti aramatem iti panangisurom ket Tagalog?
Kasano koma nga isurom iti maysa nga Itneg iti kina-Itnegna babaen iti panagaramatmo iti Ingles?
Kasano koma nga asintadaen ti indigeno a tignay ti panagmennamenna babaen iti patta ti makunkuna itan a ‘pagmemeron,’ a pattapatta ti metafisika ti panagadda iti daytoy a lubong?
Ken kasano nga isurotayo kadagiti taga-Amianan ti kinataga-Amiananda no agingga ita ket nakakarseltayo pay laeng iti monokromatiko a lubong ti ‘filosopia a Filipino’ a ti balabala daytoy ket ti mangilista kadagiti esensialista a paset dagiti nagduduma a kultura dagiti nasurok 170 nga etnolingguistiko a grupo iti daytoy a pagilian, ket kalpasan ti panagilista ket awagan daytoy iti ‘diksionario a Filipino’[2] a kas inaramid, iti awanan-sirmata a wagas, ti grupo ni Almario?
Ti ipaip nga inusar daytoy a grupo ket ti falso nga ipaip iti panagbirok kadagiti sinonimo dagiti balikas a Tagalog kadagiti sumagmamano a napili a lengguahe iti Filipinas tapno iti kasta ket manayonan, iti wagas nga artifisial a panagdagdagnay laeng, dagiti balikas nga addan iti Tagalog.
Ditay liplipatan a ti pannakabukel ti kastoy a diksionario ket naggapu iti milion a fundo ti gobierno, milion a fundo a ni kaano man ket saan a mait-ited iti ania man a pagsasao iti pagilian tapno koma, iti bukodtayo a wagas, ket mabalintayo met ti mangaramid iti nainnakman a dokumentasion dagiti nasurok nga uppat a pulo a pagsasao iti sibubukel nga Amianan.
Agingga ita, iti laksid ti panangikumit ti Filipinas iti nagkaadu nga internasional a tulag maipapan iti diversidad ken maipapan iti panagrespeto kadagiti indigeno a kalintegan dagiti etnolingguistiko a grupo, agdadata a dudua laeng a pagsasao ti maik-ikkan iti privilegio: ti Tagalog (a kunkunada a Pilipino/Filipino), ken ti Ingles.
Iti pannakaiselsel iti karabukob dagiti amin a makipagili iti Filipinas iti idea ti nailian a pagsasao nga agsalsalida iti makunkuna a ‘basar iti Tagalog’—maysa a frase nga ingget ulbod—ditoy a marukod ti kinaawan sudi ti intension ti pagilian ken dagiti kultural nga institusion ket aparato daytoy a mangiyalnag iti kinalinteg gapu iti nakaplanon a panangsakup ti isip a Tagalog iti amin nga isip a mangibagbagi iti pakabuklan dagiti siudadano iti pagilian.
Iti panagkamang kadagiti kired iti rason nga adda iti lingguistika, iti filosopia ti lengguahe, ken iti sosio-psikologia ti pagsasao, adda dua a maaramat a pangrukod tapno maibaga a ti makunkuna a dua a lengguahe ket pudno—ket saan nga inuulbod—a dua ken agsabali a pagsasao.
Umuna, ti komprehensibilidad, a ti kayatna a sawen ket rumbeng a di agkinnaawatan dagitoy dua a pagsasao.
Maikadua, ti sintax, wenno wagas ti pannakaurnos wenno pannakaareglo dagiti balikas tapno iti kasta ket makaiyebkas dagitoy naiyurnos ken naiyareglo a balikas iti maysa a klaro a panarita, ken maysa a klaro a panarita gapu ta simmurot iti internal a padron ti nalawag a panagipeksa.
Ita, karitek a derechaan dagiti amin a paset iti daytoy a tallaong ita no mapaneknekanda dagitoy dua banag: umuna, a pudno a di agkinnaawatan dagiti agsasao iti Tagalog ken dagiti agsasao iti Pilipino/Filipino; ken maikadua, no saanen nga agpada ti sintax, wenno urnos dagiti balikas iti Tagalog no maidasig daytoy iti P/Filipino.
Ipeksak daytoy a karit gapu iti maysa a banag: a masapul ti nainkritikalan a panangasintada ken panangsirig kadagitoy basar a pasamak iti kolektivo a panagbiagtayo, ket babaen kadagiti kritikal a panagasintada ken panagsirig ket mabaelantayo nga analisaren dagiti agdan-agdan a panangsuitsuitikda kadatayo.
Adda dagiti institusional a fuersa ti gimong nga agingga ita ket agpapaay pay laeng nga instrumento iti daytoy nainsapasapan a panagsuitik.
Kadagiti kakastoy nga aramid—kadagiti kakastoy a fundamental nga aramid a pananglukluko kadatayo gapu iti pannakatenneb dagiti utob-nakemtayo kadagiti adal a sinisuitik ken saan a maiyalubog iti nainwayawayaan a panagbiag—saan a mabalin nga agsalidatayo iti makunkuna a naimbag a kalat, wenno nasayaat nga intension.
Saan a mabalin a kunaen ti pagilian nga awan intensionna a madi ken dakes gapu iti maysa a banag: ti resulta dagitoy dispanlinghado a pagalagadan nga ofisial—dagiti polisia iti edukasion ken kultura ken arte—ket ti agtultuloy a pannakasakup ti utob-nakem dagiti taga-Amianan.
Kastoy ti isungbattayo kadakuada: Bonum ex integra causa malum ex cucumque defectu.
Simple a sungbat—ngem addaan daytoy iti gita a mangparukma kadagitoy a provokador ti kinaawan justisia iti pagilian.
Mismo a ni Tinio[3], maysa a nailian nga artista, ti nangibaga a ti pannakaipappapilit ti Tagalog a kas ‘nailian a pagsasao’ (saan a mamati a daytoy ket P/Filipino iti agdama nga hitsurana) ket maysa a klase ti panagaramat iti salamangka tapno iti kasta ket iti babaen daytoy a salamangka ket maipapilit iti kaaduan—madagdagullit a maipappapilit tapno iti pannakadagdagullit daytoy ket dumteng ti kanito a patienen dagiti umili ti wagas ti salamangka—nga addan ‘nailian a pagsasao.’
Adu dagiti salamangkero kadagiti institusion a kultural iti Filipinas.
Adu dagiti salamangkero nga edukador a mangsuitsuitik kadatayo.
Adu met dagiti salamangkero a filosopo nga agingga ita ket agpatinggada laeng iti adal ni Aristoteles ken Foucault!
Iti panagipatok iti sistema ken wagas ti panagutob-nakem iti Amianan—kasta metten iti sibubukel a pagilian—produktotayo kadagitoy a salamangka manipud iti salamangka ti ‘values education’ (wenno edukasion kadagiti pateg) nga experimento ni Quisumbing idi panawen ni Cory Aquino agingga iti ‘daang matuwid’ (wenno derecho a dalan) ni Presidente Aquino.[4]
2. Panagsubli Kadagiti Babak ti Partuat nga Epistemologia
Iti paniemna ti dekolonisasion, adda maysa a turong a masapul nga ikkantayo iti umno a kontexto: ti pannakaikkat iti utob-nakem ti maysa nga epistemologia a ti kalat daytoy ket imula iti panunottayo ti isu met la nga isu nga adal a naimula iti utob-nakem dagiti agente ti kolonisasion.
Iti nainsirmataan a wagas, nakita daytoy ni Fanon[5] iti proyektona a ‘simboliko’ a lobotomisasion ti kolonisado nga isip tapno iti kasta ket maiwaragawag ti posibilidad ti panagwaywaya.
Ti programa ti pannakadekolonisa ti kolonisado nga utob-nakem ket maysa a dakkel a pagrebbengan dagiti amin a mangmangged iti wayawaya ken iti panagwayawaya.
Ditoy a makita ti kugnal nga akem dagiti filosopo iti Amianan.
Ti marasirkus a panangfutnot kadagiti aramid dagiti produsir iti adal iti sentro ken Lumaud ket masapul unay—ken rebbengna unay—a bantayan.
Saantayo a kunaen nga adda amin kadatayo ti kasapulan nga adal. Daytoy ti kunaentayo: iti proseso ken proyekto ti dekolonisasion, rumbeng unay nga ammotayo dagiti bukodtayo a talugading, ket awan ngatan kasasamayan a talugading no di ti panagsubli iti bukodtayo, tapno iti panagsubli iti bukodtayo, maaramidantayo ti aglayag manipud ditoy.
Kastoy met ti imbaga ni Constantino[6] iti analisisna iti kunkunana a ‘mis-edukasion’ dagiti umili iti Filipinas.
Naedukaran dagiti umili iti Filipinas iti edukasion a madi, ken madi gapu ta saan a produktivo daytoy iti panangilungalongda iti nainwayawayaan a panagbiag.
Maysa kadagiti aspekto daytoy nga edukasion ket ti pakasaritaan nga ibabaet ti estranghero a pagsasao.
Ngem adda maysa a nalipatan ni Constantino—nga agente provador met ti hegemoniko a sentro—ti internal a kolonisasion iti nainkagimongan nga istruktura ti pulitika, ekonomia, ken kultura.
Nagarrap met ni Constantino iti dina panangkritikar iti hegemoniko nga aramid ti imperialistika nga institusion ti ‘nailian’ nga edukasion, ‘nailian’ a pagsasao, ken ‘nailian’ a kultura.
Iti laksid ti simpatia ni Fanon iti masa, ken ti abilidad daytoy a masa nga isayangkat ti nainkagimongan a panagbalbaliw iti kolonisado a gimong—iti laksid ti pammati nga adda iti masa mismo ti tulbek ti bukodna a salakan—adda kibaltang ti kastoy a pattapatta ken panagipapan ta no ti masa mismo ket saan a siririing ti utob-nakemna kadagiti pulitikal a rekisito ti nain-ubogan a panagbalbaliw a panggimong, awan duadua a maikaranukon ti masa iti garangugong ti isu met laeng nga isu a pannakaikarsel ti utob-nakem.
Saan nga umanay a puonan ti ingenuidad tapno iti kasta ket masarkedan a sarapaen dagiti bakal ti kabusor iti aramid a panangiyurnos kadagiti agsusupangil a banag iti nainkagimongan a panagbalbaliw.
Saan nga umanay ti kinainosente, ti kinaawanan iti padas, ti kinaawanan iti malisia—kas iti kinaonosente, kinaawan-padas, ken kinaawan-malisia ti masa a di pay dimmalan iti kritikal nga edukasion kadagiti bambanag nga ibagbaga dagiti institusion ken aparato a kultural ti estado a pudno, wenno bubon ti kinapudno.
Ditoy nga importante ti maysa a kritikal nga edukasion.
Ditoy nga importante ti akem dagiti filosopo iti Amianan a kas kadakayo.
3. No Apay nga Importante ti Vokabulario ti Panagkitakit
Ti turong ti saritaantayo ket agngudo iti maysa a klaro a resolusion: ti importansia ti maysa a vokaboluario ti panagkitakit.
Daytoy ket maysa a vokabulario a mangited kadatayo kadagiti kugnal a lexikon tapno makabukeltayo iti gramatika ti maysa a revolusionario a panagsipat ket panagsirig iti addaan nakem a sistema ti edukasion a saan laeng a nakapunget ken nakaramut kadagiti dominante a konsepto, no di ket mangibuang kadagiti padawang ken penned iti nalablabon a pannakaadal iti kinaasinno, iti promesa ti gimong, ken iti pannakabalabala ti masakbayan.
Kayatna sawen, ditay mabalin a pakawanen dagiti filosopo—ken ditay inggaan a batuen iti panangpilaw kadagiti amin a filosopo gapu iti laingda nga agfutnot ken Rorty ken Heidegger, ngem dida man la mafutnot piman ni Apo Muga, Apo Lung-aw, Apo Buni, wenno Apo Kabunian.
Kayatna a sawen, ditay mabalin a di babalawen dagiti amin a filosopo iti Amianan iti panangbaybay-ada iti responsibilidadda iti gimong ti Amianan, kadagiti nasurok nga uppat a pulo nga etnolingguistiko a grupo iti daytoy a deppaarna ti pagilian.
Kayatna a sawen, masapul a birokentayo kadakuada dagiti nagduduma a panangilawlawag kadagiti elemento ti nawaya ken nawayawayaan nga utob-nakem, kas koma ti pannakailawlawag dagiti aspekto ti utob, ti aspekto ti nakem, ti aspekto ti pammati, ti aspekto ti pannakilangenlangen, ken ti aspekto ti panangbukel iti tungtongan a nasayaat.
Kas filosopo iti Amianan, adu dagiti ditay ammo maipapan iti Amianan.
Ket no admitirentayo daytoy ita, mabalin a daytoy ti rugi ti pannakaibuang amin a babaktayo, tapno iti pannakibuang dagitoy a babak ket maiyanud dagitoy iti karayan santo maitunda iti taaw ti pammakawan.
Kas filosopo, obligasionyo ti mangbukel iti maysa a kritikal a patta ti filosopia nga Amianan, maysa a patta a ti ubog daytoy ket patta iti pudno a wayawaya, ken patta ti pudno a wayawaya gapu ta nakasentro daytoy iti nainkagimongan a justisia.
Ngarud, iti daytoy a vokabulario ti panagkitakit, masapul ditoy dagiti napili a lexikon ti panagwayawaya ken panagwaywayas tapno iti kasta ket dagitoy ti mangpadam-eg iti daga a pagitukitan kadagiti bukel—dagiti semilia—ti nainwayawayaan a panagfilosopia para iti Amianan.
No awan dagitoy kritikal a lexikon—dagitoy nain-utob-nakem a balikas—ditay makabukel iti nainsiriban ken nainwayawaan a gramatika ti kinawayawaya.
4. Panagsubli Kadagiti Sansanut iti Amianan
Iti panangisayangkat iti pannakabukel daytoy a vokabulario tapno mabukel ti gramatika ti revolusionario nga utob-nakemtayo, adda dua nga addang—iti plural ken managpartuat nga ipaip—a masapul a di liblibtawan: umuna, ti panagsubli kadagiti sansanut dagiti amin nga etnolingguistiko a grupo ti Amianan; ken maikadua, ti panangestablisar kadagiti kuneksion dagiti ammotayo kadagiti ammo dagiti sabali.
Masapul ditoy ti panagsubli kadagiti komunidadtayo, ken kasta met a masapul ditoy ti nainrespetuan a panangadal kadagiti nakalemmeng nga adal a tagikukua dagitoy nga etnolingguistiko a komunidad.
Iti panagsubli kadagitoy a sansanut, importante ditoy ti panangibaba iti purua—ti panagsirig babaen iti epoke dagiti iskeptiko tapno iti kasta mabaelantayo a di dakamaten dagiti bukodtayo nga inkabesado a konsepto, a kaaduan kadagitoy ket naggapu met laeng kadagiti lumlumoten a kuaderno dagiti nangisursuro kadatayo a sinursuruan met laeng dagiti mangisursuro nga addaan kadagiti lumlumoten a kuaderno. Daytoy pasapasa—daytoy tawidtawid nga adal manipud kadagiti lumlumoten a kuaderno—ti maysa kadagiti adu a pagel no apay nga agpatingga ita ket siaabbung pay laeng dagiti matatayo iti importansia iti panagsubli kadagiti indigeno nga adal a naipaidam kadatayo, ken naipaidam kadatayo ta aginggatayo met laeng iti Florante at Laura ken Ibong Adarna iti panagpadastayo a mangammo no asinnotayo a talaga.
Adda obligasiontayo a moral a mangikunektar kadagitoy nga adal kadagiti sabali nga adal tapno iti kasta ket agbalin a konsentriko a nagtimbukel ti universo ti ammotayo: maysa a sirkulo a naipunget iti dawi, ngem aglaylayag iti law-ang ti naintaw-an a laing.
5. Normalisasion Dagiti Lengguahe ken Kultura iti Amianan
Idi daytoy a kalat ti panagwayawaya, saan a mabalin a tallikudan, ket ngarud, iraman a kas etikal nga aramid, ti panangnormalisar kadagiti lengguahe ken kultura iti Amianan.
Ti kayatna a sawen daytoy ket ti agdadata nga obligasion ni filosopo a taga-Amianan, wenno ni filosopo mangdisdiskurso iti Amianan, a mangammo iti awan-ressat a posibilidad dagiti indigeno a filosopia dagiti etnolingguistiko a grupo—indigeno a filosopia a nakalemmeng kadagiti kolektivo a lagip, kadagiti ritual ken rito, kadagiti mito ken mitologia, kadagiti folklor, ken iti aginaldaw-aldaw a praktisda. Masapul ditoy ti nawada a panangsirig kadagitoy—kas met iti pannakasapul iti nainlaingan panangasinta kadagiti kunekuneksion dagitoy tapno iti kasta ket makapalnuad iti naimbugasan a panangited iti kaiyulogan.
Importante ditoy ti wada ti isip.
Importante ditoy ti kinapakumbaba—daytay sindadaan a panangakseptar nga adu ti ditay ammo, ket gapu ta adu ti ditay ammo—masapul a masindadaantayo met laeng a mangaklon a ditay ammo dagitoy.
Importante ditoy ti panangikonfesar—uray no datayo dagiti kalalaingan a filosopo a nangadal, kas pagarigan, ken Democritus—a ditay ammo ti kayat a sawen ti utob-nakem, ti kayat a sawen ti Amianan, ken ti filosopia nga addaan iti nainwayawayaan a direksion.
Iti panangbalabala iti makunkuna a Filosopia iti Amianan ken Filosopia ti Amianan, rebbengna laeng ti panangkita a dagiti lengguahe ken kultura ditoy a disso ket addaanda iti normal nga akem iti aginaldaw a panagbiag dagiti umili, iti publiko a panagbiagda, ken iti nainkadawian a pannakilangenlangenda iti aginaldaw.
Kayatna a sawen, masapul a ti maysa a filosopo iti Amianan ket mamati iti dakdakkel a filosopia ti panagwayawaya a nakaangkla kadagiti ipaip iti panagadal kadagiti lengguahetayo, lengguahe a pagan-anay ti kinaasinno, lengguahe a bado mismo ti bagi ken ti kultura.
Iti doktrina ti hilemorfismo, kas pagarian, maysa a doktrina ti konstitusion ti tao, konstitusion a nakabasar iti dua nga elemento—ti bagi ken kararua—makita ditoy ti panagsabali ti anggulo ti panagsirig dagiti Ilokano iti panangipakitana a saan a maymaysa ti kararua ti tao no di ket uppat, ket ngarud, daytoy a teoria ni Aristoteles ket maysa a figurativo a lengguahe iti panagsirig dagiti duogan a filosopo iti Lumaud, nga iti imasna, ket saan a kastoy ti panagipapan dagiti Ilokano.
Kunada a ti lengguahe ket saan laeng a koleksion dagiti pauni ken paaweng, a saan laeng a koleksion dagiti balikas.
Kunada a ti lengguahe ket maysa nga institusion a mangigamer kadagiti rikna, kababalin, ken pampanunot.
Kunada a ti lengguahe ket balay—taeng a di mainsasaanan—dagiti uppat a kararua (basar iti indigeno a filosopia ti tao dagiti Ilokano) ni Ilokano, ken posible, dagiti taga-Amianan.
Ita kasta, saan ngarud a mabalin a di inormalisar ti lengguahe tapno mairugi ti panagfilosopia.
Kayatna a sawen, masapul a ti filosopo iti Dupaningan Agta ket makaawat iti Dupaningan Agta.
6. Ti Responsibilidad ti Filosopia a Mamagwayawaya
Ken Rorty[7], iti daytoy a panawen ti multikulturalismo ken globalisado a panagbiag, importante la unay a sirigen, manen ken manen, ti akem ti filosopia iti aginaldaw a panagbiag ti kontemporaneo a tao.
No idi damo, ti filosopia ket maysa a kita ti diversion dagiti addaan iti babaonen tapno iti kasta, iti panagdiversionna, makita, mapanunot, ken mapagmennamennaan dagiti transendental nga aspekto ti biag ti tao, nagbaliw ti lokasion ti filosopia iti aginaldaw a panagbiag a dikdiktaran dagiti fuersa ti ekonomia, kultura, ken pulitika.
Nalawag ken Rorty a ti filosopia ket maysa kultural a pulitika.
Saan nga inosente ti panagfilosopia.
Ketdi, nakaangkla ti aramid a panagfilosopia kadagiti istruktura ti gimong, kadagiti institusionna, ken kadagiti operasion ken dinamismo ti poder, turay, ken fuersa.
No ti maysa a filosopo iti Amianan ket dina bigbigen dagitoy, agbanag a ti resulta ti panagpilosopia ket maysa a di inhenioso. Agbanag a maysa manen daytoy a pupokan ti utob-nakem.
7. Kritisismo iti Kolonial nga Ontologia: Dua a Klase ti Ontologia (External, Internal)
Adda dakkel a sinisuitik nga ontologia nga iselselselda kadagiti karabukobtayo.
Daytoy nga ontologia ket naggapu iti linumot a konsepto ti nasion, estado, ken nasion-estado, ken nasionalismo—ontologia a sinisuitik nga aggapu iti hegemoniko a sentro.[8] Ibagbaga daytoy nga ontologia a ti existensia ti maysa a Filipino ket adda iti pannakipagilina iti maysa a pagilian a ti doktrinana ket ti kaadda iti bukodna a ‘nailian’ a pagsasao, a ‘nailian’ a kultura, ken nailian dagiti amin a nailian, agraman iti ‘nailian’ a panagpampanunot.
Makitatayo a dagitoy nga istrategia ken taktika ket istrategia ken taktika ti maysa nga estado a ti turong daytoy ket kontrolen dagiti panunot ken wagas ti panagbiag dagiti umilina, uray no dagitoy nga umili ket kamengda kadagiti nagduduma nga ethnolingguistiko a grupo.
Maysa a kinaulbod ti panangipato a ti existensia ti maysa a Kankana-ey ket adda nga ibabaet laeng ti kina-Filipinona, ket saan a ti kina-Kankana-eyna.
Sakbay nga agbalin a Filipino ti maysa a Kankana-ey, masapul a Kankana-ey nga umuna daytoy, ket awan pangapatan iti kastoy nga ontologia malaksid no surotentayo dagiti oppresivo a wagas dagiti pagilian a nangkettel kadagiti basar a karbengan dagiti umilida a di kameng iti komunidad iti sentro. Tapno adda ontologia ti panagbalin a Franses babaen iti ‘nasionalismo’ a Franses, mano kadi nga etnolingguistiko a grupo iti labes ken ruar ti Paris ti naisakrifisio, ken agingga ita ket maisaksarifisio pay laeng?
Tapno mabukel ti pagilian nga España a tengtenglen ti ideologia ti kina-Kastila, nagpukaw ti Aragonese, ket naiwalinwalin ti kina-Basco, kina-Andalusiano, ken kina-Catalan.
Unorentayo amin a pagilian a mangibambando iti ‘egalite, fraternite, ken liberte’ ket makitatayo nga iti likud dagitoy nga islogan ket ti aramid ti estado a naranggas, brutal, ken di makatao.
Kasta ti mapaspasamak iti Filipinas: rangranggasan ti estado dagiti etnolingguistiko a grupo babaen iti agtultuloy a panangiselselselna iti karabukobda dagiti nosion ti hegemoniko a kina-Filipino, hegemoniko gapu ta mangipilpilit iti maysa nga arrap a nasionalismo.
8. Karit ti Masakbayan
Daytoy ti karittayo kadagiti filosopo iti Amianan: aramidentayo koma ti rumbeng.
Aramidentayo a ti filosopiatayo—iti teoria ken praktis—ket filosopia nga agpaay iti pannakabukel ti mamagwayawaya nga isip dagiti amin nga etnolingguistiko a grupo nga adda iti entiro nga Amianan.
Idi kunaen, kas pagarigan, ni Ama Macliing Dulag a saan a para kenkuana ti dokumento nga iyaw-awat kenkuana ti maysa nga agente ti gobierno, a no titulo ti daga dayta a dokumento, saan a para kenkuana dayta ta ‘awan asinno man a tao ti makatagikua iti daga.’ Ketdi, kinuna ti kastoy: ‘Ti daga ti mangtagtagikua iti tao.’ No saan a gameng iti filosopia daytoy, diak ammo no ania ti iyawagtayo iti kastoy.
Paggaammok a dakayo amin ket nasanay iti maka-Laud a panagfilosopia.
Dayta a banag ket ditayon mabalbaliwan pay.
Ti mabalbaliwantayo ket no ania ti aramidentayo kadagitoy nga adal a naiyallatiw kadatayo.
No kitaentayo a rimienta dagitoy nga adal, kasano nga aramatentayo dagitoy a rimienta?
Kasano nga agpaay dagitoy iti pannakapattapatta ken pannakabalabala ti maysa a kita ti filosopia nga agpaay kadagiti amin a siudadano iti Amianan—ken, sapay koma—iti entiro a pagilian?
Ania ti langa ti maysa nga epistemologia a makaited iti bukibok a bukel ti panagwayawaya, bukibok a bukel a la ket ta nadam-eg a daga ti pakaitukitanna, ket mabalin nga agbanag a narangpaya daytoy?
9. Panggupugop
Saan a kas karina ti akem ti kritikal a pilosopia.
Saan a sirkero ken salamangkero ti maysa a filosopo a makadaer a mangsango iti dominante a fuersa ti hegemoniko nga epistemologia.
Saan a maysa a panagpasiar iti natalinaay nga igid ti baybay ti pannakiengkuentro manen kadagiti duogan ngem sibibiag nga utob-nakem dagiti nagkaadu a puli iti Amianan.
Saan a kas karina ti panagfilosopia nga awit-awit dagiti sagursor ti ili ken pagilian, a baklaybaklay dagiti babantot kadagiti nagkaadu a pasamak ti pannakailupitlupit, ken simemennamenna kadagiti narikut ken narikor nga akem ti filosopia iti aginaldaw a panagbiag.
Ngem awan filosopo a di agpilfilosopia.
Ket awan filosopo iti Amianan a di agpilfilosopia iti Amianan.
Kuna dagiti dumadangadang: Id cape aut id relinque.
Non est medius locus philosophiae—awan neutral a posision iti filosopia.
Agyamanak kadakayo amin—ken kablaaw kadakayo!
Dagiti Nota
[1]A. Solver Agcaoili, Interview iti WBEZ Worldview, “Recognizing the mother tongue,” https://soundcloud.com/wbez-worldview/recognizing-the-mother-tongue. Kitaen pay dagiti sumaganad: A. Solver Agcaoili, http://www.aurelioagcaoili.com/2008/07/dagiti-kritikal-panirigan-para-iti-pia_03.html; A. Solver Agcaoili, “Sukimat, Mennamenna, Sursuro and the Birth of Amianan Studies: A Critical Introduction,” iti A. Solver Agcaoili, A. C. Felipe, & A. T. Visaya (dagiti editor). Sukimat: Researches on Ilokano and Amianan Studies. Philippines: Nakem, 2009, pp. 1-16; Isabel Pefianco, “Mother tongue is a way to go,” Philippine Daily Inquirer, http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/columns/view/20081101-169620/M, November 1, 2008.
[2] Virgilio S. Almario (jefe nga editor). UP Diksyonaryong Filipino. Lunsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, 2001.
[3]Rolando Tinio. A Matter of Language: Where English Fails. Quezon City: University of the Philippines Press, 1990.
[4]Makitatayo daytoy nga agtultuloy a dominasion ti sentro, dominasion dagiti institusion, ken dominasion dagiti agente dagitoy nga institusion babaen iti sistematiko a kunniber kadagiti fundo a naisangrat iti panagdur-as dagiti mapapaidaman a siudadano ken disso a sadimpalnek. Ken makitatayo nga isu met laeng nga isu a grupo dagiti tao ti agsagsagrap iti imbag—dagiti tao nga addaan kuneksion, dagiti tao nga adda iti sentro, dagiti tao nga addaan kapet iti pulitika, kultura, ken ekonomia.
-
[5]Franz Fanon. Wretched of the Earth. trans C. Farrington. New York: Grove Press, 1963.
[6]Renato Constantino, “Miseducation of the Filipinos,” iti The Philippines Reader: A History of Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship, and Resistance. ed Daniel B. Shirmer & S. R. Shalom (Cambridge: Southend Press, 1987), pp. 45-48.
[7]Richard Rorty. Philosophy as Cultural Politics. Philosophical Papers, Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
[8]A. Solver Agcaoili, “The Question of the Plural, and the Question of the Philippine State: Rizal and the Virtues of Diversity and Cultural Pluralism,” iti Jose Rizal’s Legacy and Nation-Building, Serafin Colmenares Jr & Raymund Liongson (dagiti editor). Honolulu: Knights of Rizal, 2013.
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
“NABALITOKAN a Dawa, Naragangpaya a Literatura.”
Ditoy a nagrikus ti tinawen a kombension dagiti mannurat nga Ilokano a naangay idiay Moonlite Paradise Resort, Brgy. Zinungan, Sta. Ana, Cagayan idi Abril 20-22.
Apay a nabalitokan a dawa?
Iti pakasaritaan ti GUMIL Filipinas (Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas ken iti ballasiw-taaw), GF, nadanonnan ti makunkuna a Golden Anniverasry-na. Limapulo a tawennan sipud naipasngay idi tawen 1968!
Nabukel ti GF idi Oktubre 19, 1968 idiay Baguio Tech iti siudad ti Baguio. Natipon idi ditoy dagiti nangabak iti Salip iti Sarita nga insayangkat ti Bannawag tapno mapadayawanda. Naawis pay ditoy dagiti dadduma a mannurat nga Ilokano. Napagnunumuan a mabukel ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano ket iti dayta nga aldaw, naipasngay ti GF. Daydi Apo Malutluto-Maib-ibus Arturo M. Padua ti immuna a nagbalin a Presidente.
Iti kagudua ti siglo ti gunglo, saan nga asi-asi dagiti nagdalananna, kas met laeng kadagiti dadduma a grupo. Ngem nakakaskasdaaw ta nalasatanna amin dagitoy ket agingga ita, agtultuloy a mangbibiag iti Literatura Ilokana babaen ti panamagkakayammetna dagiti lider ken kameng para iti maymaysa a turongen.
Daytoy tinawen a kombension dagiti mannurat nga Ilokano, saan laengen a nakatalimudok ti imatangna iti pannakayadal ti panagsurat iti Literatura Ilokana; ken panangipateg iti nakayanakan a lengguahe babaen kadagiti nadumaduma a proyekto ti panagipablaak.
Saan a mapaglibakan a kadagiti kallabes, addada dagiti sugat a naparnuay ken panagsisina a nagubuay. Mabalin a gapu iti agsusupanget a panirigan no kasano a patarayen ti gunglo. Ngem sigurado a maymaysa ti kayat a turongen; laeng agduduma a wagas ti kayat ti tunggal maysa tapno agmata dayta.
Gapu itoy, rinugian ti gunglo ti nagsapul iti wagas tapno mapagluniten dagiti sugat.
Ket iti kalkalpas a kombension, uray pay kadagiti napalpalabas, nakakadkadlaw ti yaadu latta dagiti dumardar-ay. Kasta metten dagiti dati a kameng, a simiasi idi gapu kadagiti isyu a naparnuay, in-inutdan nga agsubli.
Kinapudnona, maysa a pagteng ti napasamak itoy pannakaselebrar ti maika-50 nga anibersario ti GF. Dimmar-ay a di ninamnama ti maysa a kameng a kadagiti kallabes, dayta laeng mangrirriribuk kadagiti partisipante ti ub-ubraenna. Ken nabayag a di nagparparang.
Inabrasana ti dati a Presidente ti GF, inar-arakupna kas tanda ti panagbabbabawina iti kallabes. Pinagunianna a napnuan isem ken nabara nga abrasa dagiti dati nga am-ammona a napasugkianna kadagiti naglabas nga aldaw.
Daytoy a pasamak, mangipakita laeng nga iti urat ni Ilokano, agtartaray latta ti panagkakabsat, panagbibinnadang ken panagiinnayat—ania man dagiti naglablabasanda.
Mayarig/makuna daytoy a balitok a dawa iti kalkalpas a kombension!
ITI umuna nga aldaw ti taripnong, apaman a pormal a naluktan daytoy, nayalnag dagiti libro dagiti mannurat nga Ilokano: Norberto D. Bumanglag, Jr. (nobela), Joel B. Manuel (koleksion ti sarita), Rolando A. Seguro, Jr. (koleksion ti sarita), Jose P. Urata (padpadas ken sarita), Elizabeth M. Raquel (nobela), Anna Liza M. Gaspar (leyenda ti Cagayan River) ken toy numo (koleksion ti sarita).
Nakallalagip daytoy a pannakayalnag ti umuna a librotayo. Panawen a panagbalitok ti GUMIL Filipinas!
Kalpasanna, napagpapatangan ti Literatura a Para Ubbing (kangrunaan ti sarita ken daniw) ken Panagsurat iti Drama Para Radio. Indauluan ni Gaspar ti pannakailawlawag no kasano ti agsurat iti literatura a magustuan dagiti ubbing. Inaramatna nga ehemplo ti librona.
Iti panagsurat ti drama a para radio, imbinsabinsa dagiti agassawa a Luvimin ken Leticia Aquino (ti Luvlets Drama Production) dagiti alagaden.
“Awan pakaidumaanna iti panagsurat ti sarita,” kunada. “Masapul a surotem met laeng dagiti elemento nga adda iti sarita. Laeng, ngangani dayalogo amin ti linaon ti iskrip.”
Ta makaammonto kanon ti technical department a mangnayon iti sound effects-na tapno pumintas ti pannakaideliber dagiti dayalogo.
Inawis dagiti agassawa ti tallaong a padasenda ti agsurat iti drama tapno ad-adda pay a maparangpaya ti Literatura-Ilokana ken madanon amin a kasulinekan a paset ti Kailokoan. “Madadaankami a mangipakopia ti soft copy dagiti drama kas pagtuladan kadagiti interesado,” kinunada pay.
Simmaruno nga impakaammo ni Ben P. Pacris, presidente ti GUMIL Ilocos Sur, ti pannakalukat ti on-the-spot poetry writing contest kalpasan ti pananglektiurna iti daniw. Isponsoran ti Puntanians of Italy ti nasao a salip. Sumagmamanon a tawen daytoy a proyekto ti Puntanians babaen ti panangidaulo ni Apo Artemio Raguindin.
Sakbay a naburak ti taripnong kadayta a malem, naiparang dagiti kandidata para iti Mrs. GF 2018. Naluktan metten ti ballot box a pakaitinnigan iti suporta iti kandidata. Ni Madam Virginia O. Albano, kaingungot ni Vice-Gov. Remy N. Albano ti GUMIL Apayao ken Bise-Presidente ti GF, ti nakasukdal iti korona.
Sipud naipasngay ti GUMIL Apayao, saandan a pinalusposan ti korona kas wagasda a tumulong iti pannakataginayon ti organisasion. Sangsangkamaysa dagiti kameng masiguradoda laeng a mayalatda ti korona.
Nabalangatan iti karabiyanna dagiti aribai a rinuknoyan pay iti daniw ni mannurat Eliseo B. Contillo ti Narvacan, Ilocos Sur a naggitara ken nagkanta pay iti kombo dagiti marino a dimmar-ay iti taripnong.
Tunggal tsapter ti GUMIL, nagiparang iti kannawidan ken kultura iti lugarda. Ditoy, naklaat ti kaaduan ta idi batang ti GUMIL Metro Manila, nagpatnga ni Apo Dionisio Bulong, dati nga editor ti Bannawag, ket impangngegna ti talentona iti kinnantaan.
Kabigatanna, naiparang dagiti ay-ayam ni Ilokano babaen ti panangiturong ti GUMIL Gonzaga. Naragsak dagiti nabukel a grupo a nagay-ayam ta nagsubli kano ti kinaubingda. Kadayta kano man laengen a kanito a nasublianda ti nakaisigudanda nga ay-ayam.
Nakiddaw kadagiti simmalip nga ibinglayda ti addang nga inaramidda tapno malpasda a sibaballigi ti tunggal ay-ayam.
Iti maikadua a panagpapatang, naibinsabinsa Ti Panagsurat iti Makapakatawa a Sarita. Indauluan daytoy dagiti mabigbig a mannurat iti sarita ken nobela a da Bulong, Manuel ken Estela Bisquera-Guerrero.
“Karirigatan a suraten ti makapakatawa a sarita,” kinunada.
Ta narigat kano ti agpakatawa. Adda dagiti rumbeng nga ikonsidera. Baka ti ammom, makapakatawa ti sinuratmo, gayam katkatawaandaka gayamen dagiti agbasbasa.
“Rumbeng a natural ti panagpakatawa… saan a napilpilit,” kinunada pay. Sa sinaggaysada dagiti panglakagan tapno agbalin a makapatawa ti suraten.
Naibato dagiti saludsod a saggaysa met la a sinungbatanda a nakapnekan dagiti maseknan.
Iti maikatlo a panagpapatang, nataming ti Panaghurado Kadagiti Pasalip Iti Sarita babaen kada Editor Cles B. Rambaud ken Juan Al. Asuncion ti Bannawag ken Ma’am Linda Lingbaoan-Bulong. Inlawlawagda dagiti proseso ti panaghuradoda kadagiti pasalip. Iti kasta, agbalin a nakappapati ti resulta ti salip. Agingga’t mabalin, agpapada dagiti pilida a mangabak.
Nalaklakanto kanon a pilien no asino ti Umuna, Maikadua ken Maikatlo…
“No makitami nga adda “gurad” ti sarita uray bassit, ipaigidmi pay laeng,” kinuna ni Rambaud. “Salip dayta ket rumbeng nga ipan amin ti autor ti laingna. Ipangrunami dagiti makitami nga awan pakapilawanna. Dagiti impaigidmi iti umuna pay laeng a panangpalabas, saanmin a sublianan no addanto pay laeng napimpintas a mabasami.”
No dadduma kano, adda daytay “at it is” a makunkuna. Nakapimpintas kano ti sarita ngem adda laeng kano sangkabassit a pakapilawanna. Mabalin a panagusar iti umno a balikas. Agtinnag daytoy a Maikadua, abaken ti nalaglag-an a sarita nga awan pakapilawanna.
Pagdaksanna, adunton ti agkomento inton rummuar iti magasin. Siempre, agparang kadagiti agbasbasa a napimpintas ti Maikadua. Ta naedit ngaruden idi maipablaak dagiti nangabak! Ket dayta ti di maawatan ti kaaduan a readers. Babalawenda lattan dagiti hurado.
Karabiyanna, napadayawan dagiti nasisiglat kadagiti naisayangkat a pasalip kas iti Albalos awards, ALVIYA, RFAAFIL ken AMMAFLA. Ken ti naangay nga on-the-spot a nakaitedan ti tema a Nabalitokan a Dawa, Narangpaya a Literatura.
Ket anian a nakallalagip kaniak dayta a kanito ta napili ti entrik kas Umuna a Gunggona!
Naipaay ti Tan-ok Gumiliana/Gumiliano Awards kas pammigbig ti GF iti napateg nga akem dagiti kameng (idi ken ita, sibibiag man wenno natayen) iti pannakapadur-as dagiti tarigagay ken panggep ti gunglo iti napalabas a 50 a tawen a nakatulong pay a dakkel iti pannakaitandudo ti Kurditan ni Ilokano.
Naipaay pay ti Presidential Awards for Outstanding Service kas pammigbig kadagiti saan a kameng (sibibiag man wenno natayen) a nakaipaay iti naisangsangayan a tulong ken serbisio iti GF tapno maidur-as dagiti tarigagay ken panggep ti gunglo.
Naipangruna a napadayawan da Apo Cles B. Rambaud (Bucaneg Awardee) ken Ma’am Eden Cachola-Bulong (Leona Floretino Awardee) gapu kadagiti naisangsangayan a kontribusionda iti isasantak ti Literatura Ilokana.
Iti maikatlo ken maudi nga aldaw, nagreport ti GF kadagiti kamengna sakbay nagsisina dagiti timmabuno a siisem ken napnuan pannakapnek kadagitipadas ken adal a nasakdoda.
Itoy a maika-50 a tawen ti GF, imbatina manen ti sabali pay a nakallalagip a ladawan iti puso ken isip dagiti mannurat nga Ilokano. Nabalitokan dagiti tunggal darikmat a panagkakadua ken panagiinnadal para iti narangrangpaya pay a Literatura Ilokana!
(Gibusna)


text:
Sarita ni Danilo S. De Guzman
(Maikadua a paset)
Agkatkatawa ni Nang Ising a nanggaw-at iti dua a delata idinto ta kaslak met nakukkokan a bisukol, isu nga indumogko laengen ti naibun-ay nga isemko. Adda sungsungkaen ti mugingko, no labsek ti agsao, maysa a Trojan horse a pangiyaw-awan iti nakalemmeng a panggep wenno motibo.
“Ken sangatukkol a tide, safeguard ken maysa a siampo imbag la a pangiyanod iti angdod, dua a noodles, uray no hundred grams a neskape ken wanhap nga asukar, dua lata a meatloaf ken sangasupot a betsin.”
“Ania pay, mari?”
“Ania dayta, Spam?”.
“Wen, mari. Naimas adayta, ta imported!”
“Iramanmo ngaruden ta pangramanan met…!”
“Ania pay?”
“Awanen, kuentaemon…”
Insupot ni Nang Ising dagiti order ni ikit, sana insaruno ti nagkuenta.
“Nagimas met ti pangaldawanyon, ikit!” kinunak nga inyisem.
“A, wen! Papaya a laokak iti corned beef. Anusanen a, ta naabak datao iti tung-it idi kalman. Bareng makabawiak ita…” kinunana ket inwang-itna ti pagat-abaga a buokna a nangisit ta kolkoloranna, kas iti nailabidna iti naminsan ditoy met laeng sango ti tiangge ni Nang Ising.
Simmangbay ni Mang Ibong, gimmatang iti sigarilio sa met la pimmanaw. Kalpasanna, imbagan ni Nang Ising ti bayad dagiti order ni ikit, kontodo listaan ken presio dagiti ginatangna a nayon ti inyawatna a naisupot.
Nagpaliiwak met kabayatan ti panangnutnotko iti ice buko.
“Ilistam pay la dita, mari…”
“A, kunak man no bayadam!”
Isu met ti ipagarupko itay a. Inammalak ti ice buko, saanko a sepsepsepen kabayatan nga agpalpaliiw dagiti matak.
“Aniakan, mari, kaskala an-anader met! Agbayadto latta a, ni Dante no mapasangpetna ‘tay impaw-it ni Loida!”
“Ni Dante a manugangmo ti agbayad? Idinto a sika ti immutang?”
“Wen, ania la ketdin, apay awan talekmo aya iti anakko nga adda idiay Taiwan?”
Saan a nakatimek ni Nang Ising.
“No awan talekmo iti anakko nga agtartrabaho idiay Taiwan, isublikon dagitoy…!” Ngem saanna met nga inyawat dagiti tagilako no di ket ad-adda pay nga inigpilanna.
“Hamman met ketdi a, mari…”
“Met la gayam…! Innakon…” ket nagdardarasen a pimmanaw ni ikit.
Dandaniak pay naltotan a mangsepsep pay laeng iti in-inutek nga ice buko ta kasla napukawan iti langa ni Nang Ising a mangkudkudkod iti ubanan a tuktokna malasid a nakanganga a nangisursurot ti panagkitana ken ni ikit a pamandeken ken bakka a baket.
Nagkatawaak sa naguyekak ta naapradanak. Agdindinamagen iti purok ti kinatiwed ni ikit nga agbayad iti utangna. Diak la ammo met dayta nga ugali ni ikit. Dina ikaskaso dagiti agsusukot a nakautanganna, adda met kuartana ta inaldaw a makitung-it ngem no adda agsingir, irasonna latta nga iyur-urnonganna dayta ket umadanin ti inna panagbayad. Sa ita, inyutangna ni Manong Dante idinto nga adda met pakitung-itna?
“Awan manen ti puonak, Ambot…!” nakasugsugpet ti rupanget ni Nang Ising. “Namaysaannak manen ni ikitmo! Nasayaat laeng a, no pudno a ni Dante ti mangbayad kadagita nga innalana ta namnamaek a mabayadan,” ingngayemngemna.
Alberto Buencamino ti buniagko. Ambot ti palayawko. Idi ubingak, masansan nga awagandak ken sutilen iti Ambuteg ta managbutegak ngamin gapu iti kinaaliwegwegko nga agay-ayam iti danum. Naiwagatko met laeng ti kinamanagbutbutegko ngem nabatin ti Ambot a palayawko.
“Ibagamto nga insigida ken ni Manong Dante, Nang Ising, ta dimonto ket amusayan dayta subsobmo,” inyellekko met.
No apay ketdi dayta nga ugali ni ikit. Naglaing nga umutang ngem dina ammo ti agbayad, isu a kas kakisang iti asul a bulan ti agpiar kenkuana. Iti naminsan ngarud ket pinagungtan ni amang ta immabut iti makatawen ti inutangna a maysa a kilo a karne ti baka ken ni Manang Dahlia a taga-kabangibang a barangay. Ni amangen ti nangbayad kadayta. Kas kuna ni amang, mangibabain kano iti pulimi ni ikit—nasayaat ti pakasaritaanda nga agkakabsat malaksid ken ni ikit a managutang ngem natiwed nga agbayad. Nalaing ngamin nga agtung-it ken agtaya iti hueteng—dina la ngata ammo a dagiti padana a tayador ti hueteng ti mangab-abak ket ti anunsiona kano ti masansan a pangabakanda. Aysus, ania ketdin ti biag, aya! Nagduduma a pakasaritaan, nagduduma a maris.
IPASPASOKKO ti padol ti maysa kadagiti panganakan a bakak iti dayta nga pasado alas tres iti malem iti igid ti kangrunaan a kalsada iti purok. Kalpasanna, nakitak iti wanes ti kalsada nga agsabat ni Nang Ikka a taga-amianan a purok ken ni Ikit Banang a nakabitbit iti dua a dadakkel a plastik a supot ken kaddissaagna iti traysikel ni Funtino, nga iti pattapattak ket naggapu la ketdi iti tiendaan. Dimngegak iti saritaan dagiti dua a babbaket, kabayatan ti panagmasngaadko a nangtallikud kadakuada.
“Nagroseriakan sa ketdi, Mari Banang? Naggapukan sa idiay ili?” kinuna ti kuttongit ken dangkaw ken balo a baket.
“Wen, Mari Ikka, ginulpekon ta mammaminsan.” inggarakgak ti balkat nga ikitko iti tayagna a naipunget a lima a kadapan.
(Adda tuloyna)


text:
TAGUDIN, Ilocos Sur – Kaso a panaglabsing iti PD 602 nga inamendar ti RA 9287 ti naipila maikontra kadagiti natiliwan dagiti polis nga agsusugal sadiay Barangay Bio, ditoy nga ili idi napan a lawas.
Maipalagip nga idi agarup 4:30 ti malem ti Marso 21, nangisayangkat ti nagtipon nga elemento ti Ilocos Sur CIDG nga indauluan ni PCI Modesto F. Carrera, PIB ken Tagudin police station ti operasion maikontra iti illegal number games a nagresulta iti pannakatiliw da Albert Flores y Raiz, 31, ken residente iti Barangay Bigbiga ken Jeffrey Reyes y Lazo, 31, ken residente iti Barangay Duplas, Sudipen bayat ti panagpapusta ken panagkolektada iti pusta iti nadakamat a barangay.
Nakakumpiska pay dagiti polis kadagiti papelitos a nakaisuratan dagiti napustaan a numero, P2,800.00 a pusta ken dua a ballpen.
Mapapati nga iti Tagudin ti pakakolektaan dagiti pusta sada mairemit iti Sudipen, La Union a pakabolaanda metten.#


text:
Asturias, Cebu
Ti Asturias ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Asturias ket nabingbingay a politikal kadagiti 27 a barbaranggay.[2]
- Agbanga
- Agtugop
- Bago
- Bairan
- Banban
- Baye
- Bog-o
- Kaluangan
- Lanao, Asturias
- Langub
- Looc Norte
- Lunas
- Magcalape
- Manguiao
- New Bago
- Owak
- Poblacion
- Saksak
- San Isidro
- San Roque
- Santa Lucia
- Santa Rita
- Tag-amakan
- Tagbubonga
- Tubigagmanok
- Tubod, Asturias
- Ubogon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cebu". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 26 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Iti ababa a programa, nag-Welcome Remarks ni Acting Municipal Agriculturist Robert S. Savella idinto ta Acknowledgement of Participants ni Mr. Edgar S. Balangatan, LGU SIPAG – (Sustainable Intensification for Prosperity and Growth) - PMIG Leader
Nakikaysa ni Mayor Edgardo “Ediboy” S. Cobangbang, Jr. iti nasao a taripnong. Kimmablaaw ken nagyaman ti Ama ti Ili iti pannakaited daytoy a proyekto iti Sektor-Agrikultura. Innayonna a masasao a mayoridad dagiti mannalon iti ili isu a sensitibo met dagiti kasapulanda babaen kadagiti intervention kas iti implementasion ti soil fertility mapping kadagiti barangay ket mausarda a naan-anay ti resulta daytoy babaen iti pannakaited kadakuada iti card a pakailanadan dagiti aramidenda.
Innayon ti Chief Executive a no mapapintas ti kasasaad dagiti mannalon ket isublida met laeng a progreso ti ili ta pumigsa ti “purchasing power-da” a gumatang ti tagilako a pangalaan ti Taripa ti LGU nga agsubli para iti umili babaen iti porma iti serbisio.
Bininsa pay ti Chief Executive iti pateg ti ilungalongda a pannakabangon ti ISPSC Campus ditoy Cabugao tapno aniaman a pagsayaatan ti sektor-agrikultura ket masagrap met dagiti umili ditoy a deppaar ti Ilocos Sur a saandan a mapan iti sabali a probinsia.
Naisaruno ti Overview and Levelling of Expectations ni Mr. Armando Diga, ISPSC-SIPAG Focal Team Leader.
Naisaganad ti pannakaaramid ti Training Proper ket natratar ti Soil Card Preparation (Lecture and Skills Demo) babaen kada Mr. Robert Ablog, Faculty Researcher ken ni Mr. Michael Anthony Guarin, Science Research Assistant, ISPSC, Soil Health Card Trainors.
Nagsarita met ni SBM Atty. Bryann Jett S. Pano, Agriculture Committee Member. Kinuna ti Konsehal a sisasagana latta ti Konseho Munisipal a makipaset iti aniaman a gannuat para iti pagsayaatan a maited iti Sektor-Agrikultura ditoy nga ili babaen iti panangtarabayda iti Komite ti Agrikultura.
Kamalmanna, naaramid ti pannakaipaay ti dua nga impressions ti dua a napili a Participants ket naisaganad ti Awarding of Certificates of Recognition and Participation. Nag-Closing Remarks ni Dr. Melvyn G. Castro, DVM. Nagpaay met nga Emcee ni Mrs. Joenah G. Sevilleja, AT. # (Web In-Action)


text:
Sarita ni Salvador A. Espejo
Maika-13 a Paset
NASAPA pay ti rabii ket inkeddeng ni Randolf ti panangpalabasna ti oras iti igid ti karayan.
“Pari, agpaalakan iti sangakahon a serbesa a pangrugian,” kinuna ni Rey. “Itay pay a kayat ti karabukobko ti mapaayusan.Agpabaratayo bassit sakbay ti canvassing.”
“Ania ti makunam, intayon dita Hot Stuff?” inkidag ni Robert. “Damagko a napintas ti serbidora dita.”
“Agtutorkayo kadi,” insungbat ni Randolf. “Iggamak pay ti gunggonak.”
“Dikayo makadlaw, kakadua?” kinuna ni Freddie. “Manipud idi adda ni Margret, isun ti pagliklikawan ni Randolf.”
“Nadlawkon dayta.,” inkidday ni Rey. “Panagkunayo, naibayogen ni Randolf ti banderana sadiay Callao Caves?”
“He, ti la masalsalawasawyo,” kinuna ni Randolf.
Tapno sardengan dagiti gagayyemna, immulogen ni Randolf. Nagturong iti pagkonbensionan. Ngem awan pay dagiti mangimaton iti programa.
Adda sumagmamano a mannurat nga agtutungtong iti sirok ti nalayog a mahogany. Timmipon ni Randolf. Nailasinna ni Mang Johnny. Pasig a beterano a mannurat dagiti kapatpatangna. Iti nagtimbukel a lamisaan, dandanin magudua ti Fundador. Presko a tanguigue ti pulotan, kortesia ni Arthur.
“Lumidokka bassit, lakay,” inyawis ni Rudy a kameng ti Anaraar Magazine.
“Madamdama,” insungbat ni Randolf. Nagpadispensar ket tinarengtengna ti kongkreto nga akikid a kalsada a sumalog.
Nasarakan ni Randolf ti bagina a mangun-unor iti nabato a desdes nga agtunged iti karayan. Nagmayat ti pul-oy-bakir a mangap-aplaw iti rupana.
Nagtalangkiaw. Nakaadayo gayamen, saannan a maripar ti lawag ti hasag a naisab-it iti kalapaw a pagur-urayan dagiti bangkero kadagiti naladaw nga aggawid iti lugarda.
Nagtugaw iti kasla burnay ti kadakkelna a bato iti abay ti narukbos a kayo sana inanges ti nadalus a sang-aw ti agar-arasaas a karayan Nasipngeten ti yanna ta narukbos ditoy dagiti kaykayo. Naulimek ti aglawlaw malaksid ti sagpaminsan a panaganit-it dagiti aglabas a panniki ken dagiti malukag a billit.
Asino a mannurat ti nagkuna a maiyarig ti karayan iti maysa a babai: adda panawen a nalailo ngem adda darikmat nga ingget rungsot?
Kellaat a nagallingag idi nakangeg iti nakapsut a rippiis ti nagango a sanga. Madamdama, addayta manen ti rippiis.
Saan nga agmaymaysa! Adda sabali a tao!
Medio nagrukob a nagsapideng iti puon ti kayo idinto nga insaruagna ti matana iti abagatan a paset a pattapattana a naggapuan iti rippiis. Iti apagdarikmat, nakitana ti rissik iti kasipngetan a posible a nagtaud iti naipitik a sigarilio.
Nagkiriring ti selpon ket limmawag iti apagapaman ti pakabuklan ti lalaki a nakatakder iti abay ti kayo. Apagbiit ta sigida nga iniddep ti lalaki.
Ad-addan nga impideg ni Randolf ti bagina iti puon ti kayo. Siguraduenna itan nga adda ur-urayen ti lalaki a kasinnarak. Senialda ti panagkiriring ti selpon.
Inkeddengna nga agtalinaed iti yanna. No agkuti nga umadayo, masiputan wenno madlawan ti lalaki. Amangan no maisagmak. Ngem ad-adda a rimbaw kenkuana a maammuanna no sino ti kasinnarak ti lalaki. Adda suspetsana a maysa kadagiti delegado iti konbension.
Nagallingag manen idi makangeg iti sabali a rippiis. Aggapu iti amianan. Husto ti suspetsana, adda tagtagiuray ti lalaki! Daytoy la ketdi sumungsungad.
Nagrippiis manen ti napayatan a bulong. Daytay agir-iri a kuriat ket nakaul-ulimek tattan. Pakdaar ti kaadda iti peggad?
“Satur!” limteng ti timek manipud iti abagatan.
“Sison!” insungbat ti sangsangpet. Timek-babai.
Nagrippiis dagiti nabaddekan a ruting iti yaasideg ti babai.
“Positibo ti isasangpet dagiti martilio?” saludsod ti babai.
“Wen,” ababa a sungbat ti lalaki.
“Ania a lugar ken petsa?”
“Ammomin nga idiay Kalayaan ti pakaisangladanda. Ti laengen petsa ti dimi sigurado. Dayta ti dukduktalen ti assetmi iti uneg.”
“Masapul a maammuanyo iti kabiitan a tiempo. No saan, dakkel a desgrasia!”
“Pakaammuandakanto iti selpon!”
“Saan, delikado! Masapul nga awan ti makaammo iti kaaddak ditoy. Ditayo ammo no adda mangsipsiput kadatayo.”
“Kitaenkanto ngarud iti Nikoli Inn alas 7 ti rabii no bigat.”
“Narigat a pumanawak iti pagkonbensionan. Amangan no adda agsuspetsa…”
“Agurayak sadiay manipud iti alas siete agingga iti alas otso. Ipamuspusam a makapanka. Posible nga addanton development.”
“Roger.”Nagrippiis dagiti napayatan a bulong ken ruting. Madamdama, nagari ti ulimek.
Idi kapkapnekan ni Randolf nga awanen dagiti dua, inunnatna ti bagina sana tinarengteng ti desdes nga agsubli iti pagkonbensionan.
Naapirasna ti timidna idinto nga inamirisna dagiti kalkalpas a pasamak. Kas maarisitna, adda maisanglad a martilio. Maipuslit a martilio? Pakaaramatan dagitoy? Ken apay a nasken unay a maammuan ti babai ti lugar ken petsa a pannakaisangladda?
Dina nadlaw a nakadanon gayamen iti kalapaw iti asideg ti nagpunduan dagiti bangkero nga agur-uray iti pasahero nga iballasiwda.
Iti pagkonbensionan, awan pay ti maipallailang a tokar. Mabalin nga agsuksukat pay laeng dagiti delegado para iti maangay a pageant a pannakapili ti Miss Gumil Filipinas.
Nakangeg iti danapeg iti likudanna. Timmaliaw. Nailasinna ni Margret.
“Kunak ngaruden a ditoy ti pakasarakak kenka,” kinuna ni Margret idinto nga indissona ti bassit a bag.
Inyawis ni Randolf ti panagtugaw ti balasang iti abayna.
“Napanak iti kuartoyo ngem imbaga da Robert a bimmababaka. Awanka iti ummong dita sirok ti mahogany, awanka iti convention hall isu a napanunotko ti agpakarayan. Addaka nga agpayso ditoy.”
“Kastoy ti ugalik,” insungbat ni Randolf. “Ikkak ti bagik ti bassit a tiempo nga agwaywayas. Tapno danganek no ania dagiti nagapuanak iti nagmalem.”
“Ow, common, seriosoka unay,” kinuna ni Margret. “Kadduaennak man ketdi dita nasursurong a paset ti karayan ta kayatko ti agdigos.”
(Adda tuloyna)


text:
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Cavite
Ti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Cavite ket isu idi ti pannakabagi ti Siudad ti Cavite iti Nailian nga Asemblia ti Maikadua a Republika ti Filipinas manipud idi 1943 aginggana idi 1944. Kas met kadagiti sabali a probinsia ken dagiti nainkalintegan ti dokumento a siudad iti dayta a panawen, dagiti pannakabagi ti Siudad ti Cavite iti Nailian nga Asemblia ket buklen ti probinsial a gobernador/mayor ti siudad nga agtigtignay iti maysa a kapasidad a kas ex officio, ken ti sabali pay a pannakabagi a saan a dagus a nabutosan babaen dagiti lokal a kombension dagiti kameng ti KALIBAPI idi las-ud ti panangsakup ti Hapon iti Filipinas.[1]
Sapasap (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Kiaten pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ramirez, Efren V. (1969). Philippine Government (For College Students). E. Q. Cornejo. p. 94.
- ^ a b Official program of the inauguration of the Republic of the Philippines and the induction into office of His Excellency Jose P. Laurel. Bureau of Printing. 1943.


text:
CABUGAO, Ilocos Sur – Selebraran ti probinsia ti maika-190 nga anibersario ti panagbalinna a probinsia inton Pebrero 2, segun ken ni Gob. Deogracias Victor “DV” Savellano.
Kanaig daytoy, impakaammo ti gobernador bayat ti taripnong nga inatenderan dagiti nadumaduma a sektor ken ahensia ditoy nga angayen ti gobierno probinsial ti Ilocos Sur Festival manipud iti Enero 27 agingga iti Pebrero 3 daytoy a tawen kas paset ti nasao a selebrasion.
Tawen 1818 idi maisina ti Ilocos Sur manipud iti La Union ken Ilocos Norte.
Kinuna ni Savellano a ti probinsia pay laeng ti mangpataray iti masungad a festival idinto nga innayonna a mangnamnama a dumakkel dagiti sumarsaruno a festival.
Inlawlawag ti gobernador a ti maysa a festival ti gundaway a panangawis saan laeng kadagiti kaprobinsiaan wenno dagiti adda iti kabangibangna a lugar no di pay dagiti adda iti sabali a nasion tapno umayda agatendar.
“Ti pannakaidur-as ti turismo ken pannakaital-o ti ekonomia ti probinsia ti puntiriatayo,” kinuna ti gobernador iti pannakipatpatangna ken ni Jun Ramos iti programa daytoy iti DWRS.
Karaman kadagiti aktibidad iti makalawas a selebrasion ti pannakaited ti Fr. Burgos Award kadagiti Ilocos Surians a nagballigi iti tay-ak a sinurotda.
“Nakaad-adu dagiti kaprobinsiaantayo a nag-excel iti different fields, iti gobierno, iti pribado ket panawenen nga ikkantayo ida iti pammigbig ditoy probinsiatayo nga Ilocos Sur a naggapuanda,” kinuna ni Savellano.
Kinuna ti gobernador a maangay pay ti agro trade fair a pakailakuan dagiti nadumaduma a produkto ti Ilocos Sur.
“Agim-imbitar ti provincial government kadagiti kompania dagiti agricultural machinery ken supplies tapno isudanto ti pakakitaan kadagiti nadumaduma a pagkasapulantayo iti agrikultura,” kinuna ti gobernador sana innayon nga adda pay pasalip iti kadakkelan ken kapintasan a produkto iti probinsia.
Karaman pay kadagiti aktibidad iti parambak ti parada ken pasalip a pakaitanduduan ti kultura ni Ilokano, pasalip iti panagkanta, panagaramid kadagiti nadumaduma a produkto ken pakaitampokan ti pannakabalangat ti Bb. Ilocos Sur, maysa a salip iti sirib ken pintas.
“Paset ti maangay a parambak ti programatayo iti turismo. Babaen itoy a festival, umadu ti turista ken maitan-ok ti probinsia,” kinuna ni Savellano.#


text:
SAN JUAN, Ilocos Sur – Ti Barangay Camanggaan ti pakaipaayan ti farm to market road a proyekto manipud iti P1 million a gunggona daytoy nga ili nga impaay ti Department of Interior and Local Government.
Segun ken ni Konsehal Elaine Sarmiento, chairman iti committee on infrastructure, iti Barangay Camanggan ti pakaipanan ti farm to market road project manipud iti P1 milion Performance Challenge Fund a naawat daytoy nga ili manipud iti DILG.
Maipalagip a maysa ti San Juan ti impaayan ti DILG iti Seal of Good Housekeeping gapu iti nasayaat a pannakaimaton iti gobiernona ket nagunggonaan iti P1 milion a pondo para iti proyektona a farm to market road.
Kinuna ni Sarmiento a mayaramidan metten iti appropriation ordinance para iti pannakailatang ti nasao a pondo para iti FMR project iti Barangay Camanggaan.#


text:
Sinurat ni Jeff Septembrina
DAKKEL a pagmennamennaan ita ti uray siasinoman ti maaramid a transaksion kadagiti non-government organization (NGOs). Agpayso nga adda huridikal nga identidadda ta kasta ngarud ti ituytuyang ti linteg iti pannakairehistroda iti SEC ken ti DOLE ngem no mausar iti kawing a gay-at a ket madi ti turongenna. Puera de los buenos ta saan met a dakes amin nga NGOs, adda latta met nailaok a madi – kas dagiti NGO nga inaramat dagiti politiko tapno maibulsada ti pondo nga agpaay koma kadagiti proyekto.
Iti biang ti gobierno, siguro nagtaltalek latta metten a maipan ti maruk-atan a pundo iti lehitimo nga NGO. Ngem bogus met gayam dagitoy nga asosasion, saanda a rehistrado iti sanga ti turay ken peke ti opisina, opisiales ken by-lawsda.
Ala, alegasion kunatayo pay laeng, a, ta di pay met nalpas ti litigasion ngem makapadismaya ti kastoy a mapaspasamak. Agasem ti bilion bilion a napukaw a pondo a naited kadagiti bogus nga NGO a nagtungpal iti bulsa dagiti politiko!
Dayta ti gapuna a sobra ti annad ita dagiti agtuturay dagiti ahensia ti gobierno nga agipadpadagas ti kakastoy a proyekto kadagiti asosasion wenno NGOs. Sabagay, ad-adayo a mapasamak daytoy kadagiti rehistrado nga asosasion ta kasapulan ti panagisubmiteda iti tinawen a financial statement. No bigla a lumobo ti napastrekda, di kad’ matikloda wenno adda ginelgel a baraniwen, kaka! Manmano met ket ti gunglo a mangipudpudno iti kusto a sanikuana ngem maibuking la ketdi no saan a nasayaat ti pannakaiggem dagita a saan a mairepreport a sapul ti gunglo.
Dayta ngamin ti sayaat ti kaadda ti official receipt (OR) ti maysa a gunglo ta ditoy a maduktalan ti audit dagiti simrek a pamastrekan ti gunglo.
Addaka dita ‘tay cash book ni tesorero, ken dua a libro ni bookkeeper a kasapulan a mapagsusurot no natarus ti pannakairekordda, saan ket a kasla aglalaok a bamban ken alupasi. Adu dagiti nanabtuog nga NGO agsipud ta saan a nasayaat ti libroda.
Kadagiti agdadamo a gunglo, mangato dagiti panggepda para iti kaaduan. Kalpasan a mairehistro ken mangrugi ti operasionda, umad-adu ti kaammuanda ta maigidgiddan dagiti skills ken leadership training. Agdur-as ti gunglo agingga a dumakkel dagiti kameng ken pundo.
Ngem no saan a regular ti panagbayad dagiti nakautang a miembro, mangparnuay iti innapas ken pinnauyo santo sumrek dagiti intriga, paksion, kinnarit, dinnarum, ay madadael la ketdi ti gunglo. Kaaduan a kastoy ti senario a mapasamak no saan a nasayaat ti langenlangen dagiti nangbangon iti gunglo. Iti sabali a bangir, no naballigi ti asosasion ket kukuada dagiti nagkaadu a pammadayaw/pammigbig manipud iti gobierno, pribado a sektor ken dadduma nga institusion.
Narigat ti aghusga ta uray pay dagiti asosasion iti salinong dagiti sekta wenno relihion ket mapasamak met ti dinnaer ken risiris nga agtungpal iti pannakawarada. Awan pagkunaamon iti sayaat dagiti paglintegan ken polisa ti gunglo. Ngem no mairarem ti gunglo, gapu met laeng kadagiti mangiturturong ken dagiti kameng dayta nga asosasion. Uray no nasayaat ti rubbuat ti maysa nga asosasion, no sinerrek ti intrega, saan nga agbayag ti balligi dayta a gunglo.
Kuna dagiti moralista a maidian koma dagitay danon-danon iti sao, intriga, pinnersonalan, apal, ilem, pride-pride, egoistic, aristokrata a tignay tapno nalimbong ti panaglayag ti bangka ti gunglo. Liklikan met ti nangato a tayab ti gunglo ta no nangato unay ket dina magteng, mablo no agsuek nga agpababa!
Kuna met dagiti eksperto a saan laeng nga iti uneg ti gunglo ti pakatnagan ti gunglo no di pay iti aglawlawna kas koma kadagiti di maiturayan a pasamak: didigra, kalamidad, panagsuek ti ekonomia, gubat ken dadduma pay a kanaigna a pannakadadael ti linak ken talna.
No umay ti nasaknap a krisis, apektado ti asosasion ta dagiti kamkameng ti umuna a maapektaran. Kas iti nakapay-an dagiti asosasion idiay Visayas ken Mindanao iti panangbasnot ti Supertyphoon Yolanda. Awan ti nagmareng nga asosasion ditoy ta uray iti ikub pay laeng ti pamilia ket narigatda payen a solbaren ti kinarigat a pinataudna.
Nupay kasta, manmano a mapasamak dagitoy. Ti man-made a krisis a kaadduanna a parnuay dagiti opisial ken kameng ti kakaruan a pakatnagan ti gunglo. Ti koma mayunay-unay ket nalinteg latta ti turongen ti amin nga aramid uray bassi-bassit laeng ti pagdur-asanna. Ti nasken, mamantener ti napintas a kasasaad ti gunglo ta awan sabali a maisagut iti nasayaat a pagbanaganna no di met laeng dagiti miembro.#


text:
Molière
Ni Jean-Baptiste Poquelin, a naamammuan ti entablada a nagan a Molière, (Panangibalikas a Pranses: [mo.ljɛːʁ]; nabuniagan idi Enero 15, 1622 – Pebrero 17, 1673) ket maysa idi a dramaturgo a Pranses ken aktor nga isuna ket naipanunutan a kas maysa kadagiti kalatakan nga apo iti komedia iti Lumaud a Literatura.[1] Dagiti nalatak a maamammuan nga obra bi Molière ket Le Misanthrope (Ti Misantrop), L'École des femmes (Ti Eskuela para kadagiti Assawa), Tartuffe ou L'Imposteur, (Tartupo wenno ti Managinkukuna), L'Avare (Ti Kuripot), Le Malade imaginaire (Ti Agipagpagarup nga Imbalido), ken Le Bourgeois Gentilhomme (The Burhes a Natakneng a Tao).
Naipasngay iti maysa a nabaknang a pamilia ken nagadal idiay Collège de Clermont (a tattan ket ti Lycée Louis-le-Grand), ni Molière ket naipaganay ti panagrugi ti panagbiag na iti teatro. Sangapulo ket tallo a tawtawen nga isuna ket maysa nga itinerante nga aktor ken daytoy ket nakatulong kaniana ti panagrang-ay ti kabaelan na iti komedia sakbay a nagsursurat, pinagtitipon na ti Commedia dell'arte a banbanag nga inraman na ti kalapatan a Pranses a komedia.[2]


text:
Maibatay iti nagtipon a pakaammo ti DoH ken DTI, mabalin nga adda ipaay a risgo ti hoverboard kadagiti ubbing gapu pay iti imet daytoy a batería a nangato ti boltahena.
Nadakamat iti advisory a kaaduan kadagitit hoverboard ti addaan iti 36-volt a batería wenno nangatngato pay.
Segun kadagiti nasao nga ahensia, delikado daytoy ta limbes iti naikeddeng a 24 volts a batería dagiti elektroniko nga ay-ayam.
Malaksid iti daytoy, mabalin pay a mangipaay iti aksidente ti hoverboard kadagiti ubbing gapu iti saan a natalged a posision ket narigat a kontrolen ken balansien ti board.
Según iti DoH ken DTI, nakairekord ti Amerika kadagiti aksidente mainaig iti hoverboard kas iti pannakabullo, pannakatukkol, pannakaitim-og ti ulo, ken dadduma pay.
(Naipablaak iti Bannawag, Enero 25, 2016 a bilang.)


text:
Gregor Mendel
Ni Gregor Johann Mendel (Hulio 20, 1822[1] – Enero 6, 1884) ket maysa idi nga agsasao ti Aleman a Silesiano[2][3] a sientista ken Agostino a prayle a nagbalin a nalatak idi pimmusay a kas ti nagpundar ti baro a siensia ti henetika. Ni Mendel ket nangipakpakita ti tawid dagiti naisangayan a kababalin kadagiti mula a pisum sativum ket sumursurot kadagiti naisangayan a tabas, nga itan ket naibagbaga a kas dagiti linteg ti Mendeliano a tawid. Ti natukok a kinapangruna ti obra ni Mendel ket saan a nabigbigan aginggana idi sikko ti maika-20 a siglo, idi ti nawaya a pannakaduktal manen kadagitoy a linteg a nakairugian ti siensia ti henetika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Hulio 20 ket isu ti kasangayna; ti masansan a naibagbaga ket ti Hulio22, ti petsa ti panagbuniagna. Biograpia ni Mendel iti Mendel Museo
- ^ "Gregor Mendel".
- ^ "Mendel, Mendelismo ken Henetika".
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Gregor Mendel iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Gregor Mendel iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Kastoy met ti nailanad iti historical marker a naikabil iti akinkannigid a paset ti akinlaud a ruangan ti Vigan Cathedral:
“Naipatakder idi 1641, nagbalin a Katedral daytoy a simbaan idi naiyalis ti tugaw ti dioses ti Nueva Segovia manipud Lallo, Cagayan iti Vigan, 1758. Sinakup dagiti rebolusionario babaen ken ni Col. Juan Villamor idi 1898 ken dagiti puersa dagiti Amerikano babaen ken ni Lt. Col. James Parker idi 1899. Naipatakder iti daytoy a disso idi 1574 ti maysa a kapilia iti kayo ken pawid (thatch) babaen ti pammilin ni Juan Salcedo, ti Conquistador ken nangbangon iti Villa Fernandina a damo nga awag ti Vigan, dinadael ti ginggined idi 1619 ken 1627 ken uram idi 1739.”
Nalawag ti impormasion a nailanad iti marker: naipatakder ti simbaan idi 1641 sa nagbalin a katedral idi 1758 kalpasan a naiyalis ti tugaw ti dioses ti Nueva Segovia manipud Lallo, Cagayan iti Vigan.
Ngem iti resolusion nga indatag ni Konsehal Molina ken inaprobaran ti konseho ti Siudad ti Vigan, dinakamatna ti panagadal nga insayangkat Fr. Scharpf a mangbalusingsing a naipatakder ti Vigan Cathedral idi 1641, kas nailanad iti historical marker, ken nailagan iti pakasaritaan ti Vigan ken uray kadagiti libro a maiyad-adal kadagiti pagadalan.
Mabalin nga adu dagiti di mamati iti kredibilidad ti resulta ti panagadal ni Fr. Scharpf a maikontra iti impakdaar ti maysa a matalek nga ahensia a kas iti National Historical Institute a nakaipabaklayan iti pagrebbengan a mangurnos, mangsurot ken manglinteg kadagiti banag a pakaseknan iti historia ti pagilian.
Ngem makuna met a natalged dagiti nagbatayan ni Fr. Scharpf tapno ibatadna nga adda biddut ti pakdaar ti National Historical Institute mainaig iti tawen a pannakaipatakder ti Katedral ti Vigan.
Umuna, saan nga asi-asi ti panagadal nga insayangkat ni Fr. Scharpf. Nagsukisok ti padi kadagiti kadaanan a dokumento manipud iti Archivo General de Indies iti Seville ket kadagupanna iti 70 folios dagiti binasa ken impatarusna kas suporta ti panagadalna.
Kangrunaan nga inadal ni Fr. Scharpf dagiti adu a rigat ken problema a naglasatan dagiti papadi manipud ken ni Obispo Ustariz ken dagiti papadi a simmukat kenkuana a pakairamanan da Obispo Garcia, Obispo Juan Ruiz de San Agustin, Obispo Pedro Blaguier, ken dagiti simmarsaruno pay nga obispo iti panangipagnada iti kiddaw iti ari ti Espania mainaig iti pannakaipatakder ti simbaan.
Taldiapantayo ti umuna a panagpanggep a maipatakder ti simbaan ti Vigan idi 1768 iti babaen ken ni Obispo Miguel Garcia, kas maibatay iti panagadal ni Fr. Scharpf:
“Idi 1766, nainominar ni Garcia a sukat ni Obispo Ustariz, a natay idi Agosto 1764 ket isu ti nagbalin nga obispo ti Nueva Segovia idi Hunio 20, 1767. Iti daytoy a tiempo ti kangitingit ti yaalsa ni Diego Silang. Nagbalin ti Vigan nga opisial a tugaw ti Obispo ti dioses nangrugi idi 1758, manipud iti Lal-lo, Cagayan.
Kastoy ti insurat ni Fr. Scharpf:
“Sinango a dagus ni Garcia ti dua a dadakkel a problema… Awan ti pudpudno a Katedral, wenno pudpudno nga episkopal a pagtaengan (palasio) para kenkuana ken iti administrasionna. Makatawen kalpasanna, idi Hunio 18, 1768, nangipatulod iti dokumentado a surat iti ari a nangipakaammuanna maipapan kadagitoy dua a kasapulan unay ti diosesna ket nagdawat iti tulong kas ituyang ti Linteg dagiti Indies para kadagiti kaso a kas itoy ken iti Real Cedula para ti pannakaiyalis iti Episcopal see.
“Insuratna a kas Obispo, awan ti bukodna a pagtaengan; a makidagdagus laeng iti dayta a tiempo iti balay ti padi ti parokia, maysa a daan a balay nga awanan kadagiti alikamen. Nakitana ti nakatakder a simbaan ti parokia ti Vigan nga awan ti kaimudinganna saan laeng para iti kinadaeg ti Mannakabalin a Dios, ngem uray pay iti sabali a “Nadaeg”, ti Kastila nga ari. Duduogan ti simbaan, saan a nasayaat ti pannakaipatakderna, ken dandanin marba. Saan a mapagbalin a disente a Katedral daytoy a simbaan uray matarimaan, wenno mapalawa para iti dumakdakkel a populasion ti Vigan.”
Tawen 1768 idi nagsurat ni Garcia iti ari ti Espania a nagpatulonganna iti pannakaipatakder iti katedral ti Vigan agsipud ta ti daan a simbaan ket “awan ti kaimudinganna” ken saan a maikari para iti “kinadaeg” ti Dios.
Maarisit iti surat ni Garcia nga awan pay ti katedral ti Vigan idi 1768 no di maysa a daan a simbaan a dandanin marba ti nakatakder. Nalawag ngarud a saan a ti agdama a katedral ti dakdakamaten ti historical marker a naipatakder idi 1641 no di sabali a simbaan.
(Adda tuloyna)


text:
Wednesday, July 5, 2017
PEDERASION TI MANGNGALAP, NABUKEL KEN MAPAPIGSA
Cabugao, Ilocos Sur – Nagsaruno a nagmiting dagiti kameng ti Federated Fishermens’ Association ti ili a Cabugao a mangbukel kadagiti asosasion ti mangngalap iti pito a coastal barangays ti ili a Cabugao kas iti Brgys. Salomague, Dardarat, Namruangan, Sabang, Daclapan, Salapasap ken Pug-os idi Hunio 30 ken Hulio 4, 2017 iti Early Childhood Care Development Building, Brgy. Rizal, Cabugao, Ilocos Sur.
Napagkaykaysaanda a maaramid ti Monthly Meeting-da iti umuna a Martes ti kada bulan a naaramid iti Hulio 4, 2017.
Daytoy a banag ket paset ti direktiba ken programa ti Gobierno Munisipal babaen iti liderato ni Mayor Josh Edward S. Cobangbang iti pannakaited ti naan-anay a pannakataming dagiti programa iti sektor dagiti mangngalap.
Nagatendar ken timmarabay ni SBM Atty. Randy Baniaga G. Kinaud, Committee Chairman on Agriculture, Fisheries and Cooperatives kadagiti nadakamat a panagtitipon dagiti mangngalap tapno mapabileg ken mapapigsada babaen iti pannakaorganisarda ken maisaruno iti pannakairehistroda (Accreditation) iti Munisipio wenno iti Department of Labor and Employment (DOLE) ken iti Securities and Exchange Commission (SEC).
Nakitinnarabay met ni Mr. Nerio Somera Daproza, AT, kabarbaro a Municipal Fisheries Coordinator. Innayon ni Mr. Somera a determinado dagiti mangngalap a maaddaanda iti Pederasion nga adda kabukbukodanna a juridical indentity tapno kabaelanda ti maki-transact/mangprobitsar kadagiti umisu nga Ahensia a makaited kadakuada iti proyekto a pakairanudanda a mangngalap. # (Web In-Action)
Napagkaykaysaanda a maaramid ti Monthly Meeting-da iti umuna a Martes ti kada bulan a naaramid iti Hulio 4, 2017.
Daytoy a banag ket paset ti direktiba ken programa ti Gobierno Munisipal babaen iti liderato ni Mayor Josh Edward S. Cobangbang iti pannakaited ti naan-anay a pannakataming dagiti programa iti sektor dagiti mangngalap.
Nagatendar ken timmarabay ni SBM Atty. Randy Baniaga G. Kinaud, Committee Chairman on Agriculture, Fisheries and Cooperatives kadagiti nadakamat a panagtitipon dagiti mangngalap tapno mapabileg ken mapapigsada babaen iti pannakaorganisarda ken maisaruno iti pannakairehistroda (Accreditation) iti Munisipio wenno iti Department of Labor and Employment (DOLE) ken iti Securities and Exchange Commission (SEC).
Nakitinnarabay met ni Mr. Nerio Somera Daproza, AT, kabarbaro a Municipal Fisheries Coordinator. Innayon ni Mr. Somera a determinado dagiti mangngalap a maaddaanda iti Pederasion nga adda kabukbukodanna a juridical indentity tapno kabaelanda ti maki-transact/mangprobitsar kadagiti umisu nga Ahensia a makaited kadakuada iti proyekto a pakairanudanda a mangngalap. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 4:16 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
14% laeng ti ML claims ti inaprubahan ti HRVCB
Ni BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
BAGUIO CITY — Impablaak ti Human Rights Victims’ Claims Board (HRVCB) idi Mayo 7 iti facebook a 14.65% wenno 11,103 laeng a claims ti pinal nga inaprubaranda iti kabuklan a 75,749 a nangipila iti aplikasion idi 2014 ken 2015. Adu ti na-deny gapu ta kurang kano ti insubmitar dagiti claimants nga ebidensia.
Imposteda met iti rabii ti Mayo 11 ti Board Resolution No. 17-2018, Panangaprubar iti Gatad ti Maysa a Punto a Mausar iti Kompyutasion iti Distribusion iti Kuarta a Reparasion kadagiti Eligible Claimants. Segun ditoy, ti kabuklan a puntos ti 11,103 a claims ket 55,276 puntos. Ti kabuklan a pondo ti reparasion ket P9,771,639,388 a bingayen iti 55,276 isu a P176,779 ti gatad ti maysa a punto.
Baro nga anunsio ti claims board
Adun ti agrekreklamo a claimants ta imposteda ti rurodda iti facebook ti HRVCB. Arakattuten ti claims board gapu ta agpason ti mandatoda ket saanda pay laeng a naiwaras ti reparasion. Nagaramidda ti adjustment iti wagas ti panagiwarasda. Nangiruarda ti baro nga anunsio para kadagiti claimants.
Segun iti anunsio, “Kadagiti adda iggemna a STI, no mabalin ket saankayo pay a mapan iti Landbank kadagitoy nga oras (Mayo 11). Para iti kaammuanyo, nagrugin ti panangikabil iti pondo kadagiti account-yo. Ngem ita nga oras, 3,600 nga abiso pay laeng ti naipasa iti Landbank para iti panangiyalis ti pondo iti account dagiti claimants.”
“Kadagiti saan a maibilang iti abiso iti Mayo 11, mabalin a mapan iti Landbank iti malem ti Martes, Mayo 15, 2018. No awan ti abiso iti Martes, kayat a sawen ket tseke ti maawatyo.
Kadagiti awan ti naisumitena a STI iti board, madama a maiprosproseso ti panagaramid ti tseke.
Kadagiti taga-Manila, mabalinyo a maala ti tsekeyo inton Biernes, Mayo 18 iti opisina ti HRVCB manipud 9:00AM agingga 5:00PM.
Kadagiti claimants nga adda iti probinsia, madama a pagtungtungtongan ti board no kasano ken no kaano a maalayo ti reparasionyo.
Agyamankami unay iti agtultuloy a pannakaawatyo,” panangleppas ti anunsio.
Dagiti aramiden pay ti board
Iti maysa a forum iti UP Hotel idiay Diliman, Quezon City idi Mayo 5, kinuna ni HRVCB Chairperson Lina Sarmiento nga adda pay aramidenda sakbay nga agleppas ti mandatoda iti Mayo 12: 1) aramiden ti Roll of Human Rights Violations Victims; 2) ited ti reparasion a kuarta kadagiti eligible claimants; 3) motu propio recognition; ken 4) pannakisilpo kadagiti maseknan nga ahensia ti gobierno para iti nonmonetary reparations.
Malagip nga idi 2013 ket naipasa ti linteg RA 1036. Nailanad iti implementing rules and regulations a rebbengen ti claims board nga aramiden ti listaan dagiti biktima tapno bigbigen isuda babaen ti panangimaldit iti nagan dagiti biktima iti Roll of Human Rights Violations Victims (HRVVs).
Iti panangiwaras ti kuarta a reparasion, maikkan ti 10 puntos dagiti biktima a natay wenno desaparacido; 6-9 puntos dagiti natortyur, narames wenno naabuso a sexual; 3-5 puntos dagiti naibalud; ken 1-2 puntos dagiti dadduma pay a panaglabsing. Ti pondo ket manipud iti P10 bilion nga ill-gotten wealth dagiti Marcos iti banko iti Switzerland nga insubli ti Swiss bank iti gobierno ti Pilipinas iti kondision a maited kadagiti biktima ti rehimen ni Marcos.
Ti claims board ket agaramid ti judicial notice motu propio kadagiti indibidual a nalabsing ti karbenganda ken mabigbigda kas lehitimo a claimant iti HRVV ken maibilang iti Roll of Victims.
Sakbay nga agleppas ti mandatoda, makisilpo ken makikoordina ti claims board ken agaramidda ti memorandum of agreement kadagiti ahensia ti gobierno: Department of Health (DOH), Department of Social Welfare and Development (DSWD), Department of Education (DepEd), Commission on Higher Education (CHED), Technical Education and Skills Development Authority (TESDA), ken dadduma pay nga ahensia ti gobierno a mangted ti kasapulan a serbisio a nonmonetary wenno saan a kuarta a reparasion kadagiti HRVVs ken/wenno ti pamiliada. Ti pondo a mausar ditoy ket aggapu iti badyet ti maseknan nga ahensia manipud iti tinawen a General Appropriations Act. Ngem no kasano ti implementasion daytoy ket saan pay a nadetalye ti wagasna.
Binigbig ni Sarmiento a ti saan a naaramid ditoy ket ti community reparation gapu ta indibidual laeng ti ranta daytoy a linteg.
Kinuna pay ni Sarmiento nga agingga iti maudi nga aldaw iti panagdesisyon ti board, agtultuloy latta ti panagsangpet dagiti apila kadagiti kaso a saan a naakseptar (denied) ngem kasapulan nga isardengen ti board agingga agsapa ti Mayo 6 tapno adda panawenda a mangipablaak iti pinal a listaan iti Mayo 7.
Daytoy maudi a lawas ti panagserra ti HRVCB adu pay ti saan a nakasubmitar ti Landbank savings transaction information (STI) a kasapulan tapno ditoy a maited ti kuarta a reparasion dagiti aprubado a claimants. Agarup 2,000 pay ti saan a nakaisubmitar ti STI, kinuna ni Sarmiento iti maysa nga interview idi Mayo 10. Daytoy ket gapu ta naladaw met ti pannakaawat dagiti biktima iti notice of resolution ken adda pay ketdi saan a nakaawat ti notice. Dakkel a makaigapu ti narigat nga akses dagiti biktima iti impormasion ken pakdaar manipud iti board.# nordis.net


text:
SAN FERNANDO CITY – Aganay a walopulo a kilos a bulilit a nabungbongan ti kinumpiska dagiti polis iti tiendaan publiko ditoy siudad idi Abril 17.
Nainaganan ti naglako iti nadakamat a nabungbongan nga ikan ni Susan Garcia, 43, ken residente iti Barangay Lingsat ditoy siudad.
Iti panangamiris ti maysa nga empleado ti City Fisheries Office, napatalgedan a nabungbongan dagiti nasao a tagilako ni Garcia.
Kas dusana, napagmulta ni Garcia gapu iti panaglabsingna iti Section 21, Article 9 iti RA 8550 ken ti ordinansa ditoy siudad.
Naiwaras dagiti nakumpiska nga ikan iti pagbaludan ti siudad ken iti probinsia.#


text:
Marso 26
Ti Marso 26 ti maika-85 nga aldaw ti tawen (maika-86 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 280 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1931 – Leonard Nimoy, Amerikano nga aktor ken direktor (pimmusay 2015)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1923 – Sarah Bernhardt, Pranses nga aktres (naipasngay 1844)
- 2007 – Mikhail Ulyanov, Sobiet-Ruso nga aktor (naipasngay 1927)