text:
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NOW you can install the Bible in your laptop or PC and read it at home or a cyber cafe.
An "E-Bible," translated into seven Philippine languages, is now available in CD format from the Philippine Bible Society.
The E-Bible which comes in Tagalog, Cebuano, Bicol, Pangasinan, Pampango, Samareño, and Hiligaynon may be purchased at the PBS office on Magsaysay Ave in Sta. Mesa, Manila for 350 pesos.
Ket ti Iluko ngayyyyyy? Kinugtaranda kadi? Just asking, laeng...
Wenno matmaturog iti pansitan? Nauditayo manen, tsk, tsk, tsk...!
Basaenyo ti sibubukel a damag ditoy linkna..
Sunday, August 27, 2006
KINUGTARANDA TI ILUKO?
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NAIKAPIS NI ILUKO
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NOW you can install the Bible in your laptop or PC and read it at home or a cyber cafe.An "E-Bible," translated into seven Philippine languages, is now available in CD format from the Philippine Bible Society.
The E-Bible which comes in Tagalog, Cebuano, Bicol, Pangasinan, Pampango, Samareño, and Hiligaynon may be purchased at the PBS office on Magsaysay Ave in Sta. Mesa, Manila for 350 pesos.
Ket ti Iluko ngayyyyyy? Naikusay manen? Naikapis...! Wenno matmaturog iti pansitan? Nauditayo manen!
No yunadanto met ngamin ti pinnolitika imbes a dur-asan…hmmmn.,..
Basaenyo ti sibubukel kadaytoy linkna..
Saturday, August 26, 2006
TI KURDITAN, ORTOGRAPIA, LENGUAHE, KDP.
Ti Kurditan, Ortograpia, Lenguahe, Kdp.
Wen, idi pay laeng koma a kayatko a suraten daytoy ngem maituntunkua. Saan, saanak a mangited iti suhestion no di ket saritaek laeng dagiti nakunada. Adda latta met rason iti tunggal sangaduyog a singasing no di man iti uray no sangabandehado nga argumento. Karbenganda met iti madengngeg. Ket ti pangngeddeng, adda dayta kadagiti ima ti tunggal maysa no umayon wenno saan. Saanka a biangan iti pangngeddengmo. Umanayen kaniak a naisuratko dagitoy.
Dayta ti puntok iti makuna da Nid, Arsenio ken Joel.
Asinoda kunam?
Ni Nid Anima, mannurat a taga-Abra.
Arsenio Salvador, mannurat a taga-Pangasinan.
Joel Manuel a taga-Ilocos Norte. Isuda ti kayatko a sawen.
Ngamin addaanda iti sangsangakamaysa a kapanunotan nupay nagdudumada iti bersion ken interpretasion, rason ken panangimutektek.
NI NID ANIMA KEN TI ILUCO’S DEFILEMENT
Rewind. Agsublitayo iti napalabas. 1990. Abril 7, 1990. Seminar Workshop ti GUMIL La Union a napasamak a mismo iti Diego Silang Hall ti provincial capitol.
Iti dayta a seminar workshop idiay La Union, kinuestionaran ni Nid Anima ti ortograpia. Interesting kaniak idi. Apay?
Imbaga ni Nid, a nasaysayaat kano nga usaren ti sigud nga ortograpia a pakaaramatan dagiti letra “C”, ken dadduma pay. Ortograpia a kas iti “surat dagiti lallakay ken babbaket” a termino met ni apong Cles Rambaud. Adda pay ti letter “Q” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Ti nangsungbat kadagiti amin a saludsod ken singasing ken argumento ni apo Nid ket ni (daydi) apo Pelagio Alcantara a nagpasken. No nakangangakami a dimngeg, dagiti laeng matada ken isem da apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken apo Gobernador Justo C. Orros iti agsarsarita.
Wen met a, masdaawak met a, kadagidi. Apay a nabaliwan ngay ti ortograpia? No agbasaak ti Bannawag idi ket adda pay laeng dagiti letra “C” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Sinolo da apo Pel ken Nid ti nagdiskusion kadaydi a malem maipapan dayta nasukatan nga ortograpia.
Iti kaunaan nga International Convention ti GUMIL Filipinas a napasamak sadiay Oahu, Hawaii idi Nobiembre 15-17, 2002, inulit manen ni Nid Anima ti sangaduyog a singasingna ken ti sangabandehado nga argumentona maipapan iti nasukatan nga ortograpia. Kalpasan iti sangapulo ket dua a tawen. Kastoy man ti sibubukel a manuskrito nga imbasa ni Nid Anima iti 2002 International Convention, kinopiak manipud iti Salinong Oktubre 1-31, 2005; Tawen XII, Bilang 10, panid 2 ken 5.
PAPER read by Nid Anima
during the GUMIL OAHU International
Conference on Nov. 15, 16 and 17, 2002
Venue: Philippine Consulate Center
Iluco’s Defilement
A directive by the then Director of the Institute of National Language,
Jose Villa Panganiban, brought about the cause of protest. This possibly
occurred in the late 50's or early 60's. The scope of the directive embraced as
well as encompassed all local languages and dialects, including Ilocano.
Villa Panganiban theorized that the local dialects derived their origins
from Bahasa Indonesia, which uses the letter k, and thus must conform - for
authenticity's sake. The Bannawag people then swallowed JVP's bait or ruse
hook, line and sinker. Indeed, nary a doubt was raised: nary a hesitation to
give space in raising a question.
JVP's theory was shot with flaws and the Iluco language immolated itself
invariably through the mindless adherence to the erratic directive. Let us
identify what these flaws are. One, the Iluco as much as Tagalog language
did not derive from Bahasa. Rather, they came of their own. They thrived,
grew and flourished under Hispanic influence.
Two, if the Iluco dialect must be subject to influence at all might it not be
better if the influence is wielded by a superior language and not an inferior
one? Between Bahasa and Spanish or English, there is no doubt as to which is
more superior: it is quite obvious.
A language grows by accretion. It is the element that made the English
language the most developed among its counterparts. To fill gaps in itself, it
drew a lot from Latin, Greek; French and to a lesser degree, other languages
of the world. It did this by fusing root word and prefix or if that doesn't fit,
then root word and suffix. Doing that, the word coiners arrived at the exact
term required.
But their counterparts in Iluco does it through sound association and
arrive at something absurd and ridiculous. For instance, they adopted football
into putbol. There is nothing in this word that denotes and/or connotes with
foot and ball.Ditto with birth certificate locally represented as bert
sirtipikit. Again, there is nothing in it that pertains to birth and certificate.
The same is true with other adaptations.
In trying to avoid the aforementioned stupidity, the author resorted to the
simple and logical thing, which is adopt its English counterpart in all
authenticity. There is nothing wrong in that, the English language allows it.
Sometime in 1997 or thereabouts, there appeared in the Philippines Free
Press a feature by-lined Vicente Albano Pacts . . . that is quite relevant to the
issue at bar. Mr. Pacis, it must be recalled, was a delegate to the 1935
Constitution, otherwise known as The Recto Constitution. In the
aforementioned feature, he averred that the letter c was in usage even in the
Tagalog language. I brought the matter to the attention of the Bannawag
people and they assumed the attitude as if they heard nothing.
It is understandable why the Bannawag people would behave that way. If
they did otherwise, they would then be faced with the appalling task of
overhauling the entire writings from the inception of the Villa Panganiban
directive to the present. Quite a daunting magnitude indeed!
Fellows in Iluco writing, I am sure I am not alone in this sentiment. I
urge those of you who share the same sentiment, to join me in this worthy
crusade. I have taken the first step by writing my first book in Iluco,
Tartaraudi ni Bucaneg, in the only manner it should be written. If you
adopted the same in the writing of your own books, I strongly believe you and
I can restore Iluco to its proper place. Indeed, it is not so much myself you
are helping as your very own selves - if you did just that. I brought this
matter up as food for thought, for you to think about it long and hard - and
fast! There is really no time left to dilly-dally. The ball is in your hands and
what to do with it becomes your singular responsibility.
Having said all that, I rest my case, hoping that the Almighty Allah - in
His Infinite wisdom - may look kindly upon our weaknesses and
shortcomings.
Thank you. I have spoken.
Awan surok ken kurangna. Scanned. Courtesy of Mustek Finereader.
NI ARSENIO SALVADOR KEN TI PATNENG-ILUKO
Maysa kadagiti bigbigek a kalawaan iti creative mind a mannurat nga Ilokano ket ni Arsenio Salvador. Kasla burayok a di maatianan ti creative mind daytoy a tao. Diak pay ngata makakikit. Kunam la no petpetna ti sibubukel a lubong ta kankanayon a baro dagiti idea nga agtaud iti pluma. Wen, umapalak man kenkuana. Saan laeng a basta baro ti idea nga idatagna no dipay ket nakabilbileg a kumpet iti muging iti asinoman. Kasla magneto a saan a maliklikan a basaen.
Pablisher iti pagiwarnak sadiay probinsia ti Quirino ken Isabela ken iti Baguio City. Barangay Bulletin. Barangay Journal, dagita ti nagan ti pagiwarnakna. Bangolan a mannurat iti Bannawag. Bangolan a radio scriptwriter. Isuna iti nangputar ti nalatak a serialized iti radio ken naipelikula a napauluan iti “Zhimatar.”
No mabalbalin, saan nga agsurat ni Arsenio kadagiti naintagalogan (Ilukogalog), a kas kadagitoy: naglinis (nagdalus) kumusta (mag-an), aso (angilan) ken daduma pay. Adda latta daydiay termino a patneng nga Iluko a katukad dagiti naintagalogan wenno nain-inglisan a balikasna.
Manipud iti English (Iluklish): titser (mannursuro), sori (ladingitek), may pren (gayyemko), ken dadduma pay
Nagkaduakami ken Manong Arsing (awagko kenkuana) iti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas radio scriptwriter manipud iti 1991-1997.
“Nauuneg dagiti balikasna, diak a maawatan!” Reklamo ti madre nga editormi. Ta adda met ti editormi kadagiti script, kunayonsa. No saan a mabalin, reject met a, ket maisubli.
Nariri met a madre.
“Adda met ti target audiencena, sister. Dagiti lallakay ken babbaket. Isuda iti makaawat kadagiti balikasna. Maymayat a ta balance,” inrasonko.
No agsarsaritakami ken Manong Arsing maipapan iti ortograpia, nadamakamatna dagiti nalalaing a mannurat idi a kas kada Leon C. Pichay, Mariano Guerlan ken dadduma pay a di simmurot iti naintagalogan, nain-inglisan ken nainkastilaan a balikas.
Kunana (Mang Arsing) a no mabalin la koma ket dagiti maparnuay (mapanday) nga Iluko (coined word) ket manipud met laeng iti Iluko a saan ket a nagtaud manipud iti English ken Tagalog wenno aniaman a lenguahe.
Kas pagarigan koma, dagitoy:
ILUKLISH/SPANISH, ETC === PURE ILUKO
1) monumento (English) batonlagip
2) panyo (Spanish) lupnas (lupot a pagpunas)
3) titser (English) mannursuro
4) baso (Spanish) buyoming (buyuboy a sarming)
5) kumusta (Tagalog) mag-an
6) linis (Tagalog) dalus
7) Tengkio, tenkio (English) agyamanak
Ken adu pay dagiti termino iti Iluko a nasken a pure Iluko laeng koma kano iti pagtaudanna met laeng a saan ket a dagiti ganggannaet a lenguahe. Total, kunana, adda met ti kaimudinganna dagitoy a balikas iti Iluko apay nga umadawatayo pay laeng kadagiti gangganaet?
“Nasaok met daytoyen ken ni Apo Juan SP. Hidalgo, Jr.,” kunana pay idi. “Ania ti makunam?” Sana pay inkidag kaniak.
Ket ania ngarud ti makunak nay? Ingngilangilko laengen a ti isemko. Adda kad’ karbenganna nga agkomento ti agdadamo a mannurat maipapan iti ortograpia? Nakurang ti sangadram a danum nga ininumko isu a nagulimekak lattan.
Ken maysa, insardengko iti nagsurat kadagiti magasin ken pagiwarnak manipud iti 1990 ken nagnunogak iti radio babaen iti innak panagsurat iti iskrip ken anunsio. Karirigatan amin a suraten ti anunsio lalo dagiti five-seconds below, ngem very challenging. Sanak la nagsubli idi 1995, iti kauuyot ni JSP Hidalgo, Jr. nga agsubliak nga agsurat kadagiti babasaen.
Nakasaok met iti naminsan ti kalaingan a professor ti lingiuistika ken historia iti St. Louis University, ni Dr. Morr Pungayan, a kameng met idi iti GUMIL Baguio. “Purist…” kunana. Piurista. Patneng.
Nadanonak iti MPBC a kas scriptwriter idi 1991. Immuna a naglusolos (nagresayn per Iluklish) ngem siak ta inasikasona ti pagiwarnakna iti siudad. Inawisna ti innak met panagsurat ngem kinaykayatko ti awis ni apo Salvador Espejo nga agsurat iti Saringit Chronicle ken iti Sirmata Magasin.
Ilokanista. Kasta man iti panangawag ni Manong Arsing. Adda kano ti grupo dagiti Ilokanista iti Pangasinan. Nangipablaakda kadagiti libro ken babasaen. Ket ti kaudian a naipablaak ket maysa a libro, maysa a nobela. Gapu ta maudin dayta a libro nga ipablaakda, nagbibingayanda ti pinanidna. No makontakkonto ni Mang Arsing, siguro, napintas nga irerets daytoy a banag.
“Nagkamalika!” No isawangko daytoy a balikas ket katawaannak ta saanak kano nga Ilokano, ta balikas ti Tagalog dayta kamali. Nagbiddutka, kano ti umno. Ania pay ngarud ti kunaem ket pudno met ti kunana? Useless laengen a iti makidebate ta agdadata piman isuna a pudno.
Dinillawna pay, no apay a kaykayattayo iti agbulod kadagiti balikas idinto ta adda met ti kabukbukodantayo. Dakkel kano a sungsungbatan a basol dagiti mannurat no saanda a masalakniban ti bukodda a dila.
Annayko, nairamanak kadayta a pasagid ta agsuratak met iti Iluklish ken Ilukogalog. Agingga ita. No apay ketdi a diak pay la maiyuttot met, hehehe! Ditoy ngamin Baguio,kastoy ti panagilukoda: Iluklish.
NI JOEL KEN TI REINTELECTUALIZATION
Daytoy met ti bersion ni Joel. Reintellectualization. Nasken kano a maisubli dagiti balikas iti orihinal a taudanna…?
“Adda dagiti proposal nga usarentayo dagiti f, v, c, ñ, x ken dadduma pay. Naibasar dayta iti Español. Wen, a, napintas dagitoy ta agbalin nga intelektual a lalo ti Iluko. Kas koma kadagitoy:
unibersidad- universidad
pasilidad- fasilidad
interaktibo- interaktivo
eksorsismo- exorsismo
kualipikado- kualifikado
rebolusion- revolusion
pormal- formal
birhen- virhen
tekstura- textura
ekspresion- expresion
Kayat a sawen daytoy nga amin a natawidtayo a balikas iti Español ken English ket marespetar ti pannakabalikasna ken agingga iti kabaelantayo ti ispelingna, saan a kas iti inaramid dagiti Tagalog a nangikkat iti f, ken dadduma pay. Kadagiti napalpalabas a tawen insublida ngem kasla nakupad met ti Liwayway a mangipatungpal iti dayta.
Kas iti ar-aramiden ni Apo Johny Hidalgo iti Rimat, isubsublinan ti respeto kadagiti balikas a binulodtayo. daytoy ket para iti in-inut nga reintelektualisasion ti Iluko.
Ditay tultuladen ti Filipino a dinominaran dagiti Tagalista a di makaammo iti husto para iti lengguaheda. Kas koma iti "Diyos" a saritada. Doble ti dayta ta adda la ngarud "i" a naipanen, inikkanda pay la iti "y". No baliksenda met ket silent "y" kasla "Dios" met. Anat dida pay la pangikkatan ita "y"? Sa met ala man kitaentay dagiti balikas itan iti Filipino a patpataudenda. "Sayans" kunada payen. Ay napimpintas la ta Ilukon a ta "siensia"
No kayat a lipaten dagiti Tagalista ti tawidda kadagiti Español, isuda latta, didatay diktaran ta lengguahetay daytoy,No maaramid daytoy, adayo a gidiat ti pangitarayan ti Iluko iti daytoy sinan "nasionalista" a pagsasao a Filipino a naibatay iti Tagalog….”
Sumagmamano laeng dayta kadagiti rason ni Joel. Dagiti dadduma mabasa DITOY.
Kunana pay:
“Maysa a dackel a camali a datayo nga Ilocano, simmurot iti dictar ti Instituto ti Lenguaje Nasional a macayasan ti alfabetotayo nga Ilocano babaen iti pannacaiccat ti letra c, v, f, ñ, ch, x, ken z. Nacaladladingit a saan a naipilit dagiti editores iti cangrunaan a bunannagtayo a defendaran ti tradision ti literacy ti Lenguaje Ilocana.
Ngarud, naiccat dagitoy a letra, nausar laeng ti k iti lugar ti c, ti b iti lugar ti v, ti p iti lugar ti f, ti ni iti lugar ti ñ, ti ts iti lugar ti ch, ti ks iti lugar ti x, ken ti s iti lugar ti z. Castoy ti agtultuloy ita a mapaspasamac iti dandani isuamin a pagsasao iti sangcapuruan. Napalaus a castoy ti mapaspasamac ita iti Tagalog a pinagparangda a Filipino ket no castoy laeng, saanto a macaruc-at daytoy a pagsasao iti limbo a nangigarangugongan kencuana dagiti ultra-Nasionalista nga agpanggep a mangitag-ay iti daytoy. Ti nasakit, inraman dagitoy amin a dila iti sangcapuruan a casla ketdin cucuada amin dagitoy nupay agparparang laeng a "Tagalista" dagitoy…”
Awan iti makunak.
NI DR. LEONCIO DERRIADA, PhD
Ken ni Dr. Leoncio Derriada, commissioner ti Komisyon ng Wikang Filipino, saanna a bigbigen a ti national language ket purpuro a Tagalog. Kunana iti maysa kadagiti suratna kaniak, a ti “pudno a national language a Filipino ket buklen dagiti nagduduma a lenguahe ti pagilian…”
Kastoy man ti kuna ni Dr. Derriada, maysa a professor iti University of the Philippines Visayas (Iloilo) ken literary editor ti Home Life family Magazine: Mabasa ditoy FORUM, Ang Opisyal Na Publikasyon ni Unibersidad ng Pilipinas:
“More deliberate is my involvement in this radical , more calculated engineering of a brand of Filipino which I believe is the intention of the Philippine Constitution. The constitutional mandate is clear. The national language is not Tagalog but the natural fusion of words from Philippine languages and from Spanish, English, Chinese, Arabic and other foreign languages. Left alone, this fusion will take centuries. The development of language can be hastened if there is planning and judicious implementation.
I have always been a nationalist. I believe that the country needs a national language and the sooner we junk English as the language of instruction in our school system, the better it is for our people. I resent, however, the manner Tagalog is being forced on us as the national language contrary to the constitutional provision. I have always believed that the national language will be something like the lingua franca of Davao City where I grew up. It is a natural combination of words from different languages, mostly Tagalog and Visayan and a sprinkling of Iloko and other northern languages, Chabacano, and the ethnic languages of Mindanao.
I am not anti-Tagalog. What I oppose is its being made the national language at the expense of the other no less important Philippine languages.
So I proposed to the CCP to create a category for Tagalog in writing grants. I found it extremely anomalous and high-handed for the CCP to have a grant in Iloko, Cebuano, Hiligaynon, Bikol, English and Filipino but none in Tagalog. That meant Tagalog was Filipino - which was not true and in fact fraudulent. Some months later, the artistic director of the CCP convened a meeting of prominent writers, critics, scholars, linguists and academicians. I was tasked to defend my proposal in a somewhat high-strung discussion. I was grateful I got support from Dr. Isagani R. Cruz of De La Salle (who was not there), and Dr. Florentino Hornedo of the Ateneo de Manila. The rest were loudly antagonistic or simply indifferent. Nevertheless, I got what I wanted.
The CCP separated the Tagalog grant from the Filipino grant. The first winner of the writing grant in Filipino poetry, in Filipino that was not pure Tagalog, was John Erimil E. Teodoro of San Jose, Antique and a product of my workshops. Teodoro followed this with the first prize in the Gawad Amado Hernandez the very next year.
Ket bigbigenna dagiti mannurat a mangilalaok ti bukodda a lenguahe kadagiti sursuratenda a Tagalog a kas mangpabaknang ti nasional a lenguahe nga isu dayta ti Filipino (saan a Tagalog). Kunana iti salaysayna a naipablaak iti website ti Ateneo de Manila University, Kritika Kultura, page 6:
I also happened to be the poetry editor of Home Life, a family magazine published by the
Society of St. Paul and based in Makati. My experiment had been given more room.
In a few years, a group of writers has come up with a type of writing in Filipino that may
look and sound chabacano but to me is the true national language of the future. And I am serious inmaking it more popular and acceptable because in itself it is respectable and can express the best in
Practitioners of my idea of Filipino aside from John Iremil E. Teodoro are his fellow
Antiquenos Alex C. de los Santos, Ma. Milagros C. Geremia, Jose Edison C. Tondares and
Genevieve L- Asenjo. Prom Akian are Melchor F. Cichon, John E. Barrios and Alexander C. deJuan. From Iloilo, notable ones are Peter Solis Nery, Joenar D. Pueblo, John Carlo H. Tiampong, John Hingco, Joseph D. Espino, Vicente Handa and Mark Anthony Grejaldo.
Home Life poets outside West Visayas have taken the cue and the result is indeed interesting. Prize-winner and Baguio-based Jimmy M. Agpalo, Jr. incorporates lluko and Cordillera words into his text. Two-time prize winner Noel P. Tuazon of Bohol incorporates Cebuano words. Home Life and Palanca winner German V. Gervacio, who is from Pasig but is now based in Iligan, does the same.
Mabasa ti sibubukel a salaysay ditoy. Nairamantayo nga innaganan ni Dr. Derriada. Ngamin patientayo met a ti national language ket Filipino a saan ket a Tagalog. Ket ti Filipino ket saan a Tagalog no di ket buklen iti isu amin a lenguahe iti pagilian. No mapmapanak sadiay UP Baguio nga agdaniw ken sumarita maipapan iti literatura, kanayonko a yunay—unay kadagiti estudiante a laokanda dagiti suratenda iti bukodda a lenguahe ta kasta iti panangpabaknang ti lenguahe nasional a Filipino. Ket iti kaudian a poetry reading a napasamak sadiay UP Baguio, nalaokanen kadagiti rehional a lenguahe dagiti daniw-Tagalog. Ket iti Iluko, agtultuloy iti panangilaok ni Zig Dulay ti Iluko kadagiti daniwna a Tagalog ken ipabpablaak daytoy ti Philippine Daily Inquirer. Daytoy man ti weblog ni Zig Dulay, ditoy.
TI MAKUNA NI PAUL MORROW
Mga Salitang Siyokoy
Inaakala ng marami na hindi nababagay ang wikang Filipino sa mga pangangailangan ng mga Filipino ngayon dahil anila'y kulang daw ito sa mga salitang kailangan sa pagtalakay ng malalalim na paksa tulad ng agham, pilosopiya, teknolohiya, sining at iba pa. Ang karamihan sa mga taong may ganitong palagay ay wikang Ingles ang ginamit sa pag-aaral. Bagama't ginagamit din nila ang wikang Filipino sa pang-araw-araw na usapan, kinakapos sila sa mga salitang Filipino na maaaring gamitin sa pagtalakay ng mga malalim na bagay. Mapapansin na sa halip na pagbutihin nila ang kanilang paggamit ng sariling wikang Filipino, sinisisi ng ilan ang naturang wika sa mga pagkakataon na hindi nila maisip ang mga salitang kailangan sa pananalita. Minsan sasabihin nilang, “Hindi masasabi ‘yon sa Filipino,” o “Masyadong malalim ‘yon. Hindi maiintindihan ng iba.” Tila mas madali sa kanila ang manghiram ng isang salitang Ingles na alam na nila sa halip na buklatin ang isang diksiyunaryong Filipino. At upang mapagtakpan nila ang kanilang katamaran, huhulaan na lamang nila ang isang salitang Espanyol na sa wari nila'y katumbas ng iniisip na salitang Ingles at sasabihin na lamang na ito’y bahagi ng wikang Filipino. “Accepted na ‘yan,” anila. Kadalasan ay umuubra ang ganitong estratehiya dahil magkakahawig ang maraming salitang Ingles at Espanyol sa kahulugan at baybay. Ngunit paminsan-minsan ay pumapalpak ang ganitong hula-hula at nabibisto tuloy ang kanilang pagkukunwari kapag ginagamit nila ang mga huwad na salita na hindi tunay na Espanyol at hindi rin naman Ingles.
Tulad ng halimaw ni Dr. Frankenstein sa kuwento, na kaniyang ginawa mula sa mga bahagi ng katawan ng iba’t ibang tao, ang mga naturang salita ay binubuo ng iba’t ibang wikang banyaga ngunit hindi naman kinikilala ang mga ito saanman sa daigdig. Mga salitang siyokoy ang tawag dito ng manunulat at makatang si Virgilio S. Almario, mula sa kathang isip na taong-dagat na anyong lalaki ang katawan na may kaliskis at tila isda ang ulo. Ang tawag dito sa Ingles ay merman o kung babae ay mermaid.
Si Almario ay isang manunulat na matagal nang nagsisikap upang payamanin at paunlarin ang wikang Filipino. Ipinaliwanag niya sa isang pagtitipon ng kaniyang mga pitak, Filipino ng mga Filipino, kung paano nagkakaroon ng mga salitang siyokoy:
Ang bokabularyong siyokoy. Mas malapit sa ating wika ang bigkas sa mga salitang Espanyol. Sa gayon, malimit na isa-Espanyol ng mga akademista ang mga hiram nila sa Ingles. Ngunit dito mas lumilitaw ang kanilang kabobuhan. Dahil hindi bihasa sa Espanyol, nakalilikha sila ng mga salitang siyokoy – hindi Ingles, hindi Espanyol (gaya ng “aspeto”… na hindi aspect ng Ingles at hindi rin aspecto ng Espanyol).
(Vigilio S. Almario, Diyaryo Filipino, 1992 mula sa Filipino ng mga Filipino, 1993 p.30)
Bilang isang mag-aaral ng wikang Filipino, tinitipon ko ang mga salitang siyokoy na maaaring ikahihiya ko kung aking gagamitin. Kasama rin sa talaang ito ang mga tamang salita sa Espanyol at Ingles at ang mga katumbas sa wikang Filipino.
Manipud kadagiti inurnong ni Paul Morrow, mangadawtayo met ken inayuntayon ti Iluko a wagas iti panamagdilig. Umadawtayo iti English.
1) adventurer – (English)
Adventurero (Almario’s Siyokoy)
Aventurero (Espanyol)
Abenturero; taong mapagsapalaran (Filipino
Managdakiwas, mannakigasanggasat (Patneng nga Iluko)
Abenturero (Ilukogalog – Iluko a binulod iti Tagalog)
Adbentiurer (Iluklish)
2) dialect (English)
dayalekto (Siyokoy)
dialecto (Espanyol)
diyalekto, wika, salita (Filipino)
sao, saoda (patneng nga Iluko)
dayalek (Iluklish)
3) dialogue (English)
Dayalogo (Espanyol)
Diyalogo, salitaan, usapan, pag-uusap (Filipino
tungtongan, saritaan (patneng nga Iluko)
dayalogo (Ilukogalog)
dayalog (Iluklish)
4) grocery (English)
Groserya (Siyokoy0
Abaceria, tienda (Espanyol)
Tindahan (Filipino)
Dapon, tiangge, garreta (patneng Iluko)
Tiendaan (Ilukogalog)
Istor, market (Iluklish)
Marketan, istoran (Cordilleran Iluko)
5) contemporary (English)
Kontemporaryo (Siyokoy)
Contemporaneo (Espanyol)
Kapanahon (Filipino)
Napapanawen (Iluko)
6) comprehensive (English)
Komprehensibo (Siyokoy)
Comprensivo (Espanyol)
Masaklaw (Filipino)
Masakupan, maudaodan (Iluko)
Kinopiak ditoy.
Napintas pay ti salaysay ni Paul Morrow a napauloan iti A Brief Guide to Filipino Pronunciation a kas nayon iti pagiinnadalan.
Ken daytoy pay a salaysayna: Ang Pinagmulán ng mga Wikà ng Filipinas
Ngem kapintasan amin kaniak ti salaysay ni Paul Morrow a daytoy: Filipino@iba pa.
Kaniak a biang, agsuratak latta iti present set up ta isu iti nakairuamak. La ngaruden…
Thursday, August 24, 2006
INKUSAYDA TI ILUKO?
Pudno kadi ti damag a saanen a maikkan iti slot ni Ilokano iti sumaruno a UP Summer Workshop...
ngamin, ket "national level" kano ti UP Summer Workshop isu a dida ilaoken dagiti rehional a lenguahe... a kas pagayatan kano dagiti Tagalog writers
unfair, saan? kalpasan iti nabayag a pannakaikappengna, maikkaten ni Ilokano?
ania ngata iti pampanunoten dagitoy a Tagalog writers?
wenno agibalbalesda laeng ngata? Ngamin iti pakontes ti Komisyon ng Wikang Filipino (kongrats dagiti nangabak ken maawardan no Agosto 31) ket naikkan iti importansia dagiti rehional a lenguahe...
The heat is on! Ammoyo kadi met ti reaksion dagiti dadaulo dagiti rehional a lenguahe? Mangbuangayda met kadagiti regional workshops and seminars ket saanda met nga imbitaran dagiti Tagalog writers nga agpanel… ken ipursigida iti pannakaisuro ti literatura rehional kadagiti kolehio…
ania met ngay ti reaksionyo, kakabsat nga iluko writers?
adda met ti pinnolitika uray iti lenguahe, ania?
Monday, August 21, 2006
PNAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
PANAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
Hmn, maliplipatan met daytoy a topiko nga ituloy. Sapay no di nasurok a pitogasut a kita, tipo, istilo, porma, device, etc…etc…basta maipapan iti daniw a kayatko a suraten.
Napianto la nga ilibro.
Napianto la nga ipadawat a libro kadagiti mangisakit iti libro.
Ti Cinquain.
Iti Makata.com nga intay pagipospostean kadagiti daniwtayo iti Iluko, Filipino ken Pangalatok, adda sadiay a mabasa ti CINQUAIN.
Idi saanak pay laeng nga agipabpablaak kadagiti daniwko, circa 1985 agpababa, ay ket, maysa kadagiti paboritok nga estilo ti cinquian.
Idi ngamin agtutubotayo pay laeng nga agikur-itkur-it kadagiti daniw ket essemantayo dagiti narukod ken porporma ken estilo dagiti daniw.
Maysa kadagiti paboritotayo ti cinquain. Paboritotayo pay a rebisaren ti pormana lalo no agay-ayamtayo kadagiti balikas. Ta ti daniw ket maysa laeng met ket a panagay-ayam kadagiti balikas a saan ket a panagpanunot kadagiti balikas a kas naynay a kunaen dagiti dadduma a mannaniw.
A, ditay pay la nga ammo idi a cinquain gayam iti pangnagan kadayta a porma ti daniw.
Ta ania aya ti cinquain?
Cinquain is five line poem.
Ngem saan a bastabasta five line laeng ta addaanda iti rukod dagiti linia.
The traditional cinquain is based on a syllable count.
line 1 - 2 syllables
line 2 - 4 syllables
line 3 - 6 syllables
line 4 - 8 syllables
line 5 - 2 syllables
Kastoy man ti rukod dagiti linia.
Ngem no kayattayo a baliwan dayta porma, wenno idobol, kastoy:
1st line – 2
2nd line - 4
3rd line - 6
4th line - 8
5th line - 2
6th line - 8
7th line - 6
8th line - 4
9th line - 2
10th line 8
Iti Liwayway Magasin a naessem met iti rukodrukod kadagiti ipablaakda a daniw, maitugotan latta a rebisado dagiti porma nga iruarda. Adda ti nagtaudanna a porma. Kaadduan dagiti narukod a daniwda, segun iti makatawen nga isyu a panangamirisko kadagiti impablaakda.
Padasentayo ngarud nga agikur-it iti cinquain.
Ket agsipud ta panagtutudo, maipapan man iti tudo iti intay daniwen.
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Rebisado a dobol:
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Dagiti kattubot’ Mayo
Ta nagtupat bileg
Kinnarab-as
Kappi
Ta awanan iti pula.
No kayatmo mabalin met nga itripolmo wenno at-tiddog pay. Wenno tapno saanka a malipit, wenno pitsido, yat-atiddog dagiti silaba tunggal binatog, a kas koma plus seven, nine, twelve wenno sixteen.
INTAY MAN DITOY PLUS 9 SYLLABLES
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan.
PLUS 9 SYLLABLES DOBOL.
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan
Dagiti kattubot’ Mayo kasda la piek a nakutoran
Ta nagtupat bileg ti prinsipio ken panirigan
Kinnarab-as, innunat kumalab dir-i, kas
Kappi, guyodenna baddek sabali
Ta awanan iti pula ken sudi patawid a kari
Yos, nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas, ania? Ngem daytoy laeng, napan met ti maysa ket kagudua nga orasko iti limned. Idinto ta diak pay nakaluto! Luto a kagiddan iti panaglaba uray no nepnep, hehehe!
Dakayo metten a iti agay-ayam kadagiti balikas! Bye!
Wednesday, August 16, 2006
Kabarbaro a Gunglo Dagiti Mannurat
Ammoyo kadin daytoy kabarbaro a gunglo dagiti mannurat?
Uray siak ket ita laeng a naammuak. Diak pay nga ammo no asino dagiti opisiales ken kamengda.
Pinanagananda ti gungloda iti TALDIAP: Timpuyog Dagiti Agessem iti Literatura Dagiti Ilokano A Pintek. Isu a TALDIAP.
Nalatak ti gungloda iti radio. Addaanda iti slot iti Catholic Radio Network DZEA iti Laoag City, Ilocos Norte. Ket idi Hulio 22, 2006, nangangayda iti kabukbukodanda a literary seminar workshop iti mismo a programada iti radio a napauloan iti TALDIAP ITI NAGRUPSAN A KALMAN.
Iti seminarda, inamirisda dagiti kasapulan ti timpuyogda. Ket maysa kadagiti nakitada a kasapulan unay ti gungloda ket ti pannakaipablaak koma dagiti sinuratda iti babasaen iti man imprinta wenno iti internet tapno maparegtada pay.
Inyarungaing ti timpuyogda ti parikutda iti TAWID NEWS MAGASIN. Siak iti panagdesidir ni apo pablisher Salvador Espejo, ket kunak, ala a, ikkanta ida iti bassit nga espasio para iti bennegda. BENNEG DAGITI KATTUNGBOL. Dayta man ti napanunotko a nagan ti bennegda.
Mabasanto iti sumaruno nga isyu ti Tawid ken ditoy dagiti sinuratda...Padaanan
Tuesday, August 15, 2006
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
Apong Censio, diak maamiris ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Lalo no agggargarakgak ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Lalo no tangad ti timid ti gikgik
Wenno ti anniniwan ni Pin Lu ket agmadyik
Iti panagtupat’ bileg ti karbengan
Agasug dagiti narissikan
Adda aya anag dagita a lintaniada
No ibulsada met laeng ti sarwada
Wen, apong, insuyatda iti kadaratan
Ti getta ti Kunnotan
Gineppasda ti puseg-arapaap
Ken rinabsut napidut a nabirokan
Dida ket koma isador ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Ken itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Ta iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Ad-adunto pay ti manglabas ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Monday, August 07, 2006
Hawaii Update
Two Narra trees were planted in the Magic Island side not so far from the water “to symbolize the arrival of the Filipinos, especially the first 15 Sakadas from the Ilocos who embarked from the SS Doric on December 20, 1906, and later moved to work at the Ola’a Plantation in the Big Island.
Daytoy man ti salaysay ti kalaingan a mannalaysay iti Hawaii, ni apo Amado Yoro...(BASAEN DITOY TI NAYONNA...)
Ti Silpon Ni Lilong Tomas
Laklakayan la ngaruden, mahilig pay laeng met iti silpon. Katas ng palay, kunam man. Ngem gapu iti silpon, nakaarem ti laklakayan, dakayo! Basaen daytoy makapaisem a sarita ti premiado a mannurat iti Ballesteros, Cagayan a ni Jobert Pacnis... (DITOY TI TULOYNA)
Tarigagay ni Leonardo Agunoy
Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti biagko a kas mannurat...
Daytoy man ti sinarita a padas ti maysa kadagiti kaatikboan a mannurat iti Ilocos Norte. (BASAEN DITOY TI NAYONNA)
Feminism iti Iluko
ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?
Nalabit nga adda.
Wenno gapu iti kinakisang ti mannurat nga Ilokana, kaykayat dagiti lallaki ti agsurat iti balanse ngem ti agiray iti “kinamalalaki” a panirigan.
(DITOY TI NAYONNA)


c: text/html

text:
Tuesday, October 22, 2013
Ti Sci-Fi
Nupay nagessemantayo iti nagbasabasa ti kastoy a klase ti sarita ken nobela iti English, ken nanginaw a nasken met a padasen a tapogan daytoy a kinelleng ti panagsuratan; a kabarbaro nga eksperiensa ken panangpalawa iti ammo.
Uray idi saan pay la datao nga establisado a piksionista, inam-amiristayon no kasano iti agsangal iti sarita wenno nobela a science fiction. Isu nga inggaed ti nagsukisok.
Iti intay panagsuksukisok a nabayag, naamiristayo a nakalawlawa met gayam daytoy, saan a maymaysa wenno tallo a klase no di ket nagadu. No awan nakaisigudan a talento a mangimutektek iti masakbayan, ti abilidad a mangipresentar ti naidumduma nga idea nga addaan ibati a pagpanunotan dagiti riders, ken panagkawes iti makaawis immatang, nasken a panunoten pay sakbay a rugian a suraten.
Iti bukodko a panirigan, no awan ibati a pakalaglagipan, malipatan ti sinurat kalpasan a nabasa, nagserbi laeng a kas pagpalnedan iti oras, awan iti nakaisalatan ti imahinasion.
Dayta a rason no apay a naipadpad-eng ti panangtapog daytoy a genre. Nasken a palawaen pay ti ammo maipapan itoy. Nasken a mangiyestablisar iti kongreto nga ammo itoy tapno saan a palpalawpaw ti output. Ket no awan iti pagibasaran ti suraten maipapan itoy, dumteng ket dumteng ti panagkamulaw a mangsurat, pagangayanna, malasado ti maidasar.
Ta ania ngamin aya ti sci-fi?
Futuristic fiction ti dadduma pay a pangawag itoy a sinurat. Panangimutektek ti limapulo a tawen wenno ad-adayo pay a panangsirmata, kastoy ti nakuna ti Carlos Palanca Memorial Awards, ta adda kastoy a kategoria a pagsasalipan. Future setting, maipapan iti siensa ken teknolohia, space travel, ti maipapan iti uniberso, ken maipapan kadagiti sabsabali pay a nagbiag iti sabali a planeta wenno heavenly bodies, mairamanen dagiti sumagmamano nga abilidad iti paranormal—por ehemplo, ti teleportation ket addan a pumaypayagpag iti lubong ti teknolohia—nga itay laeng nabiit, nangsurattayo iti paranormal nga idea, maysa a paranoid fiction manipulated by ghost and underworld story; a kas iti asul a bulan nga intay makabasa.
Ditoy a lumtuad dagiti banag a mangipaay kadagiti pilosopikal nga ideas, nga agkasapulan iti panagsukisok, kasapulan iti atiddog a panawen iti pananginaw itoy. Ta nakalawlawa ti linapogan itoy nga agur-uray pay laeng iti henio a mangsukisok.
Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura. Iti panagsapul kadagiti kabaruanan, ken saanen nga isu ti baro no di laeng pinabaro nga idea ket addada laeng iti suli ti muging ti asinoman a piksionista no la ket nailukatnan ti mata ti kinamannuratna.
Ngem nasken iti panangpili kadagiti linapogan a tapogan no ania kadagitoy iti ipamaysa nga aramiden. Dayta kadi ket gagangay nga idea? Makilaok iti desdes ti kaaduan.
No pagesman iti naisabali nga idea, sumiasi ngarud iti dana ti kaaduan ket mangtakuat kadagiti nagkalaegan a bangkag dagiti idea, pumidut iti maysa wenno sumagmanao laeng, daytay pakapnekam laeng nga awiten nga isu ti ipamaysa a suraten. Ta uray dagiti immuna a nangdesdes iti dana ti piksion ket dagiti laeng kabaelanda ibaklay , daytay no sadino ket kombinienteda, a saan ket nga agkarkaradap ken agkarkarawa iti dana—ta no ania iti ar-aramidem iti dana, isu met dayta ti output a suraten.
Maaninaw iti output iti kinalawa ti ammo ni piksionista iti inlatagna nga idea. Nalawa a kabangkagan ti science fiction, ngem kasapulan ti isip iti nalawlawa met a talento ken pannakaammo iti siensa ken teknolohia, paranormal, kdp. ##
Posted by Ka Iddo at 8:49 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
LYRIC
TI BIAG MAIYARIG TI ROOT
Ti biag maiyarig ti root
Agraman sabongna, nalangto, nalasbang
A no umay ti pudot ti init
Ti ruot malanit, sabongna met maregreg
Coro:
Casta ti biag ditoy daga
Nupay nasalun-at napno’t kinabacnang
A no umay ti pudot ni nadawel a patay
Biag ken kinadaegna indanton makeltay
Ti biag nupay nasanicua
Di rumbeng a pagpalpalangguad
Ta ti cucua mapucaw no keddeng ti langit
Indanton mapucaw a cas asuc a tumayab
Ti biag nupay napnoan rang-ay
Ken sirib nagcawes ti turay
Awan talgedna no umay ni patay
Ti Dios inkeddengna nga indanton makeltay


text:
Isla
Ti maysa nga isla wenno puro ket ti aniaman a pirgis ti sub-kontinental a daga a napalikmutan babaen ti danum. Dagiti bassit unay nga isla a kas dagiti langa ti mangrugrugi nga agparparang a daga kadagiti atol ket mabalin a matawagan a kas dagiti bassit a puro. Ti pannakaigrupo ti heograpiko wenno heolohiko a mainaig nga is-isla ket tinawtawagan ti maysa a purpuro, a kas ti Filipinas.
Ti maysa nga isla ket mabalin a maipalawag a kasta urayno ti kadda ti artipisial a rangtay ti daga, kas pagarigan ti Singapur ken ti bukodna a causeway, wenno ti nadumaduma a delta ti is-isla ti Olanda, a kas ti IJsselmonde. Adda pay dagiti luglugar a mangtalinaay ti "isla" kadagiti naganda para kadagiti naipakasaritaan a rason kalpasan ti pannakaikapet iti dakdakkel a masa ti daga babaen ti nalawa a rangtay ti daga, kas iti Isla ti Coney wenno ti Isla ti Coronado. Iti pay pannakaibaga, no ti pirgis ti daga ket naisina manipud ti nangruna a daga babaen ti kanal nga inaramid ti tao, kas pagarigan ti Peloponnese babaen ti Kanal Corinth, daytoy ket kadawyan a saan a naikeddeng a kas maysa nga isla.
Adda met dagiti dua a nangruna a kita ti is-isla: kontinental nga is-isla ken maipapan ti taaw nga is-isla. Adda pay dagiti artipisial nga isla.
Pagiddiatan ti is-isla ken dagiti kontinente[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Greenland ket isu ti kadakkelan nga isla iti lubong [1] nga addaan iti kalawa iti sumorok a 2.1 a riwriw km², bayat a ti Australia, ti kabassitan a kontinente iti lubong[2] ket addaan iti kalawa iti 7.6 a riwriw km², ngem awan ti alagaden ti kadakkel a mangigiddiat kadagiti isla kadagiti kontinente,[3] wenno dagiti bassit a puro.[4] Adda met paggiddiatan dagiti isla ken dagiti kontinente kadagiti termino iti heolohia. Dagiti kontinente ket nakatugawda iti kontinental a lithosperio a paset daytoy dagiti tektoniko a plata a tumtumpaw iti ngato ti nalunag a manto ti Daga. Ti Oseaniko a nga ukis ket paset pay dagiti tektoniko a plata, ngem napuspusekl ngem ti kontinental a litosperio, isu a daytoy ket nababa a tumpaw iti manto. Dagiti isla ketsaan dagitoy a pagpaatiddog ti aseaniko nga ukis (kas ti bulkaniko nga is-isla) wenno heolohiko dagitoy a paset ti kontinente a nakatugaw iti kontinental a litosperio (kas iti Greenland).[5] Daytoy ket agpayso para iti Australia, a nakatugaw iti kontinental a litosperio ken ti tektoniko a plata.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Joshua Calder's World Island Info". Worldislandinfo.com. Naala idi Hulio 29, 2011.
- ^ "Australia: Island or Continent?". Worldislandinfo.com. Naala idi Abril 10, 2012.
- ^ Brown, Mike. How I Killed Pluto and Why It Had It Coming. New York: Random House Digital, 2010. ISBN 0-385-53108-7
- ^ Royle, Stephen A. A Geography of Islands: Small Island Insularity. Psychology Press, 2001. pp. 7–11 ISBN 1-85728-865-3
- ^ "What is the difference between an island and continent". Wiki.answers.com. 2010-01-11. Naala idi 2013-05-02.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Is-isla iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Is-isla iti Wikiquote (Ingles)
- Pannakaipalawag iti isla
- Listaan dagiti isla


text:
NAGASAT KEN NABUNGA A BARO A TAWENYO AMIN!!!
Sunday, December 31, 2006
Sunday, December 24, 2006
Friday, December 22, 2006
PARA ITI REKORD (ken reserts)
Ne, 40nan ti Literatura Ilokana iti Baguio
Wen, maika-40 a tawennan idi Nobiembre 14. Daytoy ti nakapuy kadagiti daduma pay nga etniko, iti saanda a panangusar ti bukodda a dila ken literatura iti sadinoman a papananda. Ngem kabaliktad ni Ilokano. Uray dinno a paset ti lubong, pagtuboan man ti saluyot ken saan, awitna ken parangrangennanto latta ti bukodna a dila ken literatura.
Mai-4 a dekadanan, sipud idi immuna a nabuangay ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano idi Nobiemre 14, 1966. Dagiti napili nga opisial: Rodrigo Manongdo, presidente; Luis D. Corpuz, bise presidente; Orlando B. Cabotaje, sekretario; Alselmo M. Corpuz, tesorero; Lorenzo Cacanindin, PIO; adbayser ni Flora C. Manongdo.
Dua tawenen ti gunglo dagiti mannurat iti Siudad Dagiti Saleng idi naangay ditoy siudad ti kaunaan a panagsapata ti GUMIL Filipinas idi Oktubre 19, 1966, ken napasamak sadiay Baguio Technical School, nga itan ket University of Baguio.
Idi dekada 70 ken pakauna ti 80, limtaw dagiti kabarbaro a nagan ti mannurat nga Ilokano: Jaime Luzano, Pedrito Sanidad, Bagnos Cudiamat, Peter La Julian, Peter La. Guardia, Francisco Quitazol, Pete Aromin ken dadduma pay.
Maika-29 ti Hunio 1987 idi nareorganisa ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano babaen iti salinong ti GUMIL Filipinas. Naawagan iti GUMIL Baguio, babaen iti panangidaulo ni Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Biniegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Alvin Tanicala, Art Tibaldo at Elma Valdez. Aktibo ti gunglo iti panangparangpaya ti Literatura Ilokana ken campus journalism babaen iti panangangayda kadagiti seminar workshop, ken dinar-ayan dagiti nadumaduma nga estudiante ti Baguio City National High School, Baguio Colleges Foundation (High School at College Department), University of Baguio, Baguio Central University (college at high school department).
Maika-28 ti Hulio 1988 idi nareorganisa ti GUMIL. Nairaman dagiti agnanaed iti Probinsia ti Benguet. Isu a nawagan iti GUMIL Baguio-Benguet. (Saan a paset ti Benguet ti Baguio City. Ti siudad ket addaan iti kabukbukodan a charter.) Dagiti opisial: Rogelio Salibad, presidente; Reynaldo Cadangen, bise president para iti Benguet; Pedrito L. Sanidad, bise presidente para iti Baguio City; Avelina Jackie Acoba Ver, sekretaria; Tolentino Opiniano, tesorero; Bagnos Cudiamat, auditor; Domiciu Cimatu, Jr., PIO; dagiti dirtektor, Peter La. Julian, Jaime Agpalo, Jr., Nonoy Pizzaro, Atty. Ruben Corpuz, Atty. Nap Fernandez, Primo Agatep, Delfin Pacio, Bobby Gutierez, Carol Gamiao ken ni Oscar Tibayan a mammagbaga. Aktibo ti GBB. Nangiruar pay ti presidente iti maysa a magasin ti TRIBU MAGAZINE ken maysa a pagiwarnak, ti TRIBU NEWS tapno adda iti pagipablaakan dagiti kameng kadagiti sinuratda. Ngem iti ipupusay ti presidente, naisurot iti tanemna ti magasin ken pagiwarnak. Nanglaylay met ti gunglo.
Idi maika-9 ti Abril 2000, iti Room 203 ti Baguio Colleges Foundation, nareorganisa ti GBB. Dagiti opisial: Clarito de Francia, presidente; Reynaldo Cadangen, bise presidente; Cecil Peta-Kuan, sekretaria; Dr. Priscilla S. Macansantos, tesorera; Alexander Quitoriano, Auditor; Bagnos Cudiamat, Bus. Manager; PIO si Jaime Agpalo, Jr; direktor da Francis Macansantos, Tolentinio Opiniano, Avelina Jackie Acoba-Ver, Jimmy Laking, Jenny Agpalo, Rodrigo Manongdo. Mammagbaga da Peter La. Julian, Jaime Luzano, Atty. Renato Fernandez at Judge Rodolfo Manzano. Naaddaan iti monthly news letter ti GBB a naawagan iti “PASIKING.”
Kalpasan iti lima a tawen, 2005, nareorganisa manen ti GBB, babaen iti panangipangulo ni Zaldy Galuz. Malaksid ken Rodrigo Manongdo a kameng ti direktor, buklen ti agdama ita a GBB dagiti drama scriptwriters ken dramatista iti radio. Dagiti dadduma pay nga opisial: Luvimin T. Aquino, bise presidente; Lety A. Aquino, sekretaria; Lolita J. Mananes, tesorera; Remedios Balderas, oditor; Teresita Calay, PRO; Mary Jean Castro, Virginia Alasaas ken Claire Sabiano dagiti Business Managers; Fernando R. Alvarado ken Lilia D. Sato ti kameng ti direktor; da Jena C. Almoite ken Daisy Lou Caburnay ti muses; mammagbaga da Clarito de Francia ken Peter La. Julian; ken mammagbaga legal ni Hues Rodolfo Manzano. (Nasao ni Peter La. Julian itoy nagsurat, a nagikkaten a kas mammagbaga ti gunglo.) ##
Friday, December 15, 2006
DANIW
Dagiti Dumandanog iti Angin
babawikon a timmamdag
di laeng nasulek no di ket nakidag
kadagiti ebanghelio a naidasay-napasag
ti paitna, imbaagdat' ipusda dagiti tayaktak
dagiti awanan rupa a kutak a kutak,
naladaw a bimmangon, saradat’ nagluptak
awan serbi ti ibabatok iti estero,
no marugitan met laeng dayta ulo
iti awanan kaimudinganna a senakulo
ta kasano koma nga ambingam ti diaya
a kalpasanna nga awatem koma ket isakmolna
wenno isalakanna met laeng a kanen sarwana
iti sumsumiag a panawen ti haytek
di maturog ken paudi dagiti inigges nga utek
a di makaamiris iti badang a nagballatek
kadagiti balikas nga inibbatan
ti katatao a nailamina-nailadawan
di ngarud naimbag agespeho iti narikian
ala, wen, makaipasda iti nakem
kas iti beinte nuebe, addaan dua a tadem
ngem di mabtak ta ulom no bumatokka iti adalem
agrupsa ti lasag, agkitemda iti malem
ngem ti kinabalasubas itugot iti tanem
ket dikanto masinit no adaywam ‘ta temtem
ay, ania la ketdin aya, dumandanogda iti angin
dagiti inangin a tuktok a di makailasin
iti puraw a darat ken naapgad nga asin
di makaamiris, di makaawat, agkalkallautang
dina ammo nga agnanayon ti lawag ti tangatang
ken agpukaw ti anniniwan ti langalang
Monday, December 11, 2006
GAWAT
No Nabussogen Ti Salamagi, Awanen Gawat
Idi naminsan a siak iti naglako iti pagtagilakoanmi iti nateng ken prutas, maysa kadagiti sukimi iti gimmatang iti lima a pisos a salamagi.
“Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,” kunana man. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la unay a. Saanak a nakauni. Nupay naynay a mangngegko ti gawat, “a panawen ti gawat”, “kagawgawatanna,” “lanti, gawat natan,” ngem ita a laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. No ania ti koneksion dayta a gawat, awan la a pulos iti ammok. Isu a nabayag met bassit a, nga impampanunotak iti koneksionna.
Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut iti aangsen. Kamkamten ti anges. Ginawgaw-at a panangbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification ken euphemism maipapan itoy. Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti balikas a gaw-at, a nasken a agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges. No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat.
“Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,” masansan a mangngeg no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, dayta a pannangan iti baro a bagas ket kayatna a sawen a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat.
Ania ti koneksionna dagita nay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met piman, ta ania koma ti koneksionna nay? Ngem agdadata met nga adda ngarud dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati met itoy a banag.) Isu a bay-am lattan ni pilosunggo.
Apay a naikonektar ti salamagi itan ti gawat? Awan man ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat) ket awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. PhP120.00 ti sangalimon wenno PhP60.00 ti sangakilo, sapay no di kakasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta met ti aggatang, ta kasda la met damon a makakita iti naalsem. Iti taraudi Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. Ngata a, isu a no nabussog metten ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw iti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman.
Nairanrana a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a “BER” ket agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, ket kaadu met iti panagruar ti pusit?
A, saan a mailadawan ti kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy. Ket adda amin ti nagtaudanda. Ket adda amin iti nangisagana sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag iti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.
Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing. (Ken ni inangko, itag, kiniing ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik.) Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin daytoy iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong iti adu idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Dagitoy a dulin ket sadanto la mairuar no panawen ti gawat. A, nasakbay ni Ilokano!
Ammona iti agsalimetmet. Nasakbay unay. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. A masansan a daytoy nga inna panagsalimetmet ket mapagbiddutan pay isuna a naimut.
Mamati pay laeng ni Ilokano ti gawat. Kasta met ken ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ni inang.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy. Manmano ngatan ti agidulin iti kayo, ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days?
Saturday, December 02, 2006
LABAW!!!
LABAW: TI GAMENG ITI KAMALIG TI GLU
(Maysa a Rebiu)
AWAN katukadna a gameng iti kamalig ti GUMIL La Union ti libro a LABAW. Maysa a gameng a dinto umagen ti panawen, no di ket agnanayonda a maikamalig iti puso ken isip iti asinoman a makabasa. Wen, naisangsangayan a gameng daytoy a libro a nasken a mabasa ti amin nga Ilokano, lalo dagiti agtutubo. Ngamin dagiti linaonna pabaroen ken papigsaenna pay ti bara ti pammateg iti puli, ti pannakkel iti kinaasino, ti naidumduma a ladawan ti kaindaklanan a Malayo – ni Ilokano.
Saan laeng a namsek kadagiti adal ken sursuro no dipay ket nagameran kadagiti nakail-Ilokano a kannawidan, kukltura, pammati, aramid ken ugali lalo kadagiti pagteng iti away. Ti away a taeng ni Ilokano ket sibibiag a nailadawan kadagiti sarita. Ket no sika iti adda iti siudad, mariknam la ketdi ti gagarmo met nga agawid iti dinakkelam nga away. Ket dayta a panagawid, mabasa ditoy a libro a nailadawan iti panangkammet ti gagar ti puso ken rikna.
Nagduduma dagiti nailadawan: arapaap, balligi ken pannakapaay, ayat ken liput, panangitag-ay ken panangimameg, irurukuas ti bileg iti bileg, ti prinsipio a killo ken ti naamnut, ti pantasia a kapipintasan. Ti Ilokano ket Ilokanonto latta, uray sadino ti papananna, awitna ti bukodna a literatura.
Asino ti nangibaga a naudi ni Ilokano no maipapan iti pantasia? Nagbiddut ti asinoman a mangipagarup. Ta adda ditoy a libro ti “Harry Potter” ni Ilokano. Napintas pay nga ibasa ta addaan iti naidumduma a wagas ti pannakaisurat dagiti binatog, isu dayta ti naindaniwan a panangiyablat.
LABAW, ti libro a naisurat babaen iti naannad nga ima ken nawada a panunot, iti ayat ken pammateg. LABAW, ti daton ti GLU iti puli ni Ilokano.
Intay man taldiapan ken ramanan ti imas dagiti linaonna a sarita. Ket saggayasaentayo nga ibinsabinsa iti awan kadapada a raman.
1. CHECKPOINT, ni Pelagio A. Alcantara. Ababa ngem namsek dagiti balikas. Sarita a nakailadawanan ti agruprupsa a gimong ti Kailokoan. Lalo kadagidi a panawen, a di mabalin nga ilako iti sabali a probinsia ti birhinia ni taga-Ilocos Sur. Adda ti ‘checkpoint’ iti beddeng ti probinsia. Asinoman a mangibiahe ti tabakona, makumpiska ket dinan maala pay. Adda ngamin ti red drying ti tabako iti probinsia. Mapukawan kano iti buis ti gobierno probinsial no mailako iti sabali a probinsia dagiti produkto a tabako.
Maysa a ‘nakaam-amak’ a sarita, a di laeng nangdillaw ti alingasaw ti agruprupsa a kinabuyok no dipay ket binaringkuasna ti agdudungsa a rikna; rinubrobanna ti apuy ti barukong dagiti nakariing iti parbangon; ken linuktanna dagiti mata a simumulagat. Napapanawen la unay iti pannakaipablaakna idi 1970.
Ti sarita ket nagameran kadagiti metapora a nangpabileg iti mensahe a diayana, “ti panangirupir ti kalintegan.” Kas kuna ni Nemesia, a kangrunaan nga agakem, idi gamsawenda ti sangakarton a tabakona: “Ikarik a salaknibak daytoy a karton ingganat’ patayko. Daytoy a karton nilaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko. Nabalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda. Naipisok ditoy ti kalinteganda a mairanud iti daga nga imparabur ni Apo Dios a pagraramanantayo. Gapu itoy a karton, mapantayo iti simbaan a mangidaton iti panagyaman, itedtayo met dayta a panagyaman iti uneg ti biombo. Wen, itakderko, natan-ok a Soldado, daytoy nga imet a kas iti panangitakder ni Gabriela Silang ti kalintegan dagiti naadipen idi napasag ni Diego Silang iti saklotna. Diak itulok a gamsawenda. Namanta ipukkawda a ‘bayanggudaw’…”
Ladawan dayta ti Ilokana. Babai a natibker ken di paikuspil. Babai a sidadaan a mangsalaknib ti karbenganna agingga iti patayna. Kadaytoy a sarita, naipasngay manen ti Gabriela Silang. Daytoy a sarita, palpalagipanna manen ti tunggal umili maipapan kadagiti karbengan ken kalintegan, kas umili, kas tao. Maysa a dramatiko a sarita a nasken la unay a mabasa ti amin, lalo dagiti agtutubo, ta itayokna ti kaunggan – iti lubong ti panagpapada ken wayawaya, iti hustisia ken kappia, iti panagayat ken pammateg.
Nakaam-amak a sarita, a nangdillaw iti di makatao a turay, ngem saan a nagamak ti author a nangirakurak iti agdadata a kinapudno. Ti kinapudno, inakem ni author ti naipakumit kenkuana a sirib ken talugading, nga isu dayta iti panagpaayna a kas konsiensia ti gimong iti panawenna. Inyikkisna iti lubong (babaen itoy a saritana) ti kasasaad dagiti taga-Ilocos Sur kadaydi a panawen. Daytoy a sarita ti timek dagiti agmulmula iti Birhinia.
2) IDI INYAWID NI MANONG LEON TI ASAWANA, ni Manuel E. Arguilla. Ti sarita a nakailadawanan ti pudpudno a puso ken kararua ni Ilokano. Manmano ngata iti agduyos iti literatura a saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away, iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union.
Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita
Iti panangaramat ni Arguilla ti tekniko a horizons of expectation iti nangtengngel kadagiti dear readers ti ganasda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, kritisismo, komentario ken analysis, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.
Ti kapintasan iti amin amin itoy a sarita ni Arguilla ket ti pannakarespeto ti otoridad ti ama, ken ti respeto iti tunggal maysa, karamanen ni Labang ket iladladawanna ti nakadakdakkel nga ayat dagiti agbibiag. Ti nakadadakkel a puso ni Ilokano. Nagpintas ketdin ti agbiag ditoy lubong a napno iti ayat! Isu daytoy ti maysa kadagiti tema ti sarita. Pasig nga ayat ti masarsarita. Ayat ken ayat lattan, awanen ti sabali pay. Kadagitoy a panawen, manmanon ti mabasa a kastoy, a pasig nga ayat ken ayat laeng iti masarsarita awanen iti sabali pay. Awan ti laokna nga ulpit, liput, danes ken gundaway. (Mabasa iti http://www.kamalig.blogspot.com ti pakabuklan ti rebiu.)
3) NAPINTAS NI MAMA--- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Natiliw ti author ti biag ti maysa a pamilia nga aginnaddayo – adda iti Saudi. Wen, saan a nailaksid ken nagpaudi ni Ilokano ti taray ti panawen. Tipanawen a nakaiyuritan ti arapaap, sam-it ken pait, isem ken saibbek, ti maysa nga overseas contract worker. Ken kangrunaan ti amin, ti bunga a nagsagaba iti nakana unay a pannakaapekto.
Napintas ni Mama, ti paulo, a nakailadawanan iti kinapintas iti maysa nga ina. Ina a nasapa a pinuros manipud iti sanga. Wenno nasapa a “nag-ot-otso” no iti termino ti author. Napintas nga ina, a saan a nakabael a simmango iti iliw ken sulisog ket sinapulna iti bara ti lasag iti sabali a lalaki. No sapulen iti namsek a panangiladawan kadagiti karakter a managayat, narasi ken managpaliiw, ken liput, napintas iti pannakailadawanda kadaytoya sarita.
Iti maysa a diskusion, dinamagda kaniak, no umno kadi ti paulo? Ta kaano pay a nagbalin a napintas ti ina a maysa a mangliliput? Napaillekak la ket ngarud. Kas maysa nga agan-analisar ken kritiko iti Literatura Ilokana, nasken nga inlawlawagko: saan a mapasamak ti maysa a liput no awan iti kinapintas. Adda koma ngarud dayta a liput no saan a napintas ti ina? Agsipud ta napintas, inaremda ket napasamak ti liput. Ngem no kasla ubet ti pariok koma ti langa dayta nga ina, amangan no awan pay iti mayat a tumaliaw kenkuana ket di met mapasamak ti liput. Ti kinapintas, aniaman nga interpretasion ket umip-ipus latta no di man makisallabay ti liput. Napintas ti ina, isuna laeng ta saanna a nabaelan nga imbalat ti sulisog. Ngem no di napintas ti ina, nalabit nga awan koma met ti sulisog.
Ti sarita ket nasken a mabasa ti amin tapno mahusgaan no apay a kuna ti author: “Oh, napintas ni Mama! …kasla bituen a natnag iti daga…!” Wen, napintas, nakapimpintas ni Mrs. Matilde Sudaquen, alias Tilde, alias Til, alias Tilling, ken addaan iti utek a tililing. Basaenyo…
4) NO NATIBKER TI PAKINAKEM --- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Uray iti pamilia ni Ilokano, saan a nailakasid ti saan a panangayat dagiti dadakkel iti naikamang, lalo no daytoy ket nakurapay. Ngem, natibker ni agkabanuag nga Ilokano a sumango kadagiti allawig ti biag. Ammona a panunoten dagiti umno ken saan iti kanito ti rupir ti kalintegan ken kapanunotan.
Makainspirar kadagiti damo nga agpamilia, iti panangbangon iti kabukbukodan nga umok. Inladawan ti author ti kinapateg ti pannakaawat dagiti nataengan inga asitgan ti agkasapulan. Nailadawan ti kultura ti ‘ammoyo’ a talugading ni Ilokano iti panawen ti panagkasapulan. Adda pay dita a nairapit ti pammati a nasken ti ‘panaganglem a pangpaksiat kadagiti atros’ ken dadduma pay a ladawan iti nakail-Ilokano.
Wen, pudno la unay, ken sangkakuna, ken nagtaud dayta iti puso ni Ilokano no kunana: “’Ray bassit ti balay no pamuyaan, ken saan a sunggo ti bumalay.” Isu a kadagiti gumanat a mangrugi, mangrugida iti bassit, sadanto in-inut nga agpadakkel. Nailasag ni Ilokano iti saana naparammag. Nailsag ni Ilokano nga ammona iti umuli iti agdan ket mangrugi iti baba.
Iti maysa kadagiti tema ti sarita, kunana man: “adda dagiti lakay a di makaawat iti biag, isuda dagiti ung-ong…” Ngem agkurno latta met ti lawi dagiti kawayan a dinalapus ti angin.
Iti kapamitlo a panangpabain ti ama ti manugang iti sango ti ‘pammigat’, kuna ti anak: “Tumutop kad’ ti sasaw-enyo, Amang?...” Ania ti mailadawantayo kadaytoy a linia wenno eksena? Daytoy ti rugi ti risiris ti sarita. Inladawanna ti ama nga ung-ong, manugang a napakumbaba (ta di nagtimek), anak a natibker ken nadayaw ken nabileg ta ammona a timbengen ti riknana, nga isu ti ladawan ti napudpudno nga anak ti Ilokano: nabileg ken nadayaw.
Mabasa iti tumukno sadi langit a gura ti ama iti manugang kabayatan iti pannangan, ngem natanang-a-natangken ti sungbat ti anak, dinto ta a gagangay di matimtimek ti naikamang. Nupay adda ti kubuar a timmaud, awan ti kinadangkok a napasamak.
Anian a nagbaked a sarita. Nupay nagrisiris iti gura ken panagibales (ti ama), iti udina, maallangon met laeng daytoy babaen iti panagbalbaliw. Ketdi, kas iti ugali ni Ilokano, isu man iti magurgura wenno pagibalsan, iti kaanoman, dinanto subadan ti gura ken panagibales. Ta narimrimbaw ti kinaimbag iti puso ni Ilokano. Iti daytoy kadagiti kapipintasan amin a nabasak a sarita ti author.
Dayta panagibales ti ama, ket maysa a nakakatkatawa a paset, ta mabalin a kunaen: “inrugi dagiti nagannak, ginibusan dagiti annak” a labistori. Ow, madika pay dayta a kinabileg ti balabala ti sarita?
5) PANAGSUBLI ITI AWAY A NAGPANAWAN. Sarita ni Herminio C. Calica. Anian a nagbaked a sarita. No sapsapulem iti makapnek ken makapikapik a panagiladawan (babaen iti naratibo a wagas), nasken a dimo liwayan a basaen daytoy a sarita. Maipapan iti panagsubli iti away, kalpasan iti naunday a panawen. Away a pinanawan gapu iti nasaem a pannakasudak ti barukong. Iti panagsubli, ginamgam ti bida a sapulen ti retaso ti pinanawanna bagi ken ayat, ngem napaay manen, ta ti agdadata a kinapudno ket natakuatanna nga adda met la gayam ti ayat ken ti bagina iti abayna – iti siudad.
Napintas ti pannakailaga ti determinasion a mamaglupos ti biag. Saan laeng a ti bida ti naglupos, no dipay ket ti sangapurokan ken ti purok. A rumbeng laeng a napasamak. Napintas a sarita a mangipalagip iti ibabangon kn pannagna manen kalpasan iti pannakaitublak.
Sarita a nasken a basaen ti tunggal mangipatpateg iti away---- nalaing nga agiladawan ti author. Nagsamay ti juxtaposing technique ti inaramatna, ---agiddan a mailadawan ti panawen nga idi ken ita. Maysa nga epektibo a comparison ken makapatik-ab. Dagiti laeng managimutektek iti aglawlaw ken panawenna iti makaisurat iti kastoy a tekniko.
Ta ania aya ti ayat, mabasa man dayta iti sarita. Ket nailawlawag a kastoy: “no daniwam ti bulan ken dagiti bituen, ayat dayta!” Anian a nagbaked a panangiladawanen! Ket nalabit, iti pamaliiwan ken ni Ilokano, no agdandaniw daytoyen maipapan iti bulan ken bituen, ay, ne, nainlab sika! mabalinmon a kunaen. Isu a nalatak la unay dayta kansion nga O, Naraniag A Bulan ta kansion dayta ti nainlab ken agrayo nga Ilokano. Dayta a figure of speech ken dadduma pay iti nangitag-ay ti sarita iti kalidad a naidumduma.
Panagsubli ti Away. Iti panagsubli ti bida, natakuatanna, a sabalin ti lubongna; awanen iti away ti ayat nga agpaay kenkuana no di ket adda iti siudad a pinanawanna.
Isu a kuna ti maysa a di am-ammo: “Rummuarka iti pagbaludan ni Napalabas tapno makaunegka iti wayawaya ni Agdama.” Napintas la unay a figure of speech personification, a parupa ti sarita, nga isu metten ti temana. Nga isu ti nagtarayan ti sarita --- gapu iti nagulib nga ayat, rimuar ti bida iti pagbaludan ti sanaang ket sinapulna ti wayawaya ni agdama. Saan laeng a nawayawayaan iti pannakaibaludna iti sanaang no dipay ket nasarakanna ti masakbayanna ket nagsubli manen iti away a kas nagballigi…iti panagsubli, sabalin ti langa ti lugar, kas kenkuana—a naglupos iti biagna. Natakuatanna a sabalin ti lubongna, sabalin ti ayatna, addada aminen iti siudad. Basaenyo…
6) SAAN A SUMUBLI TI PANAWEN. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Apay nga adda dagiti nabaakan a baro? Adu dagiti rason. Kuna ti authore iti saritana, ket ti di nairupir a karbengan. Ta karbengan ti asinoman iti mangasawa. Ngem no naparitanka, pinaritannaka dagiti dadakkelmo, a kas iti napasamak iti bida, dakkel la ketdi a parikut ti dumteng kenka iti masakbayan.
Ania kadi ti rikna ti maysa a baak a baro? Naliday a, siempre. Saan laeng nga iti uneg ti balay ti kawaw no di pay ket pati biag. Napno kadagiti no koma, a nagipus iti no saan a sennaay ket sakuntip. Ti lubong ket pasig nga arapaap. Iti panagmaymaysa, makapatay ti kinaulimek.
Ania ti rikna ti agayat a baak? Ket kas met laeng a, tay agayat a bumaro. Saan nga agsusurot ti tignay. Lumasbang ti rikna. Agtubo dagiti nabubun-as a namnama. Tumpuar ti isem, ket maaramid ti saan pay nga inaramid. nakaay-ayat la unay, wen! No basbasaem ket nakagtengka ditoy a paset ti sarita, no dika immisem, naggarakgakka la ketdi! Nagpintas iti panangiladawan ti author iti nainlab a baak.
Ania ti rikna ti baak a rinabak ti ayat? Kasla napak-olan a bisukol. Kasla narebba a kasuoran ket nadepdep amin nga apuy ti namnama. Nasakit. Nakasaksakit. Ngem, saan a maisubli ti panawen, kuna ti author. Ket nasken a basaem nga umuna daytoy a sarita tapno maarakopmo ti kaipapanan daytoy: ti lalaki nga awan iti kabukbukodanna a daga ket kasla mannalon nga awan talonenna.
No iti reader response theory a siripen, napintas la unay ti panagbaliw ti rikna a napasamak. Ti sarita ket pinaisem wenno pinagkatawanaka iti damo, ngem iti udina ket malidayanka gapu iti bida. Daydiay mood wenno rikna ti agbasbasa ket nagbaliw. Narigat ti mangsurat iti kastoy, agpakatawa santo agpaliday iti gibusna, wenno vice versa. Dagiti laeng makuna a managimutektek ken eksperto iti bukodna a pagsasao iti makasurat.
7) TI ELIGIO NI MAESTRA ONOR. Sarita ni Crescensia R. Alcantara. Kayatmo iti agbasa maipapan iti nagrupsan a sistema ti edukasion? Ti edukasion a binekkel dagiti dagiti makabael a mangisubo iti pirak ken bileg iti muging dagiti awanan gaway? Basaem daytoy a sarita. kastoy ti nagtarayanna.
Sapsapulem ti sarita a nakaipusingan wenno nakabalusingsingan ti karbengan dagiti nakurapay nga ubbing iti nagan ti edukasion? Ta kuna ti tema ti sarita: “Dagiti babassit ti gundawayna iti sidong ti biag, ad-adda koma ti karbenganda iti sidong ti linteg.”
Kayatmo a taldiapan ti sistema ti edukasion a binatekan dagiti addda naganna ken dagiti adda kuartana? Basaem daytoy a sarita. Adda alingasaw a buyok iti panagpili iti agtakem iti departamento ti edukasion, kunam, mabasam kadaytoy a sarita dayta. Nakitam ti balete, saan a makatakder no awan ti kaptanna saan kadi? Ngarud kasta met ti mensahe daytoy a sarita!
Ania ti kunam, sapsapulem ti titser nga addaan iti sursuro ken puso? Basaem daytoy a sarita ket saanka laeng a makasangit iti pannakalukat dagita matam iti kinapudno no di ket ikalintegam met ti riknam a kas tao.
Unprofessional and unethical ti sapspulem iti educational system? Adda ditoy dayta a termino. Saan a nakalasat iti natadem a pluma. Takuatem a. Basaem nga umuna ti sarita. Adda amin ditoy ti sapsapulem. Makitam met ditoy ti napudpudno ken pagwadan a titser, ni Maestra Onor. Addaan honor ti panagbiag daytoy a maestra. Maipannakkel daytoy a maestra. Koma kastoy amin a maestra tapno maruk-atan ti kararua ti sistema ti edukasion a balud dagiti didiosen. Yik-ikkis daytoy a sarita, ti irurukuas iti pannakabalud. Maysa daytoy a sarita, a panglukat ti nakamulagat a mata iti teaching profession.
8) TI KINANUNONG A SANGA. Sarita ni Crescencia R. Alcantara. Gapu iti inuugma a pammati, nagsalip dagiti agama – ket maysa a napateg kadakuada a dua ti nagsagaba. Naganas nga ibuksilan dagiti rupir iti tunggal maysa kadakuada. Nakapimpintas ti pannakailadawan dagiti eksena. Iti laengen parupa ti sarita ket makatukayen iti immatang. Makapagagaren.
Sarita maipapan iti umno ken saan. Pampamilia a rikiar ti kalintegan ken panangisuro kadagiti saringit. Kayatmo ti maipapan iti kannawidan wenno panagagas a pammati ni Ilokano? Adda ditoy a sarita. Kas iti panangsayo iti nakatnagan ti ubing. Ken panangkarkarma iti sumipnget. Amin dagitoy a pammati ket nailasag ni Ilokano idi un-unana a panawen. Kultura ni Ilokano daytoy. Nakail-Ilokano a sarita.
Gagangay no kua, a naturturay ti ama. Lalo kadagiti banag nga isuda iti nakaikumitan wenno agaywan. Gagangay met a salaknibanda dagiti namnamaenda a pakairanudan. Ngem kasanon no saan nga agtunos ti kapanunotan ti amak ken ti anak? Ania ti mapasamak? Maibalakad a basaen daytoy a sarita tapno maamuan. Napintas ti dramatiko a tekniko a pannakasurat. Makapnek.
9) TI MAUDI NGA ENGKUENTRO. Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa a mini-sarita maipapan iti maysa a napeklan a kriminal a nangilako iti kararuana ken ni Satanas tapno bumileg ken adda a kabuteng ti tao ti anniniwanna, nangited ni Satanas kenkuana iti babato, nangisit a bato nga anting-antingna. Maysa a tao a biktima ti kinadangkok ti ama. Ngem ketdi, addaan iti naidumduma a panagayatna nga ina.
Iti pannakaanup ti kriminal, isu met ti pannakapasamak ti maudi nga engkuentro. Ababa ngem makapnek. No mabasam daytoy, palagipannaka ti maysa a met a nakapimpintas a daniw ni Christopher Marlowe. Ket no awan iti naliwayam kadagiti nobela ti author, itayabna ti mugingmo sadiay Brgy. Maoasaoas, Tubao, La Union.
Makapnek ti impluensia ti sarita: ti panagbalbaliw ti managbasol. Nga agingga adda anges ti tao, adda latta kenkuana ti panawen nga agsubli iti ikub ti Namarsua. Ti mensahena ket san laeng nga agpaay ken ni Ilokano, no dipay ket amin a tattao.
Dayta laengen positive insight a mensahe, ket dakkelan a banag a nangpapintas ti sarita. Ta adu met dagiti managbasol a tattao a nadakdakamat iti Biblia ken nagsublida iti ikub ti Namarsua, a kas kada: Dimas ken Maria Magdalena. Ti tao, agingga umang-anges, isu man daytoy ti kadadaksan, mabalinna latta iti agsubli iti ikub ti Namarsua.
Nangabak daytoy iti Maika-3 a Gunggona iti Salip ti Mini-Sarita iti COVLLA. Maysaak kadagiti tallo a hurado kadaytoy a salip.
10) TI SAGUT. Sarita ni Purisimo O. Lazaga. Paskua manen. Sapsapulem kadi iti espiritu ti paskua? Ayat, wen, kasta.
Wenno kayatmo nga isubli ti pakasaritaan dagiti babaknang ken ti napanglaw ken di “mairamraman” a naikamang? Nagpintasen a sarita iti paskua, kunam la ketdi no mabasam daytoy! Adda ti naun-uneg a kaipapanan ti sagut itoy a sarita a ‘Ti Sagut.’
Namsek a panangiladawan ti kinaay-ay ken kinapiman. Iti laksid ti kinapiman ken kinay-ay, ti panangirupir ti karbengan ket umno la unay. Ket iti udi ti sarita, nabileg ti espiritu ti paskua. Kasla naisuyat ti ayat kadagiti natikagan a rikna.
Daydi sagut ti naipasngay iti kulluong, narikna dagiti amin nga agbibiag. Kasta metten dagiti makabasa daytoy a sarita. Tapno marikna dayta a kinapateg ti sagut, basaem daytoy a sarita.
11) TUBAL – Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa folklore. Maysa daytoy a sarsarita. Sarilaw-as ti pangawag ti author kadaytoy a piesana.
Maysa nga Ilokano superhero a timmao idi 1002 aginggga 1942. Anak ti angin. Impasngay ti nakapimpintas a birhen a balasang. Dimmakkel ken nabuner iti puseg ti kabambantayan. Addaan iti nadumaduma a bileg, a kas iti bileg ni Lastikman a mamin-innem a daras a paatiddogenna dagiti takiagna; kasla angin nga agtignay. Ay, adu a kinabileg iti naikawes iti kakaisuna a superhero nga Ilokano. Ngem natay idi panawen ti hapon. Nakakasi a pannakatay ta di nasarakan ti bangkayna.
Ti pagpintasanna daytoy a sarita ket naindaniwan dagiti binatog ket nakamaymayat a basaen. Makapaganas a denggen no adda mangbasa. Rekomendado daytoy para iti story reading. No maipelikula daytoy a sarilaw-as, amangan no atiwenna pay ti Harry Potter series. Adda met ditoy dayta higante a dragon a tumayab a mangit-ited iti riribuk kadagiti umili iti Amburayan, ngem linaklaka laeng a pinarmek ni Tubal.
Kabaelanna a tiliwen ti ipus ti kimat sana ibalatbat. Gammatanna ni gurruod sananto ibaltog. Pagsilaw iti nasipnget a rabii ti lawag manipud kadagiti matana. Kaiyanak pay laeng ammonan ti agsao, isu daytoy ti kakaisuna nga Ilokano superhero, ni Tubal!
No agsapsapulka iti ibasam a sarita, isu daytoyen ti kapipintasan iti amin a para kadagiti ubbing.
Napintas nga ilibro nga addaan iti ladawan.
12) UNGTO TI LUBID. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Kayatmo a ragpaten ti arapaapmo? Makatulong daytoy a sarita. Nalaklaka a ragpaten ti arapaap no awam ti pammatibker. Maysa a sarita a pammatibker daytoy a sarita.
Inyarig ti author ti ullaw a kas arapaap. Dua a kita ti arapaap. Dua a kita ti ullaw. No angin ken langsot ti nangiduron ken ni Gola iti tangatang, annad ken ayat ti mangitayok ken ni Gikgik!
Ngarud, ammomon no asino ti nagballigi iti udina. Ngem napimpintas met laeng no basaem ta mainspirarka a manggaw-at kadagiti arapaapmo iti biag babaen iti napintek a determinasion, panagtalek iti bagi ken umno a garaw ken tignay.
DAGITOY dagiti sangadosena a sarita iti kamalig ti GLU. Gameng a dakkel la unay a nayon a lebben ti Literatura Ilokana. Gameng nga umno la unay nga ipannakkel ni Ilokano. Mabasa pay iti nasao a libro dagiti nasurok a tallopulo a dandaniw, dua a saribitniw ken maysa a drama. ##


text:
Charactonym
Idi un-unana, narway a mabasa kadagiti sarita Iluko ti charactonym. Nakail-ilokano a character. Ininaw ken impasngay iti ayat ken pinnateg dagiti naglilinnaga a sinilong dagiti kinelleng ken bangkag. Nagdalliasat kadagiti tambak ken desdes a kumamang kadagiti pinagayan, kabangkagan, kanatengan; kadagiti waig ken pangngappuan a pagsigsigayan ken pagtanggaran; kadagiti pay-as a simmussuan dagiti rinaepan; iti igid ti baybay a taptapliakan dagiti dalluyon; iti tengnga ti taaw a pagkalkalapan; kadagiti punsionan ken uray kadagiti paguummongan iti purok; iti panawen ti tikag wenno nepnep; iti rigat ken nam-ay; iti ili ken iti away; iti probinsia ken iti siudad; ken dadduma pay a panawen ken setting, ania man a genre ken klase ti sarita, napintas dagiti charactonym. Saan a palpalawpaw a karakter. Saan nga agtatapaw ket makitam nga aggunay ken agtignay, agsao, agkanta ken agdaniw, agunget ken agbassawang ken dadduma pay. Iti ababa a pannao, karakter a makita, a saan ket a nakalemmeng wenno saan nga ammo ti kinaasinona. Napateg a maipakita ti kinaasino. Napateg no asino.
Napateg ti maysa a karakter a kas agbibiag ken agtignay, agsao iti kabukbukodanna, a saan ket a padiktaran a kasla bambamti iti tengnga ti pinagayan.
Daytoy idi ti charactonym iti sarita Iluko. Dagiti karakter nga ininaw ken impasngay ti nasariwawet a panagpampanunot dagiti mannurat. Dagiti karakter a dinaydayaw ken linalais; kaay-ayo ken kagurgura, iniseman ken minisuotan. Imbayog ken inlunod.
Ngem yanda itan dagitoy a karakter?
Dayta ti saludsod nga ininaw iti iliw ken gagar a makabasa manen. Naginanada kadin wenno saanen a kayat dagiti mannurat? Iti paliiwko, simmerioso dagiti mabasbasan a sarita iti agdama. Gapu kadi ta naginana wenno linipat ti charactonym? Sapay koma ta saan. Ania ngamin aya dayta a karakter?
No dayta a character ti maysa a sarita ket maysa a charactonym, addan dagus a pamalpalatpatan ti kinaasinona. Uray saanen nga ibaga ti kinaasinona, ta saan metten a kaskenan nga ibaga pay ta naiparang metten. Ammo dagus ket nalabit a maisingedmo a reader ti riknam kenkuana; no saan met, agserbi isuna a kas kontrabida iti sarita ket nalabit nga isu ti sisiimem a mismisuotan dagiti tignayna kabayatan iti panagbasa wenno kaay-ayo dagiti tignay ken kapanunotanna no isu ti bida.
Dagitoy nga akem, dagiti reader ket saandan nga agkarkarawa ti kinaasino dagiti karakter iti basbasaenda. Addan a nalawag a makitkitada. No maminsan met, uray bassit laengen a panangiladawan ti kinaasinona ket ammon ni agbasbasa ti kinaasino dayta a karakter. Ammon ti akemna iti sarita.
Nalabit nga isu ti bida wenno saidkik. Ti kontrabida wenno extra. Ngem ti panangiladawan kadagitoy a karakter a kas maysa a charactonym ket nalawag a panangiyam-amo ken panangiparang payen ti kinaasino dayta a karakter. Panangiladawan nga uray saanen nga idetalie ket makapneken. Kadagiti dadduma, saandan nga ibaga pay nga isuna ti kontrabida ta ti laengen naganna ket maipudosen a saan nga isu ti bida. Adda met dagiti punto a mangaramat ti Charactonym a kas bida. Basta ti punto ket panangibaga ti kinaasino ti karakter ken iladladawan payen babaen ti naganna. Makapatik-ab a panangiladawan.
Ta ania ngamin ania ngamin aya ti makunkuna a charactonym?
A charactonym is a name which suggests the personality traits of a fictional character. In other words, it is the name given to a literary character that especially fits his or her personality.
Ehemplo: Ni “Ciano Bassit” a sarita ni Martin Rochina ken nangabak iti makaparay-aw a sarita. Daydiay ubing a bulsek a nagsarukod iti burrarawit a sarita ni Sherma Benosa ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti Salip ti Sarita a para kadagiti ubbing. Ti Hunchback of Notre Dame; ken adda met bersionna iti Pinoy, isu ti Kampanerang Kuba. Ni Siding Bulding. Ni Lising Singkol. Ni Boy Negro. Ken dadduma pay a karakter a no binasam ida ket ammomon wenno addan ti pamalpalatpatam ti naigamer a kinaasinoda.
Idi damo, narway ti charactonym. Ngem diak la ammo no apay a bimmattaway. Mabalin a nakita dagiti saan a mangayat a mangaramat ti deformity wenno depekto wenno naisalsalumina a langa wenno galad ti karakter ket ipatoda a kas panangibaba wenno pananglais ti pinartuat a karakter. Saanda a makita ti kinapintas ta iti sentro ti immatangda ket kitkitaenda laeng dagiti nalaad a pasetna.
Ngem ania ngarud ti serbi ti redeeming quality ti maysa a karakter no saan nga ipakat daytoy? No adda ti charactonym, adda met ti redeeming quality a mangited iti balance a panirigan kadagiti tumaud nga iray ken saan a nasayaat nga impression.
Ti redeeming quality ket panangpunno kadagiti nagkurangan; ti panangitag-ay ti asinoman a karakter a pinartuat iti laksid iti kinaadda ti pagkuranganna. Panangsubbot ti naiwawa a kababalin ken katatao daytoy a banag. Panangallangon.
Laglagipen koma nga adun dagiti naputar a karakter a kas maysa a chartactonym. Kadagiti pelikula, iti man English ken iti Tagalog ken aniaman a lengguahe ket maus-usar ti charactonym. Adu pay dagiti nabalin a bida.
No apay a nagbalin a naserioso dagiti rumrumuar a sarita-Iluko iti agdama ket pagarupek a maigapu iti pannakaidisso ti charactonym. Agpada a maaramat daytoy iti serioso a sarita ken iti makapakatawa. Ngem iti bukodko a panirigan, namaymayat met laeng no maaramat daytoy iti makaparay-aw a sarita. Nangnangruna la unay iti makaparay-aw wenno makapakatawa a sarita, ta kalpasan a binasa ket lumtuad ti garakgak, katawa wenno isem a di magalem.
No ngamin iti makaparay-aw a sarita ti pangaramatan, saan met nga usaren dagiti depekto a kas lais wenno panangibaba ti dayaw no di ket usaren a mangitag-ay ti personalidad ti karakter a pinarsua. Wenno usaren dagiti galad ti karakter a naisangsangayan iti amin. Dayta a galad ket itakderna ti kinaasino ti nadakamat.
Maaramat koma dagiti banag a pagkurangan a kas mangitag-ay ti personalidad a saan ket a pananglais. No maaramat man ti pananglais, sumarunon dita ti redeeming quality. Uray kadagiti naserioso a sarita, a pakausaran ti charactonym ket naynay a maaramat ti panangsubbot ti kinaasino malaksid kadagiti karakter a saanen a pulos nga agbalbaliw agingga iti gibusna.
Sigsiggaanmi ti panagparang manen dagiti nababaked a charactonym…@
Thursday, January 20, 2011
Charactonym
Charactonym


text:
Oras a panagin-inut ti lawag
T oras a panagin-inut ti lawag (iti Ingles ket Daylight saving time wenno naipangyababaan iti DST) ket isu ti panagsanay iti panangiyuna kadagiti pagorasan iti las-ud dagiti nalawag a bulan tapno ti rabii ket addaan ti ad-adu a lawag ken addaan ti basbassit kadagiti bigat. Kadawyan a dagiti pagurasan ket mabaliwan a maipayuna iti maysa nga oras iti asideg ti primabera ken maisublinto met laeng iti otonio.
Ti moderno a kapanunotan ti oras a panagin-inut ti lawag ket immuna a naisingasing idi 1895 babaen ni George Vernon Hudson ken immuna daytoy a naikeddeng babaen idiay Alemania ken ti Austria-Hungaria ken nairugi daytoy idi 30 Abril 1916. Manipud idin adu kadagiti pagilian a nagus-usar kadagiti nadumaduma a panawen. Kaaduan iti Estados Unidos ket agus-usarda ti DST idi tawtawen ti 1950 ken iti tawtawen ti 1960, ket ti panag-usar ti DST ket naipaadu kalpasan ti didigra ti enerhia idi tawtawen ti 1970 ken manipud idin ket adun a naus-usar idiay Amianan nga Amerika ken Europa.
Ti panagsanay daytoy ket adu kadagiti dumaydayaw ken nagdildillaw. Ti panaginayon ti lawag kadagiti rabii ket mangited ti pagimbagan kadagiti aglaklako, ay-ayam, ken dagiti dadduma pay a tignay a makatulong iti lawag ti init kalpasan kadagiti oras ti panagtrabtrabaho, ngem daytoy ket mabalin met a gapuanan kadagiti parikut para kadagiti panagpalpaliwa iti rabii ken dagiti dadduma a trabaho a mainaig iti init. Urayno ti nasapa a gandat ti DST ket ti mangpabassit ti rabii a panagusar ti silaw a bumbilia (dati a kangrunaan nga agus-usar ti elektrisidad), ti panagusar ti moderno a panagpapudot ken panagpalamis ket adu ti paggiddiatanna, ken ti panagsukimat a maipanggep no kasano a ti DST ket maka-apektar ti panagusar ti enerhia ket limitado ken maisuppiatan.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Oras a panagin-inut ti lawag iti Wikimedia Commons


text:
Etiopia
Ti Etiopia ( /ˌiːθiˈoʊpiə/) (Ge'ez: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā), opisial a naamammoan a kas ti Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Sara iti Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Áprika, nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng,[3] ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000 km2. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti Eritrea iti amianan, ti Djibouti ken Somalia iti daya, ti Sudan ken Abagatan a Sudan iti laud, ken Kenya iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda idiay Addis Ababa, isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a napalikmutan ti daga iti lubong.
Ti Etiopia ket maysa idi a monarkia para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti Etiope a dinastia ket masurotanna ti ramutna manipud ti maikadua a siglo BC.[7] Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan.[8] Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti Homo sapiens para iti ipapanda idiay Tengnga a Daya ken dagiti puntos iti labes.[9][10][11] Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo.[12][13][14] Idi agdama a panawen ti Karapkap para iti Áprika, ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti Liberia a nakataginayon ti katurayanna a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti Liga dagiti Pagilian. Kalpasan ti bassit a panawen iti Italiano a panagsakop, ti Etiopia ket nagbalin a dokumento ti linteg a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti Di-Nailinia a Tignay, G-77 ken ti Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti Kappon ti Aprika, ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, UNECA ken ti Aprikano nga Agsagsagana a Puersa. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni Haile Selassie ket naabak idi 1974.
Ti taga-ugma a Ge'ez a sinuratan ket nawatiwat a maususar idiay Etiopia. Ti Etiopiano a kalendario ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti Gregorian a kalendario . Ti pagilian ket maysa nga adu ti pagsasaona ken adu ti etnikona a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua akadakkelan ket ti Oromo ken ti Amhara, a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti Apro-Asiatic a pagsasao. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti Etiopiano a Hudio ket nagtataengda idiay Eiopia aginggana ti panawen ti 1980. Tipagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a Rastafari a tignay. Adda dagiti 9 UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong idiay Etiopia.
Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti kayaran Nilo, ti Etiopia ket nakapan kadagiti serie ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungarr, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika.[15][16][17] Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a pederal a republika a sistema ti politika ken ti EPRDF ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.
Dagiti linaon
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Etiope a Batay-linteg". Artikulo 5 Etiope a batay-linteg. APAP. Naala idi 3 Disiembre 2011.
- ^ CIA – Etiopia – Dagiti Etniko a Grupo. Cia.gov. Retrieved on 2012-03-03.
- ^ a b Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia. Ahensia ti Tengnga nga Estadistika iti Etiopia
- ^ a b c d "Etiopia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-18.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Idi agsasao kalpasan ti panagpirmana ti naisuppiatan a nagbaetan a tulagan ti Etiopia ken Italia idi 1889,ni Emperador Menelik II ket nangipalpalawag ti puestona: "Saantayo a makapalubos ti integridad tayo a masalsaludsodan a kas dagiti Kristiano ken nataknengan a pagilian, wenno ti karbengan a mangituray ti bukodtayo nga imperio iti patingga a panagwayawaya. Ti Emperador iti Etiopia ket maysa a kaputotan iti dinastia nga agtawen iti 3,000 — ti maysa a dinastia nga iti dayta nga agdama a panawen ket saan pay a simmuko kadagiti ganganaet. Ti Etiopia ket saan pay a naparukmaan ken isu ket saanto a maparukmaan babaen ti siasinoman." Ti Etiopia a Di-nabedbedan: Panagadal kadagiti Emansipasion ti Puli – p. xxv babaen ni Joseph Ephraim Casely Hayford
- ^ Michael Hopkin (16 Pebrero 2005). "Ti Etiopia ket isu ti kasayaatan a pagpilian para iti duyan dagiti Homo sapiens". Katutubo. doi:10.1038/news050214-10.
- ^ Li, J. Z.; Absher, DM; et al. (2008). "Sangalubongan a Panakibiang ti Nagtagitaoan a Naadaw manipud ti Nalawa a Henoma a Tabas iti Pannakadumaduma". Siensia. 319 (5866): 1100–1104. Bibcode:2008Sci...319.1100L. doi:10.1126/science.1153717. PMID 18292342.
- ^ "Dagiti Nagtagitaoan ket Immakar Manipud ti Aprika a Bimmallasiw iti Lubong, a Kinunan ti Panagadal ti DNA". Bloomberg.com. 2008-02-21. Naala idi 2009-03-16.
- ^ Karen Kaplan, Los Angeles Times (2008-02-21). "Napalikmutan ti Lubong manipud ti Addis Ababa". Startribune.com. Naala idi 2009-03-16.
- ^ Stuart Munro-Hay, Aksum: Maysa nga Aprikano a Sibilisasion iti Naladaw a Taga-ugma. Edinburgh: Unibesidad a Pagmalditan, 1991, p. 57 ISBN 0-7486-0106-6.
- ^ Aksumite Etiopia. Workmall.com (2007-03-24). Naala idi 2012-03-03.
- ^ Paul B. Henze, Dagiti Tuon iti Oras: Pakasaritaan iti Etipia, 2005 ISBN 1-85065-522-7.
- ^ "Ti Etiopia ket linabsanna ti Kenya tapno nagbalin nga isu ti Kadakkelan nga Ekonomia ti Daya nga Aprika". Nazret.com. 2010-02-06. Naala idi 2010-06-02.
- ^ Ti GDP a panagggatang a kabilegan ti Etiopia idi 2010: 86 bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.
- ^ Ti GDP a panaggatang a kabilegan ti Kenya GDP idi 2010: 66 Bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 2012-03-03.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Beshah, Girma ken Aregay, Merid Wolde Ti Saludsod iti Kappon dagiti Simbaan kadagiti Luso-Etiopiano a Panakibiang (1500–1632), Lisbon, Junta de Investigações do Ultramar ken Centro de Estudos Históricos Ultramarinos (1964).
Adu pay a mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Zewde, Bahru (2001). Ti Pakasaritaan ti Moderno nga Etiopia, 1855–1991 (Maika-2 nga nga ed.). Athens, OH: Unibersidad ti Ohio a Pagmalditan. ISBN 0-8214-1440-2.
- Selassie I., Haile (1999). Ti Biagko ken Panagrangrang-ay ti Etiopia: Ti Autobiograpia ni Emperador Haile Selassie I. Inpatarus babaen ni Edward Ullendorff. Chicago: Frontline. ISBN 0-948390-40-9.
- Henze, Paul B. (2004). Dagiti Tuon ti Oras: Ti Pakasaritaan ti Etiopia. Shama Books. ISBN 1-931253-28-5.
- Marcus, Harold G. (1975). Ti Biag ken dagiti Panawen ni Menelik II: Etiopia, 1844–1913. Oxford, U.K.: Clarendon. Naiprenta manen, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. ISBN 1-56902-009-4.
- Marcus, Harold G. (2002). Ti Pakasaritaan ti Etiopia (napabaro nga nga ed.). Berkeley: Unibersidad iti California a Pagmalditan. ISBN 0-520-22479-5.
- Mockler, Anthony (1984). Gubat ni Haile Selassie. New York: Random House. Naimaldit manen, New York: Olive Branch, 2003. ISBN 1-902669-53-3.
- Rubenson, Sven (2003). Ti Panagbiag ti Etiopiano a Panagwaywayas (Maika-4 nga ed.). Hollywood, CA: Tsehai. ISBN 0-9723172-7-9.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
- Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). Encyclopaedia aethiopica, Tom. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Etiopia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Etiopia manipud iti Wikivoyage (Ingles)


text:
Simone de Beauvoir
Ni Simone-Ernestine-Lucie-Marie Bertrand de Beauvoir, kadawyan a naamammoan a kas ni Simone de Beauvoir (Panangibalikas a Pranses: [simɔn də boˈvwaʁ]; 9 Enero 1908 – 14 Abril 1986), ket maysa idi a Pranses a mannurat, intelektual, eksistentialista a pilosopo, politikal anga aktibista, pemenista, ken sosial a teorista. Bayat nga isu ket sanna nga inpanpanunotan nga isu ket maysa a pilosopo, ni de Beauvoir ket adda ti adu nga inpluensia iti pemenista nga eksistentialismo ken peminista a teoria.[1] ni de Beauvoir ket nagsursurat kadagiti nobela, salaysay, dagiti biograpia, ti maysa nga autobiograpia, dagiti monograpia iti pilosopia, politika, ken dagiti sosial a banbanag. Isu ket nalatak a naamammoan kadagiti nobelana, a mairaman ti Ti Babbai ket Immay a Nagbati kenDagiti Mandarin, ken ti pay 1949 a treatado Ti Maikadua a Sekso, ti maysa a naisalaysayan a panagusig ti panagirurumen kadagiti babbai ken ti panagibatayan a turong ti kontemporario a peminismo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bergoffen, Debra, "Simone de Beauvoir", Ti Stanford ng ensiklopedia ti Pilosopia (Otonio nga Edision ti 2010), Edward N. Zalta (ed.), URL =  .
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Le Malentendu du Deuxième Sexe", babaen ni Suzanne Lilar, 1969
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Simone de Beauvoir iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig kenni Simone de Beauvoir iti Wikimedia Commons


text:
Our Ilocana contributor is a serious blogger, educator, and a UP Diliman schooled English major. The poem is about an OFW mother who after working abroad finally returns to her country. She laments about what she saw upon her arrival and realized she may not want to leave her family again.
Idi Nagawidak Diay Pilipinas
Aytoy ti istorya ti napan ko pinagawid
diay Pilipinas.
Iti rigat ti bumirok, ken may-yadayo
Adda pay dimmanun a balita da kenyak
A ni asawak- agpas-pasasa iti biag
Isu, uray kasanu ti kinangina ti flight,
Napanak a daras, simmugod ak
I-igkas kon ti makisina, ay haan kon mauray
A dumanon tuy pungtot ti biag.
Idi simmangpetak, atoy ti nadanunak
Nakaturog ti tallo nga annak
Ni asawak, naka-idda met, nagwara iti bot-bote
Ti gatas.
Niriing ko, in-ruar amin a marikriknak..
“Pasensiya kan, nabannuganak laeng..”
Kunana kenyak.
“Nagsiyaaten asawak, ta adda kan,
Ditoy ka lattan kuma Pilipinas
Adiay dolyar a maaw-awat, madi na mapunwan
Ti rikriknak- mailiwak, marigatanak
A awan ka nga abayak.”
Nu pababaen ti isturyak
ket atoy laengen ti ibagak-
Kalpasan ti amin a inko pinag-il-ilem,
immarakup pay laeng iti asawak,
Ti kunana, “nagsiya-aten ta nagawid ka,
addan ti makadwak..”
sa timmallikod, sa ko nangeg-
a nagregreg dagiti napispis-it a lua na...
Ngem idi simmangu, iti inna impakita-
aydi nalawag latta nga rupa na.
Awanen, awanen sabali a kasla ti asawak..
uray haan isuna ti natagari nga agayat,
Ammo kon itan, di nak uray man pay kaanu, isukat
wenno itulok na a mapasaktan ti riknak..
Awanen, awanen ti sabali a kayat ko
Napukaw iti amin a rantak nga sumina
ta iti sangwanak, dattoy ti asawak
a pakasarak, ulit-uliten man sangapulo nga biag
isu ket kakabsat, iti inyumay ko
iyayab. umay kayon to nga maki-baili, ta
talaga ipartiak, maykayon ta palayusen tayo
iti arak nga esteytsayd!