text:
1998 Salip iti Daniw (iti Salinong)
Constancia V. Lansangan Literary Awards
daniw
ken
sinan-daniw
ni roy v. aragon
MAPADAYAWANAK a mapili kas maysa kadagiti hurado iti 1998 Salip iti Daniw (iti Salinong) ti COVLLA.
Damok daytoy a mapusgan a manghusgar kadagiti daniw a diak met putar no di ket daniw ti sabali. Sabali daydiay sika, kas indibidual a mannaniw, ket kedngam ti daniw ti sabali a mannurat. Nangruna la ngaruden no iti salip tapno mangabak wenno maabak daytoy. Saan a kas iti pananghusgarmo iti bukodmo a daniw tapno penkem/talkem no mabalin/agbalin met la daytoy a kas daniw tapno maikari a maipablaak, wenno no inka met isalip, ket kapkapnekam a mangatiw daytoy.
Ket kasano kadi, ngarud, a kedngan ti maysa a daniw?
Ngem sakbayna: ania, ken kasano, aya, ngamin ti daniw?
Adun a depinision ti nabasbasatayo wenno ammotayo maipapan iti no ania ti daniw manipud kadagiti nalatak a mannaniw iti lubong. Agduduma a depinision, agduduma a kaipapanan. Tunggal mannaniw addaan iti bukod a depinision segun iti estilona, pammatina nga agdaniw ken agmannaniw.
Kadagitoy a depinision, maymaysa ketdi ti pakabuklan ti daniw tapno makuna a daniw daytoy: nasken nga addaan sukog (form wenno structure) ken bugas (content wenno substance).
No sukog a makuna, saan la a daydiay pisikal a porma wenno istrukturana nga addaan umiso a binnatog (line, stanza) wenno rukod (meter) wenno rima (rhyme), nangnangruna met ti ritmo (rhythm). Ti ritmo isu ti kinaberso ti daniw ket isu daytoy ti maysa a makuna a nakaparsuaan ti daniw: addaan iti ayug, iti samiweng, iti simponia, iti cadence. Ti ritmo ti/iti daniw ket nasken a sibibinggas latta iti daniw uray no putaren daytoy a free verse wenno awanan iti planado a binnatog ken rima. Ta kas kuna pay ti maysa a kritiko: "not all verse is poetry, and not all poetry is verse."
No bugas, isu daydiay pilosopia, daydiay meaning, daydiay bagas/kababagas wenno linaon ti/iti daniw a buklen ti metapora, imahen, simbolo, ken dadduma pay a panangipaduyakyak ken/wenno panangilinged. Isu daytay ibagbaga/saan nga ibagbaga ti daniw wenno daytay panangibaga/panangiparang iti kayat a sawen/iparang ngem sabali met gayam ti kaipapanan/langana.
Ti daniw tapno makuna a daniw, nasken nga addaan iti sukog ken bugas. Saan a mabalin nga agsina ti sukog ken bugas iti daniw ta kas kinuna ti maysa a mannaniw: "ti sukog ket isu ti bugas, ti bugas ket isu ti sukog."
Kadagitoy a pakabuklan ti daniw a masao a daniw ngarud a nagbatayak a nangarisit ken nanghusgar kadagiti naipaima kaniak a 28 a daniw a naisalip. No adda met laeng masao a daniw nga agbalin ken agtakder ken agtalinaed kadagitoy malaksid iti panangawag/pannakaawag dagitoy a kas daniw dagiti nagsurat.
Daniw kunak no iti panangbasak ken panangimutektekko ket adda dayyeng wenno danggay a matimud ken mariknak. No iti/kadagiti idea, kinapudno a naiparang ket naannayas, nakappapati, nalawag ti pannakaibinsa ken pannakaibuksilda. No nagballigi kadagiti nausar/nairanta a wagas ken pamuspusan a pangipaduyakyak, pangiladawan, panangilinged iti kayat ken saan a kayat nga ibaga ken ipakita.
Saan a daniw daytoy, wenno saan a kastoy ti agdaniw, kunak no ti daniw ket awanan harmonia wenno urnos, no awanan man laeng iti ayug ken tunos nupay patien ti nangsurat a berso daytoy ta nagusar pay ngarud iti rukod ken rima ti sinuratna a binnatog. No saan nga agsusurot wenno agtutugmok dagiti naiparang a metapora ken imahen iti kayat nga iparangarang wenno ilawlawag ti daniw ken ti mannaniw.
Daniw kadi met daytoy, idillawko pay no napno wenno bin-ig a panangaskasaba/panamalbalakad wenno moralista la unay (didactic), no nalidem/nakusnaw/akikid ti sirmata/parmata ti mannaniw iti direksion wenno epekto a kayatna a pakabuklan wenno panggep ti daniwna. Kasta met no napno kadagiti cliché ken trite a balikas wenno phrases. Dagitay "naasukaran" ken "nasabsabongan" a balikas wenno phrases a gapu iti kanayon a pannakaaramatda ket nadudog ken nagagaran dagitoy ket awananen iti kidag wenno kugtar, puersa ken kinalibnos ken kinasadia uray pay no nabileg wenno nabagas ti kaipapanan dagitoy. Masansan a masarakan dagitoy a balikas kadagiti daniw maipapan iti ayat ken innayat.
INYUNAK iti puesto ti Burburtia A Pangngarig. Namsek daytoy kadagiti nabaked a metapora ken imahen a nangpabileg pay iti ikutna a kabukbukodan a tekstual ken ekstratekstual a musika a saan a gapu laeng ta daniw daytoy maipapan iti tapat wenno harana a natural laeng a mabinggasan kadagiti termino/banag iti musika kas iti "konsierto," "sonata," "nota," "melodia," "aweng," "kanta," "gitara," "duayya," "dueto," "simponia." Pinagtipkel ti mannaniw ti literal ken saan a literal iti panangibinsana iti diskurso ti tapat ken iti mahika/misterio ti harana, iti panangilala/pannakailana iti mapukpukawen wenno napukawen nga ugali ken nakaugalian.
Itoy a daniw, makunak a nasiglat ti mannaniw iti lengguahena ken iti lengguahe ti daniw agsipud ta saan a basta nagikur-it kadagiti balikas ngem kadagiti maitutop a balikas nga adda pakainaiganna iti daniw ken iti kayatna nga idaniw. Addaan iti simponia ken harmonia ti panagikamadana kadagiti literal ken metaporikal a balikas a nangpasimbeng iti lohika ken nangpairteng iti puersa ti daniw.
Maikaduak ti Balangat A Kari. Maipapan daytoy iti mannurat ken kinammanurat, iti akem ti mannurat/panagsurat a mangiparangarang iti kinapudno. Adda kinaisangsangayan daytoy a daniw nupay adda nagkamtudanna. Dua daydiay kinapudno a kayatna a tun-oyen ken paneknekan: a saan a bagtit ti maysa a mannurat ken saan a kinabagtit ti panagsurat. Iti panangwarwar ken panangipamutektekna kadagitoy a kinapudno, nagaramat kadagiti subtitle iti kada stanza ti daniw a mangbukel/mang-define iti biag/panagbiag ti maysa a mannurat. Ti umuna a subtitle a "Saludsod" ("bagtit kadi ti kas kaniak?") ket sungbatan ti maudi a subtitle iti "Kinapudno" ("saan a bagtit ti maysa a mannurat"). Daytoy a sungbat wenno "kinapudno" ket saan laeng a kas sungbat/panangipatalged a saan a barengbareng/kinabarengbareng ("kinabagtit") ti akem/ak-akmen ti maysa a mannurat no di pay ketdi isu daydiay maysa pay a "kinapudno" nga ilablaban ken kupkupikopan ti maysa a napudno ken pudpudno a mannurat. Isu daydiay "Kari" (maikapat a subtitle) a pampandagan ken tungtungpalen ti mannurat nga isu met ti "Balangat" (maikatlo a subtitle) a kalkalikaguman ti "Tinta Ti Pluma" (maikadua a subtitle) ti mannurat.
Ti laeng dillawko ditoy isu ti kinakirang ti metapor wenno nabisked nga imahen tapno napabileg pay koma ti naiwayatna a porma ti daniw.
Ti "Dayyeng Ni Apong" ti pilik a maikatlo. Nabileg ken nalawag met dagiti imahen nga inusar ti mannaniw a nangiparangarang iti panaglakay/kinalakay ken iti panamalbalakad/panamatpatigmaan ti maysa a lakay iti apokona kadagiti adal ken sursuro iti biag. Pagarigan dagitoy a linia: "ramay a kuribetbetan," "agligsayen ti sangkapirit a bulan," "agmarmarapukawda/ dagiti buok kasla sabong ti ledda," "agpangato nga agpababa/ ti nagtimbukel a kayo/ ti sinulid dildilpatanna/ tunggal kuti dagiti ramayna."
Nupay kasta, adda kirkirona ti pangilaga ti autor kadagiti imahen iti nasken a lugar ken pakainaiganda a pagteng ken situasion iti daniw. Kas koma iti daytoy: "ladingitek ti panagpukaw/ ti sellag ti bulan/ sakbay panagbannawagna/ la ketdi ti talna/ adda kadata" Saan sa man nga agbagay/agdanggay ti "ladingit" ken "talna" ditoy. Ken iti pannakausarna, saan a nalawag no kondisional wenno konklusibo ti phrase a "la ketdi." No daydiay kadi panagladingit ti persona ket pataudenna ti talna, wenno no daydiay talna ken inna gubuayen ti panagladingit. Makuna koma nga ambiguous a kaipapanan (addaan dua nga agsupadi a kaipapanan, a maysa met a teknik iti panagdaniw) daytoy a phrase ngem nakadidillaw a saan a ranta ti autor dayta.
Maysa pay a dillawek ti kinakiro ti panangiparang ti autor kadagiti persona (manarsarita) ken panirigan (point of view) iti daniwna. Agbaliwbaliw ti punto-de-bista ti daniw ken ti panageksena dagiti persona agingga a dimo masurotan no asino ti manarsarita ken ti masarsarita: no ti lakay, ti ubing (isuda a dua iti umuna a persona a punto-de-bista) wenno ti maysa pay nga eksternal a manarsarita iti maikatlo a persona a punto-de-bista.
Saan a nagusar ti autor iti punctuation marks malaksid kadagiti comma iti panangadres iti kasarsarita ("kasta met ti biag, anakko"). Nalabit paset ti porma nga inranta ti autor ti dina panag-punctuate. Ngem saan unay a kabisado ti autor ti lengguahe ken ritmo ti daniwna ta agkasapulan unay dagiti binnatogna iti umiso a punctuation marks.
Maikapatko ti "Umaddangak." Pinanggep ditoy ti autor ti mangibisik iti agbanbanang-es a social commentary. Napatak ti kayat a mapasamak wenno ti arapaap ti persona ti daniw: panagbalbaliw, panagsakripisio tapno saan nga agballigi ti kinadakes. Nupay kasta, saan a nalawag no siasino ti persona (iti ania a kapasidad) tapno sumaranget kadagiti "alimatek nga arsab ken bukatot iti turay." Maibagasan iti daniw nga iti laeng isip wenno kaunggan ti persona ti yan ti dangadang wenno reporma nga ar-arep-epenna.
Naballigi koma daytoy a daniw no naurnos ti pannakaputarna. Naikagumaanna ti nagiparang kadagiti nasisita a ramen ngem saan a napagsasaip, napagsisilpo ken napagkakamang a nalaing dagitoy. Adda dagiti saan nga agdadanggay a pagteng a mangpalupoy iti yiirteng ken development ti daniw. Kas koma itoy: "Agallikubeng ti pungtot, mainaw ti pangta
" imbatadna iti damo a binnatog, ngem idi kuan, kinunana iti maikatlo a binnatog: "ah! nagmayat ti agparintumeng; ti agdumog
" Saan a bagay ti "agallikubeng a pungtot" iti "agparintumeng" ken "agdumog" uray pay adda nadakamat a "daton" ken "altar" ditoy a yan dagiti "naikari" a nakaitalalian ti parintumeng ken dumog. Natabbed. Nabilbileg koma no nagaramat iti "lumablaban" wenno "uming-ingar" a balikas wenno imahen iti panagprotestana.
Maikalimak ti "Dagiti Bougainvillea iti Villa Margarita." Maipapan daytoy iti maysa nga agdadamo a mannurat a nainspirar wenno nagtalek iti kabaelanna kalpasan a nakarit iti nalabit ket seminar lecture dagiti dua a malalaki a mannurat nga Ilokano, da Juan SP. Hidalgo, Jr. ("rosales") ken Reynaldo A. Duque ("bagani ubbog") iti Villa Margarita (maysa a mountain resort idiay Bayombong, Nueva Vizcaya).
Naurnos daytoy a daniw. Awan unay ti nakitak a rituerna. Ngem no apay a maikalima la kaniak daytoy, gapu iti kinalag-an ti kidag wenno impactna no mayarig kadagiti umuna nga uppat a rinangguak.
Ken saan sa man a maibagay ti balikas a "rinet" (a nangipadisan ti persona iti bagina kas agdadamo a mannurat) kadagiti sabong ti bougainvillea wenno iti Villa Margarita a mismo. Basta deklarado lattan ti balikas a "rinet" iti daniw kas indibidual nga object. Awan nakaikalamikamanna kadagiti dadduma nga object iti daniw. Awan met ti descriptive a phrase a mangpatakder koma wenno mangpasiken iti akemna. Awan ammok a relasion ti rinet ken ti sabong kas koma iti relasion ti rinet ken ti bagas wenno rinet (kas puling) ken ti mata. No ti kinabassit, kinanumo wenno kinagagangay ti maysa nga agtarigagay, agsursuro, agdadamo a mannurat ti isarakan iti tumutop a metapor, adu dagiti nabilbileg a balikas nga adda pakainaiganna iti sabong wenno iti bougainvillea kas santak wenno mula.
"Iti Panaglabas dagiti Dalipato iti Lulonan ti Biag," maikanem iti listaak daytoy nga atiddog a daniw. Umarngi (iti estilo ken gagemna) daytoy iti nalatak a daniw a "Desiderata" a sinurat ni Max Ehrmann (1872-1945) idi 1927. Ar-arep-ep/balbalakad maipapan iti panagsalukag ken panagdur-as.
Malaksid a bin-ig a panangaskasaba, napno pay daytoy a daniw iti cliché kadagiti balikas ken panangibalikas. No basaem, mabalin a kunaem: "Kasla adda nabasak a kastoy idin" wenno "adun ti kastoy." Gagangayen dagiti phrases a kas iti "kaimudingan ditoy lubong," "let-ang dagiti darepdep," "sagumbi ni gasat," "allon panawen," "pingping ti langit," "agkankanta a karayan," "mapannubok a gasat," "anag ti biag," wenno "alimpatok ti balligi."
Maysa pay a dillawko daydiay "dua a ribu a tawen" a dakdakamaten ti persona. Di bumurong a ti tawen 2000 A.D. ti kayatna a sawen. Ngem 2,000 a tawtawen ti pagawatan iti panagaramatna iti daniw: "adayo pay ti dua a ribu a tawen," "sika ken dagiti parparmatam iti dua a ribu a tawen" imbes koma a "maikadua ribu a tawen" wenno "tawen dua ribu" wenno "tawen 2000" lattan.
Ken apay koma ngamin a mangnamnamatayo la unay iti kari a panagdur-as ti "Philippines 2000" ti napalabas nga administrasion ni Apo Fidel V. Ramos? Asidegen ti tawen 2000 ket saan a nalawag dayta nga arapaap ti panagdur-as. Didigra pay ketdi ti mapaspasungadan iti tawen 2000 gapu iti Millennium Bug ken dagiti adu a prediksion dagiti mammadto ken doomsday prophets iti panagkanibusanan ti lubong.
Maikapitok ti "Panagitar-ap." Maipapan iti nainlubongan a basol/kinadakes ken ti akem/akmen ti maysa a mannurat maipapan itoy (kadagiti suratenna) iti "tay-ak pluma nga agbabalubal." Didaktiko daytoy a daniw. Saan a nalawag ti panggep ti persona a mangyurit iti "sirmata a naitangkal" iti tay-ak pluma nga agbabalubal. Iti inna "panagtawataw iti alipuspos-langit, puseg-taaw," nagtungpal a kasla nangaskasaba/panangaskasaba laeng ti pannakibalubal/pinakibalubalna (ta nagtawataw la ngarud?).
Saan pay a nalawag no ania ti reklamo ti persona maipapan iti kayatna a suraten/sinurat iti kunana a: "kadagiti sinurat adda latta/ pakapilawan, maitar-ap a kritika." No ti pisikal a porma kadi ti sinurat wenno ti bagas/kababagas ti sinurat ti dakdakamatenna a pakapilawan a nanggapuanna a nangibisik iti maudi nga stanza iti kastoy: "ti kalidad ti maag, piman sawasaw/ nga adda maysa binatogna a maagsaw/ ti henio, kargado kadagiti maarasaw-/ nga adda maysa binatogna nga ampaw." Pagarupek a daydiay no ania ti isurat/suraten ti kayat a sawen ti persona a saan ket a daydiay no kasano ti panangisurat. Ngem saan a nalawag ti panangipaduyakyak ditoy ti autor.
Maikawalo ti "Tata Benjamin." Maysa daytoy nga atiddog nga elehia iti maysa a pimmusay a lakay nga addaan "nagkaadu a naindaklan a gapuanan."
Naurnos met ti lengguahena daytoy a daniw. Laeng, maulit-ulit (redundant) ti panangibisbisikna iti panangidaydayawna iti pimmusay. Ken adda intension ti autor a mangibudi iti parallel a simbolismo iti panangdesdeskribirna iti nangayed ken natalinaay a lugar ti pimmusay ken iti panangdaydayawna iti kinatao ken gapuanan ti pimmusay. Ngem saan a nagballigi itoy. Saanna la ngarud a naestimar unay ti subject ti daniwna.
Tagipintasek koma daytoy a daniw ngem madismayaak ta iti baet ti adu a panangidaydayawna iti karakter, nagkamtud ti autor iti umiso a karakterisasion. Nupay kinunana: "Indasaynaka ti panawen ti rigatmo a nakidangadang/ Iti pagimbagan gayyem, tao ken pagimbagan pagilian," saan a naiparangarang no siasino a talaga ni Tata Benjamin-no soldado, maestro, mannurat, wenno mannalon daytoy. Tapno adda koma pamalatpatan iti sinagrap ni Tata Benjamin nga "awan kaaspingna a rigat" ken "sinagaba a liday" ken iti no ania wenno kasano dagiti adu a naindaklan a gapuanan daytoy.
Dagiti dadduma pay iti listaak iti top ten:
"Sakbay a Sumangbay Sipnget" (maikawalo, tie). Awan problemana daytoy iti sukog ken uray iti bugas ngem gagangay laeng ti temana: ti pannakauma dagiti kabakiran. Agar-arapaap ti persona: "koma sakbay sumangbay sipnget/ maisublik salun-at turturod, bambantay
" Arapaap, ta saan a naibatad no kasanona a maisubli.
"Allawig ti Inosente a Puso" (maikasiam). Naurnos met daytoy a daniw maipapan kadagiti ubbing a biktima ti rape. Nupay kasta kasla maysa laeng daytoy a presentasion iti pannakarames ti maysa a biktima ket awan naun-uneg nga idea a nawarwar wenno naipamutektek. Naibatad a "para kadagiti ubbing a biktima ti pannakarames" daytoy a daniw ngem awan namnama wenno pannakasubbot wenno hustisia a naikari ken naipatalged kadagiti biktima.
"Anak, Adtoy ti Amam!" (maika-10, tie). Napintas met daytoy a daniw. Laeng saan nga orihinal ta naipadron/nagtaud ti ideana iti pangngarig ti "Prodigal Son" iti Biblia.
"Sukdip iti Kailiw a Lagip" (maika-10, tie). Lagip/pananglagip iti makunkuna a "the good past" daytoy. Saan a naiparang no ania nga espesipiko a dekada wenno panawen daytoy. Mabalin nga idi 1920s wenno 1930s a masasao a "peace time." Wenno 1950s ken 60s. Ken saan a nalawag ti panggep daytoy a pananglagip ta saan met a naiparang iti no ania a talaga ti agdama a kasasaad wenno status quo a pamkuatan ti persona a mailiw a manglagip. Malaksid laeng iti kunana a "ramut panaglupos a nagsarmingan dagiti uggot/ timmangaddan iti gamat linteg a nasallukob."
KADAGITI bambanag a nadakamatko ditoy maipapan iti daniw/panagdaniw dagiti maseknan a mannaniw, saan koma a maipagarup a panangtagibassit wenno pananguyaw iti kabaelan. Patiek a kaaduan kadagitoy a 28 a naisalip a daniw ket gapuanan dagiti agdadamo a mannurat a saan pay unay a sanay nga agdandaniw ket natural laeng a saanda pay unay a masurotan ti umno a panagabel iti daniw mainaig kadagiti alagaden daytoy nga arte iti structure, meaning ken sound.
Maipaganetgetko ditoy, kadagiti agdadamo, ti nasken a panagpraktis a mangimutektek ken mangamiris kadagiti annuroten iti umno a panangbukel iti sukog ken bugas ti daniw/panagdaniw. Ti daniw ti masasao a "kangatuan a porma ti literatura" no maikompara iti ababa a sarita, nobela, drama wenno salaysay. Isu a saan met a basta maputar wenno putaren daytoy. Awan ti daniw a sinan-daniw ket awan met sinan-daniw a daniw. Ti daniw ket daniw, amin a daniw ket daniw.
Iti panagkalikagum nga agbalin a naan-anay ken napudpudno a mannaniw, ikagumaanan ngarud met iti agputar iti naan-anay ken pudpudno a daniw.


c: text/html

text:
Nitróheno
Ti nitróheno ( /ˈnaɪtrɵdʒən/ ny-trə-jən) ket maysa a kimiko nga elemento nga addaan ti simbolo iti N, ti atomiko a numero iti 7 ken atomiko a masa iti 14.00674 u. Ti elemento a nitróheno ket saan a namarisan, awan ti ayamuom, awan ti naman, ken kaaduan a nalpay a diatomiko nmga alingasaw iti pagalagadan a kasasaad, a nagbuklan ti 78.09% babaen ti tomo iti Tangatang iti Daga.[1] Ti elemento a nitróheno ket naduktalan idi a kas nailasin a komponente iti angin, babaen ti Eskoses a mediko a ni Daniel Rutherford, idi 1772.
Ti nitróheno ket maysa a kadawyan nga elento iti law-ang, a nakarkulo iti agarup a pagkapito iti dagup a kaadu iti bukod tayo nga ariwanas ken ti sistema a solar. Iti irurumsuana idiay ket naipanunutan a gapuanan ti sintesis babaen ti panaglunag manipud ti karbon ken hidroheno kadagiti supernova. Gapu ta nalaka a panagbalbaliw ti elemento a nitróheno ken dagiti kadawyan a kompuestona nga addan ti hidroheno ken oksiheno, ti nitróheno ket kadawyan a basbassit a mabirukan kadagiti kabatbatoan a planeta iti kaunega ti sistema a solar, ken daytoy ket minaig a narasay nga elemento ditoy Daga. Nupay kasta, a kas ti kaso iti Daga, ti nitróheno ken dagiti kompuestona ket kadawyan a rumsua a kas dagiti alingasaw iti tangatang dagiti planeta ken bul-bulan nga addaan ti tangatang.
Adu kadagiti naipangpangruna iti industria a kompuesto, a kas ti amoniako, nitriko nga asido, organiko a nitrato (dagiti propulsor ken dagiti panagbumtak), ken dagiti sianuro, ket aglaon ti nitróheno. Ti patingga a napigsa a panagpiansa ti elemento a nitróheno ket iturayanna ti nitróheno a kimika, a punganay ti panagrigat para iti organismo ken industria iti panagbettak ti piansa ti panagibaliw N2 kadagiti mausar a kompuesto, ngem daytoy pay ket agibibbet ti adu a pakadagupan iti kadawyan a maus-usar nga enerhia no dagitoy a kompuesto ket mapuoran, bumtak, wenno agsubli a malungsot iti alingasaw a nitróheno.
Ti nitróheno ket rumsua kadagiti amin nga agbibiag nga organismo, kangrunaan kadagiti amino nga asido ken isunga dagiti protina ken dagiti nukleiko nga asido (DNA ken RNA). Ti bagi ti tao ket aglaon ti agarup a 3% babaen ti kadagsen ti nitróheno, ti maikapat a kaaduan nga elemento kalpasan ti oksiheno, karbon, ken hidroheno. Ti nitróheno ket agtaeng iti kimiko a patakder kadagiti gangani amin a neurotransmisor, ken daytoy ket naisangayan a komponente dagiti alkaloide, dagiti biolohiko a molekula a napataud a kas dagiti maikadkadua a metabolito babaen kadagiti adu nga organismo. Ti nitróheno a siklo ket ilawlawagna ti panaggunay ti elemento manipud ti angin a mapan iti biospera ken dagiti organiko a kompuesto, ken ti panagsubli ti tangatang. Dagiti sintetiko a napataud a nitrato ket nagruna a nailimug dagiti industria nga abuno,[1] ken nangruna a pagrugitan a gapunan ti eutropisasion kadagiti sistema ti danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Gray, Theodore (2009). Dagiti Elemento: Ti Makita nga Eksplorasion kadagiti amin a Naamammoan nga Atomo iti Law-ang. New York: Black Dog & Leventhal Publishers. ISBN 978-1-57912-814-2.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko
Ti Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko wenno naipangyababaan ti Ilokano iti GTAA (nalatlatak a tinawtawagan iti Inggles a kas ti NATO; /ˈneɪtoʊ/ nay-toh; Pranses: Organisation du traité de l'Atlantique Nord (OTAN)), makunkuna pay a ti (Amianan) Atlantiko a Kumaduaan, ket maysa nga intergobernamental a kumaduaan ti milisia a naibatay iti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko a napirmaan idi 4 bril 1949. Ti gunglo ket buklenna ti maysa a sistema iti naurnong a panagsalaknib a ti maysa nga estado a kameng ket makitulag ti agsinnaranay a panagsalaknib iti panagsungbat ti maysa panagraut babaen ti aniaman nga akin-ruar a partido. Ti kuartelna ket adda idiay Bruselas, Belhika, maysa kadagiti 28 nga estado a kameng iti ballasiw ti Amianan nga Amerika ken Europa, dagiti kabarbaro a kameng ket ti Albania ken Kroasia, dagitoy ket timmiponda idi Abril 2009. Adda pay dagiti 22 a pagpagilian a makibingbinglay iti "Pakikaduaan para iti Kappia", nga adda dagiti dadduma pay a 15 a pagpagilian a mairamraman kadagiti institutionalisado a programa ti dialogo. Ti naitiptipon a panag-gastos kadagiti amin a kameng ti NATO ket mangbukel ti agarup a 70% iti panag-gastos ti salaknib iti lubong.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The SIPRI Military Expenditure Database". Milexdata.sipri.org. Naala idi 22 Agosto 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bethlehem, Daniel L.; Weller, Marc (1997). Ti 'Yugoslabo' a Didigra iti Sangalubongan a Linteg. Dagiti Serie ti Sangalubongan a Dokumento ti Cambridge 5. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-46304-1.
- Clausson, M. I. (2006). NATO: Kasasaad, dagiti Pannakibiang, ken Panagaramid ti Kedden. Nova Publishers. ISBN 1-60021-098-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko idiay Wikimedia Commons
- Opisal a website ti NATO
Nagsasabtan: 50°52′34.16″N 4°25′19.24″E / 50.8761556°N 4.4220111°E


text:
Kararua
Ti kararua, kadagiti adu a kaipapanan iti mitolohiko, dagiti relihioso, pilosopiko, ken dagiti sikolohiko a tradision, ket isu ti inkorporeal ken, kadagiti adu a panirigan, inmortal nga anag ti maysa atao, sibibiag a parsua, wenno banag.[1] Sugun kadagiti sumagmamano a relihion (mairaman dagiti Abrahamika arelihion iiti kaaduan kadagiti pormada), dagiti kararua—wenno wenno dagiti laeng inmortal a kararua a makbael iti panagikappon iti nainlangitan[2]—ket tagikua laeng dagiti naintaon a parsua. Kas pagarigan, ti Katoliko a teologo a ni Tomas Aquino ket nangigupit ti "kararua" (anima) kadagiti amin nga organismo ngem nangisursurro a dagiti laeng kararua to tao ti di matmatay.[3] Dagiti dadduma pay a relihion (naisangsangayan ti Hainismo) ket mangisursuroda nga amin a biolohiko nga organismo ket addaanda kadagiti kararua, ken dagiti dadduma pay ket nangibagbagada pay a dagiti saan a biolohiko nga entidad (a kas dagiti karayan ken kabambantayan) ket agtagikuada kadagiti kararua. Dayta kinaudi a naibaga pammati ket makunkuna iti animismo.[4] Ti Anima mundi ken ti Dharmic Ātman ket dagiti konsepto ti maysa a "balikas ti kararua."
T kararua ket mabalin a pamay-an a kas maysa a kanagnagan para iti espiritu, isip, pammanunotan wenno bagi.[5]
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "soul."Encyclopædia Britannica. 2010. Encyclopædia Britannica 2006 CD. 13 Hulio 2010.
- ^ Ti panangikappon iti nainlangitan ket mabalin a mairaman dagiti nadumaduma a konsepto a mairaman ti Pannkisalakan, Theosis, Henosis, Moksha ken dadduma pay
- ^ Peter Eardley ken Carl Still, Aquino: Ti Pagbagnosan para iti Mariribuk (Londres: Panagitultuloy, 2010), pp. 34–35
- ^ "Kararua", Ti Columbia nga Ensiklopedia, Maikanem nga Edision. 2001–07. Naala idi 12 Nobiembre 2008.
- ^ "Kararua", Encyclopædia Britannica. 2008. Naala idi 12 Nobiembre 2008.
Dagiti dadduma pay a nangibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Batchelor, Stephen. Budismo nga Awanan ti Pammati – aha.
- Chalmers, David. J., 1996, Ti Siaammo nga Isip: Iti Panagbiruk iti maysa a Kamamsapulan a Teoria, New York ken Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan
- Cornford, Francis, M., Griego a Relihioso a Panunot, 1950.
- Nagel, Thomas. (1974). “Kasano kadi ti agbalin a maysa a kurarapnit?” Pilosopiko a Panagrepaso, 83: 435–450.
- Rohde, Erwin, Pammanunotan: Ti Kulto dagiti Kararua ken ti Pammati iti Inmortalidad Kadagiti Griego, Londres: Routledge & Kegan Paul, 1925; inprenta manen babaen ti Routledge, 2000. ISBN 0-415-22563-9.
- Ryle, Gilbert, 1949, Ti Konsepto ti Isip, Londres: Hutchinson.
- Swinburne (1997). Ti Ebolusion ti Kararua. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Baba, Meher (1967). Discourses. San Francisco: Pannaka-amammo manen ti Supismo. ISBN 1-880619-09-1.
- Bremmer, Jan (1983). Ti Nasap a Griego a Konsepto ti Kararua (PDF). Princeton: Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 0-691-03131-2. Naala idi 16 Agosto 2007.
- Christopher, Milbourne, Panagbiruk para iti Kararua, Thomas Y. Crowell Publishers, 1979
- McGraw, John J., Utek ken Pammati: Ti maysa a Panagsukisok ti Kararua ti Tao, Aegis Press, 2004
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford kadagiti Taga-ugma a Teoria iti Kararua
- Ti kararua iti Hudaismo iti Chabad.org
- Ti Daan a Testamento a Konsepto iti Kararua babaen ni Heinrich J. Vogel
- Bagi, Kararua kenEspiritu Artikulo iti Warnakan ti Bibliko a Kinahusto
- "Soul". Ensiklopedia Katoliko. New York: Robert Appleton a Kompania. 1913.


text:
Paset (botanika)
Iti botanika, ti paset (Latin: Sectio) ket ti taksonomiko a ranggo iti baba ti henero, ngem ngato ti sebbangan.[1] Dagiti subhenero, no adda, ket nangatngato ngem ti paset, ken ti ranggo ti serie, no adda, ket baba ti paset. Dagiti paset ket kadawyan nga inus-usar tapno makatulong a maka-urnos kadagiti dakkel unay a henero, a mabalin a dagitoy ket ginasut a sebbangan.[1] Ti maysa a botaniko a managyat a mangisalumina dagiti grupo ti sebbanagn ket makaisaguday a mangpartuat ti maysa atakson iti ranggo ti maysa a paset wenno serie tapno maliklikan ti panagaramid kadagiti baro a kombinasion a nasken a mailista babaen ti Index Kewensis.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c Tod F. Stuessy (2009). "The Genus". Plant Taxonomy: ti Systematic Evaluation of Comparative Data (Maika-2 nga nga ed.). Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan. pp. 163–171. ISBN 978-0-231-14712-5.


text:
Nueva Segovia
Ti Arkidiosesis ti Nueva Segovia ket maysa nga arkidiosesis iti Romano Katoliko a Simbaan idiay Pilipinas. Daytoy ket sakupenna ti probinsia ti Ilocos Sur, iti isla ti Luzon. Ti sede ti arkidiosesis ket ti siudad ti Vigan.
Ti arkidiosesis ket nabangon idi 1595 idiay siudad ti Nueva Segovia, nga itan ket ti ili ti Lal-lo idiay probinsia ti Cagayan. Naiyalis idi ti sede idi 1758 idiay Vigan gapu ti kaasidegna, ken kiniddaw daytoy ni Obispo Juan de la Fuente Yepes, idi las-ud ti pontipikado ni Benedicto XIV. Daytoy ket nagbalin nga arkidiosesis idi 1951.
Ti arkidiosesis ket naamammuan para iti pastoral a panangiyaddang iti ebanghelio nga obra, a nangruna ti pannakapundar ti SISA (akronimo iti "Simbaan Sangkakarrubaan"), ken ti panagbangon ti naibatay ti baranggay a katekismo para iti ubbing, agtutubo, dagiti manakman ken dagiti pamilia. Ni Padre Albert Rabe ket addaan pay ti bukodna a programa iti BEC a tinawtawagan iti "Gimong."
Ti arkidiosesis ket ket isu laeng ti Pagtaengan ti Arsobispo idiay Pilipinas a nabangon idi Panawen ti Kastila. Daytoy ket mabirukan idiay asideg ti Katedral ti Vigan. Ti likudan ti konbento ket adda pagserrekan iti asideg a Penned ti Govantes, ti nalaka a rummuaran babaen ti baybay, ngem daytoy ket saanen a maus-usar gaputa ti penned ket saanen a madaliasate. Isuda a dua ti Pagtaengan ti Arsobispo ken ti Katedral ket agtagtaginayon nga isu dagitoy ti kalatakan a kontribusison iti Urnos dagiti Agustino a Rekoleto idiay Pilipinas.
Ti arkidiosesis ket mangpataray pay ti bukodna nga estasion ti radio, ti dzNS (ti kaibuksilan ti "NS" ket "New Sound" (Baro a Timek) ken "Nueva Segovia"). Daytoy ket naamammuan para iti kina-agpaysona iti neutral a panirigan. Daytoy ket kameng ti Network ti Media a Katoliko.
Ti akidiosesis ket agipabpablaak pay ti linawas a warnakan, ti "Timek ti Amianan".
Manipud idi 2013 ti arsobispo ken ni Ernesto Salgado.
Dagiti linaon
- 1 Pakasaritaan
- 2 Dagiti Obispo
- 3 Dagiti agdama ken dati nga Ordinario
- 4 Dagiti mitra ti Supragano
- 5 Dagiti parokia[5]
- 6 Dagiti simbaan babaen ti turay ti Arkidiosesis
- 7 Kitaen pay
- 8 Dagiti nagibasaran
- 9 Dagiti silpo ti ruar
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Naiwarakiwaken ti bukel[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Simbaan idiay Nueva Segovia ket sumakop ti ad-adu ngem 400 a tawtawen iti Kristianidad. Kasla dagiti sabsabali a paset ti purpuro, ti Pannaka-Kristiano iti lokalidad ti Nueva Segovia ket immay iti las-ud ti kolonisasion. Daytoy ket naisangayan a panagbanniaga ti tattao a sinukogan babaen ti nadumaduma a naipakasaritaan, politkal, sosial, kultural ken dagiti reliohioso a banag.[2]
Ti Mitra ti Nueva Segovia ket kakuyogna a nabangon idi ti Cebu ken Nueva Caceres babaen ni Papa Clemente VIII iti Agosto 14, 1595 babaen ti Bula ti Papa, ti Super Specula Militantis Ecclesia babaen ti patronado ti Immakulada Konsepsion. Ti immuna nga Obispona idi ket Ni Padi Miguel de Benavides, OP. Ti eklesiatiko a turay ket naipadakkel kadagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, Abra, La Union, Pangasinan, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, Batanes, Mountain Province ken dagiti lima nga akin-amianan nga ili ti Tarlac.
Urayno ti Vigan ket isu idi ti kaduogan a napartuat nga ili iti amianan babaen dagiti Kastila, daytoy ket saan a naaramid a tugaw ti Mitra a napartuat idi para iti Akin-amianan a Luzon gaputa ti kinaykayat a lokasion ket ti Nueva Segovia, ti siudad iti sabangan ti Karayan Ibanag idiay Cagayan, nga idin ket nagrangrang-ay pagtaengan ti Kastila bayat a ti Vigan idi ket maysa laeng a pueblo wenno ili. Nupay kasta iti kanungpalan, ti siudad ti Nueva Segovia ket nagin-inut idi a nabanagan dagiti layus ti Rio Grande, ken ti tugaw ket naawat iti dayta a panawen a maiyalis idiay asideg nga ili ti Lal-lo, Cagayan. Idi Sptiembre 7, 1758, ti tugaw ket permanente a naiyalis idiay Vigan, ken nagtagtaginayon ti dati a naganna, aginggana iti agdama. Ti pannakaiyalis ket kiniddaw idi ni Obispo Juan de la Fuente Yepes idi las-ud ti pontipikado ni Benedicto XIV. Ti tawen ti 2008 ket nangmarka ti maika-250 a tawen manipud ti pannakaiyalisna.
Ti Nueva Segovia ket naipangato idi iti maysa nga arkidiosesis, ken naisina manipud ti Manila iti Hunio 29, 1951, babaen ti Bula ti Papa ni Papa Pio XII, ti Quo iti Philippina Republica. Idi nagangnayen dagiti lokal a Simbaan, dagitoy ket nain-inutda a naisina manipud ti arkidiosesis. Iti agdama, daytoy ket sakupenna ti sibil a Probinsia ti Ilocos Sur, ken kakuyogna ti Mitra ti Laoag, Bangued ken Baguio, ken ti Bikario ti Bontoc-Lagawe a kas dagiti supragano. Ni Apo Santiago C. Sancho ket isu idi ti immuna nga arsobispo iti baro a naipangato a metropolitano a simbaan. Manipud idi ni Arsobispo Sancho, adda metten dagiti lima a sabali nga Ordinario ti Nueva Segovia – ni Arsobispo Juan C. Sison, Jose T. Sanchez, Orlando B. Quevedo, Edmundo M. Abaya ken iti agdama, ni rnesto A. Salgado nga isu ket ti maika-36 nga obispo ken ti maika-6 nga arsobispo.
Ti sibil a probinsia ti Ilocos Sur, ti naisangayan a lokasion ti Arkidiosesis, ket mabirukan ti abagatan a laud nga aplaya ti Luzon, ken nabeddengan iti laud babaen ti Baybay Abagatan Tsina, iti daya babaen dagiti Banbantay ti Kordiliera, iti amianan babaen ti Probinsia ti Ilocos Norte, ken ti abagatan babaen ti Probinsia ti La Union. Ti Vigan, ti kapitolio ti Ilocos Sur, ketagarup a 408 kilometto iti amianan ti Manila ken 80 a kilometro iti abagatan ti Laoag, ket isu daytoy ti tugar ti Arkidiosesisis. Ti kalawa ti daga ti probinsia ket 2,647 kudrado kilometro iti kadaratab, kabatbatuan ken nalames met a daga. Iti lumaud a bangir, adda met ti agtultuloy a tanap ti aplaya a kaaduan a pakabirukan dagiti ili ken parokia. Ii akin-daya a bangir ket dagiti paset ti kabanbantayan ken narigat met ti dagiti panagbanniaga ken komunikasion. Idiay, dagiti kalsada ket saan met a nasayaat, ken saan unay nga adu dagitoy. Walo kadagiti ili iti akin-daya a paset ket masansan a naisinsina kadagiti tanap no nakaro nga agtudo, ken mangaramid daytoy ti narigat a panaglasat kadagiti kalsada.
Ti probinsia ti Ilocos Sur ket pagbalayan dagiti 626,912 nga agtataeng, ken 513,186 kadagita ket Katoliko. Ti populasion a nabati ket dadduma a denominasion ti Kristiano ken dagiti dadduma pay a relihion. Ti tattao ket kaaduanna iti away. Ti kultural ken dagiti etniko a grupo ken kapututan ket mairaman ti Kankana-ey, Bag-o, Itneg, Tingguian ken ti kaaduan ket dagiti Ilokano. Ti kaaduan a pagsasao ket ti Ilokano. Ti matgedan ket mairaman ti panagtaltalon, akua-agrikultura, panagkalap, panagallawagi ti alikamen ken ti negosio ti panagtagilako ken dagiti pay dadduma nga industri a kas ti panagdamdamili ken seramiko, panag-abel ken dagiti maar-aramid ti kawayan ken dadduma pay. Dagiti talon ket kadawyan a matagkua kadagiti bassit a kadakkel ket narigat a maarado para iti pagay no saan a panawen ti panagtudtudo gapu ti kaawan ti sistema ti panagsibog. Iti las-ud ti kalgaw, adda metdagiti dadduma a mapmapan iti panagmula ti tabako, mais, bawang, lasona ken natnateng.
Ti arkidiosesis ket nabingbingay kadagiti lima a bikario a buklen dagiti 40 a parokia ken amin dagitoy ket adaan ti agtataeng a pastor. Adda metten dagiti estruktura ti pannakibinglay ken pannakaibilegan – dagiti Konsehal ti Pastoral ken Pinansia kadagiti amin a parokia.
Adda met dagiti nadumaduma a sentro ti pagadalan a mangited ti Pundar ti Kristiano dagiti agtutubo. Adda met dagiti dua a Katoliko a KOlehio ken dagiti walo a Parokia nga Eskuela ken dagiti dadduma pay a pinatpataray dagiti Relihioso.
Ti arkidiosesis ket mangtartaripato kadagiti komunikasion ti masa a midia – ti maysa nga estasion ti AM radio, ti DzNS (963 kHz) a napundar idi 1968; ti linawas a warnakan, ti Timek ti Amianan a napundar idi 1983; ken ti maysa pagmalditan, ti Imprenta Nueva Segovia a napundar idi 1995.
Ti Nueva Segovia ket naikkan kadagiti empleado babaen ti arsobispo ken adda met dagiti 74 a padi ken dagiti ministro ti arkidiosesis ken kakuyogna dagiti ginasut a madre ken dagiti kadawyan a katulongan. Adda dagiti dua a seminario iti kaunegan ti arkidiosesis – ti Menor a Seminario ti Immakulada Konsepsion, ti seminario ti nangato nga eskuela, ken ti Eskuela ti Telogo ti Immakulada Konsepsion, ti Seminario ti Rehional a Teologo para iti Akin-amianan a Luzon.
Pannagibi ti idadakkel: panagbalin nga agpayso a lokal a simbaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Tilokal a Simbaan ti Nueva Segovia ket mangigandat a kas nangruna a katulon ti Pagarian idi bukodna a kaarubayan – ti Probinsia ti Ilocos Sur, ken ti ekklesiastiko a realidad ti Nueva Segovia.
T pamilia, relihion ken edukasion ket isu dagitoy ti kangrunaan kadagiti pateg para iti tattao ti Ilocos Sur. Dagitoy nupay kasta ket kankanayon a nakarkarit. Natagtaginayon dagiti asideg a pamilia, ngem adu met dagiti kameng a napilitan a pumanaw iti probinsia ken iti pay pagilian iti nabayag a panawen tapno agbiruk kadagiti sabali a lugar ti nasaysayaat nga opurtunidad ti panagtrabaho. Ti tattao ket agtultuloyda a relihioso, ngem ti kumarkaray-am a sekuarisasion ket magit-ited ti bumasbassit a panagdar-ay kadagiti misa ti Dominggo, ken dagiti dadduma pay a nangrumna apaset ti ti pannakibinglay ti biag iti Simbaan. Adu met kadagiti pamilia ket agipatulodda kadagiti annakada tapno makaaldalda, ngem adu met dagiti saan nga agtuloy iti kolehio gapu ti kinapanglaw. Dagiti pakadadaelan ti probinsia ket ti saan a natimbeng a kultura ti politika a mangited ti agnanayon a kinapanglaw ken ti saan unay a nasayaat a panagrang-ay.
Dagitoy a karit a supsuppiaten ti Nueva Segovia iti panagbalinna a Simbaan. Dagiti immuna a misionario ket isuda ti nangiwarakiwak kadagiti bukel iti pammati. Dagiti simmaruno kaniada ket intuloyda daytoy nga obra tapno mangsibog ken mangpasayata kaniada. A kas pastoral a pagtalkan, ti Arkodiosesis ket ket agurnong kadagiti ganetget ke dagiti rekurso tapno mangipatakder, mangtalinaay ken mangitaraon kadagiti lokal a Komunidad ti Batayan nga Eklesia a tinawtawagan ti Simbaan Sangkakaarrubaan (SISA).
Ti Eukaristiko a Kongreso ken dagiti addang a pakaipanan ti Pagtalkan Pastoral ti Arkidiosesis. Idi 1987, idi ti Arkidiosesis, babaen ti panangidaulo ni Arsobispo Archbishop Quevedo ket nagnamnama kadagiti pastoral a pannakagun-od dagiti sinarunona, ket napan iti maysa a Eukaristiko a Kongreso ti Arkidiosesis. Dagiti nakibinglay ti daytoy a Kongreso ket nakakita ti pudno a situasion ti Arkidiosesis ken nakakita ti nakaap-aprang a panagsina ti baetan ti pammati ken biag. Ti kaawan ti komunidad, ti saan a panangikaskaso kadagiti napanglaw, ti kaawan ti holistiko a pammati a nasken koma nga adad iti sosial a dimension, ti kaawan ti holistiko a pastoral a panagaywan a nasken koma nga addaan ti naipangruna a panangikaskaso para kadagiti napanglaw kadagiti purok ket isu dagitoy dagiti pastoral a karit a nainaganan. Isu idin a naipalawag ti pastoral a pagtalkan – ti Panagbangon kadagiti Eukaristiko a Komunidad.
Ti nasirmata ti Panagbangon kadagiti Eukaristiko a Komunidad ket nasayaat a pannakaipadas para iti arkidiosesis. Dagitoy kano koma ket komunidad a naipatengnga kenni Kristo, aktibo iti panagsalaknib ken panangiragpat iti dignidad ti tunggal maysa a tao ken naipangpangruna kadagiti napanglaw ken dagiti nairurumen, nakasagana ken makabael a eukaristiko a mangited kaniada kadagiti dadduma, kakuyogda nga agsagsabali dagiti sabali iti panagipatakder ti nalinteg, nakappia ken manag-ayat a kagimongan, ken kankanayon nga agregget a senial ti sumangpetto a pagarian a komunidad, ken isunto ti sibibiag a pammalagip kenni Jesus ken ti komunidad a nagyaman iti Ama ken nangkuyog kaniana a nangipisi ti tinapay.
Naaramid dagiti narikut ngem nasken ng addang – ti panagpabaro ti klero, panagporma kadagiti kadawyan a daulo, panagpabaro ti turong kadagiti programa, panagsubok iti nabaliwan a sistema ti kaasi, ken ti panagaywan ti pinansia ken ti nasayaat a pakaibilangan iti arkidiosesis nga agpang.
Dagiti Obispo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ernesto Antolin Salgado, Arsobispo
- David William Valencia Antonio, Katakunaynay nga Obispo
- Edmundo M. Abaya, Arsobispo Emeritus [3]
Dagiti agdama ken dati nga Ordinario[urnosen | urnosen ti taudan]
- Miguel de Benavides, O.P. † (30 Agosto 1595 Naidutok - 7 Oktubre 1602 Naidutok a kas, Arsobispo ti Manila)
- Diego Soria, O.P. † (15 Nobiembre 1602 Naidutok - 1613 Pimmusay)
- Miguel García Serrano, O.S.A. † (3 Ago 1616 Naidutok - 12 Pebrero 1618 Naidutok a kas, Arsobispo ti Manila)
- Juan Rentería † (5 Marso 1618 Naidutok idi - 1626 Pimmusay)
- Fernando Guerrero, O.S.A. † (17 Mayo 1627 Naidutok - 9 Enero 1634 Naidutok a kas, Arsobispo ti Manila)
- Diego Aduarte, O.P. † (23 Enero 1634 Naidutok - 1636 Pimmusay)
- Fernando Montero Espinosa † (16 Hulio 1639 Naidutok - 5 Pebrero 1646 Naidutok a kas, Arsobispo ti Manila)
- Rodrigo Cárdenas, O.P. † (30 Mayo 1650 Naidutok - 1661 Pimmusay)
- Jose Millan de Poblete † (27 Mayo 1675 Naidutok - )
- Francisco Pizaro de Orellana † (27 Mayo 1680 Naidutok - 2 Septiembre 1683 Pimmusay)
- Diego Gorospe de Irala, O.P. † (1 Hunio 1699 Naidutok - 20 Mayo 1715 Pimmusay)
- Pedro Mejorada, O.P. † (1 Oktubre 1717 Naidutok - 31 Hulio 1719 Pimmusay)
- Jeronimo Herrera y Lopez † (20 Nobiembre 1724 Naidutok - Marso 1742 Pimmusay)
- Manuel del Rio Flores, O.P. † (16 Mayo 1744 Naidutok - 1745 Pimmusay)
- Juan de Arechederra, O.P. † (19 Enero 1750 Naidutok - 12 Nobiembre 1751 Pimmusay)
- Juan de La Fuente Yepes † (28 Mayo 1753 Naikeddeng - 1757 Pimmusay)
- Bernardo de Ustariz, O.P. † (19 Disiembre 1763 Naidutok - 2 Agosto 1764 Pimmusay)
- Miguel García San Esteban, O.P. † (16 Septiembre 1768 Naidutok - 11 Nobiembre 1779 Pimmusay)
- Agustín Pedro Blaquier, O.S.A. † (20 Hulio 1801 Naidutok - 31 Disiembre 1803 Pimmusay)
- Cayetano Pallás, O.P. † (6 Oktubre 1806 Naidutok - 1814 Pimmusay)
- Francisco Albán Barreiro, O.P. † (14 Abril 1817 Naidutok - 8 Disiembre 1837 Pimmusay)
- Rafael Masoliver, O.P. † (19 Enero 1846 Naidutok - 11 Abril 1846 Pimmusay)
- Vicente Barreiro y Pérez, O.S.A. † (14 Abril 1848 Naidutok - 17 Mayo 1856 Pimmusay)
- Juan José Aragonés, O.S.A. † (27 Marso 1865 Naidutok - 14 Agosto 1872 Pimmusay)
- Mariano Cuartero y Sierra, O.A.R. † (16 Enero 1874 Naidutok - 2 Agosto 1887 Pimmusay)
- José Hevía y Campomanes, O.P. † (27 Mayo 1889 Pimmusay - 25 Hunio 1903 Naidutok, Obispo ti Badajoz)
- Dennis Joseph Dougherty † (10 Hunio 1903 Pimmusay - 19 Abril 1908 Naidutok, Obispo ti Jaro)
- James Jordan Carroll † (21 Hunio 1908 Naidutok - 26 Oktubre 1912 Nagikkat)
- Peter Joseph Hurth, C.S.C. † (7 Enero 1913 Naidutok - 12 Nobiembre 1926 Nagretiro)
- Santiago Caragnan Sancho † (22 Abril 1927 Naidutok- 12 Oktubre 1966 Pimmusay)
- Juan C. Sison † (12 Oktubre 1966 Simmaruno - 12 Septiembre 1981 Pimmusay)
- José Tomás Cardinal Sánchez (12 Enero 1982 Naidutok - 22 Marso 1986 Nagikka (pimmusay idi Marso 2012))
- Orlando Beltran Quevedo, O.M.I. (22 Marso 1986 Naidutok - 30 May 1998 Naidutok, Arsobispo ti Cotabato)
- Edmundo M. Abaya (22 May 1999 Naidutok idi- 12 Peb 2005 Retiro)
- Ernesto Antolin Salgado (12 Pebrero 2005 Naidutok - ) [4]
Dagiti mitra ti Supragano[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti parokia[5][urnosen | urnosen ti taudan]
Bikario ni San Marcos ti Ebanghelista[urnosen | urnosen ti taudan]
- Parokia ni San Nicolas ti Tolentino, Sinait, Ilocos Sur
- Parokia ni San Marcos ti Ebanghelista, Cabugao, Ilocos Sur
- Parokia ni San Juan ti Baptista, San Juan, Ilocos Sur
- Parokia ni San Isidoro ti Mannalon, San Isidro, San Juan, Ilocos Sur
- Parokia ni San Guillermo ti Ermitanio, Magsingal, Ilocos Sur
Bikario ni San Pablo ti Apostol[urnosen | urnosen ti taudan]
- Parokia ni Santo Domingo, Santo Domingo, Ilocos Sur
- Parokia ni San Ildefonso, San Ildefonso, Ilocos Sur
- Parokia ni San Agustino, Bantay, Ilocos Sur
- Parokia ni Kristo ti Ari, Paing, Bantay, Ilocos Sur
- Parokia ni San Vincente Ferrer, San Vicente, Ilocos Sur
- Parokia ni Santa Katerina ti Alesandria, Santa Catalina, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket ti Namnama, Caoayan, Ilocos Sur
- Konbersion ti Metropolitano a Katedral ni San Pablo ti Apostol, Vigan
Bikario ni Santa Lucia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Parokia ni Santa Katerian ti Alesandria, Santa, Ilocos Sur
- Parokia ni Santa Lucia, Narvacan, Ilocos Sur
- Parokia ni San Francisco Xavier, Lungog, Narvacan, Ilocos Sur
- Patriarko a Parokia ni San Jose, Nagbukel, Ilocos Sur
- Parokia ni Apo Baket, Santa Maria, Ilocos Sur
- Parokia ti Kasantuan a Nagan ni Jesus, Burgos, Ilocos Sur
- Parokia ni San Esteban, San Esteban, Ilocos Sur
Bikario ni San Jose[urnosen | urnosen ti taudan]
- Parokia ni San Jaime, Santiago, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket Lourde, Banayoyo, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket Lourdes, Lidlidda, Ilocos Sur
- Parokia ni San Miguel ti Arkanghel, San Emilio, Ilocos Sur
- Parokia ni San Juan ti Sahagun, Candon
- Parokia ti dagiti Kristiano a Katulong ni Apo Maria, Talogtog, Candon
- Parokia ti Sagrado a Puso ni Jesus, Galimuyod, Ilocos Sur
- Patriarko a Parokia ni San Jose, Salcedo, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket Lourdes, Gregorio del Pilar, Ilocos Sur
- Parokia ti Agob-obra ni San Jose, Sigay, Ilocos Sur
- Parokia Santa Lucia, Santa Lucia, Ilocos Sur
Bikario ni Santa Teresa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Parokia Immakulada Konsepsion, Santa Cruz, Ilocos Sur
- Parokia ti Agob-obra ti San Jose, San Jose, Santa Cruz, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket Guadalupe, Sevilla, Santa Cruz, Ilocos Sur
- Parokia ni San Andres ti Apostol, Suyo, Ilocos Sur
- Parokia San Agustino, Tagudin, Ilocos Sur
- Parokia Immakulada Konsepsion, Quirino, Ilocos Sur
- Parokia Santo Niño', Cervantes, Ilocos Sur
- Parokia ni Apotayo a Baket Lourdes, Alilem, Ilocos Sur
- Parokia ni San Antonio ti Padua, Sugpon, Ilocos Sur


text:
Oriental Mindoro
Ti Oriental Mindoro ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon, okuparanna ti akindaya a gudua ti Isla ti Mindoro. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Calapan. Iti daya ti probisia ket ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon. Iti amianan ket ti probinsia ti Batangas, iti ballasiw ti Paso iti Isla ti Verde. Iti met abagatan ket ti Is-isla ti Semirara ti Antique.
Ti Oriental Mindoro ti taeng a probinsia ti dati a bise presidente ti Pilipinas, ni Noli de Castro, a manipud iti ili ti Pola.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabennebenneg ti Oriental Mindoro iti 14 nga ili ken 1 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013


text:
Departamento ti Vaupés
Ti Vaupés ket deparatmento ti Colombia idiay naabungotan ti kabakiran a Rehion ti Amasona. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya a paset ti pagilian, a bineddengan babaen ti Brasil iti daya, dagiti departamento ti Amazonas iti abagatan, Caquetá iti laud, ken Guaviare, ken Guainía iti amianan; daytoy ket mangsakop ti dagup a kalawa iti 54,135 km². Ti kapitoliona ket ti ili ti Mitú.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti kolonisasion babaen dagiti Kastila ken dagiti immuna nga aldaw ti immuna a republika, ti teritorio ti Vaupes ket pset idi ti Probinsia ti Popayán, idi las-ud ti Nalatak a Colombia. Kalpasan ti pannakawaya manipud ti España idi baetan ti 1821 ken 1830 daytoy ket nagbalin a paset ti immuna a bersion ti Departamento ti Boyacá. Idi nagbaetan ti 1831 ken 1857 ti teritorio ket nagbalin a paset ti Nailian a Teritorio ti Caquetá a kanungpalan met a nagbalin a Naturay nga estado ti Cauca. Idi 1886 daytoy ket nagbalin a paset idi ti kabarbaro a napartuat a Departamento ti Cauca.[4]
Iti panagdur-as ti industria ti goma ken ti industrial a rebulosion, ti panagsukimat para iti goma ket nakaabot iti lugar ken nangiyeg kadagiti agkolkolonia a nangbaliw ken kadagiti dadduma a kaso daytoy ken gapuanan ti pannakaawan dagiti kaaduan nga indehenio a populasion.
Ti teritorio ket immuna idi a naaramid a teritorial a dibision idi 1910 ken nagrebbeng a kas Komisaria iti uneg ti ili ti Calamar a kas kapitolio (mabirukan tatta nga aldaw idiay Guaviare) ngem kanungpalan met a naiyakar idiay ili ti Mitú tapno maaramid ti maysa a "tignay ti kaadda" idiay asideg ti pagbeddengan ti Brasil. Idi 1963 ti Guainía ket simmina manipud ti Vaupes ken nagbalin daytoy a komisaria. Idi 1977, ti Guaviare ket simmurot met ti kastoy a waya.
Ti Departamento ket napartuat babaen ti Batay-linteg ti Colombia ti 1991 a nangibangon daytoy a kas Departamento ti Colombia idi Hulio 4, 1991.[5]
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangrunaan nga aktibidad ti ekonomia ti departamento ket ti panagtarikayo ken panagkalap, ken kaaduan ti eksportasion iti kaarubana a Brasil.
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
kaaduan ti populasionna ket dagiti agtataeng nga indehenio.
Transportasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ti lokasionna idiay bakir ti Amasona, dagiti kalsadana a mangikapet kadagiti sabali a paset ti pagilian wenno iti kaunegan manipud kadagiti nadumaduma a pagtataengan, komersio ken ti pannakaiyasidegna ti ruar a lubong ket malak-am babaen ti panagbiahe iti igid dagiti karayan ken babaen ti panagpatayab a panagbiahe. Adda met dagiti dadduma a babassit a pagtaengan nga addaan ti bassit a pagpatayaban nga addaan ti serbiso idiay kapitolio ti departamento, ti Mitú, ken manipud idiay kadagiti sabali a paset ti pagilian.[6]
Administratibo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ti bassit a populasionna ken ken kadu ti sakop ti dagana,ti Vaupés ket addaan laeng kadagiti tallo a munisipalidad. Dagiti sabali a paset ti Departamento ket naidasig idi a kas maysa nga espesial a kita ti Koregimiento, nga addaan ti sabali a kita dagiti annong manipud ti munisipalidad ken koregimiento.
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti departamento a Koregimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti munisipal a Koregimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Nuestro Departamento: Información general". Gobernación del Vaupés.
- ^ "Vaupés, Departamento ti". Naipakasaritaan a Diksionario ti Colombia. Scarecrow Press. 2012. p. 291. ISBN 978-0-8108-7813-6.
- ^ "DANE". Naala idi Pebrero 13, 2013.
- ^ Vaupes - Capitán Paz
- ^ (Espaniol) Vaupes Sekretario ti Edukasion; Pakasaritaan ti Vaupes
- ^ (Espaniol) Finagro; Departamento ti Vaupes
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "nailian a loteria iti Vaupes" (iti Espaniol).
- "Encolombia.com - Vaupes" (iti Espaniol).
- "Nailian a pederasion dagiti Departamento: Vaupes" (iti Espaniol).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Sitema ti Pakaammo ti Teritorial-Enbironmental ti Colombiano nga Amazsona website ti SIAT-AC" (iti Espaniol).


text:
Talakag, Bukidnon
Ti Talakag ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Bukidnon iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Talakag ket nabingbingay a politikal iti 29 a barbaranggay.[2]
- Basak
- Baylanan
- Cacaon
- Colawingon
- Cosina
- Dagumbaan
- Dagundalahon
- Dominorog
- Lapok
- Indulang
- Lantud
- Liguron
- Lingi-on
- Lirongan
- Santo Niño (Lumbayawa)
- Miarayon
- Baranggay 1 (Pob.)
- Baranggay 2 (Pob.)
- Baranggay 3 (Pob.)
- Baranggay 4 (Pob.)
- Baranggay 5 (Pob.)
- Sagaran
- Salucot
- San Antonio
- San Isidro
- San Miguel
- San Rafael
- Tagbak
- Tikalaan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Bukidnon". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 19 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Ingles) naala idi 17 Abril 2013
- ^ "Probinsia ti Bukidnon". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 19 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Daan nga Ingles
Ti Daan nga Ingles (Ænglisc, Anglisc, Englisc) wenno Anglo-Sahon[1] ket ti maysa a nasapa a porma ti Pagsasao nga Ingles a naisasao ken naisursurat babaen dagidi Anglo-Sahon ken dagiti kaputotanda kadagiti paset itan ti Inglatera ken akin-abagatan ken akindaya nga Eskosia idi nagbaetan ti tengnga ti maika-15 a siglo ken ti tengnga ti maika-12 a siglo. Ti nabatbati babaen ti panagsurat ket nangruna a mangirepresenta ti ti literario a rehistro ti Anglo-Sahon.
Daytoy ket pagsasao a Laud a Hermaniko nga asideg a kabagian ti Daan a Prisio ken Daan a Sahon. Ti daan nga Ingles ket addaan idi ti gramatika a kapada iti adu a waya iti Klasikal a Latin. Iti kaaduan a pannakaipada, mairaman daytoy iti gramatika, ken daytoy ket as-asideg iti moderno nga Alemann ken Islandesngem ti moderno nga Inggles. Daytoy ket napno a maiballatek kadagiti lima a gramatikal a kaso (nominatibo, kusatibo, henetibo, datibo, ken instrumental), dagiti tallo a gramatikal a bilang (agmaymaysa, ad-adu ngem maysa, ken dua) aken dagiti tallo a gramatikal a henero (maskulino, peminino, ken neuter). Dagiti dua a porma ket rumsua iti umuna ken maikadua a persona laeng ken maibagbaga kadagiti grupo ti iti dua.
Dagiti pangilasin, pangsandi ken (sagpaminsan) dagiti partikula ket maitunos iti antesendente a pangnagan iti kaso, bilang ken henero. Dagiti awan patinggana a berbo ket maitunos kadagiti suhetoda iti persona ken bilang.
Dagiti pangnagan ket adda kadagiti nadumaduma a deklinasion (nga adaan iti naun-uneg a pannakaipada iti Latin, Taga-ugma a Griego ken Sanskrito). Dagiti berbo ket addaan kadagiti siam a nangruna a kondiogasion (pito a napigsa ken dua a nakapsut), ken iti tunggal maysa ket dagiti nadumaduma a subtipo, ken dagiti dadduma pay a bassit a maipatinayon a kondiogasion ken bassit pay a di kadawyan a berbo. Ti nangruna a paggiddiatan manipud ti sabali a taga-ugma nga Indo-Europeano a sasao, a kas ti Latin, ket dagiti berbo ket mabalin a mapartuat kadagiti berbo kadagiti dua a panangipalabas , ken awan daytoy ti sintetiko a pasiba a boses.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti termino nga Anglo-Sahon ket nagbalin a mangitudo kadagiti amin a banag ti nasapa nga Ingles a paset ti panawen babaen ti maika-16 a siglo, a mangiraman ti pagsasao, kultura, ken tattao. Bayat a daytoy ket normal pay laeng a termino para kadagiti dua a naudi nga aspeto, ti pagsasao ket nangrugrugi a tinawtawagan iti Daan nga Ingles idi patingga ti maika-19 a siglo, a kas resulta ti immad-adu a napigsa nga anti-Hermaniko a nasionalismo iti Inggles a kagimongan idi tawtawen ti 1890 ken nasapa a tawtawen ti 1900. Ti pagsasao met ket nangrugrugi nga inus-usar dagiti Ingles nga eskolar, a nangay-ayat ti pannakaparang-ay ti moderno nga Ingles manipud ti paset ti panawen ti Anglo-Sahon aginggana iti Tengnga nga Ingles ken aginggana iti tatta nga aldaw. Nupay kasta adu dagiti mannurat nga agus-usar pay laeng ti termino nga Anglo-Sahon tapno mangitudo ti pagsasao.
Crystal, David (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge University Press. ISBN 0-521-53033-4.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Daan nga Ingles idiay Wikimedia Commons


text:
Papa Esteban II
- Kadagiti nagtaudan sakbay ti tawtawen ti 1960, daytoy a Papa ket sagpaminsan a tinawtawagan ti Esteban III ken Papa-elektado Esteban ket sagpamisan a tinawtawagan ti Esteban II. Kitaen ti Papa-elektado Esteban para kadagiti naisalaysayan a panangipalpalawag.
Ni Papa Esteban II (715 – 26 Abril 757[1]) ket isu ti Papa manipud idi 752 aginggana idi 757, nga isu ti simmaruno kenni Papa Zacarias kalpasan ti ipupusay ni Papa-elektado Esteban. Ni Esteban II ket isu ti mangmarka ti paglasinan a baetan ti Bisantino a Kinapapa ken ti Pranko a Kinapapa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Biagia Catanzaro, Francesco Gligora, Breve Storia dei papi, da San Pietro a Paolo VI, Padova 1975, p. 84
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Esteban II idiay Wikimedia Commons
- katoliko nga Ensiklopedia: Es-estado ti Papa, paset 3: Pannakarebba ti Bisantino a Bileg idiay Tengnga nga Italia
- Mediebal a taudan ti libro:


text:
Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
Ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, wenno United Nations (UN) iti English, ket maysa nga internasional nga organisasion a nabangon idi 1945. Awagan ti UN ti bagbagina kas maysa a "global nga asosasion dagiti govierno a mangtimtimon iti kooperasion iti internasional a linteg, internasional a seguridad, ekonomiko a panagrang-ay, ken panagpapada iti kagimongan." Impasdek ti 51 a pagilian ket agpapan iti 2005, addaan iti 1991 a kamkameng a pagilian, a pakairamanan ti agarup isuamin a mabigbig iti sangalubongan nga agwaywayas a nasnasion.


text:
Blog Posts on sarita a para ubbing
Percent:
SARITA A PARA ITI GRADE ONE by pakarso ni asseng on May 20, 2012Ti Mabisin a Pusa Sarita a Para Grade One ni ARIEL S. TABAG Adda nakabitin a tapa Ken lima nga ayup a mabisin unay. Immuna a limmagto ken kimmittab ni Leon Ket naksayan ti nakabitin a tapa. Maikadua a limmagto ken kimmitab ni Tigre Ket...
Umuna a Premio GUMIL Filipinas by pakarso ni asseng on Nov 11, 2010Dagiti pagannurotan:1. Esponsoran daytoy dagiti managayat nga Ilokano a mangitantandudo iti Literatura Ilokana. Silulukat kadagiti amin a mannurat nga Ilokano iti intero a lubong, malaksid iti agdama a Presidente ti GUMIL Filipinas ken dagiti kameng...
13 ti naisalip a Sarita Para Ubbing iti Umuna a Cabie PINILI by GUMIL Metro Manila Blog on Mar 9, 2009CAINTA, Rizal — Madaman a basbasaen dagiti hurado dagiti naisalip a sarita para ubbing iti Umuna a Prof. Honor Blanco Cabie Premio¬†Iti¬†Naisurat Iti Literatura Ilokana (Cabie PINILI), impakaammo ti Secretariatna. Innayon ti Cabie PINILI Secret...


text:
Nasionalismo
Ti nasionalismo ket maysa a porma ti panagayat iti ili a naibatay manipud ti pannakaikeddeng ti grupo dagiti tao ket addaan ti pagilian. Adda dagiti dua a perspektibo kadagiti taudan ken batayan ti nasionalismo, ti maysa ket ti primordialista a perspektibo a mangilawlawag ti nasionalismo a kas ti maysa a panagpanunot ti taga-ugma ken ti naipagarupan nga ebolusionario a pagduyusan ti tattao tapno mangurno kadagiti naisangsangayan a panangigrupo a naibatay iti apinidad ti pannakaipasngay; ti sabali pay ket ti modernista a perspektibo a ti nationalismo a kas ti maysa a baro a penomeno a makasapul ti kadagiti estruktural a kasasaad ti moderno a kagimongan.[1] ADda dagiti nadumaduma a panakaipalplawag para kadagiti pakaibuklan ti maysa a pagilian, nupay kasta, dagitoy ket mangiturong kadagit nadumaduma a nginabras ti nationalismo. Daytoy ket mabalin a ti pammati ti pannakaumili iti maysa nga estado ket nasken a maipatinggaan iti maysa a puli, kultural, relihioso, wenno pannakailasin ti grupo, wenno ti adu a pakipagilian iti agmaymaysa nga estado ket nasken a buklen ti panangiyebkas a karbengan ken agsansanay ti nailian apannakailasin urayno babaen dagiti minoridad.[2]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Motyl. Ensiklopedia ti Nasionalismo, Tom. 1: Dagiti Kammasapulan a Tema, 2001, p. 251.
- ^ Kymlicka, Will. (1995). Multkultural a Pannakaumili: Ti Liberal a Teoria dagiti Karbengan ti Minoridad. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 16. ISBN 0-19-829091-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Nationalism idiay Wikiquote
Dagiti midia a mainaig ti Nationalismo idiay Wikimedia Commons


text:
Botanika
Ti botanika, siensia dagiti mula, wenno biolohia ti mula (manipud ti Taga-ugma a Griego Botάvn botane, "pagaraban, ruot, wenno lamut ti ayup" ken ti manipud ti Bόσkeιv boskein, "agpakan wenno agarab"), ket maysa a disiplina ti biolohia, ket isu ti siensia iti biag ti mula.[1][2][3] Iti tinawtawid, daytoy a siensia ket mangiraman ti panagadal dagiti hongo, algas, ken dagiti birus. Ti maysa a tao nga agadadal ti botánika ket matawtawagan a kas ti maysa a botaniko.
Ti botanika ket maabbonganna ti nawatiwat a panagsakup kadagiti sientipiko a displina a mairaman ti patakder, panagtubo, panagpatubo, metabolismo, panagrang-ay, saksakit, dagiti tagikua ti kimiko, ken dagiti ebolusionario a maikabagian dagiti taksonomiko a grupgrupo. Ti botanika ket nangrugi dagiti nasapa a panagganetget ti nagtagitaon ti panagilasin dagiti makan, makaagas ken makasabidong a mulmula, a mangaramid daytoy ti kadaanan a sanga iti siensia. Iti tattan a panawen, dagiti botaniko ket adadalenda dagiti agarup a 400,000 a sebbangan dagiti sibibiag nga organismo.
Dagiti nangrugrugian ti moderno nga estilo a panagidasig a sistema ket mabalin a matugotan kadagiti panawen ti 1500-1600 nga dagidi nadumaduma a panagipadas ket naaramid tapno maidasig a sientipiko dagiti mulmula. Kadagiti maika-19 ken maika-20 a siglo, adda dagiti nangruna a pamay-an a naparang-ay para iti panagadal dagiti mulmula, a mairaman ti mikroskopia, panagbilbilang dagiti kromosoma, ken dagiti panagusig iti kimiko ti mula. Kadagiti napalabas a dua a dekada iti maika-20 a siglo, ti DNA ket naus-usar pay ti kaaduan a kinapudno ti panagidasig kadagiti mula.
Ti botanika a panagsukisok ket mangipatengnga ti isip kadagiti populasion ti mula a grupgrupo, ebolusion, pisiolohia, patakder, ken dagiti sistematiko. Dagiti adda ti baaba a displina ti botanika ket mairaman ti agronomia, panagadal ti kabakiran, hotikultura, ken paleobotanika. Dagiti kangrunaan a sientista iti pakasaritaan ti botánika ket mairaman ni Theophrastus, Ibn al-Baitar, Carl Linnaeus, Gregor Johann Mendel, ken ni Norman Borlaug.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pakasaritaan iti botánika ket mairaman dagiti taga-ugma a sinursuratan ken dagiti panakaidasig dagiti mulmula a mabirukan kadagiti nadumaduma a kultura. Ti kas pagarigan dagiti nasapa nga obra ti botánika ket nabirukan kadagiti taga-ugama a nasantuan a testo manipud idiay India, dagiti taga-ugma a Zoroastrian a sinursuratan,[4] ken dagiti taga-ugma nga obra dagiti Insik.
Ti moderno a botanika ket tugotenna ti ramutna manipud kadagiti napalabas a duapulo ket tallo a siglo, manipud ti Ama iti Botánika, a ni Theophrastus (c. 371–287 BC), ken maysa nga estudiante ni Aristotle. Isu ket nagparnuay ken nangipalpalawag kadagiti adu a pamunganayan iti moderno a botanika.[5] Dagiti dua a kangrunaan nga obrana, ti Panagsalsalusod kadgiti Mula ken Dagiti Gapuanan dagiti Mula ket buklen dagiti kangrunaan a parawad ti siensia ti botánika ti antigo a panawen ken dagiti Tengnga a Panawen, ken nagtengtenggel daytoy a puesto para kadagiti sangapulo ket pito a siglo kalpasan a naisurat dagitoy.[5][6] Ken manipud pay ti Gresia, ni Pedanius Dioscorides, iti tengnga ti umuna a siglo, ket nagsurat ti De Materia Medica, ti lima a tomo nga ensiklopedia a maipanggep kadagiti yerba a medisina a nawatiwat a nabasbasa para kadagiti sumurok a 1,500 a tawtawen.[7] Dagiti obra manipud ti mediebal a Muslim a lubong ket mairaman ti Nabatean Agriculture ni Ibn Wahshiyya, ti Libro dagiti Mula ni Abū Ḥanīfa Dīnawarī (828-896) , ken Dagiti Pannakaidasig ti Daga ni Ibn Bassal. Idi kasapaan ti maika-13 a siglo, ni Abu al-Abbas al-Nabati, ken ni Ibn al-Baitar (d. 1248) ket nagsuratda pay idi kadagiti maipanggep ti botanika.[8][9][10]
Nasapa a moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aleman a mangngagas a ni Leonhart Fuchs (1501–1566) ket maysa idi kadagiti "tallo nga Aleman nga ama ti botanika", a kimmaddua ni Otto Brunfels (1489–1534) ken Hieronymus Bock (1498–1554) (tinawtawagan pay ti Hieronymus Tragus).[11][12]
Ni Valerius Cordus (1515–1544) ket nagsursurat ti maysa a pharmacopoeia iti agpapaut a kinapangruna, ti Dispensatorium idi 1546.[13] Ni Conrad von Gesner (1516–1565) ken Nicholas Culpeper (1616–1654) ket nangipablaakda pay kadagiti yerba a nagsaksakup kadagiti pangngagas nga usar ti mulmula. Ni Ulisse Aldrovandi (1522–1605) ket naikedkeddeng idi a ti "ama ti masna apakasaritaan", a nairamraman ti panagadal ti mulmula. Idi 1665, a nagus-usar ti nasapa a mikroskopio, ni Robert Hooke ket nakaduktal kadagiti selula, ti maysa atermino nga inaramidna, iti tapun, ken ti nabiit a panwen kalpasan daytoy kadagiti sibibiag a kulanit.[14]
Idi las-ud ti maika-18 a siglo, dagiti sitema ti panakaidasig ket naparang-ay a maipada kadagiti diagnostiko a tulbek, a dagiti taxa ket naiparbo a naigrupo kadagiti agparis. Ti panagsasaruno dagiti tulbek ket kaykanayon a di mainaig kadagiti bukodda a masna wenno phyletic a pannakaigrupo.[15] Babaen ti maiak-18 a siglo dagiti immadadu a bilang ti baro a mulmula ket simmangpet idiay Europa manipud kadagiti baro a naduktalan a pagilian ken dagiti Europeano a kolonia ti sangalubongan ken adu dagiti bilang ti mulmula a nagbalin a mnagun-od para iti panagadal. Dagiti botaniko nga alagaden manipud ti daytoy a paset ti panawen ket manmanu aeng a nailadladawan.[16] Idi 1754 ni Carl von Linné (Carl Linnaeus) ket nangbingbingay kadagiti Pagarian ti mula kadagiti 25 iti maysa a taksonomia nga adda ti maysa nga alagaden a binomio a sistema ti panaginagan para kadagiti sebbangan ti ayup ken mula. Isu ket nagus-usar ti dua a paset a panaginagan nga ti immuna a nagan ket nangirepresenta ti henero ken ti maikadua ket dagiti sebbangan.[17] Maysa kadagiti panangidasig ni Linnaeus, ti Cryptogamia, ket nangiramraman kadagiti amin a mula nga dda kadagiti nailemmeng a reproduktibo a paspaset (dagiti lumot, dagiti hepatika ken dagiti pako), ken algas ken fungi.[18]
Ti immad-adu a pannakaaammo ti anatomia, morpolohia ken dagiti siklo ti biag, ket nangiturong ti pannakaibanagan nga adda dagiti adadu pay a masna a pakkayatan a baetan ti mulmula ngem ti seksual a sistema nga inbagbaga ni Linnaeus. Ni Adanson (1763), de Jussieu (1789), ken ni Candolle (1819) ket nagisingsingasingda amin kadagiti nadumaduma a pagpilian ti masna a sistema a nawatiwat a nasursurot. Dagiti kapanunotan ti masna apanagpili a kas maysa amekanismo ti ebolusion ket nakasapsapul kadagiti panagampon iti Candollea a sistema, a nangirugrugi kadagiti panagadal iti ebolusionario pakikabagian ken dagiti pilohenetiko a panakaidasig ti mulmula.[19][20]
Ti botanika ket nalatak a naiparparudso babaen ti panagparang ti immuna a "moderno" a libro, a Grundzuge der Wissenschaftlichen ni Matthias Schleiden, a naipablaak iti Inggles idi 1849 a kas Dagiti Pamunganayan ti Sientipiko a Botánika.[21] Ni Carl Willdenow ket nagsuksukisok ti pakaikapetan a baetan ti pannakaiwarwaras ti bukel ken distribusion, ti kasasaad ti pakaigungluan ti mula, ken ti pagbanagan ti heolohiko a pakasaritaan. Ti selula a pagtengngaan ket naduktalan idi babaen ni Robert Brown idi 1831.[22]
Moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti adu a bilang ti baro a pannakaammo a nagtaud manipud ti panagadal ti modelo a mulmula a kas ti Arabidopsis thaliana. daytoy karuotan a sebbangan ti pamilia ti mustasa (Brassicaceae) ket maysa idi kadagiti immuna a mula nga adda dagiti bukodna a naipasarsaruno a henoma. Ti panangipasursaruno iti henoma ti pagay (Oryza sativa), ti bassit laeng a henomana , ken ti maysa a dakkel nga internasional a komunidad ti aksuksukisok ket nakaaramid ti pagay a kas maysa a nangruna a modelo ti sirial/ruot/monocot.[23] Ti sabali pay a sebbanagn ti ruot, ti Brachypodium distachyon ket maysa pay nga eksperimental a modelo para iti pannakaawat ti henetiko, ti maipapana ti selula ken maipapan ti molekula a biolohia.[24] Dagiti sabali paya a nangruna a maipapan ti komersio a taraon a kas ti trigo, mais, sebada, senteno, perlas a miho ken toyo ket naipasarsaruno paya dagiti henomada. Adda kadagitoy ket narigat a maipasaruno gaputa addaanda ti adadu ngem dua a haploid (n) dagiti paris ti kromosoma, ti maysa a kasasaad a kas ti polyploidy, a kadawyan iti pagarian ti mula. Ti maysa aberde nga Algas, Chlamydomonas reinhardtii, ket maysa a modelo nga organismo a naikeddeng a nangruna iti panagpasayaat ti pannakaaamo ti biolohia ti selula.[25]
Idi 1998 ti Angiosperm Phylogeny Group ket nangipablaak ti maysa a pilohenia dagiti agsabsabong a mula a naibatay kadagiti panagusig ti panagsasaruno ti DNA manipud kadagiti kaaduan a pamilia ti agsabsabong a mula. Akas ti nagbanagan daytoy nga obra, adu kadagiti saludsod no ania dagiti pamilia ti mangirepresenta ti kasapaan a sangsanga dagiti angiospermae ket nasungbatan itan. Ti panagsuksukisok no kasano a mainaig dagiti sebbanagan ti mula iti tunggal maysa ket mangpalubos kadagiti botaniko a mangpasayaat a makaawat ti pamay-an ti ebolusion dagiti mula.[26] Urayno ti panagadal dagiti modelo a mula ken ti umadadu a panagusar ti ebidensia ti DNA, adda pay laeng dagiti agdama nga obra ken pakisinnaritaan manipud kadagiti taksonomiko no kasano ti kasayaatan a panangidasig ti mulmula kadagiti nadumaduama ataxa.[27]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Liddell & Scott 1940.
- ^ Gordh & Headrick 2001, p. 134.
- ^ Online a Diksionario ti Etimolohia 2012.
- ^ Iyer 2009, p. 117.
- ^ a b Greene, Edward Lee (1909). Dulon dagiti pakasaritaan ti botanika: ti panagadal dagiti naisangsangayan a panawen iti panagrangrang-ay iti siensia ti botánika : paset 1, Sakbay ti 1562 A.D.. Smithsonian Institution. pp. 140–142.
- ^ Bennett, Charles E.; Hammond, William A. (1902). Dagiti Karakter ni Theophrastus [Pangyuna]. Longmans, Green, ken Co. p. 30.
- ^ Mauseth 2003, p. 532.
- ^ Dallal 2010, p. 197.
- ^ Panaino 2002, p. 93.
- ^ Levey 1973, p. 116.
- ^ Nailian a Museo ti Gales 2007.
- ^ Yaniv & Bachrach 2005, p. 157.
- ^ Sprague 1939.
- ^ Waggoner 2001.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–117.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–74.
- ^ Capon 2005, pp. 220–223.
- ^ Hoek, Mann & Jahns 2005, p. 9.
- ^ Ereshefsky 1997, pp. 493–519.
- ^ Gray & Sargent 1889, pp. 292–293.
- ^ Morton 1981, p. 377.
- ^ Harris 2000, pp. 76–81.
- ^ Devos & Gale 2000.
- ^ Unibersidad ti California-Davis 2012.
- ^ Ben-Menahem 2009, p. 5370.
- ^ Chase et al. 2003, pp. 399–436.
- ^ Capon 2005, p. 223.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Botánika idiay Wikimedia Commons
- Dagiti batayan ti datos ti Botánika idiay Instituto ti Hunt para iti Botaniko a Dokumentasion
- Dagiti napintas ti kalidadna a ladawan ti mulmula ken dagiti paamo a maipapan kadagitoy manipud idiay Katoliko nga Unibersidad ti Leuven
- Pakaamo a Network ti patneng a Mula
- Datos a batayan ti mula ti USDA
- Ti Virtual a biblioteka ti Botanika


text:
Plantilia:Lang-crh
Krimea Tatar: {{{1}}}
Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti {{Lang-crh}} ket maysa a plantilia nga inus-usar a mangitudo kadagiti agbasbasa a ti dati a termino wenno insasao ket naipatarus manipud ti maysa a saan nga Ilokano wenno ganganaet a pagsasao (ISO 639:); adda maysa a nasken a parametro, isu daytoy ti ganganaet a pagsasao termino wenno insasao.
Daytoy ket kadawyan a maikabkabil kalpasan ti Ilokano a pannakaipatarus ti ganganaet a termino wenno insasao, ken aglaon ti ganganaet a termino wenno insasao.
Ti parametro ti
|links=no ket mangpawil ti pannakaisilpo ti nagan ti pagsasao.
Kas pagarigan[urnosen | urnosen ti taudan]
Urnosen
- Ti Weimar ket mabirukan idiay pederal nga estado iti Thuringia (
{{Lang-de|Thüringen}}).
- Dagiti managbanniaga iti Catan (
{{Lang-de|Die Seefahrer von Catan}}) ket maysa panagpaddakkel ti tabla nga ay-ayam.
- Ni Albert ti Uso (
{{Lang-de|Albrecht der Bär|links=no}})
Pagbanagan a testo
- Ti Weimar ket mabirukan idiay pederal nga estado iti Thuringia (Aleman: Thüringen).
- Dagiti managbanniaga iti Catan (Aleman: Die Seefahrer von Catan) ket maysa panagpaddakkel ti tabla nga ay-ayam.
- Ni Albert ti Uso (Aleman: Albrecht der Bär)


text:
Ariwanas
Ti ariwanas ket mays a nawatiwat, a grabitasion a panakaibedbed a sistema a buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, maysa a interestelar apamay-an iti alingasaw ken tapok, ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasana a nanaganan ti nangisit a banag.[1][2] Ti balikas nga aríwánas ket naala manipud ti Griego a galaxias (YaλaEίaς), literal a kayatna asaoen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti ansisit nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(107) a bitbituen[3] aginggan kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a trilion (1014) a bitbituen,[4] a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti aríwánasna a tengnga iti masa.
Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti bituen a sistema, dagiti bituen a rimpuok ken ti kita dagiti interestelar nga ulep. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga interestelar a pamay-an iti alingasaw, tapok, ken dagiti kosmiko nga anaraar. Ti nagisit a banag ket agparang ti panakaibilang para iti agarup a 90% iti masa kadagiti kaaduan nga aríwánas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti nawatiwat unay a nangisit nga abot ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunutan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti aktibo a galaktiko a tengnga a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.[5]
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti eliptiko nga ariwanas,[6] nga adda ti basikaw nga immitlog a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti agkusikos nga ariwanas ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti rinagis nga ariwanas ken kadaywan a nagtaud manipud panagulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga aríwánas. Dagiti kastoy a panakitignay a nagbaetan dagiti aríwánas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a panagporma ti bituen a magipapan dagiti agbettak a bituen nga aríwánas. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti rinagis nag aríwánas.[7]
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion (1.7 × 1011) nga ariwanas a mapalpaliiw a law-ang,[8][9] ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a multiberso.[10] Kaaduan ket 1,000 to 100,000[11] a dagiti parsec iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).[12] Ti Intergalaktiko a limbang (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga atomo iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti aríwánas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion a naam-ammuan a kas dagiti grupo ken rimpuok, a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a nalatak a rimpuok. Iti kadakkelan a gantingan, dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maururnos kadagiti sabanas ken pilamento, a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a vkodapsi.[13]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga ariwanas ket nanalipud ti Griego a termino para iti bukod tayo nga aríwánas, galaxias (YaλaEίaς, "milky one"), wenno kyklos ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")[14] para iti langana iti langit. Iti Griego a mitolohia, ni Zeus ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga Herakles, iti suso ni Hera bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina amammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.[15][16]
Iti Aastronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maususar a mangitudo ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Inggles a termino a Milky Way ket masurot manipud ti sarita babaen ni Chaucer:
"See yonder, lo, the Galaxyë
Which men clepeth the Milky Wey,
For hit is whyt."—Geoffrey Chaucer. Ti Balay iti Dayaw, c. 1380.[14]
Idi inaramid ni William Herschel ti bukodna a katologo dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a agkusikos a nebulosa para kadagiti naisangayan a banag aka ti M31. Dagityo ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti iisla a law-ang. Nupay kasta, ti balikas a Law-ang ket naawawatan a ti kayatna a saoen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maususar ken dagiti banbanag ket nagbalin a naam-ammuan a kas dagiti aríwánas.[17]
Panagpalpaliiw a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituenp ken dagiti dadduma a nebula iti rabii a langit.
Nagririmpuok a Bitbituen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a pilosopo a ni Democritus (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.[18] Aristotle (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti tangatang, idiay rehion iti lubong nga agtultuloy kadagit panaggunay dagiti nailangitan."[19] Ti Neoplatonista a pilosopo a ni Olympiodorus the Younger (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti paralahe, na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunutan ket kalpasanto a makaimpluensia iti Islamiko a lubong.[20]
Segun kenni Mohani Mohamed, ti Arabiano nga astronomo a ni Alhazen (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,[21] ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."[22] Ti Persiano nga astronomo a ni Abū Rayhān al-Bīrūnī (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."[23][24] Ti Andalusian nga astronomo a ni Ibn Bajjah ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a repraksion manipud kadagiti sublunario a materiales,[19][25] a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti pangsilpo iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.[19] Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni Ibn Qayyim Al-Jawziyya ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".[26]
Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket nanipud idi 1610 idi ni Galileo Galilei ket nagusar ti maysa a teleskopio tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.[27] Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang, ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti grabitasional a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud ti perspektibo iti uneg ti disko.[28] Iti maysa a tratado idi 1755, ni Immanuel Kant inpasayaatna ti kapanunutan ni Wright a maipanggep tipatakder iti Naririmpuok a Bitbituen.
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti Init ket inaramid ni William Herschel idi 1785 babaen tinaannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.[29] A nagusar iti napasayaat a arngian, ni Kapteyn idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni Harlow Shapley a naibatay tipanagkatologo dagiti globular a rimpuok a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud ti tengnga.[28] Dagitoy dua apanagusig ket napay ti panangala ti panagsagepsep iti lawag babaen ti interestelar a tapok nga adda ti galaktiko a dalumpinas, ngem kalpasan ni Robert Julius Trumpler ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti nalukatan arimpuok, ti agdama a ladawan ti bukod tayo ng aariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.[30]
Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni Abd al-Rahman al-Sufi (naamammoan iti laud a kas ni Azophi), ket nangaramit tikasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti Andromeda nga Ariwanas, a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".[31] Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni Simon Marius idi 1612.[31] Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti Dakkel a Magallanes nga Ulep, a makita daytoy manipud idiay Yemen, ngem saan a makita idiay Isfahan; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni Magellan idi maika-16 a siglo.[32][33] Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud ti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a Libro dagiti Natalinaed a Bituen idi 964.
Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang, naisipanna (nga husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti nebulosa a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.[28][34] Idi 1755, ni Immanuel Kant ket nangipaamo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni Charles Messier ket nagumnong ti maysa a katologo a naglaon kadagti 109 a karanigan a nebulosa (nailangtan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.[28] Idi 1845, ni Apo Rosse ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a namgilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a puntos a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a adytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.[35]
Idi 1912, ni Vesto Slipher ket nagaramid kadagiti spektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti panagtalaw a kinapardas ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.[36][37]
Idi 1917, ni Heber Curtis ket nakapalpaliiw ti nova a S Andromedae ti kaunegan ti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti Messier a banag a M31, a naamammoan). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a nova. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 kinadakkel a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukod tayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a parsec. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.[38]
Idi 1920 ti nakunkuna a Nalatak a Suppiat ket naaramid a naggiddiatan ni Harlow Shapley ken Heber Curtis, ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a Doppler a panagsukat.[39]
Daytoy a banag ke naipatingga a naikeddeng idi nasapa panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni Ernst Öpik ket nagited ti kaadayo a panagikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.[40] Ti panagususar ti 100 a pulgada a Bantay Wilson a teleskopio, ni Edwin Hubble ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti Cepheid a panagdumaduma, a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.[41] Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti Hubble a panagsasaruno.[42]
Moderno a panagsukisok[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1944, ni Hendrik van de Hulst ket nagipadto a ti mikroaanda a radision iti kaatiddog ti allon iti 21 sm a nagbanagan manipud ti interestelar nga atomiko a hidroheno nga alingasaw;[43] daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a baras apatakder iti tengnga ti Ariwanas.[44] Nga adda dagiti napasayaat a radio a teleskopio, ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni Vera Rubin iti kapardas ti panagtayyek iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunutan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a nangisit a banag.[45][46]
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.[47] Ti Hubble a Nauneg a Lugar, ti maysa nga atiddog unay a panagiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion (1.25×1011) nga ariwanas iti law-ang.[48] Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti espektra a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken x-ray a teleskopio) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay Pagliklikan a Sona (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.[49]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sparke & Gallagher III 2000, p. i
- ^ Hupp, E.; Roy, S.; Watzke, M. (2006-08-12). "NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag". NASA. Naala idi 2007-04-17.
- ^ "Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas". ESO. 2000-05-03. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Uson, J. M.; Boughn, S. P.; Kuhn, J. R. (1990). "Ti tengnga nga ariwana iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante". Siensia 250 (4980): 539–540. Bibcode:1990Sci...250..539U. doi:10.1126/science.250.4980.539.
- ^ Finley, D.; Aguilar, D. (2005-11-02). "Dagiti astronomo ket nakaal ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen". Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia. Naala idi 2006-08-10.
- ^ Hoover, A. (2003-06-16). "Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama". Hubble News Desk. Naala idi 2011-03-04. Based upon:
- Graham, A. W.; Guzmán, R. (2003). "HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas". Astronomiko a Warnakan 125 (6): 2936–2950. arXiv:astro-ph/0303391. Bibcode:2003AJ....125.2936G. doi:10.1086/374992.
- ^ Jarrett, T. H. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas". Instituto iti Teknolohia ti California. Naala idi 2007-01-09.
- ^ Gott III, J. R.; et al. (2005). "Mapa iti law-ang". Astropisikal a Warnakan 624 (2): 463–484. arXiv:astro-ph/0310571. Bibcode:2005ApJ...624..463G. doi:10.1086/428890.
- ^ Mackie, G. (2002-02-01). "Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat". Unibersidad ti Swinburne. Naala idi 2006-12-20.
- ^ Ti Pabrika iti Kinapudno David Deutsch - 2011
- ^ "Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangto a Panagilawlawagan a Panakakita". NASA. 2006-02-28. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Gilman, D. "Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen". NASA/WMAP. Naala idi 2006-08-10.
- ^ "Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder". Unibersidad iti Cambridge. Naala idi 2007-01-15.
- ^ a b Harper, D. "galaxy". Online Etymology Dictionary. Naala idi 2011-11-11.
- ^ Waller & Hodge 2003, p. 91
- ^ Koneãn˘, Lubomír. "Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen". Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko. Naidulin manipud ti kasisigud idi Hulio 20, 2006. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Rao, J. (2005-09-02). "Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana". Space.com. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Plutarch (2006). Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma. Kapitulo 3: Echo a Biblioteka. p. 66. ISBN 978-1-4068-3224-2.
- ^ a b c Montada, J. P. (2007-09-28). "Ibn Bajja". Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia. Naala idi 2008-07-11.
- ^ Heidarzadeh 2008, pp. 23–25
- ^ Mohamed 2000, pp. 49–50
- ^ Bouali, H.-E.; Zghal, M.; Lakhdar, Z. B. (2005). "Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia". Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Konperensia. Naala idi 2008-07-08.
- ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor nga arkibo ti Pakasaritaan iti Matematika, Unibersidad ti San Andres.
- ^ Al-Biruni 2004, p. 87
- ^ Heidarzadeh 2008, p. 25, Table 2.1
- ^ Livingston, J. W. (1971). "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Panakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion". Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan 91 (1): 96–103 [99]. doi:10.2307/600445. JSTOR 600445.
- ^ O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (November 2002). "Galileo Galilei". Unibersidad iti St. Andrews. Naala idi 2007-01-08.
- ^ a b c d Evans, J. C. (1998-11-24). "Ti Ariwanas tayo". Unibersidad ti George Mason. Naala idi 2007-01-04.
- ^ Paul 1993, pp. 16–18
- ^ Trimble, V. (1999). "Robert Trumpler ken ti (Awan)panakasarang iti Limbang". Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan 31 (31): 1479. Bibcode:1999AAS...195.7409T.
- ^ a b Kepple & Sanner 1998, p. 18
- ^ "Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ "Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ Kitaen ti inadaw a sinao manipud ti Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang ni from Wright idiay Dyson, F. (1979). Panagdisturbo ti Law-ang. Pan a Liblibro. p. 245. ISBN 0-330-26324-2.
- ^ Abbey, L. "Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown". Naala idi 2007-01-04.
- ^ Slipher, V. M. (1913). "Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa". Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio 1: 56–57. Bibcode:1913LowOB...2...56S.
- ^ Slipher, V. M. (1915). "Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa". Nadayeg nga Astronomia 23: 21–24. Bibcode:1915PA.....23...21S.
- ^ Curtis, H. D. (1988). "Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko 100: 6. Bibcode:1988PASP..100....6C. doi:10.1086/132128.
- ^ Weaver, H. F. "Robert Julius Trumpler". Nailain nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Öpik, E. (1922). "Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa". Astropisikal a Warnakan 55: 406. Bibcode:1922ApJ....55..406O. doi:10.1086/142680.
- ^ Hubble, E. P. (1929). "Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31". Astropisiskal a Warnakan 69: 103–158. Bibcode:1929ApJ....69..103H. doi:10.1086/143167.
- ^ Sandage, A. (1989). "Edwin Hubble, 1889–1953". Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada 83 (6). Naala idi 2007-01-08.
- ^ Tenn, J. "Hendrik Christoffel van de Hulst". Estado a Unibersidad ti Sonoma. Naala idi 2007-01-05.
- ^ López-Corredoira, M.; et al. (2001). "Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS". Astronomia ken Astropisika 373 (1): 139–152. arXiv:astro-ph/0104307. Bibcode:2001A&A...373..139L. doi:10.1051/0004-6361:20010560.
- ^ Rubin, V. C. (1983). "Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas". Sientipiko nga Amerikano 248 (6): 96–106. Bibcode:1983SciAm.248...96R. doi:10.1038/scientificamerican0683-96.
- ^ Rubin, V. C. (2000). "Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas". Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko 112 (772): 747–750. Bibcode:2000PASP..112..747R. doi:10.1086/316573.
- ^ "Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag par aiti Nangisit a Banag". Hubble News Desk. 1994-10-17. Naala idi 2007-01-08.
- ^ "Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?". NASA. 2002-11-27. Naala idi 2007-01-08.
- ^ Kraan-Korteweg, R. C.; Juraszek, S. (2000). "Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia 17 (1): 6–12. arXiv:astro-ph/9910572. Bibcode:1999astro.ph.10572K.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "rmaa17_107" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "belkora355" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "bertin_lin1996" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
nga addaan ti nagan ti "bergh1998" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Al-Biruni (2004). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology. R. Ramsay Wright (transl.). Kessinger Publishing. ISBN 0-7661-9307-1.
- Belkora, L. (2003). Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way. CRC Press. ISBN 0-7503-0730-7.
- Bertin, G.; Lin, C.-C. (1996). Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory. MIT Press. ISBN 0-262-02396-2.
- Binney, J.; Merrifield, M. (1998). Galactic Astronomy. Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1. OCLC 39108765.
- Dickinson, T. (2004). The Universe and Beyond (4th nga ed.). Firefly Books. ISBN 1-55297-901-6. OCLC 55596414.
- Heidarzadeh, T. (2008). A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple. Springer. ISBN 1-4020-8322-X.
- Kepple, G. R.; Sanner, G. W. (1998). The Night Sky Observer's Guide, Volume 1. Willmann-Bell. ISBN 0-943396-58-1.
- Mohamed, M. (2000). Great Muslim Mathematicians. Penerbit UTM. ISBN 983-52-0157-9. OCLC 48759017.
- Paul, E. R. (1993). The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924. Cambridge University Press. ISBN 0-521-35363-7.
- Sparke, L. S.; Gallagher III, J. S. (2000). Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59740-4.
- Van den Bergh, S. (1998). Galaxy Morphology and Classification. Cambridge University Press. ISBN 0-521-62335-9.
- Waller, W. H.; Hodge, P. W. (2003). Galaxies and the Cosmic Frontier. Harvard University Press. ISBN 0-674-01079-5.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Ariwanas idiay Wikimedia Commons


text:
Budismo
Iti Budismo ket relihion ken pilosopia a aggapu kadagiti sursuro ni Sidarta Gautama Buddha. Naipasngay isuna idiay India idi 566 BC. Manipud kadigiti umuna nga paset a nangisursurruan iti bagbagana, nagwaras iti kinabudhista idiay buo ti bukod ti Asia, manipud India, Nepal, ken Apganistan, agingga sinurot dagiti tattao ti Sri Lanka, Tibet, Tsina, Hapon, Korea, Abagatan-Daya ti Asia ken dadduma pay. Manipud iti 19-siglo, naimula ti Budismo idiay Europa ken Estados Unidos. Maibilang nga adda nasurok nga 376 a riwriw a Budhista iti lubong.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]