text:
Makaparegta Ti Literatura?
Wen met, a! Makaparegta ti literatura. Saan laeng a makapasalibukag no dipay ket balbaliwanna ti karirikna (mood). Pagwerretenna ti panunot. Daytoy ti natakuatan ti sientista iti Basque Center on Cognition, Brain and Language a nangadal maipapan itoy. Naipablaak itoy a sinukisokna iti NeuroImage Journal, ti kalatakan nga agirakrakurak maipapan iti panagadal ti panaggunay ken panagtrabaho ti utek.
Adda dakkel nga akem ti literatura iti biag ti tao babaen iti panangitedna iti dakkel nga impluensia ken panagbalbaliw. Impluensia no kasano a sangoen ti tao ti agdama pakarikutan wenno kasasaad nga agturong iti nasirnaat nga aglawlaw. Panagbalbaliw manipud iti nakaikursongan a gayunggayong ket agturong iti kuko ti lawag.
Isu a napateg la unay ti literatura.
Ngem iti agdama, sumangsango iti binuntuon a lapped. Gapu iti sumsumiag nga itatayok ti panagdur-as ti teknolohia, bimmassit dagiti agessem iti literatura. Ad-addan a sangoen dagiti ubbing dagiti ay-ayam iti internet. Dagiti agtutubo, addadan kadagiti kangrunaan a social networking sites. Dagiti networking sites nga inawagan pay ti maysa a panagadal iti Unibersidad ti Pilipinas a kas nainlubongan a playground wenno lugar a pagay-ayaman, pakibinnoltitan, pakitintinnakunaynayan kadagiti pagayam ken naam-ammo laeng sadiay ngem saan iti personal.
Iti met maysa nga arungaing ti grupo dagiti mannaniw iti Katagalogan, lagidawenda la unay ta saandan a marikna ti kinapateg dagiti dandaniw kadagiti agtutubo iti agdama. Ngamin, inawagan kano payen dagitoy iti “boring” wenno “walang kalatoy-latoy” wenno saanen a makaengganio. Lalo la unay iti panagdengngeg kadagiti poetry reading. Isu a binaliwanda ti tignayda a mangallukoy (approach) kadagiti agessem ken uray saan babaen iti panangiruarda manen ti daan a kannawidan, a kas iti panangparegtada manen ti balagtasan. Ti balagtasan ket kapadana met laeng ti crisotan iti Pampanga ken ti bukanegan ni Ilokano.
Iti panagadal ti Basque on Cognition, Brain and Language, dagiti maagsaw a balikas – lalo dagiti balikas a tayutay ket pagwerretenna ti panunot ti asinoman a makabasa wenno makangngeg. Maabbukay ti rikna a mangammo ti nalawag a kaipapanan dagiti balikas. Kasla presko wenno sadiwa a kanayon ti eesseman a mangammo kadagiti kabarbaro a banag. Isu a maipan iti sango ti utek dayta nga aaresgaan. Dayta ti bileg ti literatura.
“The front part of the brain is activated and more resources in the cerebral process for this expression are employed with the activity that requires processing the abstraction of rhetorical figures of speech such as the oxymoron, which aim to communicate things that do not exist”, naisurat ti nasao a panagadal iti NeuroImage Journal..
Dinakamatda dayta tayutay nga oxymoron a kas ehemplo nga adda bileg ken guyugoy dagiti balikas. Tiliwenna ti atension iti asinoman. Ket pudno met a makapangato unay ti kiday apaman a mabasa wenno mangngeg dagiti tayutay. Kas iti nadakamattayon nga ehemplo ti oxymoron iti napalabas nga isyo daytoy a kolum.
A kas koma iti: Puraw a rabii. Addan ketdin puraw a rabii met? Adda a. White night, kunada met iti English. Wenno iti kaitutopanna iti literal ket napuyatan wenno saan a pulos a makaturturog wenno agnanayon a siririing – gapu iti nadagsen unay a pakarikutanna ken pakaburiboran wenno aniaman iti saanna a maiturturog.
Wenno iti maysa pay nga ehemplo: sibibiag-a-natay. Iti English, living-dead. Natay la ngaruden sibibiag pay, hmp? Adu dagiti maawagan a sibiag a natay lalo kadagiti biktima iti nagduduma a kita iti nakaam-ames a sakit; dagiti biktima iti inhustisia ken pannakairurumen iti kalintegan ti tao; ken dadduma pay a kaibatoganna a balikas. Kasta ti kabileg dagiti balikas a tayutay. Kasta ti kabileg ti literatura.
Iti ababa a pannao, kas iti nasukisok ti Basque on Cognition, Brain and Language, adda ti talugading dagiti a balikas a mangguyugugoy iti bukodda nga audience.@
Wednesday, March 21, 2012
Makaparegta Ti Literatura?
Makaparegta Ti Literatura?
Monday, March 05, 2012
Makaparegta Ti Literatura?
Wen met, a! Makaparegta ti literatura. Saan laeng a makapasalibukag no dipay ket balbaliwanna ti karirikna (mood). Pagwerretenna ti panunot. Daytoy ti natakuatan ti sientista iti Basque Center on Cognition, Brain and Language a nangadal maipapan itoy. Naipablaak itoy a sinukisokna iti NeuroImage Journal, ti kalatakan nga agirakrakurak maipapan iti panagadal ti panaggunay ken panagtrabaho ti utek.
Adda dakkel nga akem ti literatura iti biag ti tao babaen iti panangitedna iti dakkel nga impluensia ken panagbalbaliw. Impluensia no kasano a sangoen ti tao ti agdama pakarikutan wenno kasasaad nga agturong iti nasirnaat nga aglawlaw. Panagbalbaliw manipud iti nakaikursongan a gayunggayong ket agturong iti kuko ti lawag.
Isu a napateg la unay ti literatura.
Ngem iti agdama, sumangsango iti binuntuon a lapped. Gapu iti sumsumiag nga itatayok ti panagdur-as ti teknolohia, bimmassit dagiti agessem iti literatura. Ad-addan a sangoen dagiti ubbing dagiti ay-ayam iti internet. Dagiti agtutubo, addadan kadagiti kangrunaan a social networking sites. Dagiti networking sites nga inawagan pay ti maysa a panagadal iti Unibersidad ti Pilipinas a kas nainlubongan a playground wenno lugar a pagay-ayaman, pakibinnoltitan, pakitintinnakunaynayan kadagiti pagayam ken naam-ammo laeng sadiay ngem saan iti personal.
Iti met maysa nga arungaing ti grupo dagiti mannaniw iti Katagalogan, lagidawenda la unay ta saandan a marikna ti kinapateg dagiti dandaniw kadagiti agtutubo iti agdama. Ngamin, inawagan kano payen dagitoy iti “boring” wenno “walang kalatoy-latoy” wenno saanen a makaengganio. Lalo la unay iti panagdengngeg kadagiti poetry reading. Isu a binaliwanda ti tignayda a mangallukoy (approach) kadagiti agessem ken uray saan babaen iti panangiruarda manen ti daan a kannawidan, a kas iti panangparegtada manen ti balagtasan. Ti balagtasan ket kapadana met laeng ti crisotan iti Pampanga ken ti bukanegan ni Ilokano.
Iti panagadal ti Basque on Cognition, Brain and Language, dagiti maagsaw a balikas – lalo dagiti balikas a tayutay ket pagwerretenna ti panunot ti asinoman a makabasa wenno makangngeg. Maabbukay ti rikna a mangammo ti nalawag a kaipapanan dagiti balikas. Kasla presko wenno sadiwa a kanayon ti eesseman a mangammo kadagiti kabarbaro a banag. Isu a maipan iti sango ti utek dayta nga aaresgaan. Dayta ti bileg ti literatura.
“The front part of the brain is activated and more resources in the cerebral process for this expression are employed with the activity that requires processing the abstraction of rhetorical figures of speech such as the oxymoron, which aim to communicate things that do not exist”, naisurat ti nasao a panagadal iti NeuroImage Journal..
Dinakamatda dayta tayutay nga oxymoron a kas ehemplo nga adda bileg ken guyugoy dagiti balikas. Tiliwenna ti atension iti asinoman. Ket pudno met a makapangato unay ti kiday apaman a mabasa wenno mangngeg dagiti tayutay. Kas iti nadakamattayon nga ehemplo ti oxymoron iti napalabas nga isyo daytoy a kolum.
A kas koma iti: Puraw a rabii. Addan ketdin puraw a rabii met? Adda a. White night, kunada met iti English. Wenno iti kaitutopanna iti literal ket napuyatan wenno saan a pulos a makaturturog wenno agnanayon a siririing – gapu iti nadagsen unay a pakarikutanna ken pakaburiboran wenno aniaman iti saanna a maiturturog.
Wenno iti maysa pay nga ehemplo: sibibiag-a-natay. Iti English, living-dead. Natay la ngaruden sibibiag pay, hmp? Adu dagiti maawagan a sibiag a natay lalo kadagiti biktima iti nagduduma a kita iti nakaam-ames a sakit; dagiti biktima iti inhustisia ken pannakairurumen iti kalintegan ti tao; ken dadduma pay a kaibatoganna a balikas. Kasta ti kabileg dagiti balikas a tayutay. Kasta ti kabileg ti literatura.
Iti ababa a pannao, kas iti nasukisok ti Basque on Cognition, Brain and Language, adda ti talugading dagiti a balikas a mangguyugugoy iti bukodda nga audience.@
Friday, February 24, 2012
Ti ‘Counter Clockwise’ Structure
Ania ti pagpapadaan dagitoy a sarita, ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner; ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina: Maysa A Meditasion’’ a nangabak iti Umuna a Gunggona a sarita ni Atty. Benjamin M. Pascual; ‘Sultana’ a sarita toy numo toy biang a naipablaak itay nabiit ditoyTawid; ti ‘Baggak’ a saritak a naipablaak iti ‘Sirmata Magasin’ ken, ti ‘Saddam’ a sarita ni Ariel Tabag ken nangabak iti Umuna a Gunggona iti Palanca Awards 2011?
Agpapadada ti istraktura ti pannakaisurat, immatras! Agpapadada pay a nangrugi iti ipapatay ti bida, sa kalpasanna, nawarwaren ti pakasaritaan. Ketdi, tao ti bida dagiti amin a sinurat, idinto a ti ‘Sultana’ ket ayup – maysa nga aso.
Naisalumina iti pannakaisurat dagiti sarita. Ketdi, saanen nga isu ti kabaruanan ta addan dagitoy nga istilo sipud pay idi un-unana. Saan laeng nga iti sarita ken nobela iti pakabasaan no dipay ket iti daniw.
Arintapusen ti dekada 90’s idi sinurattayo ti artikulo (ditoy met laeng kolum nga ‘Iti Duyog Ti Singasing’) maipanggep kadagiti istraktura iti pannakaisurat dagiti sarita ken nobela. Dinakamattayo ti kinaadda ti counter clockwise structure. Ta ngamin, no adda ti inawagantayo iti clockwise structure adda met ti counter clockwise. Iti ngamin panagbasabasatayo kadagiti liblibro ti literatura daytoy ti napaliiwtayo.
Nabasatayo idin ti ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner. Sa manen nabasatayo ti nangabak a sarita ni Atty. Benjamin Pascual a napauloan iti ‘Apay Ngata, Sabong, a Naisalsalumina: Maysa a Meditasion’ agraman dagiti kritisismo ken komentariona.
Diak ngarud nagpangadua a nageksperimento met iti kastoy a klase ti sarita. Uray kunak man, saan a maipablaak, wenno dumtengto ti panawenna a, a maipablaak. Ken maysa, naiserbi metten ti kangrunaan nga akem ti sinurat, ti panangpadas met iti agsurat iti kas iti napadasan dagiti nalatak a mannurat. Napasamaken ti pannakapnek wenno satisfaction – ti panangsurat met ti kabaelan a suraten dagiti nalalatak ken nalalaing a mannurat wenno kasdiay gayam iti agsurat iti kasdiay a klase ti sinurat. Dayta laeng met ti simple a motibotayo.
Idi nanglukat ti Sirmata Magasin, kasapulan ti sarita. Awan ti sidadaan a sarita nga isandi. Ala, man laengen, uray adda kuskuselna. Impablaaken, nupay adda idi ti gandat nga isalip koma. Imatonan pay la idi ti Saringit Chronicle ti pannakaipablaak ti Sirmata Magasin. Immabut met ti sumagmamano nga issue a tinarabayna.
Kunatayo idi sinurattayo ti artikulo, a no nagpakannawan ti clockwise, nagpakanigid met ti counter clockwise. Iti ababa a pannao, imbes nga umabante ti sarita, a kas iti gagangay a mapaspasamak, nagatras ketdi wenno abante-atras, atras-abante. Kasta ti pannakaisuratna. Saan a gagangay, limmaksid.
Saan ketdi a dagiti nobela ken iti sarita ti pakabasaan ti kastoy a porma. Uray met dagiti dadduma a dandaniw ket immatrasda met wenno nag-counter clockwise ti pannakaisuratda. Daytoy ti napaliiwtayo ken insurattayo manen iti daytoy met la a kolum nasuroken a maysa a dekada ti napalabas. Dinakamattayo ti maipapan ti sarita, kasta met ti daniw tapno maiparangarang ti kinaadda dagiti sinurat wenno pannakaisurat a nagatras.
Dinakamattayo idin daytoy maipapan iti panagsurat iti daniw idi sinurattayo iti maipapan kadagiti tayutay wenno figure of speech. Saanko a mabatoken no iti Saringit Chronicle wenno iti Tawid Magasin a naipablaak. Ngem siguradoak a di met Tawid News Magasin ta awan pay la idi.
Kunatayo man idi dinakamattayo ti tayutay a CLIMAX. The ascending order of ideas enumerated in a series. The enumeration of items is interesting only when the arrangement follows a climatic order. Naurnos a kapanunotan nga agibunga iti pannakapnek, kunam man laengen, he-he! Dayta makapikapik nga urnos dagiti detalie ti sinurat ket nasken nga ipangpangruna.
Kitaen ken usigen ‘toy linia ti daniw ni Percy Bysshe Shelley a napauloan iti ‘The Indian Serenade’:‘I die! I faint! I fail!’
Iti Iluko: Natayak! Nakapsutak! Napaayak!
Makapangato iti kiday a linia, di met? Dandanik pay naibbatan ti libro a basbasaek. Makapatayyek iti bukelbukel ti mata. Nakakaintriga. Apay kunam?
Iti umuna pay laeng a balikas a ket, naggibus koman a! Natayak, kunana. Natayen. Ania pay la ti ituloyna ket natayen? Ala, man? Ngem adda tuloyna. Apay a pinasarunuanna pay laeng iti nakapsut? Sa napaay?
Immatras ti pannakaisurat ti daniw. Climatic order!
Iti panagawatko itoy a linia ni Shelley, kastoy, kailian: Isu a natay ta nakapsut iti pannubok ti biag ket napaay iti panggep ti Dios kenkuana. Naglawag, saan? Ti kangrunaan a ramen daytoy a figures of speech ket ti lohika. No lohika no kuna, naurnos a konsepto.
Naurnos a konsepto ti kasapulan a tekniko ti kastoy a klase ti sarita, nobela wenno daniw. Saan a lumaksid kadayta a konsepto.
Iti sarita nga ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalumina: Maysa a Meditasion’ ni apo Benjamin Pascual, ket immuna a natay ti asawa ti bida, sa in-inut a nagatras babaen ti tekniko pannakagennedgenned wenno episodic babaen panagaramatna kadagiti interlude, requiem, ken dadduma pay; sa iti gibusna ket iti daydi kaunaan a pannakakita ti bida a lalaki iti bida a babai. Dayta ti konsepto ti pannakaisuratna.
Iti sarita a ‘Baggak’, iti opening ti sarita ket ti ipapatay met ti bida, sa nagatras-atras babaen iti tekniko ti transition wenno leave one space then capitalized the first word. Iti gibusna ti sarita, maipadto iti pannakaiyanak ti bida. Manipud ipapatay, nagatras ti sarita agingga naggibus iti pannakaipadto ti pannakaipasngay ti bida. Kastoy ti konsepto ti pannakaisuratna.
Kabaliktad daytoy a klase ti panagiparang iti plot pattern a “Boy Meets Girl” wenno vice versa. Iti “Boy Meets Girl” plot pattern, agam-ammo a siempre dagiti bida iti opening ti sarita, sadanto, agayan-ayat, agasawa, agpamilia, mataenganda, sadanto matay. Ngem iti daytoy nga istraktura, umuna met a matay ti bida, santo mataengan, sa agpamilia, sa makiayan-ayat, sa makiam-ammo ti lalaki iti babai. Nagbaliktad! Itoy nga istraktura, ket ad-adda nga agtaray ti sarita babaen ti Theme Driven Presentation.
Ti sarita a ‘Saddam’ ni Ariel Tabag, ket immuna naibaga a natayen ti bida a lalaki santo nawarwar ti pakasaritaan. Ket itoy a pakasaritaan, naglasat nga immuna iti panunot ti narrator. Isu met la ti konsepto ti pannakaisurat.
Itoy a banag, malagipko la unay ti naisurat ni Atty. Benjamin Pascual a diskusionda ken ni apo Juan S.P. Hidalgo, Jr. maipanggep ti kakastoy a sarita. Insurat ni apo Ben Pascual dayta a saritaanda iti panid ti libro, ken ginatangko met dayta a libro ken ni apo Juan S. P. Hidalgo nasuroken a dua a dekada ti napalabas. Ipalpalawag ni Atty. Ben Pascual a napintas a sarita a naglasat nga umuna ti panunot ti naretor dagiti paspasamak. Dayta ti urnos ti konsepto ti pannakaisuratna.
Iti met sarita a ‘Sultana’ pinadastayo inlaksid ti kangrunaan nga agbibiag, imbes a tao ti masarsarita, aso. Immuna met a naiparang ti pannakatay ti aso babaen iti tekniko nga ‘In Medias Res’ wenno ‘Medias in Res’ sa met la nawarwar ti pakasaritaan no kasano a natay ti aso, dagiti pagsayaatan a naaramidan ti aso, no kasano a simmangbay iti pamiliada ti aso, ken kasano iti pannakanagan ti uken a ‘Sultana’. Nga isu ti gibus ti sarita.
Nupay agpapadada ti pannakaisurat dagitoy a sarita nga immatras, nagdudumada ti istilo ti panagiparang, a kas dagiti naagapad.
Sumagmamano laeng dagitoy a sarita ti immatras wenno nagtinnag iti inawagantayo counter clockwise structure wenno pannakaisurat ti sarita. Adu dagiti nasagangtayo a kastoy, saan la a sarita ken nobela no dipay iti daniw, banag a mangipaneknek ti kinaadda dagiti kakastoy a sinurat.
Ket saan laeng nga iti kinaaddana no dipay ket nabayagen nga adda daytoy ngem saan nga ‘unay a maus-usar’ iti Iloko. Inrugi ni Atty. Benjamin Pascual iti Iloko, a kunaen dagiti agpalpaliiw kadagiti sarita a maysa nga experimental a sarita, ta ngamin, uray sadino iti pangirugiam a panangbasa, iti rugi ti sarita, iti tengnga ti sarita wenno iti gibus ti sarita iti panangbasam, agtinnag latta iti pannakapnekmo a mangbasa.
Ti makitak a rason idi no apay a manmano ti kastoy a sinurat ket maymaysa ngamin ti outlet wenno pakairuaran dagiti sinurat. Iti pammaliiwko, agbasar met dagiti sinurat iti preperensia ti literary editor. Natural laeng dayta. Lumtaw latta ti preperensia.
Binalakadannak pay idi iti literary editor a dagiti napisikalan ti risirisna ti suratek. Ngem saanko a linia iti kasta a sinurat, ket kunak met, mapanak laengen agsurat iti radio ta saanko a magaw-at dayta a polisia (editorial policy). Saanko a linia iti agsurat iti kinadang-as wenno napisikalan a risiris. (Iti kaaddak iti radio, saan a nagpatingga ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. a nanguyot iti panagsuratko manen.) Sumagmamano metten a mannurat iti binalakadak maipapan itoy. Ti panagsurat iti fiction ket maiduma unay iti panagsurat iti damag, salaysay ken kapadana.
Kadagiti sinursuratko a sarita, awansa iti sinuratko a dinnanogan, sinnaktan iti pisikal a bagi, pinnatayan wenno ania la ditan a kinadang-as. Ti napisikalan a risiris ket maysa laeng kadagiti nagkaadu a klase dagiti risiris: tao kontra tao (napisikalan ken verbal attack); tao kontra gimong; tao kontra iti bagina met laeng, ken; adda pay iti awanan a pulos iti risiris wenno dagiti symbolical stories (intellectual) a nakaaramatan laeng iti open ken close symbolism.
Adu pay dagiti nasken nga adakan ni mannurat, lalo dagiti sidadaan a mangilukat ti panunotda iti nakaisigudan. Tapno saan a kasla agpapada dagiti mabasbasa. @
Monday, February 20, 2012
Sport Stories and Poems
Dagiti sarita ken dandaniw maipapan kadagiti nagduduma nga isport ket gagangay laeng a saan nga ibilang dagiti dadduma a mannurat ken kritiko a genre writing. Ngem kadagiti dadduma, ibilangda ketdi. No ania ti panangipagarupmo met, nawayaka a mangiyebkas ken mangidasig ti kaipapanan itoy. No saan kunam, marespeto ti kapanunotam. No genre writing kunam met, apay ketdin a saan?
Sumagmamano metten dagiti sarita ken nobela ti nangtratar kadagiti isport iti Literatura Ilocana.
Iti nobela, dagiti sinurat ni Dionisio Bulong maipapan iti boksing. Ahedres wenno chess met ti maipapan iti nobela ni (daydi) Rodolfo Cachola. Kadagiti sarita, maipapan met iti marathon ti saritak idi late ‘80s ken maipapan iti motorcross iti early ‘90s. Sumagmamano metten dagiti sarita a maipapan iti basketbol.
Ngem ti daniw? Hmn, awan met malagipko wenno nakallalagip a daniw maipapan iti isport. Ngem adu dagiti mabasa iti net. Nagpipintasda pay. Isu a kunaek, a rumbeng met nga adakan ni Ilokano daytoy.
Dagiti dandaniw, nobela ken sarita a nasurat itoy ket saanna laeng nga iladawan ti biag – ti biag a napnoan iti kinapudno: iti isport ket adda pannakaabak ken panangabak. Kasta met iti biag, adda pannakaabak, adda met panangabak; ngem iti sibubukel a pakabuklan ti amin, nalawag nga addang iti biag. Addang iti biag ta masursuro ti tao no kasanona a sangoen ti kinapudno maipapan iti balligi ken pannakapaay. Ket iti agtultuloy nga inna panagaddang, ammonan ti saksakbayanna.
Ta saan kadi a ti biag ket buklen iti balligi ken pannakapaay? Maysa a napinget a dangadang. Kasta met iti isport. Adda ngarud pagkanaigan ti isport iti biag. Wenno ti biag ket maysa nga isport?
Dua dagiti sarita a nabasak iti nakallalagip unay. Diakto malipatan ta naimuladan iti panunot.
Ti maysa ket pakasaritaan dagiti ubbing nga agam-ambision nga agbalin a baseball player. Ngem ania met koma, aya, ta nakurapay met laeng ti panagbiagda piman ket saanda a makagatang iti uray no bola wenno bat man laeng. No agay-ayamda, ti lupot a linukotlukotda nga inaramidda a bola ti bolada ken no ania la ditan a mapidutda a sanga ti kayo ti usarda a bat. Iti laksid kadayta a kinapimpimanda, napasnekda pay laeng iti inda panagay-ayam, panagsursuro ken panagsanay iti ay-ayam a baseball. Ta ambisionda ngarud iti agbalin a nalatak a baseball player. Lalo ket awan pilpilien ti ambision, nakurapay man wenno baknang, nasalun-at wenno addaan rikriknaen, amin ket padapada; laeng a, ta kasano a gun-oden dayta nga ambision?
Dayta nga ambisionda ti makagapu a kanayonda a mapan agbuya iti ruar ti inaladan ti baseball field a pagay-ayaman dagiti players iti baseball league iti lugarda. Umap-apalda nga agbuybuya a nakakapet iti linaga a barut. Iti naminsan, napigsa unay iti pannakamalo ti bola ket nagturong iti ruar ti inaladan. Nagiinnuna dagiti ubbing a nangpidut ti bola. Inderetsoda metten nga intaray ti bola. Ania ketdin, ubing la ti ubing a, saan?
Ngem idi ay-ayamendan ti bola, daytan ta awan ti gaganaygayanda a mangibarsak, mangmalo ken mangsippaw ti bola a kunam la no nakadagdagsen la unay wenno kasla bola nga apuy ti kaiyariganna. Aglaladutda. Isuda amin. Nagsisinnaludsodda no ania ti makagapu dayta a marikriknada. Maysanmaysa iti rason a saan a nasayaat nga aramid ti inaramidda. Patigmaan ngamin dagiti dadakkelda a dakes nga aramid iti manggundaway iti padana a tao ken/wenno agtakaw – ta maibilangen a panagtakaw ti inaramidda a panangitaray ti bola. Nagtutulag ngarud dagiti ubbing a mapan isubli ti bola. Nakaluada pay a nagpakpakawan iti inaramidda. Naawatan met ti coach dagiti ubbing, lalo iti anepda nga agay-ayam ken makasursuro iti baseball, uray no improvised ti bola ket bat nga usarda, nga impakitada pay iti coach ken dagiti players.
Nagawid dagiti ubbing nga awan matimtimek kadakuada. Nagtalinaedda iti lugar a naynay a pagtambayanda. Saanda a matimtimek no di laeng inyiladda lattan. Piman met nga ubbing. No adda la koma mabalinda nga igatang iti aramatenda, naragsakda koma.
Napasangpetda ti coach ken dagiti players ti baseball league. Napamalanga pay dagiti ubbing, idi impadawat dagitoy dagiti saandan a maus-usar a bola, bat, baseball cap ken dadduma pay. Anian a ragsak dagiti ubbing!
Ti maysa pay a sarita ket makapasemsem-a-saan, ta imbes nga agay-ayam ni Dangkaw (natayag) a playing coach ti basketball, saan, ta nakapigket iti attention daytoy iti loptop a pangad-adawanna kadagiti scientific play nga isu iti inda iyaplikar iti panagay-ayamda. Isuna laeng ta iti laksid kadagiti sursurotenda a scientific play, kanayon latta a maabak ti teamda. Dimteng ti maudi nga ay-ayamda, no saanda pay a mangabak, maikkatdan ti liga. Nagririn dagiti saan a makatagtagari a players, ket kunada a nasken nga agay-ayamen ni Dangkaw ta ad-adda a kasapulanda ti kas kenkuana a mangidaulo iti team a saan ket a mangiwanwan laeng. Kasapulanda ti mangpatibker ti moralda ken ti natibker a lider. Kasapulanda ni Dangkaw a sentroda, nga isu dayta ti ammoda a kurang ti teamda. Ikapilitan a nagay-ayam ni Dangkaw. Gimmanaygay ken inspirado dagiti players. Agsipud ta inusar ni Dangkaw dagiti ammona a scientific play ken ti nainspiraran ken ganadon a players, nangabakda iti ay-ayam. Nagsasarunon iti panangabakda.
Naganaygay ti tao nga inspirado; maabak man wenno mangabak agtultuloy nga inna ibilang dagita a kas panagaddang iti ad-adu pay nga ay-ayam nga inna sangoen.
Ti Ilocano lit ket kasapulanna unay ti ad-adu pay a dandaniw, nobela, sarita a maipapan iti isport ta makaitedda iti inspirasion, tured ken pinget .@
Sunday, February 19, 2012
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag, ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel manen amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Nabileg ti delubyo a dimmuprak iti napalabas iti lubong dagiti mannaniw ken piksionista ta gapu iti saan a panagkikinnaawatan, nabukel ti giwang iti nagbaetan ti dua a grupo; banag a nangipasngay kadakami iti nauneg nga upay.
Ngem saan pay a naladaw ti amin; ibbatan laeng dagiti awit a bato a mangipapaay ti pannakadangran ti pagtaktakderan. Pabilgen ketdi koma ti panagkikinnabsatan imbes nga ikalawa ti giwang a di masukdipan; ket sangoen ti “panagbalbaliw ti panawen.”
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? Saan kadin nga aglukat ti telon naraniag nga agsapa? @
Sunday, February 12, 2012
Awan Nauneg A Duggong Iti Atiddog A Kuko
Napanak nagpasiar iti SM (Baguio) mall. Idi nabannogak a nagsigkisigking a nagna, inkeddengko ti naginana iti lobby, iti tugaw nga abay dagiti agtutubo – dua a babbai ken dua a lallaki a naliday ti langada ta nakatapayada pay. Pinaliiwko ida.
Maysa kadakuada iti addaan iti nadagsen a pakarikut, segun iti saritaanda ken langada. Agsasaibbek payen ti maysa kadagiti babbai. Agbasbasa iti kolehio dagitoy, ket addadan iti maikatlo a tukad ti Hotel and Restaurant Management. Agparikut ti agtutubo a babai, agsardengen nga agiskuela ta awan busbosenna. Nadadael kano ti pinagayanda gapu kadagiti naglabas a bagyo. Di maikkan dagiti dadakkelna iti pagenrolna. Dayta ti nadagsen a parikutna.
“Ania la ketdin,” kuna ti nataytayag ken nakutkuttong a lalaki, “awan ti nauneg a duggong, iti atiddog a kuko!”
Naklaatak pay iti insawangna ket dandanik la naibbatan ti sangkaigpilko a sarukodko. Apay ngata a daytoy ti imbagana? Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko idi saanko a masirok ti kayatna a sawen.
“Aniaka met, agparikut la ngaruden, mangibagaka pay la iti kasta,” immisuot ti maysa kadagiti babbai, “dika ket mangibaga iti sulosion tapno matulongantayo…”
“Isu met ti ibagbagak!” Kinunana a nagkatawa.
“Iti kaanoman, saan a makatulong ti duggong, sika met! Dinuduggongto la nga ammom!” immisuot pay ti maysa pay a lalaki.
Ket dandaniak la natilmon ti kaisubsubok a kendi iti nangngegko. Naggayad ti isemko. Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko.
“Dakayo met, saankay’ a makaaw-awat kadagiti Ilocano saying. Awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! It signifies determination, creativity and hope! Ti kayatko a sawen, Nadine, saanmo nga awanen ti determinationmo a makaturpos iti kolehio. Dumteng dayta, ket ipamuspusam no didaka makutulongan dagiti dadakkelmo ita. Kasano? Dayta ti kasapulan, creativity. Ket siempre, mangnamnamatayo a maragpatmo dayta, saan kadi? Saantayo nga awanen dayta a namnama…”
Napataliawak iti agtutubo a nakanganga. Natnag ti kendi a mulmulmolak. Nabagas met ti muging daytoy nakunak iti nakemko. Napaumel met dagiti dadduma a kaduada.
“Umararawka iti Namarsua, Nadine. Tulongan ti Dios asinoman a mangtulong ti bagina.”
Immanges ti nauneg ti agparikut: “Agyamak ti balakadmo, Boyet. Hustoka kadayta. Agtrabahoak, pagurnongan.” Inayonanda ti insawangna. “Adda nabasak itay a kasapulanda ti sales clerk dita supermarket dita baba, kuyogendak man barbareng makaurnongak iti pagenrolko no next sem.”
“Makatulongto met ngatan dagiti dadakkelmo…” binagi ti maysa. Ket kinuyogdan ti gayyemda.
Kellaat met a simmangpet ti naisem ken kumidkidday a panawen iti mugingko, ket makasursuratakon! Ania ti suratek? Suratek man daytoy nga eksperiensa ti dinuduggong. Wen, awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! Awan iti saan a makaadal iti addaan iti nabileg a determination. Kasapulan laeng ti creativity ken namnama. Dayta ti kasapulan ken nakabagbagas a kapanunotan…@
Thursday, February 09, 2012
Ania ti Akem ni Piksionista ken Mannaniw iti Panagbalbaliw ti Panawen?
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag. Ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? @
Sunday, September 11, 2011
Dagiti Anthropomorphism A Sarita
Maysa kadagiti kaay-ayok a sarita ket dagiti nasurat nga anthropomorphism. Diak ammo no apay, ngem nalabit, gapu ngata ta nagsursurattayon kadagitoy. Apaman a naammoan a nasurat nga anthropomorphism daytoy dumket metten a dagus iti essem a mangsiim no di man itedna ti regget a mangamiris no ania ti kayatna nga ibaga wenno ipasimudaag a tema. Masapul a takuaten ti mensahena santo amirisen. Saan ngamin a direkta a naibaga ti mensahe ditoy (ti kaaduan) no di ket mapidut kabayatan iti panangbasa, ken no ania ti readingmo isu dayta ti pakabuklan ti interpretasionmo. Eswes, pagwerretenna ti imahinasion.
Itay kallabes a Salip iti Sarita a Para Ubbing nga inesponsoran ti GUMIL Filipinas, napaliiw a limtaw manen ti ngayed ti sariugma (folktale) wenno ti nasurat iti anthropomorphism. Ti sarita (sariugma – sarita idi ugma) ket naikkan iti naintaoan a kalidad dagiti puersa ti nakaparsuaan (force of nature) tapno ideliberda ken itedda ti kapipintasan amin a motibo ken panggep ti sarita, ti mangipaay iti naimbag nga adal ken sursuro no di man kangangayedan nga inspirasion tapno maragpat ti ingpen biag. Iti ababa a pannao, dagiti agbibiag wenno karakter ket saan a tao no di ket puersa ti nakaparsuan nga inikkan iti naintaon a biag. Uray met dagiti inanimate objects (awanan biag) a naikkan iti naintaoan a panagbiag ket kapada met. Uray dagiti sarilaw-as (folklore) ket umarngi met laeng itoy. Uray dagiti ayup, mula ken dadduma pay a banag ket naikkan iti biag ken naintaoan a panagbiag. Dagitoy dagiti anthropomorphism.
Iti kaanoman dinto agkupas dagiti anthropomorphism – lalo no daytoy ket nasurat iti kapkapnekan a wagas. Saanda nga agkupas gapu iti ikutda a naisangsangayan a talugading – ti panangadal ken panangited iti patigmaan wenno pammagbaga. Maitutop la unay a para kadagiti ubbing. Ket uray metten a dagiti nataengan, apay ketdin a saan?
Maysa a klase ti sarita a nakaigameren iti panagbiag a nasken met a taldiapan ida iti agdama a panawen ken pasantaken ta isu dayta ti umno a pagteng.
Saan ketdi nga agdadamo wenno ubing ti Literatura Ilokana maipapan kadagiti kakastoy a sarita ta addadan dagitoy uray idi angged (time immemorial) ta dagiti dadduma ket, no diman kaaduan ket nagtitinnawidan, nagsisinublatan iti rabaw ti dila, nais-istoria kadagiti ubbing idi un-una, nabasbasa iti Bannawag ken dadduma pay a magasin.
Ken wen, nagtalinaed a nabayag kadagiti radio drama, a kas koma dagiti serie iti “Dagiti Sarsarita ni Uncle Pete” ni Pete Aromin, a nagtallopulo ti tunged idi napanen iti nagkaysa ni Uncle Pete, ngem saan a naginana ti sarsarita a para kadagiti ubbing ta inallawat a dagus ni Amor Cabaccang nga iniggamanna iti manon a dekada agingga iti agdama.
Nagsursurattayo met kadagiti alpabula (coined word for allegory and fable) iti las-ud ti lima a tawen iti radio drama (1992-1997). Naruay dagiti sinurattayo a fairytales, a dagiti dadduma, naipatarus iti porma a sarita manipud iti scriptwriting – agduma ngamin dagitoy ta adda dagiti nasken a sawen/ibaga iti scriptwriting a saanen a madakdakamat wenno idalan laeng iti pangngarig; sumagmamano dagitoy ti naipablasak iti Saringit Chronicle ken iti Tawid News Magasin, a kas iti “Kapwar,” “Ti Balbal,” “Boogles,” “ti Fenoderee,” “Ti Kilmoulis” “Ti Timazomb” ken dadduma pay. Insardengtayo iti nagipatarus idi nakumikomtayo kadagiti pakaseknan.
Kadagiti sinurat iti English, nalatak la unay dagiti koleksion ni Mabel Cook Cole a naipablaak idi 1916 – lalo ti maipapan iti sunggo ken pag-ong series, ti sarsarita maipapan iti puraw a karabasa – sarita maipapan iti kinaameng ken kinabukatot ti tao ken dadduma pay. Dayta kinabukatot ket naiparang a kas kinalabes iti panunot ken limmaksid iti nakaisigudan a talugading ken sursuro. Nagangayanna, ti nagpinget a maaddaan iti adu a kinabaknang ket isu met ti napukawan. Nagpinget a mangallop iti sangasalop, napukawan iti sangakaban! Ilocano Folktales kunana iti libro, kayatna a sawen nga addan dagitoy a sariugma sakbay ti 1916 a panangilibro ni Cole. Nabaknang ti Ilokano lit kadagiti kakastoy a sarsarita.
Nabaknang ti pagilian kadagiti fairytales, folktales ken folklores. Adda ti koleksion kadagitoy a mangipaneknek. Kas kadagiti inurnong ni nalatak a mannurat nga Ilokano ken Anak ti Vigan, Isabelo de los Reyes ken nasurat iti Spanish idi panawen ti Kastila. Gapu itoy a koleksionna isu nga inawagan dagiti scholars iti Ama ti Philippine folklore. Nagserbi pay subject ti panagadal dagiti literary scholars itay nabiit dagitoy a koleksionna. Dagiti laeng makaawat iti Spanish iti nagdisnudo a nangkalkal iti dulin ti national archive ken sinuratda dagiti napaliiwda ken komentoda kadagitoy a kinabaknang.
Saantayo nga awanen ti kinapudno, iti Philippine lit ket karaman met ditoy dagiti nasurat iti Spanish, a kas dagiti sinurat ni Rizal ken dadduma pay a mannurat idi panawen ti Kastila.
Pinadastayo met ti nagsursurat kadagiti adaptation ngem dagiti laeng limitations ti/dagitii karakter ken ti nagan ken/wenno kaarngi ti karakter ti piniduttayo nga inikkan iti nainlokanoan a biag. Kas koma ti “Kapwar” manipud iti “Jack-in-Iron,” ti “Ti Timmazomb” iti “Zombie” ken dadduma pay. Pinidut wenno binulodtayo dagiti karakter ken limitationsda ket binadoantayo ida iti kabukbukodantayo nga eksperiensa ni Ilokano nga isu iti inaramattayo iti serialized, babaen babaen iti karakter ni Rino Mistiko ken ti kaingungotna a ni Zeny. Agsipud ta maysa a mistiko ti bidatayo, ti mysticism ket saan a nailaksid itoy no di ket naibudi.
Nabaked nga ehemplo ti folktale ti “Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog” ni Joel Manuel. Makapaisem ti panagsalip da Kalgaw ken Burarog ket nabileg dagiti limtuad imahinasion – no ibasar iti agdama a kasasaad ti panawen, mabalin a kunaen, ni Kalgaw wenno ni Burarog wenno isuda a dua ket naidalit iti karkarna a sakit – sakit a nasken la unay a maagasan. Ta no saan a maagasan, agsagaba ti lubong iti nakaro nangnangruna dagiti umili. Ta saan kadi nga agsagsagaban ti lubong iti climate change ken global warming?
Nabaked met nga ehemplo ti folklore ti “Tubal” ti Ilokano super hero a sinurat ni (Ret.) Col. Rufino Re. Boadilla. Ni met laeng Col. Boadilla ti nangipatarus a sarilaw-as ti folklore. Kas ken ni Reynaldo A. Duque nga impatarusna iti legend – iti pasintawi. Ti sarilaw-as ni Col. Boadilla ket pudno la unay a namsek ti imahinasion ti author ket maaringan met dagiti agbasbasa.
Napintas nga anthropomorphism ti sarita nga ‘Apgad’ ni Karina Viola L. Bulong ken nangabak iti maikadua a gunggona iti kalkalpas a salip ti sarita a para ubbing nga inesponsoran ti Gumil Filipinas. Naisangsangayan ti karismana a sinurat. Ababa ngem namsek. Makapnek ta naideliberna ti mensahe nga isu iti panangibalat ti amak wenno buteng. Amin a tao ket sumango iti inaldaw-aldaw a panagbalbaliw; isu a mapasamak no kua ti saan a maliklikan a panagdakiwas. Adda dagiti seknan iti amak wenno buteng iti amin nga agdakiwas idinto nga adda met dagiti situtured a sumango iti balubal ti biag. Dagiti napinget, saan a pagduduaan iti panagsagrapda iti panagtamed. Ngem kadagiti seknan iti amak wenno buteng a sumango iti kinapudno, kasanon? Daytoy ti ababa a pakabuklan ti sarita.
Ket ti kakaisuna a solusion, ti patigmaan ken pammagbaga a naalut-ot iti kasin-awan amin a kananakem – kananakem dayta ni Ina Langit. Adda raya ti lawag nga agtaud kadagiti patigmaan ni Ina Langit ken ni Apgad. Ni Apgad a representation ti salt of the earth wenno pannakaasin dagiti tarumpingay tapno agserbida a kas naraniag a raya ti agsapa. Pannakaasin ti lubong.
Iti sabali a punto, ti proseso ti condensation wenno panagbalin ti tudo ket dakdakkel ti porsientona nga agtaud iti naapgad a danum (iti baybay) ta nalawlawa ti sakupen ti naapgad a danum ngem ti takdang; sa inayunmo pay ti saan a malapdan a pannakapasamak ti water spout – agpangato diay danum-baybay a mapan iti kaulpan santo agtinnag a kas arbis wenno tudo. Maitutop la unay ti nagan ti karakter – Apgad.
Ti pagpintasan la unay ti sarita ket ti udina, a nasupapakan iti pannakapnek ti amak ken buteng a nagalimutong iti barukong ni Apgad. Ti pannakapnek ni Apgad a nagbalinen a ramen iti nasantak a sabong ti kayanga ket narikna ti asinoman a nagbasa iti sarita.
Once again, inwawagayway ti sarita nga “Apgad” ti kinabileg ti anthropomorphism.
Napintas ti sarita ni Ms. Karina Viola L. Bulong… nabara a kablaaw!@


c: text/html

text:
Pagsasao nga Ingles
Ti Ingles ket maysa a pagsasao iti Laud a Hermaniko a nagtaud kadagiti Anglo-Sahon a pagarian iti Inglatera ken nagwaras iti nagbalin nga abagatan a daya nga Eskósia a naseknan iti Angles a taga-ugma a pagarian iti Northumbria. Ti sumaganad nga adua pannakaseknan iti Pagarian iti Nalatak a Británia ken ti Nagkaykaysa a Pagarian manipud ti maika-18 a siglo, babaen ti Imperio a Briton, ken iti Estados Unidos manipud ti tengnga ti maika-20 a siglo,,[5][6][7][8] daytoy ket adu a naiwaras iti sangalubongan, nabalinan a umun-una a pagsasao iti internasional a diskurso ken ti lingua franca kadagiti kaaduan a rehion.[9][10]Kaaduan ti agadadal iti daytoy a kas iti [maikadua a pagsasao]] ken maus-usar a kas iti opisial a pagsasao iti Kappon ti Europa ken dagiti adu a Mankomunidad a pagilian, ken adu pay kadagiti pakakaduaan. Isu daytoy ti maikatlo kadagiti patneng nga maisasao a pagsasao iti lubong, kalpasan ti Mandarin nga Insik ken Espaniol. Isu daytoy ti kaaduan ti mangisasao iti labes ti lubong.[11]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ English Adjective – Oxford Advanced Learner's Dictionary – Oxford University Press ©2010.
- ^ Reperensia ti Pagsasao nga Ingles iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ a b Ti Panagballigi iti Inggles, The Economist, 20 Dec. 2001
- ^ "Lecture 7: World-Wide English". EHistLing. Naala idi 26 Marso 2007.
- ^ Ammon, pp. 2245–2247.
- ^ Schneider, p. 1.
- ^ Mazrui, p. 21.
- ^ Howatt, pp. 127–133.
- ^ Crystal, pp. 87–89.
- ^ Wardhaugh, p. 60.
- ^ Seth Mydans (Mayo 24, 2007) Iti labes dagiti kultura, Ti Ingglés ket isu ti balikas New York Times. Naala idi 21 Septiembre 2011

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baybay Filipinas
Ti Baybay Filipinas ket pingir a baybay iti daya ken amianan ti Filipinas a sumakop ti aganay a rabaw a kalawa iti 2 a riwriw mi² (5 a riwriw km²)[1] iti akinlaud a paset ti Amianan a Taaw Pasipiko.[2] Daytoy ket nabeddengan babaen ti purpuro ti Filipinas (Luzon, Samar, Leyte ken Mindanao) iti abagatan a laud; Palau, Yap, ken Ulithi (iti Carolinas) iti abagatan a daya; ti Marianas, a mairaman ti Guam, Saipan, ken Tinian, iti daya; ti Bonin ken Iwo Jima iti amianan a daya; dagiti isla ti Hapon ti Honshu, Shikoku, ken Kyūshū iti amianan; ti Is-isla ti Ryukyu iti amianan a laud; ken Taiwan iti laud.[3]
Ti baybay ket addaan ti narikut ken naindumadumaan a reliba ti sirok ti baybay.[4] Ti sirokna ket naporma iti estruktural a labneng babaen dagiti serie ti heolohiko a pakababasan ken dagiti sona ti pannakabungtol. Dagiti arko ti isla, dagiti pantok iti rabaw ti taaw gapu ti aktibidad ti plaka tektoniko iti lugar, ket kulongenna ti Baybay Filipinas iti amianan, daya ken abagatan. Dagiti kas pagarigan ket ti purpuro ti Filipinas, Is-isla ti Ryukyu, ken ti Marianas. Ti sabali pay a prominente a langa ti Baybay Filipinas ket ti kaadda dagiti adalem a trinsera ti baybay, ti Trinsera ti Filipinas ken ti Trinsera ti Mariana, ken aglaon dagitoy ti kaadaleman a puntos iti planeta.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Lokasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Filipinas ket bineddengan babaen ti Filipinas ken Taiwan iti laud, ti Hapon iti amianan, ti Marianas iti daya ken ti Palau iti abagatan. Dagiti kaaripingna a baybay ket mairaman ti Baybay Celebes nga insinsina daytoy babaen ti Mindanao ken dagiti babassit nga isla iti abagatan, ti Baybay Abagatan Tsina nga insinsina babaen ti Filipinas, ken Baybay Daya a Tsina nga insinsina babaen ti Is-isla ti Ryukyu.
Gay-at[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Gunglo ti Sangalubongan a Hidrograpiko ket mangipalawag ti Baybay Filipinas a kas "ti lugar iti Amianan a Taaw Pasipiko idiay daya nga aplaya ti Is-isla ti Filipinas", a nabeddengan dagiti sumaganad:[5]
Iti Laud. Babaen dagiti Akindaya patingga ti Purpuro ti Daya nga Indiano, Baybaya Abagatan Tsina ken ti Baybay Daya a Tsina.
Iti Amianan. Babaen ti Abagatan a daya nga aplaya ti Kyushu, dagiti Akin-abagatan ken Akindaya a patingga ti Akin-uneg a Baybay ken ti Abagatan nga aplaya ti Isla ti Honshu.
Iti Daya. Babaen ti pantok ti Hapon aginggana ti Bonin, Bulkan ken ti Is-isla ti Ladrone (Mariana), amin dagitoy ket mairaman iti Baybay Filipinas.
Iti Abagatan. Babaen ti linia a mangitipon ti Guam, Yap, Pelew (Palau) ken Is-isla ti Halmahera.
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Plaka ti Baybay Filipinas ket mangporma ti datar ti Baybay Filipinas. Daytoy ket maipasirok babaen ti Agkutkuti a Barikes ti Filipinas a kaaduan a mangawit ti purpuro ti Filipinas ken ti akindaya a Taiwan. Ti baetan dagitoy dua a plaka ket ti Trinsera ti Filipinas.
Biolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Filipinas ket mangsangaili iti eksotiko nga ekosistema ti marina. Aganay a lima gasut dagiti sebbangan iti natangken ken nalukneng a koral ket adda kadagiti pantar a dandanum ken 20 porsiento ti sangalubongan a naam-ammuan a sebbangan ti batbato ti baybay ket mabirukan kadagiti danum ti Filipinas. Dagiti pawikan, pating, moray nga igat, kurita ken uleg ti baybay ken dagiti dadduma pay a sebbangan ti ikan a kas ti tuna ket kadawyan a makitkita. Iti pay maipatinayon, ti Baybay Filipinas ket agserbi pay a pagbugian a lugar para dagiti igat ti Hapon, tuna ken dadduma pay a sebbangan ti balyena.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna nga Europeano a nangdaliasat idi ti Baybay Filipinas ket ni Ferdinand Magellan in 1521, a nnaginagan iti Mar Filipinas idi isu ken dagiti kaduana ket addada idi idiay Is-isla ti Mariana sakbay ti ekplorasion ti Filipinas. Kalpasanna daytoy ket naduktalan babaen ti dagiti Kastila nga ekplorador manipud idi 1522 aginggana idi 1565 ken daytoy ket lugar idi ti nalatak a dalan ti galeon a panagtagilako.
Idi baetan ti 19 ken 20, 1944, ti Gubat ti Baybay Filipinas, ket dakkel idi ken mangikeddeng a gubat ti marina ti Sangalubongan a Gubat II a nagbaetan ti Hapon ken ti Estados Unidos, daytoy ket napasamak idiay akin-daya a Baybay Filipinas, idiay asideg ti Is-isla ti Mariana. Dagiti agawit ti eroplano ti Taihō, Shōkaku, Junyō, Hiyō ken ti Ryuho ken nabombada, natorpedo ken pinalenned dagiti naibatay ti agawit nga eroplano dagiti Amerikano ken nagraut manipud kadagiti dadduma pay a bapor. Daytoy ket lugar pay idi ti “Great Marianas Turkey Shoot” sakbay ti panagrukma dagiti Aliado iti Saipan, Guam ken Tinian idiay Marianas, ti Palau iiti abagatan a laud, ken ti Filipinas.
Kalpasan ti pannakaikarkaro ti suppiat ti Is-isla ti Spratly idi 2011, dagiti nadumaduma nga ahensia ti Filipinas ket nangrugrugida nga agus-usar iti neolohismo ti "Baybay Laud Filipinas" tapno mangibaga ti Baybay Abagatan Tsina. Nupay kasta, ti ngiwat ti PAGASA ket kinunana a ti baybay iti daya ti Filipinas ket agtultuloyto a matawagan ti Baybay Filipinas.[6]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Baybay Filipinas iti Wikimedia Commons
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Baybay Filipinas, encarta.msn.com (arkibo manipud ti ti kasisigudl idi 2009-08-20).
- ^ Amianan a Taaw Pasipiko
- ^ "Baybay Filipinas". Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 2008-08-12.
- ^ a b "Baybay Filipinas". Lighthouse Foundation. Naala idi 2008-08-12.
- ^ "Dagiti Patingga dagiti Taaw ken dagiti Baybay, Maika-3 nga edision" (PDF). Gunglo ti Sangalubongan a Hidrograpiko. 1953. Naala idi 7 Pebrero 2010.
- ^ Quismundo, Tarra (2011-06-13). "South China Sea renamed in the Philippines". Philippine Daily Inquirer. Naala idi 2011-06-14.


text:
Gran Britania
Ti Gran Britania wenno Britania (Gales: Prydain Fawr, Eskoses a Gaeliko: Breatainn Mhòr, Korniko: Breten Veur) ket maysa nga isla a naisanglad idiay amianan a laud iti kontinental a Europa. Isu daytoy ti maikasiam a kadakkelan nga isla iti lubong, ti kadakkelan iti Europeano nga isla, ken ti kadakkelan iti Isla ti Britaniko. Nga addaan ti populasion ti agarup a 60.0 riwriw a tattao iti tengnga ti 2009, isu daytoy ti maikatlo a kapusekan ti populasion nga isla iti lubong, lkalpasan ti Haba ken Honshū. Ti Gran Británia ket napalikmutan babaen ti sumurok a 1,000 a babassit nga is-isla] ken dagiti kabassitan nga isla. Ti isla iti Irlanda naisanglad iti laud. Iti politika, ti Gran Británia ket mangitudo ti isu met laeng nga isla a mairaman dagiti nakapalikmut nga is-isla a nakabiklan ti teritorio iti Inglatera, Eskosia ken Gales.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Briton nga babassit nga Isla ken dagita amin ...". Unibersidad ti Heriot-Watt, Edinburgh. Naala idi 7 Marso 2011.
- ^ Dagiti bilang ket agibagbaga ti populasion iti Nagkaykaysa a Pagarian a malaksid ti Akin-amianan nag Irlandes, ken mairaman ti amangan a 500,000 a tattao kadagiti babassit nga is-isla.


text:
Lagos
Ti Lagos (/ˈleɪɡɒs/ LAY-gos)[5][6][7][8] ket maysa a puerto a siudad ken ti kaaduan ti populasion a siudad idiay Nigeria. Ti opisial a populasion ti Lagos ket naudi a nairehistro idi ti 7,937,932. Ti Lagos ket isu ti maikadua a kapardasan a dumakdakkel a siudad idiay Aprika ken ti maikapito a kapardasan iti lubong.[9] Ti Lagos ket dati idi a tinataengan babaen dagiti Awori a subgrupo dagiti Tattao a Yoruba. Babaen ti panangidaulo ti bukodda nga Olofin, dagiti Awori ket immalisda idiay maysa nga isla a tinawtawagan tattan a ti Iddo ken idi manen ti dakdakkel nga Isla ti Lagos. Idi maika-15 a siglo, dagiti Awori a pagtaengan ket rinaut babaen ti Benin nga IMperio kalpasan ti pannakiringgorda, ken ti isla ket nagbalin a kampo ti gubat ti Benin a tinawtawagan ti "Eko" babaen ni Oba Orhogba, ti Oba ti Benin iti dayta a panawen.[8][10]
Ti Lagos ket maysa a metropolitano a lugar a nagtaud kadagiti isla a naisina babaen dagiti waig, a kas ti Isla ti Lagos, a kumapkapet ti abagatan a laud a ngarab tifringing the Alog Lagos bayat a daytoy ket nasalakniban manipud ti Taaw Atlantiko babaen dagiti atiddog a pudgso ti darat a kas ti Bar Beach, a gumay-at daytoy ti sumurok a 100 km ti daya ken laud ti ngarab. Manipud idi ununana, ti Lagos ket nagpadakkel idiay laud ti nangruna a daga ti alog ken ti konorbasion, a mairaman ti Ikeja ken Agege, a tatan ket makaabot ti adadu ngem 40 km ti amianan a laud ti Isla ti Lagos. ADda dagiti suburbo ket mairaman ti Ikorodu, Epe ken Badagry, ken adda pay dagiti adu a lokal a konsilo ti napartuat, a mangited ti dagup dagiti lokal a gobierno ti Lagos iti 57.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Lagos ket maysa a a kampo ti pannakigubatan para kadagiti kameng ti Benin nga Imperio, a tinawtawaganda ti Eko.[7][8] Ti Yoruba ket agus-usar pay laeng ita ti kastoy a nagan ti Eko a mangibaga ti Lagos. Ti Lagos, a kayatna asaoen ket ti "dandanaw", ket maysa idi a nagan a naited para iti pagtaengan babaen dagiti Portuges. Ti agdama nga aldaw nga estado ti Lagos ket adda ti nangato a porsiento dagiti Awori, a napan iti daytoy a lugar manipud idiay Isheri idiay igid ti karayan Ogun. Iti amin a pakasaritaan, daytoy ket pagtaengan ti maysa a nakiginnubgubatanga etniko a grupo a nagtaeng ti daytoy a lugar. Idi nasap a panakataengna, daytoy ket nakakitkita pay dagiti paset ti panawen a panagturay babaen ti Pagarian ti Benin.[11]
Ti Portuges nga eksplorador a ni Rui de Sequeira ket binisitana ti lugar idi 1472, a nangnagan ti lugar a nagpalikmut ti siudad ti Lago de Curamo; a daytoy nga agdama a nagan ket Portuges para iti "danaw". Ti maysa pay a panagipalplawag ket ti Lagos ket nainaganan idi para ti Lagos, Portugal - ti maritimo nga ili nga, iti dayta apanawen, ti kangrunaan idi a sentro ti Portuges a panagbanbaniaga kadagiti aplaya ti Aprika, ken ti naganna ket naala manipud ti Latin a balikas ti Lacobriga.
Ti Lagos ket pormal idi nga inkapet ti Britaniko a Kolonia ti Lagos idi 1861. Daytoy ket adda ti dua a nagbanagan ti pnakarebba ti aadipen a komersio ken ti pannakabangon ti Britaniko a panagtengngel kadagiti silag ken dadduma pay a negosio.[12] Ti tidda ti moderno nga aldaw a Nigeria ket naagaw idi 1887, ken idi ti Kolonia ken Protektorado ti Nigeria ket nabangon idi 1914, ti Lagos ket nairangarang nga isu ti kapitoliona, a nagtultuloy a kastoy kalpasan ti panakawaya ti pagilian manipud ti Britania idi 1960. Nairamraman amin nga immay manipud ti amin a lugar ti Nigeria ken dagiti dadduma pay a pagilian ti Laud nga Aprika ket dagiti nagsubsubli a dati a tagabo a naamammoan a kas dagiti Kreol, a naggapu manipud idiay Freetown, Sierra Leone, Brasil ken ti Laud nga Indio a npan idiay Lagos. Dagiti Kreol ket nagparparawad ti pannkapabaro ti Lagos ken dagiti pannakaammoda ti Portuges nga arkitektura ket makitkita pay laeng kadagiti arkitektura idiay Isla ti Lagos.[8]
Ti Lagos ket nakasanay ti napardas a panagdakkel kadagiti tawtawtawen ti 1960 ken tawtawen ti 1970 a kas nagbanagan ti ekonomiko a panagrang-ay ti Nigeria sakbay ti Sibil a Gubat ti Nigeria. Ti Lagos ket isu idi ti kapitolio ti Nigeria manipud idi 1914 aginggana idi 1991.[13] Ti siudad ket naikkat ti kasasaadna idi ti Teritorio ti Pederal a Kapitolio ket nabangon para iti panggep a panangipatakder ti siudad ti Abuja. Idi 14 Nobiembre 1991, ti Presidensia ken dagiti dadduma pay a pamay-an ti pederal a gobierno ket immalisda idiay baro a kapitolio ti siudad ti Abuja.[13]
Dagiti paamo ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Maika-18 a Nalilian a Rambakan ti Ay-ayam: Ti Lagos ket nagipakpakita ti Logo, maskot ken sapot ti pagsaadan". Premium Times. Abuja, Nigera. 18 Hunio 2012. Naala idi 2 Oktubre 2012.
- ^ "Eko 2012: Panagibangon Pabrika babaen ti Ayayam, Articles". ThisDay. Lagos, Nigeria. 22 Agosto 2012. Naala idi 2 Oktubre 2012.
- ^ Ti Summing ti 16 a panakaaramid ti Metropolitano a Lagos ti LGA (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Isla ti Lagos, Nagruna a daga ti Lagos, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) segun ti:
TiNigeria a Kongreso. "Dagiti administratibo nga agpang - Estado ti Lagos". Naala idi 29 Hunio 2007.
- ^ Ti Summing ti 16 a panakaaramid ti Metropolitano a Lagos ti LGA (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Isla ti Lagos, Nagruna a daga ti Lagos, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:
"Senso ti Populasion ti 2006" (PDF). Nailian nga Opisina dagiti Estadistika ti Nigeria. Mayo 2007. Naala idi 14 Septiembre 2010.
- ^ Lagos (Dictionary.com Unabridged nga ed.), Random House, Inc., naala idi 29 Oktubre 2010
- ^ Room, Adrian (2007). Ti pannakabalikas dagiti nagan ti lugar: ti sangalubongan a diksionario. McFarland. p. 108. ISBN 0-7864-2941-0.
- ^ a b Olupọna, Jacob Obafẹmi Kẹhinde; Rey, Terry (2008). Òrìşà a panagraen a kas relihion ti lubong: ti globalisasion ti relihioso a kultura ti Yorùbá. Unibersidad ti Wisconsin a Pagmalditan. p. 132. ISBN 0-299-22460-0.
- ^ a b c d Williams, Lizzie (2008). Nigeria: Ti Bradt a Pangsurotan ti Panagbaniaga. Bradt a Pangsurotan ti Panagbaniaga. p. 110. ISBN 1-84162-239-7.
- ^ Dagiti kapardasan a dumakdakkel a siudad ken urbano a luglugar iti lubong manipud idi 2006 aginggana idi 2020, babaen ti CityMayors.com
- ^ Smith, Robert Sydney (1988). Dagiti Pagarian ti Yoruba (3 nga ed.). Unibersidad ti Wisconsin a Pagmalditan. p. 73. ISBN 0-299-11604-2.
- ^ "Ti Taudan ti Eko (Lagos)". Edo Nation. Naala idi 2 Hunio 2010.
- ^ "Lagos, Nigeria - omite ti Kabsata Siudad ti Atlanta". Atlanta, Georgia, E.U.: Opisial a Sapot ti Pagsaadan para iti Siudad ti Atlanta. Naala idi 18 Septiembre 2010.
- ^ a b "2008 a Konperensia ti Amina Panagsukimat ti Midia ti Aprika" (PPT). Pan African Media Research Organisation. p. 8. Naala idi 4 Abril 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Lagos iti Wikimedia Commons
- Gobierno


text:
Hernán Cortés
Ni Hernán Cortés de Monroy y Pizarro, Umuna a Markes ti Ginget ti Oaxaca (Panangibalikas nga Espaniol: [erˈnaŋ korˈtes de monˈroj i piˈθaro]; 1485 – Disiembre 2, 1547) ket maysa idi a Espaniol a Konkistador a nangidaulo ti ekspedision a gapuanan ti panakatnag ti Asteka nga Imerio ken nagiyeg kadagiti dakkel a paset ti kangrunaan a daga ti Mehiko babaen ti turay ti Ari ti Kastila idi nasapa a maika-16 a siglo. Ni Cortés ket paset idi ti kaputotan dagiti Espaniol a nagkolkolonisado a nagrugian ti umuna a paset ti Espaniol a kolonisasion ti Kaamerikaan.
Naipasngay idiay Medellín, Espania, iti maysa a pamilia ti saan unay a nobilidad, ni Cortés ket nangpili a mangged iti Baro a Lubong. Isu ket napan idiay Hispaniola ken kalpasan daytoy idiay Kuba, nga idiay ket nakagun-od ti maysa nga enkomienda ken, para iti nabiit a panawen, nagbalin nga alkalde (mahistrado) ti maikadua nga Espaniol nga ili a nabangon ti dayta nga isla. Idi 1519, isu ket nabutosan idi a kapitan ti maikatlo nga ekspedision idiay kangrunaan a daga, ti ekspedision a kimmadua a nagbayad. Ti pannakiringgorna iti Gobernador ti Kuba, a ni Diego Velázquez de Cuéllar, ket nagbanagan ti pannakapasardeng ti panagbaniagana, ti maysa a bilin a saan nga inkaskaso ni Cortés. Idi simmangpet iti kontinente, ni Cortés ket nagballigi a nangipakat ti estratehia a pannakikaduaan kadagiti patneng a tattao a pannakisinnupiat kadagiti dadduma. Inusarna pay ti maysa a patneng a babai, a ni Doña Marina, a kas maysa nga mangipatpatarus; nga isu kalpasan daytoy ket nangiyanak ti anak a lalaki ni Cortés. Idi nangipatulod ti Gobernador ti Kuba kadagiti emisario a mangkemmeg kenni Cortés, isu ket nangilaban kaniada ken nangabak, a nagus-usar kadagiti surok a tropa a timmulong kaniana. Ni Cortés ket dagus a nagsursurat iti ari a nagsalsaludsod ti pannakabigbig kadagiti panagballigina imbes a mapadusa iti yaalsa. Kalpasan ti pannaparukmana ti Asteka nga Imerio, ni Cortés ket nagunggunaan idi ti titulo ti Marqués del Valle de Oaxaca, bayat a ti nadaydayaw a titulo ti Birey ket naited idi ti ngato ti ranggona a natan-ok a lalaki, a ni Antonio de Mendoza. Idi 1541 ni Cortés ket nagsubli idiay Espania, nga idiay ket nakappia a pimmusay ngem idi nakarurod, kalpasan ti innem a tawen.
Gapu kadagiti kontrobersial nga inar-aramid ni Cortés ken ti kaawan kadagiti mapasingkedan a taudan ti pakaamo a maipanggep kaniana, nagbalinen a narigat ti mangikeddeng ti aniaman a depinitibo a maipanggep ti personalidadna ken kapanggepanna.
Dagiti linaon
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Bayat nga isu ket masansana tinawtawagan iti Hernán wenno Hernando Cortés (Espaniol: [korˈteθ]), iti panawenna, tinawtawagann ti bagina iti Hernando wenno Fernando Cortés (Espaniol: [korˈtes]). Dagiti nagan a Hernán, Hernando, ken Fernando ket agpapada amin a husto dagitoy. Dagiti naudi a dua ket kadawyan a naus-usar iti las-ud ti amin a kabibiagna, ngem ti dati a naipangyababa a porma ket nagbalinen a kadawyan kadagiti Pagsasao nga Espaniol ken Ingles kadagiti moderno a panawen, ken isu ti nagan a kaaduan a pannakaammo ti tattaao ita nga aldaw.[1]
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Cortés ket naipasngay idi 1485 idiay ili ti Medellín, idiay moderno nga aldaw nga Extremadura, Espania. Ti amana, ni Martín Cortés de Monroy, ket naipasngay idi 1449 kenni Rodrigo wenno Ruy Fernández de Monroy ken ti asawana a ni María Cortés, ket maysa idi a kapitan ti inpantria iti naisangayan a kaputotan ngem saan unay a baknang. Ti ina ni Hernán ket ni Catalina Pizarro Altamirano.[2]
Babaen ti inana, ni Hernán ket maikadua idi a kasinsin a naminsan a naikkat ni [Francisco Pizarro]], nga isu ket kanungpalan a nangparukma ti Inca nga Imperio iti moderno nga aldaw ti Peru (saan nga iyallilaw iti sabali a Francisco Pizarro a kimmuyog kenni Cortés a mangparukma dagiti Azteca), babaen dagiti nagannak kaniana a ni Diego Altamirano ken asawana ken ti kasinsinna a ni Leonor Sánchez Pizarro Altamirano, ti umuna a kasinsin ti ama ni Pizarro.[2] Babaen ti amana, ni Hernán ket namindua idi nga adayo a kabagian niwas a Nicolás de Ovando, ti makatlo a Gobernador ti Hispaniola. Ti apongna iti bangir ti amana ket anak a lalaki idi ni Rodrigo de Monroy y Almaraz, Maika-5 nga Apo ti Monroy, ken ti asawan a ni Mencía de Orellana y Carvajal.
Ni Hernán Cortés ket naibagbaga nga isu ket napudaw, managsakit nga ubing babaen ti biograpona, kapelian, ken gayyemna a ni Francisco López de Gómara. Idi agtawen iti 14,ni Cortés ket naipatulod idi nga agbasa iti Latin babaen ti ulitegna iti linteg idiay Salamanca.[3] Kalpasan ti dua a tawen, ni Cortés, ket nabannogen iti panagbasbasa, ken nagawid idiay Medellín, ken adu met a pannakariro dagiti nagannak kaniana, a nagnamnama nga isu ket makaadal para iti makagunguna a legado a pagsapulan. Nupay kasta, dagidi dua atawen idiay Salamanca, ken ti pay atiddog a paset ti panawen iti panagsanay a kas notario, nga immuna idiay Seville ken kalpasanna idiay Hispaniola, ket nangited kaniana iti pannakaammo dagiti kodigo tilinteg a nakatulong kaniana iti paneknek iti linteg a mangparukma iti Mehiko.[4]
Iti daytoy a puntos ti biagna, ni Cortés ket inbagbaga idi babaen ni Gómara nga isu ket saan a makatalna, napangas ken naluko.[4] Daytoy ket mabalin a nasayaat a panangibaga iti agtawen ti 16 nga ubing a lalaki a nagawid ken nakabiruk kaniana nga isu ket natungday babaen ti biag iti bassit nga ili ti probinsia. Babaen ti daytoy a panawen, dagiti damag kadagitipanagduktal Christopher Columbus iti Baro a Lubong ket naipadpadamag idiay Espania.
Dagiti naginbasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kas pagarigan, ti bersion ti pagsasao nga Ingles kadagiti suratna ket tinawtawagan ti "Hernán Cortés: Dagiti Surat manipud idiay Mehiko", kdpy.
- ^ a b Machado, J. T. Montalvão, Dos Pizarros de Espanha aos de Portugal e Brasil, Author's Edition, 1st Edition, Lisbon, 1970.
- ^ Hernán Cortés
- ^ a b Hernan Cortés
Dagiti nangruna a taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cortés, Hernán. Letters – available as Letters from Mexico translated by Anthony Pagden. Yale University Press, 1986. ISBN 0-300-09094-3. Available online in Spanish from an 1866 edition.
- Díaz del Castillo, Bernal. The Conquest of New Spain – available as The Discovery and Conquest of Mexico: 1517–1521 ISBN 0-306-81319-X
- López de Gómara, Francisco. Hispania Victrix; First and Second Parts of the General History of the Indies, with the whole discovery and notable things that have happened since they were acquired until the year 1551, with the conquest of Mexico and New Spain University of California Press, 1966
- Prescott, William H. History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes
- Last Will and Testament of Hernán Cortés
- Letter From Hernan Cortes to Charles the V
- Hernán Cortés Power of Attorney, 1526 From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
- Praeclara Ferdinandi Cortesii de noua maris oceani Hyspania narratio sacratissimo... 1524. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
Dagiti sekondario a taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs by Buddy Levy 2008 ISBN 978-0-553-80538-3
- Myth and Reality: The Legacy of Spain in America by Jesus J. Chao. Culture/Society Opinion. February 12, 1992. The Institute of Hispanic Culture of Houston
- Crow, John A. The Epic of Latin America. 4th ed. New York: University of California P, 1992.
- Hernando Cortés by Jacobs, W.J., New York, N.Y.:Franklin Watts, Inc. 1974.
- The World's Greatest Explorers: Hernando Cortés. Chicago, by Stein, R.C., Illinois: Chicago Press Inc. 1991.
- León-Portilla, Miguel (Ed.) (1992) [1959]. The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico. Ángel María Garibay K. (Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.) (Expanded and updated edition nga ed.). Beacon Press. ISBN 0-8070-5501-8.
- Maura, Juan Francisco."Cobardía, falsedad y opportunismo español: algunas consideraciones sobre la "verdadera" historia de la conquista de la Nueva España" Lemir (Revista de literatura medieval y del Renacimiento) 7 (2003): 1–29.
- Passuth, László. The Rain God cries over Mexico
- Restall, Matthew. Seven Myths of the Spanish Conquest Oxford University Press (2003) ISBN 0-19-516077-0
- Hernando Cortés by Fisher, M. & Richardson K.
- Hernando Cortés Crossroads Resource Online.
- The Conquest of America by Tzvetan Todorov (1996) ISBN 0-06-132095-1
- Thomas, Hugh (1993). Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico ISBN 0-671-51104-1
- White, Jon Manchip. (1971) Cortés and the Downfall of the Aztec Empire ISBN 0-7867-0271-0
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Hernán Cortés iti Wikimedia Commons


text:
Wikipedia:Pannakapatalged
Iti Wikipedia, ti pannakapatalged ket kaibuksilanna a ti tattao nga agbasbasa ken agur-urnos ti ensiklopedia ket mabalinda a kumita no dayta a pakaammo ket nagtaud iti maysa a mapagtalkan a taudan. Ti Wikipedia ket saan nga agipabpablaak ti kasisigud a panagsukimat. Ti linaonna ket maikeddeng babaen ti naipablaaken a pakaammo, imbes a dagiti bukod a panagsanay ken pammati dagiti editor. Uray no siguradoka a ti maysa a banag ket pudno, daytoy ket nasken a mapatalgedan sakbay a mainayonmo daytoy.[1] No dagiti mapatalgedan a taudan ket di umanamong, dagiti pannakaisuppiatda ket nasken a mairepresenta manipud ti agmangngamangnga a nalinteg a pamanunutan.
Amin a banag iti nangruna nga espasio ti Wikipedia, ken mairaman amin dagiti adda nga artikulo, dagiti listaan ken dagiti panangipalpalawag a titulo, ket naskenda a mapatalgedan. Amin nga inadaw a sasao ken dagiti ania man a banag a dagiti pannakapatalged ket naisuppiatan wenno mabalin a suppiaten, ket naskenda a mangiraman ti maysa a nailinia a dakamat a dagus a mangsuporta ti banag. Ti ania man a banag a makasapul ti taudan ngem awan met ti taudanna ket mabalin a maikkat, ken dagiti awan taudanna a maisuppiatan a banag a maipanggep ti sibibiag a tattao ket nasken a mapardasan a maikkat. Ti Pannakapatalged, Awan ti kasisigud a panagsukimat ken Agmangngamangnga a nalinteg a pamanunutan ket dagiti bugas nga annuroten ti linaon ti Wikipedia. Dagitoy ket agtitinnulong a mangikeddeng ti linaon, tapno dagiti agur-urnos ket maawatanda dagiti kangrunaan a puntos dagitoy tallo. Dagiti artikulo ket naskenda pay a tumungpal iti annuroten ti karbengan ti kopia.
Paammo[urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy a pamunganayan ket naipakasaritaanen ken nalataken a naiyebkas iti daytoy a panid ti annuroten a kas "ti pagibatayan para iti pannakairaman ket ti pannakapatalged, saan a ti pudno". Kitaen ti salaysay ti, Pannakapatalged, saan a ti pudno (Ingles).


text:
James Cook
Ni Kapitan James Cook, FRS, RN (7 Nobiembre1728[NB 1] – 14 Pebrero 1779) ket maysa idi a Britaniko nga eksplorador, nabigador, kartograpo, ken kapitan ti Naarian a Marina. Ni Cook ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a mapa ti Newfoundland sakbay a napan kadagiti tallo a panagbanbaniaga ti Taaw Pasipiko, nga iti las-ud ti daytoy ket nakagun-od ti immuna a Europeano a panakaiyasideg ti akin-daya nga aplaya ti Australia ken ti Is-isla ti Hawaiia, ken ti immuna a nairehistro a panagbaniaga ti likmut ti Baro a Selanda.
Ni Cook ket nakikappon ti agtagtagilako a marina a kas maysa nga agtutubo ken nakikappon ti Naarian a Marina idi 1755. Isu ket nakasanay ti gubat idiay Gubat ti Pito a Tawtawen, ken dimteng a nagsuksukimat ken nagmapmapa ti kaaduan a pagserrekan ti sabangan ti Karayan San Lorenzo idi las-ud ti panagsillong ti Quebec. Daytoy ket nangtulong a nangiyeg kenni Cook ti pnakaikaskaso ti Almirantasgo ken Naarian a Kagimongan. Daytoy panakaikaskaso ket dimteng ti nnagruna adarikmat iti karrer ni Cook ken ti turong ti ballasiw taaw a panagsuksukimat ti Britaniko, ken daytoy ti nangrugian ti panakomisionna idi 1766 a kas ti agbilbilin ti HM Bark Endeavour para iti umuna kadagiti tallo a panagbanbaniaga ti Pasipiko.
Kadagiti tallo a panagbanbaniaga ni Cook ket naglaylayag kadagiti rinibu a milia ti ballasiw kadagiti kaaduan a saan a naikarta a luglugar iti lubong. Isu ket nagimapa kadagiti daga manipud ti Baro a Selanda aginggan ti Hawaii idiay Taaw Pasipiko iti nsaysayaat a panakasalaysay ken ti gantingan a saan pay idi a nagun-od. Idi nagrangrang-ay kadagiti panagbanbaniagana ti panagduktal isu ket nagsukimat ken naginagan kadagiti langa t idaga, ken isu ti immuna a nagirehistro kadagiti isla ken aplaya kadagiti Europeano a mapa. Isu ket nangipakpakita kadagiti laok t kalaing ti panaglayag, ti kalaingan a panagsukimat ken kartograpo a laing, ti kinaturedna ken ti abilidadna a mangidaulo kadagiti saan a nasayaat a kondisionp.
Ni Cook ket napatay idi idiay Hawaii idi nakilablaban kadagiti Hawayano idi las-ud ti maikatlo a panagsukimat a baniaga iti Pasipiko idi 1779. Isu ket nangibati ti legado ti sientipiko ken heograpiko a pannakaammo a dagitoy ket makaimpluensia kadagiti simmarsaruno kaniana iti las-ud ti maika-20 a siglo ken adda dagiti adu a sangalubongan a pakailaglagipan a naidaton kaniana.
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daan nga estilo a petsa: 27 Oktubre
Nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni James Cook iti Wikimedia Commons
Midia a mainaig kenni James Cook iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig kenni James Cook iti Wikisource (Ingles)


text:
Karkarakter a tradisional nga Insik
Ti karkarakter a tradisional nga Insik (tradisional nga Insik: 正體字/繁體字; napalaka nga Insik: 正体字/繁体字; Pinyin: Zhèngtǐzì/Fántĭzì) ket ti karkarakter ti Insik iti ania man nga agsmang ti karakter a saan nga aglaon ti baro a napartuat a karkarakter wenno dagiti pangisukat a karakter a naaramid kalpasan idi 1946. Kaaduan kadagitoy ket dagiti kadawyan a karkarakter dagiti agasmang ti naiyalagad a karakter Pagalagadan a Porma ti Nailian a Karkarakterti Taiwan, ti Hong Kong ken Macau wenno iti Diksionario Kangxi. Dagiti moderno a sukog ti karkarakter a tradisional nga Insik ket immuna a nagparang iti iruruar ti sinuratan a kleriko idi las-ud ti Han a Dinastia, ken sumurok kumarang a natalinaayen manipud idi maika-5 a siglo (idi las-ud ti Dagiti Dinastia ti Akin-abagatan ken Akin-abagatan.)


text:
Puonan (ekonomika)
Iti ekonomika, dagiti puonan a tagilako, wenno pudno a puonan ket dagiti napatauden a naamnot a tagilako nga inus-usar iti produksion kadagiti tagilako wenno dagiti serbisio. Dagiti puonan a tagilako ket saan a naisangayan a maib-ibus, ngem mabaninda a maawanan ti pateg iti proseso ti produksion. Ti puonan ket naisangayan manipud ti daga gaputa ti puonan iti kabukbukodanna ket nasken a mapataud babaen ti obra ti tao sakbay nga agbalin a pagibanagan ti produksion. Iti aniaman a darikmat iti panawen, ti dagup a pisikal a puonan ket mabalin a maitudo a kas ti puon a kapuonan (a saan a maiyallilaw iti puon a kapuonan iti maysa nga entidad iti negosio.) Iti kammasapulan a kapanunotan, ti puonan ket buklen iti aniaman a mapataud a banag a mangpasayaat ti bileg ti tao a mangaramid ti obra a maserbian ti ekonomiko—ti maysa a bato wenno maysa a pana ket puonan para iti maysa a duog a tao a maka-usar daytoy a kas intrumento ti panaganup, ken dagiti kalsada ket puonan para kadagiti agtataeng iti maysa a siudad. Ti puonan ket maysa a maikabil iti produksion nga annong. Dagiti balay ken dagit personal a pagluganan ket saan a puonan ngem isuda ket naamnot a tagilako gaputa saanda a naus-usar kadagiti panagptaud.
Iti Marxisat a politikal nga ekonomia,[1] ti puonan ket kuarta nga inus-usar ti panaggatang ti banag laeng tapno mailako manen ken makagun-od ti ganansia, ken para kenni Marx ti puonan ket adda laeng iti kaunegan ti proseso iti ekonomiko a panakisinnukat—daytoy ket kabaknang nga umad-adu manipud ti proseso ti panangiwarwaras ken para kenni Marx daytoy ket nakapormaan ti batayan iti ekonomiko a sistema iti kapitalismo. Daytoy a konsepto ket makunkuna a maipapana ti pinasia a puonan iti ekonomika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Panangipalplawag ti Puonan iti Marxists.org". Ensiklopedia ti Marxismo. Marxism.org. Naala idi 8 Pebrero 2013.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Puonan iti Wikiquote (Ingles)


text:
KAPITULO 3
Ayatan Danuri Ayatan na Dios
“I makikavulu ta masirib ay mabbalin tu masirib.”—PROVERBIO 13:20.
1-3. (a) Anni i ari maffaliu nga kagian na Biblia? (b) Kunnasi tam makapili tu kokkofun nga makasta i influwensiada?
KAGITTA na espongha i totolay; masussùda i maski anni nga kelammaggadda. Mabì da laman nga maparigan i kualidad, estandarte, anna i personalidad na pakikavulutadda, maski manakìda.
2 Ari nga maffaliu i Biblia ta pakkagina nga, “i makikavulu ta masirib ay mabbalin tu masirib, ngem i makilallang ta awan tu ammuna ay marake i pattuppalanna.” (Proverbio 13:20) Ari laman tu aggi-mittan nga pakilallang i tukuyanna yaw nga proverbio. Kebalinan na termino nga “makikavulu” i kana-kanayun nga pakilivi-livù. * Nekomento na tadday nga referensia na Biblia taw nga bersikulo: “I kunnatun nga pakikavulu ta tadday nga tolay kebalinanna nga egga ayâ anna madukko nga relasion sa.” Ariammu kari umanugù nga maparigattam danuri ayatattam? Megafu ta madukko i relasiottam nira, dakal i influwensiada nittam—mapia onu marake.
3 Importante nga makikofun ta totolay nga makasta i influwensiada tape makapattalupaddiattam ta ayâ na Dios. Kunnasi? Makua tam yatun nu ayatattam danuri ayatan na Dios anna makikofun ta kokkofunna. Nonopammu: Egga kari paga mas makasta nga pakikofunan anne ta totolay nga kokkofun ni Jehova? Innattam gafu nu anni ira i kualidad na totolay nga ayatan ni Jehova. Nu manawag ta nonò tam i pagimamma ni Jehova, makapili tam tu kokkofun nga positibo i influwensiada nittam.
DANURI AYATAN NA DIOS
4. Ngatta mepangngo laman nga pilian ni Jehova i kofunna? Ngatta inagalan ni Jehova si Abraham nga “kofun”?
4 Si Jehova i Katannangan nga Yafu ta interu uniberso yatutta daka-dakal nga pribilehio i pakikofun sa. Mepangngo laman gafu nga pilianna tu mapia nu sinni i pakikofunanna, ari kari? Sinni gafu i pilian ni Jehova nga kokkofunna? Makikofun si Jehova ta totolay nga talaga mangurug anna mammakatalò sa. Ikonsidera tam i ehemplo ni patriarka Abraham, lalaki nga madumu-rumug megafu ta nerumu-ruma nga pangurugna. Awan ngana tu mas mariga nga kapurueba ta pangurug na tadday nga yama anne ta pangisakrifisiona ta anàna. * Ngem “gafu ta angngurug, nitavvung ni Abraham nga isakrifisio si Isaac nga ana na . . . nangurug yaya tu awayya na Dios nga paginnolayan i natay.” (Hebreo 11:17-19) Megafu ta pangurug anna pamarulò ni Abraham, meddu nga inagalan yaya ni Jehova tu “kofun.”—Isaias 41:8; Santiago 2:21-23.
5. Anni i pagimamma ni Jehova ta totolay nga matalò nga mattuppal sa?
5 Kuruga tagibaloran ni Jehova i kinamatalò anna i pattuppal. Ayatanna danuri kanayun nga mangipoppollu ta pammakatalodà sa. (Bibbigammu i 2 Samuel 22:26.) Kagitta na nasingattam ta ollu nga kapitulo, kakayà ni Jehova danuri mattuppal sa megafu ta ayâ. Kagian na Proverbio 3:32 nga “makikofun Yaya ta matunung ira.” Makalawà danuri matalò nga manuppal ta uray ni Jehova tu imbitasion nga mabbalin tu bisita ta ‘templona.’ Malawà ira nga maddayarayaw kani Jehova anna makaranni ira sa maski anni nga oras gukaban na pakimallò.—Salmo 15:1-5.
6. Kunnasi tam nga mepasingan i ayâ tam kani Jesus? Anni i pagimamma ni Jehova ta totolay nga mangiddu ta Anàna?
6 Ayatan ni Jehova danuri mangiddu ta tattadday nga Anàna nga si Jesus. Kinagi ni Jesus: “I sinni laman nga mangaya niakan ay parulattan na i uvovug ku. Ayatan yaya na Yamà, ay umay kami anna Yamà nga makitappaddian sa.” (Juan 14:23) Kunnasi tam nga mepasingan i ayâ tam kani Jesus? Gukaban na pamarulò tam ta bili-bilinna. Kasali tatun i pangilayyagayya ta mapia nga dumug anna pangngua tu disipulo. (Mateo 28:19, 20; Juan 14:15, 21) Mepasingattam gapa i ayâ kani Jesus nu ‘tuttulattam yaya,’ nga kuattam i ngamin nga mawayya tam tape maparigattam yaya ta paguvovug anna annangngua tam. (1 Pedro 2:21) Kuruga apresian ni Jehova i appursigi danuri manuttul ta dala-dalan ni Jesus megafu ta ayâda taw nga Anàna.
7. Ngatta makasta nga makikofuttam ta kokkofun ni Jehova?
7 I pangurug, kinamatalò, pakimoray, anna ayâ kani Jesus anna ta dala-dalanna i kualidad ira nga alegan ni Jehova ta kokkofunna. Iyavù tam gafu ta baggi tam: ‘Masingakku kari yaw ira nga kualidad ta kokkofukku? Kokkofukku kari i kokkofun ni Jehova?’ Makasta nga kuan yaw megafu ta egga makasta nga efekto nittam danuri totolay nga mangipasingan tu nadiosan nga kualidad anna matalikarag nga mangilayyagayya ta mapia nga dumug na Pappatulan. Influwensiadda ittam nga determinadu nga mattolay nga mapagayaya i Dios.—Innammu i kahon nga “Sinni Ira I Kofummu?”
I MAGIGIAMMU TAM TA EHEMPLO TA BIBLIA
8. Anni i apresiammu ta pakkofun (a) da Noemi anna Ruth? (b) na tallu nga Hebreo? (c) da Pablo anna Timoteo?
8 Mabibbig ta Biblia i aru nga ehemplo na nabenefisiowan megafu ta nappili ira tu makasta nga kakavulu. Nabibbig tam i makasta nga pakkofun da Noemi anna Ruth nga manuganna, i madukko nga pakkorofun na tallu nga Hebreo ta Babilonia, anna i pakkofun da Pablo anna Timoteo. (Ruth 1:16; Daniel 3:17, 18; 1 Corinto 4:17; Filipos 2:20-22) Ngem innattam i nerumu-ruma nga pakkofun da David anna Jonatan.
9, 10. Ngatta maladda i pakkofun da David anna Jonatan?
9 Kinagi na Biblia nga kabalin nga napatay ni David si Goliat, “nabbalin tu madukko nga makkofun si Jonatan anna David, anna namegafu nga iniddù ni Jonatan si David kagitta na pagiddùna ta baggina.” (1 Samuel 18:1) Tatun nga namegafu i ari magattà nga pakkofun maski nu kaka tu mas aru nga dagun si Jonatan. Nattalupaddian yatun nga madukko nga pakkofun adde ta patay ni Jonatan ta gerra. * (2 Samuel 1:26) Anni panò i rason nu ngatta kunnatun ngana laman i kaladda na pakkofudda?
10 Madukko i relasion da David anna Jonatan megafu ta ayatadda i Dios anna kakayàda nga mammakatalò sa. Parehu nga kayàda nga mapagayaya i Dios. Egga ira kualidad nga magustuadda ta kataggi-tadday. Kuruga nagustuan ni Jonatan i sikan na nonò anna talikarag na mabbing nga si David nga magutù nga nangidefensa ta ngagan ni Jehova. Siguradu gapa nga dakal i respeto ni David ta mas manakam nga si Jonatan megafu ta matalò nga sinuportanna i unnug ni Jehova anna pinagolluna i pammakapianan ni David anne ta pammakapiananna. Turi ta neyarubang si David ta mariga nga situasion, nattaga-tagu yaya ta tana-tanà tape matammangnganna i gazzi na marakay nga si Patul Saul nga yama ni Jonatan. Nepasingan ni Jonatan i nerumu-ruma nga kinamatalòna turi ta ‘inangngayanna si David . . . , kabalinna, inuffunanna yaya nga malegan i sikan kani Jehova.’ (1 Samuel 23:16) Nonopammu nu anni i natagenò ni David turi ta inangngayan, sinuportan, anna pinagaram yaya na meddù nga kofunna! *
11. Anni i magigiammum ta pakkofun da Jonatan anna David?
11 Anni i magigiammu tam ta ehemplo da David anna Jonatan? Ollu ta ngamin, nammuattam nga importante ta makkofun nga parehu nga tagibaloradda i relasiodda ta Dios. Mapasikattam nu makikofuttam ta totolay nga kaparehu tam tu angngurug, moralidad, anna pakkaragà nga mattalupaddian nga matalò ta Dios megafu ta meyistoria tam ta kataggi-tadday i ekspiriensa tam ira anna mekagi tam i nononopan anna mataga-tagenò tam. (Bibbigammu i Roma 1:11, 12.) Malegattam i kunnatun nga totolay ta kapangngurug tam. Kayà na kari kagian nga mapia nga kofun i ngamin nga umu-umay ta Kingdom Hall? Ari gapa.
NU KUNNASI MAPPILI TU KOFUN
12, 13. (a) Ngatta piliattam i pakikavulutattam maski ta kaparehu tam nga Cristiano? (b) Anni i nepa-arubang ta ollu-siglo nga kongregasion, anna anni i netabarang ni Pablo megafu taw?
12 Maski ta unag na kongregasion, mawag tu piliattam tu mapia i kokkofun nga makapagaram nittam ta espiritual. Makaddag tam kari tatun? Ari gapa. Mabayag nga mannakam ta espiritual i karuan nga Cristiano ta kongregasion, kagitta gapa na karuan nga vunga na kayu nga mabinnay nga malutu. Yari tu maski sitaw nga kongregasion, madduruma i gukug na espiritual nga pammanakam na kada Cristiano. (Hebreo 5:12–6:3) Siempre, pasensian anna ayatattam i bagu anna makafi megafu ta kayà tam ira nga uffunan nga mapprogreso ta espiritual.—Roma 14:1; 15:1.
13 Nu karuan, mawag gapa nga magimmugug tam nu sinni i kakavulu tam ta kongregasion. Awayyana tu egga kuestionable nga kondukta na karuan. Minarreklamo gapa i tanakuan nga wagi. Kunnaw i nepa-arubang ta ollu-siglo C.E. ira nga kongregasion. Matalò i magaru ta miembro, ngem marake i annangngua na karuan. Megafu ta ari nga tuttuttulan na karuan ta Corinto i tuttuddu na Cristiano, sinabarangngan ni Pablo i kongregasion: “Ari kamu nga makitabag. ‘I marakay nga kakavvulu ay makadaral ta mapia nga kata-katolay.’” (1 Corinto 15:12, 33) Pinagimmugug ni Pablo si Timoteo megafu ta maski ta nallalatanan na Cristiano, egga lagapa i ari matunung i attoleda. Netabarang kani Timoteo nga umarayyu anna ari makikofun nira.—Bibbigammu i 2 Timoteo 2:20-22.
14. Kunnasi tam meyaplika i prinsipio ta tabarang ni Pablo meyannung ta pakikofun?
14 Kunnasi tam meyaplika i prinsipio ta netabarang ni Pablo? Gukaban na ariattam pakikavulu ta marake i influwensiana ira, ta unag onu ta lawan na kongregasion. (2 Tesalonica 3:6, 7, 14) Mawag tu immugurattam i relasiottam kani Jehova. Daddammattam nga kagitta na espongha, maparigattam i ugu-ugali anna kukukuan na madukko nga kokkofuttam. Ari tam nga ekspektan nga makasussù tu danum i espongha nu nelammag gamma ta silam. Nu kanayun gafu nga marake i pakikavulutattam, imposible nga egga positibo nga resultana yatun nittam.—1 Corinto 5:6.
Makaleg ka tu mapia nga kokkofun ta kapangngurug tam
15. Kunnasi ka nga makaleg tu nespirituan i appana-panonòda nga kokkofun?
15 Mappabalo tam ta dakal i posibilidad nga makaleg tam tu mapia nga kakavulu. (Salmo 133:1) Kunnasi tam makaleg tu nespirituan i appana-panonòda nga kokkofun? Durante nga mappursigi ka nga ipasingan i nadiosan nga kualidad, siguradu nga meyaranni nikaw i kagittam. Mawag gapa tu kuammu i karuan ira nga praktikal nga dakkuà tape makaleg tu bagu nga kokkofun. (Innammu i kahon nga “ Nu Kunnasi Kami Nakaleg tu Mapia nga Kokkofun.”) Alegammu danuri mangipasingan tu kualidad nga kayàmu gapa nga ipasingan. Iyaplikam i tabarang na Biblia nga “vukatan nu ta mapia i giffutuan nu,”—makikofun ta kapangngurug maski nu tanakuan i lahi, nasion, onu kulturada. (2 Corinto 6:13; bibbigammu i 1 Pedro 2:17.) Ari ka laman makikofun ta kadagunammu. Takkilalammu nga mas kaka si Jonatan kani David. Masirib i mannakam ira anna aru i ekspiriensada nga awayyada iyistoria nittam nga yatun i mas mamaddukko ta pakkofuttam.
NU EGGA MALLATTUAG NGA PROBLEMA
16, 17. Ngatta ariattam umarayyu ta kongregasion maski nu napatakitan ittam na kapangngurug tam?
16 Awayyana nga mallattuag aggi-mittan i problema ira megafu ta nadduruma nga personalidad anna naggafuan na wawwaragi ta kongregasion. Baka egga makagi onu makua na kapangngurug tam nga makatakì ta nonò tam. (Proverbio 12:18) Nu karuan, i nadduruma nga personalidad onu opinion i paggafuan na problema. Mesiddukal ka kari nu mesimmu i kunnatun tapus umarayyu ka ta kongregasion? Ariattam kuan yatun nu napafutuan i ayâ tam kani Jehova anna ta ayatanna ira.
17 Mepangngò laman nga napafutuan nga ayatan anna kuruga ikakua tam si Jehova megafu ta yaya i Namaratu anna Minassustini tu inango tam. (Nepakannammu 4:11) Fuera paga tatun, mepangngo laman gapa nga matalò nga suportattam i kongregasion nga usu-usanna. (Hebreo 13:17) Yatutta nu napatakitan onu nadismaya ittam na kapangngurug tam, ariattam umarayyu ta kongregasion tape laman mepasingan i lussaw tam. Ngatta garè gapa ta kuattam yatun? Ari tu si Jehova i nakapatakì tu nonò tam. Megafu ta ayâ, ariattam vuluvuga panawan si Jehova anna i kongregasionna!—Bibbigammu i Salmo 119:165.
18. (a) Kunnasi tam nga mepoppollu i imammo ta kongregasion? (b) Anni ira nga bendision i malawà tam nu mamakoma tam nerulay nu rasonable nga kuan yatun?
18 Makoffun nittam i ayâ tape mepoppollu tam i imammo ta kongregasion. Ari nga ekspektan ni Jehova i kinaperfekto ta totolay nga ayatanna. Kunnatun gafu nakuan i kuattam. Megafu ta ayâ, matakkabban i baraddi nga nakaliwatan anna meperaddam nittam nga imperfekto anna makaliwà tam ngamin. (Proverbio 17:9; 1 Pedro 4:8) Makoffun i ayâ tape meyaplika tam i tabarang nga “makkapaka-pakoma” ittam. (Colosas 3:13) Ari tu kanayun nga mabì nga meyaplika yaw. Mas mattakì i nonò tam nu mappaffù tam ta gazzì nga nonopan nga mebalakkattam i namallussaw nittam nu mattalupaddian i lussaw tam sa. Kakuruganna, delikadu i pangimula tu takì na nonò. Siguradu nga mabendisionattam nu mamakoma tam nerulay nu rasonable nga kuan yatun. (Lucas 17:3, 4) Mangiyawà yatun nittam tu memammo nga nonò anna futu, mapattalupaddian i imammo ta kongregasion, anna i pinaka-importante, memmugurattam i relasiottam kani Jehova.—Mateo 6:14, 15; Roma 14:19.
NU KANNI TAM IYEMMANG I PAKIKAVULÙ
19. Kanni tam nga iyemmang i pakikavulu ta tadday nga tolay?
19 Egga gapa ira situasion nga mawag tu iyemmattam i pakikavulu ta dati nga miembro na kongregasion. Mesimmu yaw nu nalza onu na-disfellow i tadday nga nakaliwà ta bilin na Dios anna ari tu mabbabawi onu mangituttuddu tu falso nga doktrina onu nesinnana ngana i baggina ta kongregasion. Manawag i kagian na Biblia nga “ari kamu nga mevulu” ta kunnatun nga tolay. * (Bibbigammu i 1 Corinto 5:11-13; 2 Juan 9-11) Awayyana tu talaga mariga nga interamente nga ari makikavulu ta kaparientes onu ta dati nga kofuttam. Itaddaggattam kari lagapa i estandarte ni Jehova nga ipasingan i pattalò tam sa anna ta matunung nga dorobna? Daddammammu nga kuruga nabalor kani Jehova i kinamatalò anna i pamarulò.
20, 21. (a) Ngatta meddu nga unnug i pad-disfellow? (b) Ngatta importante nga piliattam tu mapia i kokkofuttam?
20 Talaga nga meddu nga unnug ni Jehova i pad-disfellow. Ngatta? Mangipasingan tu ayâ kani Jehova anna ta masanto nga ngaganna i pangalza ta awan tu pabbabawina nga nakaliwà. (1 Pedro 1:15, 16) Ari nga mappeligro i kongregasion nu makua yatun. Maprotektan i matalò ira nga aripan na Dios ta marake nga influwensia na maggini-ginakkag nga nakaliwà. Nu kunnatun, metulu-tuloyda lagapa nga maddayarayaw megafu ta ammuda nga maproteksionan ira ta kongregasion kontra ta marake nga influwensia na mundo. (1 Corinto 5:7; Hebreo 12:15, 16) Pangipasingan tu ayâ yatun nga paddisiplina ta nakaliwà. Baka yaw mismu i kawaganna tape manonòna nga mawag tu ulianna i kata-katolena anna manoli kani Jehova.—Hebreo 12:11.
21 Kurug nga egga dakal nga influwensiana nittam i pakikofuttam. Importante gafu nga piliattam nu sinni i pakikofunattam. Siguradu nga makaleg tam tu kapianan nga pakikavulutan nu makikofuttam ta kokkofun ni Jehova anna ayatattam danuri ayatanna. Makoffun nittam i makasta nga influwensiada tape makapattoletam nga mekunnay ta determinasiottam nga mapagayaya si Jehova.
^ par. 2 Netransleyt gapa tu “vulunan” anna “mevuluvvulu” i Hebreo nga termino nga “makilallang.”—Ukum Ira 14:20; Proverbio 22:24.
^ par. 4 Ta pakiddaw ni Jehova tu kunnatun kani Abraham, nepasinganna i kuanna nga pangisakrifisio ta tattadday nga Anàna. (Juan 3:16) Finugaddan ni Jehova si Abraham tapus nangiyawà tu karneru nga itavvunna katali ni Isaac.—Genesis 22:1, 2, 9-13.
^ par. 9 “Abbing paga laman” si David turi ta napatena si Goliat anna ma-30 dagun ngana yaya turi ta natay si Jonatan. (1 Samuel 17:33; 31:2; 2 Samuel 5:4) Ma-60 ngana si Jonatan turi ta natay, yari tu maggi-30 dagun i nakkakanna kani David.
^ par. 10 Ta 1 Samuel 23:17, egga lima nga kingngua ni Jonatan nga namagaram kani David: (1) Pinasikanna si David nga ari maganassing. (2) Nepasiguraduna nga ari metuppal ni Saul i marake nga gakkagna. (3) Neperaddamna kani David nga mabbalin yaya tu patul, kagitta na nepromesa na Dios. (4) Netabbana nga mattalupaddian yaya nga matalò kani David. (5) Kinagina kani David nga maski si Saul, ammuna yatun nga kinamatalòna.
^ par. 19 Innammu i artikulo ta Apendise nga, Nu Kunnasi nga Tratuan i Na-disfellow para ta aru paga nga informasion nu kunnasi nga tratuan i na-disfellow onu nangisinna ta baggida ta kongregasion.


text:
Bioteknolohia
Ti bioteknolohia ket isu ti panag-usar kadagiti sibibiag a sistema ken dagiti organismo tapno mparang-ay wenno makaaramid kadagiti naserbi a produkto, wenno "ti aniaman a teknolohiko a pannakaipakat nga agus-usar kadagiti bilolohiko a sistema, dagiti sibibiag nga organismo wenno wennodagiti derabatibo dagitoy, ti panagramid wenno panagbaliw kadagiti produkto wenno proseso para iti naisangayan nga usar" (Timpuyog iti Biolohiko a Dibersidad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian).[1] Depende kadagiti ramit ket dagiti panangipakat, daytoy ket kadawyan a maituon kadagiti (mainaig) pagobraan iti bioinhenieria ken biomediko nga inhenieria.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Testo iti CBD. Cbd.int. Naala idi 2013-03-20.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Friedman, Yali (2008). anagaramid ti Bioteknolohia: Panangirugi, Panangimaton, ken Pannakaawat kadagiti Kompania ti Bioteknolohia. Washington, DC: Logos Press. ISBN 978-0-9734676-3-5.
- Oliver, Richard W. Ti Iyuumay ti Panawen ti Bioteknolohia. ISBN 0-07-135020-9.


text:
Pamilia (biolohia)
Iti biolohiko a pannakaidasig, ti pamilia (Latin: familia) ket
- ti taksonomiko a rangngo. Dagiti sabali pay a nalatak nga ammo a ranggo ket ti biag, dominio, pagarian, pilo, klase, urnos, henero, ken sebbangan, a ti pamilia ket umsek iti baetan ti urnos ken henero. Para kadagiti pay nalatak nga ammo a ranggo, adda ti pagpilian iti maysa nga asideg a nababbaba a ranggo, a naibagbaga babaen ti prefix sub-: subpamilia (Latin: subfamilia).
- ti taksonomiko a paset wenno yunit, ti takson, iti kayat a ranggo. Iti dayta a kaso ti ad-adu ngem maysa a ket dagiti pamilia wenno pampamilia (Latin familiae)
-
- Kas pagarigan: Dagiti Nogale ken dagiti karya ket tagikua ti Juglandaceae, ti pamilia nogale.
No ania ti maitagikua wenno saan a maitagikua iti tunggal maysa a pamilia ket ikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Maipada para iti saludsod ti maysa a naisangayan a pamilia ket mabigbigan. Kankanayon nga awan dagiti pakaitunosan, nga adda dagiti nadumaduma a taksonomo nga agal-ala iti sabsabali a puesto. Awan dagiti alagaden a sursuroten dagiti taksonomo iti panangipalpalawag wenno panagbigbig iti maysa a pamilia. Adda dagiti takson nga adu a naaw-awat, bayat a dagiti dadduma ket manmano a mabigbigan.


text:
Martin Van Buren
Ni Martin Van Buren (Olandes: Maarten van Buren; Disiembrer 5, 1782 – Hulio 24, 1862) ket isu idi ti maikawalo a Presidente iti Estados Unidos (1837–1841). Sakbay ti panaka-presidentena, isu idi ti maikawalo a Bise Presidente (1833–1837) ken ti maikasangapulo a Sekretario iti Estado, babaen ni Andrew Jackson (1829–1831).
Ni Van Buren ket maysa kadagiti nagruna a nagurnos iti Partido Demokratiko, maysa anaturay a pigura iti Maikadua a Partido a Sistema, ken isu ti immuna apresidente a saan a Britaniko wenno Irlandes a kaputotan—ti pamiliana ket Olanda. Isu ti immuna a presidente a naipasngay nga Amerikano nga umili,[2] ken dagiti sinarunona a naipasngay a Britaniko a suheto sakbay ti Amerikano a Rebolusion[3]. Is-su laeng ti presidente a ti Inggles ket saan nga isu ti immuna a pagsasaona, nga isu ket dimmakkel a nagsasao iti Olandés,[4] ken ti immuna apresidente manipud idiay New York.
A kas Sekretario iti Estado ken idi pay a kas Bise Presidente ni Andrew Jackson, ni Van Buren ket mays aidi a nagruna a pigura iti panagpatakder ti organisasionala patakder para iti Jacksoniano a demokrasia, a naisangsangayan idiay Estado ti New York. A kas presidente, saanna idi a kinayat ti panakaikabit ti Estados Unidos ti Texas, a daytoy a maysa a tignay ket nagun-od ni John Tyler kalpasan ti walo a tawen a pinalikudan ni Van Buren. Iti nagabeten ti awan ti nadangran a Gubat ti Aroostook ken ti Carolina a Panakibiang, dagiti panakibiangna ti Britaniko ken dagiti koloniana idiay Kanada ket napaneknekan a nasasagsagaba dagitoy
Ti administrasionna naidaakelan anaidasig babaen ti panagrigat ti ekonomia iti dayata a panawenna, ti Derraaw iti 1837. Isu ket nangipangpulotan para iti depresion ken nakunkuna a ti "Martin Van Ruin" babaen dagiti politiko a kasuppiatna. Ni Van Buren ket nabutosan a maikkat iti opisina kalpasan ti uppat a tawen, a naabak babaen ti Whig a kandidato a ni William Henry Harrison.
Idi 1848 ni Van Buren napaay a timmaray para iti presidente iti maysa a maikatlo a partido nga etiketa, ti Partido ti Nawaya a Daga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Adherents.com, Ti relihion ni Martin Van Buren, Maika-8 a Presidente ti E.U.
- ^ NARA.gov, Ni Martin Van Buren
- ^ http://www.ourwhitehouse.org/prespgs/mvanburen.html
- ^ Sturgis, Amy H. (2007). Ti Dalan dagiti Lulua ken Indiano a Panagikkatl. Greenwood Publishing Group. p. 93. ISBN 0-313-33658-X.


text:
Julie Andrews
Ni Dama Julia Elizabeth "Julie" Andrews, DBE (nakayanakan a nagan Wells; naiyanak idi 1 Oktubre 1935) ket maysa nga Ingles nga aktres ti entablado ken pelikula, kumakanta, mannurat, direktor ti teatro, ken sumasala.[1]
Ni Andrews kas ubing nga aktres ken kumakanta ket nagparang iti West End idi 1948, ken immuna a nagparang iti Broadway iti The Boy Friend (1954). Idi 1957, isu ket nagparang iti telebision iti titulo a papel ti musikal iti Cinderella, a nabuya dagiti sumurok a 100 a riwriw a tattao. Dimmayeg isuna kadagiti musikal a kas ti My Fair Lady (1957) ken Camelot (1960).
Immuna a nagparang ni Andrews iti pelikula iti Mary Poppins (1964) iti panangiladawanna iti titulo a papel, ken nangabak iti Kalaingan nga Aktres. Isu ket nagbida iti The Sound of Music (1965), ken inpapelna ni Maria, ken nangabak iti Gunguna ti Nabalitokan a Globo para iti Kalaingan nga Aktres iti Musikal.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dame Julie: The Sound of Music". BBC. 31 Disiembre 1999. Naala idi 29 Enero 2007.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Julie Andrews iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Julie Andrews iti Wikiquote (Ingles)
- Julie Andrews iti AllMovie
- Julie Andrews iti Screenonline ti British Film Institute
- Julie Andrews iti Internet Broadway Database
- Julie Andrews iti Internet Movie Database
- Julie Andrews iti Internet Off-Broadway Database
- Julie Andrews iti TCM Movie Database
- Dagiti obra wenno maipanggep ti Julie Andrews kadagiti biblioteka (katologo ti WorldCat)