text:
DAGITI LADAWAN
ITI NARAY-AB A KAMBAS
UMUNA A GUNGGONA:
Salip iti Sarita 1998, Princesa Urduja Lite-rary Awards, GUMIL Pangasinan
Sarita ni Art Tolentino Ignacio
BALLA! Kasta ti awag dagiti tao kenkuana, agraman dagiti nasisinged a kabbagianna. Ngem kunana met nga isungbat kadakuada: “Sa’nak a balla. Dakayo ti agballa. Agballa kadi ti ammona ti agsala, ti pumaltog ken ammona pay ti agkanta? Wen, nalaingak nga agkanta! Ha, ha, ha.….”
Nakatangkayagen ti init….. Hunio 12, 1977
KAS ita, adtayta manen nga agkankanta ken pasaray agsala iti abay ti agrakayan a kawayan a tawa ti kalapawda! Adda mikroponona nga ambuligan. “Bayang magiliw, perlas ng silanganan. Alab ng…..”
“Dinak koma umay badangan ‘ta bangkag, Kosip, di ket ‘ta kantakanta ti tarabakom,” indil-ag ni amangna a kasla nakurikoran iti kinantana. “maikkannaka ‘ya ti lamot ‘ta gilgiliw!” Insardengna ti nagkanta. Dina sinungbatan ti amana. Inlisina dagiti matana kadagiti agluomen ngem natangsit pay laeng a pispiskel ti amana a minuli ti karayan, ti bantay ken bangkag. Naguyod ketdi ti imatangna iti alipugpog iti matan-awanna a nalawa a kapanagan ti Karayan Padsan a nangiballawes a nangruros kadagiti nagangon a sanga ken bulong dagiti dangla ken dumanay ken ledda sa nayuddog a naikuruay kadagiti ummong ti sisiit iti naisang-at a ramrama iti igid ti sumilap a saraisin nga ayus. (Adda ti balayda iti nagbaetan ti agrunoron a teppang ti karayan ken iti sangapirgis a kabatuan a bangkag a kimmarayam aginggga iti puon ti kalbon a Bantay Bekkel. Putputong.)
Tumanabbaaw ti amana a timmallikud. Nagtiwatiw ti naibaina a buneng iti siketna.
“Baam kad’ ‘ta anakmo, Milio,” intubngar ni Ina Piling iti lakayna idi nagsabatda iti ridaw ti agindayon ti datarna a kosina. Naragsakan ni Jose a nakangngeg iti inana. Isu laeng ti mangkankanunong kenkuana no kasta a pagpapasan ni amangna. “ammom la ngaruden ti kasasaadna...”
“Maumaakon kadayta a conio! Naim-imbag pay a simmangpet idi a napirpirsay ta bareng adda koma nakairanudan kenkuana!” nagallungogan ti kasla naipakan a wasay a boses ti lakay.
Bigla a nanakraad ti putek nga agdan sa nadayyeg ti basar a duag. Nagtibbayo ni Jose! Kalaban! Dayta ti bigla a timpuar iti ulona. Dagus a nagpakleb iti datar sana impaturong ti ambuligan a petpetpetanna iti paggapuan ti danapeg. Bang-bang-bang! impukkawna apaman a naikuadro iti ridaw ti simmagpat iti duag.
“‘Payya manen?” kasla kumilaw dagiti simmibeg a mata ni Maxi a nagsaludsod.
“‘Ta sadut a manongmo, a,” ingngirsi ti lakay ni Jose iti abay ti tawa. Nakatakderen. “siit a talaga!”
“Milio!” ni Ina Piling. Naglua.
Kinusilapan ni Maxi ti manongna. Sa nagsanaltek a bulonna ti nagwingiwing. Immuneg daytoy iti kadaklan ti balay. Minatmatan ni Jose ti umas-asideg ken nakarupanget a kabsatna. Adda panagsenen-ti -langana a bay-on a bitbitna. Agdawdawadaw ti nalaylay a balangeg iti bibig ti bay-on. Idi rabii, naladaw a sardam, nasiripna a dinagas manen dagiti dina am-ammo a tattao. Adda pay babbai. Bitbitna manen dayta a bay-on! Agkalap iti ilakona a bunog ti kaaduan a trabaho ni Maxi iti aldaw nanipud pinadisi ni Don Braulio ida ken amangna a katalonan. Ngem kanayon a rumuar no madagas iti rabii. Pasaray di agawid iti no mano nga aldaw. Adda bassit nga abongna a yal-alikakana iti likudan ti balayda. Ad-adda a dita ti paggigiananna.
“Dika koma agsapul ngamin ti ubram, ‘bagis, kasta unay a rikut ti biagen,” kinunana apaman a naasitganna ni Jose sana ginuyod ti ig-iggaman daytoy nga ambuligan ngem nagpatangkenanna. Nababbaba ni Jose, ngem ti panagkunana, mapatasanna ti pigsa ti nataytayag nga adienna. “’nia kadi manen ti ub-ubram?”
“Agkankanta.” Awan as-asi nga insungbat ni Jose. Nagtugaw iti langkapi sa kimmita iti ruar.
“Luplupang hinirang manen? Ha?” Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kakaenna sana ginutad ti takiagna. “Inta etdi agkalap, intan…” Ipilitna a patakderen.
“Diak kayat!” inwadag ni Jose. Napasanud ni Maxi iti pigsa ti pannakaiwadagna.
“Durabenka manen, ne, hmmmm!” Linayatan manen ni Maxi. “Saur! Padam la dagiti…”
“Maxi, ba’am kad’ ‘ta kabsatmon, a,” immasideg ni Ina Piling kadakuada. ‘’mom metten ti sakitna.” Rinakep ti baket ni Jose. Agsasaibbek. Nagkatawa ni Jose sana ginuyaban ni Maxi.
“Balla!” imbales ni Maxi sana sinikkadan. “Dika kamman la…hmm…”
“Maximo,” inanawa ti baket. “dimo iramraman ‘toy kabsatmo!”
Sinango manen ni Ina Piling ni Jose. “Kosi, barok?” inaprosan ti ina ti pingping ti barona. Iti panagrikna ni Jose, kas man la apros ti nadam-eg a pul-oy nga ikurway ti karayan iti bigbigat dagiti nakersang a dakulap ti inana. “Kaano ‘ya ‘gamin nga aglaingka, barok?”
“Nalaingak met ket, he-he,” timmakder ni Jose sa nagsaludo. “denggem ket nalaingak nga agkanta: Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.….”
“Ayna, barok, aya...” nagdung-aw ti ina. Rinakepna ti siket ti anakna sana inmudumod ti rupana iti barukong daytoy. Nababasa ti tulangan a rupa a nangtangad iti agkankanta nga anakna. “Diosko, kaasiam koma ‘toy anakkon, a…” winag-wagna. “Dimo pay ‘ya ‘gamin nalipatan ti anniniwan ti napalabasmo, barok?”
Insardengna ti nagkanta sana impaturong ti ambuligan kadagiti kellaat a nagkulipagpag a bulbulong ti saba iti abay ti tawa. Bang, bang, bang! impukkawna.
“A, barok,” winagwag manen ni Ina Piling. “Kaanoka nga umimbag?” Kasla awan nangngeg ni Jose. Naisaltek dagiti matana kadagiti binulong ti saba a patuloy a panpanirpiren ti dimmuklos a pul-oy. Iti panagkitana kadagiti bulbulong, kasla sangapangenda a kalaban nga agar-arudok nga umay mangtagbat kenkuana! Inlayatna manen ti ambuligan: “Bang, bang, bang… naibalesko manen ni Santos! Ha, ha, ha…”
Pangngaldaw….. Marso 9, 1974
KASLA nagkaradap nga apuy ti damag: 61st Philippine Constabulary Battalion - maipatulod idiay Mindanao iti kabiitan a panawen!
“Agpayso, sir?” dinamag ni C1C Jose Pilaspilas ken ni Kapitan Lodi, ti battalion S-1. Nagsabatda iti ridaw ti mess hall. Maysa ni Jose a cadre dagiti baro a kameng ti 61st PC Bn a madama nga agtitraining iti Kampo Castaneda, Silang, Cavite. Agturposton dagiti trainee iti basic training inton umay a lawas.
“Top Secret!” insungbat ti nabisked a kapitan kenkuana.
“Kaano, sir, ti ammom a papantayo?” impilit a dinamag ni Jose. Kayatna a maamuan. Adda amakna. Damagna a traidor dagiti MNLF a rebelde idiay Mindanao. Adu kano dagiti mayaw-awid a bangkay dagiti soldado a naipatulod sadiay. Iddepen kano pay ti NPC ti silaw dagiti kalkalsada tapno awan makadlaw kadagiti kasla agpaparada a 6 x 6 nga Army truck a naglaon kadagiti bangkay dagiti soldado a natnatay idiay Mindanao!
“What you see, what you hear, leave it here, ‘demmet!” inkusilap ti kapitan kenkuana.
“Yes, sir!” sinaluduanna. Ngem umuk-ukuok latta ti danagna.
Apay a nagpisPC ngamin? Ita, saanen a makaatras. Naitayagnan ti makanawan nga imana! Naawis ngamin a simrek a PC gapu iti Martial Law. Sikat dagiti PC. Pagsasaoda iti “pula ini”. Maamak dagiti umili kadagiti pula ini. Kasda la ari! Maaw-awaganda iti sumarsarangsang a sir! Immapal ni Jose. Nagsardeng a nagadal iti maysa a kolehio iti siudad ti Laoag. Nagself supporting a nagbasa gapu iti napalaus a rigat. Nag-dianitor iti maysa a pagsinean iti siudad.
Nagkedked idi ni inangna ngem impagusna. Ngem nagpursigi ni amangna tapno makatulong kanon kadakuada aglalo iti pannakatarimaan ti agrakayan a pagtaenganda. Makitaltalonda ken Maxi ta awan gastuen ti adienna a sumrek iti kolehio.
Simrek a PC ni Jose idiay Kampo Olivas, Pampanga.Nagbasic trainingda iti Kampo Castaneda. Kalpasan ti tallo a bulan a trainingda, nagturposda sada nagakem a kas cadre dagiti narecruit a trainees a baro a kameng ti kabbangon a batalion: ti 61st PC Bn.
Naladaw a bigat, agar-arbis….. Marso 22, 1974
ADDADAN iti kabambantayan ti Tanay, Rizal. Saanen a cadre ni Jose. Agpapatasda aminen ta nalpasdan ti basic training. Madama ti trainingda ita iti Jungle Warfare and Mountain Operation Course (JUWMOC). Cadreda dagiti naistrikto nga Scout Rangers nga Army iti Kampo Capinpin. Ammona a maysa dayta a panangisaganada kadakuada sakbay a maipatulodda idiay Mindanao. Natuok ti kasasaadda. Saan la a dagiti naiget nga annuroten dagiti cadre ti kalabanda no di ket kangrunaan ti nadawel a panawen (managtutudo) ken dagiti nakaal-alingget a bambanag nga ikut ti nasamek a bambantay.
Tallon ti natay a kaduada. Nat-nagda iti rangkis bayat ti panagkaradapda iti tali iti nagbaetan ti dua a makaaliaw a rangkis. Teknik a commando crossing ken rapelling. Ngem saan a nasdaaw ni Jose iti ipapatayda. Pasawda ngamin. Dida dumdumngeg kadagiti ballaag. Durukadokda. Maymaysa laeng ti kadutdotan ni Jose: ni laeng Constable Second Class Crisanto Pallatoc - taga Dagupan, Pangasinan. Natured a mangserrek ti uray ania a banag basta kalinteganna. Agpadada ti kapanunotan. Ninayonan ni Jose ti annadna iti bagina. Kasta met nga ingubetna ti nagensayo. Daytoy laeng ti pamuspusanna tapno makalasat iti karit daytoy a training ken ti disso a papananda a lugar dagiti kris!
MAKABULANDAN iti kabamban-tayan ti Tanay. Nasamek a kabamban-tayan a mangtubtubay ken mangikitkitikit iti kaunggan ni Jose ti nadarisay a rikna ken pudno a kaipapanan ti kinasoldado a nabungon iti umno a doktrina a kas sagudayen ti linteg. Pimmiskel dagiti lasagna ken limmawa ti sirmatana iti paniriganna iti biag ken iti aglawlawna. Simrek idi a soldado gapu laeng ta kailiwna met ti maawagan iti pula ini wenno PC ito. Ngem ita, naadalnan a narasi dagidi a panggep! Makaariek a panunoten! Panagpa-sindayaw! A kas kadagiti dursok ken naparammag a PC a destino iti lugarda. Ab-abusuenda ti responsibilidadda! Nabartekdan iti akemda! Imbes a salaknibanda dagiti umili, isuda pay ti mangirurumen! Ket ita, napunasen dagidi a naalas nga arapaap. Nasukatanen iti nasin-aw ken nasiken a tarigagay! No nagbalin a sabidong dagiti umili dagiti PC, ipakitananto nga isu ket maysa a pagtaklinan. Agserbinto iti sibubulos ken sidadalus a nakem!
NAKATIBTIBKER ti takder ken pagna ni Jose a nagpa-entablado iti panagturposda iti JWMOC. Nakatartaraki iti aruatna a timmigre a lupot a tanda ti kinapudno ti rikna ken nakem ken tarigagayna a makapagserbi! Nagsam-iten ti arapaap a mangtaptapaya iti barukongna. Kakangayedan nga arapaap: ti mangsalaknib iti kalintegan dagiti umili ken ti pannakatagiben ti agnanayon a linak ken talna ti ing-ingungoten a daga!
Agpakadan ti init….. Mayo 3, 1974
MAKETTANGAN ni Jose iti pimmag-ong a barko ti Navy. Surplus manipud iti militar ti Estados Unidos. No apay met ngamin a di gumatang ti gobierno kadagiti kabbaro a gamigam a pangdepensa iti pagilian. Ngem nupay nainayad ti barko, napintas man ti panangbisngayna iti danum. Kasla mail-ilgat a lasag a maungap ti danum. No dusagen a sabten ti dalluyon ti panga ti barko – malukot a kasla agsinan-petalo iti dakkel a sabong. Ken tagipintasenna man didiay agpakpakadan a lumabbasit nga init a kasla al-alun-onen ti umang-anges a baybay. Nalabbasit a kasla ti rupa itay ni C2C Pallatoc. Nakidinnanogan ngamin ken ni C2C Bonzo. Naluksaw itay ni Santos (awag ni Jose ken C2C Pallatoc) ta nakitana ni C2C Bonzo a nakaaruat iti uniporme nga adda patchesna a Jungle Warfare. Rinabsut ni Santos ti patchesna ta saan a maikari ni C2C Bonzo a mangi-suot. Dina nalpas ti training idi ta simmuko. Tinulongan ni Jose ngem nadu-dogen. Nabaneg a lalaki ni C2C Bonzo.
Nasapa a sardam, kalleppas ti tudo….. Mayo 9, 1974
MAIKAPITON iti rabii. Sangsangpet da Jose a napan nagpatrulia. Napalalo ti ling-etna. Danag ken buteng ti mayat nga agari iti kaungganna. Uray ni Santos, kasta met. (Addada ita ken Santos iti bunkersda. Duada ti agkabunker.) Tallo ti natay a kaduada. Maysa ni C2C Bonzo! Dua laeng ti nayawidda a bangkay. Dida nakita ti bangkay ni C2C Bonzo. Segun ti kuna ti kasquadna, naisina idi timmaray a simpok iti nasungadda a kakaykaywan. Pinilaw dagiti kasquadna ta dida naisuro. Idi napanda binirok, awan, laksid laeng iti adu a tedted ti dara iti nabasa a daga. Pati bangkayna, dida nabirokan. Missing in action!
Agsasanggala latta ti aweng dagiti kanalbuong iti adayo nga aglawlaw nga ikuykuyog ti agat-pulbora ken naapgad nga angin. Naunget dagiti rebelde a Muslim nga ipanguluan ni Komander Salipuddin iti Sirawai, Zamboanga del Norte a simmangladanda. Idi sangakalman a simmang-atda dita. Innem a sigud ti natay ta napasabtanda kadagiti masinggan bayat ti panagbilogda a simmang-at. No awan koma dagidi kanion ti barko ti Navy, nalabit dida koma nakasang-at a sibibiag. Ngem uray no kasla aguyek dagiti kanion ti barko, linakana a tinatek dagiti abong iti igid ti baybay nga apon dagiti rebelde- timmarayda a nagsanud. Inakoparda ti disso a kas temporario a headquartres ti batalion. Napalawlawan ti headquarters kadagiti nauuneg a bunkers a kinalida a pagyananda nga agguardia. Napalawlawan iti nagtutuon a pinuon dagiti niog ken sandbags a saripdada iti bala dagiti rumaut a kalaban wenno pabanto. Inatepanda iti nagsusukot met laeng a sandbags. Adda metten papagda iti uneg. Natubbog ti pilaw iti labes ti kaniogan a pingir ti perimeter a pagtakuanda iti inumen (ikkanda iti halazon tablet) ken pagdigosda. Agpatruliada iti aldaw-rabii.
IDI RABII, iti iraraut da Jose iti Bario Sandania, dina malipatan daydi ballaag ni Santos kenkuana: “Joeee, ‘ta likudammm!” Tallo ngamin dagidi Muslim a naibusan ngata iti bala. Nakaiggemda iti kris a kimmaradap iti likudan ni Jose. Nalabit a nakita ida ni Santos ta sumirsirip ti kabus a bulan iti baet dagiti napuskol a kaniogan. Aginnassidegda pay ta agka-buddyda. Sakbay a nakagunay ni Jose, rinanipak idan ni Santos. Insalakan ni Santos ti biagna! Ngem adda nayaw-awan a bala a nangdamgis iti pispis ni Jose. Kasla
nawagwag ti utekna ket simleng ti nagkitaanna. Adu ti nagsayasay a dara. Pinarautanna iti pinigisna a kamisetana. Awan ngamin helmetda. Ti kipisda a vel-vet a black beret laeng ti abbong ti uloda.
Katorseda a rimmaut. Nakalasatda amin. Naspot promotionda. Constable First Class ti ranggon ni Santos. Kabo metten ni Jose. Nairekomenda ni C2C Bonzo iti Posthumous Award ti Gold Cross. Makaawat pay dagiti nagannak kenkuana iti dakkel a gatad a kas benepi-sioda iti ipapatay ti bannuar nga anakda a nangisakripisio iti biagna iti pagilianna! Da Jose? Military Commendation Medal laeng ti nagun-odda a medalia. Ket ti pay adatna, idi makitada ti kopia ti Order of Medal, nangatngato pay ti Military Merit Medal a naawat dagiti sumagmamano nga opisialda agraman ti sarhento a clerk a nangimakinilia idinto a dida met karaman iti ranget!
AWAN a pulos inanada no ar-arigen. Mano a lawasen a panay patruliada. Kasla ita, sangsangpetda unay a naggapu iti maysa nga operasion, ibanagda manen ti Operation WaterLily! Mission: Marebbek ti outpost dagiti rebelde iti Singian – bassit a naseksek a lugar iti nagbaetan ti Siocon ken Siboco a maipagarup a sangsangladan dagiti armas ken abasto dagiti rebelde nga agay-ayuyang iti deppaar nga amianan ti dua a probinsia ti Zamboanga – Norte ken Sur! Kuna ti pangnamnamaan nga impormasion, agsangapulo katao kano laeng a kabusor ti mangbanbantay iti bassit ngem aktibo a pantalan. Ti squad da Jose ti napili a nangipatungpal iti dayta a mision. Ni Sarhento Lopez, tiga Iloilo, ti squad leaderda. Ni Jose ti assistant. Ni met Santos ti radioman. Pitoda amin. Agrubuatda inton parbangon.
AGKARADAPEN ti lawag. Segun iti mapa, asidegdan iti destinasionda iti Singian. Naannadda a mangtaltalunton iti bassit ken naruot a desdes a kasla dalan ti pasagad idi kellaat a nakangngegda iti nagparatipit a paltik iti di unay adayo a daramuangan ti nasungadda a kaniogan. Timmaray a nagsanud ti nagpaputok. Maymaysana. Kinamatda. Idi nakastrek daytoy iti napuskol a kaniogan, pagamuan ta simmublat a pimmaratupot ti maysa a masinggan iti nagbaetan ti dua a niog iti sumang-at a desdes. Uray la mapirpirsay dagiti natatayag a karuotan iti agsumbangir nga abaga ti nailet a dalan.
“Take cover!” impukkaw ni Sarhento Lopez bulonna a nagdive iti napuskol a karuotan iti abaga ti desdes. Gapu ta adda ni Jose iti tengnga ti dana, intupakna lattan ti bagina iti yanna. Ngem iti panagsuek da
Sarhento Lopez ken dua pay a kaduada, nakangngeg ni Jose kadagiti riaw ken asug. Ti ammona, natirada iti bala. Nagaludaid ni Jose a napan nangkita ken ni Sarhento Lopez tapno arayatenna ngem nagsidduker pay idi nakitana ti sarhento: nalsok ti bagina iti natiradan a bisbislak iti uneg ti abut!
“Sgt. Lopezz!!” imkis ni Jose. Naubon ti tengnged, boksit ken ti kanawan a luppona! Aguy-uyaoy dagiti bagis ti agnguy-an a sarhento! Narabaw dagiti agsawaw nga asugna. Agar-aruyot ti dara iti ngiwatna. Agkuykuyegyeg a nangiyawat ti dakulapna ken Jose. Ginuyod ni Jose nga insagpat ngem nag-satan a dagus. Nagburek ti dara ni Jose.
Rumanipak dagiti agbinbinnales nga ig-igam. Nagkaradap ni Jose nga immallatiw a napan iti bangir nga abaga ti desdes - iti timmapuakan dagiti dua itay. Naubonda met iti uneg ti panglawaen nga abut! Natayda metten. Kasla simged ti utek ni Jose. ‘Ninayo aminnnn! Napalaus ti pungtotna.
“Call headquarters, we need reinforcement.” imbilinna ken Santos a rumanipak met ti igamnna. “Makilaban-tayoooo. Adayuanyo ti karuotannnn. Napno ti tadem ditaaaa. Ditay agsanud agingga a ditay mayawid ti bangkay dagiti kaduatayooooo!” inriawna nga imbilin kadagiti natda iti grupo.
“Lion 6… Kingfisher 3, we need reinforcement, ASAP,” naggunay met a sigud ni Santos. “tallon ti natay kadakami. Grid 34367326. I repeat, 34367326… Yes, 3 casualties… YES, NOW! HURRYYY!!!”
Masirib dagiti kalaban. Inapananda ida iti bassit nga igam. Itay kinamatda sada nabatogan ti naituding a killing zone – masingganen ti intirada. Abut gayam ti agsumbangir nga abaga ti desdes a napno iti pika ken dida met makita ta nagtubuanen dagiti natatayag a samsamon ken pan-aw. Dagiti traidor!
Narubruban ti pungtot ni Jose. Sangagasut ngata a metros ti kaadayo ti yan ti rumanipak a masinggan. Kinargaanna ti grenade launcherna, pinabantuanna ti yan ti nabileg nga igam. Namindua. Nanabtuog a natuang ti dua a puon ti niog. Natamaanna. Nagsardeng dagiti putok. Ngem addaytan a sumungad ti innem a kalaban. Rumisrisak dagiti igamda nga AK-47 bayat ti yaasidegda. Napigpigsa ti igamda ngem dagiti daan ken agrareken nga armalait dagiti soldado. Nakabaredbed ti nalabbaga a panio kadagiti lampong nga ulo dagiti rebelde. Kunam lan dida matay. Immulo ti dara ni Jose. Rimkuas iti nagpaklebanna sa nagrukob a simmarakusok a sumabat. “Saannn!” inriaw ni Santos. Rumanipak ti igamna a nangkober ken ni Jose. Simmarakusok met nga immasideg iti likudan ni Jose. “Agpaklebka, Joeee…”
Nagrukob ni Jose iti nalabsanna a likkaong. Naibusen ti bala ti granade launcherna. Naguyas nga immatras. Napanna pinuros ti nakabandoleer a bala ti launcher iti nabungon ti dara a bangkay ni Sgt Lopez.
Tinengngelda dayta a puesto iti uneg ngata iti beinte minutos agingga a dimteng ti maysa a helicopter nga arayat. Inleppasda ti misionda. Inyawidda dagiti bangkay.
Agmatuon….. Pebrero 26, 1975
NAKASUBLIDAN iti headquarters-da iti Bongao, Tawi-Tawi. Tallon a bulanda ditoy baro nga area of operation ti batalionda. Napalalo ti bannog ken luksaw ni Jose. Dose ti nairisang a kaduada. Innemda laeng a nakalasat. Karaman ni Santos. Imbag ta damgis laeng manen ti sugat iti ngatuen ti lapayagna ti naalana. Ngem nakulog manen ti ulona. Adu ti nadlawna a nagsasala a kasla tuktukayyak iti utekna a no maminsan, kasla mangkiki iti panunotna! Nalabon bassit ti dara a nagsayasay ngem pinarautan laeng ni Kapitan Mediola a doktor ti batalionda kalpasan a pinulagidanna iti kimmigpalen nga ointment.
“Maospitalka koma, kabo, ngem adayo ‘diay Zamboanga City a yan ti ospital.” inrungiit ti butiog a kapitan a bulon ti panagaludoyna a nagturong iti sirok ti mess tent a makidama iti sarhento a cookda.
Traidorda a talaga, nalagip manen ni Jose ti napasamak: Nagsecurityda itay agsapa kadagiti nanarses ken dodoktor a Muslim a mapan koma ag-civic action iti isla ti Ungus Matata. Ngem itay sumangsangladda iti bassit a pantalan nga adayo iti kasla agtatapaw a kabalbalayan, bigla a simmabat kadakuada dagiti kasla agtudo a bala. Naguray gayam dagiti rebelde iti bassit a pantalan. Naglingedda kadagiti kaniogan ken kapungdulan ken kakaykayuan. Adu pay nadlaw ni Jose a rebelde iti tuktok dagiti niog. Nadlawna a makigiddanda nga agpaputok no pumaratupot iti baba. Ngem dida nakalisi iti natadem nga imutektek ni Jose. Kasla nagpuros iti niog ti namsaakanna kadagiti kalaban iti ngato. Ngem inggalutda ngata ti bagida ta dagiti laeng daradara a mabisbisak a bunga ti niog ti agregreg a tumulatid iti dumarat a daga.
Saan a naan-ano dagiti mangngagas malaksid iti maysa panglukmegen a di nakadissaag a dagus iti bilog sakbay a nagarbis iti buli. Ikarigatanda koma a yawid ti bangkay dagiti kaduada ngem imposible. Kasla kuton dagiti kalabanda. No nagbayagda a naglibas, naungkolda koma amin! Nagastian naarinebneb ti de-makina a bilogda a naglibas iti kaadu dagiti lussokna a gapuanan ti buli. Kinarsanda bayat ti yaadayoda.
NAGPUNGTOT dagiti opisiales ti batalionda iti dayta a napasamak. Segun ti impormasion, nagpakni dagiti rebelde iti isla ti Tandubas a mother campda kano. Nagsaganada a dagus kalpasan nga inanamongan ti Commodore a komander ti Sulu Sea Frontier Command (SUSEFCOM) ti kiddaw ti batalionda a rumaut iti nasao nga isla. Nagkiddawda pay iti suporta ti Navy.
Kinasao ni Jose ni Santos nga agannad. Kasta met ti kinuna ni Santos kenkuana. Nagrinnakepda. Pimminget ti panaggayyemda. Kadagiti nagkaadun nga operasion a nagkaduaanda, natay koman ti maysa kadakuada no awan ti maysa ken maysa. Nakarkaro pay ngem agkabsat ti kinadekketda a dua. Agkabuddyda iti daytoy a lugar ti riribuk. Pagbabakalan dagiti agkakailian nga agsusungani iti prinsipio a kas pagsasao ni Jose!
ALAS tres iti parbangon, oras a panagrubuatda a rumaut iti isla ti Tandubas. Naulimek ti aglawlaw laksid iti parusapis dagiti babassit a dalluyon ken ti dumukla-duklap a naapgad a pul-oy. Nagkaluganda ken ni Santos. Adda dua a kaduada iti bilog a taga Combat Support. Da Kabo Carbonnel ken C2C Primoneda. Adda inluganda nga 81mm mortar ken balbala. Kasla lumned ti maymaysa ti katigna a bilog a pump boat iti kadagsen ti base plate ti mortar. “Nabakedka ngamin unay, kabo, He, he…” inyangaw ni Jose.
BUMANARBAREN ti lawag. Umar-arubayandan iti targetda nga isla. Nagsasaruno dagiti kasla agparada a bilbilog. Naipakaammo iti radio ni Kabo Carbonnel nga addan ti barko ti Navy iti amiananen ti isla. Agur-urayda kano laengen iti bilin no rugiandan a pabantuan ti lugar tapno makasanglad a dagus dagiti rumaut. Iniddepda ti makina dagiti bilog idi nakaasidegdan iti ngiwat ti nagsinan letra-C nga isla. Ginaudanda laengen tapno di makadlaw dagiti rebelde a nalabit adda iti igid nga agsisiim. Segun ti naipakaammo pay iti radio, nakasagana metten dagiti babassit a bilog ti Navy iti aglawlaw ti isla nga agtambang kadagiti kabusor nga agpanggep nga aglibas. Umal-alikuteg dagiti dalluyon.
Pagamuan, dua a bansada ti nagbusi iti igid. Makasisirap dagiti risak dagiti nabileg nga igam a kasla mangpigispigis iti sipnget sadiay. Nagdayamudom ni Kabo Carbonnel a bulon ti panangiplastarna iti mortar.
Idi naiplastarna, dina payen pinulingling ti mekanismo daytoy a mangted iti numero ti deflection ken quadrant (turongen ti bala) sana tininnagan daytoy iti bala. Nagatras ti bangka gapu iti kidag ti mortar a nangipugso iti nagsaruno a kasla gurong a buli. Ngem di natamaan ti kayatna a turongen ti bala. Kasano ngamin ket natiweng ti bilog a nakaimuntaran ti mortar? Tininnagan manen ni Carbonnel iti bala ti mortar sa nagrukob. Manen ken manen. Naguddo-uddog ti bangka. Rimmanipak a natukkol ti katig.
Kasla impiernon ti isla. Nakipagkanion metten ti barko ti Navy ta dadakkelen dagiti bumtak a kanalbuong a mangsilsilaw iti aplaya. Kasla magusgusod ti barukong ni Jose a makakita kadagiti gil-ayab dagiti bettak iti sang-at! Pagamuan, maarinebneb ti bilogda. Nabisak ti datar iti pigsa ti kidag ti mortar. Ngem asidegdan iti igid gapu iti dalluyon a mangin-iniin iti luganda. Kinalbit ni Jose ni Santos. “Surotennak.” kinunana. Nadagsen dagiti nakabandoleer a bala a naiputipot iti bagida ngem inkarigatanda ti nagkuy-ad a nagpaigid. Dumuklo-duklos ti angin ngem dida inkankano ti kammet ti lamiis. Kimpetda iti naisina a katig a kawayan ti lumlumneden a bangka. Suma-yengseng dagiti umap-apuy a bala iti lulonanda. Idi makaigidda, naglingedda kadagiti agrungrungarong a ramramut ti kaykayo a karkarab-asen dagiti babassit nga allon. Nakauper ti kagudua ti bagida iti danum. Nagpaliiwda.
AGBUKAREN ti lawag. Nagtalinaed a nakarukob da Jose ken Santos iti igid. Agkarabettak dagiti nagduduma ti kalibrena a bulbuli iti sang-at ken amin a suli. Kasla impiernon ti aglawlaw. Maur-uramen dagiti balbalay iti di unay adayo a kanigidda. Agat-pulbora ken nalangsi ken agat-tinuno ti agadiwaran nga angot. Adu dagiti nagtataray a kalaban (agsasaoda iti Muslim) iti asideg ti nagrukoban da Jose. Nalawag a maanninawanda ti langa dagiti maarakattot a kabusor. Ngem dida makalasat kadagiti igamda ken Santos.
NALAWAGEN. Nagpigerger pay ni Jose iti naimatanganna: agkaiwarang dagiti bangkay iti umas-asuk nga aglawlaw – ubbing: lallaki, babbai; nataengan: babbaket, lallakay; taraken: pusa, aso….. Napigispigis dagiti bagida! Saan! Nagpaiduma ti rimsua a dina-maipalawag-a-rikna a nangbalkot iti kinataona iti dayta a darikmat. Saanmi nga aramid dagitoy! Saan a maaramid ti soldado dagitoy kadagiti umili! Saannn… Nailagada laeng kadagiti parsua a bumusbusor iti turay iti di mayannatup nga oras ken lugar!
Kasla timmayok ti kinasimbeng ti rikna ken panunot ni Jose. Nagmulir ti utekna ket agpilit manen a rumkuas dagiti kasla tuktukayyak a ladawan. Anian! Anian a buya… anian a kinaranggas! Gimmilap iti mugingna dagiti ladawan da Sarhento Lopez, C2C Pedrajas ken C2C Boromeo kadagiti abut idiay Singian. Anian! Napamuttaleng.
“Dumaruptan,” diningkal ni Santos. “kueemon?” Kinagat ni Jose ti sangina. Naipigket ti imatangna kadagiti maur-uram a balbalay iti igid ti baybay ken iti sang-at. Narban ti bassit a mosque ken umas-asuk, ngem napanayag pay laeng ti nadawis a torrena nupay nagirayen. Adu met ti naiwalangen a padada a soldado. Agtatapaw dagiti dadduma. Anian!
Kasla mail-ilgaten ti panunot ni Jose. Immuna a nagkaradap ni Santos. Kina-mang-na ti napuskol a sinabaan iti igid ti dana a sumang-at iti mosque. Adu dagiti putok nga aggapu iti dayta a deppaar. Uni dagiti AK-47 nga armas dagiti kalaban. Rumanipak dagiti ikkis ti masinggan ken granada nga aggapu sadiay.
Uray la nagkintayeg ni Jose idi makaradapanna ti maysa a babai a nadigos iti dara – naray-ab ti bukotna! Iti saan unay adayo nga uluanan ti bangkay, iti puon ti natulid a niog, addayta ti labus a nakalubsak nga ubing a lalaki nga ag-tawen ngata iti kumurang a dua! Agrung-rungiit a mangmulmulmol iti kasla tam-mudo a kapsula. Awan sugatna! Inasut ni Jose ti lumnek-lumtaw a kapsula iti ngiwat ti ubing. Sa dagusna a ginutta a pinagidda sana pinakleban tapno di madangran kadagiti agsasallupang manen a buli. Dimo pay la pis-iten ‘ta sinal-it nga ubing ket rebeldento manen ‘ton dumakkel! Indurog ti gumarikgik a timek iti isipna. Saan! Awan pakainaiganna iti daytoy a riribuk! Pinilitna a pinasimbeng ti isipna. Inkaradapna ti ubing iti abay ti nakitana a napakleb a bilog. Inkarigatanna nga intag-ay ti ngarab ti bilog sana inan-anat nga inserrek ti ubing iti sirok. Kimmutkot iti dumarat a daga a serkan ti angin. Sakbay a pinanawanna, nanguros: “Kaasiam, Apo…”
Binirokna ni Santos. Awan. Nagkaradap a nagturong iti napuskol a sinabaan a nagturonganna itay. Nagpalagapag dagiti bulong ti saba iti iduduklos ti kasla umakop nga angin. Iti nagbaetan ti natukkotukkol ken aguy-uyaoy a palatang dagiti saba, adda naipasir ni Jose a gimmilap a banag a naitag-ay. Sa nakangngeg iti puted ken apagapaman nga asug a sinaruno ti umad-adayo a danapeg. Naguyas ni Jose nga immuneg iti kasabaan – iti naggapuan ti asug. Nagarigengen ti riknana iti bigla a pannakakitana iti nasungadanna: “Saannn!” Inasitganna ni Santos. “Santosss!” Inarakupna ti gayyemna. Saanen nga umang-anges! Dakkel dagiti mulagatna. Nagnganga ti ulona! Dalan ti tadem! Lumoglugsot ti utekna iti napisi a mugingna! “Santossss!!!” Aggaapan dagiti tuktukayyak iti isipna. “’Lungatyo ketdi aminnnnnn!!!! ‘Ninayooooo!!!”
Rimkuas a timmakder. Inawtomatikna dagiti pumalakapak a kasabaan. Agballan ti ranipak ti igamna. Simmarakusok. “Ha, ha, ha…” Tinurongna ti dana nga umuli iti mosque. Ibalesna ni Santos! “’Ninayo aminnnnnn!” Tinarayna ti sumang-at a dana ngem adda nanalpaak a natangken a banag a nagdisso iti gurongna idi labsanna ti napirsay a puon ti niog. Nadaleb a kasla lambaan. Adda nangrabaw kekuana. Ni Kabo Carbonnel. Ngem dinan malasin ti padana a kabo a nakalugananna iti bilog. Gumarutka, ingarikgik nga indurog ti utekna. Naggulagol. Naggabboda ken ni Carbonnel. Ngem napigpigsa ti gammat ti mortar man! “’Ninammm… ibbatannakkkkk… Ha, ha, ha, ha….”
Apagsipnget….. Marso 1, 1975
MADAMA ti kanta ni Jose: “Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay. Lup..” Nagsardeng ta adda simrek iti kuartona. Naulod a nayuneg ti duffle bagna. “Thank you, Lucifer, ha, ha, ha…” Ilunlunodna daytoy kunana a sabali nga impierno a yanna ita! Kanayon nga ibagada kenkuana a pasiente iti Filipinas Medical Center. “Ospital? Ngem apay nga adda rehas ti kuartok? Aniaak, balla? Ha, ha, ha…” ipagpaggaakna.
Ngem naikeddengnan ti aglibas. Inton makipila a mapan mangan, tumalakiasto a makidupudop. Uray ta babai met ti kanayon a mangbaybayabay kenkuana. “Ngem daddadakkel dagiti piskelna ngem siak. Ha, ha, ha…” Bay-annan da amangna. Imbilinda kano nga umayda bisitaen ngem dinan urayen ida. Sinaluduanna ti immay nangted iti duffle bagna sana kinantaan: “Sa dagat at bundok sa simoy at sa langit mong bughaw…” Naggarakgak ti piskelan a babai sa nakipagkanta met. Nagduetodan.
Kaltaang ti rabii….. Marso 6, 1975
NAKIGTOT ni Ama Milio iti sangpet ni Jose iti nasulinek a lugarda a Sagpatan. Naangdod ti timmigre a uniporme ti barona. Dinamagda no kasano a nakaawid. Imbagana nga adu a trak ti pinagsisinnublatna a nagluganan. Sana innayon: “Saanak a nagplete ta PCak kano, kabutengdak ngata a singiren, ha, ha, ha…. ken pangalak koma ket ‘wammet pitakak? Ha, ha, ha….”
Rinakep ti inana: “Puonayen, barok, ‘nia ti kinkinuamon?” Dinanog met ni Ama Milio ti inanayen nga adigi ti balay. Kunada nga isublida iti ospital ngem nagmadi ni Jose. Pilitenda ngem dida mapilit. “Dakayon, a, ti mapan agpaagas no dakayo ti masakit. Ha, ha, ha…” Sana kinantaan ida: “May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal…”
Agkaradapen ti sipnget..… Marso 23, 1975
NAIYURIT ti di malansad a semsem iti langa ni Ama Milio iti isusungadna a naggapu idiay Manila - iti ospital a naglibasan ti barona. Awan kano ti makasango nga umay mangala ken Jose tapno maisubli iti ospital. Kunada kano a no nabalinanna ti naglibas, kabaelanna kano met ti agsubli. No di kano agsubli a dagus, purosendan ti naganna iti listaanda. “Adda kadi ngamin aglibas nga agsubli? Ha, ha, ha..” impaggaak ni Jose.
Dida kano pay pulos inasikaso a nasayaat wenno binagaan la koma no ania a kita dagiti pappapeles ti kasapulanna nga ummongen idi napan dimmaw-as iti opisina ti Pension and Gratuity/Benefits Management Office iti Kampo Aguinaldo.
Nagsubli manen ni Ama Milio iti Kampo Aguinaldo kalpasan iti makabulan. Ngem dandani dida kano manen inasikaso. Napalalo a bartekna a nangikamang ken Ina Piling ti nagudilanna: “Naim-imbag pay koma kano, baket, no napigpigis ‘ta barom idiay Mindanao tapno mangtedda iti benepisio!” Limmasag ti luksaw ti lakay ket inridisna nga inlunod ti sistema ti turay! Inay-ayo ni Jose ti amana babaen iti kanta: “Lupang hinirang, duyan ka ng magiting… Sa manlulupig di ka pasisi…” Ngem kinamat ti makapungtoten a lakay ti barona.
URAY napukaw ni Jose ti limbong ti isipna, sumken dagiti kanito a makarikna iti saem. No awaganda iti balla, ti yik-ikkis ti kaungganna ti siaalumamay nga isungbatna: “Saanak a balla no di ket bannuar. Dakami ken ni Santos, ti kabuddyk a taga Pangasinan, bannuarkami a dua!” Sana pasarunuan no kua ti nailian a kanta: “Aming ligaya na pag may mang-aapi….. Ang mamatay ng dahil sa iyo!” Ngem ad-adda a laisenda.
Naladaw a malem….. Hunio 12, 1977
AGPAKPAKADAN ti init. Agmaymaysa ni Jose iti balayda. Awan pay da amang ken inangna. Napanda pinabayo ti nautangda nga irik iti kabangibang a barangay. Mais ngaminen ti impaunegda iti napalabas a dua nga aldaw. Immallatiw ni kabagisna a Maxi iti balayda. Nagsabatda nga agkabsat iti agdan. Mapan koma agdigos ni Jose iti karayan ta dagaangen. Napasidduker ta adda iggem ti kakaenna a sumilap nga atiddog a buneng. Ken adda pay nakaparaut a nadungrit a kamiseta iti ulona. Iti panagkita ni Jose ken ni Maxi, kasla Muslim a nakaiggem iti kris!
Inatrasanna ni Maxi. Nagpakni iti rimmuong dagiti pinuon ti saba iti ngarab ti teppang. Ngem inasitgan latta ni Maxi sana kinasao. Di inkankano ni Jose. Binuyana ketdi ti mabalbalisongsong a tapok-darat nga ay-ayamen ti bassit nga alipugpog iti kapanagan. Umas-asideg ti alipugpog iti yanda. Inulit manen ni Maxi ti ibagana: “Kosi, tulongannak a mangtarimaan ‘diay alad ti abongko a sinari ti letsena a gimmarut a baboy.” Nagsiudot ni Jose. Ta apay koma a tulonganna ket pulos a dina pay padap-awen uray la koma iti arubayan ti abongna? Sa kankanayonna pay a saktan ken laisen? Ditana!
“Di koma ti baboy a nangsari ti aladmo ti ‘yabam a magtulong kenka? He, he, he. .” inkatawa ni Jose. Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kabagisna sana inlayat ti buneng nga iggemna! Nagaligagaw ni Jose a nangmatmat iti maitagtag-ay a tadem! Naigiddato a dimmupag ti bassit nga alipugpog a nangakop kadagiti tapok iti arubayan a namagpalagapag kadagiti bulbulong iti sinabaan.
Kalaban! Dayta ti dagus a nagari iti isip ni Jose. Pimmigsa ti karasakas dagiti bulong ti saba iti malikudanna. Tinangadna manen ti naitag-ay a tadem. Nagkullayaw!T-Tagbatennakon ti…..
“Rebeldeee!!!” kellaat a nairiawna a bulon ti bigla nga igigil-ayab ti pispisna ket imbulosna ti gemgemna iti panga ni Maxi. Naparusisi daytoy. Naibbatanna ti bunengna!
“N-No kasta, ammom ti…” naingariet ni Maxi ket simged dagiti matana. Daras a bimmangon. Timmaray ni Jose. Kimmamat ni Maxi. Ngem nasikkarud ni Jose ti nagrungarong a ramut ti algarruba iti paraangan. Nadaleb. Naitupa ti pispisna iti bakrang ti alsong! Nagtiritir a nangapput iti pispisna. Nasugat. Nagsayasay ti dara. Nasakit ngem nakarikna iti naidumduma a lawag a kasla nangbalkot iti isipna!
Addaytan ni Maxi. Sinakayanna ni Jose sana impandag dagiti tumengna kadagiti gumulagol a takiag tapno mairidis iti daga. Naggulagol ni Jose. “Max, ibbatannak!” Naggulagol manen. “Ibbatannak, kabagis, ta…” Iti panaggulagolna, dina naigagara a naitumeng ti bukot ti agpagungganen a kakaenna. Nasaktan ket nagpaiduma a pungtot ti naimarka iti gangannaeten a tignay ni Maxi. Idi pinalusposanna dagiti ima ti manongna, insublatna a ginammatan ti al-o iti uluanan daytoy. “Saan, kabagis, saannn…” Nasarapa ni Jose ti al-o ngem nadagsen latta iti pannakaigusodna iti mugingna! Nagtayyek ti lubong iti panagkitana. Diosko! Inapputna ti kasla nabtak a mugingna. Agdardara! Kasla mapigpigisen ti ulona. Nakarikna iti naapgad a banag a nagayus iti kasla nagrikki a diding ti mugingna a nangruruka a namimpinsan ti simbengna!
Dioskooo! Dinan madaeran ti saem. Nagpigerger dagiti lasagna. I-Inan-anonakon, k-kabagis? Rinuk-atan ni Maxi. Gumilgil-ayab dagiti matana a nangbuya iti agtirtiritir a kabsatna sa timmallikud ket nagal-aludoy nga immadayo – agingga a limnek iti salogan ti teppang.
Dioskooo! Inkarigatan ni Jose ti nagkaradap. Nabuslon latta ti panagsayasay ti dara iti mugingna a kasla mangep-ep-ep iti waw ti daga. Kimmarkarab-as kadagiti nagbakko nga adigi ti kalapaw ta nakapuy payen ti panagkitana. Naguyas a sumagpat iti agdan. D-Dioskooo! A-apayen? Inkagumaanna ti kimyapet kadagiti pangal. A-A-Apayenn? A-Atibayennak k-koma, A-Apooo…
Ngem maakasen ti pigsana: bigla a naalus-os iti agdan… nagpatangkenanna nga inarakup ti daga!ö


c: text/html

text:
Nov 21, 2013
Flashback: Naimas ti Luto ni Juan
Flashback...
Naimas Ti Luto Ni Juan
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am News, June 2006 Issue
Page 14
NAIMAS latta ti luto ni Juan dela Cruz. Di malibak , ngem daytoy ti pudno. Uray sadino a paalaan ni Filipino, adut' nadumaduma a klase ti makan. Iti punsionan-minatayan, pagkasaran, pagbuniagan, pag-birthday yan, graduation party, retirement party wenno kumporme ditan; adda latta luto ni Juan. Saan laengen a datayo a nangisit ti sikona ti manggusto ti luto ni Juan, pati payen ni Uncle sam karaman dagiti Hapon, Portugese, Puerto Rican, Mexican, Korean, Chinese ken no asino ditan. Uray sadino a Filipino store nga aglako iti makan, ditoy a makitam ti ebidensia a paggugustoda ti luto ni Juan. Daytoy ti kapnekan a di paabak ni Pinoy no panagluto iti makan ti pagsasaritaan.
Iti kalkalpas a Barrio Fiesta, ditoy manen ti nakaidasaran dagiti agkakaimas ken paggugusto a luto ni Juan. Pang-international ti dating na. Talaga a ditayo paabak no daytoy a benneg ti pagsasaritaan, kabalinantayo ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli. "Tsampion a talaga ni Filipino!"
oOOOo
SAKBAY a nagbakasion daytoy "parasiimko a marabutit" idiay Filipinas, adda manen inkissiimna kaniak a tsismis. Diak masigurado a tsismis wenno damag.
"Baka ti ladda manen a sulit' Maui ti nakapidpidutam iti dayta nga i-tsismismo kaniak, a?" impasungadko kenkuana.
"Saan, Bossing, agpayso daytoy. Nakitak, naimatangak ken nangngegak," kinunana.
"Siguraduem ti ipadamag wenno i-tsismismo amangan no data't maisaang. Amangan no data iti pugpogenda nga iluto. Ania manen daytoy?" inuntonko.
"Daytoy gayyemko a Juan ti naganna. Katrabahuak. Simple ti gunayna, ngem natarabitab ken kasla babai no agsao. Diak maawatan ta nadekket kenkuana dagiti babbai. Saan met a guapo, ngem apay ngata nga alistona a mapatennag ti rikna dagiti babbai? No am-amirisek dagiti pasamak, adda la ketdi sikreto a templa ti aramidna," kinudkodna ti teltelna. "Isu nga ti inaramidko, impakatko ti kinalaingko nga agsiim," immisem iti bangbangir.
"Ket ania't naduktalam?" Nagbannikesak.
"Adda gayam maysa a banag a panagtiwanna kaniak. Agluto. Talaga a nalaing ken naimas ti lutona," immisem. "Ammona siguro amin a klase ti luto ni Filipino, nangnangruna kadatayo a Ilocano. Pinakbet, igado, adobo, inabraw/dinengdeng, chicharon/bagnet, chapsuey, pancit, kaldereta, azocena, paksiw, dinardaraan/dinugoan, tinolang manok, dagiti mapulotan/pupus ken no ania ditan a klase ti luto. Ammona amin. Sigurado a magustoam, Bossing. Sigurado nga imasem," inlawlawagna bayat nga ikumkumpasna dagiti imana a kasla agdisdiskurso.
Makaisemak la ngarud.
"Isu met la nga adu ti mayat nga agpaluto kenkuana," intuloyna.
"Ania ngarud ti problemam ita? Umapalka?" Minulagatak.
"Saan met, Bossing. Ngem ti kinalaingna nga agluto, sabalin sa metten ti nasumokna a lutoen. Adu't mapalbogna a klase a luto. Agek-eksperimeto. Siguro, pati ngatan ti rekado ken panagtempla. Ken sabali laeng ti laingna a sumarita kadagiti babbai a karamanen iti panagluto. Recipe koma no agsursuroka nga agluto," pinerrengnak.
"Apay nakunam iti kasta?" Masmasdaawak a nagsaludsod.
"Simple lang, Bossing," kunana. "Ti kinalaingna nga agluto, maysa daytoyen a ginginammolna tapno magundawayanna ti kinaasideg dagiti babbai kenkuana. Take advantage ngarud a kunada," inlawlawagna.
Nakiro para kaniak ngem magustoak a denggen.
"Wen, Bossing, ta nangngegko a kunana iti maysa kadagiti babbai a timmulong kenkuana a nagluto iti naminsan a panagwalayko iti store a pagtrabahuanna: 'Naim-imaska, este, naim-imas sa met ti lutom ngem ti linutok,'" ket uray la ngimmato ti kidayna a nangiarte.
"Ket?" Minulagatak.
"Adda pay maysa a naduktalak, Bossing. Kasla maysa a "puzzle" koma ti yarigna. Ngem ita, nasapulakon ti sungbat ti kayatko a masungbatan," inapirasna ti timidna.
"An'a dayta?" Sinaludsodko.
"Isu met la a dina sinuroan a nagmaneho ni misisna tapno masulona amin a gunayna. Kayatko a sawen, saan nga ammo ni baketna ti pangsapulanna kenkuana gapu ta dina met ammo ti agmaneho. Kasano ngarud a mabirokanna ni lakayna? Masapulna ti driver a mangimaneho tapno sapulenna ni mister-na. Ket gapu ta dina ammo ti agmaneho, dakkel dayta a "weakness" ni baketna. Ken gapu iti dayta, masulo ni mister-na ti lubong a paggarawanna," immisem. "Ti maysa a problemak ita, Bossing, ket..." binitinna ti kayatna nga ibalikas.
"An'a dayta?" Magagaranak a makaammo.
"Kasano ngaruden no ni misis-na ti manehuenda?" Inapirasna manen ti timidna.
Wen nga agpayso, nakunak iti bagik. Maawatakon ti kayat a sawen daytoy a mokong. "Ala, ituloymo. An'a ngarud ti sungbat ti babai idi imbagana ti kasdiay?" Kayatko a maammuan ti sumaruno nga eksena.
"Nagari ti kinaulimek," kunana. "Sinintirko ida ta addada laeng iti likudak. Di simmungbat daytoy a babai, ngem idi taliawek ida, talaga a rugianna koman nga arisabsaben daytoy timmulong kenkuana," saannan a nateppelan ti nagpaggaak. "Urayak la napamulagat iti naimatangak. Siguro, iti pannakakellaatda nga agpadpada, dida natuloy ti kayatda nga aramiden. Siak pay ketdin ti mabain. Agpadpadada a naasawaan. Am-ammok unay daytoy a babai isu a nagal-aludoyak a pimmanaw," kinunana. "Kasla koma eat all you can ti arigna koma."
Napawingiwingak laeng. "Iti sadino man a paset ken lugar ditoy lubong, kastoy kadi ti ar-aramiden [puera delos buenos] dagiti naasawaan a Pinoy? Agririnnaman? Napukaw kadin ti kinasagrado ti kallaysa? A, diak ammo..."
Kayatko nga ipinta iti panunotko ti imbaga ti parasiimko a marabutit tapno mailadawak no asino daytoy para luto a kunana, ngem idi ibaw-ingko ti rupak tapno agsaludsodak pay, ti alistonan nga immadayo.
"Ti lukottoyen!" Nakunak la ngarud.
Jul 27, 2013
Adda Ragsak iti Laksid ti Kaawan Mabalinan
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer, November 2007 Issue
Adda Ragsak iti Laksid ti Kaawan Mabalinan
MAYSA nga eksena iti ospital.
Dua a lallaki nga addaan iti nakaro a sagsagabaen ti nangukopar iti maysa a siled. Maysa kadakuada ti impalubos ti doktor nga agtugaw iti iking ti katre iti maysa nga oras ti tunggal malem tapno mapaatianan ti bara daytoy a nakaurnongan iti adu a danum. Asideg iti katre daytoy ti kakaisuna a tawa ti nasao a siled, idinto a nakaidda latta ti sabali a masakit iti katre nga agmalmalem. Kanayon nga agpatpatang dagiti dua a masakit. Pasaray pagsaritaanda ti maipanggep dagiti assawa, ti pamilia, ti pagtaengan, ti trabaho, ti panagkamengda iti military ken no sadino a lugar ti kayatda a pagbaksionan.
No madanonanen ti malem, agtugaw ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ket ditoy nga ibusenna ti orasna babaen iti panagestori ken panangiladawann iti sabali a masakit dagiti banag a makitana iti ruar ti tawa. Mamrayan lattan ti piman a masakit a nakadatay ti agdengngeg iti estoria ti kaduana nga adda iti asideg ti tawa. Kasla makitana met dagiti aktibidad a mapaspasamak ken no kasano ti kinamaris ti lubong nga adda iti labes ti tawa.
Ti tawa sumango iti maysa a parke nga addaan iti nalawa a danum iti tengnga ti daga. Masalibukag iti rikna ti palayupoy ti angin a mangapros iti rupa. Nakapimpintas a buya. Adda dita dagiti aglanglangoy a pato iti danum idinto nga agay-ayam dagiti ubbing kadagiti de-remote control a model boats. Adda met dita dagiti agkikibin nga agtutubo ken agayan-ayat a magmagna ken manglawlawlaw iti parke. Sabali laeng ti playground a nairanta a para kadagiti ubbing. Makaay-ayo met a buyaen dagiti nagduduma ti kolorna a klase ti sabsabong a naimula iti pagnaan.
Iti panangiladawan ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ti kompleto a detalye daytoy, ikidem met ti nakaidda a masakit dagiti matana- agarapaap, kayatna nga ipinta iti panunotna ti buya a makitkita ti padana a masakit.
Iti maysa a napudot a malem, imbaga ti masakit nga adda iti asideg ti tawa a manarimaan ti panaglabas ti parada. Ngem ti masakit a nakaidda, dina mangngeg ti uni ti banda. Kunana iti unegna, "No koma laeng addaak iti asideg ti tawa, mabuyak met ti parada." Babaen iti panangisalaysay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa dagiti mabuyana, umanayen daytoy para kenkuana.
Naglabas ti aldaw ken lawas. Iti maysa nga agsapa, simmangpet ti day-shift nurse tapno asikasuenna ti panagdigos dagitoy dua a masakit idi maduktalanna laengen a nalamiis a bangkay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa. Pimmusay ti masakit iti pannaturogna. Nalidayan ti nurse ket dagus nga impakaammona iti administrasion ti ospital ti napasamak. Naipakaammo iti pamilia, kabagian ken gagayyemna. Di mabayag, impanaw dagiti hospital attendants ti masakit iti kuarto.
Apaman a naurnos ti amin, sinaludsod ti nabati a masakit iti nurse no mabalin a mayakar ti katrena iti asideg ti tawa. Naragsakan ti nurse a nangyakar kenkuana. Sinigurado nga immuna ti nurse a komportable ti masakit iti baro a lugarna sakbay a pinanawanna daytoy.
Nupay naut-ot ti panagrikna daytoy a masakit, inkarigatanna a tinerred ti bagina nga agtugaw iti iking ti katrena tapno iti umuna a gundaway, mataldiapanna ti pudno a lubong iti ruar dayta a tawa. In-inut ngarud nga inwarasna ti panagkitana. Ngem iti siddaawna, maysa laeng a blangko a diding ti adda iti masangnguananna.
Gapu iti daytoy, inayabanna ti nurse ket dinamagna no apay nga ipilit ti pimmusay a gayyemna nga adda dagiti makitana nga agkakapintas a banag iti labes dayta a tawa. Inlawlawag ngarud ti nurse kenkuana a bulsek ti pimmusay a gayyemna. Ken ni kaanoman, saanna a makita ti aniaman nga adda iti uneg ken ruar ti kuarto.
Kuna ti nurse, "Siguro, dina la kayat a maupayka. Kayatna a papigsaen ti pakinakemmo nga umimbag iti sakit a sagsagabaem. Kayatnaka a pangnamnamaen..."
*Pampanunot/Adal: "Dakkel a ragsak no maparagsakmo ti sabali, uray pay no ania ti agdama a situasiontayo. Makipagrikna iti sasaaden tapno bumassit ti panagladingit. Ti ragsak nga iburaymo't sabali- madoble ti ayat a masagrapmo. No kayatmo a marikna ti sasaaden ti maysa a baknang, nawaya a mariknam ta saan amin a banag ket magatang ti pirak."
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer, November 2007 Issue
Adda Ragsak iti Laksid ti Kaawan Mabalinan
MAYSA nga eksena iti ospital.
Dua a lallaki nga addaan iti nakaro a sagsagabaen ti nangukopar iti maysa a siled. Maysa kadakuada ti impalubos ti doktor nga agtugaw iti iking ti katre iti maysa nga oras ti tunggal malem tapno mapaatianan ti bara daytoy a nakaurnongan iti adu a danum. Asideg iti katre daytoy ti kakaisuna a tawa ti nasao a siled, idinto a nakaidda latta ti sabali a masakit iti katre nga agmalmalem. Kanayon nga agpatpatang dagiti dua a masakit. Pasaray pagsaritaanda ti maipanggep dagiti assawa, ti pamilia, ti pagtaengan, ti trabaho, ti panagkamengda iti military ken no sadino a lugar ti kayatda a pagbaksionan.
No madanonanen ti malem, agtugaw ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ket ditoy nga ibusenna ti orasna babaen iti panagestori ken panangiladawann iti sabali a masakit dagiti banag a makitana iti ruar ti tawa. Mamrayan lattan ti piman a masakit a nakadatay ti agdengngeg iti estoria ti kaduana nga adda iti asideg ti tawa. Kasla makitana met dagiti aktibidad a mapaspasamak ken no kasano ti kinamaris ti lubong nga adda iti labes ti tawa.
Ti tawa sumango iti maysa a parke nga addaan iti nalawa a danum iti tengnga ti daga. Masalibukag iti rikna ti palayupoy ti angin a mangapros iti rupa. Nakapimpintas a buya. Adda dita dagiti aglanglangoy a pato iti danum idinto nga agay-ayam dagiti ubbing kadagiti de-remote control a model boats. Adda met dita dagiti agkikibin nga agtutubo ken agayan-ayat a magmagna ken manglawlawlaw iti parke. Sabali laeng ti playground a nairanta a para kadagiti ubbing. Makaay-ayo met a buyaen dagiti nagduduma ti kolorna a klase ti sabsabong a naimula iti pagnaan.
Iti panangiladawan ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ti kompleto a detalye daytoy, ikidem met ti nakaidda a masakit dagiti matana- agarapaap, kayatna nga ipinta iti panunotna ti buya a makitkita ti padana a masakit.
Iti maysa a napudot a malem, imbaga ti masakit nga adda iti asideg ti tawa a manarimaan ti panaglabas ti parada. Ngem ti masakit a nakaidda, dina mangngeg ti uni ti banda. Kunana iti unegna, "No koma laeng addaak iti asideg ti tawa, mabuyak met ti parada." Babaen iti panangisalaysay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa dagiti mabuyana, umanayen daytoy para kenkuana.
Naglabas ti aldaw ken lawas. Iti maysa nga agsapa, simmangpet ti day-shift nurse tapno asikasuenna ti panagdigos dagitoy dua a masakit idi maduktalanna laengen a nalamiis a bangkay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa. Pimmusay ti masakit iti pannaturogna. Nalidayan ti nurse ket dagus nga impakaammona iti administrasion ti ospital ti napasamak. Naipakaammo iti pamilia, kabagian ken gagayyemna. Di mabayag, impanaw dagiti hospital attendants ti masakit iti kuarto.
Apaman a naurnos ti amin, sinaludsod ti nabati a masakit iti nurse no mabalin a mayakar ti katrena iti asideg ti tawa. Naragsakan ti nurse a nangyakar kenkuana. Sinigurado nga immuna ti nurse a komportable ti masakit iti baro a lugarna sakbay a pinanawanna daytoy.
Nupay naut-ot ti panagrikna daytoy a masakit, inkarigatanna a tinerred ti bagina nga agtugaw iti iking ti katrena tapno iti umuna a gundaway, mataldiapanna ti pudno a lubong iti ruar dayta a tawa. In-inut ngarud nga inwarasna ti panagkitana. Ngem iti siddaawna, maysa laeng a blangko a diding ti adda iti masangnguananna.
Gapu iti daytoy, inayabanna ti nurse ket dinamagna no apay nga ipilit ti pimmusay a gayyemna nga adda dagiti makitana nga agkakapintas a banag iti labes dayta a tawa. Inlawlawag ngarud ti nurse kenkuana a bulsek ti pimmusay a gayyemna. Ken ni kaanoman, saanna a makita ti aniaman nga adda iti uneg ken ruar ti kuarto.
Kuna ti nurse, "Siguro, dina la kayat a maupayka. Kayatna a papigsaen ti pakinakemmo nga umimbag iti sakit a sagsagabaem. Kayatnaka a pangnamnamaen..."
*Pampanunot/Adal: "Dakkel a ragsak no maparagsakmo ti sabali, uray pay no ania ti agdama a situasiontayo. Makipagrikna iti sasaaden tapno bumassit ti panagladingit. Ti ragsak nga iburaymo't sabali- madoble ti ayat a masagrapmo. No kayatmo a marikna ti sasaaden ti maysa a baknang, nawaya a mariknam ta saan amin a banag ket magatang ti pirak."
Jul 7, 2013
Masapsapa a Pumusay Dagiti Lallaki ngem At-atiddog ti SALE-da
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer, July 2013 Issue
Opinion Section, Page 4
Masapsapa a Pumusay Dagiti Lallaki ngem At-atiddog ti SALE-da
MABALIN a kasta. Apay? Gapu kadagiti nagduduma a rason ken pammati maipapan iti no kasano nga agaramid ti rumbeng wenno agtignayda a sitatakneng; ta ipagarup wenno ipapan dagiti dadduma a lallaki nga iti kinalalaki ken/wenno panangipakita ti maskulino a tignay iti panangaramid ti maysa a narisgo a banag a kas iti panagbisio- sigarilio, panagusar ti maipawil a droga, panaginum ken ti saan a panagaramat iti seat belts, ngem daytoy met ti mabalin a mangitunda kadakuada iti ngarab ni patay.
Daytoy a pammati ket basar no kasano nga agaramid ti lalaki iti maysa nga addang wenno kasano ti kinatakneng saan la ti panagpampanunot no di pay iti panagug-ugali, panaggaraw wenno aksion iti panangtaripato dagiti pagkasapulanda.
Ket no salun-at ti pagsasaritaan, maarus dagiti lallaki kadagiti babbai. Kuna dagiti nasariwawek a nagsukisok a masapsapa ti ipupusay dagiti lallaki- nupay ti giwang/nagbaetan iti panawen a namnamaen a panagbiagda ket umakikid. Kas pagarigan iti Estados Unidos, naikkan iti atension ti sakit iti puso dagiti babbai ti naglabas a tawen nupay ti kinapudnona, nagtalinaed nga umun-una latta ti ad-adu a bilang dagiti lallaki nga agsagrap wenno dalapusen ti atake iti puso ken stroke iti napalabas a dekada no ikumpera kadagiti babbai iti agdama a panawen. Ket tunggal tawen iti U.S., adda maipagarup nga uppat a daras ti bilang iti kaadu dagiti lallaki a pumusay no ikumpera ti bilang dagiti babbai nga agpakamatay. Ken madoble ti bilang dagiti lallaki a matay nga adda pakainaigan ti alkohol.
Mabalin pay nga ilawlawag ti biolohikal a diferensia ti sumagmamano a di panagkakarngi. Sapasap ketdi ti pammati a maala ti sakit iti puso dagiti lallaki iti nasapa nga edad no ikumpera kadagiti babbai gapu ta saanda a mairaman a mabenipisiaran manipud iti pannakasalaknib ti epekto ti estrogen, ti sex hormone dagiti babbai. Maysa pay a mabalin a makagapu ket ti health insurance coverage ken ti awan pammalugod iti pannakataripato ti salun-atda; ta ad-adu nga amang ti bilang dagiti lallaki nga awanan iti health insurance.
Ngem imposible lattan nga ibalewala wenno di ikkan iti atension ti sabali a pakaigapuan ti dakkel a giwang iti nagbaetan ti genero/kita ti kinatao segun kadagiti adu a bambanag a mangbukel iti daytoy. Ipakita iti tunggal [pannakaisayangkat ti] panagadal a dagiti lallaki ti ad-adda a mairaman kadagiti madi nga ugali/aksion nga agpaay para iti salun-atda. Ad-adu nga amang dagiti lallaki ngem dagiti babbai ti agsigarilio ken aginum. Kaaduan pay dagiti lallaki ti saan nga ag-seat belt no agluganda iti karro, wenno masansan a makalibtaw iti routine health screenings.
Apay nga aramiden daytoy dagiti lallaki? Mabalin nga adda parte ti ebolusion ken adaptasion/panangibagay iti pannakailawlawagna. Adda sumagmamano nga ugali/aksion ken ti giddato a karirikna a kayat nga aggaraw iti likudan dagitoy a rason ta adu ti pakausaranna iti maymaysa a tiempo ken lugar [kas koma iti di ikkan iti atension ti naut-ot a paset ti bagi no kareggetna ti agsapul iti taraon gapu ta isu ket mabisin unay; ken/wenno ibalewala iti panagpadoktor].
Naduktalan pay a sumagmamano kadagiti lallaki ti addaan iti konsepto/kapanunotan nga aggaraw/agdesision nga awanan iti panagannad, ken/wenno saanda a kasapulan ti pammagbaga/patigmaan no maipanggep iti salun-at ti pagsasaritaan, wenno agkitakit iti pannakaited kadakuada ti medikal a pannaripato gapu ta ad-adda a surotenda ti modelo/padron ti kina-maskulino.
Sabali pay a panagadal a naduktalan nga insayangkat ti Unibersidad ti Chicago ken naipablaak iti British Medical Journal, nga agkuna nga iti edad a 55, mabalin nga ekspektaren dagiti lallaki ti sabali pay a 15 a tawen a mainayon iti seksual nga aktibidad. Ngem para kadagiti babbai iti dayta met la nga edad, manamnama nga umababa iti 11 a tawen. Dagiti lallaki a nalaing/nasiglat wenno addaan iti naimbag/nasayaat a salun-at iti dayta nga edad ti mabalin/maipagarup a manayonan ti edadna manipud lima agingga iti pito a tawen, idinto a dagiti agpapada a nasalun-at a babbai ti makasagrap wenno makissayan/umababa ti nayon a tawen, 3 agingga iti 6.
Maysa a konsuelo dagiti kaaduan a babbai ti manggundaway ken saan a mangpalabes/manglibtaw iti daytoy a pagteng. Agasawa dagiti lallaki iti ub-ubing a babbai, ngem pumusayda [ti lalaki] iti mabiit ta ad-adda a sangnguenda ti pannaripato ti aktibidad iti seks. Nupay adda maipagarup 72 a porsiento kadagiti lallaki nga agtawen iti 75-85 ti siaasawa wenno adda kabbalayna, basbassit iti 40 porsiento ti bilangda no ikumpera kadagiti babbai iti isu met la nga edad. Ti laeng kagudua dagiti babbai nga agtawen iti 75-85 ti agtalinaed a maiskala nga aktibo iti seks maibasar iti sex lives a kas nasayaat/naimbag. Adda met 11 a porsiento dagiti amin a babbai iti dayta met la nga edad ti regular a nangirakurak iti publiko no ania ti bukod a kapanunotan panggep ken/wenno no interesadoda iti seks. Kadagiti naitipon nga agtawen manipud 57-85 nga awanan asawa/batsilier, adda 57 a porsiento dagiti lallaki ti nagkuna nga interesado iti seks no ikumpera iti bilang a sangapulo ket maysa a porsiento a bilang dagiti babbai.
Nangatngato met ti bilang dagiti lallaki ngem dagiti babbai no pagsasaritan ti interes iti seks/pannaklnaig, paritisipasion iti seks ken uray pay iti kalidad ti seksual nga aktibidad- ket dakkel wenno maikalawa ti giwang ti kina-genero iti daytoy nga edad. Segun pay iti panagadal, awaten a kas umiso ti positibo a pannakitimpuyog daytoy a duktal iti tartaraudi a pessat ti panagbiag ti sexual partnership ken seksual nga aktibidad.
Iti insayangkat a surbey ti National Survey of Midlife Development itay kallabes a nakipartisiparan ti agarup tallo ribu nga agtutubo ken nataengan nga agtawen iti 25-74, umarngi daytoy iti bukod a surbey ti National Social Life Health and Aging Project a nakipagpasetan met iti nakurang lima ribu a tao nga agtawen iti 57-85, ti agpada a nangirakurak ti impormasion maipanggep iti estado ti pannakirelasion ken naiskala ti kalidad ti seksual a panagbiag no kasano ken kaano ti kaddarato a makinaig kadagiti partner-da. Naiskala pay ti pangal ti salun-at dagiti nakipagpaset a kas marigrigat/awanan, naimbag/nasayaat, naim-imbag/nasaysayaat pay ken nalalaing/nasigsiglat.
Ipakita ti resulta iti surbey nga ad-adu nga amang dagiti lallaki ti aktibo maipanggep iti seks ken nangirakurak nga addaanda iti naimbag a sex life no maikupera iti bilang dagiti babbai.
Nayam-ammo pay iti panagadal ti baro a pagibasaran ti nasalun-at a pannakinaig: ti "Sexually Active Life Expectancy," wenno SALE, iti nagtengnga/media a nabatbati a tawen ti sexual active life. Iti nasao a pagibasaran, adda maipagarup sangapulo a tawen a nababbaba ti SALE dagiti lallaki iti pakadagupan ti total nga ekspektaren wenno panawen a namnamaen iti biag. Para kadagiti babbai, nababbaba iti beinte a tawen.
Kas pagarigan dagiti lallaki nga agtawen iti 30, addaan dagitoy iti aktibo a sexually life expectancy iti nganngani 35 a tawen. Ngem para kadakuada, kabaelanda nga aramiden iti mediamedia ket namnamaenda ti agtalinaed nga agbiag agingga iti 45 a tawen, karaman ditoy ti sexless final decade.
Para kadagiti babbai nga agtawen iti 30, ti SALE dagitoy ket umabot iti dandani 31 a tawen ngem iti pakadagupan ti total nga ekspektaren wenno panawen a namnamaen a panagbiag ket nasursurok a 50 a tawen. Kayatna ngarud a sawen a dagiti lallaki iti dayta nga edad ti manamnama a mangantisipar ti nabatbati pay a kinaagresibo iti seks manipud iti 78 a porsiento a nabati a rukod ti panagbiagda. Kadagiti babbai nga agtawen iti 30, mangnamnama dagitoy nga agtalinaed nga aktibo iti seks para laeng iti 61 a porsiento iti nabati a pessat ti panagbiagda.
Iti konklusion ti panagadal, ti SALE ket maysa a ramit para iti estimasion ti baro a panagbiag iti panawen a namnamaen a mabalin a mausar tapno matun-oyan ti nasalsalun-at a panangiturong ti seksual nga aktibidad- iti pribado wenno iti publiko, ken no kasapulan dagiti pasiente iti nasalsalun-at pay a pannakinaig. Iti kasta, agbalin a pagbasaran ti komunidad iti tartaraudi a gessat ti panagbiagda ken maaramat daytoy iti masakbayan a kas public health resources/consume, expertise/perisia ken serbisio medikal.
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pagsasao nga Italiano
Ti Italiano[3] ( italiano (tulong·paammo) wenno lingua italiana) ket maysa a Romanse a pagsasao a kaaduan ti agsasao idiay Europa: Italia, Suisa, San Marino, Siudad ti Batikano, babaen dagiti minoridad idiay Malta, Monaco, Kroasia, Eslobenia, Pransia, Libya, Eritrea, ken Somalia,[4] ken babaen dagiti emigrante idiay Kaamerikaan ken Australia. Adu kadagiti agsasao ket patneng nga agsasao ti dua a pagsasao iti pagalagadan nga Italiano ken dadduma pay a rehional a pagsasao.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Eurobarometer – Dagiti Europeano ken dagiti pagsasao daPDF (485 KB), Pebrero 2006
- ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Italian". Glottolog. Leipzig: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Italiano". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 228. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Ethnologue a reporta para ti daytoy a pagsasao a kodigo:ita (Italy) – Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Dagiti Pagsasao iti Lubong, Maika sangapulo ket lima nga edision. Dallas, Tex.: SIL International. Online a bersion
- ^ Dagiti pagsasao iti Italia - Ethnologue - Dagiti Pagsasao iti Lubong - Karbengan ti kopia © 2010 SIL Internasional.


text:
Bantay Matutum
Ti Bantay Matutum ket maysa nga aktibo a bulkan, nga agarup a 5.7 km iti kaadayo manipud idiay Acmonan, Tupi, Abagatan a Cotabato, Filipinas.[4][5]
Dagiti linaon
Lokasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Matutum ket mabirukan idiay probinsia ti Abagatan a Cotabato, iti isla ti Mindanao, idiay abagatan ti Filipinas, iti heograpikal a nagsasabtan 6°22'N, 125°06.5'E.[2]
Daytoy ket 15 km nga amianan ti Polomolok, ken agarup a 30 km amianan-amianan a laud ti Siudad ti General Santos
Dagiti pisikal a langa[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Matutum ket maysa nga estratobulkan nga agtayag iti 2,286 metto asl nga addaan ti diametro ti baba iti 25 km.[5]Daytoy ket addan kadagiti 2 a napudot nga ubbog a tinawtawagan ti Acmonan ken Linan, 5.7 km iti laud-abagatan a laud ti bulkan. Ti asideg ti bulkan ket dagiti sanguanan ti Landayao, Tampad, ken Albulhek ken laud amin dagitoy ti bulkan, ken ti Magolo iti amianan.
Adda dagiti nasayaat a napreserba a 320 metro ti kalawa nga abut ti bulkan idiay pantok ti bulkan . Ti abut ti bulkan ket nagiwangan babaen dagiti tallo a baw-ang ken aguneg daytoy ti 120 metro ken ti datarna ket napusek a kabakiran.[2]
Dagiti panagbettak[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti bukanologo ket namatmatida a ti Bantay Matutum ket mabalin nga ddaan ti preatiko a panagbettak idi Marso 7, 1911.[5]
Ti Bantay Matutum ket maysa kadagiti aktibo a bulkan ti Filipinas. Amin dagitoy ket paset ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas
- Mindanao
- Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas
- Bulkan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b de Ferranti, Jonathan; Maizlish, Aaron. "Banbantay ti Filipinas - 29 a Panpantok ti Bantay nga addaan ti Prominensia iti 1,500 metro wenno nangatngato". Naala idi 2009-01-09.
- ^ a b c "Bariweswes ti Global a Bulkanismo iti Bantay Matutum". Nailian a Museo ti Masna a Pakasaritaan (Smithsoniano). Naala idi 2008-10-28.
- ^ "Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas (PHIVOLCS) Panid ti Bulkan Matutum". Departamento ti Siensia ken Teknolohia (Filipinas). Naala idi 2009-06-19.
- ^ "Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas (PHIVOLCS)". Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas. Naala idi 2009-01-28.
- ^ a b c "Bariweswes ti Matutum iti PHIVOLCS". Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas. Naala idi 2009-01-28.


text:
Departamento ti Vaupés
Ti Vaupés ket deparatmento ti Colombia idiay naabungotan ti kabakiran a Rehion ti Amasona. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya a paset ti pagilian, a bineddengan babaen ti Brasil iti daya, dagiti departamento ti Amazonas iti abagatan, Caquetá iti laud, ken Guaviare, ken Guainía iti amianan; daytoy ket mangsakop ti dagup a kalawa iti 54,135 km². Ti kapitoliona ket ti ili ti Mitú.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti kolonisasion babaen dagiti Kastila ken dagiti immuna nga aldaw ti immuna a republika, ti teritorio ti Vaupes ket pset idi ti Probinsia ti Popayán, idi las-ud ti Nalatak a Colombia. Kalpasan ti pannakawaya manipud ti Espania idi baetan ti 1821 ken 1830 daytoy ket nagbalin a paset ti immuna a bersion ti Departamento ti Boyacá. Idi nagbaetan ti 1831 ken 1857 ti teritorio ket nagbalin a paset ti Nailian a Teritorio ti Caquetá a kanungpalan met a nagbalin a Naturay nga estado ti Cauca. Idi 1886 daytoy ket nagbalin a paset idi ti kabarbaro a napartuat a Departamento ti Cauca.[4]
Iti panagdur-as ti industria ti goma ken ti industrial a rebulosion, ti panagsukimat para iti goma ket nakaabot iti lugar ken nangiyeg kadagiti agkolkolonia a nangbaliw ken kadagiti dadduma a kaso daytoy ken gapuanan ti pannakaawan dagiti kaaduan nga indehenio a populasion.
Ti teritorio ket immuna idi a naaramid a teritorial a dibision idi 1910 ken nagrebbeng a kas Komisaria iti uneg ti ili ti Calamar a kas kapitolio (mabirukan tatta nga aldaw idiay Guaviare) ngem kanungpalan met a naiyakar idiay ili ti Mitú tapno maaramid ti maysa a "tignay ti kaadda" idiay asideg ti pagbeddengan ti Brasil. Idi 1963 ti Guainía ket simmina manipud ti Vaupes ken nagbalin daytoy a komisaria. Idi 1977, ti Guaviare ket simmurot met ti kastoy a waya.
Ti Departamento ket napartuat babaen ti Batay-linteg ti Colombia ti 1991 a nangibangon daytoy a kas Departamento ti Colombia idi Hulio 4, 1991.[5]
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangrunaan nga aktibidad ti ekonomia ti departamento ket ti panagtarikayo ken panagkalap, ken kaaduan ti eksportasion iti kaarubana a Brasil.
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
kaaduan ti populasionna ket dagiti agtataeng nga indehenio.
Transportasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ti lokasionna idiay bakir ti Amasona, dagiti kalsadana a mangikapet kadagiti sabali a paset ti pagilian wenno iti kaunegan manipud kadagiti nadumaduma a pagtataengan, komersio ken ti pannakaiyasidegna ti ruar a lubong ket malak-am babaen ti panagbiahe iti igid dagiti karayan ken babaen ti panagpatayab a panagbiahe. Adda met dagiti dadduma a babassit a pagtaengan nga addaan ti bassit a pagpatayaban nga addaan ti serbiso idiay kapitolio ti departamento, ti Mitú, ken manipud idiay kadagiti sabali a paset ti pagilian.[6]
Administratibo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ti bassit a populasionna ken ken kadu ti sakop ti dagana,ti Vaupés ket addaan laeng kadagiti tallo a munisipalidad. Dagiti sabali a paset ti Departamento ket naidasig idi a kas maysa nga espesial a kita ti Koregimiento, nga addaan ti sabali a kita dagiti annong manipud ti munisipalidad ken koregimiento.
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti departamento a Koregimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti munisipal a Koregimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Nuestro Departamento: Información general". Gobernación del Vaupés.
- ^ "Vaupés, Departamento ti". Naipakasaritaan a Diksionario ti Colombia. Scarecrow Press. 2012. p. 291. ISBN 978-0-8108-7813-6.
- ^ "DANE". Naala idi Pebrero 13, 2013.
- ^ Vaupes - Capitán Paz
- ^ (Espaniol) Vaupes Sekretario ti Edukasion; Pakasaritaan ti Vaupes
- ^ (Espaniol) Finagro; Departamento ti Vaupes
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "nailian a loteria iti Vaupes" (iti Espaniol).
- "Encolombia.com - Vaupes" (iti Espaniol).
- "Nailian a pederasion dagiti Departamento: Vaupes" (iti Espaniol).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Sitema ti Pakaammo ti Teritorial-Enbironmental ti Colombiano nga Amazsona website ti SIAT-AC" (iti Espaniol).


text:
Sauli Niinistö
Ni Sauli Väinämö Niinistö (Panangibalikas a Pinlandes: [ˈsɑuli ˈʋæinæmø ˈniːnistø]; naipasngay idi 24 Agosto 1948) ket isu ti maika-12ken agdama a Presidente iti Pinlandia.
Isu ket maysa nga abogado babaen ti panagadal, ni Niinistö ket Ministro iti Busbos manipud idi 1996 aginggana idi 2003 ken ti Partido ti Nailian a Kumaduaan kandidato ti 2006 a panagbutos ti presidente. Isu ket nagserbi a kas ti Tagabitla iti Parlamento iti Pinlandia manipud idi 2007 aginggan idi 2011 ken isun ti Honorario a Presidente tiPartido dagiti tattao ti Europa (EPP) manipud idi 2002.
Ni Niinistö ket isu idi ti kandidato ti Partido ti Nailian a Kumaduaan iti 2012 a panagbutos ti presidente, nga inabakna ni Pekka Haavisto iti Berde aLiga nga adda ti 62.6% ti butos iti naikeddeng a panagbutos. Ni Niinistö ket nagtaken ti opisina idi Marso 1 2012, ken isu ti immuna apresidente manipud ti Partido ti Nailian a Kumaduaan manipud idi pimmanaw ti opisina niJuho Kusti Paasikivi, idi 1956.


text:
Kategoria:Arte
Arte
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 8 a subkategoria, manipud iti 8 a dagup.
D
- Dagiti artista (2 K)
- Dagiti gunguna dagiti arte (1 K)
- Dagiti maipabpabuya nga arte (5 K, 1 P)
- Dagiti makitkita nga arte (2 K, 1 P)
- ► Disenio (awan linaon)
E
- Estetika (1 K, 1 P)
L
- Literatura (10 K, 25 P)
E
- ► Dagiti pungol nga artikulo ti arte (4 P)
Pampanid iti kategoria "Arte"
Dagiti sumaganad a 10 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 10 a dagup.


text:
Cabanglasan, Bukidnon
Ti Cabanglasan ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Bukidnon iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Cabanglasan ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.[2]
- Cabulohan
- Canangaan
- Iba
- Imbatug
- Lambangan
- Mandaing
- Paradise
- Poblacion
- Anlogan
- Capinonan
- Dalacutan
- Freedom
- Mandahikan
- Mauswagon
- Jasaan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Bukidnon". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 19 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Ingles) naala idi 17 Abril 2013
- ^ "Probinsia ti Bukidnon". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 19 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Palawan
Ti Palawan ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Lumaud a Visayas. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Puerto Princesa. Dagiti isla ti Palawan ket nayurnos manipud iti dumna ti Batangas agingga iti Borneo iti abagatan-a-laud, iti nagbaetan ti Baybay Abagatan Tsína iti amianan-a-laud ken ti Baybay Sulu iti abagatan-a-daya.
Sigud a paset ti rehion ti Abagatan a Katagalogan (Rehion IV) ti Palawan, partikular iti (MIMAROPA) wenno Rehion IV-B iti Luzon. Ngem idi Mayo 23, 2005 babaen ti Bilin Ehekutibo Bilang 103 ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo, nayakar ti Palawan iti Rehion VI (Laud a Visayas). Saan a kinayat ti kaaduan a Palaweños daytoy a panangyakar iti Palawan, ta saanda a nakonsulta maipapan itoy. Kaaduan nga ili agraman ti Siudad ti Puerto Princesa ket inkeddengda ti agtalinaed iti Rehion IV-B ngem ti umakar iti Rehion VI. Idi Agosto 19, 2005, inyetnag ti Malacañang ti Administratibo a Bilin Bilang 129 tapno marisut ti parikut ken tapno mawayat ti proseso ti pannakayalis ti Palawan manipud iti MIMAROPA iti Lumaud a Visayas.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Palawan iti 23 nga ili ken 1 a siudad. Adda met iti babaen ti sakup ti Palawan ti Is-isla ti Spratly wenno Grupo ti Is-isla a Kalayaan iti Baybay Abagatan Tsína, nga iruprupir ti gobierno ti Filipinas kas sakup ti teritoriona .
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013


text:
Ciro ti Natan-ok
Ni Ciro II ti Persia (Persiano: کوروش بزرگ , Daan a Persiano: [1] Kuruš; c. 600 SK wenno 576 SK–530 SKref>(Dandamaev 1989, p. 71) ), sapasap a naamammoan a kas ni Ciro ti Natan-ok,[2] naamammoan pay a kas ni Ciro ti Laklakay, ket isu idi ti nangbangon ti Akamenida nga Imperio.[3]Babaen ti panagturayna, ti imperio ket nangararakup kadagiti amin a napalabas a sibilisado nga estado ti taga-ugma nga Asideg a Daya,[3] ken nawatiwat a nagpadakkel ken dimteng a kaaduan a nagparukma ti Abagatan a laud nga Asia ken ti kaaduan ti Tengnga nga Asia ken ti Kaukaso. Manipud ti Baybay Mediteraneo ken Helesponto iiti laud aginggana idiay Karayan Indus iti daya, ni Ciro ti Natan-ok ket nagpartuat ti kadakkelan nga imperio a nakitkita ti lubong.[4] Dagiti napno a panagturayna idi a titulo ket Ti Nalatak nga Ari, Ari ti Persia, Ari ti Anshan, Ari ti Media, Ari ti Babilonia, Ari ti Sumer ken Akkad, Ari dagiti uppat a suli ti lubong. Isu pay ti nangipalpalawag a naipanpanunotan ti kaaduan a ti maysa kadagiti naipakasaritaan a kangrunaan a panakairangarang ti karbengan ti nagtagitaoan babaen ti Ciro a Silindro idi baetan ti 539 ken 530 SK.
Dagiti dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unicode: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁. Taudan: maysa a binnatong iti Pasargadae.
- ^ Xenophon, Anabasis I. IX; kitaen pay ti M. A. Dandamaev "Ciro II", iti Encyclopaedia Iranica.
- ^ a b Schmitt Akemenida a dinastia (i. Ti sangkaputotan ken dinastia)
- ^ Kuhrt, Amélie (1995). "13". Ti Taga-ugma nga Asideg a Dayat: C. 3000-330 BC. Routledge. p. 647. ISBN 0-415-16762-0.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Ciro ti Natan-ok iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Ciro ti Natan-ok iti Wikiquote (Ingles)


text:
Kategoria:Nailemmeng a katkategoria
Daytoy a kategoria ket nalaon kadagiti nailemmeng a kategoria. Daytoy ket saan a kasla dagiti kadawyan a kategoria, dagitoy a kategoria ket saan nga agparang iti baba dagiti panid a nakairamananna. Ilemmeng dagiti kategoria nga inususar ti panagdalus wenno panagtaripato.
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 200 a subkategoria, manipud iti 470 a dagup.(napalabas a panid) (sumaruno a panid)
A
- ► Aleman nga artikulo a nasken a masimpa (awan linaon)
- ► Amin a di napunganayan a BST (14 P)
- ► Amin a nawaya a midia (1 F)
- ► Amin a panangilawlawag a pampanid (101 P)
- Amin a plantilia ti baw-ing (2 K, 3 P)
- ► Amin a pungol nga artikulo (3,912 P)
- ► Amin a saan a nawaya a midia (101 F)
- ► Automatiko a panagdalus ti taksokaha (awan linaon)
B
- ► Biograpia nga addaan ti pirma (18 P)
D
- ► Dagiti artikulo a nasken a maipatarus (77 P)
- ► Dagiti artikulo nga addaan ti hCards (216 P)
- ► Dagiti artikulo ti arak a pungol (awan linaon)
- ► Dagiti artikulo ti pagilian a masapul a maasikaso (awan linaon)
- ► Dagiti artikulo ti pagsasao nga awan ti petsado ti panaka-sao (awan linaon)


text:
Departamento ti Sucre
Ti Sucre ket departamento ti Rehion ti Karibe ti Colombia. Ti departamento ket nairanggo iti maika-27 babaen ti kalawa, 10,670 km2 (4,120 sq mi) ken addaan ti populasion ti 772,010, a mangiranggo daytoy ti maika-20 kadagiti 32 a departamento ti Colombia. Ti Sucre ket bineddengan babaen ti karibe ti amianan a laud; babaen ti Departamento ti Bolívar iti daya ken babaen ti Departamento ti Córdoba iti laud.
ti Sucre ket nanaganan id a kas pammadayaw ti bannuar ti Wayawaya a ni Antonio José de Sucre a naibagbaga nga insasaona babaen dagiti nagpundar ti departaemnto a naireperensia ti ipupusay ni Simón Bolívar' iti "Pinatayda ti pusok", ti insasaona bayat idi limmabas iti teritorio ti agdama nga aldaw a Departamento ti Sucre.
Manipud idi 2009, ti Departamento ti Sucre ket addaan ti nakarkulo a populasion ti 802,733, a kadagiti 234,886 ket adda idiay kapitolio ti departamento ti Sincelejo, segun dagitipaltiing ti DANE.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Administratibo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
dagiti probinsia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sucre ket nabingbingay kadagiti 5 rehion wenno probinsia:
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- (Espaniol) Opisial a website ti Gobierno ti Sucre
Midia a mainaig iti Departamento ti Sucre iti Wikimedia Commons


text: 1Kalpasanna, pinaala ni Pilato ni Jesus ket pinasaplitna. 2Nangaramid dagiti soldado iti korona a siit-siitan sada inkabil iti ulona. Kinagayanda iti kolor-ube ket inasitganda. 3“Agbiag ti Ari dagiti Judio!” kunkunada sada tinungpa. 4Rimmuar manen ni Pilato ket kinunana kadagiti tattao, “Adtoy, paipanko ni Jesus ditoy tapno makitayo nga awan panggapuak a mangikeddeng iti pannakadusana.” 5Rimmuar ni Jesus a sibabalangat iti siit-siitan ken siaaruat iti kolor-ube a kagay. Kinuna kadakuada ni Pilato, “Adtoy ti tao!” 6Idi makita dagiti panguloen a papadi ken dagiti guardia ti Templo, impukkawda, “Pailansam iti krus! Pailansam iti krus!” Kinuna ni Pilato kadakuada, “Alaenyo ngarud. Dakayo ti mangilansa kenkuana iti krus. Awan panggapuak a mangdusa kenkuana.” 7“Adda sagudayen ti lintegmi a rebbengna a mapapatay agsipud ta imbilangna ti bagina nga Anak ti Dios,” insungbat dagiti Judio. 8Idi mangngeg ni Pilato daytoy, ad-adda manen ti butengna 9ket nagsubli iti uneg. “Taga-anoka kadi?” sinaludsodna ken ni Jesus. Ngem saan a simmungbat ni Jesus. 10Kinuna kenkuana ni Pilato, “Apay a dika sumungbat? Dimo kad ammo nga adda pannakabalinko a mangwayawaya wenno mangpailansa kenka iti krus?” 11“Awan koma ti pannakabalinmo kaniak no saan nga inted kenka ti Dios,” insungbat ni Jesus. “Isut’ gapuna a nakarkaro ti basol ti tao a nangyawat kaniak.” 12Idi mangngeg ni Pilato daytoy, ad-adda manen ti gagarna a mangwayawaya ken ni Jesus. Ngem impukkaw dagiti Judio, “No wayawayaam dayta a tao, saannaka a gayyem ti Emperador. Ta kabusor ti Emperador ti siasinoman a mangibilang iti bagina nga ari.” 13Idi mangngeg ni Pilato dagitoy a sao, inruarna ni Jesus sa napan nagtugaw iti tugaw ti ukom, iti disso a managan “Plataforma a Bato.” (Iti Hebreo: “Gabata.”) 14Dandani tengnga ti aldaw idi sakbay ti Fiesta ti Paskua. Kinuna ni Pilato kadagiti Judio, “Adtoy ti ariyo!” 15Impukkawda, “Papapataymo! Papapataymo! Pailansam iti krus!” Sinaludsod ni Pilato kadakuada, “Kayatyo kadi a pailansak iti krus ti ariyo?” Simmungbat dagiti panguloen a papadi, “Awan sabali nga arimi no di la ti Emperador!” 16Kalpasanna, inyawat ni Pilato ni Jesus kadakuada tapno mailansa iti krus. Iti kasta, innalada ni Jesus. 17Rimmuar a sibabaklay iti krusna ket dimteng iti disso a managan “Lugar a yan ti Bangabanga.” (Iti Hebreo: “Golgota.”) 18Sadiay ti nangilansaanda kenkuana iti krus. Inlansada met ti dua a lallaki kadagiti krusda ket nagtengngaanda ni Jesus. 19Nangisurat ni Pilato iti pakaammo ket pinaikabilna iti krus. Kastoy ti naisurat: “Jesus a taga-Nazaret, ti Ari dagiti Judio.” 20Adu a tattao ti nakabasa iti daytoy agsipud ta asideg iti siudad ti disso a nakailansaan ni Jesus. Naisurat ti pakaammo iti pagsasao a Hebreo, Latin ken Griego. 21Kinuna dagiti panguloen a papadi ken ni Pilato, “Baliwam ti insuratmo a ‘Ti Ari dagiti Judio.’ Kastoy ketdi ti isuratmo: ‘Kinuna daytoy a tao nga isu ti Ari dagiti Judio.’” 22“Ti insuratko, naisuraten. Saanen a mabaliwan,” insungbat ni Pilato. 23Idi nailansadan ni Jesus, innala dagiti soldado ti kawesna sada pinagkapat ken nagbibingayan. Innalada met ti tunikana. Awan saip ti entero a tunikana. 24Kinuna dagiti soldado iti maysa ken maysa, “Saantayo a pigpigisen ti lupot, ta pagbibinnunotantayo no siasino ti mangtagikua.” Napasamak daytoy tapno matungpal ti kuna ti Nasantoan a Surat: “Nagbibingayanda ti kawesko, Nagbibinnunotanda ti tunikak.” Kasta ti inaramid dagiti soldado. 25Iti asideg ti krus ni Jesus, sitatakder ni inana, ti kabsat ni inana, ni Maria nga asawa ni Cleofas ken ni Maria Magdalena. 26Idi makita ni Jesus ni inana ken ti adalan a dinungdungngona, kinunana ken ni inana, “Babai, adtoy ti anakmo.” 27Kinunana met iti adalan, “Adtoy ti inam.” Iti dayta nga oras, inyawid ti adalan ni Maria tapno agtaeng iti balayna. 28Ammo ni Jesus a nalpas aminen. Tapno matungpal ti kuna ti Nasantoan a Surat, kinunana, “Mawawak.” 29Adda maysa a burnay sadiay a napno iti suka. Nangipasagepsepda iti maysa nga espongha iti suka sada inkabil iti murdong ti sanga ti hisopo, ket inggaw-atda iti ngiwatna. 30Idi maramanan ni Jesus ti suka, kinunana, “Natungpalen.” Nagdumog ket natayen. 31Agsipud ta Aldaw a Panagsagana idi, dinawat dagiti agtuturay a Judio ken ni Pilato a matukkol dagiti saka dagiti nailansa ken maikkat dagiti bagida kadagiti krus. Dinawatda daytoy ta dida kayat a mabati dagiti bangkay kadagiti krus iti Aldaw a Panaginana, ta naisangsangayan dayta mapasungad nga aldaw. 32Napan ngarud dagiti soldado, ket tinukkolda dagiti saka dagiti dua a lallaki a kadua ni Jesus a nailansa. 33Ngem idi dumtengda ken ni Jesus, nakitada a natayen isu a didan tinukkol dagiti sakana. 34Nupay kasta, induyok ti maysa kadagiti soldado ti pikana iti bakrang ni Jesus, ket dagus a pimsuak ti dara ken danum. ( 35Daydi nakakita iti daytoy a napasamak, paneknekanna ti kinapudno daytoy tapno mamatikayo met. Pudno ti imbagana ket ammona a pudno ti sasawenna.) 36Naaramid daytoy tapno matungpal ti kuna ti Nasantoan a Surat: “Awanto ti uray maysa a tulangna a matukkol.” 37Kuna pay ti sabali, “Kitaendanto ti dinuyokda.” 38Kalpasanna, dinawat ni Jose a taga-Arimatea ken ni Pilato ti pammalubos nga alaenna ti bangkay ni Jesus. (Maysa idi ni Jose a pasurot ni Jesus, ngem inlimedna ta mabuteng kadagiti agtuturay a Judio.) Impalubos ni Pilato. Napan ngarud ni Jose ket innalana ti bangkay ni Jesus sana impanaw. 39Kimmuyog ken ni Jose ti maysa nga agnagan Nicodemo, daydi napan ken ni Jesus iti maysa a rabii. Nangitugot iti agarup 30 a kilo ti bangbanglo a naaramid iti mirra ken aloe. 40Innalada ti bangkay ni Jesus ket binungonda iti linen agraman ti bangbanglo, kas ugali dagiti Judio no itanemda dagiti minatayda. 41Adda maysa a hardin iti disso a nakailansaan ni Jesus iti krus. Adda baro a tanem sadiay a di pay nausar. 42Agsipud ta asideg ti tanem ken dandanin mangrugi ti Aldaw a Panaginana, sadiay ti nangikabilanda iti bangkay ni Jesus.


text:
Prepektura ti Aichi
Ti Prepektura ti Aichi (愛知県 Aichi-ken?) ket maysa a prepektura ti Hapon a mabirukan idiay rehion ti Chūbu.[1] Ti rehion ti Aichi ket ammo pay a kas ti rehion ti Tōkai. Ti kapitoliona ket ti Nagoya. Isu daytoy ti sentro ti Metropolitano a Lugar ti Chūkyō.[2]
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti kasisigud, ti rehion ket nabingbingay idi kadagiti dua a probinsia ti Owari ken Mikawa.[3] Kalpasan ti Restorasion ti Meiji, ti Owari ken Mikawa ket naipagtipon iti maysa nga entidad. Idia 1871, kalpasan ti panagwaswas ti sistema ti han, ti Owari, malaksid ti Peninsua Chita, ket nabangon idi a kas Prepektura ti Nagoya, bayat a ti Mikawa a naipagtipon iti Peninsula Chita ket pinorma ti Prepektura ti Nukata. Ti Prepektura ti Nagoya ket nanaganan manen idi iti Prepektura ti Aichi idi Abril 1872, ken naitipon idi iti Prepektura ti Nukata idi Nobiembre 27 iti isu met laeng a tawen.
Ti gobierno ti Prepektura ti Aichi ket mabirukan idiay Opsina ti Gobierno ti Prektura ti Aichi idiay Nagoya ken isu daytoy idi ti daan a kapitolio ti Owari.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti maikatlo a tomo ti Man'yōshū adda daniw babaen ni Takechi Kurohito a mabasa iti kastoy: "Ti sangit ti kannaway, a tumawtawag iti Sakurada; daytoy ket aguni a kas ti atab nga agy-ayus manipud kadagiti kalugnakan ti Ayuchi, a makangkangeg iti sangit ti kannaway". Ni Ayuchi ket isu ti kasisigud a porma ti nagan nga Aichi, ken ti atab ti Fujimae ket isu laengen ti nabati iti nasapsapa nga Ayuchi-gata. Daytoy ket nasalaknibanen a lugar.[4][5]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Mabirukan daytoy iti asideg a sentro ti nangruna nga isla ti Hapon iti Honshu, ti Prepektura ti Aichi ket sanguenna ti Ise ken Luek Mikawa iti abagatan ken pagbeddenganna ti Prepektura ti Shizuoka iti daya, ti Prepektura ti Nagano iti amianan a daya, ti Prepektura ti Gifu iti amianan, ken Preektura ti Mie iti laud. Daytoy ket agrukod iti 106 km iti daya aginggana iti laud ken 94 km iti abagatan aginggana iti amianan ken mangporma iti nangruna a paset iti Tanap Nōbi. Iti kalawa iti 5,153.81 km2 daytoy ket mangsakop iti agarup a 1.36% iti dagup a kalawa ti rabaw ti Hapon. Ti kangatuan a punto ket ti Chausuyama iti 1,415 m iti ngato ti pantar ti baybay.
Ti akinlaud a parte ti prepektura ket kaaduan babaen ti Nagoya, ti maikatlo a kadakkelan a siudad ti Hapon, ken dagiti suburbiona, bayat a ti akindaya a partena ket saan unay a matagtagitao ngem aglaon pay met kadagiti industrial a sentro. Gapu ti kadur-as ti ekonomiana, manipud idi paset ti panawen idi Oktubre 2005 aginggana idi Oktubre 2006, ti Aichi ket isu idi ti kapardasan a dumakdakkel a prepektura iti termino iti populasion, ken inabakna ti Tokyo, iti 7.4 a porsiento.
Manipud idi Abril 1, 2012, 17% iti dagup a kalawa ti daga ti prepektura ket naidesignado idi a kas dagitiNatural a Parke, a kas dagiti nailian a parke ti Aichi Kōgen, Hida-Kisogawa, Mikawa Wan, ken ti Tenryū-Okumikawa iti igid dagiti pito Prepektural a Nailian a Parke.[6]
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti tallopulo ket walo a siudad a mabirukan iti Prepektura ti Aichi.
Dagiti ili ken dagiti purok[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagitoy dagiti ili ken dagiti purok iti tunggal maysa a distrito:
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi 2001, ti populasion idi ti Prepektura ti Aichi ket 50.03% a lallaki ken 49.97% a babbai. Dagiti 139,540 nga agtataeng (gangani 2% iti populasion) ket dagiti ganganaet iti pakipagilian.
Populasion babaen ti tawen(2001)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Aichi-ken" Japan Encyclopedia, p. 11 iti Liblibro ti Google; "Chūbu" Japan Encyclopedia, p. 126 iti Liblibro ti Google.
- ^ Nussbaum, "Nagoya" p. 685 iti Liblibro ti Google.
- ^ Nussbaum, "Provinces and prefectures" Japan Encyclopedia, p. 780 iti Liblibro ti Google.
- ^ "Summary of Aichi Prefecture". Aichi Prefecture. Naala idi 23 Marso 2011.
- ^ Kato, Sadamichi (2000). "Rediscovering an Ancient Poem to Save a Tidal Flat". International Studies in Literature and Environment (Oxford University Press) 7 (2): 189–197. doi:10.1093/isle/7.2.189.
- ^ "General overview of area figures for Natural Parks by prefecture". Ministry of the Environment. Naala idi 8 Hulio 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Prepektura ti Aichi iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Prepektura ti Aichi manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website


text: 1Patgek a Teofilo, Adun ti nagsurat maipapan kadagiti napaspasamak kadatayo, 2kas nadamagtayo kadagidi nakakita kadagitoy manipud idi damo ken kadagidi nangikasaba iti mensahe. 3Kalpasan ti panangadalko a naimbag kadagitoy manipud panangrugida, napanunotko nga isurat kenka ti naurnos a pakasaritaanda. 4Kayatko ngamin a maammoam ti amin a kinapudno maipapan kadagiti amin a naisuro kenka. 5Idi a ni Herodes ti ari idiay Judea, adda padi nga agnagan Zacarias a kameng ti bunggoy dagiti papadi nga ipanguloan ni Abias. Elisabet ti nagan ti asawana a nagtaud met iti kaputotan ni Aaron a padi. 6Iti imatang ti Dios, nagbiag a sililinteg dagiti agassawa. Awan pagkurangan ti panagtungpalda kadagiti amin a paglintegan ken bilin ti Apo. 7Awan anakda agsipud ta lupes ni Elisabet. Maysa pay, lakay ken baketdan. 8Iti maysa nga aldaw, dimteng ti batang ti bunggoy ni Zacarias nga agserbi iti Templo, ket madama nga ar-aramidenna ti rebbengna a kas padi. 9Kas kadawyan dagiti papadi, nagbibinnunotda no siasino ti sumrek iti Templo ti Apo a mangpuor iti insenso iti altar. Napagasatan ni Zacarias ket simrek iti Templo ti Apo. 10Bayat ti pannakapuor ti insenso iti uneg, agkarkararag met dagiti tattao iti ruar. 11Maysa nga anghel ti Apo ti nagparang ken ni Zacarias. Nagtakder iti makannawan ti altar a pakapupuoran ti insenso. 12Nariribukan ni Zacarias idi makitana ket nagbuteng iti napalalo. 13Ngem kinuna ti anghel kenkuana, “Dika agbuteng, Zacarias! Impangag ti Dios ti kararagmo. Aganakto ni Elisabet nga asawam. Lalakinto ti anakyo ket panaganamto iti Juan. 14Agragsakkanto iti kasta unay, ket adunto met ti agragsak iti pannakaipasngayna. 15Ta naindaklanto a tao iti imatang ti Apo. Masapul a dinto uminum iti arak wenno uray ania a makabartek. Mapnonto iti Espiritu Santo uray adda pay laeng iti tian 16ket adunto kadagiti Israelita ti pagsublienna iti Apo a Diosda. 17Umun-unanto a maibaon ngem ti Apo. Nabileg ken mannakabalinto a kas ken ni profeta Elias. Pagtutunosennanto manen dagiti amma ken dagiti annak. Pagsubliennanto iti kinalinteg dagiti nasukir. Isaganananto dagiti tattao a maipaay iti Apo.” 18“Kasanonto ti pannakaammok a mapasamak daytoy?” sinaludsod ni Zacarias iti anghel. “Lakayakon ket baket metten ni asawak.” 19-20 “Siak ni Gabriel,” kinuna ti anghel. “Agserserbiak iti imatang ti Dios a nangibaon kaniak a makisao ken mangidanon kenka iti daytoy a damag. Ngem dika met mamati iti mensahek a matungpalto iti naituding a tiempo. Gapu ta dika mamati, agumelkanto ket dikanto makasao agingga iti aldaw a matungpal dagiti sinaok.” 21Kabayatanna, masmasdaaw dagiti tattao nga agur-uray ken ni Zacarias agsipud ta nabayag unay ti kaaddana iti Templo. 22Idi rummuar, saanen a makasao, ket daytoy ti nakaammoanda nga adda nagparang kenkuana iti Templo. Gapu ta saanen a makasao, nagsensenias lattan kadakuada. 23Nagawid ni Zacarias kalpasan ti batangna nga agserbi iti Templo. 24Iti saan a mabayag, nagsikog ni Elisabet nga asawana, ket lima a bulan a di rimrimmuar iti balay. 25“Kamaudianna, tinulongannak ti Apo,” kinuna ni Elisabet. “Inikkatnan ti pakaibabainak iti imatang ti tao.” 26Iti maikanem a bulan ti sikog ni Elisabet, imbaon ti Dios ni Gabriel nga anghel a mapan iti maysa nga ili ti Galilea, a managan Nazaret. 27Naibaon ni Gabriel iti maysa a birhen a naitulag a mayasawa iti lalaki nga agnagan Jose a nagtaud iti kaputotan ni ari David. Maria ti nagan ti balasang. 28Nagparang ti anghel ken ni Maria ket kinunana, “Kappia koma ti adda kenka. Agragsakka ta agtaeng ti Apo kenka ket naindaklan ti bendisionna.” 29Napalalo ti pannakariribuk ni Maria iti insao ti anghel. “Ania ngata ti kaipapanan daytoy?” kinunana iti bagina. 30Ngem kinuna ti anghel kenkuana: “Dika agbuteng, Maria, ta pinaraburannaka ti Dios. 31Agsikogkanto. Ipasngaymonto ti maysa a lalaki, ket panaganamto iti Jesus. 32Naindaklanto. Maawaganto iti Anak ti Kangatoan. Pagbalinento ni Apo Dios nga ari, a kas ken ni David a kapuonanna. 33Iturayannanto iti agnanayon dagiti kaputotan ni Jacob, ket dinto agpatingga ti panagarina.” 34Kinuna ni Maria iti anghel: “Kasano a maaramid daytoy idinto a maysaak a birhen?” 35“Umayto kenka ti Espiritu Santo,” insungbat ti anghel. “Salinongannakanto ti pannakabalin ti Dios. Daytoy ti gapuna a nasantoanto ti ubing, ket maawaganto iti Anak ti Dios. 36Malagipmo ni kabagiam nga Elisabet a kunkunada a lupes? Masikog nupay baket unayen. Innem a bulanen ti sikogna. 37Ta awan ti saan a kabaelan ti Dios nga aramiden.” 38“Adtoyak nga adipen ti Apo,” kinuna ni Maria. “Maaramid koma kaniak, kas insaom.” Ket pimmanaw ti anghel. 39Iti saan a mabayag, nagrubbuat ni Maria ket nagdardaras a napan iti maysa nga ili iti kabambantayan ti Judea. 40Napan iti balay ni Zacarias ket kinablaawanna ni Elisabet. 41Apaman a nangngeg ni Elisabet ti kablaaw ni Maria, naggaraw ti ubing iti tianna. Napno ni Elisabet iti Espiritu Santo. 42“Sika ti kagasatan kadagiti amin a babbai!” impukkawna. “Nagasat ti ubing nga ipasngaymonto. 43Anian a pannakapadayawko, ta umaynak sarungkaran ti ina ti Apok! 44Ta apaman a nangngegko ti kablaawmo, naggaraw ti ubing iti tianko gapu iti ragsakna. 45Wen, nagasatka ta mamatika a matungpalto ti insao kenka ti Apo!” 46Kinuna ni Maria: “Toy pusok idaydayawna ti Apo, 47Ket agragsak toy kararuak gapu iti Dios a Mangisalakan kaniak. 48Ta nalagipnak, siak a nanumo nga adipenna, Ket manipud ita, awagandakto a nagasat dagiti amin a tattao, 49Gapu kadagiti naindaklan a bambanag nga inaramid kaniak ti Mannakabalin a Dios. Nasantoan ti naganna; 50Kaasianna dagiti agbuteng kenkuana, Manipud iti maysa a kaputotan agingga kadagiti sumarsaruno. 51Imparangna ti pannakabalin ti takkiagna, Ket winarawarana dagiti natangsit a tattao ken amin a gandatda. 52Inikkatna dagiti mannakabalin nga ari iti tronoda, Ket intan-okna dagiti nanumo. 53Pinennekna dagiti mabisin kadagiti agkakaimbag; Pinagtalawna nga ima-ima dagiti babaknang. 54Tinungpalna ti karina kadagiti ammatayo; Tinulonganna ti Israel nga adipenna, 55Ket nalagipna a kaasian ni Abraham, Ken ti amin a kaputotanna iti agnanayon.” 56Agtallo a bulan a nakipagyan ni Maria ken ni Elisabet. Kalpasanna, nagawid idiay balayda. 57Dimteng ti panaganak ni Elisabet, ket impasngayna ti maysa nga ubing a lalaki. 58Nadamag dagiti kaarruba ken kakabagianna ti nakaskasdaaw a kinaimbag ti Apo kenkuana. Nakipagragsakda amin kenkuana. 59Idi walo nga aldawnan ti maladaga, napanda pinakugit. Kayatda koma a panaganan iti Zacarias, kas ken ni amana. 60Ngem kinuna ni inana: “Saan! Juan ti maipanagan kenkuana.” 61“Ngem awan met kabagiam nga agnagan iti kasta,” kinunada. 62Sineniasanda ni Zacarias tapno ammoenda ti kayatna a maipanagan iti ubing. 63Dimmawat ni Zacarias iti pagsuratan. “Juan ti naganna,” insuratna. Anian a siddaawda amin! 64Iti dayta met la a kanito, makasao manen ni Zacarias, ket indaydayawna ti Dios. 65Nagbuteng dagiti amin a kaarrubada. Nagwaras ti damag maipapan kadagitoy a bambanag iti amin a disso iti kabambantayan ti Judea. 66“Anianto ngata ti pagbalinan daytoy nga ubing?” kinunkuna dagiti amin a nakadamag. Nalawag ngamin nga adda kenkuana ti pannakabalin ti Apo. 67Napno iti Espiritu Santo ni Zacarias nga ama ni Juan ket imbagana ti mensahe ti Dios: 68“Madaydayaw ti Apo a Dios ti Israel! Immayna tinulongan dagiti tattaona ket winayawayaanna ida. 69Inikkannatayo iti maingel a Mangisalakan a nagtaud iti kaputotan ni David nga adipenna. 70Nabayagen nga imbagana daytoy, babaen kadagiti nasantoan a profetana. 71Inkarina nga isalakannatayo kadagiti kabusortayo, iti pannakabalin dagiti amin a gumurgura kadatayo; 72Inkarina met a kaasianna dagiti ammatayo, Ken laglagipenna ti nasantoan a tulagna, 73-74 Ti sinapataanna a kari ken ni Abraham nga amatayo, Nga ispalennatayo kadagiti kabusortayo, Tapno awan pagbutngantayo nga agserbi kenkuana, 75Ket nasantoan ken nalintegtayo iti imatangna kadagiti amin nga aldaw ti panagbiagtayo. 76“Sika, anakko, managanankanto iti profeta ti Dios a Kangatoan. Ta umun-unakanto ngem ti Apo, Tapno isaganam ti pagnaanna, 77Ken ipakaammom kadagiti tattaona a maisalakandanto, Babaen iti pannakapakawan dagiti basbasolda. 78Naasi ken naayat ti Diostayo; Pagbannawagennanto ti pannakaisalakantayo, 79Ket manipud sadi langit, silnaganna dagiti agbibiag iti kasipngetan ni patay, Ket iturongna dagiti addangtayo iti dalan ti kappia.” 80Dimmakkel ti ubing ken pimmigsa iti espiritu. Nagnaed idiay let-ang agingga iti aldaw a panagparangna a silalatak kadagiti tattao iti Israel.


text:
1911
Ti 1911 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw iti Domingo iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra A).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero 3 - Naampon ti wagayway iti California
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero–Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 6 – Ronald Reagan, maika-40 a Presidente ti Estados Unidos (pimmusay 2004)
Mayo–Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 27 – Hubert Humphrey, Amerikano a politiko, maika-38 a Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1978)
- Hunio 30 – Czesław Miłosz, Naipasngay a Polako a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2004)
Hulio–Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 5 – Georges Pompidou, Presidente ti Pransia (pimmusay 1974)
Septiembre–Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 19 – William Golding, Ingles a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1993)
Nobiembre–Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 2 – Odysseas Elytis, Griego a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1996)
- Disiembre 11 – Naguib Mahfouz, Ehipsio a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 2006)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero–Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 18 – Gustav Mahler, Austriano a kompositor (naipasngay 1860)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1911 iti Wikimedia Commons


text:
Kategoria:Heograpia ti Aprika
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 18 a subkategoria, manipud iti 18 a dagup.
A
- Apro-Eurasia (3 K, 2 P)
D
- Dagiti desierto ti Aprika (1 K, 1 P)
H
- Heograpia ti Benin (1 K)
- Heograpia ti Burundi (2 K)
- Heograpia ti Ehipto (3 K, 1 P)
- Heograpia ti Eritrea (1 K)
- Heograpia ti Kenya (2 K)
- Heograpia ti Niger (1 K)
- Heograpia ti Sudan (2 K)
- Heograpia ti Tanzania (3 K)
- Heograpia ti Uganda (2 K)
- Heograpia ti Zambia (2 K)
P
- Dagiti pagilian idiay Aprika (51 K, 55 P)
Pampanid iti kategoria "Heograpia ti Aprika"
Dagiti sumaganad a 4 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 4 a dagup.