text:
Plantilia:Agus-usar iti TemplateStyles
Inus-usar daytoy a plantilia a mangipakita a ti maysa a plantilia ket naipagbaliw nga agusar iti TemplateStyles. Maikabil daytoy iti ngato to panid ti /dok ti plantilia. Automatiko daytoy a manginayon ti plantilia iti Kategoria:Dagiti plantilia nga agus-usar iti TemplateStyles, wenno maysa kadagiti subkategoriana.
Panagusar[urnosen ti taudan]
- Batayan
{{Agus-usar iti TemplateStyles|Nagan ti panid ti TemplateStyles}}
- Amin a parametro
{{Agus-usar iti TemplateStyles|Panid 1 ti TemplateStyles|Panid 2 ti TemplateStyles|Panid 3 ti TemplateStyles|...|category=naiduma a kategoria|nocat=true}}
Nasken ti umuna a nagan ti panid ti TemplateStyles.
Dagiti pagipadasan ti TemplateStyles[urnosen ti taudan]
Laglagipen a no adda iti pagipadasan a bersion ti TemplateStyle, maisilponto pay daytoy. Daytoy ket para laeng dagiti pagipadasan a bersion. Ti subpanid a nagan ti pagipadasan a bersion ket nasken nga agpada, ngem kas maysa a subpanid ti pagipadasan ti plantilia. Kas pagarigan, no ti nagan ti panid ti TemplateStyles ket
Plantilia:Foo/styles.css, ti pagipadasan a bersion koma ket
Plantilia:Foo/pagipadasan/styles.css
Dagiti pagarigan[urnosen ti taudan]
Maysa a panid ti estilo[urnosen ti taudan]
{{Agus-usar iti TemplateStyles|Plantilia:Babel-naranas/styles.css}}
Adu pampanid ti estilo[urnosen ti taudan]
{{Agus-usar iti TemplateStyles|Plantilia:Babel-naranas/styles.css|Plantilia:Babel/styles.css}}
No adda iti pagipadasan a bersion ti panid ti estilo[urnosen ti taudan]
{{Agus-usar iti TemplateStyles|Plantilia:Agus-usar iti TemplateStyles/pagarigan.css}}
Awan ti nainaganan a pampanid ti estilo[urnosen ti taudan]
{{Agus-usar iti TemplateStyles}}
Pannakailategoria[urnosen ti taudan]
Kategoria ti plantilia[urnosen ti taudan]
Manginayon daytoy a plantilia kadagiti panid iti Kategoria:Dagiti plantilia nga agus-usar iti TemplateStyles no ti panid ket adda ti nagan ti espasio ti plantilia, ken saan nga adda kadagiti ania man a subpanid ti /dok, /pagipadasan, /pagipadasan2 wenno /pangsubok. Mabalinmo nga inaganan ti sabali a kategoria babaen ti panagusar iti parametro ti
|category=, kas iti
|category=Lua String-based templates.
Kategoria ti biddut[urnosen ti taudan]
No awan dagiti nainaganan a modulo, mainayonto ti mailak-am a panid iti Kategoria:Agus-usar kadagiti plantilia ti TemplateStyles nga agraman kadagiti biddut.
Kategoria ti agpang ti salaknib[urnosen ti taudan]
Nasken koma nga addaan ti TemplateStyles iti isu met laeng nga agpang iti salaknib a kas ti nakausaran a plantilia. No maduktalan nga aggiddiat, mainayonto ti mailak-am a panid iti Kategoria:Dagiti plantilia nga agus-usar iti TemplateStyles nga agraman iti sabali nga agpang iti salaknib.
Panaglapped iti kategoria[urnosen ti taudan]
Tapno malappedan iti pannakaikategoria, usaren ti
|nocat=true. (Mabalin pay ti "true", dagiti pateg ti "yes", "y", ken "1" ket mabalindanto pay.)
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- {{Lua}}
- {{Agus-usar iti Wikidata}}
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


c: text/html

text:
Arboletes
Ti Arboletes ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Urabá Antioquia. Ti munisipalidad ket beddengan babaen ti Baybay Karibe iti amianan, ti Departamento ti Córdoba iti amianan ken daya, ti munisipalidad ti San Pedro de Urabá iti abagatan ken laud, ken dagiti munisipalidad ti Turbo ken Necoclí. Ti ili ket 502 km manipud iti siudad ti Medellin, ti kapitolio ti Departamento ti Antioquia. Ti munisipalidad ket sakupenna ti kalawa iti 710 km².

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dipterocarpus elongatus
Ti Dipterocarpus elongatus ket ti sebbangan ti kayo iti pamilia ti Dipterocarpaceae. Daytoy ket mabirukan idiay Indonesia (Kalimantan ken Sumatra), Malaysia (Malaysia Peninsular, Sarawak) ken Singapur. Daytoy ket dakkel a kayo a mabirukan kadagiti sekondario ken nangruna a bakir, ken iti pay kalugnakan a bakir ti nasadiwa a danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ashton (1998). "Dipterocarpus elongatus". Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan. Bersion 2006. Internasional a Kappon para iti Korserbasion ti Katutubo. Naala idi 11 Mayo 2006. Listed as Critically Endangered (CR A1cd+2 cd, B1+2c v2.3)


text:
Lawwalawwa
Dagiti lawwalawwa (urnos ti Araneae) ket dagiti agang-anges ti angin nga arthropoda nga adda dagiti walo a saka ken Kuelisero ken dagiti saong a mangtudok iti gita. Dagitoy ti kadakkelan nga urnos iti arachnida ken mairanggo iti maika-7 kadagiti dagup ti dibersidad ti sebbangan kadagiti amin a grupo ti organismo.[2] Dagiti lawwalawwa ket mabirukan iti sangalubongan iti amina kontinente malaksid ti Antartika, ken adda kadagiti amina a habitat a malaksid laeng ti angin ken baybay. Manipud idi 2008, adda dagiti agarup a 43,678 a sebbangan ti lawwalawwa,[3] ken dagiti 109 a pamilia ket nairehistron babaen dagiti taksonomo;[4] nupay kasta, adda dagiti pannakaallilaw iti kaunegan ti sientipiko a komunidad no mano kadagitoy a pamilia ti nasken a maidasig, a kas ebidensia babaen ti surmurok a 20 a nadumaduma a pannakaidasig a naisingasing manipud idi 1900.[5]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Currently valid spider genera and species". World Spider Catalog. Natural History Museum Bern. Naala idi 2016-12-19.
- ^ Sebastin PA & Peter KV (eds.). (2009) Dagiti lawwalawwa ti India. Universities Press/Orient Blackswan. ISBN 978-81-7371-641-6
- ^ Dagiti sosial a lawwalawwa:Umaykan ditoy parlorko. Economista, Enero26, 2013
- ^ Platnick, Norman I. (2009). "Katologo dagiti Lawwalawwa iti Lubong, bersion 9.5". Amerikano a Museo ti Masna a Pakasaritaan. Naala idi 2009-04-25.
- ^ Foelix, Rainer F. (1996). Biolohia dagiti LawwalawwaS. New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 3. ISBN 0-19-509593-6.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ruppert, E. E.; Fox, R. S.; Barnes, R. D. (2004). Inbertebrata Soolohia (7 nga ed.). Brooks / Cole. ISBN 0-03-025982-7.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Lawwalawwa iti Wikimedia Commons
- Lawwalawwa iti Curlie (iti Ingles)
- Nailadawan a sarita a maipanggep ti lumagmagto a lawwalawwa Aelurillus v-insignitus


text:
Kroasia
Nagsasabtan: 45°10′N 15°30′E / 45.167°N 15.500°E
Ti Kroasia (/kroʊˈeɪʃə/ (dengngen) kroh-AY-shə; Kroata: Hrvatska panangibalikas [xř̩ʋaːtskaː]), opisial a kas ti Republika ti Kroasia (Kroata: Republika Hrvatska Hr-Republika Hrvatska.oga (tulong·pakaammo)), ket maysa a unitario a demokrata a parlamentario a republika idiay Europa, idiay nagsasabtan iti Tengnga nga Europa, ti Balkanes, ken ti Mediteraneo. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Zagreb. Daytoy a pagilian ket nabingbingay kadagiti 20 a probinsia ken ti siudad ti Zagreb. Naisakupan ti Kroasia ti 56,594 kuadrado kilometro (21,851 sq mi) ken addaan ti naidumaduma, a kaaduan a kontinental ken dagiti Mediteraneo a klima. Ti aplaya ti Baybay Adriatiko ti Kroasia ket nagbukel ti ad-adu ngem maysa a ribo nga is-isla. Ti populasion iti daytoy a pagilian ket 4.29 a riwriw, a kaaduan ket dagiti Kroata, nga addan ti kaaduan a denominasion ti relihion a Romano Katolisismo.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ "Human Development Report 2011" (PDF). United Nations. 2011. Naala idi 27 Nobiembre 2011.


text:
Puerto Colombia
Ti Puerto Colombia ket ti maysa nga aplaya nga ili ken munisipalidad ti departamento ti Colombia iti Atlántico a napundat iti tengnga dagiti tawen idi 1800. Nadayeg para iti "Pantalan ti Puerto Colombia", nga idi ket maysa a kaatiddogan a pantalan iti lubong. Dagiti a rebbeng ket naiyakar iti dakdakkel ken moderno a Puerto ti Barranquilla iti Bocas de Cenizas, iti sabangan ti Karayan Magdalena iti Baybay Karibe.
Nagtagiragsak ti ili iti nadayag a paset ti panawen kalpasan ti kolonia a kas ti kangrunaan a puerto iti aplaya ti Karibe iti Colombia, a ti lugar a kaaduan a simrekan dagiti imigrante nga Europeano. Iti maikadua kagudua ti maika-20 a siglo, nakasango ti Puerto Colombia iti napardas a pannakaipababa, inatiwen babaen ti Barranquilla, the capital of Atlántico.
Daksanggasat met kadagiti kaudian a tulagan iti panagtagilako iti Kanada, ti Estados Unidos iti Amerika ken dagiti adu a pagilian ti Europa, nairamanen ti munisipalidad iti lugar ti metropolitano ti Barranquilla ken ti puertona ket pinaado a pinadur-as manen. Ti pagtengngaan iti isip kadagiti nangruna a publiko-pribado a pannakikadua, nanamnama a makagun-od manen ti Puerto Colombia iti prominente a papelna a kas ti nangruna a puerto ti baybay ti Colombia iti kaunegan ti maysa a dekada.
Ni Carlos Altahona, ti dati a mayor ti Puerto Colombia, ket napammadayawan idi Disiembre 2012 a kas ti kalaingan a daulo ti munisipio iti Colombia para kadagiti ganetgetna a mangpunas iti nakaro a kinapanglaw.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- (iti Espaniol) Alcaldia de Puerto Colombia – Opisial a website ti Puerto Colombia
- (iti Espaniol) Website ti Gobierno ti Colombia


text:
Baybay Kara
Ti Baybay Kara (Ruso: Kápckoe Mópe, Karskoe More) ket parte ti Taaw Artiko iti amianan ti Siberia. Daytoy ket naisina manipud iti Baybay Barents iti laud babaen ti Lingsat Kara ken ti Novaya Zemlya, ken ti Baybay Laptev iti daya babaen ti purpuro ti Severnaya Zemlya. Daytoy ket nainaganan manipud iti Karayan Kara (agayus iti Luek Baydaratskaya), nga itan ket saanen a nangruna ngem addaan idi iti nangruna a papel iti panagrukma ti Rusia iti akin-amianan a Siberia.[1] Ti balikas a "kara" ket naala manipud iti kara, a kadagiti nadumaduma a sasao a Turkiko ti kayatna a sawen ket "nangisit" ken mangisimbolo pay iti "amianan".
Ti akin-amianan a patingga ti Baybay Kara ket heograpiko a namarkaan babaen ti linia nga agtartaray manipud iti Rawis Kohlsaat idiay Isla Graham Bell, Daga Franz Josef, aginggana idiay Rawis Molotov (Rawis Artiko), ti akin-amianan unay a punto ti Isla Komsomolets idiay Severnaya Zemlya.
Ti Baybay Kara ket agarup a 1,450 kilometro iti kaatiddog ken 970 kilometro iti kaakaba ken addaan iti kalawa iti agarup a 880,000 km2 (339,770 sq mi) ken ti pagtengngaan a kaadalen iti 110 metro (360 ft).
No maiyasping iti Baybay Barents, a makaawat kadagiti relatibo a nabara nga anud manipud iti Atlantiko, nalamlamiis ti Baybay Kara ken agtultuloy a nayelo kadagiti siam a bulan ti tawen.
Ti Kara iti adu a gatad ti nasadiwa a danum manipud kadagiti karayan Ob, Yenisei, Pyasina, ken Taimyra, isu a ti kaapgadna ket agdumaduma.
Dagiti nangruna a puertona ket ti Puerto Novy kenDikson ken nangruna daytoy a kas pagkalapan a lugar urayno nayelo ti baybay malaksid ti dua a bulan iti tawen. Dagiti signipikante a pannakaduktal ti lana ken natural a gas, ti lugar ti Daya-Prinovozemelsky, ti pagpaatiddog ti Labneng ti Lana ti Laud a Siberia, ket naaramiden ngem saan pay a naparang-ay.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Gay-at[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko ket mangipalawag kadagiti patingga ti Baybay Kara a kas sumaganad:[2]
- Iti laud. Ti akindaya a patingga ti Baybay Barents [Rawis Kohlsaat aginggana ti Rawis Zhelaniya (Desire); Ti laud ken Abagatan a laud ti aplaya ti Novaya Zemlya aginggana ti Rawis Kussov Noss ken kalpasanna ti Akinlaud a sumrekan ti Rawis, Luek Dolgaya (70°15′N 58°25′E / 70.250°N 58.417°E) idiay Isla Vaygach. Babaen ti Isla Vaigach aginggana idiay Rawis Greben; kalpasanna idiay Rawis Belyi Noss iti nagruna a daga].
- iti amianan. Ti Rawis Kohlsaat aginggana idiay Rawis Molotov (81°16′N 93°43′E / 81.267°N 93.717°E) (Akin-amianan unay a punto ti Severnaya Zemlya idiay Isla Komsomolets).
- Iti daya. Ti Isla Komsomolets manipud iti Rawis Molotov aginggana idiay Rawis Abagatan a Daya; kalpasanna idiay Rawis Vorochilov, Isla Oktiabrskaya Revolutziya aginggana idiay Rawis Anuchin. Kalpasanna idiay Rawis Unslicht idiay Isla Bolshevik. Ti Isla Bolshevik aginggana idiay Rawis Yevgenov. Kalpasanna idiay Rawis Pronchisthehev iti nangruna a daga (kitaen ti karta ti Ruso Blng. 1484 iti tawen ti 1935).
Is-isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu met dagiti isla ken dagiti grupo ti isla idiay Baybay Kara. Kas saan met a maipada kadagiti sabali a marginal a baybay iti Artiko, a kaaduan kadagiti isla ket mabirukan iti igid dagiti aplaya, idiay Baybay Kara adu dagiti isla a kas ti Is-isla Arkticheskiy Institut, ti Is-isla Izvesti Tsik, ti Is-isla Kirov, Uedineniya, Isla Vize, ken Isla Voronina ket mabirukan dagitoy iti nawaya a baybay kadagiti sentral a rehionna.
Ti kadakkelan a grupo iti Baybay Kara ket ti Purpuro Nordenskiöld, nga addaan daytoy kadagiti lima a subgrupo ken sumurok a siam a pulo nga is-isla. Dagiti dadduma pay a nangruna nga isla idiay Baybay Kara ket ti Isla Bely, Isla Dikson, Isla Taymyr, ti Is-isla Kamennyye ken Isla Oleni.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ E.M. Pospelov, Geograficheskie nazvaniya mira (Moscow, 1998), p. 191.
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naala idi 6 Pebrero 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ahensia ti Internasional nga Enerhia ti Atomiko:Dagiti Radiolohiko a Kasasaad ti Akinlaud a Baybay Kara
- Yelo ti baybay ken dagiti polinia ti Baybay Kara: [1] & [2]
- Rugit ti baybay ti Baybay Kara: [3]
- Panangipateg ti ekolohia


text:
Tengnga a Java
Ti Tengnga a Java (Habanes: ꦗꦮꦠꦼꦔꦃ; Indones: Jawa Tengah, naipangyababa a kas Jateng) ket ti probinsia ti Indonesia. Daytoy a probinsia ket mabirukan iti tengnga ti isla ti Java. Ti administratibo a kapitoliona ket ti Semarang.
Ti kalawa ti probinsia ket 32,800.69 km2, agarup a pagkapat iti dagup a kalawa ti daga ti Java. Ti populasionna ket 33,753,023 manipud iti senso idi 2015; daytoy ti maikatlo a kaaduan ti populasion a probisnia iti Java ken Indonesia kalpasan ti Laud a Java ken Daya a Java.
Ti Tengnga a Java ket kultural pay a konsepto a mangiraman iti Espesial a Rehion ken siudad ti Yogyakarta ken ti pay Probinsia ti Tengnga a Java. Nupay kasta, iti administratibo ti siudad ken dagiti mangpalikmut a rehensia ket mangpormada iti maisina a espesial a rehion (kapada iti probinsia) ken manipud idi nawayaan ti Indonesia, daytoy ket naisinan a naadministro.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Tengnga a Java iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tengnga a Java manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Sasao a Chimbu–Wahgi
Ti sasao a Chimbu–Wahgi ket ti pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea.
Dagiti pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Nalawag a ti pamilia ti Chimbu–Wahgi ket umiso a pagsasao. Dagiti pagsasao ket mairaman dagiti sumaganad:
- Pamilia a Chimbu–Wahgi
Dagiti langa[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti nadumaduma sasao a Chimbu–Wahgi ket addaan kadagiti naisangayan a konsonante lateral. Para kadagiti pagarigan kitaen ti Nii, Wahgi, ken Kuman. Ti tono ket kontrastino. Dagiti bugbugtong a pangsandi ket:
Ti dual *-l ken ad-adu ngem maysa a *-n ket mangipaltiing kadagiti porma ti Trans-Baro a Guinea.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Central East New Guinea Highlands". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ross, Malcolm (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages". Iti Andrew Pawley; Robert Attenborough; Robin Hide; Jack Golson (dagiti ed.). Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Canberra: Pacific Linguistics. pp. 15–66. ISBN 0858835622. OCLC 67292782.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Arkibo ti Kaipuleohone kadagitirekording ti pagsaso a Chimbu-Wahgi


text:
Hunio 4
Ti Hunio 4 ti maika-155 nga aldaw ti tawen (maika-156 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 210 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1975 – Angelina Jolie, Amerikana nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1918 – Charles W. Fairbanks, maika-26 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1852)
- 1966 – Chang Myon, politiko manipud iti Abagatan a Korea (naipasngay 1899)


text:
BAGUIO CITY – Temporaryo a maitantan ti immunan a naituding a panakaipatungpal ti School Pantry a programa ti Sangguniang Kabataan (SK) ti Baguio kadagiti nagduduma a pagadalan ditoy siudad.
Sigun kenni SK Federation Baguio president ken Councilor Levy Lloyd Orcales, daytoy ket gaputa marigatanda a mangipatungpal ita iti nasao a programa gapu iti pangta ti Delta variant ti COVID-19.
Kinunana a no ipatungpalda ti School Pantry ket adu nga ubbing ken natataengan a guardians dagiti estudyante ti rumwar iti pagtaenganda.
Inlawlawagna a kayatda a liklikan daytoy tapnu maipasigurado a saan a maiwaras ti corona virus.
Nupay kasta, impasiguradona a matuloy ti programa gaputa addan ti intudingda a baro nga aldaw a pakaipatungpalan ti School Pantry ngem urayenda laeng a sumayaat ti kasasaad ti COVID-19 iti siudad.
Dinakamatna a posible a matuloy ti programa iti maudi a lawas ti Setyembre.
Sagudayen ti School Pantry program ti SK Baguio a maiwarasan ti libre nga school supplies dagiti ubbing kadagiti nagduduma a pagadalan ditoy siudad.


text:
Sinuratan a Siriliko
Ti sinuratan a Siriliko wenno azbuka ket maysa nga alpabetiko a sistema ti panagsurat. Daytoy ket naibatay iti Nasapa a Siriliko, a naparang-ay idi Umuna nga Imperio ti Bulgaria idi las-ud ti maika-10 a siglo AD idiay Literario nga Eskuela ti Preslav.[2][3] Daytoy ket batayan dagiti alpabeto nga inus-usar kadagiti nadumaduma a pagsasaos, iti napalabas ken agdama, kadagiti paset ti Balkano ken Akin-amianan a Eurasia, a naipangpangruna kadagiti Eslabo a taudan, ken dagiti saan a pagsasao nga Eslabo a naimpluensiaan babaen ti Ruso. Manipud idi 2011 adda dagiti agarup a 252 a riwriw a tattao idiay Eurasia nga agus-usar iti daytoy a kas ti opisial nga alpabeto para kadagiti nailian a pagsasao. Agarup a kagudua dagitoy ket adda idiay Rusia.[4] Ti Siriliko ket maysa kadagiti kaaduan a naus-usar a sistema ti panagsurat iti lubong.
Ti Siriliko ket naibatay manipud iti sinuratan nga uncial a Griego, a natiponan babaen kadagiti ligatura ken dagiti konsonante manipud iti naduduog a alpabeto a Glagolitiko ken Daan a Simbaan nga Eslabo para kadagiti uni a saan a mabirukan iti Griego. Daytoy ket nanaganan a kas pamamdayaw kadagiti dua a Bisantino a Griego nga agkabsat a lalaki, ni Santo Cirilo ken Metodio, nga isuda ti kasapaan a nagpartuat ti alpabeto a Glagolitiko. Dagiti moderno nga eskolar ket namatmatida a ti Siriliko ket naparang-ay idi ken naikeddeng babaen dagiti nasapa a disipulo ni Cirilo ken ni Metodio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kaduogan nga alpabeto a nabirukan idiay Ehipto. BBC. 1999-11-15. Naala idi 2015-01-14.
- ^ Ti Abagatan a daya nga Europa kadagiti Tengnga a Panawen, 500-1250, Cambridge Medieval Textbooks, Florin Curta, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 2006, pp. 221-222. ISBN 0521815398
- ^ Ti Ortodokso a Simbaan iti Bisantino nga Imperio, Oxford a Pakasaritaan ti Kristiano a Simbaanh, J. M. Hussey, Andrew Louth, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2010, p. 100. ISBN 0191614882
- ^ Česky. "Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion – Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia". En.wikipedia.org. Naala idi 2012-06-13.
- Bringhurst, Robert (2002). The Elements of Typographic Style (version 2.5), pp. 262–264. Vancouver, Hartley & Marks. ISBN 0-88179-133-4.
- Nezirović, M. (1992). Jevrejsko-španjolska književnost. Sarajevo: Svjetlost. [nadakamat iti Šmid, 2002]
- Šmid, Katja (2002). "Los problemas del estudio de la lengua sefardíPDF (603 Kibibyte)", in Verba Hispanica, vol X. Liubliana: Facultad de Filosofía y Letras de la Universidad de Liubliana. ISSN 0353-9660.


text:
Karayan Agno
Ti Karayan Agno ket karayan ti Filipinas idiay isla ti Luzon, ti probinsia ti Pangasinan. Daytoy ket isu ti naikalima a kadakkelan a sistema ti karayan iti pagilian nga addaan iti pagayusan a lugar iti of 5,952 km².[2][3][4][5] Daytoy ket agtaud manipud iti Banbantay ti Kordiliera ken maibusan idiay Baybay Abagatan Tsina babaen ti Golpo ti Lingayen. Ti karayan ket 206 km iti kaatiddogna. Aganay a 2 riwriw a tattao ti agtataeng iti Ginget ti Karayan Agno ken buklen daytoy ti kadakkelan a rimpuok ti populasion iti Filipinas.
HeograpiaUrnosen
Ti Karayan Agno ket isu ti kangrunaan a sistema ti panagayus iti lugar ken addaan iti pagayusan a labneng iti 5,952 kudrado kilometro. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan a karayan iti Luzon (kalpasan ti Karayan Cagayan ken Karayan Pampanga) ken ti maikalima a kadakkelan a karayan idiay Filipinas.
Ti Agno ket isu ti kadakkelan a karayan iti Filipinas iti termino ti panagayus ti danum, nga agayus ti aganay a 6.6 kubiko kilometro iti nasadiwa a danum idiay Golpo ti Lingayen, wenno gangani iti 70% iti dagup ti nasadiwa a danum a mapan iti golpo.
Ti taudan ti danum ti Karayan Agno ket manipud kadagiti bakras ti Bantay Data idiay Banbantay ti Kordiliera iti kangato nga 2,090 m, nga agayus kadagiti maysa a kita dagiti bato ti Kretasio ken Paleoseno, ken marina a silikiklastiko ken karbonato a batbato. Ti dagup a kaatiddogna ket agarup a 90 kilometro ken agayus kadagiti kabambantayan ken dagiti baw-ang.
No agpababa ti karayan a sumuro iti agpaabagatan a dalan, daytoy ket mangipakita ti sallapid a tabas ti panagayus ti danum. Daytoy ket agbalinton iti agturong iti abagatan a laud iti agrikosrikos a karayan no ballasiwenna ti Tanap ti Tengnga a Luzon. Manipud ti nagsasabtanna iti Karayan Tarlac manipud iti abagatan, ti Karayan Agno ket agsikkonto nga agpaamianan bayat nga agayus kadagiti akindaya a bakras ti Banbantay ti Zambales.
Dagiti kangrunaan a tributario ti Agno ket mairaman dagiti Karayan ti Pila, Camiling, Tarlac ken Ambayoan. Ti kangrunaan a sanga ti Karayan Agno ket ti Karayan Tarlac nga agtaud manipud idiay Bantay Pinatubo (kangato iti 1,745 m) idiay Tarlac ken tumipon iti Karayan Agno idiay Kalugnakan ti Poponto idiay asideg ti Bayambang. Ti kalugnakan ket addaan iti kalawa iti agarup a 25 kuadrado kilometro ken temporario mangitalinaay kadagiti danum manipud iti Karayan Tarlac.
Kalpasan ti ilalabasna kadagiti bantay iti natimbeng a kangato iti 2,000 kadapan (600 m) ASL, ti Karayan Agno ket agporma ti nawatiwat a sukog ti paid a sedimento ken delta a tinawtawagan ti Tanap Pangasinan, ti naipakasaritaan a sentro ti ekonomia idiay Isla ti Luzon.
Adda met dagiti bilang dagiti tukki iti lokal ken rehional a kinapangruna a mangballasiw ti karayan. Mabirukan pay dita a lugar dagiti pagsisilpuan a sistema. Dagiti tukki ken dagiti pagsisilpuan ket mangpabassit ti kapigsa ken katibker ti bato a mabalin a lumabasan ti danum wenno mabalin a mapasamak ti panagkaglis.
Ti Sistema ti Tukki ti Filipinas, a mairaman ti Tukki ti Digdig , a narepason nga isu ti gapuanan ti tukki iti gingined ti Luzon ti 1990 idi Hulio 16 , ken ti Tukki ti San Manuel, Tukki ti Bulangit ken ti Tukki ti San Roque ket isu dagitoy dagiti nangruna a linia ti tukki a mangballasiw ti karayan.
Dagiti mula ken ayupUrnosen
Dagiti Kastila nga eksplorador a nangdokumento ti pagayusan a lugar ti karayan idi maika-16 a siglo ket kinunkunada a ti sabangan ti Agno ket dakkel idi a lutulot nga addaan iti nalames a sedimento ti daga. Daytoy ket napuskol a naabongotan iti manglar ken dagiti nipa nga agserbi a kas pagtaengan dagiti adu a sebbangan ti kaatapan a biag iti lutulot.
Ngem ti pagayusan a lugar ket nakaron a napukpukan dagiti kayo. Dagiti nangruna kabakiran ket ganganidan a napukpukawen malaksid laengen dagiti bassit a lugar iti ngato ti 800 m ASL. Dagiti kabakiran ket nasukatanen kadagiti karuotan ken iti taltalon ti bagas.
PanaglayusUrnosen
Gaputa ti Karayan Agno ket nailaslasin babaen ti kabanbantayan a topograpia, ti dakkel a pagidulinan ti danum ti Ambuklao ket naipatakder tapno saan nga agpababa nga agpusuak ken gapuanan ti makadadael a pagbanagan kadagiti akin-baba a paset ti karayan, ti ayus ti layus ket nakarkulo ti tinawen iti agarup a 6,654 riwriw kubiko metro ti makaabot iti tanap kadagiti adu nga oras iti sabangan ti karayan iti agarup a maysa nga aldaw. Ti natimbeng a tinawen a panagtudtudo ket agdumaduma iti 2,000 mm idiay kaarrubaan ti Tarlac aginggana ti 4,000 mm kadagiti kangatuan a gay-at ti Karayan Agno.
Ti Tanap ti Pangasinan ket agsagsagaba manipud kadagiti kankanayon ken makadadael a layus. Dagiti nakaro a layus iti Hulio-Agosto ti 1972 ken Mayo 1976 ket pinaslepna ti intero a Tanap ti Pangasinan , a nairaman dagiti layus a tanap ti Karayan Tarlac.
Ti opisina ti nailian a klima ti PAGASA, ket nangipatakder kadagiti panagsisiim ti layus ken sentro ti pagballaagan idiay Pangasinan.
TattaoUrnosen
Ti Agno ket lasatenna dagiti adu nga ili idiay probinsia ti Benguet a pagtaengan dagiti aganay a 35,000 a patneng a tattao ti Ibaloi, Kankanaey ken Kalanguya. Ti tattao nga Ibaloi ti Benguet ket inkedkeddengda ti karayan ket sagrado gapu ta mangited iti biag.
Daytoy ket sagrado met iti tattao idiay baranggay Dalupirip, Itogon idiay probinsia ti Benguet. Dagiti paset ti daga ket agserbi a pakaitabunan a lugar dagiti tinaudanda. Ti lugar ket naipakasaritaan met a napateg ken naikedkeddeng a maysa kadagiti nabatbati a tugaw ti kultura ti Ibaloi.
Dagiti arkeolohiko a sitio ket naduktalan idiay Sitio Camanggaan, Baranggay San Roque idiay San Manuel, Pangasinan ken dagiti kaarrubayanna a lugar. Dagiti nakalkali ket dagiti panagtagilako a banbanag dagiti tidda ti bangbanag ken Palelitiko ken Neolitiko a ramramit iti bato.
Kinapangruna iti ekonomiaUrnosen
Ti karayan ket addaan kadagiti tallo nga estasion ti hidroelektriko: ti Binga Dam idiay Itogon, Benguet (29 km iti ngato); Penned Ambuklao idiay Bokod, Benguet (37 km iti ngato) ken ti Penned San Roque idiay San Manuel, Pangasinan. Ti Binga ket napatpatarayen manipud idi 1960 ken ti Ambuklao ket manipud idi 1956.
Adda met dagiti nadumaduma a konsesion ti panagmina kadagiti kangatuan a gay-at ti karayan.
Ti gobierno ket mangipatakder pay iti sistema ti panagsinog ti Karayan Agno tapno makaited ti danum a panagsibog kadagiti 60 aginggana ti 100 kuadrado kilometro a taltalon ti bagas idiay Pangasinan.
Dagti nagibasaranUrnosen
- ^ Vicente B. Tuddao Jr. (Septiembre 21, 2011). "Water Quality Management in the Context of Basin Management: Water Quality, River Basin Management and Governance Dynamics in the Philippines" (PDF). www.wepa-db.net. Department of Environment and Natural Resources. Naala idi 5 Abril 2017.
- ^ "Ti Labneng ti Karayan Agno". ABSCBNNEws.com. 23 Oktubre 2009. Naala idi 25 Oktubre 2013.
- ^ "Labneng ti Karayan Agno". Dibision ti Rehional a Serbisio ti PAGASA. Naala idi 21 Oktubre 2013.
- ^ Petr, T. (1985). Inland fisheries in multiple-purpose river basin planning and development in tropical Asian countries : three case studies. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 20. ISBN 9251023271.
- ^ Kundel, Jim (Hunio 7, 2007). "Bariweswes ti Danum ti Filipinas". Ensiklopedia ti Daga. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 21 Septiembre 2008. Naala idi 2008-09-30.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Karayan Agno iti Wikimedia Commons


text:
Nawaya a nakem
Ti nawaya a nakem ket isu ti abilidad dagiti ahente a mangaramid kadagiti pagpilian a nawaya manipud kadagiti naisangsangayan a kita dagiti pagilappedan. Iti naipakasaritaan, ti lappedan ti kangrunaan a pagdanagan iti pilosopia ket isu idi ti determinismo.[1] Nupay kasta, adu pay dagiti dadduma a mangipalpalawag a ti nawaya a nakem nga awn ti nakaibasaranna iti determinismo, ken agikabkabil a ti wayawaya manipud kadagiti lappedan ket maitutop, a kas dagiti maipapan ti bagi a lapped (a kas dagiti kuerdas ken pannkaibalud), dagiti sosial a lapped (a kas dagiti pangta ti panagdusa wenno sensura), wenno dagiti maipapan ti isip a lapped (a kas dagiti kompulsion wenno dagiti pobia, neurolohiko a saksakit, wenno dagiti henetiko a predisposision).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy ket nangiramraman ti nomolohiko a determinismo, ti kapagarupan a ti napalabas ken ti agdama ket mangibaga ti amin a kasakbayan ken maikasammapulan baben dagiti nainget a masna a linlinteg, a ti amin a pasamak ket pagbanaganto manipud kadagiti napalabas a paspasamak; ken ti teolohiko a determinismo, ti kapagarupan a ti nainlangitan a kasakbayan a pannakaaammo wenno ti gasat ket naikeddengen kadagiti amin a kasakbayan a paspasamak; ken awan ti pammakapategan wenno saan a ti kaadda ti praktikal a kapasidad tapno maipadto ti naikeddengan a kasakbayan.
Hawking, Stephen, ken Mlodinow, Leonard, Ti Nalatak a Darendem, New York, Bantam Books, 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Nawaya aNakem" babaen ni Timothy O'Connor
- "Inkompatibilismo" babaen ni Randolph Clarke


text:
Lugar ti dialekto
Ti luga ti dialekto wenno rimpuok ti dialekto ket inpalawag idi baben ni Leonard Bloomfield a kas sakop dagiti dialekto a naisasao iti ballasiw iti sangkabassit a lugar iti heograpia a maigiddiat wenno maigiddiat bassit kadagiti pagbaetan ti agkakaarruba a lugar, ngem kas no ti maysa ket agbanniaga itiania man a turong, dagiti paggigiddiatan ket maurnong iti kasta a waya a dagiti dialekto manipud kadagiti agsumbangir nga pagpatinggaan ti lugar ti dialekto ket saandan nga agsinnaranay a maawatan. (Saytoy ket analogo iti singsing ti sebbangan iti ebolusionario a biolohia.[1]) Dagiti linia a mabalin a maiyugis a pagbaetan dagiti lugar nga aggiddiat iti respeto iti ania man a masakbayan ti pagsasao ket makunkuna dagitoy a kas dagiti isoglosa.[2]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Cruse, D.A. (1986). Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge University Press. p. 71. ISBN 0-521-27643-8.
- ^ Bloomfield, Leonard (1935). Language, George Allen & Unwin: London, p. 51.


text:
Jalisco
Ti Jalisco (/həˈlɪskoʊ/; Espaniol: [xaˈlisko]), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Jalisco (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Jalisco [esˈtaðo ˈliBɾe i soBeˈɾano ðe xaˈlisko]), ket maysa kadagiti 31 nga estado a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket mabirukan idiay Akinlaud a Mehiko ken beddengan babaen dagiti innem nga estado ti Nayarit, Zacatecas, Aguascalientes, Guanajuato, Michoacan ken Colima. Ti Jalisco ket nabingbingay kadagiti 125 nga ili, ken ti kapitolio a siudadna ket ti Guadalajara. Ti Jalisco ket maysa kadagiti kangrunaan nga estado idiay Mehiko gapu kadagiti masna a rekursos ken gapu pay iti pakasaritaanna.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Generalidades" [General information] (iti Espaniol). Mehiko: Estado ti Jalisco. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hunio 5, 2011. Naala idi Septiembre 9, 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Jalisco iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Jalisco manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Jalisco iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol)—Website ti Estado ti Jalisco


text:
Eropuerto ti Ca Mau
Ti Eropuerto ti Ca Mau (IATA: CAH, ICAO: VVCM) (Bietnamis: Sân bay Cà Mau) ket maysa a bassit nga eropuerto idiay Probinsia ti Ca Mau, ti akin-abagatan unay a paset ti Bietnam. Ti eropuerto ket agdama a senerserbian babaen ti Kompania ti Pagtayaban a Serbisio ti Bietnam (VASCO) nga adda dagiti pangitayaban idiay Siudad ti Ho Chi Minh (Sangalubongan nga Eropuerto ti Tan Son Nhat, SGN).[1] Dagiti pagsasabtan ket: 105°10’46” E and 09°10’32” N.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket immuna a impabangon babaen dagiti Pranses a kolonista a kas ti Moranc a Pagipatayaban idiay ili ti Quản Long, a probinsia ti An Xuyên (tattan ket ti Siudad ti Ca Mau) nga addaan iti dalan pagtayaban ti 400 m a kaatiddog ken 16 m a kalawa.
Idi Hunio 1962, ti Opisina ti Panagpatayab ti Republika ti Bietnam ket pinasayaat a binangon manen daytoy a pagipatayabanen nga addaan iti kalawa iti 91.61 hektaria, ti dalanan a pagtayaban ti 1050 m x 30 m, ti bidang ti 60 m x 120 m ken ninaganana manen ti Eropuerto ti Quan Long (Phi trường Quản Long).[1]
Daytoy nga eropuerto ket kangrunaan laeng nga inus-usar idi para iti pamay-an ti militar, a nagserserbi kadagiti helikopter, L19, OV10, Dakota, C130 ken dagiti pay nadumaduma a kita ti pakilaban ti uram. Idi namaga a tiempo ti 1972, ti dalan a pagtayaban ken ti bidang ket nabaldosaan manen iti aspalto.
Idi Abril 1975, kalpasan ti pannakatnag ti Saigon, ti eropuerto ket tinengtengngel babaen dagiti puersa ti komunista. Manipud idi 1976 aginggana idi 1978, daytoy nga eropuerto ket inus-usar para laeng kadagiti panggep ti militar.[1]
Idi 30 Abril 1995, daytoy nga eropuerto ket nangungar iti sibil a panagpatayab iti maysa a AN 2 VF808. Dagiti sibil a serbisio ket nagtultuloy ngem nababa laeng dagiti ganansia. Manipud idi 1997, napasardeng dagiti sibil a serbiso ti panagpatayab gapu ti nababa a trapiko, dagiti laeng narentaan a panagpatayab ti nabatbati. Idi 30 Abril 1996, nanapintas ti daan a terminal. Idi Hulio iti dayta met laeng a tawen, ti eropuerto ket naramitan ti presision nga instrumento ti sistema ti panagsanglad a NDB 500II ken ti redundante a generator.
Idi 13 Disiembre 2003, nangrugi ti panangbangon ti baro a terminal. Ti terminal ket addaan iti kalawa iti 1548m2, a ti kalawa ti datar ket 1548m2, ti agbitbitin a datar ket 878m2.[1]
Idi 2004, daytoy nga eropuerto ket nagtengngel dagiti 398 panaggunay dagiti eroplano nga adda dagiti 8975 a pasahero, 41,583 kg nga awit. Idi 2005, daytoy nga eropuerto ket nagserbi kadagiti 791 a panaggungunay dagiti aeroplano nga adda dagiti 24,324 a pasahero ken 125,341 kg nga awit.
Ti gibierno ti Bietnam ket inamonganna ti panagpabaro para iti daytoy nga eropuerto, a naplanplano a ti dalan a pagtayaban ket maipatiddogto ti 1900 m x 30 m, a makabael a mangtengngel ti 2 a kalalainganna a kadakkel nga eroplano, 150 a pasero ti tunggal maysa nga oras wenno dagiti 200,000 pasahero ti tunggal maysa a tawen babaen ti 2015. Manipud idi 2015, ti maysa pay a dalan a pagtayaban ti 2400 m x 45 m ket mabangonto, a makabael a mangtengngel ti 4 a kalalainganna a kadakkel nga eroplano (a kas ti Airbus 320) nga adda dagiti 300,000 a pasahero iti tunggal maysa a tawen.[1][2]
Dagiti linia ti eroplano ken dagiti papanan[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi Abril 2011, ti Kompania ti Serbisio a Panagpatayab ti Bietnam ket mangitartaripatu ti dua nga inaldaw a panagtayab para iti dalan ti Siudad ti Ho Chi Minh-Ca Mau nga agus-usar iti eroplano ATR-72.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d e "Giới thiệu chung về Cảng hàng không Cà Mau". Cụm cảng hàng không Miền Nam (iti Bietnamis). 9 Hunio 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2006-10-08.
- ^ "Đầu tư gần 529 tỉ đồng phát triển cảng hàng không Cà Mau". Thương mại Du lịch Đồng Nai (iti Bietnamis).
- ^ "VASCO tăng tân suất đường bay Tp.Hcm – Cà Mau – Tp.Hcm" [Ti VASCO ket Mangpaadu ti Panagtayab ti Nagbaetan ti Siudad ti Ho Chi Minh-Ca Mau]. camautravel.vn (iti Bietnamis). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-03-18.


text: Ni John Adams (Oktubre 30, 1735 (O.S. Oktubre 19, 1735) – Hulio 4, 1826) ket maysa nga Amerikano a Nangipatakder nga Ama, ken ti maikadua a Presidente iti Estados Unidos (1797–1801). Isu ket maysa pay nga abogado, estadista, diplomatiko, politiko a teorista, ken mangiyuna a kampeon iti panagwayawayas idi 1776. Isu ket nanipud idiay New England, ni Adams, ket maysa a nadayeg nga abogado ken publiko a pigura idiay Boston, nalaing a napaadal ken nagrepresenta kadagiti Panagpalpalawag a kapategan a nagiyaddang ti republikanismo. Isu ket maysa a Pederalista, isu pay ket nagato a makaimpluensia ken maysa kadagiti nagruna a Nangipatakder nga Ama iti Estados Unidos.


text:
Pagsasao a Korwa
Ti Korwa, wenno Kodaku/Koraku (Korku), ket ti maysa a pagsasao a Munda ti India.
Ti adda a lingguistika a dokumentasion ti Korwa ket mairaman ti Bahl (1962), a naibatay iti dialekto a Korwa iti Purok ti Dumertoli, Bagicha Block, Tehsil Jashpurnagar, Distrito ti Raigarh, Chhattisgarh (inadministro idi a kas parte ti Madhya Pradesh).
Dagiti karuay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Korwa ket ti maysa a lugar ti dialekto. Dagiti dua a kangrunaan a karuay ket ti Korwa (Korba) ken Koraku (Kodaku), nga insasao babaen ti tattao a Korwa ken Kodaku. Ti Kodaku iti Jharkhand ket tawtawaganda ti pagsasaoda iti "Korwa". Isuda a dua ket makasao iti Sadri, Kurukh, wenno Chhattisgarhi a kas maikadua a pagsasao, wenno iti kaso ti Sadri sagpaminsan a kas ti umuna a pagsasaoda.
Ilista ni Gregory Anderson (2008:195) dagiti sumaganad a lokasion para iti Korowa ken Koraku.
- Ti Korowa (Korwa) ket naisasao idiay amianan-akindaya nga estado ti Chhattisgarh, mairaman ti akin-abagatan a Distrito ti Surguja, Distrito ti Jashpur, dagiti parte ti Distrito ti Raigarh, ken dagiti dadduma pay a kaarruba a lugar. Ti Korwa ket agtultuloy a saan a nasayaat anadokumentuan, ken ti laeng dokumentasion ket dagiti saan a naipablaak a muniskrito.
- Ti Koraku ket naisasao idiay akin-abagatan a Distrito ti Mirzapur ti Uttar Pradesh, abagatan-akinlaud a Bihar, ken akin-amianan a Distrito ti Surguja ti Chhattisgarh. Daytoy ket agtuktuloy a saan a nadokumentuan malaksid kadagiti termino iti panagkakabagian a naited iti Singh & Danda (1986).
Segun kenni Singh & Danda (1986:1), "ti Kodaku ket nalawag unay a maipanggep kadagiti paggigiddiatan a pagbaetanna ken ti Korwa, ken ti nalawag a pannakaiduma ket maaramid no ti Korwa ket damagenna ti ti tribu ti Kodaku, ken vice versa."
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kodaku iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Korwa iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kodaku–Korwa". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- Anderson, Gregory D.S (ed). 2008. The Munda languages. Routledge Language Family Series 3.New York: Routledge. ISBN 0-415-32890-X.
- Bahl, Kali Charan. 1962. Korwa Lexicon. m.s., 148pp.
- Singh, Bageshwar and Ajit K. Danda. 1986. The Kodaku of Surguja. Calcutta: Anthropological Survey of India.


text:
Solstisio ti kalgaw
Ti solstisio ti kalgaw ket mapasamak no ti pakbo ti semi-aksis ti planeta, iti akin-amianan wenno ti akin-abagatan a hemisperio, ket kaaduan a nailikig iti sango ti bituen (init) a paglikmutanna. Ti kakaruan a pakbo ti aksis ti Daga iti sango ti init ket 23° 26'. Daytoy ket mamindua a mapasamak iti tinawen, a kadagita apanawen ti init ket maabutanna ti kangatuan a puestona iti langait a kas makita manipud ti amianan wenno ti abagatan nga ungto.
Ti solstisio ti kalgaw ket mapasamak iti las-ud ti kalgaw ti hemisperio. Daytoy ti akin-amianan a solstisio iti akin-amianan a hemisperio ken ti akin-abagatan a solstisio iti akin-abagatan a hemisperio. Depende iti panagsinnukat iti kalendario, ti solstisio ti kalgaw ket mapasamak iti panawen a nagbaetan ti Hunio 20 ken Hunio 22 iti akin-amianan a hemisperio[1][2] ken ti nagbaetan ti Disiembre 20 ken Disiembre 23 iti tinawen iti akin-abagatan a hemisperio.[3]
No adda iti heograpiko nga ungto, ti init ket makaabot iti kangatuanna, ti darikmat ti solstisio, mabalin laeng a tengnga ti aldaw iti igid ti longitud a pakabirukan ti darikmat iti direksion ti init manipud ti ungto. Para kadagiti sabali a longitud, daytoy ket saan a tengnga ti aldaw. Limmabasen ti tengnga ti aldaw wenno umay pay laeng. Isu a ti panunot iti solstisio nga aldaw ket naserbi. Ti termino ket lokal a naus-usar a kas ti Tengnga ti kalgaw tapno mangibaga ti aldaw a mapasamak ti solstisio. Ti aldaw ti solstisio ti kalgaw ket addaan iti kapautan a paset ti panawen ti lawag ti init – malaksid kadagiti rehion ti polar, a ti lawag ti init ket agnanayon, manipud ti bassit nga aldaw aginggana iti innem a bulan iti lawlaw ti solstisio ti kalgaw.
Iti sangalubongan, ti panagiyulog iti pasamak ket agdumaduma kadagiti kultura, ngem ti kaaduan ket bigbigenda ti pasamak iti dadduma a waya a kas dagiti piesta, dagiti pagraraksakan, ken dagiti rito iti dayta apanawen nga addaan kadagiti tema iti relihion ken pertilidad.[4]
Ti solstisio iket naala manipud kadagiti balikas ti Latin tisol (init) ken sistere (agtalna nga agtakder).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The June Solstice". Time and Date AS. Naala idi 2012-01-30.
- ^ "Solstice (astronomy)". Britannica Online Encyclopedia. Naala idi 2011-06-20.
- ^ "December Solstice". Time and Date AS. Naala idi 2012-01-30.
- ^ "Summer solstice celebrations of Christianity, Judaism, Neopaganism, etc". Religioustolerance.org. Naala idi 2011-06-20.


text:
Taksonomia (biolohia)
Ti taksonomia (manipud iti Taga-ugma a Griego: tάEις taxis, "pannakaurnos", ken -vouίa -nomia, "pamay-an"[1]) ket ti siensia ti pannagipalawag ken paanginagan kadagiti grupo kadagiti maipapan iti biolohia nga organismo kadagiti batayan a nagbibingayan a pakailasinan. Agkukuyog a naigrupo dagiti organismo kadagiti taksa ken dagitoy a grupo ket naikkan iti taksonomiko a ranggo; dagiti grupo iti naited a ranggo ket mabalinda a maitiptipon a mangbukel iti porma ti super-grupo iti nagatngato a ranggo, tapno mapsrtuat iti maipapan iti taksonomia a herarkia.[2][3] Ni Carl Linnaeus, ti Sueko a botaniko ket naikedkeddeng nga isu ti ama ti taksonomia, gapu ta isu ti nagparang-ay iti sistema nga ammo itan a kas pannagidasig ni Linnaeus para iti kategorisasion dagiti organismo ken binomio a nomenklatura para iti pananginagan kadagiti organismo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Harper, Douglas. "Taxonomy". Online Etymology Dictionary. Naala idi 21 Agosto 2016.
- ^ Judd, W.S., Campbell, C.S., Kellogg, E.A., Stevens, P.F., Donoghue, M.J. (2007) Taxonomy. In Plant Systematics – A Phylogenetic Approach, Third Edition. Sinauer Associates, Sunderland.
- ^ Simpson, Michael G. (2010). "Chapter 1 Plant Systematics: an Overview". Plant Systematics (2nd nga ed.). Academic Press. ISBN 978-0-12-374380-0.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Taksonomia (biolohia) iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Lavukaleve
Ti pagsasao a Lavukaleve ket maysa kadagiti uppat a sasao a Tengnga a Solomon ti Is-isla ti Solomon. Daytoy ket naipagpagarup a nagtaud manipud kadagiti pagsasao a naisasao idiay Is-isla ti Solomon sakbay ti pannakaiwarwaras dagiti ad-adu a sasao nga Austronesio. Ti nagan a Lavukaleve ket nagtaud manipud iti etnonimo a Lavukal. Dagiti Lavukal ket dagiti indihenio a tattao ti Is-isla Russell, ti parte ti Probinsia ti Tengnga nga Is-isla ti Solomon. Ti komprehensibo a deskripsion ti gramatika ti Lavukaleve ket impablaak babaen ni Agela Terrill idi 2003.[3]
Adu pay a pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kararag ti Bigat ti Anglikano, Kararag ti Rabii, dagiti kararag ti Eukaristiko ken Katekismo iti Lavukaleve manipud iti Proyekto Canterbury, babaen ni Richard Mammana
- Hai-Foiae Sevo Lavu Kaleve Ena: Ti Liturhia ti Melanesia iti Lavukaleve (1973)
- Dagiti material ti Lavukaleve ket mairamanda kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lavukaleve iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Lavukaleve". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Terrill, Angela (2003). A Grammar of Lavukaleve. Mouton Grammar Library, 30. Berlin, New York: Mouton de Gruyter.


text:
Pagsasao nga Ikobi
Ti pagsasao nga Ikobi,wenno Ikobi-Mena manipud kadagiti dua a karuayna, ket ti pagsasao a Papuano, wenno paris dagiti pagsasao, ti Papua Baro a Guinea. Tratuen da Wurm ken Hattori (1981) dagiti dua a karuay, ti Ikobi ken Mena, a kas naisangayan a pagsasao, ngem tratuen ti Ethnologue 16 a kas agmaymaysa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ikobi iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Ikobi-Mena". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Kategoria:Dagiti pingir a baybay
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 5 a subkategoria, manipud iti 5 a dagup.
A
- Dagiti pingir a baybay ti Taaw Artiko (5 K, 3 P)
- Dagiti pingir a baybay ti Taaw Atlantiko (1 K, 2 P)
D
- Dagiti pingir a baybay ti Mediteraneo (2 K, 9 P)
I
- Dagiti pingir a baybay ti Taaw Indiano (3 K, 4 P)
P
- Dagiti pingir a baybay ti Taaw Pasipiko (11 K, 12 P)
Pampanid iti kategoria "Dagiti pingir a baybay"
Daytoy a kategoria ket aglaon laeng iti sumaganad a panid.


text:
Pagsasao a Kalam
Ti pagsasao a Kalam ket ti pagsasao a Kalam ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket asideg a kabagian ti Kobon, ken makibinningay kadagiti adu a langa iti dayta a pagsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kalam iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kalam (Papua New Guinea)". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- Andrew Pawley and Ralph Bulmer. 2011. A dictionary of Kalam with ethnographic notes. Canberra: Pacific Linguistics.


text:
Imperio a Britaniko
Ti Imperio a Britaniko ket buklen dagiti masakupan, dagiti kolonia, dagiti protektorado, dagiti keddeng ken dagiti dadduma pay a teritorio a tinurayan wenno inadministro babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian. Daytoy ket nagtaud dagiti ballasiw taaw a kolonia ken dagiti komersio a puesto nga inpabangon babaen ti Inglatera kadagidi naladaw a maika-16 kenmaika-17 a siglo. Iti katurayanna, isu daytoy idi ti kadakkelan nga imperio iti pakasaritaan ken, para iti sumurok a siglo, isu idi ti kangrunaan a bileg ti sangalubongan.[1] Babaen idi 1922 ti Imperio a Britaniko ket nagtengtenggel ti panagpallayog kadagiti sumurok a 458 a riwriw a tattao, maysa a paglima iti populasion ti lubong iti dayta a panawen,[2] ken sumakop ti nasursurok ngem 33,700,000 km2 (13,012,000 sq mi), a gangani a maysa a pagkapat iti dagup a kalawa ti daga ti Daga.[3][4] A kas ti nagbanagan daytoy, ti bukodna a politiko, linguistiko ken kultura a legado ket sapasap a nawatiwat. Idi kapigsa ti bileg ti imperio, kankanayon a makunkuna a "ti Init ket saan a lumlumnek idiay Imperioa Britaniko" gapu ti kawatiwatna ti ballasiw ti lubong ket makasigurado a ti Init ket agranraniag iti maysa kadagiti nadumaduma a teritoriona.
Idi panawen ti Tawen iti Panagduktal kadagidi maika-15 ken maika-16 a siglo, ti Portugal ken Espana ket nangirugida kadagiti panagbaniaga ti Europa a lubong, ken iti daytoy a pamay-an nakapatakder ti dakkel a imperio ti ballasiw taaw. Ti panagapapalna kadagiti naaramid a kinabaknang dagitoy nga imperio, ti Inglatera, Pransia ken ti Olanda ket nangrugida n nangibangon kadagiti kolonia ken dagiti bukodda a komersio a luglugar idiay Kaamerikaan ken Asia.[5] Dagiti serie a gubgubat kadagidi maika-17 ken maika-18 a siglo iti Olanda ken Pransia ket nangibati ti Ingletara (ken idi ti, sumaganad a kappon a nagbaetan ti Inglatera ken Eskoses idi 1707, Gran Britania) ti katurayan a bileg a kolonia idiay Amianan nga Amerika ken India. Ti pakakapukaw dagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia idiay Amianan nga Amerika idi 1783 kalpasan ti maysa a gubat iti panagwayawaya ket nakaawan ti Britania kadagiti kadaanan ken dagiti kaaduan ti populasionna a kolonia.
Ti Panakaimatangan ti Britaniko ket naiturong idin ti Aprika, Asia ken ti Pasipiko. Kalpasan ti panakaabak iti Napoleoniko a Pransia idi 1815, ti Britain ket nagganganas ti maysa a siglo nga awan ti simmuppiat ti panagturayna, ken nagpadakkel kadagiti tinengtengngelna iti ballasiw ti lubong. Dagiti immadadu a gatad iti panagturay ket naited kadagiti bukodna a puraw nga agnanaed a kolonia, nga adda dagitoy ket naidasig manen a kas dagiti pagturayan.
Ti panagdakkel ti Alemania ken ti Estados Unidos ket namarunor ti ekonomiko a panagdaulo ti Britania babaen ti gibus iti maika-19 a siglo. Dagisi simmaruno a milisia ken ekonomika a panagirteng a nagbaetan ti Britania ken Alemania ket dagitoy ti kangrunaan a gapuanan iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, nga iti daytoy ket ti Britania ket nadagsen a nagtaltalek kadagiti bukodna nga imperio. Ti suppiat ket nakaikabil ti dakkel a panagbusbos ken panagirteng ti populasion iti Britania, ken urayno ti imperio ket nakagun-od ti kadakkelan a panaggay-atna ti teritorio idi kalkalpas ti gubat, daytoy ket saanen nga nagmaymaysa ti industria wenno milisia a bileg. Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nakapakita kadagiti kolonia ti Britania idiay Abagatan a daya nga Asia ket nasakupan babaen ti Hapon, a daytoy ket nakadadael ti dayaw ti Britaniko ken nangipardas ti panakapaay iti imperio, urayno ti Britania ken dagiti kumaduaanna ket nagballigida. Ti India, ti kangrunaan ken kaaduan ti populasion a tagikua ti Britania, ket nakagun-od ti panakawayawaya iti dua a tawen kalpasan ti gubat.
Kalpasan ti Maikadua a sangalubongan a Gubat, a kas paset ti dakdakkel a dekolonisasion a tignay babaen dagiti Europeano a bileg, ti Britania ket kaaduan a nagited ti panakawaya dagiti teritoriona iti Imperio a Britaniko. Daytoy a pamay-an ket nalpas babaen ti panakaisubli ti Hong Kong iti Tsina idi 1997. Dagiti 14 a Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko ket nabati babaen ti Britaniko a katurayan. Kalpasan ti panakawayawaya, adu kadagiti dati a kolonia ti Britaniko ket timmiponda ti Mankomunidad dagiti Pagilian, ti maysa a nawaya nga asosasion dagiti nawaya nga estado. Dagiti sangapulo ket innem a Mankomunidad a pagilian ket makibinningayda ti bukodda a daulo iti estado, Reina Isabel II, a kas dagiti Mankomunidad a pagarian.
Dagiti taudan (1497–1583)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pundasion ti Imperio a Britaniko ket nabangon idi ti Inglatera ken Eskosia ket dua a sabsabali a pagarian. Idi 1496 ni Ari Enrique VII iti Inglatera, kalpasan ti panagbalballigi ti Espania ken Portugal kadagiti ballasiw taaw a panagsuksukimat, ket nagkomisionado kenni John Cabot tapno mangidaulo ti maysa a panagbaniaga tapno agduktal kadagiti dalanan idiay Asia babaen ti Amianan nga Atlantiko.[6] Ni Cabot ket nanglayag idi 1497, lima a tawen kalpasan ti panakaduktal ti Amerika, ken urayno isu ket simmanglad idiay aplaya ti Newfoundland (naikamalian a namatmati, a kasla ni Christopher Columbus, nga isu ket naabotna ti Asia),[7] awan ti panagpadas nga agbiruk ti maysa a kolonia. Ni Cabot ket nangidaulo manen ti maysa a panagbanniaga idiay Kaamerikaan itisumaruno a tawen ngem awanen ti nakangegan manen kadagiti barkona.[8]
Awanen kadagiti panagpadas a mangibangon kadgiti Ingles a kolonia idiay Kaamerikaan aginggan idi nagturay ni Isabel I, ti las-ud kadagiti naudi a dekada ti maika-16 a siglo.[9] Ti Protestante a Repormasion ket nakirinninggor iti Inglatera ken Katoliko nga Espania.[6] Idi 1562, ti Ingles a balangat ket pimmalubos kadagiti korsario a ni John Hawkins ken ni Francis Drake tapno mangrautda kadagiti tagabu kadagiti barko ti Espania ken Potugal idiay aplaya ti Laud nga Aprika[10] nga adda ti gandat a mangdadael iti Atlantiko a sistema ti panaglaklako. Daytoy a ganetget ket napaiden ken kapasan daytoy, idi ti Anglo-Espaniol a Gubgubat ket kimmarkaro, ni Isabel ket nangipalubos kadagiti adu paya panagraraut kadagiti puerto ti Espania idiay Kaamerikaan ken dagiti barko a nagsubsubli ti ballasiw ti Atlantiko, a napunno kadagiti gameng manipud ti Baro a Lubong.[11] Iti isu met laeng a panawen, dagiti makainpluensia a mannurat a kas ni Richard Hakluyt ken ni John Dee (nga isu ti immuna a nagusar ti "Britaniko nga Imperio")[12] ket nangrugrugida idi nga agitaltalmeg para iti panakabangon ti bukod nga imperio ti Inglatera. Babaen ti daytoy a panawen, ti Espania naitrinseradan idiay Kaamerikaan, ti Portugal ket nangibangon kadagiti luagar a paglakuan ken dagiti kota manipud kadagiti aplaya ti Aprika ken Brasil aginggan ati Tsina, ken ti Pransia ket nangrugrugi nga nagitataeng idiay Karayan San Lawrence, a ti kalpasan daytoy ket nagbalin a ti Baro a Pransia.[13]
Dagiti minulaan ti Irlanda[urnosen | urnosen ti taudan]
Nupay ti Inglatera ketnaududi kadagiti bileg ti Europa iti panagibangon kadagiti ballasiw taaw a kolonia, daytoy ket nagtigtignay idi las-ud ti maika-16 a siglo ti panagtaeng iti Irlanda, a nagalaala manipud kadagiti napaspasamak ti Normando a panagraut ti Irlanda idi 1169.[14][15] Dagiti nadumaduma a tattao a timmulong ti panakabangon kadagiti minulmulaan ti Irlanda ket nakaayayam ti maysa a paset iti nasapa a panakakolonia ti Amianan nga Amerika, a naisangsangayan ti grupo a naamaamoan akas ti Lallaki ti Laud a Pagilian.[16]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ferguson, Niall (2004). Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power [Imperio: Ti Panagungar ken ti Panakapaay iti Britaniko nga Urnos ti Lubong ken dagiti Naadal para iti Sangalubongan a Bileg]. Basic Books. ISBN 0-465-02328-2.
- ^ Maddison 2001, pp. 98, 242.
- ^ Ferguson 2004, p. 15.
- ^ Elkins2005, p. 5.
- ^ Ferguson 2004, p. 2.
- ^ a b Ferguson 2004, p. 3.
- ^ Andrews 1985, p. 45.
- ^ Ferguson 2004, p. 4.
- ^ Canny, p. 35.
- ^ Thomas, pp. 155–158
- ^ Ferguson 2004, p. 7.
- ^ Canny, p. 62.
- ^ Lloyd, pp. 4–8.
- ^ Canny, p. 7.
- ^ Kenny, p. 5.
- ^ Taylor, pp. 119,123.


text:
LAOAG CITY – Inbatad ni Engr. Shiela Opelac, OIC iti City Agriculture Office ditoy siudad ti Laoag a posible nga agbayag iti tallo a bulan agingga iti tallo a tawen ti problema ti African Swine Fever ditoy siudad.
Kuna na a daytoy ket agdepende iti panagtulnog dagiti hog raisers a mangdalus wenno mangdisfect iti pagtarakanan ti baboy.
Mainaig iti daytoy, inbatad ni Opelac a nu man maibus ti baboy ditoy siudad ti Laoag ket mabalin ti mangala kadagiti lugar a red zone iti ASF.
Inlawlawag na daytoy ket gapu ta saan a kayat dagiti lugar nga adda iti green ken pink zone ti mangipan ti baboy iti red zone.
Maipalagip a naruay nga hog raisers ti nagilako ti tarakenda a baboy sipod nangrugi ti panagwaras ti ASF ditoy siudad.


text:
Apro-Eurasia
Ti Apro-Eurasia,[1] ken ti pay[2] Euraprasia[2] wenno Euprasia,[3] naam-ammuan pay a kas ti Daan a Lubong, ket isu ti kadakkelan a masa ti daga iti Daga, idiay Akindaya a Hemisperio. Daytoy ket mabalin a maipalawag a kas nalatak a kontinente, a ti termino ket laok ti konstituentena a paspaset ti Aprika ken Eurasia (mabingbingay pay iti Europa ken Asia) a naisilpo dagitoy idiay Ismo ti Suez.[4] Ti Apro-Eurasia ket sakupenna dagiti 84,980,532 a kilometro kuadrado ket addaan iti populasion iti agarup a 6 bilion a tattao, wenno agarup a 85% iti populasion ti lubong.[5] Daytoy ket ammo pay a kas ti Daan a Lubong, a kasumabgir met ti Kaamerikaan, Antartika ken Oceania, a naam-ammuan dagitoy a kas ti Baro a Lubong.
Ti nangruna a daga ti Apro-Eurasia ket naibagbaga pay a kas ti Isla ti Lubong, ti termino nga inaramid babaen ni Apo Halford John Mackinder iti The Geographical Pivot of History.[6] (Ti termino ket saan a mangiraman kadagiti saan a nagruna a daga dagiti isla ken dagiti purpuro.) Daytoy idi ti orihinal a sakop ti balikas a 'kontinente'.[7]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aprika ket naisilpo iti Asia babaen ti rangtay a daga. Ti Aprika ket manamnama a maidungparto iti Europa kadagiti masakbayan 600,000 a tawtawen manipud ita, intono marikpan ti Ilet ti Gibraltar. No mapasamakto daytoy, ti Baybay Mediteraneo ket maisaluminanto manipud ti Taaw Atlantiko. Iti ad-adu ngem 50 a riwriw a tawtawen manipud ita nga aldaw, ti Mediteraneo ket manamnama a mapukawto no ti panagdungpar ket mangiduron kadagiti baro a kabambantayan.[8]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Apro-Eurasia ket nangibalay kadagiti immuna a sibilisasion, ti Mesopotamia, Ehipto, ken ti sibilisasion ti Ginget ti Indus, ken dagiti pay nadumaduma a bilang dagiti nasapa a sibilisasion, kas dagiti Babilonia,[9] Insik, dagiti Persiano, dagiti Griego, ken dagiti Romano. Ti Apro-Eurasia ket maisuppiatan a maysa kadagiti naindumadumaan a lugar iti daga babaen ti kultura, ken iti pay kaada ti kadakkelan nga epekto iti amin a paset ti daga. Kaaduan kadagiti relihion ken pagsasao iti lubong ket nagtaud manipud ditoy, adda met dagiti naaramid a kalatakan nga inobasion ken inbension, kas iti moderno a panagsurat, ti pannakaduktal kadagiti siensia ken matematika, ti napasayaat a panagbangon ken inhenniera, ken dagiti pay adu ti bilangna a sabsabali.
Dagiti pannakabingbinagy[urnosen | urnosen ti taudan]
Kadawyan a ti Apro-Eurasia ket nabingbingay idiay Kanal Suez iti Aprika ken Eurasia, ti naud-udi ken mabalin manen a mabingbingay iti Europa ken Asia. Nabingbingay pay idin a kas ti Eurasia-Amianan nga Aprika ken Sub-Sahara nga Aprika para kadagiti panggep ti kultura ken pakasaritaan.[10]
Luglugar ti heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Frank, Andre G. (1998), ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, University of California Press, ISBN 978-0-520-21474-3
- ^ a b Kas pagarigan, ni Henry Field ket nagus-usar kadagiti dua a termino ti The University of California African Expedition: I, Egypt. American Anthropologist, New Series, Vol. 50, No. 3, Part 1 (Hul. - Sep., 1948), pp. 479-493.
- ^ Vincent Capdepuy, 2011, Un espace : l'Eufrasie, M@ppemonde, N°104
- ^ R. W. McColl, ed. (2005). 'continents' - Encyclopedia of World Geography, Volume 1. p. 215. ISBN 9780816072293. Naala idi 2012-06-26.
And since Africa and Asia are connected at the Suez Peninsula, Europe, Africa, and Asia are sometimes combined as Afro-Eurasia or Eurafrasia.
- ^ No maibatay kadagiti karkulo ti populasion para iti 2007 a nadakamat iti reporta ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, World Population Prospects: The 2006 Revision (Highlights).
- ^ SKitaen ti Francis P. Sempa, Mackinder's World
- ^ Kas pagarigan, iti Heylin Cosmographie (1652), "ti sibubukel kontinente ti Europa, Asia, Aprika."
- ^ Ti Aprika ket makidinnungparto iti Europa ken Asia, kadagiti 50 riwriw a tawtawen manipud ita nga aldaw
- ^ http://www.appiusforum.net/civilizations.html
- ^ Diamond, Jared (1997), Guns, Germs, ken Steel: The Fates of Human Societies, Norton & Company, ISBN 0-393-03891-2
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Apro-Eurasia iti Wikimedia Commons


text:
Prepektura ti Shimane
Ti Prepektura ti Shimane (島根県, Shimane-ken) ket maysa a prepektura ti Hapon a mabirukan idiay rehion ti Chūgoku idiay isla iti Honshū.[1] Ti kapitoliona ket ti Matsue.[2] Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a prepektura iti Hapon, kalpasan ti akindaya a kaarrubana a Tottori. Daytoy a prepektura ket addaan iti lugar a nagbennat manipud iti daya aginggana ti laud a sumangsango iti Banbantay ti Chūgoku idiay abagatan a bakrangna ken idiay Baybay ti Hapon iti amianan a bakrang. Nabingbingay daytoy iti Rehion ti Izumo iti Daya, ti Rehion ti Iwami iti Laud ken ti Rehion ti Oki, adda dagiti babassit a grupo ti isla iti akin-amianan a pantarna. Kaaduan kadagiti siudad ket asideg iti igid ti baybay iti Baybay ti Hapon. Ti Izumo Taisha idiay Siudad ti Izumo ket maysa kadagiti kadaanan a Shinto nga altar idiay Hapon.
Ti Is-isla ti Oki idiay Baybay iti Hapón ket paset pay ti Prepektura ti Shimane, nga agtunton nga addaan iti panagturay iti naturayan ti Abagatan a Korea nga isla iti Liancourt Rocks (Takeshima).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Probinsia ti Shimane" iti Ensiklopedia ti Hapón, p. 859, p. 859, iti Liblibro ti Google; "Chūgoku" iti p. 127, p. 127, iti Liblibro ti Google
- ^ Nussbaum, "Matsue" iti p. 617, p. 617, iti Liblibro ti Google


text:
(i)
DAYTOY gayam ti daga ti puonmo Emmanuel Gacula: daytoy ti nakunak idi makitak iti umuna a gundaway ti lugarko a Tamurong. Addaak iti igid iti baybay, ket insigida nga inarakupnak ti agkabanuag nga angin, a kasla ibagbagana: “rukodem iti matam, apok, ti asul a baybay iti laud… kasta ti panangur-urayko kenka a sumuknad iti nagtaudan ti tugotyo nga Ilocano iti Mindanao.”
Kayatko a miraen iti dayta a malem ti naannad nga ilelennek ti init. Ngem ad-adu pay gayam ti buya nga agur-uray kaniak. Kasla maysa a komedia ti garaw dagiti mangngalap iti panagaramatda iti sabuag tapno agkalap iti sisiaw ken banglut. Maysa nga obra maestra ti talentoda— no kasanoda ammuen nga iti dayta gumawgawawa a dalluyon nga umagek iti kadaratan ket adda dagiti ikan nga aglillili ditoy.
Ket manen, kakabsat, maidiligko ti buya ti takdang ti nangpasangbay kaniak a daga iti daga a nakayanakak.
“Kasla Kiamba[1],” nakunak. Ti lugar a nakakitaak iti umuna a lawag ti kayatko a sawen. Kanbas met ti nalawa a kapanagan sadiay. Agpada a di kabaelan a rukoden ti mata ti nalawa a kataltalunan. Agsaltek ti mata iti bimmerde a kabanbantayan a yuyeng dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan; ken ti immasul a linia ti baybay a tagibi ti nabuslon a lames ken minas.
Ammoyo, patpatgek a kadaraak, binababalawko ti bagik no apay nga ita laeng a sinasurongkarak ti daga dagiti kaputotak? No idi koma pay laeng, saanak koman a sangsangailin ita. Ngem ngata, ita ti naikeddeng a tiempo a panagsurotko iti tugotko.
Imbag la ketdi, nga iti napalabas a panag-fiestami iti Kiamba, ket napanunotmi ti mangsangaili iti kadaraanmi nga Ilocano. Inimbitaranmi ni Mayor Grace Gacula Singson. Tapno makitana ti napintas a nagbanagan dagiti appo a nagkeddeng a pumanaw iti nakayanakan a daga. Ipaneknekmi a dikami maipapaigid iti gangganaet a daga… no di ket sikami ti mangmulmuli iti panangrangpayana.
Ngem kasano koma a gangganaet ti Saluyot iti abagatan no dandani amin a mangiturturay ket Ilocano. Ni Mayor George Yabes iti munisipalidad ti Maitum[2] ket puon iti Sinait, ni MayorRaul Martinez iti Kiamba ket puon iti Candon. Iti daytoy dua nga ili laeng ket innem a pulo ket lima a porsiento ti Ilocano a nagdappat manipud iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken La Union. Isuda dagiti nagdappat iti Mindanao idi mil nueve sientos kuarentay sais, tawen kalpasan iti maikaddua a gubat sangalubongan.
(ii)
Tamurong 1946:
TI awis a taripnong ket di pinaay dagiti bumario. Tamingenda ti awis ti gobierno a mangtulong kano kadagiti umili a bumangon manipud iti tallo a gubat a dinaliasatna: ti gubat kadagiti Kastila; kadagiti Amerikano; ken kadagiti Hapones. Ngem iti adayu nga abagatan ti pagdappatanda. Nalawa kano ti daga a mabangkag sadiay. Adu dagiti umannugot, bareng idiay ti pumintasan ti panagbiag, ken makalibas iti batibat ti gubat. Ngem adu ti agkedked. Adda met dagiti agngata-ngata, ta pagpilpilianda ti awis dagiti rekruter iti Hawaii a mangged iti kaunasan.
Inwaknit ti lawag manipud kadagiti kingki ken lampa ti sipnget ti alas nuebe ti rabii. Napintas ti gundaway nga inpaay ti kabus a bulan a nangnayon iti lawag iti aglawlaw. Ti bengbeng manipud iti bulong ti tangkiran a dalipawen ket nangdisimular iti nalamiis a pul-oy. Naibangon babaen iti tagnawa ti maysa a dap-ayan nga awan bubongna itay bigat.
Ni lakay Andong ti dadaulo dagiti sangapulo ket lima a pamilia a nangkagat iti awis ti gobierno. Pakairamanan kadagiti immanamong ket ni lakay Silis a kalaingan nga agtabukol; ni Mindo a maysa a padi iti Aglipayano; ni Unding a dumadaniw; ni lakay Pasyo, ken ni baketna nga Ansang a mangngilot ken mangngagas; dagiti kameng ti rondalia a da Oscar a gumigitara ken nalaing nga agkansion, ni Illo a nalaing nga agbandoria, ni Cristobal a nalaing nga agbiolin, ken ni Valeriano iti baho. Nangipasimudaag met iti interesna dagiti kasinsin ken kapiduana a da Armando, Apolinario ken Bitong.
Dagiti dadduma ket agngata-ngata pay laeng no sumurotda wenno saan: da Arcadio, Asyong ken Mulong.
Intayag ni lakay Andong ti kanawan nga imana. Naipigket ti imatang dagiti bumario iti aglima kadapan ken uppat a pulgada a panglakayen. Iti tawenna a limapulo ket dua, kininniten ti init ti kudilna ta natayengtengen ti kinangisitna. Dadakkel ti lapayagna. Naanus ti panagruprupana, a daytoy ket paneknekan ti asawana a ni Mayyang ken dagiti pito nga anakna a da: Ambrosio, Ricardo, Danilo, Anabel, Purificasion, Modesto, ken Gabriel.
“Kakabsat…” bimmallaet ti nabangag a timekna iti karasakas dagiti dalluyon ken apras ti angin iti rabii. “…ti pammatik a narabraber a ruot sadiay adayo nga abagatan ti nagtakderak no apay a mapanak agraman ti pamiliak.”
Timmakder ni lakay Isabelo, ti tiniente del bario. Kapiddua ni Andong: “Ngem ti ipapanaw ket pananglikod iti daga a nakayanakan… pananglikod iti kannawidan ken kaugalian kas maysa nga Ilocano. Ania ti maganab sadiay a di maisagut dagiti tanap ken baybaytayo? Ti damsak ken aligagaw ti kalkalpas a gubat ket pagbalinentayo a pagbungaan, di ket pagbutngan– a panawan.”
“Ti ipapanaw ket saan a pananglikod iti daga a nakaikalian ti bukod a kadkaddua. Ti kultura ken dara ket naitalimeng iti puso ken rikna. Adda panagsubli ti amin a banag. No saanto a dakami a kapuonan, dagiti sumarsaruno a kaputotan. Isudanto ti mangipaneknek iti nakairuaman. Ta adda tugotmi ditoy.”
“Ngem amangan no dayta a panagsubli ket dida ammon ti agsidan ti saluyot. Ken agsasaoda iti dila a di maaw-awatan.”
Timmakder ni lakay Arcadio, inikkatna iti ulona ti kattukongna sa nagbanikes a nagsao.
“Siak, diak kayat koma ti sumurot, ngem naay-ayoak iti napintas a gasat nga inkari ni Andong.”
“Kas kenka, Arcadio, mapilpilitanka gayam. Ibalakadko ngarud kenka a dika sumurot iti panagbaniaga.” Insungbat ni lakay Isabelo.
Inngato manen ni lakay Andong ti imana. “Kitaenyo…” intudona ti kabus a bulan. “Ti lawagna ket mannarabay iti gimongtayo. Daytoy a bulan, isu met laeng ti mannarabay kadakami agingga a makagtengkami iti naikeddeng a daga. Ket daytoy bulan a mangbantay kadakayo ditoy ket isu ti mangkita kadakami sadiay. Kakabsat, addakami itoy a tallaong tapno agpakada koma. Ikararagandakami koma iti nasayaat a gasat iti idadatengmi sadiay. Ket maragpatmi koma ti parabur manipud iti bunga ti bukel.”
“Ammok met ketdi a narigaten a mabalusingsing ti pammatiyo, kapid. Ala, awan ti maaramidanmi no di ti panagkararag iti natalinaay a panagdappatyo iti sabali a daga.” Kinuna ni Isabelo. Immasideg kenni Andong sana iniggaman ti takiag ti kapidduana. Pinagdekketda ti barukongda.
“Wen, kapid, pumanawkami ngem adda panagsubli. Ti lagipmi ket sumarungkarto latta. Ket no dumtengton ti panaginanami, ikalikagummi a ditoy ti pagnaedan ti kararruami.” Rimmuk-asda iti nainkabsatan a panagpakada.
“Dandanin a dumagas dagiti kakabsat nga aggapu idiay Banna, Sinait, Lapog ken dadduma pay a taga-amianan. Kalikagummi a pabalonannakami iti naisangsangayan a rambak.” Impukkaw ni Andong.
Ket iti dayta a rabii, naangay ti naisangsangayan a ragragsak. Nakali dagiti nasanger a basi a a kinalupkopanen ti ramut ti kawayan iti kaundayna iti uneg iti daga. Naisagana dagiti lames kas koma ti sungayan, talakitok ken buslogan. Adda baboy ken manok a makaay-ayo ti panakaidilpatna iti apoy. Immarimbangaw iti dayta a rabii ti nararagsak a kankanta, dallot ken dallang… ken ti salsala a nagpatnag.
(iii)
PANAKISINNUROTAN iti kapuonan iti dara nga agtartaray iti uratko. Daytoy ti kangrunaan a gagemko iti isasarungkarko iti daga dagiti ap-apongko. Adda rigrigatna iti damo, ta diak ammo no sadino ti pangrugian. Ngem idi natimudko ti umuna nga addang, nalakan ti panangtuntonko iti sumarsaruno.
Umuna a pagtaengan a naitudo kaniak ti balay ni Menardo, a kunada nga apo ni lakay Isabelo… kapiddua daydi Apong Andong. Kas kaniak, addan iti maikatlo a henerasion ti pamilia Galutan. Intudona kaniak ti sigud a nagsaadan ti balay daydi Apong Andong. Intudona pay ti dakkel a dalumpinas a bato a nakaangaayan ti naindaklan a rambak sakbay ti panagdappat. Iti asidegna, ket adda pay laeng ti tangkiranen a dalipawen.
Ti panagkinnasurotanmi ket nangidalan tapno masurotak ni Jesus, nga asideg iti dara daydi Apong Silis, ni Mayyang, ni Carlos… ken dadduma pay. Kunayo pay, dandani gayam amin a taga-Tamurong ket kabagiak.
Isuda amin, adda maymaysa a saludsod kaniak: “Apay a naglinteg ti panagsaom iti iluko?” Sinungbatak met ida: “Ilokanoak ngamin.” Ta dida ammo, iti ilimi a Kiamba a paset iti Mindanao, ti pagsasaomi ket iluko.
(iv)
Ti daliasat… iti daga
KINALUDON ti sangapulo ket lima a pamilia iti Tamurong dagiti pamilia iti amianan nga agdappat iti adayo nga abagatan. Sumagmamano a trak a naaramat iti kalkalpas a maikaddua a gubat sangalubongan ti naglugananda
Lasong-lasong ti kamino real a pagdaliasatanda, aglinggo-linggo ti lugan. Ngem di inkankano dagiti naanus a dumadappat a pamilia.
Ni Andong ken ti pamiliana ket adda iti maika-sangapulo a trak, naulimek a mangbuybuya iti aglawlaw nga ammona a dinanton pulos makita ken masublian. Nadagsen ti barukongna. Ket no di la ngata nakaimatang ni baketna ken dagiti annakna, pinalubosannan dagiti lua a kayatna agubbog iti matana.
Nasirnaat ti aglawlaw, natalna ti angin a mangkuykuyog iti panagbiaheda. Ngem nadlaw ni Andong a nababa ti tayab dagiti tuwwato. Dina magustuan ti kayatda nga ipatigmaan.
Iti maikaddua nga aldaw ket saanen a nakipagmaymaysa ti kararagda. Naurnong ti nangisit nga ulep iti tangatang. Iti deppaar iti abagatan ket adda panagkimatna a mangipasimudaag iti dakes a panawen. Ti pul-oy ti angin ket nalabes nga ‘yindayonna dagiti bulong ti kayo. Pumigpigsa-ket-pumigpigsa.
Di makatuttutor ti dawel ta iti di nagbayag, inbuyatnan ti tudo. Ti tarakitik iti damona ket pimmigsa agingga a dinanggayan ti napigsa nga angin. Bumanesbesen ti bagyo a kasla kayatna a lappedan ti panagdaliasat dagiti dumadappat.
Saan a dinaeran dagiti tolda ken lupot a naibengbeng iti lugan ti bayakabak. Adu dagiti umaruyot, ken uray ti adda iti iking a bengbeng ket pirsayen ti tudo ken angin.
Agkarkararag ni Andong a di koma agbayag ti dawel. Kaassianna dagiti ubbing nga agkutkutimermeren iti lamminda. Uray ngamin dagiti kawesda ket nadaripespesen. Nga uray dagiti pagsukatanda ket di kinabaelan a sinalakniban ti kostal ken plastik a naibalkot ditoy.
Saanen a nagpangaddua ni Andong a nangpasardeng iti bunggoy idi maibatogda iti maysa a simbaan-Katoliko iti Rosales. Saan laeng iti danagna a panakakalambre dagiti ubbing, no di ket kasapulanda ti pagpalabasan ti oras.
Di met nangpaay ti kura paroko ti simbaan a nangiyabrasa ti tulongna. Pinastrekna dagiti dumadappat. Nagsindi ti kandila ti padi tapno aglawag iti uneg iti simbaan. Gapu ta awan ti pagsukatan, inanusanda dagiti nadaripespes a kawesda. Adda inruar ti padi ngem di immanay, sumagmamano kadagiti ubbing laeng ti naipaayan. Inpalubos pay ti padi ti panaglutoda manipud kadagiti nabasa a bagasda.
“Tata Andong, madaraskayo koma. Ti anakko, agmula-mulagat metten.” Impukkaw ni Isagani nga anak ni Valeriano. Ti tutukel a dimket iti bagina ket di ammo no ling-et wenno tudo. No mabalin koma ket guyodennan ti lakay.
Daras a simmurot ni Andong. Idi makitana ti agwalo tawen nga anak ni Isagana, maassian pay iti panagpigergerna gapu iti lammin. Idi kinarawana ti muging ken kilikilina, nakigtot ni Andong.
“Awan la’t namaga a kawesna?” Tinaliawna ni Immang nga ina a nakaubba iti ubing.
“Nabasa amin, Tata!”
“Agtrangkaso ti ubingyo. Isagani, inka mangibaga kenni Apo Padi, uray dakkelen. ‘Yabamto payen ni baket Ansang a mangngagas tapno masalbar ti biagna.” Inmandarna. Insigida met a nagtaray ni Isagani.
Nasungadan ni Andong ni Arcadio a nakadalikepkep nga umas-asideg iti ‘yanda. Nakatingig a kumitkita kenkuana.
“Daytoy ti rigatna, dika met gayam maipaayan ti salaknib iti karadkadmi, no apay nga umawis-awiska nga agpa-abagatan. Awan koma ti rigat a sagsagabaenmi. Kasano nga alawem ti biag dagiti ubing? Uray ti ubing ni Ikong ken Amboy, agkalambreda met. No adda mapasamak kadakami, sika ti mangsungbat!”
Nakigtot ni Andong iti dina namnamaen a panangbabalaw kenkuana ni Arcadio. Ammona a naikay ti darana gapu kenni Mayyang a nagkaribalanda idi, ngem dina impagarup nga uray iti tiempo a kasapulan ti panagtitinnulongda ket gundawayan ti kapitlona.
Sungbatanna koma ni Arcadio– ngem giddato met nga umayen ni Isagani a kadduana ni baket Ansang. Insigida a dinapadap ti baket ti muging ti ubing. Inikkatna ti pagaanayna. Pinekpekkelanna ti susuop ken laslasagna. Inalana iti sakupitna ti lana a nasinglag a niog a nailaon iti bassit a botelia. Sinapsapuanna ti likod, barukong, muging ken uray ti dapan ti ubing.
“Adda kawesna a namaga!” Tinaliawna ni Isagani. Idi inyawat ti ama ti ubing ti pannakelen a bado, insigida nga insuotna. Inalana manen ti sakupitna ket nangiruar iti bulong ti gawwed. Intapkalna daytoy iti barukong ken likod ti ubing.
“Imbag la ketdin ta mangitugtugotak latta iti bulbulong.” Kinunana. “Bantayanyo a naimbag kitaek dagiti dadduma nga ubbing. Matmatay san ‘tay apoko ni Apolinario.” Timmakder, ngem sakbay a pimmanaw, nangiruar iti binilot a tabako iti sakupitna. Nagsindi.
(v)
…iti baybay:
KALPASAN ti dagi-dagi iti daga, indayun ti baybay ti simmaruno. Iti maikasangapulo nga aldaw, addan ti bunggoy iti baybay-Tsina babaen iti panagsakayda iti barko nga imbaon ti gobierno. Natalna ti panagbaniaga a kasla awan didigra a manglapped. Ti langit ket nasin-aw nga uray bassit la koma nga ulep a mangbengbeng iti natingraraw nga init ket awan. Malaksid iti napigsa a banurbor ti barko, awanen ti natured a mangburak iti talna iti aglawlaw.
Saan a kas idi maikadduada nga aldaw iti baybay. Dagiti tao ket aglalagto, kanayon a nakatan-aw iti baybay a kasla ipappapasda ti di panakalugan iti kastoy iti unos ti panagbiagda. Dagiti ubbing ket di maigawid, umariwawa ti nasinggit a bosesda ket kakaasi dagiti nagannak iti panangikankanawa tapno dida matinnag. Dagiti lallaki ket pagsasaritaanda ti pangen dagiti ikkan a masirpatanda.
Sabalin ti pasamak iti daytoy nga aldaw. Dagiti ubbing ket nakasaklotda iti inada, dagiti dadduma ket nakakukot a nakatugaw. Awan biag iti matada ken di masarmingan ti ragsak. Dagiti nataengan ket nakakaem ti bibigda a kasla nakareserba ti katay ken saoda. Agkakapsutda… ta bassit ti maipauneg. Mawawda ta bassit ti mainumen. Kasapulan ti panaginutda ta adu ti nadadael nga intugotda iti napalabas a bagyo.
Pagdandanagan ni Andong ken dagiti dadduma pay a panglakayen a dinto ket maliklikan nga uray isboda ket inumenda. Kas iti panaginomda idi naglemmengda iti kabanbantayan ti Palacapac gapu iti pananganup kadakuada dagiti soldado a Hapones.
Nakapimpiman ti ladawanda. Panawanna koman ti naliday a buya idi masiputanna ni lakay Unding a timmakder. Iniyabanna dagiti ubbing.
“Ubbing, kayatyo dumngeg iti napintas a sarita?
“Wen!!!” Nag-korus dagiti ubbing a nangaribungbong kenni Isis.
“Ania nga estoria: pakasaritaan da Angalo ken Aran, Biag ni Lam-ang, wenno ni Juan Sadut?”
Nagtitinnalliaw dagiti ubbing. Nangegdan ti makaparay-aw a Juan Sadut kabayatan iti panagdalliasatda iti daga, ken uray ti Biag ni Lam-ang ket naisaritan ni lakay Isis.
“Angalo ken Aran…” kinunada manen.
“Ala, agsaganakayo ngaruden ket rugiakon…”
Adda sarsarita idi ugma, nga agalla-allatiw iti dila, sarsarita a makapakatawa, mangparagsak iti rikna. Nadamagyon ni Angalo? Gigante dayta a baro. Nataer, naarem, nakarayo. Kadakkelna, makigtotkayo. No rukodem ti tugotna, limapulo kadapan kaatiddogna. Duapulo kadapan ramramayna, banbantay as-askawenna.
Sadino ti naggapuanna daytoy datdatlag a parsua? Tagtagipuro iti Asia, akin-abagatan a daya. Nagdaliasat idiay Korea, Japon ken Formosa. Ditoy Filipinas ti maikalima a daga a nagsardenganna. Simmanglad idiay Lima idiay Bataan, maikanem idiay Annam, maikasiam idiay Siam. Ti maikapito ken maikawalo idiay Singapore ken Borneo. Maikasangapulo idiay Burma, sa nagturong idiay Tsina.
Idi adda idiay Bataan, limmabas agkankanta nga Aran, gigante a nagpunipunan, kinapintas a balasang…[3]
Immisem ni Andong, itana laeng mautob, a nasayaat gayam a pangliwliwa kadagiti ubbing ti sarita.
Ngem nalukag ti panagdengdengngegna idi makitana ni Danilo a putotna nga umas-asideg a kasla madandanagan.
“Tang, agsaksakit ti tian ni Annie. Aganaksan!”
(vi)
Ti baro a pakasaritaan…
SUMANGBAYKAYO! Kasla yar-arasaas dagiti dalluyon nga umag-agek iti kadaratan ti Mindanao idi dumsaagda iti barko. Dandani awan nagdumaanna iti baybay iti amianan a nagtaudanda. Ti ungto ti Pilipinas iti amianan ket kas met laeng iti ungtona iti abagatan. Binaetan laeng ti nasurok pito ribu a purpuro.
Nagtataripnong dagiti pangamaen. Tamingenda no ditoydan nga agtalinaed wenno agsapulda pay iti sabali a daga. Nainget ti tunggal singasing nga ibagada… agraman ti balakad.
Idi nalpas ket timmakderda, nagulimek dagiti amin a tao. Nagtagari ni Andong.
“Kakabsat, kas makitayo, adda napintas nga itden ti aglawlaw ken nakaparsuaan. Ammotayo nga iti igid ti baybay mangrugrugi ti sibilisassion ken panagdur-as. Nabaknang iti lames ken pagbiagan. Iti dayana ket ti kabanbantayan, ti babana ket ti lantag a napintas a matalon. Awanto ngata problema iti padanumna.” Immanges ni Andong. “Nagtutulagkami a panglakayenyo… kadagiti makakita iti napintas a gasat nga itden itoy a lugar, ta mariknayo a dina kayo baybay-an ti kabanbantayan, katanapan ken ti kabaybayan… mabalinyon ti agbati ditoy. Kadakami a nagsasarita, ni kabsat Igme iti Sinait ken sumagmamano a naggapu idiay Lapog, Banna, Badoc, Tagudin ken Balaoan ti nagkeddeng nga agbati ditoyen. Dagiti dadduma, kas koma kaniak, ket makigasanggasat pay iti narabraber a katanapan.” Impukkaw ni Andong. Pinagrikosna ti panagkitana kadagiti tao tapno paliiwen. Umaringbangawda.
Iti kaunday ti aldaw a nagkukuyogda; iti rigat ken nam-ay, ket nagi-inasidegen ti riknada. Addan singgalot ti riknada, gapuna a narigat latta met a mayadayoda iti nakapasiganen.
Idin makitana nga addan nagiinarakup, nagdidinakulap ken nagrukob iti tunggal maysa, ammonan no siasino dagiti agbati ken sumruot kenkuana.
Immasideg kenkuana ni lakay Silis, Valeriano, Mindo, Cristobal, Pasyo, Oscar ken dadduma pay a lallakay manipud iti Ilocos Norte, Ilocos Sur ken La Union. Isuda ken ti pamiliada ti makigasanggasat iti panangbirok iti sabali pay a pagdappatan. Uray isu ket keddengna koma met ditoyen ta danagenna ti panagsakit-sakit ti tian ni Annie nga asawa ni Danilo, ngem no awan mangidaulo iti sabali a grupo, ditoyda aminen. Ket no kasdiay ti mapasamak, maaripapana a narigrigat ti panagdur-asda ti sumaruno a kaputotan.
Nagpalabasda iti maysa a rabii. Nagaramidda kadagiti ulnas, pasagad ken karison tapno panngiluganan kadagiti gargaretda. Sumagmamano a ping-ey iti isek ti inalada, ken dagiti bunubon ti bukbukel kas koma ti parda, kardis, kumpitis ken dadduma pay.
Kabigatanna, nabara ti pinnakada. Di nagawidan ti panagsangit dagiti sumagmamano a babbai.
Idi makita ni Andong a nakasaganan ti amin, inrubbuatnan ti grupo iti sabali pay a panagdaliasat manipud Maitum. Iti kutit, dina ammo no pakaragsakanna ti nakitana, ta pimmaraipos da Arcadio, Asyong ken Mulong.
Naannayas ti panagdaliasat ti bunggoy. Iti sango ket dagiti inunaan dagiti panglakayen a nagimet iti buneng ken pannabas. Isuda ti mangwakwanit iti dana babaen iti panangsigpat kadagiti sanga ti kayo, panangtabas kadagiti ledda ken garami ken panangpukaw kadagiti kayo ken kawayan. Babaen itoy, di unay marigatan dagiti agbagbagkat ken mangguyguyod kadagiti pasagad, ulnas ken karison.
Iti iking ti maysa a bantay, nalabsanda ti maysa a komunidad dagiti T’boli[4]. Tangtangken ti rupada, ngem nagmalanga dagiti dumadappat gapu iti kinapintas ken kinaraniag iti kawesda. Nakamasngaadda ti dadduma, nakatakder met dagiti dadduma a nakaiggem iti pika ken pana. Iti damona ket adda danag iti barukongda, ngem idi makitada nga agbuybuyada, nabang-aranda.
Idi makita ni Arcadio a di met mangan-ano dagiti T’boli, aginkalalainganen a nagpasango ket inngatona ti maysa nga imana sa nagsao.
“Naimbag nga aldawyo, Apo!” Imbagana. Nupay ammona a didanto met la maawatan ti imbalikasna.
Ngem naragsakanda idi makitana a timmakder ti kalakayan ket nagparang ti nakangisngisit a ngipenna iti panagisemna… sa nagsao.
“Kiamba!”
Dida naawatan ti kinuna ti lakay a T’boli, ngem nagintutung-edda lattan. Naragsakan ni Andong idi makitana nga adu ti bangabanga dagiti animales a nakasab-it iti kaykayo ken nakaparabaw iti kabatbatuan. Nangruna idi makakita iti atap a baboy, ugsa ken nuang. Kayatna sawen, dida marigatan iti panangbirok iti taraon, ken katulongan iti taltalon.
Aginnagaw ti lawag ken sipnget idi agpungpungtot a kimamakam iti unaan ni Arcadio. Inigamanna ti abagana sana ginuyod.
“Apay, awan gandatmon a mangpainana kadakami? Dagiti ubbing, napakapsuyandan!” Nagpasango sa nagbannikes. Agtedtedted ti ling-etna, agadiwara ti alsem ken anglit manipud iti bagina. Awan met ketdi naidumduma ta dandanida amin ket kastoy ti pay-odna.
Nagsardeng ni Andong, sinangona dagiti sumarsaruno kenkuana. Nagsedsed ti grupo iti panagsardengda. “Danilo, Modesto, inkayo mangkita no sadino ti mabalin a pagturogan.” Panangibaonna iti dua a putotna.
Insigida a nagtignay dagiti dua. Tinarusda ti maysa a karaskas ti karayan iti baba ti nagsardenganda nga iking ti bantay.
“Mabayag pay ngata sakbay a makitatayo ti napintas a pagdappatan, kasinsin?” Intagari ni Silis nga immasideg kenkuana.
“Ti laeng kitkitaentayo ket ‘tay lugar nga ammona a mangipaay iti nabuslon nga apit. Daytay ditayo mabisinan, kasinsin.”
Iti di nagbayag, nasungadan ni Andong ti panagsublida dagiti anakna.
“Adda nasarakanmi a gukayab, Amang. Napintas a pagpalabasan iti agpatnag.”
“Nasayaat.” Timmakder ni Andong. “Ala, patigmaananyon ti bunggoy ta agturongtayo sadiay.”
Nasarut-sarot ti bunggoy a simmurot kada Danilo ken Modesto nga agturong iti gukayab. Iti in-inut a panangatiw ti sipnget iti lawag, ditan a naggangatda iti lampara.
Ti gukayab ket nangmalanga kadagiti dumadappat. Kasla addan nagkauna a nagtalinaed ditoy kas ipaneknek dagiti alikamen ken ramit a kas koma ti banga[5]. Adda pay dagiti naipinta iti didingna.
Kalpasan a naisarak ti tunggal pamilia ti puestoda, inummong ni Mayyang dagiti babbai tapno agluto iti taraon manipud iti bunga ti kayo ken bagas ti lanut nga inalada manipud iti nagdaliasatanda.
(vii)
NARIINGAN ni Mayyang ti manugangna a ni Annie nga agpiwpiwis iti panangap-aprosna iti tianna iti dayta a bigat.
“Danilo, inka ‘yaban ni Amangmo.” Matartaranta a panangibaon ti baket iti anakna. Arintayen met a nagsawar ni Danilo. Nasarakanna a nakaiggem iti lata a baso a naglaon ti kape a makipatpatang kadagiti padana a lallakay ni Andong.
“Amang, ni Annie, agpasngayen!”
“Asus, ala. Inka saraken ni baket Ansang ta umayna kitaen ni baketmo.” Panangibaonna met iti di pay nakainana nga anakna. Insigida a nagturong ni Andong iti ‘yan ni Annie.
Nadatnganna ni Annie nga uray la makalua iti rigatna kabayatan nga ap-aprosanna ti tianna. Imbag ta di nabayagan ni Danilo a nangbirok ken baket Ansang.
Insigida a sinapo ti baket ti tian ni Annie.
“Agpaspasikalen!” Kinitana ni Mayyang.
“Ania ti aramidentayo,” mariribukan nga indamag ni Mayyang. “Paganakentayo koma pay ni Annie sakbay nga agrubbuattayo.”
Mariribukan met ni Andong. No kas pangarigan agpasngay, kabaelannanto ngatan ti magna? Rimmuar iti gukayab tapno agpapanunot koma ngem nasungadanna dagiti kadduana a nakasaganan nga agdaliasat.
“Nakasaganakamin, lakay Andong!” Inpukkaw ti taga-Bangar.
“Agpaspasikal ngamin ti manugangko.” Insungbatna bareng maawatanda ti sasaadenna.
“Dayta ket ti kunkunak! Sikayo ti mangtaktak iti panagna. Kasla kayo kalkalaingan a mangidaulo iti sabali a bunggoy. Dikayo pay la ngamin nagbati idiay baybay.” Kellaat nga imbalikas ni lakay Arcadio. Adda gayam iti likudanna.
Nakigtot ni Andong ngem dina impadlaw.
“Ala, saan nga isu ti mangtaktak. Agsaganakayon.” Kinunana ket pinanawanna ni Arcadio a bangbangir ti isemna.
“Agsaganakayon!” Inmandarna iti pamiliana.
“Kasano ni Annie, dandani agpasngayen.”
“Danilo, ibagam kadagiti kabagis ken kayongmo ta mangreppet iti kawayan. Idagi-dagitayon ni Annie. No aganak iti dalan, inkapilitan nga ipasardengko.”
Nupay agkedked, sinurot ni Danilo ti mandar ti amana, insigida a naggaraw ni Danilo. Apaman a naisagana ti amin, nagrubbuat ti bunggoy iti panagdaliasat iti daytoy nga aldaw a mangsarak iti napintas a pagdappatan.
Labes tengnga-aldaw, apagbabada iti turod idi inngato ni Andong ti kanawan nga imana. Nagsardeng ti bunggoy ket nagu-urnongda manen.
“Apay?” Insaludsod ni lakay Silis.
“Ania makunayo iti tanap iti sanguanantayo.” Intudona ti sanguananda.
Impalawlaw ni lakay Silis ti matana iti nalawa a tanap nga adda iti sanguanan. No mawaknit dagiti kawayan nga adda iti lantag; dagiti ledda ken garami iti waig. Nabuslon ti danum iti waig a kasla mangibagbaga iti nalabon a grasia nga ipaayna. Ti lantag ket inarkusan ti dua a pandek a bantay iti agsumbangirna a sinamek dagiti kaykayo. Iti adayo a daya ket umasul ti magaw-at ti mata a pantok.
“Nasayaat a matalon!” Kinuna ni Silis, sana tinaliaw dagiti a kadduada a lallakay.
“Kakabsat, daytoyen ti kari a daga a naisangrat kadatayo!” Impukkaw ni Andong.
Manipud iti likod ket nagdardaras a nagpasango ni Arcadio.
“Apay a ditoy?” Inyingarna.
“Apay a saan a ditoy?” Insublina kenni Arcadio.
“Ti namnamaenmi ket nadalus ken nalabon a taltalon. Awan rigatna a sukayentayo pay. Adda pagnaedanen.”
“Ti daga a naikari ket masapul a pagling-etantayo. Pabaknangen babaen iti pigsa. Datonantayo iti ling-et tapno naim-imnas ti ipaayna a grasia.” Sana tinapik ti abaga ni lakay Arcadio. “Ngem kas pangarigan, diyo kapkapnekan daytoy a daga, karbenganyo ti mangsapul iti sabali.” Ket pinanawannan ni Arcadio tapno kitaen ti pamiliana.
Naipasabet kenkuana ti maysa a nasam-it nga isem ni Mayyang; ken ti panaglagto-lagto ni Danilo iti ragsakna.
“Naganaken ni Annie, Amang. Lalaki!”
(viii)
Ti baro a komunidad
NAIPATAKDER ti pagtaengan ti tunggal pamilia. Tunggal maysa ket nakipagtagnawa tapno dardaras. Iti bakras ti turod ti nangibangonan ni Andong ti balayna. Kaarrubana dagiti naasawaan nga annakna. Nabangon babaen iti kayo kas adigi, bolo ken kawayan kas diding, ken pan-aw kas atep. Agarup uppat a kuadrado ti tunggal maysa. Addan iti akinbalay no kayatna a padakkelen.
Simmaruno ti panangsukayda iti daga tapno agbalin a taltalon. Iti uneg iti makabulan: tabas-raat-pukan ken panangsukay iti nalawa a lantag. Tunggal maysa ket adda teggedna ken ling-et tapno dardaras ti panakasukay iti talonda. Malaksid kada Arcadio, Asyong ken Mulong a nagbuybuyada laeng.
“Apay ketdin nga innak agkali iti daga, parparigatek la ti bagik. Mangallilaw ketdi ni Andong. Agallukoy nga agdappat, awan met gayam ti paggianan ken pagtalunan.” Kinuna ni Arcadio, nga insigida a tung-edan ti dua a paspasurotna.
Ngem tapno awan ti supiat, binaybay-an lattan da Andong ken dagiti kakadduana. Didan pinilpilit a makipasetda pay.
Ti tagtagiuray a bendision a tudo iti daga iti Kiamba ket nakaragsakanda unay. Insigida a nangiwarasiwisda ti bunubon a ballatinnaw ken isek iti inumada a bantay ken linubnakda a lantag.
Awan bagi ti maysa; sangsangkamaysada.
Ti panaguray iti nasurok uppat a bulan a panagapit ket di unay makatuok kadagiti naanus a parsua. Naragsakan ti amin nangruna idi makitada iti umuna a grasia ti bannogda. Babai ken lalaki, baket ken lakay, baro ken balasang ket adda paset ti trabaho. Naggapas, nagibaot, nagbunag…
Ti naaramid a kamarin ket napusek iti apit nga irik.
“Kakabsat, ditayo napaay iti umuna nga apit a kinalikagumantayo. Nasayaat kadi no mangisayangkattayo iti panagyaman iti nabuslon a grasia?” Kinuna ni Andong. Inpalawlawna ti panagkitana kadagiti kadaraanna.
Nagi-iriag dagiti tao iti yaanomongda.
“Awisentayo dagiti kadaraantayo a nagbati idiay Maitum tapno makipagmaymaysada iti isayangkatayo a panagyaman.” Intag-ay ni lakay Silis ti imana.
“Nagsayaat dayta a kapanunotan.” Kinuna ni Andong. “Ibaonko da Ambrosio ken Gabriel a mangawis kadakuada.”
(ix)
Ti Umuna a Rambak
ADDA nagpukan ti kawayan ken kayo a kasapulan iti maaramid a salunan a panangisayangkatan ti parambak. Ti dadduma ket nagpag-ot ti pan-aw ken nagala ti palakpak. Dagiti babbaro ket naganup ti ugsa, alingo ken dadakkel a billit. Nagala met iti bagas ti daga, bunga ti kaykayo, ken sabsabong dagiti babbalasang.
Insigida a narugian ti panakabangon iti salunan ken paraangan ti pagrambakan. Nangibangonda iti maysa a torre a naaramid iti kawayan. Malagip ni Andong ti maysa a sarita kenkuana daydi amana: nga iti panakaisayangkat iti feria expocision iti ilida, naibangon ti maysa a torre a kawayan.
Nagaget ken mariribukan ti tunggal maysa iti panangisagana iti naindaklan a panagyaman. Dagiti babbaket ket nagluto ti kankanen a patupat, sinuman, bibingka, ken imbagkal. Dagiti lallaki ket nagaramid iti binubodan ken tapuy.
Iti kaaldawan ti naindaklan a rambak ket inasmanganda iti kapintasan a kawesda. Inruarda dagiti kupkupikopanda a kimono, barong, saya, sarong, salpakaya, iyang, wanes, balisungsong ken dadduma pay.
Iti binangonda a kapilia manipud iti kawayan ken kayo, naisayangkatda iti misa babaen kenni Mindo a maysa a padi ti Aglipayano. Ti padi met laeng ti nangidaulo ti kararag tapno ad-adda a rumang-ayda.
“Apomi, ad’toy dagiti annakmo a naggapu iti adayo nga amianan. Agyamankami Kenka. No ditoy ti nakaikarianmi, inkam’ dawaten ti nabuslon a grasia ken agtultuloy a pannarabaymo. Ad’toy a mangisayangkatkam’ ti panagyaman Kenka iti panangtarabaymo iti panangitundam kadakam’ ditoy. Dawatenmi koma, a dinakam’ isango iti pagrigatan no di ket itungpalnakam’ koma iti salinongmo. Kalikagummi ti nabuslon a bunga iti daga ken banbantay ken grasia manipud iti karayan. Addakami ita ditoy gangganaet a daga nga agbalinton a pagtaenganmi, kakuyogmi ti iliw kadagiti kabagian a nagbati idiay amianan. Ngem sapay koma ta sika ti mangliwliwa kadakuada ken kadakami. Pakawanem ti amin a basol, nagkurangan ken naglabesan. Kukuam amin a dayaw, Apo. Daytoy ti kararagmi ket sapay koma ta dimmanon dita sadiam. Dawatmi daytoy iti nagan ni Jesu-Kristo nga Apomi. Amen! Iti nagan ti Ama, ti Anak ken Espiritu Santo, Amen!”
“AMEN!!!”
Insigida a narugian ti ragragsak. Naglalagto dagiti ubbing, nagkakatawa dagiti nataengan. Nagu-ummong dagiti babbaro ken babbalasang. Nagsasango dagiti lallakay ken nagisagana met dagiti babbai. Naragsak ti tunggal maysa.
Malaksid iti tallo a parsua!
Agpalpapaliiw. Umap-apal. Awan ngamin pasetda iti panangbangkag, panagtalon, panagapit ken uray panagluto. Nagtugtugaw– nagbuybuyada laeng idi. Ita, nakamasngaadda a kasla pimpiman: da Arcadio, Mulong ken Asyong.
Naikalikagum ti panagpasango ni lakay Oscar ken ni Lita nga agpada a nalaing a kumakansion. Ket iti umuna a gundaway, timmayab iti tangatang ti nagkaykaysa nga ayug ti gitara, bandoria, baho ken ukelele, agraman ti naganggay a timek da Oscar ken Lita a pagpannakkel ti amianan.
O, naraniag a bulan, un-unnoyko’t indengam
Dayta nas’lag a silawmo, dimo kad’ ipaidam
O naraniag a bulan, sangsangitko…[6]
Timmakder ni lakay Andong, inallopna ni baketna a Mayyang ket nagbalseda iti nalawa a salunan. Simmurot ni lakay Pasyo ken ni baketna Ansang, ni Silis ken ni baket Ansing, ni lakay Apolinario ken Maring… ken isu aminen a kasado a lallaki. Nalpasen ti kansion ngem agsipud ta makitada a mayat ti panangpatapokda iti salunan, intuloyda iti sabali a kanta.
Ta nagsaway a pintasmo, awan umasping
No maraniagan ‘ta lumabbaga a pingping
A nakaitampukan ‘ta kallidmo a kasla bituin…[7]
Tunggal maysa ket adda isem iti bibigda. Kasla itada laeng nananam ti imnas ti panagbiag iti panaggianda iti Kiamba. Kadagiti napalabas nga aldaw ngamin: panangbangkag, panaglupak, panaguma, panagtalon, ken panagbunubon ti kangrunaan a nakakumikomanda.
“Kakabsat, adda naisangsangayan nga iparang kadatayo ni lakay Unding…” panangipukkaw ni lakay Andong. “Denggentayo ti panakaisurat iti law-ang ti pakasaritaantayo nga Ilocano a nagdappat ditoy adayo nga abagatan. Ti panagdaliasat… ti panagdappat. Iti maminsan pay, intayo biagen iti panunottayo babaen iti panagdallot ti mannaniwtayo… ni lakay Unding!”
Iti itatakder ni Unding, timmalna ti aglawlaw, nga uray dagiti ranetnet ti kawayan, sagawisiw dagiti bulong ti kayo ken ti pul-oy ti angin ket nagparbengda iti panagdallengna. Uray isuda, kayatda a mangeg ti naisangsangayan a pakasaritaan.
Idi rugianna ti dallot, maiyarig man iti nagdanggay a kanta ti billit ken karasakas ti danum iti karayan a sumuksok iti kabanbantayan ti timekna. Sumarot iti angin a mangsagid iti puso ken manglibeg iti mata.
Ay, dallot, dalidallang, duminidinallot, duminididallang. Adtoy ti pakasaritaan dagiti Ilocano iti amianan, a nangsarak iti ragsak ditoy adayo nga abagatan. Kaddua dagiti pangamaan ken panglakayen ni saluyot, a nangbangon ti pagsanggiran ken pagtamdagan.
Ay wen, maisurat koma ti rigat a sinagabami a nagdappat, ngem lipatenmin dagiti saem ken leddaang. Ket wen, mailanad met ti ragsak a pinasangbay ‘toy gangganaet a daga. Ti panagdappat a nagsagabaan iti adu a tuok ken rigat, ta adu ti mayat a manglapped iti inda panagbaniaga. Awan ti mainum, awan ti makan; dagiti ubbing ti makalambre iti lammin….
Kabayatan iti panagdallot ni Unding, nadlaw ni Andong da Arcadio a kasla mabainda a makipaset iti parambak. Inasitganna tapno alukoyen a makipagmaymaysa, ta kenkuana, awanen ti napalabas a nagigiddiatan.
“Ala, umaykayo makirambak. Agragsaktayo.” Tinapikna ti abaga ni Arcadio.
Idi nalpas ti dalleng ni lakay Unding, naipukkaw ti panangsangoda iti sagana a naiparabaw iti inaramidda a lamisaan a kawayan. Immaribungbong dagiti tao. Tunggal maysa ket nagimet iti bulong ti saba wenno puted ti siitan a kawayan a pagikargaanda ti kanenda.
Di nagpaudi da lakay Arcadio, kinargaanda ti latokda a kawayan, inalada ti maysa a bukel ti sungayan, agraman ti luppo ti ugsa. Dinardaras ni Arcadio ti nangisakmol… nangisakmol manen, ket pinagsasarunona ti nangisubo. Dina naalluadan… naltukan! Insigida a rinikos ni Asyong ket inikkanna ti siit ti suangayan ti tuktokna. Ngem, madi latta, kinasapulanna ti danum.
Nakita daytoy ni lakay Valeriano a nalaing nga agangaw.
“Kasta ngamin ti maganab ti aglamut iti dina nagbannugan.” Ket nagkatawa a kasla awan aniaman ti kinunana.
Ngem nabainanen ni Arcadio, nga ultimo ti pisukol ti inapuy nga adda iti bibigna ket dinan matilmonen.
(x)
Malipatak kadi ti agsida ti Saluyot? Sungbatak met laeng… Saan! Gapu ta agbirok latta ti dilak iti nagalis a nateng nga addaan iti naisangsangayan nga imasna. Siak ti maikatlon a henerasion dagiti Ilocano idiay Mindanao, ngem kayatko man a kunaen daytoy: a diak pulos nayadayo kadakayo, patpatgek a kabagiak, nupay itaak la makaaddak ditoy amianan.
Kas mangeganyo, saan a sao dagiti T’boli, wenno Bisaya, wenno Tagalog ken Moro ti dilak… saan a gangganaet. Ti panagsaritak ket iluko… ta di inyadayo ti kapuonanmi ti amianan iti abagatan. Rinangtayannatayo ti bulan. Ti ipapanaw ket saan a pananglipat… mabalin a kunaen a panagdur-as.
Agyamanak unay iti panangawisyo kaniak kas maysa a naisangsangayan a bisita iti daytoy a fiesta ti Tamurong. Ngem saannak a nagsubli ditoy kas maysa a bisita, addaak ditoy kas maysa nga anak ti daytoy a daga. Iti aramid, panunot ken dila… kayatko nga ibaga: Ilocanoak. A kas inpasagepsep ni Apongko a Danilo.”
G I B U S N A
[1] Kiamba: maysa nga ili a nagdappatan dagiti Ilocano manipud pay idi 1920
[2] Maitum: kaarruba nga ili ken sigud a masakupan ti Kiamba
[3] Kas maibasar iti libro ni Dr. Godofredo Reyes: Angalo ken Aran ken dagiti napili a Dandaniw
[4] T’boli: katutubo a kaunaan a nagtaeng iti kabanbantayan iti Kiamba ken Maitum, Saranggani.
[5] Maitum jars: agarup 3,000 a tawenna a banga a nasarakan iti gukayab iti Maitum
[6] O Naraniag A Bulan: nagkauna a kansion dagiti Ilocano
[7] ‘Ta Nagsaway a pintasmo: kanta dagiti nagkauna nga Ilocano


text:
Pagsasao a Yawa
Ti pagsasao a Yawa (Yava) ket ti pagsasao a Papuano ti tengnga ti Isla Yapen idiay Luek Geelvink (Cenderawasih), Indonesia. Dagiti sabali anagan ket ti Iau (saan nga iyallaliw iti pagsasao nga Iau), Mantembu, Mora, Turu, ken Yapanani.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Yawa iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Nuclear Yawa". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.