text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gaputa dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gaputa awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti aniaman a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, msumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna apanagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma akita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, arkea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] - ti adadu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo baaben ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaada ti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti ami a pakasaritaan ket addaanda ti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti linaon
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma amannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti pannangipalplawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a panmay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilanagn para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gaputa ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]—R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Grsia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagit nagruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud ti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ketnangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarupa nangruna a puersa wenno pursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan apuro a sustansia.[23][24] Ti aniaman a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kamasapulan a maigidiat manipud ti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ketmabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] - dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naamammuan aporma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga [[organiko a molekula] babaen ti kasakbayan ti selula abiag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a onsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kelaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti [[protina], ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannkaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] the alternative being that proteins came first and then genes.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken pdagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene keb dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isunga ti posibildad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna anaisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud ti simple nga inorganiko atinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] NUpay kasta, ti nagballigi a sisntesi dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti [[posporo] (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud ti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasap a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti ekspetimento ket m=nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna akas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagitimeteorites a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akin-ruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gaputa ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud ti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Inggles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers publisher=Chambers Publishers Ltd (online nga ed.). 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0262017288.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0765602164.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0521762782.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0199888396.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina 13 (4). Naala idi 0212-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0520078276.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (June 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen". Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo. Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang". Bioethics 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1405193360.
- ^
Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 March 2013). "BIag Sakbay ti Daga". arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodeo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0964130408.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 019854751X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (May o13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). "Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA". Iti Gesteland, R. F.; Atkins, J. F. The RNA World (Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (February 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. .
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A.; et at. (18). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Arkea a taaw". PNAS 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 August 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agostot 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Puon ti Biag idiay Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Rosa Luxemburg
Ni Rosa Luxemburg (Rosalia Luxemburg, Polako: Róża Luksemburg; 5 Marso 1871[1] – 15 Enero 1919) ket maysa idi a Marxista teorista, philosopo, ekonomista ken rebolusionario a sosialisa ti kaputotan a Polako Hudio a nagbalin a naturalisado nga umili ti Alemania. Isu ket kameng idi ti Sosial a Demokrasia ti Pagarian ti Polonia ken Lituania (SDKPiL), ti Partido Sosial Demakratiko ti Alemania (SPD), ti Partido ti Nawaya a Sosial Demoktatiko (USPD), ken ti Partido Komunista ti Alemania (KPD).
Idi 1915, kalpasan a nagsuporta ti SPD iti Alemania ti panakibiang ti Sangalubongan a Gubat I, isu ken ni Karl Liebknecht ket binagondad ti kontra-gubat a Spartakusbund (Liga ti Spartacus) a daytoy ket dimtengan a nagbalinan ti Partido Komunista ti Alemania (KPD). Idi lasud ti Aleman a Rebolusion isu ket nangbangon ti Die Rote Fahne (Ti Nalabbasit a Wagayway), ti sentro a ramit ti Spartacista a tignay.
Isu ket nangipanunot a ti Spartacista a yaalsa a kas maysa akamali,[2] ngem isu ket nangsuporta ti daytoy kalpsan nga inbilin ni Liebknecht a dina nga amammo. Idi naparukma daytoy a rebolto babaen ti demokratiko sosial a gobierno ken ti Freikorps (dagiti nagtitipon a beterano ti Sangalubongan a Gubat I iti kanawan a payak dagiti paramilitario a grupo), ni Luxemburg, Liebknecht ken dagiti dadduma pay a nagsupsuporta kaniada ket natiliw ken naipapatayda. Ni Luxemburg ket napaltogan idi ken naibelleng ti bagina idiay Kanal Landwehr idiay Berlin. Kalpasan ti ipupusayda, ni Luxemburg ken Karl Liebknecht ket nagbalinda a martir para kadagiti Marxista. Segun ti Pederal nga Opisina para iti Panagsalaknib ti Batay-linteg, a nangipalplagip kenni Rosa Luxemburg ken ni Karl Liebknecht ket agtultuloy a manipapel ti maysa anangruna a papel ti politikal a kanigid ti Alemania.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Biograpia ni Luxemburg idiaymarxists.org
- ^ Frederik Hetmann: Rosa Luxemburg. Ein Leben für die Freiheit, p. 308
- ^ Gedenken an Rosa Luxemburg und Karl Liebknecht – ein Traditionselement des deutschen Linksextremismus, BfV-Themenreihe, Bundesamt für Verfassungsschutz, 2008

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andrew Johnson
Ni Andrew Johnson (Disiembre 29, 1808 – Hulio 31, 1875) ket isu idi ti Maika-17 a Presidente iti Estados Unidos (1865–1869). A kas ti Bise Presidente iti Estados Unidos idi 1865, isu ket simmaruno a presidente kalpasan ti panakapapatay ni Abraham Lincoln. Ni Johnson ket isu idi ti nagtakem ti rugi ken nasuppiatan a Panagpatakder manen a panawen iti Estados Unidos kalpasan ti Sibil a Gubat ti Amerikano. Dagiti panagpatakder manen nga annuroten ni Johnson ket napaay a mangidegdega kadagiti karbengan dagiti Nawayaan a tagabu, ken isu ket nabileg a rinaut ti politiko a nanipud kadagiti Republikano, a nagpatinggaan daytoy ti panakaidarumna babaen ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos; ngem isu ket pinakawan laeng babaen ti Senado ti E.U..
Ni Johnson, ket napanglaw a naipasngay ken iti Eskosen ken Irlandes a kaputotan, isu ket nagbalian nga agturay a mannait ket binukbukodanna ti nagadal, nagasawa ken nagannak ti lima. Isu ket nagserbi a kas konsehal ken kas Mayor iti Greeneville, Tennessee ken nagtugaw iti kamara iti Tennessee a lehislatura. Isu ket nagtugaw ti lima a nagsasaruno a termino iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos ken dua a termino a kas Gobernador iti Tennessee, iti amin a kas maysa a Demokratiko. Ti signatura ken ken kinaykayatanna a lehislatibo iti estado ken pederal ket ti panakairuar iti Panagtagikua ti Daga a Tignay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Amerikano a Presidente: Andrew Johnson: Biag ti Pamilia". Miller a Sentro iti Publiko a Panakibiang idiay Unibersidad iti Virginia. Naidulin manipud ti kasisigud idi Abril 29 2009. Naala idi Mayo 26, 2009.
- ^ Milton, George Fort (1930). Ti Tawen iti Gura: Andrew Johnson ken Ti relihion dagiti Radikal. New York: Coward-McCann. p. 80 Agsurok ti
|pages=wenno
|at=(tulong). ISBN 1-4179-1658-3. OCLC 739916. "As for my , daytoy ket doktrina ti Biblia, a kas naisursuro ken naisansanay babaen ni Hesukristo."


text:
Mais
Ti mais ket dakkel nga agbukbukel a mula a minuyongan babaen dagiti patneng a tattao idiay Mesoamerika kadagiti prehistoriko a panawen. Ti adu ti bulongna nga ungkay nga agpatpataud kadagiti salapi nga aglaon ti bukel, a tinawtawagan kadagiti maripegpeg. Dagiti maripegpeg ti mais ket inus-usar iti panagluto a kas atole. Dagiti Olmec ken dagiti Maya ket minuyonganda dagiti nadumaduma a kita kadagiti amin a Mesoamerida, linutluto, giniling wenno naproseso babaen ti nikstamalisasion. Idi rugi ti agarup a 2500 BC, ti apit ket naiwarwaras iti kaaduan ti Kaamerikaan.[1] Ti rehion ket nakaparang-ay kadagiti pagtagilakuan a naibatay dagiti sobra ken dagiti nadumaduma a kita dagiti maapit a mais. Kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti Kaamerikaan idi naladaw a maika-15 ken nasapa a maika-16 a sigsiglo, dagiti eksplorador ken agtagtagilako ket nangipanda kadagiti mais idiay Europa ken inpakaammoda kadagiti sabsabali a pagilian. Ti mais ket naiwarwaras kadagiti daduma apset tilubong gapu ti abilidadna a dumakkel kadagiti nadumaduma a klima. Dagiti nabaknang iti asukar a kita a tinawtawagan ti nasam-it a mais ket kadawyan dagitoy a tinaltalon a maipakan iti tao, bayat a dagiti kita ti talon a mais ket inus-usar a pangipakan kadagiti ayup.
Ti mais ket isu ti kaaduan a naimulmula nga apit ti bukbukel iti Kamerikaan, nga dda dagiti 332 a riwriw a metriko tonelada a tinawen a tinaltalon idiay Estados Unidos. Agarup a 40% iti apit — 130 riwriw a tonelada — ket inus-usar para iti mais nga etanol.[2] Ti Transhenetiko a mais (henetiko a nabaliwan a mais) ket nakabuklan ti 85% kadagiti mais a naimulmula idiay Estados Unidos idi 2009.[3]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Roney,John. "Dagiti Rugi ti Agrikultura ti Mais." Archaeology Southwest. Tomo 23, Blng. 1, Kalamiisan ti 2009, p. 4
- ^ "US Approves Corn Modified for Ethanol". The New York Times. Pebrero 11, 2011.
- ^ Dagiti Henetiko a nabalbaliwan a mula: Sangalubongan a Lugar ti Panagtalon ti Mais GMO Compass, Marso 29, 2010, naala idi Agosto 10, 2010
- Aureliano Brandolni, Andrea Brandolini. Il mais idiay Italia: storia naturale e agricola XII+370 pampanid ken 80 a namarisan a pampanid. CRF press. Bergamo, Italia, 2006.
- Ferro, D.N. ken ni Weber, D.C. Panagtaripato kadagiti Peste ti Nasam-it a Mais idiay Massachusetts
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Mais idiay Wikimedia Commons


text:
Gasan, Marinduque
Ti Gasan ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Marinduque iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Gasan ket nabingbingay kadagiti 25 barbaranggay.[2]
- Antipolo
- Bachao Ibaba
- Bachao Ilaya
- Bacong-Bacong
- Bahi
- Bangbang
- Banot
- Banuyo
- Bognuyan
- Cabugao
- Dawis
- Dili
- Libtangin
- Mahunig
- Mangiliol
- Masiga
- Matandang Gasan
- Pangi
- Pinggan
- Tabionan
- Tapuyan
- Tiguion
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Baranggay III (Poblacion)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Marinduque". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 24 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013
- ^ "Probinsia ti Marinduque". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Lanao del Sur
Ti Lanao del Sur ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Marawi. Kabeddengna dagiti probinsia ti Lanao del Norte iti amianan, Bukidnon iti daya, ken Maguindanao ken Cotabato iti abagatan.
Masarakan iti kaunggan ti Lanao del Sur ti Danaw Lanao, ti kadakkelan a danaw iti Mindanao, a pakasarakan pay iti nalatak a Dissuor Maria Cristina, ti kadakkelan a pinsal iti Pilipinas.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Lanao del Sur iti 39 nga ili ken 1 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bacolod-Kalawi (Bacolod Grande)
- Balabagan
- Balindong (Watu)
- Bayang
- Binidayan
- Buadiposo-Buntong
- Bubong
- Bumbaran
- Butig
- Calanogas
- Ditsaan-Ramain
- Ganassi
- Kapai
- Kapatagan
- Lumba-Bayabao (Maguing)
- Lumbatan
- Lumbayanague
- Madalum
- Madamba
- Maguing
- Malabang
- Marantao
- Marogong
- Masiu
- Mulondo
- Pagayawan (Tatarikan)
- Piagapo
- Poona Bayabao (Gata)
- Pualas
- Saguiaran
- Sultan Dumalondong
- Picong (Sultan Gumander)[3]
- Tagoloan II
- Tamparan
- Taraka
- Tubaran
- Tugaya
- Wao
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013
- ^ National Statistical Coordination Board (2006-04-27). "2006 Factsheet". Naala idi 2006-06-24.


text:
Wao, Lanao del Sur
Ti Wao ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Lanao del Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Wao ket nabingbingay a politikal kadagiti 26 a barbaranggay.[2]
- Amoyong
- Balatin
- Banga
- Buntongan
- Bo-ut
- Cebuano Group
- Christian Village
- Eastern Wao Poblacion
- Extension Poblacion
- Kabatangan
- Kanipisan(Gata)
- Kadingilan
- Katutungan
- Kilikili East
- Kilikili West
- Malaigang
- Manila Group
- Milaya
- Mambuaya
- Muslim Village
- Pagalungan
- Panang
- Park Area
- Pilintangan
- Serran Village
- Western Wao (Pob.)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Lanao del Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 21 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Lanao del Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
El Fraile
Ti Kota Drum (Isla ti El Fraile), ken makunkuna pay a "kongkreto a pangigubat a barko", ket maysa a naipasammakedan nga isla a naisaad idiay Luek Manila iti Pilipinas, nga abagatan ti Isla ti Corregidor. Inakem daytoy dagiti Hapon idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ngem natiliw met laeng ti Estados Unidos kalpasan t panagsindi ti gasolina iti dayta a puerto, nga isu daytoy ti agnanayon a panakadadael na. Ti Kota Drum ket naipanagan kenni Brigada Heneral Richard C. Drum.[1]
Dagiti artikulo a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Heograpika a lokasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lewis, p. 96.


text:
Katuday
Ti katuday wenno ti sientipiko a naganna iti Sesbania grandiflora (sinonimo. Aeschynomene grandiflora, Agati grandiflora)[2] ket isu ti maysa a bassit a kayo iti henero ti Sesbania.
Deskripsion[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket napardas nga agtubtubo a kayo, addaan daytoy kadagiti natimbukel ken kadawyan a bulong ken dagiti puraw ken nalabbasit a sabong depende daytoy ti sebbanagnna. Dagiti bungana ket kasla nadalumpinas, atiddog ken addaan kadagiti naingpis a berde a bukel. Daytoy a kayo ket nalaing a dumakkel iti nainit a lugar ken narigat a maimuyongan kadagiti lugar nga agyelo. Daytoy ket addaan ti nalukneng a kayo a dumakkel aginggana ti 3-8m, dagiti bulongna ket umatiddog iti 15–30 cm; dagiti bulongna ket agparisda kadagiti 10-20 a paris wenno adadu pay ken maysa nga awan parisna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Katuday idiay Wikimedia Commons


text:
Papa Calixto II
Ni Nasantuan aPapa Calixto II (wennoCalistus II) (pimmusay 13 Disiembre 1124), naipasngay a kas ni Guy de Burgundy, ti maikapat nga anak a lalaki ni William I, Konde ti Burgundy, ket napili a Papa idi 1 Pebrero 1119 kalpasan ti ipupusay ni Papa Gelasio II.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ John W. O'Malley, Ti pakasaritaan dagiti Papa: Manipud kenni Pedro aginggana iti Agdama , (Rowman & Littlefield Publishers, 2010), 116.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Calixto II idiay Wikimedia Commons


text:
Kinapudno
Ti kinapudno ket isu ti kasasaad dagiti banag iti pudno nga irurumsuada, ngem saan a kasla ti maiparparang wenno mabalin a naipagpagarup.[1] Iti nalaw-lawa a pannakaipalplawag, ti kinapudno ket mangiraman amin iti adda ken adda idin, urayno wenno daytoy ket saa a mapaliiw wenno maawatan. Ti maysa pay a nawatiwat a pannakaipalplawag ket mairaman amin nga adda idin, dagiti adda, wenno addanto.
Dagiti pilospo, matematiko, ken dagiti taga-ugma nga agpanpanunot ken dagiti moderno nga agpanpanunot, a kas ni Aristoteles, Plato, Frege, Wittgenstein, ken ni Russell, ket nangaramidda kadagiti panangilasin a baetan ti panunot a maipada ti kinapudno, dagiti maammuan nga abstaksion (dagiti panunot ti banbanag a mabalin a maipagpagarupan ngem saan nga agpayso), ken dagitoy ket saan pay a mabalin a nairasonan a napanunotan. Iti pannakaigiddiat ti kaadda ket kadawyan a nairestrikto laeng kadagiti addaan idin ti pisikal a kaadda wenno adda idin ti dagus a pakabatayanna iti pamay-an kadagiti panunot a maararamid iti utek.
Ti kinapudno ket kadawyan a maigiddiat iti maipagpagarup, naallilawan, (laeng) iti isip, dagiti tagtagainep, no ania ti abstrakto, no ania ti di agpayso, wenno ania ti piksional. Ti kinaagpaysa ker mangitudo no ania ti agpayso, bayat a ti di agpayso ket mangitudo no ania ti saan. Dagiti piksion ket naikeddeng dagitoy a saan nga agpayso.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kompakto a Inggles a Diksionario ti Oxford iti Agdama nga iNggles, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2005. (Napno a pannakaikabil para iti kinapudno: "kinapudno • pangnagan (pl.dagiti kinapudno) 1 ti kasasaad dagiti banag iti pudno nga irurumsuada, a saan a kasla maysa nga idealistiko wenno nailian a kapanunotan kaniada. 2 ti banag a pudno a napadas wenno nakita. 3 ti kababalin iti kasla biag a parsua. 4 ti kasasaad wenno kababalin iti kaada nga irurumsua wenno sustansia.")
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Kinapudno idiay Wikimedia Commons
- C.D. Nawatiwat iti kinapudno
- Ensiklopedia ti Stanford iti Pilosopia ken Realismo
- Video: Ni Carl Sagan iti maika-4 a Panangipalpalawag ti Dimension


text:
Rainer Maria Rilke
Ni Rainer Maria Rilke (Disiembre 4, 1875 – Disiembre 29, 1926), maysa nga Austriano a mannaniw, ket maibilang kas kaindaklanan a mannaniw iti pagsasao nga Aleman iti maika-20 a siglo. Dagiti imahen kadagiti daniwna ket maitaltalimudok kadagiti pakarikutan ti Kristianidad iti panawen ti di panamatpati, panagmaymaysa, ken nakaro a pannakaburibor, dagiti tema a mangiraman kenkuana iti eskuela dagiti modernista a mannaniw.
Nagsursurat nga agpada iti berso ken lirikal a prosa, dagiti dua a kalalatakan a piesa ti berso ni Rilke ket ti Dagiti Soneto ken ni Orpheus ken ti Dagiti Elehia a Duino. Dagiti met kalalatakan a piesana a prosa ket ti Sursurat iti Ubing a Mannaniw ken ti semi-autobiograpikal a Dagiti Kuaderno ni Malte Laurids Brigge. Nagputar pay iti nasurok a 400 a dandaniw iti pagsasao a Pransés.


text:
Plantilia:Ikono ti pagsasao
({{ISO 639 a nagan {{{1}}}}})
Daytoy a plantilia ket inus-usar a mangipakita kadagiti agbasbasa a ti maysa nga akin-ruar a silpo ket adda iti ganganaet a pagsasao.
Daytoy ket kadawyan a maikabil kalpasan ti akin-ruar a silpo. Ti Ilokano ket isu ti kasisigud a pagsasao, ken saanen a nasken a mainota a ti panag-usar ti daytoy a plantilia,malaksid no adda rason ti agbasbasa a mangipagarup a ti silpo ket ganganaet a pagsasao (a kas ti ganganaet a titulo).
Para kadagiti dakamat, ti parametro ti
language kadagiti nadumaduma a plantilia ti dakamat (
{{cite web}},
{{cite news}},
{{cite journal}}, kdpy) ket nasken nga isu dagita ti mausar.
Dagiti linaon
Panag-usar
{{ikono ti pagsasao| }}
Kas pagarigan
{{ikono ti pagsasao|fr}} mangited ti: (Pranses)
Datos ti plantilia
Daytoy ket isu ti dokumentasion ti TemplateData para iti plantilia nga inus-usar babaen ti VisualEditor.
Ikono ti pagsasao
Agiparang ti nagan ti pagsasao a naibatay iti kodigo ti ISO , a kankanayon a maus-usar kalpasan ti reperensia ti ganganaet a pagsasao.
Kitaen pay
- Dagiti ikono ti pagsasao iti porma iti {{xx ikono}}, a naibatay iti daytoy, ket nailista idiay Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao.
- Listaan dagiti kodigo ti ISO 639.
- Plantilia:Ikono ti pagsasao/Paammo. Dagiti dokumentasion para kadagiti kodigo a nailista iti Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao, a nalaka a mapabaro.


text:
Johann Sebastian Bach
Ni Johann Sebastian Bach[1] (31 Marso [D.E. 21 Marso] 1685 – 28 HUlio 1750) ket maysa idi nga Aleman a komposer, organista, klabesinista, biolista, ken biolinista ti Barok a Paset ti Panawen. Isu ket nangipabaknang kadagi naipatalgedan nga estilo ti Aleman babaen ti kalaingna iti kontrapunto, harmoniko ken motivic nga organisasion, ken ti panagampon kadagiti kumpas, dagiti porma, ken dagiti linabag manipud ti ballasiw-taaw, a naisangsangayan kadagiti nanipud idiay Italia ken Pransia. Ni Bach ket nagsurat kadagiti adu a musika, a dagitoy ket naipagraeman para kadagiti kauneg ti sariritda, teknikal a bilin, ken artistiko a kapintas. Adu kadagiti obrana ket naamammoan pay laeng tatta nga aldaw, a kas ti Brandenburg a konsierto, ti Mis iti B menor, ti Ti Nasayaat ti Pakinakemna a Klabier, ken dagiti kantatana, korales, partitas, dagiti regget, ken dagiti obra nga organo.
Ni Bach ketnaipasngay idiayEisenach, Saxe-Eisenach iti maysa a nalaing ti musika a pamilia; ti amana, a ni Johann Ambrosius Bach ket isu idi ti direktor dagiti musikero ti ili, ken amin dagiti ulitegna ket propesionalda a musikero. Ti amana ket nangisuro kaniana nga agay-ayam ti biolina ken ti klabe, ken ti kabsatna a lalaki, a ni Johann Christoph Bach ket nangisuro kaniana ti klabikordio, ken nangidiaya kaniana kadagiti kaaduan a kontemprario a musika.[2][3] Ni Bach ket nagkankanta pay, ken isu ket napay idiay Eskuela ni St Michael idiay Lüneburg, gapo ti kalaingna ti boses. Kalpasan idi nagturpos, isu ket nagtengngel kadagiti nadumaduma a puesto ti musika ti ballasiw ti Alemania; isu ket nagserbi a kas ti Kapellmeister (direktor iti musika) ni Leopold, Prinsipe iti Anhalt-Köthen, Kantor iti Thomasschule idiay Leipzig, ken Komposer ti Naarian a Korte ni August III.[4][5] Ti alun-at ken pannakakitana ket naapday idi 1749, ken pimmusay idi 28 Hulio 1750. Dagiti moderno a historiador ket namatmatida a ti ipupusayna ket gapo ti golpe ken sakit ti bara.[6][7][8]
Dagiti abilidad ni Bach a kas maysa nga organista ket nadaydayawan iti amin a Europa idi panawen ti panagbiagna, uray isuna ket saan a nabigbigan a nalatak a komposer aginggana ti maysa a pangpaungar ti panagayat kadagiti musikana idi umuna a gudua ti maika-19 a siglo. Isu tattan ket sapasap a naipammategan a kas maysa kadagiti kangrunaan a komposer iti Barok a paset ti panawen, ken maysa kadagiti kalatakan a komposer ti amin a panawen.[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Aleman a pannakabalikas: [joˈhan] wenno [ˈjoːhan zeˈbastjan ˈbax]
- ^ Christoph Wolff, Johann Sebastian Bach: Ti Naadalan a Musikero (New York: W.W. Norton and Company, Inc., 2000), 19.
- ^ Wolff, Christoph (2000). Johann Sebastian Bach: Ti Naadalan a Musikero. W. W. Norton & Company. p. 46. ISBN 0-393-04825-X.
- ^ "BACH Misa iti B Menor BWV 232". www.baroquemusic.org. Naala idi 21 Pebrero 2012.
- ^ Russell H. Miles, Johann Sebastian Bach: Ti Pangyuna ti Biagna ken dagiti Obrana (Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1962), 86–87.
- ^ Breitenfeld, Tomislav; Solter, Vesna Vargek; Breitenfeld, Darko; Zavoreo, Iris; Demarin, Vida (3 Ene. 2006). "Dagiti Golpe ni Johann Sebastian Bach" (PDF). Acta Clinica Croatica (Kakabsat iti Karidad nga Ospital) 45 (1). Naala idi 20 Mayo 2008.
- ^ Baer, Ka. (1956). "Johann Sebastian Bach (1685–1750) iti pakasaritaan ti mediko". Warnakan iti Asosiasion ti Biblioteka ti Mediko (Asosiasion ti Biblioteka ti Mediko) 39 (206).
- ^ Breitenfeld, D.; Thaller V, Breitenfeld T, Golik-Gruber V, Pogorevc T, Zoričić Z, Grubišić F (2000). "Ti patograpia ti pamilia ni Bach". Bartek 36: 161–64.
- ^ Blanning, T. C. W.Ti Panagballigi ti Musika: ti panagbangon dagiti komposer, dagiti musikero ken dagiti arteda, 272: "Ken isu pay ni Johann Sebastian Bach ti kalatakan nga agturay itidanggay ken kontrapuntos iti amain a panawen, 'ti Homero iti musika'


text:
Andes
Ti Andes ket isu ti kaatiddogan a kontinental a kabambantayan iti lubong. Daytoy ket maysa nga agtultuloy a kabambantayan iti igid ti aplaya ti Abagatan nga Amerika. Daytoy a kabambantayan ket agarup a 7,000 km (4,300 mi) ti kaatiddogna, agarup a 200 km (120 mi) aginggana ti 700 km (430 mi) a kaakaba (kaakabaan ti nagbaetan ti 18° ti abagatan ken 20° ti abagatan a latitud), ken ti katimbengan a kangato ti agarup a 4,000 m (13,000 ft). Ti Andes ket gumay-at manipud ti amianan a mapan ti abagatan babaen kadagiti pito nga Abagatan nga Amerikano a pagpagilian: ti Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile ken Arhentina.
Iti igid ti kaatiddogna, ti Andes ket napisi kadagiti nadumaduma a kabambantayan, a dagitoy ket nailaslasin baaben kadagiti naipakatengngaan a depresion. Ti Andes ket isu ti pakabirukan kadagiti adu a nangato a banak – nga adda kadagitoy ti mangsangsangaili kadagiti nangruna a siudad a kas ti Quito, Bogotá, Arequipa, Medellín, Sucre, ken La Paz. Ti makunkuna a banak Altiplano ket isu ti maikadua a kangatuan a banak kalpasan ti Tibetano a banak.
Ti Andes a kabambantayan ket isu ti kangatuan a kabambantayan ti lubong iti ruar ti Asia. Ti kangatuan a pantok, ket ti Bantay Aconcagua, nga agpangato ti kangatona ti agarup a 6,962 m (22,841 ft) iti ngato ti lessaad ti baybay. Ti pantok ti Chimborazo idiay Andes ti Ecuador ket ad-adayo manipud ti sentro ti Daga ngem ti animan a lokasion iti rabaw ti Daga, gapu ti ekuatorial a baskag a nagbanagan manipud ti panagtayyek ti Daga. Dagiti kangatuan a bulkan iti lubong ket mabirukan idiay Andes, a mairaman ti Ojos del Salado idiay pagbeddengan ti Chile-Arhentina nga agpangato ti 6,893 m (22,615 pié). Adda dagiti sumurok a limapulo nga Andino a bulkan ti nga agpangato pay ti 6,000 m (19,685 pié).
Dagiti linaon
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti etimolohia ti balikas nga Andes ket naisuppiatan idin. Ti kangrunaan a konsenso ket naala daytoy manipud ti Quechua a balikas ti anti, a ti kaibuksilanna ket ti "nangato apantok". Adda dagiti dadduma a namatmati a ti Andes ket nagtaud manipud ti Anti Suyu, maysa kadagiti uppat a rehion ti Inca nga imperio. Urayno kasta daytoy ket mabalin a balikas ti Antisuyo a naala manipud ti panagusar iti Anti a manginagan kadagiti kabambantayan. Dagiti pannkaala manipud ti Espaniol nga andén (iti kapanunotan a panagtalon terasa) ket naisingasing pay idi, ngem daytoy ket naikedkeddeng a saan a husto.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Andes ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a paset:
- Ti Akin-abagatan nga Andes (abagatan ti Llullaillaco) idiay Arhentina ken Chile;
- Ti Tengnga nga Andes idiay Ecuador, Peru ken Bolivia
- Ti Akin-amianan nga Andes (amianan ti Nudo de Pasto) idiay Venezuela ken Colombia a mangbukel kadagiti tallo a agaariping a kabambantayan, ti akin-laud, tengnga, ken akin-daya a kabambantayan. (Ti kordiliera occidental, central, ken oriental).
Idiay akin-amianan apaset ti Andes, ti naiputong a Sierra Nevada de Santa Marta a kabambantayan ket naikedkeddeng a kas paset ti Andes. Ti akin-daya a kabambantayan ti Colombia ket is-isu laeng ti gumay-at iti Venezuela.[1] Ti termino a kordilera ket nagtaud manipud ti Espaniol a balikas ti "cuerda", a kayatna a saoen ket "tali". Ti Andes a kabambantayan ket 200 km (124 mi) iti kalawa iti amin a kaatiddogna, malaksid idiay Boliviano a paglap-itan nga idiay ket agarup a 640 kilometro (398 mi) iti kalawa. Dagiti isla ti Olandes a Karibe ti Aruba, Bonaire, ken Curaçao, a naisanglad idiay Baybay Karibe idiay pantar ti Venezuela, a naipagpagarup a nagirepresenta kadagiti nailenned a pantok iti adayo unay nga akin-amianan nga baras ti kabambanatayan ti Andes, ngem dagiti agdama a heolohiko a panagadadal ket mangipakpakita a ti kastoy a panagipalpalaka ket saan a mangikeddeng ti narikut a tektoniko a pagbeddengan a baetan ti Abagatan-Amerikano ken dagiti plato ti Karibe.[2]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Andes ket dagiti Mesosoiko – Tersiario nga oroheniko a barikes dagiti bantay iti igid ti Pasipiko a Singsing ti Apuy ,ti maysa a sona ti bulkaniko nga aktibidad a buklen ti ngarab ti Pasipiko iti Kaamerikaan ken ti pay rehion ti Asia-Pasipiko. Ti Andes dagiti nagbanagan ti pamay-ay a plato a tektonika, a gapuanan babaen ti subduksion iti naintaawan nga ukis ti sirok ti Abagatan nga Amerikano a plato. Ti naipangpangruna a gapuananti ingangatao ti Andes ket ti pannakaipandagan ti akin-laud a ngarab ti Abagatan nga Amerikano a Plato gapu ti subduksion ti Nazca a Palto ken ti Antartika a Plato. Iti daya, ti Andes a kabambantayan ket nabeddengan babaen dagiti nadumaduma a sedimentario a labneng a kas ti Orinoco, Labneng Anasona, Madre de Dios ken ti Gran Chaco a mangisina ti Andes manipud kadagiti taga-ugma a craton idiay akin-daya nga Abagatan nga Amerika. Iti abagatan ti Andes ket makibingbingay ti atiddog a pagbeddengan iti dati a Patagonia Terrane. Iti laud, ti Andes ket agpatingga idiay Taaw Pasipiko, ngem ti Peru-Chile a trinsera ket mabalin nga ikeddeng nga isu daytoy ti lumaud a patinggana. Manipud ti heograpiko a paka-arngian ti Andes ket naikeddeng nga adda dagiti lumaud a pagbeddenganna a namarkaan babaen ti lanag dagiti nababa a daga ti aplaya ken ti saan unay a nagubsang a topograpia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Andes travel map
- ^ Akin-ngato a manta nga estruktura iti sirok ti Karibe-Abagatan nga Amerika a plato a pagbeddengan manipud ti rabaw nga allon ti tomograpia 114. p. B01312. Bibcode:2009JGRB..11401312M. doi:10.1029/2007JB005507. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2010-06-05. Naala idi 2010-11-21. Ti testo ti " journal WARNAKAN TI HEOPISIKAL PANAGSUKISOK" ket di naikaskaso (tulong)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- John Biggar, Ti Andes: Ti Alagaden para kadagiti Umul-uli, maika-3 nga edision, 2005, ISBN 0-9536087-2-7
- Tui de Roy, Ti Andes: Idi Agtaytayab ti Kondor. 2005, ISBN 1-55407-070-8
- Fjeldså, J., & N. Krabbe (1990). Dagiti Billit ti Nangato nga Andes. Soolihiko a Museo, Unibersidad ti Copenhagen, Copenhagen. ISBN 87-88757-16-1
- Fjeldså, J. & M. Kessler. 1996. Panagkonserba ti biolohiko a dibersidad ti Polylepis a kakaykayoan kadagiti nagato a luglugar idiay Peru ken Bolivia, ti parawad ti mataltalinaay a panagtaripatu ti masna a rekurso idiay Andes. NORDECO, Copenhagen.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Andes idiay Wikimedia Commons
- heolohia ti Andes (Unibersidad ti Arizona)
- Klima ken ay-ayup ti Andes
- Dagiti rehion ken mikroklima idiay Andes
- http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/southamerica.html Kompleto a listaan dagiti bantay idiay Abagatan nga Amerika nga adda ti prominensia iti basbassit ngem 1,500 m (4,920 ft)


text:
Arhelia
Ti Arhelia i/ælˈdʒɪəriə/ (Arabiko: الجزائر, al-Jazā'ir; Berber ken Arheliano nga Arábiko: Dzayer wenno Ldzayer, opisial a ti Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia (Al Jumhuriyah al Jazairiyah ad Dimuqratiyah ash Shabiyah), ken pormal a makunkuna pay a kas ti Demokrata ken Popular a Republika ti Arhelia,[11] ket maysa a dakkel a pagilian idiay Maghreb a rehion iti Amianan a laud iti Aprika. Ti Arhel ket isu ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad.
Ti teritorio iti tatta nga aldawen nga Arhelia ket pagtaengan idi kadagiti adu a taga-ugma a kultura, a mairaman dagiti Ateriano ken Kapsiano a kultura. Ti lugarna ket tinurayan idi babaen dagiti adu nga imperio ken dinastia, a mairaman ti taga-ugma a Numida, Kartahineses, dagiti Romano, dagiti Bandalo, dagiti Bisansio, dagiti Arabo nga Umayyad, Berber Fatimids ken Almohads ken kalpasan dagitoy ti Turko nga Otomano.
Ti Arhelia ket maysa a semi presidential a republika a buklen dagiti 48 a probinsia ken dagiti 1541 a komuna. Nga adda ti populasion ti sumurok a 37 a riwriw, isu daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion iti lubong. Daytoy ket maysa aliguistiko nga Arabo a pagilian nga adda pay dagiti dadduma a dialekto. Ti ekonomiana ket naibatay ti lana, a nagsagsagaba kadagiti Olandes a sakit. Ti Sonatrach, ti nailian a kompania ti lana, ket isu ti kadakkelan a kompania idiay Aprika. Ti Arhelia ket adda ti maikadua a kadakkelan a buyot idiay Aprika ken idiay Arabo a lubong, kalpasan ti Ehipto, ken estratihiko a kumaduaanna ti Rusia ken Tsina ken dagiti nagtaudan ti armas.
Nga adda ti dagup a kalawa iti 2,381,741 kuadrado kilometro (919,595 sq mi), ti Arhelia ket isu ti maikasangapulo a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti kadakkelan idiay Aprika.[12] Ti pagilian ket nabeddengan iti amianan adaya babaen ti Tunisia, iti daya babaen ti Libya, iti laud babaen ti Morocco, iti abagatan alaud babaen ti Lumaud a Sahara, Mauritania, ken Mali, iti abagatan adaya babaen ti Niger, ken iti amianan bababen ti Baybay Mediteraneo. Manipud idi 2012, ti Arhelia ket adda ti nakarkulo a populasion iti 37.1 a riwriw.[13] Ti Arhelia ket kameng ti Kappon ti Aprika, tie Arabo a Liga, OPEC ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken maysa a nagbangon a kameng ti Kappon ti Arabo a Maghreb.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan ti pagilian ket naala manipud ti siudad ti Arhel. Ti sapasap a kaaduan nga etomolohia ket mangisilpo ti nagan ti siudad iti al-Jazā'ir (الجزائر, "Dagiti Isla"), ti napabassit a porma manipud ti daan anagan ti siudad a Jazā'ir Banī Mazghanna (جزائر بني مزغنة, "Isoisla dagiti Mazghanna a Tribu"),[14][15] nga inpakat baben dagiti mediebal a heograpo a kas ni al-Idrisi. Dagiti dadduma pay ket ket isurotda iti Ldzayer, ti Maghrebi nga Arabiko ken Berber para iti "Arhelia" a mabalin a maikabagian ti Zirid a Dinastia nga Ari a ni Ziri ibn-Manad ken ti nangbangon ti siudad iti Arhel.[16]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Arhelia ket nataenganen manipud idi 10,000 BC, aks ti naibaga idiay Nailian a Parke ti Tassili. Dagiti patneng a tatato iti akin-amianan nga Aprika ket naisalsalumina a patneng a populasion, a tinawtawagan a kas dagiti Berber[17] babaen dagiti Griego ken dagiti Romano, ken kalpasan daytoy dagiti Arabo.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Idiay Arhelia, Tamazight ket batay-linteg a mabigbigan a kas maysa a nailian a pagsasao. Ti Arhelino a gobierno ket mabigbiganna a dagiti sabsabali a kita iti Dagiti pagsasao a Berber idiay Arhelia ket nailian ken rehional a pagsasao a nasken a masalakniban. Ti opisial a nagan ti Alheria iti Berber ket dagiti sumaganad:
- Dagiti pagsasao a Berber, Tifinagh a naisuratan: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴻⵏⵜ ⵜⴰⵣⴰⵢⵔⵉⵜ
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg iti Arhelia, Art. 11 (iti Arábiko).Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg iti Arhelia Art. 11. Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg ti Arhelia Art. 3. Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 21 Septiembre 2011.
- ^ a b c d Database (Septiembre 2011). "5. Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". World Economic Outlook Database. Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 8 Oktubre 2011.
- ^ Staff (saan a napetsado). "Panakaiwarwaras ti matgedan ti pamilia – Gini a pagsurotan". The World Factbook. Ahensia ti Sentral a Pagsiiman. Naidulin manipud ti kasisigud idi 23 Hulio 2010. Naala idi 1 Septiembre 2009.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011. Agdama a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2 Nobiembre 2011.
- ^ Mabalin kadi ti Nagkaykaysa a Pagarian ti agmaneho ti kanawan? mapa idiay BBC
- ^ Staff (10 Abril 2010). "Présentation de l'Algérie" (["Presentasion ti Arhelia"]) (iti Pranses). Pranses a Ministro iti Ganganaet ken Europeano a Panakibiang. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ "L'Algérie crée une académie de la langue amazigh" (iti Pranses).
- ^ "La mondialisation, une chance pour la francophonie" (iti Pranses).
- ^ Radicati di Brozolo, Luca G. (1990). "Benemar v. Embahada iti Demokrata ken Popular Republika iti Arhelia". Amerikano a Warnakan iti Internasional a Linteg 84 (2): 573–577. doi:10.2307/2203476.
- ^ CIA World Factbook. Naala idi 10 Hulio 2012.
- ^ Staff (undated). "Population et Démographie" [Populasion ken dagiti Demograpiko] (iti Pranses). Opisina dagiti Nailian nga Estadistika ti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ al-Idrisi, Muhammad (Maika-12 a siglo). Nuzhat al-Mushtaq.
- ^ Abderahman, Abderrahman (1377). Pakasaritaan ti Ibn Khaldun – Tomo 6.
- ^ Etymologie du toponyme "Aldjazair". Scribd.com. Naala idi 14 Mayo 2012.
- ^ Brett, Michael; Fentress, Elizabeth (1997). "Dagiti Berbers iti Kina-ugma". Dagiti Berber. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-631-20767-2. Naala idi 2 Pebrero 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Arhelia idiay Wikimedia Commons
- Arhelia
- Dagiti Arabo a republika
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ti Akin-abagatan a Mediteraneo
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962
- Dagiti pagilian ti Laud nga Aprika


text:
UTC−09:00
Ti UTC−09:00 ket ti timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 9 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC). Daytoy nga oras ket naus-usar idiay:
Alagaden nga Oras ti Alaska (kalamiisan ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Estados Unidos (Sona ti Oras ti Alaska)
- Alaska (malaksid ti Isla ti Annette ken ti Is-isla ti Aleutiana a naisanglad ti laud ti −169.5° (169°30' L) longitud)
- Isla ti Samalga, iti longitud 169°12′L, ti akinlaud unay a lugar ti Alaska nga agpalpaliiw ti UTC−9, ngem adayo a laud ti teoretikal a patingga ti sona (−142.5° aginggana ti -127.5° longitud). Ti puestona ket kapada ti natimbeng nga oras ti solar iti UTC−11:17. Daytoy ket maysa kadagiti kadakkelan a paggiddiatan it ilubong a nagbaetan ti alagaden ngaoras ken ti natimbeng a oras ti solar.
Aldaw nga Oras ti Hawaii–Aleutiana (kalgaw ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Estados Unidos
- Alaska - Is-isla ti Aleutiana laeng (kitaen ti Sona ti Oras ti Hawaii–Aleutiana)


text:
Nicolaus Copernicus
Ni Nicolaus Copernicus (Aleman: Nikolaus Kopernikus; Italiano: Nicolò Copernico; Polako: Mikołaj Kopernik (tulong·paammo); idi ubing, Niclas Koppernigk;[1] 19 Pebrero 1473 – 24 Mayo 1543) ket maysa a Renasimiento nga astronomo ken ti immuna a tao a nagannnurot to konprehensibo a heliosentriko a kosmolohia a nangiyakar ti Daga manipud ti tengnga ti law-ang.[2]
Ti napaut a panawen a libro ni Copernicus, a De revolutionibus orbium coelestium (Dagiti Rebolusion ti Nainlangitan nga Espera), a naipablaak sakbay a pimmusay idi 1543, ket kankanayon a naipanpanunotan a kas ti pangrugian a puntos ti moderno nga astronomia ket ti panangilawlawagan ti epipania a nangrugian ti sientipiko a rebolusion. Ti heliosentriko a modelona, nga adda ti Init iti tengnga ti law-ang, ket nangipakpakita a dagiti napalpaliiw a panagkutkuti dagiti nainlangitan a banag ket mabalin a maipalpalawag a saan nga ikabil a natalinaay ti Daga iti tegnga ti law-ang. Ti obrana ket nagparugso kadagiti adu pay a sientipiko a panagsuksukimat, a nagbalin a dulon iti pakasaritaan ti siensia a kankanayon anaibagbaga a kas ti Copernicano a Rebolusion.
Kadagiti kalatakan a polimatia iti Renasimiento, ni Copernicus ket maysa idi a mathematiko, astronomo, hurista nga adda ti doktorado ti linteg, pisiko, multilingualismo a poligloto, klasiko nga eskolar, agipatpatarus, artista,[3] Katoliko a kleriko, gobernador, diplomatiko ken ekonomista.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Nicolaus Copernicus Gesamtausgabe: Urkunden, Akten und Nachrichten: Texte und Übersetzungen, ISBN 3-05-003009-7, pp. 23ff. (online); Marian Biskup: Regesta Copernicana (kalendario dagiti papel ni Copernicus), Ossolineum, 1973, p. 32 (idiay online). Daytoy a panakailetra ti apelyidona ket naipakpakita kadagiti adu a pablaakan(Auflistung) [1]
- ^ Linton (2004, p. 39). Ni Copernicus ket saan idi a, nupay kasta, ti immuna anangisingasing ti maysa porma ti heliosentriko a sistema. Ti maysa aGriego a matematiko ken astronomo, a ni Aristarko ti Samos, ket isu idi ti immuna a nagisingasing idi nasapsapa ngem maiaktlo a siglo BCE. Urayno kasta, bassit laeng ti ebidensia nga isu ket nakaparang-ay ti kapanunotanna iti labes ti pagibatayan laeng (Dreyer, 1953, pp. 135–48).
- ^ Ti bukod a ladawan ket timmulong a nagpasingked ti kinasiasino ti [[Human cranium|kraneo] idi naduktalan idiay Katedral Frombork idi 2008. Ti [Unibersidad ti Jagiellonian University]] ti [[Kraków] [ ket adda ti maika-17 a siglo a kopia ti maika-16 a siglo a bukod a ladawan ni Copernicus. [2] "Copernicus," Encyclopædia Britannica, Maika-15 nga ed., 2005, vol. 16, p. 760.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Nicolaus Copernicus idiay Wikiquote
Dagiti midia a mainaig ti Nicolaus Copernicus idiay Wikimedia Commons


text:
DVD
Iti damdamona, ti pangyababaan a DVD ket "Digital Video Disc" (Dihital a disk ti video) iti Ingles, gapu ta ti immuna a linaon dagiti disk ket video. Ngem intono kua, software, file, ladawan ken dadduma pay ti nababbael a linaon; pinanagananda iti "Digital Versatile Disc" (Dihital a disk ti addu nga aramat). Iti agdama, DVD lattan; awanen ti kaipapanan dagitoy tallo a letra, ngem daydaytoy a kita ti disk. [1]
Ti DVD ket pormato ti pamay-an ti pannakaidulin iti disk nga optikal a makapagidulin iti datos, pati pelikula ti nangatngato a kita ti video ken audio. Uma-arrngi ti DVD ken ti CD ta pareho ti pisikal a pakarukudanda, ngem nayencode ti DVD babaen ti sabali a pormato ken iti nangatngato a puskol para iti datos. Ti ofisial a panangdutok ti DVD ket tinartaripato ti gunglo a DVD Forum.


text:
Prepektura ti Tottori
Ti Prepektura ti Tottori (鳥取県 Tottori-ken?) ket maysa a prepektura iit Hapón a mabirukan idiay rehion ti Chūgoku.[1] Thi kapitoliona ket ti siudad iti Tottori.[2] Isu daytoy ti kabassitan ti populasion a prepektura iti Hapón.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Prepektura ti Tottori" iti Ensiklopedia ti Hapón, p. 990 idiay Liblibro ti Google; "Chūgoku" iti p. 127 idiay Liblibro ti Google.
- ^ Nussbaum, "Tottori" iti p. 990 idiay Liblibro ti Google.


text:
Tabogon, Cebu
Ti Tabogon ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tabogon ket nabingbingay a politikal kadagiti 25 a barbaranggay.[2]
- Alang-alang
- Caduawan
- Kal-anan
- Camoboan
- Canaocanao
- Combado
- Daantabogon
- Ilihan
- Labangon
- Libjo
- Loong
- Mabuli
- Managase
- Manlagtang
- Maslog
- Muabog
- Pio
- Poblacion
- Salag
- Sambag
- San Isidro
- San Vicente
- Somosa
- Taba-ao
- Tapul
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cebu". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Departamento ti Casanare
Ti Casanare ket maysa a departamento ti Colombia. Daytoy ket mabirukan idiay tengnga a dumaya a rehion ti pagilian. Ti kapitoliona ket ti Yopal. Daytoy ket adda dagiti lugar ti lanao ken adda dagiti 800 km ti linia ti tubo a pagibunagan a maiturong idiay aplaya a puerto ti Coveñas a tagikua babaen ti BP.
Dagiti linaon
Dagiti karayan ken penned[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Upia (Río Upía) ket mabirukan idiay Casanere.[2]
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Aguazul
- Chameza
- Hato Corozal
- La Salina
- Maní
- Monterrey
- Nunchía
- Orocue
- Paz de Ariporo
- Pore
- Recetor
- Sabanalarga
- Sacama
- San Luis de Palenque
- Tamara
- Tauramena
- Trinidad
- Villanueva
- Yopal
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "DANE". Naala idi Pebrero 13, 2013.
- ^ http://www.ingetec.com.co/brochures-ingles/BROCHURE-PRESAS-INGLES.pdf
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- (Espaniol) Opisial a website ti Gobierno ti Casanare


text:
Metro Manila
Nagsasabtan: 14°35′N 121°00′E / 14.583°N 121.000°E
Ti Metro Manila, gagangay a maaw-awagan pay Manila laeng iti ruar ti metropolis, ket ti metropolitano a sakup a pakabirukan ti Siudad ti Manila, ti rehional a sentro iti Pilipinas. Ti metropolis ket opisial a maawagan kas Nailian a Kapitolio a Rehion wenno ken buklen ti Siudad ti Manila ken dagiti 17 a siudad, a pakairamanan ti Siudad ti Quezon, ti kapitolio ti pagilian idi 1948-1976.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- 2010 a Senso a Pakaammo ti NCR (Ingles) naala idi 21 Abril 2012


text:
Bolinao, Pangasinan
Ti Bolinao ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bolinao ket nabingbingay a politikal kadagiti 30 a barbaranggay.[2]
- Arnedo
- Balingasay
- Binabalian
- Cabuyao
- Catuday
- Catungi
- Concordia (Pob.)
- Culang
- Dewey
- Estanza
- Germinal (Pob.)
- Goyoden
- Ilog-Malino
- Lambes
- Liwa-liwa
- Lucero
- Luciente 1.0 (J.Celeste)
- Luciente 2.0
- Luna
- Patar
- Pilar
- Salud
- Samang Norte
- Samang Sur
- Sampaloc
- San Roque
- Tara
- Tupa
- Victory
- Zaragoza
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Papa Anacleto
Ni Santo Papa Anacleto ket isu ti maikatlo a Romano a Papa (kalpasan ni San Pedro ken San Lino). Isu ket nailista pay a kas ni Papa Cleto ken ti kinapapana ket naminsan idi a nagudua iti Cleto ken Anacleto.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Anacleto idiay Wikimedia Commons
- Sursurat a naigupit kenni Papa Anacleto/Cleto
- Ti Kagimongan ni Santo Papa Anacleto, ti gunglo ti Nawaya a Katoliko idiay Estados Unidos


text:
Aliaga, Nueva Ecija
Ti Aliaga ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Nueva Ecija iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aliaga ket nabingbingay a politikal iti 26 a barbaranggay.[2]
- Betes
- Bibiclat
- Bucot
- La Purisima
- Magsaysay
- Macabucod
- Pantoc
- Poblacion Centro
- Poblacion East I
- Poblacion East II
- Poblacion West III
- Poblacion West IV
- San Carlos
- San Emiliano
- San Eustacio
- San Felipe Bata
- San Felipe Matanda
- San Juan
- San Pablo Bata
- San Pablo Matanda
- Santa Monica
- Santiago
- Santo Rosario
- Santo Tomas
- Sunson
- Umangan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Nueva Ecija". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Luzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Nueva Ecija". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text: Ti Zagreb (Kroáta a pannakabalikas: [zǎːɡrɛb]) ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Republika iti Kroásia. Mabirukan daytoy idiay amianan a laud iti daytoy a pagilian, iti igid ti karayan Sava, idiay akin-abagatan a kabanbantayan iti bantay Medvednica. Ti Zagreb ket naisanglad iti kanagto nga agarup a 122 m (400 ft) iti pantar ti baybay. Iti naudi nga opisial a senso iti 2011, ti populasion ti pagnaedan iti Zagreb ket 686,568, a ti populasion iti administratibo na a lugar ket 792,875. Ti kalawaan a metropolitano a lugar ti Zagreb ket iraman na ti Siudad iti Zagreb ken ti naisina a Probinsia ti Zagreb nga addaan ti populasio a 317,642, nga agited ti dagup ti metropolitano a lugar iti sumurok a 1,110,517. Isu laeng daytoy ti maymaysa a metropolitano a lugar idiay Krosia nga addaan ti populasion iti sumurok a maysa a riwriw.[2]


text:
Mesopotamia
Ti Mesopotamia (manipud ti Taga-ugma a Griego: Meσoπotauίa: "[daga] a nagbaetan ti karkarayan"; Arabiko: بلاد الرافدين (bilād al-rāfidayn); Siriako: ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ (beth nahrain): "daga ti karkarayan") ket isu ti nagan para iti lugara ti Tigris–Euprates a sistema ti karayan, nga isu tattan ti moderno nga aldaw nga Irak ken ti basbassit a panakaibaga ti amianan a daya ti Siria, abagatn a daya ti Turkia ken dagiti babbabassit a paset ti abagatan a laud ti Iran.
Daytoy kaaduan a naipanpanunotan idiay Laud a kas ti duyan ti sibilisasion, ti Gambang a Panawen a Mesopotamia ketnairaman ti Sumer ken dagiti imperio ti Akadio, Babiloniko ken Asiriano, nga amin ket patneng ti teritorio ti moderno nga aldaw nga Irak. Iti Landok a Panawen, daytoy ket tinengtengngel idi dagiti imperio ti Neo-Asiriano ken Neo-Babiloniko. Dagiti patneng nga Sumerio ken Akadia (a mairaman dagiti Asiria ken Babiloniko) ket nagturturayda ti Mesopotamia manipud idi ununa ti naisursurat a pakasaritaan (c. 3100 BC) aginggana ti panakatnag ti Babilonia idi 539 BC, nga idi daytoy ket pinarukma baba ti Akemenida nga Imperio. Daytoy ket natnag kenni Alejandro ti Natan-ok idi 332 BC ken, kalpasan ti ipupusayna, daytoy ket nagbalin a paset ti Griego a Seleusida nga Imperio.
Idi agarup a 150 BC, ti Mesopotamia ket tinengtengngel idi babaen dagiti Partiano. Ti Mesopotamia ket nagbalin a lugar ti pakigubgubatan a nagbaetan dagiti Romano ken Partiano, nga add dagiti paset ti Mesopotamia a nabiit a tinengtengngel ti Romano. Idi AD 226, daytoy ket natnag kadagiti Sasanida a Persiano, ken nagtultuly a tinurturayan dagiti Persiano aginggan idi maika-7 a siglo nga Arabo nga Islamiko a panagrukma ti Sasanida nga Imperio. Adda dagit ibilang ti nangruna a neo Asiriano ken Kristiano a patneng nga estado ti Mesopotamian nga adda idi nagbaetan ti Umuna a siglo BC ken maiak-3 a siglo AD, a mairaman ti Adiabene, Osroene ken Hatra.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Mesopotamia idiay Wikimedia Commons


text:
Ensiklopedia
Ti maysa nga ensiklopedia ket maysa a nakatiponan dagiti ammo wenno pannakaammo ti tattao. Daytoy a termino ket naggapu iti balikas a Griego nga eYkύkλιoς πaιδeίa, enkyklios paideia ("iti uneg ti sirkulo ti pangisuro"). Manipud iti balikas a eYkύkλιoς, a kayatna a sawen ket circuit shaped a buklen dagiti balikas a kύkλoς wenno circuit ken πaιδeίa, wenno pangisuro/pangsuro.
Dagiti ensiklopedia ket mabalin a naglaon iti nalawa a pannakaammo iti agduduma a sakup (Ti Encyclopædia Britannica ti maysa a mabigbig a pagarigan), wenno mabalin a naglaon laeng iti maipapan iti maysa a partikular a sakup (kas koma dagiti ensiklopedia ti medisina wenno filosofia). Adda met dagiti ensiklopedia a naglaon iti topiko maipapan iti maysa a partikular a cultura wenno nailian a panirigan, kas koma iti Great Soviet Encyclopedia.


text:
Lupi, Camarines Sur
Ti Lupi ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Camarines Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Lupi ket politikal a nabingbingay iti 38 a barbaranggay.[2]
- Alleomar
- Bagangan Sr.
- Bagong Sikat
- Bel-Cruz
- Bangon
- Barrera Jr.
- Barrera Sr.
- Belwang
- Buenasuerte
- Bulawan Jr.
- Bulawan Sr.
- Cabutagan
- Kaibigan
- Casay
- Colacling (Del Rosario)
- Cristo Rey
- Del Carmen
- Haguimit
- Haluban (Pigbasagan)
- La Purisima
- Lourdes
- Mangcawayan
- Napolidan
- Poblacion
- Polantuna
- Sagrada
- Salvacion
- San Isidro
- San Jose
- San Pedro
- San Rafael Norte
- San Rafael Sur
- San Ramon
- San Vicente
- Sooc
- Tanawan
- Tible
- Tapi (Lupi Nuevo)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Camarines Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 26 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Bicol (Ingles) naala idi 05 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Camarines Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 26 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
IMPORMASION MAIPANGGEP ITI PANAGBUTOS
Sagudayen ti Konstitusion ti Estados
Unidos a ti tunggal sitisen wenno makipagili ket addaan iti karbengan nga
agbutos. Nailanad met iti Konstitusion ti Estado ti America nga asino man a
maitutop ti pannakairehistrona a kas botante ket makapagbutos iti ania man nga
eleksion. No ania ti partido a kayatmo ken no asino ti imbutosmo ket agtalinaed
a sekreto.
Asino
man nga indibidual a naibalud gapu iti maysa a panagbasol wenno asino man nga
indibidual nga agkurang ti panagpampanunotna ket mabalin a maibabawi ti
karbenganna nga agbutos. Isu amin a sitisen wenno makipagili iti U.S., agtawen
iti 18; ken residente wenno agnaed iti Estado ket mabalinna ti agrehistro ken
agbutos kadagiti eleksion nga iwayat ti estado ken dagiti counties ti Hawaii.
Dagiti residente wenno agyan
kadagiti care home facilities ket adda karbenganda nga agbutos. Tapno
maipanamnama ti seguridad ken integridad dagiti amin nga aramid a mainaig iti
eleksion kadagiti care facilities, dagiti staff members wenno agtrabaho
kadagiti care facilities ket maipaganetget kadakuada ti di koma direkta a
pannakibiang iti panangiwayat ti botante iti karbenganna nga agrehistro
ken/wenno agbutos a kas absentee voter (daytay panagbutosna a saanen a mapmapan
iti presinto). Ti staff ket mabalinna laeng a tulongan ti botante no adda
maawatna nga espesipiko nga autorisasion wenno pammalubos manipud iti botante
tapno tulonganna daytoy.
Kas sagudayen ti Hawaii Revised
Statutes § 11-139, asino man a botante nga agkasapulan iti tulong wenno
pannarabay tapno makapagbutos gapu iti diperensia iti bagi ken/wenno marigatan
nga agsurat wenno agbasa ket mabalinna ti agpatulong iti asino man a tao a
kayatna, basta daytoy a tao ket saan nga isu ti employerna, ahente wenno
pannakabagi ti employerna, wenno ahente ti union a pagkamenganna.
No ti residente iti maysa a care
facility ket agkiddaw iti tulong wenno pannarabay tapno makapagbutos manipud
iti maysa nga agtartrabaho iti care facility, dagitoy sumaganad a pagannurotan
ti masurot tapno masalakniban dagiti karbengan ti residente a botante:
1.
Pannakitinnulong
ti pamilia
Nasayaat unay no makiddaw ti pannakigamulo ti pamilia
ti residente tapno tulonganda ti residente iti proseso ti panagrehistro daytoy
a kas botante ken iti panagbutos daytoy.
2.
Panagrehistro
ti Botante
Ipasigurado a ti residente ket pudpudno a nairehistro
a kas botante.
Tapno kualipikado ti indibidual a
mairehistro, masapul a sitisen wenno makipagili iti Estados Unidos; agtawen iti
di nakurkurang ngem 18; ken residente wenno agnaed iti Estado ti Hawaii. Ti Affidavit On Application For Voter
Registration (Wikiwiki Voter Registration) ket masapul a makompleto wenno
mapil-apan a nasayaat sakbay a maideliber wenno ipatulod ti aplikante daytoy
babaen ti koreo a maiturong iti umno nga Opisina ti City wenno County Clerk ken
maawat daytoy ti City wenno County Clerk sakbay wenno iti kaaldawan ti deadline
iti panagrehistro. (Hawaii Administrative Rules §2-51-29).
Asino man nga indibidual nga
immakar wenno nagbaliw ti naganna ket masapul a pabaruenna ti rehistrasionna
sakbay ti panagbubutos.
3.
Absentee
Voting Babaen ti Koreo
Ti Hawaii Revised Statutes § 15-2 ket palubosanna ti
asino man a rehistrado a botante nga agbutos babaen ti panangusarna iti
absentee ballot. Ti maysa a botante a di mabael a mapan agbutos iti lugar a naituding
a pagbutosan iti aldaw ti eleksion ket mabalin nga agkiddaw a maikkan iti
absentee mail ballot manipud iti city wenno county clerk iti county a
pagnaedanna. Apaman a maawat ti clerk ti kiddaw manipud iti botante, ibuson met
a dagus ti clerk ti absentee ballot ken dagiti instruksion a rumbeng a suroten
ti botante.
Iti panagkiddaw iti absentee
ballot, usaren ti Application For
Absentee Voter Ballot (Wikiwiki Absentee Application). Ti aplikasion ket
masapul a pirmaan ti aplikante ken ipatulodna iti clerk iti county a pagnaedan
ti aplikante. No ti pirma ket marka laeng, masapul ti maysa a saksi a mangpirma
met iti aplikasion. (Hawaii Revised Statutes §15-4).
4.
Tulong
Para iti Di Makabael a Botante
Sagudayen ti Hawaii Revised Statues § 15-5 a ti maysa
a di makabael a botante (incapacitated voter) ket mabalinna ti mangipatulod iti
pannakabagina tapno alaenna ti balotana, kas ipalubos dagiti pagannurotan.
Nailanad met iti Hawaii
Administrative Rules § 2-53-2(c) a ti maysa a botante a di makabael a mapan agbutos
iti naituding a pagbutosan iti aldaw ti eleksion ket, babaen ti naisurat a
kiddaw, ikkanna iti autorisasion wenno pammalubos ti clerk tapno ideliber wenno
idanonna kenkuana ti balota, babaen ti maysa nga intermediary wenno sabali a
tao, malaksid iti employer ti botante, ahente wenno pannakabagi ti employer,
wenno opisial/ahente ti union a pagkamengan ti botante. Kastoy met laeng ti
aramiden ti maysa a botante no agkidkiddaw iti maited kenkuana nga absentee
ballot.
5.
Pannakaasistir
wenno Pannakasaranay ti Botante
No ti maysa a botante ket
agkidkiddaw iti pannakasaranay wenno pannakatarabay iti panagbutosna,
maibalakad a makiddaw koma a maysa a kameng ti pamiliana ti mangtulong
kenkuana. No ti tulong ket ited a mismo ti care facility, dagiti staff wenno empleado
ti care facility ket agtalinaedda koma a nonpartisan wenno awan ti
kankanunonganda a partido ken adda koma met a siiimatang ti di nakurkurang ngem
dua a tattao a SAAN nga agpada ti
partidoda. Daytoy ti mangipasigurado a dagiti karbengan dagiti residente nga
agkidkiddaw iti saranay ket masalakniban ken mapukaw ti atap nga adda madi nga
ar-aramiden ti care facility wenno dagiti agtartrabaho ditoy.
6.
Dagiti
Maiparit
Ti asino man nga indibidual wenno organisasion ket
maiparit a mangduplikar, mangsakar, wenno mangusar iti ania man nga impormasion
a nailanad kadagiti voter registration forms. (Hawaii Administrative Rules §
2-51-29(6)).
Pawilan ti linteg ti asino man a
tao nga agusar, agiprinta, agipablaak, ken mangiwaras iti impormasion a naala,
direkta man wenno saan, manipud iti voter registration form. Ti voter’s
registration form ket mabalin a mairuar para iti eleksion wenno para iti
pakasapulan laeng ti gobierno.
7.
Panaglabsing
ti Botante ken Pannakatulaw ti Eleksion
Kas sagudayen ti Hawaii Revised Statutes §19-3, adtoy dagiti aramid a makuna a panaglabsing
wenno mangtulaw iti eleksion.
·
ti maysa a tao a direkta wenno saan a direkta nga agidiaya
iti ania man a mabalin a pagsayaatan ti botante ken/wenno kuarta tapno laeng
maallukoy ti botante nga agbutos wenno tapno saanen nga agbutos daytoy wenno
tapno dina butosan ti asino man a partikular a tao; wenno
·
ti maysa a tao a direkta wenno saan a direkta, isu a man a
mismo wenno babaen ti sabali a tao, a mangbutbuteng wenno mangpilit iti botante
tapno saan nga agbutos, wenno tapno butosanna ti maysa a partikular a tao wenno
partido iti ania man nga eleksion; wenno
·
ti maysa a tao nga agbutos wenno agpanggep nga agbutos
babaen ti panangusarna iti nagan ti sabali, sibibiag man wenno natayen, wenno
panagusarna iti parbona a nagan; wenno
·
ti maysa a tao a nakapagbutosen ken mangiranta nga agbutos
manen; wenno
·
ti maysa a tao a mangiranta a mangted wenno agpanggep a
mangted iti nasursurok ngem maysa a balota para iti isu met laeng a takem iti
panawen ti panagbubutos.
Kas sagudayen ti Hawaii Revised
Statutes § 19-3.5, asino man a tao a mangigagara a mangited iti palso nga
impormasion iti Affidavit on Application for Voter Registration ken/wenno
Application for Absentee Voter Ballot ket
mabalin nga agbasol iti Class C Felony wenno ‘tay maawagan iti Class C a
panagbasol, a ti dusa ket pannakaibalud iti agingga iti 5 a tawen ken/wenno
panagmulta iti $10,000.
Daytoy a Factsheet ket nairanta
laeng a pangimpormar wenno pangilawlawag a saan ket a agbalin nga autoridad maipanggep
iti paglintegan ti eleksion ken deadlines iti Hawaii. Dagiti kasapulan wenno
rekisito ken/wenno deadlines ket mabalin nga agbaliw no adda met panagbaliw ti
paglintegan. Para iti ad-adda pay detaliado ken hushusto a rekisito, konsultaen
ti Hawaii Revised Statues ken dadduma pay a mabalin a pangalaan iti mainaig nga
impormasion.
Office of
Elections
802 Lehua
Avenue
Pearl City,
Hawaii 96782
Telepono:
808-453-VOTE (8683)
Kadagiti
Isla iti Ruar ti Oahu (Toll Free): 1-800-442-VOTE (8683)
Kadagiti
Isla iti Ruar ti Oahu (Toll Free): 1-800-345-5915
Internet: www.hawaii.gov/elections
Oktubre 24, 2005


text:
Mimar Sinan
Ni Koca Mi'mâr Sinân Âğâ (Otomano Turko: خواجه معمار سنان آغا; Moderno a Turko: Mimar Sinan, pannakabalikas [miːˈmaːɾ siˈnan]) (c. 1489/1490 – Hulio 17, 1588 ket isu idi ti nangruna nga Otomano nga arkitekto (Turko: "Mimar") ken sibil nga inhenniero para kadagiti sultan Suleiman ti Nadaeg, Selim II, ken Murad III. Isu ti nangirebbeng para iti panakabangon kadagiti adadu ngem tallo gasut a nangruna a patakder ken dagiti dadduma pay a natakneng a gandat, a kas dagiti Islamiko a pangiyunaan a pagadalan (sibyan mektebs). Dagiti nagadal kaniana ket isuda ti nangipatakder ti Meskita Sultan Ahmed idiay Istanbul, Stari Most idiay Mostar ken timmulongda a nagdaremdem ti [Taj Mahal]] idiay Mughal nga Imperio. Isu ket anak ti maysa a msaonero , isu ket nakaala ti teknikal nga edukasion ken nagbalin nga inhenniero ti milisia. Isu ket napardas a naipangato ken nagbalin nga opisial ken agbilbilin a Henisaro, nga ti adda ti pammadayaw a titulo ti ağa.[1] Isu ket nangipasayaat kadagiti kalaingna ti arkitekto ken inhennira bayat nga isu ket adda idi kadagiti kampania ti Henisaro, ken nagbalin nga eksperto ti panagibangbangon kadagiti aniaman a kita ti sammakedan, ket dagiti gandat a patakder ti milisia, a kas dagiti kalsada, rangrangtay ken dagiti akuedukto.[2] Idi agtawen ti agarup a limapulo, isu ket nadutokan a kas ti nangruna a naarian nga arkitekto, a nangipakpakat kadagiti nagun-od a kalaingna iti buyot iti "panagpartuatna kadagiti napintas a relihioso a pasdek" ken dagiti nadumaduma a sibiko a patakder.[2] Isu ket nagtalinaay ti daytoy a puesto ti gangani a limapuo a tawtawen.
Ti obra maestrana ket ti Meskita Selimiye idiay Edirne, ngem ti kadayegan nga obrana ket ti Meskita Suleiman idiay Istanbul. Isu ket nangidaulo ti dakkel a departamento ti gobierno ken nagisursuro kadagiti adu a timmulong kaniana, ken iti panangipaisubli, naipasalsaluminada, a mairaman ni Sedefkar Mehmed Agha, ti arkitekto ti Meskita Sultan Ahmed. Naipanunotan nga isu ti kalatakan nga arkitekto ti klasiko a paset ti panawen ti Otomano nga arkitektura, ket naipada isuna kenni Michelangelo, ti kontemporariona idiay Laud.[3][4] Ni Michelangelo ken dagiti planona para iti Basilika ni San Pedro idiay Roma ket nadayeg idi a naamammoan idiay Istanbul, manipud idi ni Leonardo da Vinci ken isu ket nainbetaran pay, idi 1502 ken 1505, babaen ti Otomano a Porte tapno mangited kadagiti plano para iti maysa a rangtay a a mangballasiw ti Nabalitokan a Sara.[5]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Mimar Sinan idiay Wikimedia Commons


text:
Tulbek ti Naragsak a Pamilia
Panangisagana Kadagiti Agtutubo iti Panagmataenganda
“Makaay-ayo idi ti makisarsarita kadagiti annakko. Dumngegda a naimbag iti ibagbagak, ken dagus nga iyaplikarda dayta. Ngem ita ta agtutubodan, dandani amin ket pagsusupiatanmi. Dida pay ketdi kayaten dagiti ar-aramidenmi mainaig iti panagdayaw iti Dios. ‘Talaga kadi a nasken a pagsasaritaantayo ti maipapan iti Biblia?’ kunkunada. Idi ubbing pay dagiti annakko, diak man la impagarup a mapasamak daytoy iti pamiliak—uray no makitkitak ti kasta iti dadduma.”—Reggie. *
ADDA kadi agtutubo nga anakmo? No adda, maim-imatangam ti maysa kadagiti naisangsangayan unay a paset ti panagdakkelna. Mabalin met a maysa dayta kadagiti makapaaburido unay a tiempo. Mapaspasamak kadi iti pamiliam ti kas kadagiti sumaganad?
- Idi ubing pay ti baritom, isu ket kas iti bilog a naigalut iti sangladan—a mangisimbolo kenka. Ita ta agtutubon, guyguyodennan ti tali ta magagaran unayen nga aglayag ket madlawmo a dinaka kayat nga ilugan.
- Idi ubing pay ti balasitangmo, awan ti ilimlimedna kenka. Ita ta agtutubon, adda bukodnan a gagayyem ket mariknam a kasla saankan a karaman kadakuada.
No kas kadagita ti mapaspasamak iti pamiliam, dimo dagus nga ipapan a nagbalinen a rebelde ti anakmo ken imposiblen nga agbalbaliw. Ania ngarud ti mapaspasamak? Tapno masungbatan dayta a saludsod, usigentayo ti napateg a maaramidan ti kinaagtutubo iti panagdakkel ti anakmo.
Kinaagtutubo—Napateg a Paset ti Panagdakkel
Sipud pannakayanak ken agpatpatuloy, ti biag ti maysa nga ubing ket panawen ti damo a panangaramidna kadagiti bambanag—ti damo a panagaddangna, ti damo a mabalikasna, ti umuna nga aldaw ti panageskuelana, ken dadduma pay. Maragsakan dagiti nagannak no adda baro a maaramidan ti anakda. Dayta ket pakakitaan a dumakdakkel ti anakda.
Ti kinaagtutubo ket napateg met a paset ti panagdakkel—nupay makakarit dayta para iti dadduma a nagannak. Gagangay laeng nga agdanagda. Ngamin, adda aya ama wenno ina a maragsakan a makakita nga agbalbaliwen ti kababalin ti dati a natulnog nga anakna? Kaskasdi, ti kinaagtutubo ket napateg a paset ti panagdakkel. Kasano?
Kuna ti Biblia nga inton agangay, “ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana.” (Genesis 2:24) Ti kangrunaan a maaramidan ti kinaagtutubo ket tapno isagana ti anakmo para iti dayta a naragsak ken makapaliday a tiempo. Iti dayta a kanito, kabaelanto koman nga ibaga ti anakmo ti kas iti kinuna idi ni apostol Pablo: “Idi ubingak, nagsasaoak a kas ubing, nagpampanunotak a kas ubing, nagrasrasonak a kas ubing; ngem ita ta nataenganakon, inidiakon dagiti kababalin ti maysa nga ubing.”—1 Corinto 13:11.
No an-anagen, kasta ti ar-aramiden ti anakmo bayat ti kinaagtutubona—id-idiannan dagiti inuubingan a kababalin ken sursuruennan ti agbalin a responsable nga adulto a makabael ken manakemen inton panawannan ti poder dagiti nagannakna. Kinapudnona, no maipapan iti kinaagtutubo, makapaliday ti panangdeskribir ti maysa a libro ta kunana a maysa dayta a “napaut a panagpakada.”
Nupay kasta, mabalin a pagduaduaam no kabaelanto met laeng ti “ubing pay” nga anakmo ti sumina iti podermo. Nalabit maisaludsodmo:
- “No dina pay madalusan ti kuartona, kasanonto a maaramidna dayta iti pagkaseraanna?”
- “No masansan a dina suroten ti naikeddeng nga oras ti panagawidna, kasanonto laengen a masurotna dagiti pagannurotan iti pagtrabahuanna?”
No kasta met dagiti pakaburiboram, laglagipem daytoy: Ti isisina ti anakmo iti podermo ket saan a kasla ridaw a basta sumrekanna lattan; dayta ket umasping iti kalsada a pagdaliasatanna, ken adu a tawen ti aglabas sakbay a malpas dayta a panagbiahena. Ita, sigun iti kapaliiwam, ammom a “ti kinamaag naisinggalut iti puso ti maysa nga ubing.”—Proverbio 22:15.
Ngem babaen iti umiso a panangiwanwan, ti agtutubo nga anakmo ket posible nga agbalinto a responsable nga adulto a ‘nasanay dagiti pannakabalin ti pannakaawatna a mangilasin agpadpada iti umiso ken di umiso.’—Hebreo 5:14.
Dagiti Tulbek ti Balligi
Tapno maisaganam ti agtutubo nga anakmo iti panagmataenganna, nasken a tulongam a mangpatanor iti ‘pannakabalinna nga agrason’ tapno kabaelannanton a bukbukodna ti mangaramid kadagiti nainsiriban a desision. (Roma 12:1, 2) Dagitoy a prinsipio ti Biblia ti makatulong kenka a mangaramid iti dayta.
Filipos 4:5: “Ti kinanainkalinteganyo maammuan koma dagiti amin a tattao.” Mabalin a kiddawen ti agtutubo nga anakmo a palubosam nga agawid iti naladladaw. Dagus a dimo pinatgan. Agreklamon ti anakmo a kunkunana, “Apay ngamin a kasla ubing ti panangtratoyo kaniak?” Sakbay a sungbatam dayta iti “Ket no agtigtignayka met ngamin a kasla ubing,” usigem daytoy: Agannayas dagiti agtutubo nga agkiddaw iti ad-adu a wayawaya ngem iti maiparbeng. Iti sabali a bangir, mabalin met nga agannayas dagiti nagannak a mangipaay iti basbassit a wayawaya ngem iti maiparbeng. Posible ngata a sagpaminsan a patgam ti kiddawna? Apay a dimo ikabilangan ti panangmatmat ti agtutubo nga anakmo?
PADASEM DAYTOY: Mangisuratka iti maysa wenno dua a benneg a mabalinmo a nayonan ti wayawaya ti agtutubo nga anakmo. Ilawlawagmo kenkuana nga adda kondision ti panangnayonmo iti wayawayana. No mapagtalkan iti dayta, maikkanto pay iti dakdakkel a wayawaya inton agangay. Ngem no saan, makissayan ti intedmo a wayawayana.—Mateo 25:21.
Colosas 3:21: “Amma, diyo ruroden dagiti annakyo. No naungetkayo unay, mabalin a maupayda.”—International Children’s Bible. Istrikto unay ti dadduma a nagannak iti agtutubo nga anakda. Kanayon a sipsiputanda tapno maammuanda no asino ti kakaduana ken no ania ti ar-aramidenna. Isuda ti mangpili kadagiti gagayyemna ken sililimed a dumngegda no adda kasaritana iti telepono. Ngem masansan a dakes ti resulta dagita. Ad-addanto laeng a kayatna ti aglibas no mariknana a kasla maipuppupok; lalonto laeng a suminged kadagiti gagayyemna no sangkauyawmo ida; ipamuspusannanto ti makisarita a sililimed kadagiti gagayyemna no madlawna a dumdumngegka iti pannakisaritana kadakuada. No ikagkagumaam a kontrolen ti anakmo, ad-addanto nga umadayo ti riknana kenka. Kinapudnona, no saan a pulos a masursuro ti agtutubo nga anakmo ti agdesision a bukbukodna bayat ti kaaddana iti podermo, kasanonto a maaramidna dayta inton awanen iti dennam?
PADASEM DAYTOY: Inton kasaritam manen ti agtutubo nga anakmo maipapan iti napateg a banag, tulongam nga agrason no kasano a dagiti desisionna ket makaapektar iti reputasionna. Kas pagarigan, imbes nga uyawem dagiti gagayyemna, isaludsodmo kenkuana: “Kasano ngay no ni [nagan] ket maaresto gapu iti pananglabsingna iti linteg? Anianto ngata ti makuna kenka dagiti tattao?” Ipaamirismo iti anakmo a ti desisionna ket mabalin a mangpasayaat wenno mangdadael iti reputasionna.—Proverbio 11:17, 22; 20:11.
Efeso 6:4: “Dikay ruroden ti annakyo, no di ket itultuloyyo a padakkelen ida iti disiplina ken panangiturong-panunot ni Jehova.” Saan la a basta panangyallatiw iti impormasion ti kaipapanan ti sao a “panangiturong-panunot.” Ramanen dayta ti panangipabigbig kenkuana kadagiti umiso ken di umiso iti wagas a mangimpluensia iti panagtignayna. Napateg daytoy nangruna no agtutubon ti anakmo. “Bayat a dumakdakkel ti anakmo,” kuna ti maysa nga ama nga agnagan iti Andre, “ad-adda met a kasapulan a baliwam ti pannakilangenmo ket makirinnasonkan kenkuana.”—2 Timoteo 3:14.
PADASEM DAYTOY: No adda rumsua a parikut, padasenyo ti agsinnukat iti akem. Damagem iti anakmo no ania ti ibagana kenka no kas pagarigan sika ti anakna. Bay-am nga agsukimat iti mangsuporta wenno mangbalusingsing iti kapanunotanna. Kalpasan ti makalawas, pagsaritaanyo manen dayta a parikut.
Galacia 6:7: “Aniaman nga imulmula ti maysa a tao, daytoyto met ti apitenna.” Mabalin a makasursuro ti maysa nga ubing no madusa—nalabit babaen ti panangibilinmo kenkuana nga agtalinaed iti kuartona wenno ti panangiparitmo nga aramidenna ti aniaman a kaay-ayona. Ngem no agtutubon, nasaysayaat no ad-adda nga ipaamirismo dagiti pagbanagan ti aramidenna.—Proverbio 6:27.
PADASEM DAYTOY: Dimo ikaluya babaen ti panangbayadmo kadagiti utangna wenno panagpakaasim iti mannursurona no saan a nakapasa iti klasena. Bay-am a mariknana dagiti epekto ti aramidna tapno agnakem.
Kas ama wenno ina, nalabit tartarigagayam a naannayas koma ken mabiit nga aglabas ti kinaagtutubo ti anakmo. Ngem manmano a mapasamak ti kasta. Nagsayaat ketdi a gundaway ti kinaagtutubo ti anakmo tapno “sanayem ti ubing sigun iti dalan nga agpaay kenkuana.” (Proverbio 22:6) Nagdakkel ti maitulong dagiti prinsipio ti Biblia tapno mapagbalinmo a naragsak ti biagyo a sangapamiliaan.
^ par. 3 Nabaliwan ti nagan.
IYIMTUODMO ITI BAGIM . . .
Inton pumanawen ti anakko iti poderko, kabaelannanto ngatan nga aramiden dagitoy?
- mangtaginayon iti regular a naespirituan a rutina
- agpili ken agdesision a naimbag
- makikomunikar a sieepektibo
- mangaywan iti salun-atna
- agiggem iti kuarta
- mangdalus ken mangmantener iti pagtaengan wenno kaserana
- agtignay uray awan ti agmandar kenkuana


text:
Larena, Siquijor
Ti Larena ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Siquijor iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Larena ket nabennebenneg iti 23 a barbaranggay.[2]
- Bontod
- Bagacay
- Canlambo
- Cangbagsa
- Helen (Datag)
- Nonoc
- South Poblacion
- Sandugan
- North Poblacion
- Sabang
- Calunasan
- Cabulihan
- Cangmalalag
- Balolang
- Catamboan
- Cang-apa
- Candigum
- Ponong
- Basac
- Bintangan
- Canlasog
- Cang-alias
- Taculing
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Siquijor". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Siquijor". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
San Jacinto, Pangasinan
Ti San Jacinto ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Jacinto ket nabingbingay a politikal kadagiti 19 a barbaranggay.[2]
- Awai
- Bolo
- Capaoay (Pob.)
- Casibong
- Imelda (Decrito)
- Guibel
- Labney
- Magsaysay (Capay)
- Lobong
- Macayug
- Bagong Pag-asa (Poblacion East)
- San Guillermo (Poblacion West)
- San Jose
- San Juan
- San Roque
- San Vicente
- Santa Cruz
- Santa Maria
- Santo Tomas
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)