text:
Nakalipat Dagiti Mannaniw Ita A Panawen?
Dayta ti makasulek iti mulagat uray singkit nga essay ni Alexander Martin Remollino, ti “Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot” a mabasa iti emanila.com. Maysa a salaysay a mangkonkondenar iti pannakalipat ni/dagiti mannaniw ti akemda a kas agay-aywan iti kultura. Maysa a makasulek a diskurso a mangdildillaw iti pannakaiyaw-awan dagiti mannaniw iti pudpudno nga akemna iti gimong. Sinurat a di a nagbeddal a nangiwaragawag iti panangbaybay-a ti agnannana a sakit ti gimong babaen iti allilaw ti gita ti postmodernismo. Maysa a dinakkel-a-danum a mangtaneb ti timbang ti asinoman man a managimutektek iti sidong ti kinapudno ken pudpudno a panggep ti daniw ken kinaasino ni mannaniw. Itoy a sinurat ni Remollino, maaninaw ti kinaadda ti rikki ti papel a pinataud ti panagayus ti saan a makontrol a tinta ti kinabuangger ti panunot nga agsapsapul iti sabali a kalasawan.
Itoy a panawen ti posmodernismo, kuna, ni Remollino, nga irurugi ti pannakalipat dagiti mannaniw iti anag iti kinaasinoda a kas mannaniw ket kastoy ti sainnek a magao itoy a salaysayna. Makapauyos ti sennaay iti panangibaga a naappanan ni mannaniw iti banniit iti kunaek met a “double blade” a pigura ti dangadang ti kinamalalaki :
Quote:
-----------------------------------------------------------
Waring nakakalimutan ng mga makata ng ating bayan ang kanilang tungkulin bilang mga alagad ng kultura – ang pagiging mga tagahubog at tanod ng kamalayan.
Nasaan na ang dekada 1970, nang ang mga makata'y nag-ambag nang malaki sa pagtatanggal ng kultural na suporta ng madla sa isang pasistang rehimeng tinangkilik ng isang banyagang pamahalaan? Nasaan na ang mga dekada 1920 at 1930, nang ang mga kagaya nina Jose Corazon de Jesus at Amado V. Hernandez ay gumanap ng malaking papel sa pagpapalaganap ng anti-kolonyal na kaisipan?
Gayong wala pang sansiglo mula nang mga dekadang nabanggit ay waring bahagi na ang mga ito ng Edad Antigua.
--------------------------------------------------------------------------------------------
Balido ti rason ni Remollino. Namnamaenna ngamin a dagiti makabael a mangbagtin ti kinanasionalismo a dandaniw, dagiti daniw a para iti ili, dagiti daniw a “agay-aywan” iti gimong” ket sabali kanon iti tinurongda.
Madlaw unay ti misuot ni Remollino iti salaysayna, “Nasyunalismo at Panitikan,” a saanna nga ayunan ti inwaragawag ni Virgilio Almario, National Artist for Literature 2003 ken dean ti College of Arts and Literature ti University of the Philippines, Diliman iti forum ti Center for Creative Writing and Studies ng University of Santo Tomas (UST-CCWS) nga inangay ti Union ng mga Manunulat sa Pilipinas maipapan iti panagdaniw koma ken panagsurat kadagiti “makaili” a sinurat.
Itoy a ngayemngem ni Remollino, linagipna, nga idi kapades ti siguada iti panagputar kadagiti “makaili” a sinurat, ni Almario ket adda iti sidong ti diktadura. Ken maysa kadagiti nagpirma a nangendorso iti kandidado ti diktador idi nagsangoda ken ni Cory Aquino. Binabalaw ni Remollino daytoy idi a panangiyendorso ni Almario ken Marcos, a kaduana da Teo Antonio, Lamberto Antonio, Ruth Elynia Mabanglo, S.V. Epistola, Manuel Baldemor, at Mike Bigornia. Kabayatan a siwawayada iti sidong ni Marcos, agrigrigat met dagiti mannaniw iti makunkuna a “makaili” gapu iti gita ti matial law a pilit a naisingklil kadagiti karabukobda, isuda, Jose Maria Sison, agkabsat Jose ken Emmanuel Lacaba, Lorena Barros, Alan Jazmines, Bonifacio Ilagan, Satur Ocampo, Bienvenido Lumbera, Luis Teodoro, Renato Constantino, Armando Malay, ken dadduma pay a nangitandudo ti makunkuna a “protest art,” dagiti daniw iti likod ti rehas, dagiti sainnek a naisurat kadagiti pader (graffiti) ken dadduma pay a posible a pagayusan ti panggep a panangibangon ti kinaasino nga intultuloy da Aurelio Tolentino, Amado Hernandez, Jose Corazon de Jesus ken dadduma pay manipud iti bumegbeggang a dangadang dagiti propagandista idi panawen ti Kastila, a kas kada Jose Rizal, Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez-Jaena, Mariano Ponce, Antonio Luna, Jose Ma. Panganiban, Isabelo de los Reyes, Pedro Paterno ken dadduma pay. Kadagitoy a dangadang ti panagsurat maipapan iti makaili, adda latta a bumalballaet ni Ilokano.
Ta ania kano aya dagiti daniw iti agdama? Kastoy man ti kuna ni Remollino babaen iti panangadawna iti balikas ni Ave Perez-Jacob:
Quote:
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ito’y ang mga tulang kung manghihiram tayo ng parirala mula sa kuwentista't nobelistang si Ave Perez Jacob ay masasabi nating "nanggigitata sa romansa," ito’y ang mga tulang kinatatampukan ng nagngangalit na kalibugan, ito'y ang mga tula ng eksistensiyal na pag-aangas ng mga hangal. Iilan lamang sa mga makata ng ating bayan ang lumihis mula sa ganitong landasin sa nakalipas na walong taon.
Ang lalong masakit pa, maging yaong mga dapat na asahang tumula tungkol sa mga kaapihan ng nakararami sa ating mga kababayan at iba pang usaping panlipuna’t pampulitika, karamiha’y hindi ganito ang pinagsususulat na tula. Karamihan sa kanila’y naaanod din sa pagsunod sa nausong mga katarantaduhan sa ating panulaan.
Ganito ginagamit ng mga makata ng ating bansa ang lubhang mabisang sandatang nasa kanilang mga kamay.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Nadagsen ti panagdissona daytoy a danog ni Remollino. Ket saan a nailaksid kadagiti mannaniw nga Ilokano gapu iti panagbalbaliw met ti taray ti daniw. Timpuar met dagiti postmodernismo a dandaniw-Ilokano.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a postmodernismo a dandaniw? Dagiti daniw a mabalin a pudno, mabalin met a palso ti dandaniwenda, ta iti posmodernismo ket awan iti makunkuna a pudno ken palso, ta posible a pudno wenno posible a palso wenno isuda a dua. Saan laeng a kadagiti daniw ti pakakitaan no dipay ket mabasa kadagiti sarita-Ilokano.
Kuna pay ni Remollino, nga iti diskurso ti postmodernismo, dagiti mangliliput iti ili ket mabalin nga awagan iti bannuar, dagiti pasista ket mabalin met nga awagan iti buyot ti demokrasia.
Ket ti narigat ken ti agdadata a karirigatan, iti punto ti postmodernismo, ti gobierno nga awan ti maitedna a solbar ti agkirkiraos a buksit ket posible ken mabalin met nga awagan iti salbabida ti anges. Ket dagiti dadakkel ti imada ken natatadem ti gettengda iti kamalig ti ili ket diosen dagiti nakulkol a bituka babaen iti ipuruakda a binuot a tinapa. Dagiti mangtaptapaya ti demokrasia ket posible a masagutan iti padeppa.
Dayta namnama ken masakbayan iti nagan ti postmodernismo ket saan kano a nalawag no utoben a nalaing ti pakasaritaan daytoy. Ta ti sentral idea ket amin ket agbatay iti relatibo ken tentatibo. Ngarud no amin ket ibatay iti relatibo ken tentatibo, kaipapananna iti panangikugtar kadagiti historia, siensia ken pilosopia. Nakugtaran dagiti panangamiris ti gapu ken epekto historia ken siensia, ken inibbatan ti prinsipio a pampilosopia.
Iti nalawag a pangilawlawag, iti postmodernismo a daniw, kunaem lattan nga umno wenno di umno ti isawsawang wenno naisurat ta awanen iti sabali pay a pagpilian. Nalatak ti postmodernismo da Soren Kierkegaard ken Friedrich Nietzche.
Ni Kierkegaard ti nangirugi ti “Truth is Subjectivity” ken nangiyadal ti makunkuna a relatibidad. Ni Nietzche, kunana met nga awan ti fixed value. Isu nga idi kuna ni Nietzche, a “natayen ti Dios” posible nga agsasao iti pudno ket posible met nga agsasao iti palso wenno isuda a dua. Ti maysa pay a mangitagtaguyod ti postmodernismo ket ni Martin Heidegger – a maysa kadagiti lider ni Adolf Hitler. Iti Francia, nalatak unay itoy da Francois Lyotard, Jacques Derrida, Jean Baudrillard ken ti Kano a ni Richard Rorty.
Awan dumana ti postmodernismo iti New Criticism da TS Eliot ken Ezra Pound. Ni TS Eliot, a kaalliado ni Benito Mussolini ti Italia, ken ni Ezra Pound, kaalliado met ni ti sabali pay a diktador Gen. Felicisisimo Franco ti Espania.
Kasla kayat nga ibaga ni Remollino, iti dina panangayon ken ni Almario ket ti gapu ta kaaliado (met) ti diktador ti naud-udi, a kas iti pakasaritaan ti postmodernismo ken new criticism, a dagiti postmodernista ket kaalliado dagiti diktador. Kasla kayatna a paruaren a timmaud dagitoy a kapanunotan gapu iti gandat a panangawid iti sabali a dana dagiti mannurat a komontra iti panagpayakpak ti maysa a panggep.
Kasla kayatna a paruaren, a ti postmodernismo ket panangited iti sabali nga atension tapno agtultuloy ti “double blade” nga interest ti estado. Double blade ta ti USA ti kangrunaan a mangsalsalaknib ti demokrasia ngem iti lubong, nagkaadu met dagiti “annakna” a diktadoria a nasion no di man manipud iti linteg militar a nasion. Karaman ditoyen ti Pinas dagiti “annakna.” Isu a saan a maawatan no maminsan ti gita nga ipugtit ti rapangan a dila. Ti rapangan a dila a mangkunkunnot ti sirib dagiti naappanan iti banniit ti tuglep ken pannakailibay.
Ket ti Pinas? Kastoy ti insurat ni Benny Carrantes iti Column: The Opposite Connection, Baguio Midland Courier, p 4, Vol. LXI, August 24, 2008, Baguio Printing Corp
Quote:
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
CIA…wanted Quirino out of his office for his refusal to tow American line, and his presidential opponent, Ramon Magsaysay, was much easier guy to talk to.
To this day, Magsaysay remains the most beloved president, but Quirino will always be remembered as the president when the P120 a month minimum wage could support family, with enough left to send the children through the grades and even high school.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Daytoy a kuna ni Carrantes, ket nalawag unay a panangilawlawag ti punto ni Remollino, a dagiti kontrabida iti nagbalin a bida, ket dagiti bida iti nagbalin a kontrabida. Wenno posible nga isuda a dua, ta dayta ket relatibidad. Ti nangbekkel idi ti demokrasia iti panawen ti diktadoria, isu itan ti kapigsaan ti timek.
Ngem kadagiti agsursurat iti “makaili’ a sinurat, ammona a dasigen ken ibutaktak ti saan nga ammo ti kaadduan nga umili. Daytoy ti punto a kayat a paruaren ni Remollino kadagiti mannurat/mannaniw. Ti panagbalinda koma dagiti mannaniw a taga-aywan ti gimong iti panawenna. Kas mannurat, rumbeng laeng iti pannakibiang ni mannurat/mannaniw iti mapaspasamak iti lubongna. Ti daniw a kas arte ket saan laeng a para iti arte. Kankanayon daytoy a makibiang iti isyu ti gimong. Ta ti daniw ti maysa a gimong ket dagiti mismo nga isyu ti gimong.
Iti sabali pay nga essay ni Remollino, ti “Ideology and Art” saan laengen a ni Almario ti linagidawna, no di ket karamanen da Dr. Benilda Santos ti Ateneo de Manila University ken ni Dr. Ophelia Dimalanta ti Sto. Tomas University.
“The writer should never “intrude” in the realm of politics,” kastoy kano ti yad-adal ni Dimalanta kadagiti adalanna iti literatura.
“Ideology never produced art,” kuna kano ni Santos, a kas inagsawna nga imbaga niu Mark Angeles iti blog Kilometer 64, “It produces more ideology.”
“Politics is a burden on poetry,” kuna kano met ni Almario 1999.
Ngem inrason ni Remollino, ti “The White Man’s Burden” ni Rudyard Kipling. Maysa kano a napolitikaan a daniw. Maipapan daytoy iti nainkalintegan panangsakop dagiti Kano ti Pinas idi 1890. Nainkalintegan kadi daytoy?
Kuna pay ni Remollino, apay a dida naguni (Almario, Santos ken Dimalanta) idi dinaniwan ni Cesar Mella, Jr. ni Imelda Marcos? Ken apay a dida naguni iti epiko a daniw ni Dr. Guillermo de Vega a “Ferdinand Marcos: An Epic” ket napolitikaan met daytoy?
Napolitikaan dagiti dandaniw dagiti propagandista. Napolitikaan dagiti daniw ni Federico Garcia Lorca a limmaban iti diktadoria ni Gen. Franco. Sadiay Espania, kaykayatda ti daniw ni Lorca ngem ni ezra Pound. Adu dagiti napolitikaan a dandaniw a nangited iti wayawaya iti maysa a lugar wenno nasion.
Konklusion ken analisis:
Adda latta dagiti panagsusubang ti kapanunotan. Uray idi un-unana ket addan daytoy. Kas kada Bernard Shaw ken William Shakespeare, dagiti mangiyik-ikkis ti art for art sake ken dagiti “makiramraman” iti dangadang ti gimong.
Awan met ket ti ay-ayunanmi. Mannaniwkami a “makiramraman” iti dangadang ken mannaniwkami met ti postmodernismo ken new criticism. Natural laeng dagitoy a panagppengnget ti pammati, kapanunotan ken prinsipio, ta ti tao ket tao. Natural daytoy kenkuana. Ngem, saan koma a liplipatan ti ili, lalo kadagitoy a panawen nga immadun ti karton a pagkutkukotan kadagiti bangketa a pagkutkutan ti kigaw a bullalayaw, a kas iti saan met a pananglipat ti arte a kas arte.
Dagiti panagpepengnget ti panggep ket kaipapananna a saan a masaksakit dagiti nadur-as a panunot no di ket iparangna iti sibibiag ken kumugkugtar, agbuangger a kas pasurot ti nawaya a gimong.
Ngem kangrunaan nga ingpenmi iti saan koma a panagpepengnget kadagiti kapanunotan ta uray no saan nga agpada dagitoy a dua (“art for art sake” ken napolitikaan a sinurat) agpada dagitoy a pagayusan ti sirib ni mannaniw.
Makunami, a bay-an koma ti agsumbangir a grupo ti mannaniw a mangpili iti dana a taluntonenna. Ta ti mannaniw a magmagna a bekkel ti dakkel a wanwan ket saan a makapudno iti sinuratna ket ti daniwna. Bay-an ni mannaniw nga agdakiwas iti bukodna a dana.
Bay-an koma dagiti agdandaniw iti “art for art sake” ket agdaniwda a kasta idinto ta dagiti “agdandaniw iti napolitikaan” ket bay-an koma met ida nga agdaniw iti nginabras iti panangisalakan ti agtungtunglab nga ili.
Lissian koma ti panagpepengnget. Saan a makatulong daytoy a dur-asan ti Literatura Filipiniana. Professional ken manakman amin a nalaing a mannaniw ngem ti panagpepengnget iti kapanunotan ket dagiti sumarsaruno a mannaniw ti maapektaran iti panagsisina a makitkitada kadagiti idoloda. #
Tuesday, November 04, 2008
Nakalipat Dagiti Mannaniw Ita A Panawen?
10 comments:
-
-
Courtesy Call Ka Iddo. Kumusta?
- 1:52 PM
-
-
Dumanonakon Apo. Dayta ket ti kunak (no man pay awan maibagak a daniwko, he he). Ti biangko ket, ti daniw ket isu ti ababa pannakailadawan ti realidad ti gimong a paggargarawan a saan ket a palaman iti tinapay dagiti linumoten a didiosen, agbalin koma a kumpay a mangiburais ti karga ti sako a nabayagen a bubuoten. Maimutektekan koma a naimbag dagiti estetika kadagiti risiris a maararamid iti inaldaw-aldaw...
- 5:48 PM
- Ka Iddo said...
-
VF: thanks ti ibibisitam
KA LOREN: magustoak ti panangiladawanmo, posible nga aramatekto daytoy a reprensia kadagiti sumarsaruno a sinurat..ty!
- 6:10 AM
- ka loren said...
-
Aramatem latta Ka Iddo. Kasano gayam a makagatangak kadagiti librom? Kastoy pay ti maibagak: tay TAWID kabaelanna ngata ti agipablaak kadagiti natatadem, makaipas a dandaniw?
- 9:03 AM
- Ka Iddo said...
-
ka loren: insardeng ti TAWID ti agipablaak iti daniw, ken nagikkatda iti dua a kolumnista ta agukurang iti espasio...
libro? insardengko metten iti agimprenta ta awan badietna, hehehe...
- 1:11 PM
-
-
ala, gagangay a kastan san ti biag, agkurang aminen, agkuranges (ag-kurang-ti-anges), no ikan koma ket marigatan nga agkimaw a sumipdut ti oxehino iti rabaw ti danum, malmes, naidumeg, nailulom, wen, kasta gayam. Nailumlom, hay. 'bag ket ta addakayo a pagad-adalanmin Ka Iddo. Baamtan ta libro, anusakon, a, a kurimesen dagiti maadawko a wagas ditoy KAMALIG mo. Napno ti binettek ken siningay a namsek ti binukel, adu, agraman ibu, he he.
- 5:42 PM
-
-
manong, nalabit dinak am-ammo. ngem kalakaan a pangiyam-ammok iti bagik ket kayongko ni roy aragon. kayatka a makontak ta damawatek koma ti pammalubosmo nga i-linkko 'toy blogmo iti kaar-aramidko a website, ken idawatko koma metten nga paki-linkmo ditoy ti websiteko.
daytoy man ti urlna:
http://daligconjournal.weebly.com
agyamanak manong.
- 11:36 PM
- Ka Iddo said...
-
am-ammoka a, apay ket a saanen, nel, hehehe...
- 6:20 AM
- sherma said...
-
Hello Manong! Iyunak man ti agkomento ditoy sakbayko a basaen ti postem.
Naisab-it ngamin dagiti kusipetko iti kunam nga agkurkurang ti espasio iti TAWID. If I understand it correctly, print ken online ti TAWID? (Online subscriberak ngamin, isu a diak sure no adda print). Ngem base iti comment a "kurang ti espasio," I am assuming that we're talking about a print version.
Based on that assumption, no ngay iti online version ti pangikkanyo, Manong, uray ta libre met? Napintas ngamin ti TAWID, nangruna ket available online. What if (kapanunotak laeng daytoy, wen, Manong...)... Eniway, what if, adda dua a version ti tawid, print ken online, wherein one is not the exact replica of the other? Kayatko a sawen, yantangay online, saan ngata a mabalin nga aramiden a nasekseksek daytoy ngem iti print version? Gapu ta online, awan dagiti limitations with regards to space a kas iti print.
Ala, Manong, like I said, kapanunotak laeng daytoy a. ;-) Ken base daytoy iti assumptions a. Pakikoreherdak lattan no kamali ti assumpsions ko, hehehe. Ken pakawanenyo latta met koman ti lawlawatek no kamali. IlibreDAKto lattan iti kape no kaspangarigan agkikitatayo iti convention kas multaYO kaniak... ehehehehehhehehe!
Peace!
- 2:38 PM
- Ka Iddo said...
-
kurang ti espasio? husto dayta,ading... nagikkatkami iti dua a panid ken dua a kolumnista... kimmapsut ti pagiwarnak iti sangalubongan...
wen, ti tawid newsmag ket hard ken soft copy... umun-una a rumuar ti naiprinta, maud-udi ti internet iti sumagmamano nga aldaw...ta no igiddanmi nga iruar, amangan no awan met ti gumatang iti hard copy, hehehe!
agdependekami laeng kadagiti walk-in advertisers... awan pay ti bukodna a printing press isu a marigatan pay laeng...
tawid magasin ken tawid news ket rimuar iti 1994, a kas "anak" ti kadakkelan a pagiwarnak ti IS, ti Saringit Chronicle... saan a kimmita ti tawid mag isu a naitipon iti tawid news ket nagbalinen a tawid newsmag...
di palubosan ti Supreme Court ti publisher a 2 ti pagiwarnakna, isu a nagbalin laengen a maymaysa...
awan ti income ti internet, isu nga agdepende ti linaonna iti hardcopy... dimi kayat a nayunan ti linaonna ta dimi met kayat a kompetensiaen ti bukodmi a bagi, hehehe!
ti webmaster ket ti anak ni Mang Buddy, ti pablisher... isu ti trabahona, ket ginasut a website ti iggemna iti pagilian ken iti ballasiw taaw...
nupay IT met datao, diak nga ekspert iti website developing, isu siguro a 3 ti gradok iti Java Programming ngiyaa! hehehe!
end---
- 3:36 PM


c: text/html

text:
1) Ken ni Brenda iti Quezon City “Adda koma met syllabus a…!”
2) Ni Dexter ti Mt. Province: “Mayat-mayat piman no maibaga baga nga umuna ti syllabus…”
3) Mrs. Miranda, Santiago, Isabela: “Good idea, but where is the syllabus?”
SUNGBAT: Ala ngarud, apo, agyamanak unay iti singasingyo, adtoyen…
4) Lovelyn, La Union – “Ilokano Language and literary a, koma…”
SUNGBAT: Iti sumaruno met a dayta, iti Ilokano 112 ti pakaiyadalanna.
5) Kada Kathy ti Navotas, Dex ti Cagayan, Emil ti Ilocos Norte, LJC ti Washington, agyamanak unay iti pammadayawyo nga agserbi a kas pigsa tapno agtultuloy daytoy a sinurat…
Kadagiti amin a nag-react babaen iti email, agyamanak unay kadakayo iti imbadangyo a pagpintasan daytoy a sinurat… ‘la ngaruden…!
Adtoy ti silabus
=========================================================
TAWID NEWSMAGASIN
ILOKANO KEN LITERATURA
UMUNA A SEMESTRE TP 2007-2008
SILABUS
I. Kowd ti Kurso ILO 101
Nagan ti Kurso Arte ti Komunikasyon
Bilang ti Yunit 3 a yunit
Nasisita a Kasapulan uray awan
II. Deskripsion ti Kurso:
Daytoy a sinurat ket iparangna ti uppat a kapanagan ti komunikasion--- ti panagsao, panagdengngeg, panagbasa ken panagsurat. Mailawlawag no ania ti kinapateg ti lenguahe a kas instrumento iti tunggal Ilokano tapno makidangadang iti biag a naurnos ken nasamay a kas iti kidkiddawen ti riyalidad nga inna paggargarawan.
Babaen iti pannakipaset ken pannakiadal iti panagsurat maipaayan iti immatang iti tunggal maysa iti kinapateg ti lenguahe a kas kangrunaan nga instrumento iti pannakikomunikasion.
III. Panggep:
1) Maipakita ken maamoan ti “kinaania” ken “kinakasano” ken “kinaapay” ti lenguahe a tapno maawatan dagiti dadduma pay nga usarna.
2) Mapalaing ken maasa ti kabaelan dagiti agadal iti pannakikomunikasyon tapno maiyebkasna ti kapanunotanna ken
riknana babaen iti nasamay a wagas babaen iti lohikal ken kritikal a panagpampanunot tapno epektibo iti pannakigamulona iti pannakasolbar kadagiti parikut-sosial, parikut-ekonomia ken, parikut-pulitika iti gimong ken iti sibubukel a pagilian.
3) Mapadur-as ti ammo iti pannakaawat, panangidasig ti kaipapanan,
panagsukisok ken panagamiris ken, panangipaay iti kinapateg iti nangngeg ken iti nabasa tapno agserbi a mangiwanwan iti panagaramid iti umno ken makapnek a keddeng.
4) Maikkan iti immatang dagiti banag a para iti tao a kas iti nasionalismo, managamiris a panagpampanunot, ken kinapudno iti sidong ti intektual ken ispiritual
5) Masursuro ken maurnos iti ammo maipapan iti Gramatika Ilokana*
(*Itoy a sinurat, adaptaren ti author ti Gramatika Filipino a kas pangibasaran iti urnos ti Gramatika Ilokana ngem ti papolar a sistema gapu iti iray ti kinaasideg dagiti terminolohia, kinawaya ti pangiyebkas ken pannakaisurat.)
IV. Dagiti Linaonna: Bilang ti oras : (awan, ta modular laeng daytoy)
1) Ti Komunikasion
a. dagiti nagduduma a wagas ken proseso iti pannakikumonikasion
b. dua a wagas ti komunikasion
c. Panggep ti komunikasion
d. Kinapateg ti komunikasion
e. dagiti ramen ken proseso ti komunikasion
f. Dagiti nagtaudan ti komunikasion
2) Ti Lenguahe
a. Dagiti nagduduma a treoria maipapan iti lenguahe
b. Dagiti tallo a teoria ti lenguahe niDavid berlo
c. Ti kinadayag ti lenguahe
d. Ti kinapateg ti lenguahe
Amirisen ken pagadalan ti pakasaritaan ti panagbaliwbaliw ti pakasaritaan ti lenguahe ni Ilokano, karaman ti ispeling ken gramatika – ti daan, ti papolar ken ti naibasar iti agdama a Gramatika Filipino.
3) Ti arte ti idedengngeg
a. ti kinapateg ti idedengngeg
b. ti nadumaduma a wagas iti idedengngeg
c. dagiti nasamay nga idedengngeg
d. dagiti elemento a makaimpluensia iti idedengngeg
e. dagiti uppata wagas ti nasamay nga idedengngeg
4) Ti arte panagsao
a. ti kinapateg iti panagsao
b. ti dayag iti nalaing nga agsao
c. ti kasapulan iti nasamay a panagsao
d. dagiti ramen a kasapulan iti agsao
5) Ti arte pannakisarita
a. ti kinapateg ti pannakisarita
b. ti kinapateg iti kinaadda iti padas iti pannakisarita
c. ti dayag ti nasamay ken nawaya a pannakisarita
d. dagiti di umno nga aramiden iti pannakisarita
6) Ti arte panagbasa
a. ti kinapateg iti panagbasa
b. ti tallo a kapanagan ti panagbasa
c. dagiti dadduma a wagas tapno maawatan ti binasa
d. dagiti lapped iti panagbasa
7) Ti arte ti panagsurat
a. dua a kita iti panagsurat
b. dagiti addang iti panagsurat
c. dagiti klase ti sinurat
d. ti panagisalaysay
e. ti panangiladawan
f. ti panangikalintegan
g. ti panangibunannag
8) Ti arte ti diskurso
a. ti panggep ti diskurso
b. dagiti ramen ti diskurso
c. dagiti rumbeng nga ammoen sakbay ti panagdiskurso
d. dagiti uppat a wagas iti nasamay a panagdiskurso
e. dagiti klase ti diskurso
Agsurat ti diskurso ket usaren ti napagadalan.
Pagibasaran iti grado ti diskurso
Kinapintas 40%
Timek ken panangisawang 30%
Ekspresion/Kumpas 20%
Personalidad 10%
____
100%
V. Dagiti singasing nga aramiden
panagbasabasa
panagsurat iti diskurso
panangisao/panagisawang ti diskurso
panagaramat kadagiti nadumduam a teknolihia
panagdengngeg iti lektiur (no adda)
panagsukisok
pannakigamulo iti komunidad
makisarita/agsarita
g. dumngeg iti radio
e. agbuya iti telebision
VI. Wagas iti panagrado*
Kas kasapulan iti kurso (no daytoy ket maiydal iti uneg ti klasrum)
a. atendans 10%
b. partisipasion 20%
c. examinasion
1. kwizes 20%
2. prelim, midterm, faynal 30%
d. dagiti proyekto ken asaynment 20%
_______
Total 100%
* uray no di masurot daytoy no modular ti sistema ti panagadal. Mabalinen ti passed ken failed. Kasta met ti excellent agingga iti failed. Kedngan ti instructor ken yendorsona iti dean wenno board para iti approval. Ketdi, kadagiti dadduma nga eskuelaan, addaanda grado a kas keddeng ti instructor.
VII. Dagiti pagibasaran
1) Daytoy ti parikut ta awan iti nasurat iti bukodtayo a dila
2) Dagiti sinurat iti internet maipapan iti bukod a dila
* Maisurat pay iti baba ti nagan ti tser ken dekano/a a kas testemonia.
Sunday, July 29, 2007
ILOKANO 101
1) Ken ni Brenda iti Quezon City “Adda koma met syllabus a…!”
Sunday, July 15, 2007
ILOKANO 101
Ti Arte Ti Komunikasion
No dadduma, kailian, mapampanunotko, apay ngata a saan a mabalin nga usaren dagiti rehional a lenguahe a para iti eskuelaan. Apay ngata aya? Idi ubbingkami, idi dakami iti elementaria, adda met dagiti sumagmamano a libro. Kastoy idi ti malagipko: A- aba; B- baka, K- kaka, D – daga; E - Eba ken dadduma pay. Ket kasla saluyot a, iti panangiyebkas kadagita ta pangrugian laeng met ti balikas dagita a letra ti alpabeto. Uray man ket apputenyo iti panio wenno dakulap dagita mata ket kabisado a, ta alanganen met a maiyaw-awanak man iti bukod met a dila.
Itoy a sinurat, kailian, maysa man laeng nga eksperimento iti innak aramiden wenno suraten. pagiinnadalan. Apay ngata no maisuro met ti bukodtayo a dila iti eskuelaan, saan laeng nga iti elementaria ken hayskul no dipay ket iti kolehio wenno unibersidad.
Ti parikut ket ti kinaawan kadagiti dua a banag a kapapatgan iti panagadal a buklen dagitoy a dua:
1) mangisuro
2) adalen
MANGISURO – nagadu a titser nga Ilokano, isu nga awan iti parikut ti panagkunak itoy. Ta amin, uray iti eskuelaan, iti man kolehio, hayskul ken elementaria ket agsaoda met iti Iluko a kas panangilawlawagda iti kayatda nga ipalawag kadagiti estudianteda lalo no dagitoy ket adda bassit gingginad iti linaon ti “coco shell” dagiti adalan, nasken wenno di maliklikan ni titser iti agsao iti Iluko iti laeng ayatna a maipaawatna, maipasagepsepna a nalaing iti kayatna nga ilawlawag kadagiti estudiantena.
ADALEN – a libro, manuskrito, ken dadduma pay a sinurat a reperensia para itoy a panagadal wenno kunaen lattan a kurso. Ta awan met ngarud ita dagiti sinurat a maipapan iti “Arte ti Komunikasion – Ilokano 101” nga adalen wenno pagadalan la koma maipapan iti komunikasion iti Ilokano.
Kas iti nakunakon, adda idi libro a naisurat iti bukod a dila ngem nagpatingga laeng iti para iti elementaria. Awan iti hayskul (nasalawko) lalo iti kolehio.)
Agsipud ta awan met ngarud iti maisuratkon itoy a kolumko, napapanawen ngatan iti intay man met panageksperimento kadagiti banag a possible a maisuro ken maisuronto kadagiti kolehio ken unibersidad.
Ta kas iti pangaammotayon, ti Ilokano Course ket maisursuron kadagiti unibersidad, a kas koma kadagiti state university iti amianan ken iti University of Hawai’i in Manoa (paging Dr. Ariel S. Agcaoili, pudno kadi?)
Isu man daytoy ita iti kayatko a tumboken. Mangipaaytayo man iti maysa a panagadal-eksperimental maipapan iti komunikasion.
Ala, ipapanmo laeng a binalbaltik ngata manen ti mugingko, hehehe, ngata a, wen, nalabit, ken nalabit pay a, ket apay a di aramiden no kayat nga aramiden ti maysa a banag a possible met pagimbagan ken adda pakainaigan ti mayat nga agsursuro.
Tapno awan iti makuna ti kaaduan, ania, saan met ngata a komplikado ti innak idayag ta naadalen daytoy a komunikasion babaen iti English ken iti Filipino. Kasla refresher course laeng daytoy iti communication arts wenno sining komunikasyon.
Iti laeng nagdumaanda, kailian, ket itoy innak suraten ken ilawlawag ket naaramat iti bukodtayo a dila.
Isu nga inawagantayo met iti Ti Arte iti Komunikasion – Ilokano 101.
Rugiantayo ngaruden. No adda ti nagbiddutan, mabalinyo latta nga ited ti komentario ken panirigan tapno maatur.
Laglagipen koma nga arte ti komunikasion daytoy. Nga isu iti intay umuna nga itopiko, no ania ti arte ti komunikasion.
Rugiantayo ngaruden!!
==========================================================================================================================
TI ARTE ITI KOMUNIKASION
Daytoy a sinurat ket iparangna ti uppat a kapanagan ti komunikasion--- ti panagsao (agsasao), panagdengngeg (dumngeg), panagbasa ken panagsurat. Mailawlawag no ania ti kinapateg ti lenguahe a kas instrumento iti tunggal umili tapno makidangadang iti biag a naurnos ken nasamay a kas iti kidkiddawen ti riyalidad nga inna paggargarawan.
Awanen iti sabali pay a motibo daytoy a sinurat no di laeng iti panangiparang iti maysa nga eksperimental a sinurat a pakaiparangan iti possible a mapagadalan no di man isu ti usat ken busat wenno buena mano wenno panigo iti panagadal iti Arte ti Komunikasion – Ilokano 101. Basta laeng maaddaan iti pakaiparangan a possible met maisuro ti kurso nga Ilokano iti pagadalan kadagiti unibersidad ken kolehio. Ehemplo laeng daytoy a modular. Posible a napimpintas nga amang dagiti aramidento (no addanto met mangaramid). Posible a mas sistematiko ken nalaklaka a maawatan iti panangilawlawagna.
No Lenguahe no kunatayon a ket isu daytoyen iti pannakikomunikasion iti maysa a tao iti bagina, ad-adu ngem maysa a tao (grupo) wenno iti tallaong.
Ta ania ngamin aya dayta a kumonikasion? Sadino aya iti nagtaudanna? Apay a napaadda dayta a kumonikasion? Ania ti maitedna dayta a komunikasion iti biag ti tao ken dagiti amin a nagbiag?
Isu daytoy iti intay man padasen nga adalen. Napintas met a taldiapan dagiti banag a napalabas a saan met a daan wenno kabarbaro nga isyu idi kalman. Iti ababa a pannao, panagadal manen no ania ti arte ti komunikasion. (Ta naadal met daytoy iti English 101 ken Filipino 101).
Saan laeng met a tao iti addaan iti kumunikasion, no dipay ket dagiti ayup, tumatayab, agkarkarayam ken dadduma pay a nagbiag a kas iti ikan ken dadduma pay nga agnanaed iti danum ket addaanda met iti kumonikasion tapno agkikinaawatanda. Adda ti mangited iti mensahe ket ilawlawagna dayta a mensahe babaen iti balikas wenno senias wenno ania man ditan a channel a possible a pagnaan ti mensahe. Kadagiti met immawat iti mensahe, maikkanda iti aksion ken reaksion iti inawatda a mensahe. Ket no adda ti aksion ken reaksion, mapasamak la ngarud iti huntahan, balitaktakan wenno diskusion kunam man laengen tapno nalawlawag. Mapasamak iti panagsasarita wenno panagtutungtong.
PANANGILAWLAWAG TI ARTE TI KUMONIKASION.
KUMONIKASION
1) Ti komunikasion ket manipud iti balikas a Latin, “COMMUNIS” a kayatna a sawen ket para iti amin. (No amin kunanan ket awanen iti labasna wenno naikuspil wenno naitsepuera. Amin.) Ta kas mabasa met laeng iti diksionario ni Mr. Webster, ti pannakikomunikasion ket kasapulan iti panangiyebkas ti mensahe (balikas wenno senias), panangited ti mensahe babaen iti epektibo ken kasamayan unay a wagas. (No dayta kasamayan no kunan a, ket saan a negatibo a banag NO MABALBALIN. Ta adda kadi met aya, makuna a nasamay a wagas nga inaramid iti sinasabrak? Isu a no nasamay no kuna, daydiay awanan iti damsak ket kinasabrak a wagas. Daytay makaay-ayo iti agsumbangir a partido wenno iti amin a maseknan iti mensahe. Ta iti maysa a kurso, saan a maisuro dagiti negatibo a wagas. No kayat iti agsursuro, dagiti laeng makuna a positibo ken nalinteg a wagas. Saan a karaman ditoy a sinurat dagiti negatibo. Ta uray ngata iti Filipino 101 ken English 101 ket dida isuro ti negatibo nga aspeto. Surotentayo met dayta a wagas iti Ilokano 101.)
2) Isu met laeng daytoy iti pannakitaripnong ken panangiyasideg ti bagi ken pannakikinnaawatan iti nangited ti mensahe iti umawat iti mensahe.
3) Mensahe kunatayo. Ngarud maysa a daytoy a proseso iti panangited ken panangawat iti ti/dagiti mensahe babaen iti berbal wenno di berbal. (Berbal, isu dayta ti panangaramat ti lenguahe wenno sao, iti aniaman a wagas ken pamuspusan. Ti di berbal ket isu dayta iti senias ken ania man a wagas a ken panglakagan a saan a nadamakamat iti berbal a wagas.)
4) Arte ti komunikasion. Iti English isu daytoy ti art of communication. Sining Pangkomunikasyon iti Filipino. Daytoy ket pakaibilangan dagiti nagduduma nga estilo ken wagas payen a, iti pannakikokumonikasion tapno maaddaan iti nasamay, makapnek ken naan-anay a panangipaawat iti kapanunotan wenno idea.
5) Kas iti kuna man ni Aristole: “…Tapno maaddaan iti nasamay a wagas ti komunikasion, kasapulan laeng iti simple a ramen: Ti Mangited iti mensahe ken Ti Umawat iti Mensahe.
TI MANGITED ITI MENSAHE – isu dayta umuna nga agsao wenno agsenias
TI UMAWAT ITI MENSAHE – ket ti/dagiti dimngeg ken isunto met iti sumungbat iti makunada iti inawatda a mensahe.
DADDUMA A WAGAS ITI PROSESO ITI KOMUNIKASION.
1) Intrapersonal a komunikasion.
Ania daytoy nga intrapersonal? Isu daytoy iti pannakisarita ti maysa a tao iti bagina met laeng. Wen met a! Kasarita met ti maysa a tao ti bagina kunam man!
Dagitoy man dagiti ehemplo a wagas:
No manglaglagip – amangan no kunana: “Nagbiddutak idiay a.” Wenno kunana iti bagina met laeng: “Yes, korekko!” wenno ania la ditan a pannakisarita ti maysa a tao iti bagina, a paikaramananen iti maipapan iti parikut ken ragsak, ayat ken gura, balligi ken pannakaapaay, dagiti panggep a nalimed ken bulgar, ken dadduma pay a wagas ken pamuspusan basta ti tao ket kasasaona laeng ti bukodna a bagi.
2) Interpersonal a komunikasion
Daytoy a klase ti komunikasion ket mangiladladawan iti pasamak iti kinaadda iti DUA a tao wenno maysa a TAO nga agsasao iti ummong ti sumagmamano laeng a bilang (ti tao).
Ehemplo:
A) agtungtungtong a dua a tao. Agsasao daydiay maysa, dumdumngeg met daydiay maysa. Daydiay agsasao iti mangit-ited iti mensahe wenno idea idinto ta daydiay dimngeg ket isu iti umawat iti mensahe wenno idea. Ket inton nalpas nga agsao ti nangited ti mensahe wenno idea, mangited met ita iti aksion wenno reaksion wenno ania ditan ti masaona met ti immawat kadayta a mensahe wenno idea. Mapasamaken ti makunkuna a diskusion nga isu dayta iti makunkuna a komunikasion.
B) maysa a tao nga agsasao wenno mangit-ited iti mensahe wenno idea iti sumagmamano a bilang ti tattao. Inton malpas nga agsao dayta a mangit-ited iti mensahe wenno idea, sumublat met ita nga agsao ken mangited iti aksion ken reaksion dagiti dimngeg kenkuana. Itoy a punto, mapasamaken iti komunikasion iti nagbabaetanda.
C) Iti interpersonal a komunikasion ket ti mangtenneb, mangbukel no diman isu iti manginaw ken mangiyanak iti RELASION ti maysa a tao iti PADANA a tao ken iti gimong.
3) KOMUNIKASION ITI PUBLIKO – Iladawan daytoy a komunikasion iti mapaspasamak a panagsasao ti maysa a TAO iti sanguanan dagiti adu a TATTAO.
Ania daytoy? Isu daytoy ti diskurso wenno agdisdiskurso. Adda ti dumdumngeg kadayta a maysa a tao ngem saan a sumungbat dagitoy adda iti tallaong no di laeng ti agpalakpak ti aramidenda wenno tumakderda nga agpalakpak (standing ovation) kalpsan iti diskurso.
Dadduma pay: recital, poetry reading, short story telling, short story reading, saribitniw (declamation) ken dadduma pay a wagas.
2 A WAGAS TI KOMUNIKASION
1) BERBAL – daytoy ket maaramat iti letra babaen iti pangisurat wenno iti panagsao.Wen man, maaramat met a, ti letra dagiti sao tapno naurnosda nga isawang.
2) DI BERBAL – daytoy dagiti ekspresion iti rupa, gunay dagiti paset ti bagi ken rupa babaen iti senias.
BERBAL – panagsisinnao, babaen iti surat, mabasa iti audio, iti telepono ken kapadana, iti chat iti internet (aramaten ti microphone wenno awan), ken dadduma pay a pakaaramatan iti letra.
DI BERBAL – adu dagiti wagas ditoy ta nagaduduma met ti ekspresion ti rupa, paset ti bagi ken dadduma pay a saan akaraman iti berbal.
Ehemplo: no nagsuyaab --- ammomon a makaturturog; no kiniddayan ni manong ni ading balasang sana iniseman, adda ti mensahe a kayatna nga idanon; no nakarupanget ken nakamisuot a simmango kenka, ammomon a kaguranaka dayta a tao; no minulagatan ti nagannak ti anak a bangad, kayatna a sawen dayta a pagsarsardengenda ti anak a di agbangad; no nagtuktok ti pasahero, ammon ni drayber a “para” ti kayat a sawen ti pasahero ket dumsaagen; iti galiera wenno pallotan, senias laeng ti usaren dagiti kristo kadagiti tumataya kadakuada; no agrungrungaab ti ubing nga ap-apputenna ti ngiwatna, nalabit (nalabit- di sigurado) a daytoy ket agsakit iti ngipenna; ken dadduma pay a senias ken tignay ken gunay ti paset ti bagi ken parnuay ti maysa a tao a kas senias ken panagkikinnaawatanna iti maysa a tao wenno grupo…. (ADDA TULOYNA…)
Wednesday, July 11, 2007
Iloko Creative Writing Update
Napintas ti feedback, kailian! Adu kano dagiti nagenrol, ket sumagmamano kadagiti naggapu iti government line agencies a kas iti DFA, GSIS, CSC, ken DTI !
"We hope that our course picks up as we move further," kuna man ni Ms. Djuna, ti nalibnos coordinator.
This is a joint undertaking of the DMMMSU-Open University System and the Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation in cooperation with GUMIL San Fernando City and GUMIL La Union.
For further details, email dmmmsu_ous@dmmmsu.edu.ph or visit our website at http://www.dmmmsu.edu.ph/ous. Or contact the office at tel. nos. (072)2427762, 2423608 or fax us (072) 2423608. (DMMMSU-Open University System).
'La ngaruden!
Tuesday, July 10, 2007
Iloko Creative Writng
Iloko creative writing course takes off at DMMMSU
A new course on Iloko Creative Writing starts on July 14, 2007 at the Don Mariano Marcos State University-Open University System in the City of San Fernando, La Union.
According to University President Ernesto R. Gapasin and OUS Director Concepcion O. Bederio, the course kicks off with an opening program at 8:30 am at the OUS Function Hall. The theme of the program is “Ti Literatura Iloko: Pangrugian a Mangadal ken Mangipateg.
Award-winning Iloko writer, staunch advocate and noted Hawaii Fil-Am Observer columnist Ariel S. Agcaoili, shall be the guest of honor and speaker. The guest of honor also coordinates for the Ilokano and Philippine Drama and Film Program of the University of Hawaii at Manoa, Honolulu and president of the Nakem Conferences International.
This training course is composed of six modules as follows: Introduction to Iloko Creative Writing; Learning the Basics of Iloko Grammar; How to Write an Iloko Short Story; How to Write an Iloko Poetry; How to Write an Iloko Feature and How to Develop Saribitniw.
The strategy of the course as a distance learning package is multi-mode, multi-media, modular instruction with face-to-face interaction. Enrollees will not only benefit from learning Iloko Creative Writing, but would further help develop Iloko literature's continued evolution.
The pioneering Ilokano resource persons include: Dr. Ariel S. Agcaoili, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Edilberto H. Angco, Manuel S. Diaz and Djuna R. Alcantara. Two young blood lecturers shall join the pool of resource speakers in the later part of the course.
For further details, email dmmmsu_ous@dmmmsu.edu.ph or visit our website at http://www.dmmmsu.edu.ph/ous. Or contact the office at tel. nos. (072)2427762, 2423608 or fax us (072) 2423608. (DMMMSU-Open University System)
Sunday, July 01, 2007
Nabara a Kablaaw
Thursday, June 28, 2007
Dagiti Nangabak iti TESDA (Maika-2 a Pasalip)
Congratulations kadagiti nangabak!
Wednesday, June 06, 2007
Pinoy: Adipen (Manen!) Iti Bukod Nga
NAKAKAALARMA iti nakadaras la unay a panagadu iti bilang dagiti kaso iti National Labor Relations Commission maikontra kadagiti South Koreans. Ad-adu pay nga amang ti kasoda ngem kadagiti lokal nga agpatpatrabaho. Iti rigatna, kaadduan kadagitoy a biktima dagitoy a ganggannaet ket dagiti professionals, a kas kadagiti tutors, IT Specialist, HRM graduates.
Saan pay laeng a naibilang ditoy dagiti kaso dagiti naabuso iti kalinteganna nga adda iti domestic jobs wenno dagiti nagserbi a kas babaonen, para luto, agtagibalay, para aw-awir, agtagilako ken dadduma pay. Kaaduan kadagitoy iti saanen a nagkamang iti NLRC, gapu iti saan laeng a kinakurang iti ammoda maipapan kadagiti Labor Laws, no di ket kinaawan iti turedda a sumango kadagiti kakastoy a situasion iti biagda.
Nalabit a ti kinaawan iti busbosenda ken iti agpang ti kapanunotanda a didanto met laeng maikaskaso agsipud ta babassitda laeng nga umili. Saan ngamin a maikkat kadagiti babassit nga umili iti kinapateg ti panawen ken ti sangkabassit a kuartada (no adda). Isu nga ikidemda laeng ti rimsua a pinataud iti pannakatagaboda ken pannakaabuso ti kalinteganda a kas mangmangged. Wenno kas iti gagangay a sawen, “ti Dios laengen iti makaammo kadakuada.” Isu a didan busbosen pay ti iggemda a kuarta para laeng iti saanda a namnamaen a bunga iti ilabanda. Napatpategan nga amang no ania iti adda iti dakulap ta addan dayta. Saanen a nasken a mapukaw pay. Itoy a panirigan, ti kalintegan ket ad-adda pay a naabuso.
Anansata, adda dagiti nagtured a nangilaban ti kalinteganda. Ngem ad-adu ti bilang dagiti saan a nakaitured. Itoy a punto, a kinaawan iti tured ket ad-adda pay a ginundawayan dagiti ganggannaet iti inda panagabuso. Lalo la ket ngarud nga imbabada iti saan a nainpropesionalan a pasueldo kadagiti obrero. Ket iti panunot dagitoy a ganggannaet, kabaelanda a gemgeman ni Pinoy iti mismo nga ilina. Kabaelanda a tagaboen ni Pinoy iti mismo a nakaiyanakanna a daga.
Atiw payen ti maysa a security guard nga agsusueldo iti minimum wage dagitoy a professionals. Saan laengen a banag a nakakatkatawa no dipay ket maysan a banag a makapasuron. Napipia pay dagiti aglaklako iti taho, puto ken dagiti agbanbanana cue ta amangan no doble pay iti masapulanda kadayta sapul dagitoya biktima daghiti ganggannaet.
Ti kinaadu dagiti awanan iti trabaho iti gapuna, isu a mapasamak iti panangpetpet iti tadem ti kutsilio. A gagangay met a pakasugatan ken pagsayasayan iti dara.
Apay a saan nga agtignay dagiti agrebbeng kadaytoy? Apay a nga itulok lattan dagitoy nga agrebbeng nga ikuspil dagiti ganggannaet dagiti Pinoy iti mismo nga ilina?
Piman a Pinoy. Adipen iti bukodna nga ili. Ngem apay a di agtignay dagiti makunkuna nga agserserbi kadagiti umili? Apay a di agtignay dagiti mangririenda ti turay ti ili?
Saan laeng a di nainkalintegan a panagpatrabaho ti aramid dagitoy a gangganaet iti pagilian no di ket maibilangen a saanen a makatao nga aramid.
Dagitoy a South Koreans, sueldoanda laeng ti maysa a mannursuro iti Php25.00 iti maysa nga oras wenno duagasut a pisos iti walo nga oras a kas inkeddeng ti linteg nga oras ti panagtrabaho. Nababbaba nga amang daytoy ngem ti naikeddeng a minimum a sueldo a nasurok a duagasut a pisos. Kasta man met laeng ti isueldoda kadagiti IT specialist nga agtrabaho kadagiti call centers ken computer shops, ken kadagiti HRM graduates kadagiti restaurants ken bars. Sabali pay kadagiti obrero kadagiti spa, saloon ken beauty parlors.
Per ora a trabaho. Kontrata iti dua a tawen ti trabaho. Sa manen mai-renew kalpasan nga agpaso ti kontrata. Ngem iti rigatna, adu dagiti obrero nga umabuten iti makatawen wenno dua a tawen iti inda panagtrabaho, kastoy pay laeng iti sasaadenda: ab-ababa ngem iti minimum wage ken kinawan iti benepisio.
Adun dagiti dimlaw, ngem adu latta met ti kimmagat gapu iti kinaawan iti mastrekan.
Kastoy ti kinarigat ti trabaho iti pagilian. Yannan daydi kari a sangapulo a million a trabaho?
Maibilang a panaglabsing iti labor laws ti contractual basis a panagpatrabaho. Ngem isu met iti mapaspasamak. Dagitoy kadi a contractual basis dagiti ganggannaet ti naikari idi a sangapulo a million a trabaho? Dagitoy kadi a pannakaadipen ti naikarti a trabaho ken tapno dumakkel laeng ti datos ti saan a maawatan a datos ti estadistika ti employment?
Piman a Pinoy. No mapan mangged iti sabali a nasion, nasken nga agpatagabo pay daytoy. Sagrapenna amin a pannaakaabuso, iti man pisikal ken mental ken ti homesick. Ngem no adda met iti bukodna a nasion isu latta met nga isu a matagabo ken maabuso kadagiti ganggannaet.
No maaramid dagitoy a gangganaet iti panagabuso kadagiti obrero ditoy pagilian, anianto la ketdi ngatan iti bukodda a nasion?
Piman a Pinoy!
Nakadidillaw ti makunkuna a Korean wave. Nagbatay laeng iti rason nga inda panagiskuela ditoy pagilian. Ngem daytoy a rason ket maysa laeng a nga allilaw. Permanenten iti inda panagnaed.
Iti Siudad ti Baguio, nagadun dagiti negosio dagiti Koreans. Kasta met kadagiti dadduma pay a key cities ti pagilian. Nagduduma ti negosioda. Adu metten dagiti nakagatang kadagiti balbalay ken loteda. Kadagiti dadduma, nagaramatda pay iti dummy tapno maliklikanda ti saritaan a legal maipapan iti inda panagtagikua iti sanikua.
Iti NLRC Baguo, duapulo ket dua iti kinednganda a kaso kontra dagiti South Koreans iti 2006. Adu pay dagiti nakapending a kas. Ngem, dagiti naidarum, timmakiasdan iti siudad. Nakakagteng ti nakaaalarma a situasion iti konseho ket napasamak iti nainget unay a panagadal ken panagsukisok itoy a banag. Ngem agsipud ta dagitoy a maseknan ket gangganaet, ad-adda ngarud a sakupen daytoy ti foreign service ken immigration law ken dagiti polisia ken paglintegan maipapan kadagitoy a gangganaet. Isu nga awan iti naaramidan ti siudad.
Iti rigatna, nakaluklukay la unay dagiti paglintegan iti foreign service. Sa dina pay ammo a protektaran dagiti umilina. No dina maprotektaran dagiti obrero iti bukodna nga ili, anianto la ketdin kadagiti adda iti sabali a nasion? Isu nga adu dagiti maabuso a kakailian nga obrero iti sabali a nasion gapu iti kinaawan iti bael ti foreign service a mangguped uray no iliklik man laeng dagiti kakastoy a pasamak.
Iti ngamin polisia ti gobierno ket agsadsadag laeng iti “pannakatagabo” a saan ket nga agpannuray koma iti “laing, sirib ken teknolohia nga ikut ti human resourcesna. Saan a maiparbeng a tignay a nasken koma nga adalen ken usigen a nalaing dagiti agkalalaing nga economic managers ti pagilian. Saanda koma nga agpannuray kadagiti sapul dagiti OFW ta maysa daytoy a kinakuneng nga aramid no di man kinaadda iti maiduldulin nga asok a nakalluban iti salop ti bukod nga interes ken panggep.
Agpatagabo iti ballasiw taaw. Ket iti naminsan, sipapannakkel pay ti presidente a nangiwaragawag iti panangipatulod kadagiti supermaids! No saan nga agipatulod, agawis kadagiti agpuonan iti legal a negosio. Iti rigatna, adda latta met dagiti sumapit nga agnegosio kadagiti illegal, a kas iti produksion ti maiparit a droga, illegal a call centers (awanan permit ken agaramat kadagiti pirated softwares), kadagiti saan a nairehistro nga eskuelaan. Kaadduanna kadagiti illegal a negosio iti pakapasamakan kadagiti panagabuso kadagiti obrero. Agsipud iti kinalukay unay ti foreign policies ti pagilian, saan a mapengdan iti ad-adda pay a bileg ti “Korean wave” a mangitaneb kadagiti Pinoy.
Sadiay Bacolod City, adda dagiti sumagmamano a kaso ti sexual harassment kontra dagitoy a gangganaet ken dagiti tutors wenno mangisursuro kadagitoy iti eskuelaan. Kadagiti dadduma, ti tutoring ket karaman payen iti panagbalin a “yaya” ken domestic helper. Iti kaso ti sexual harassment, ti pay tutor ti nagsagaba iti “pannakapukaw” ta kalpasan iti daydi a semester, awanen iti mangayat kenkuana nga agisuro. Ngarud, naisardeng met daytoy iti inna panagadal iti abogasia. Ta estudiante daytoy ket ti tutoring laeng ti pangal-alaanna iti pagiskuelana. Adda ti sumagmamano a nangipaay iti tulong-legal kenkuana. Ngem pimmanawen iti pagilian ti abusado a Koreano. Daytoy ti maysa kadagiti abut ti linteg wenno abut dagiti polisia ti gobierno maipapan kadagiti gangganaet. No nakabasol ni gangganaet, mapalubosan a pumanaw iti pagilian a dina man la sinungbatan ti ti nagbasolanna. Ngem no ni Pinoy iti nagbasol iti sabali a pagilian, saan man laeng a maikkan iti due process a kas naituding iti kalintegan ti tao (human rights law). Nagasaten no di agawid a nakalungon.
Saan a kaso iti racial ken wenno foreign relations ti kangrunaa a panggep daytoy a sinurat no di ket ti pannakaidatag ti respeto ti kalintegan ti amin a maseknan. Dayta respeto ket napateg la unay a kadagiti obrero a Pinoy tapno ad-adda pay iti inda panagited iti naan-anay a siribda kadagitoy a ganggannaet no isuda met iti marespeto ken maikkan iti naan-anay ken makapnek a subad iti itedda kadagitoy a gangganaet.
Ngem no awan daytoy a respeto, kasla met dimtengda iti balay nga awan iti as-asinna. Kasla immulida iti balay a nakaliktad ti agdanna. Dimtengda nga iti puntoda ket mangisaknap iti saan a nasayaat a tagipatgen ken panangipakita iti kinaawan iti galad iti nasayaat a sursuro. Isu nga immayda tapno makasursuroda? Nasken ngarud iti inda met panangipaay kadayta a respeto kadagiti obreroda.
Saan koma met a matmaturog iti pansitan ti gobierno kadagiti kaso iti panaglabsing iti labor laws ken panaglabsing iti kalintegan ti tao. Saan a sakopen ti foregn service policy dagitoy a panagabuso. Saan koma liklikan dagitoy a kaso gapu laeng iti foreign relations. Ta gagangay ngamin a maamak ti gobierno a maaddaan iti iti rikki iti relasion ti dua a nasion no ipaay dagiti estrikto a pagannurotan. Isu a nabtak pay ketdi dayta pinggan a losa a nakaisuratan iti naynay a palusot, “isolated case…” A nalaklaka laeng iti mangiwaragawag iti isolated case ngem ti mangipaay iti hustisia. Wenno napatpateg dayta relasion ti dua a nasion ngem dagiti naabuso. Iri rigatna dayta a punto met ti ad-adda a mangimameg iti pannakaabuso, ta maab-abuso la ngaruden isu pay laeng ti agtentekio.
Adu unayen dagiti napasamak a panagabuso. Ket no saan nga agtignay ti gobierno sabali manen a panagadipen ti parikut iti agdama a henerasion a kas iti panagadipen idi panawen ti Kastila, Hapon ken dagiti Amerikano.
Kadagiti kakastoy a panagabuso ket maysa met nga addang iti panangsakop iti maysa a puli. No abusoem ti maysa a puli, ket saan a pumalag wenno saanna nga ikaskaso dayta a panagabuso, ta paset dayta ti kulturana a “hospitality” ken managbabain kadagiti ganggannaet, ad-adda pay nga aramiden dagitoy nga abusado.
Ngamin, iti pannakaabuso ken saan a panagtimek wenno saan man laeng a panangikaskaso ket maibilang met a saan a panangrespeto ti bukod a bagi. Kasano ngarud nga irespetonaka ti ganggannaet no dimo met ammo a protektaran ti bukodmo a bagi?
Kasano ngarud nga irespetonaka ti ganggannaet no di met irespeto ken salakniban ti gobierno dagiti obrerona? Kasano nga irespeto dagitoy a gangganaet dagiti linteg ti pagilian no ti mismo a gobierno ket dina ammo nga irespeto dagiti umilina? Kadagiti dadduma a kaso, ti pay nababa nga umili ti agsagrap iti pannakadillaw ngem kadagiti nagabuso kenkuana. Banag a saan a patas ti timbangan dagiti babassit nga umili ken dagiti nabungkong ti bulsana.
Umanay kadi lattan dayta panagbalin ni Pinay a kas supermaid? Wenno lamiongen wenno patayyeken ti alipuspos dagiti OFW a kabarbaro a banuar ti panawen? Idinto ta adda latta dagiti tignay a no saan a panangsaklot kadagiti dakulap ket panagkaradap dagiti dakulap iti sirok dagiti lamisaan? Adu unayen dagiti dakulap nga agar-arikap iti sirok ti lamisaan nga isu iti nangiduron ken ni obrero iti pader ken mangkammet ti tadem ti kutsilio. Makita dagiti seniales: ti kinauneg ti gayunggayong a nagbaetan ti nangato ken ababa nga umili; ti tamtambutiogan a lakay ket ti rutayrutay nga ubing a nakaiggem iti per-ak a latok ken nakadumog a nakaluspak iti iti abay ti binuntuon a basura a teritorio dagiti dingraw, kuttongit a pusa ken aso a “self supporting.”
Tagabo iti bukodna nga ili ni Pinoy! Ngem kaanonto ti panagtignay? Kaanonto ti panagpatingga ti pannakatagabo?#
Monday, June 04, 2007
Ania, maiparit ti agsao iti Iluko?
KABAYATAN iti yaalsa dagiti rehional a lenguahe kontra iti English, kustounay met ti namsakaan ni Tagalog=P/Filipino iti rehion amianan. Napartak la unay iti inna panagwaras. Kasla apuy a nagkayamkam.
In-inut ti panagrunot ti dila ni Ilokano. Kasla agrungrong. Wenno beggang nga in-inut nga umpaag agingga ipalaiston ti angin ti dapo. Ket iti masungad nga aldaw, maysanto laengen a pakasaritaan. Napait a pakasaritaan. Pakasaritaan a mantsa ti puli. Tumaud ti crisis identity.
No dadduma, ut-utobek a nalaing dagiti rason no apay a napartak ti panagrunot ti Iluko kadagiti key cities iti Amianan:
No ag-Ilukoka, maawatandaka a dagus, aniaman ti lenguahena. Ti Iluko iti pagsasabatan. Ti lenguahe a pagkikinnaawatan. Dagiti di Ilokano, pilitenda iti agsursuro wenno umawat iti Iluko.
Isu a sinursuro ni Pangalatok ti ag-Iluko. Kasta met kadagiti nasurok a sangagasut a tribu iti Cordillera nga addaan iti pinullo a lenguahe. Agsasabatda iti Iluko tapno agkikinnaawatanda. Iluko amin a sao.
Cordilleran Iluko. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti siudad, Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko ti Iluko dagiti
“Apay mettenen, piman! Madiyo ti agayab-ayab ta nakiumay mit siak!”
“Naimas-imas ti ulokmo ya! Liingenda pay la sika?”
“Win koma a, piman! Ta napadas-padasak mit ti agdigos iti kumamat-kamat a danum!”
“Intakonto manenen a!”
Napukawpukaw, este, dika met ngata a mapukaw, ta nalawag met latta a maawatan ti Cordi Iluko, saan?
Kadagiti tungtongan, Cordi Iluko latta ti mangngegmo, uray iti amin a suli.
1995. Napalabas ti nasurok a maysa a dekada. Nagbaliwen ti pul-oy ti angin. Saanen nga iti Iluko iti pagsasabatan no di ket iti Tagalog=P/Filipino.
“Idi a, wen, agbasakami iti Bannawag tapno makasursurokami nga agsao iti Ilokano (ti terminona, ken generally). Ta di met agkikinnaawatan no di agilokano,” inyisem iti baket iti simmangbayanmi iti dakkel a balay iti Brgy. Brooks Point iti siudad, idi inyam-ammonak ti Ibanag (i-Abulog) a kumparik, a kas mannurat.
Bimmattaway ti agiluko. Immadu dagiti Anggalog. Itoy a panawen, hybrid ti Iluko. Kadagiti agtutubo, narasayen. Ad-adun ti Tagalog. Ket iti sumaruno pay a dekada, wenno ab-ababa pay ngata, ti Tagalogton a kas lingua franca ti siudad.
URDANETA.
“Apay ngay, ket no kai-Ilokanoan met ti Urdaneta? Apay a Tagalog ti saoyo?”
“Adun ti Tagalog sadiay.”
“Insurom met dagiti annakmon?”
Nagkatawa laeng.
No agbakasionda ditoy
“Apay nga isurom ti Tagalog kadakuada ket Ilokanokayo?” inulitko iti naminsan.
“Iparit ti maestrada no agilokanoda! Mamultada pay a!”
Annayko!
“Tapno saandanton a agbeddal, di isuron kadakuada.”
No further comment.
“Pagsilsilawanmi idi tukak, ditoy a lugar. Kataltalonan. Dayta rangtay dita laud, iti sirokna ti pagsayotak iti agsapa sakbay nga innak agiskuela. Kasilpo dayta a karayan ti sabangan idta laud, daydiay rangtay iti abay ti
“Tagalogda met gayam ditoy, papang!” Indillawnan idi nalikmotmin ti akimbaba a kadsaaraan ti mall. Addakamin iti ngato. Serkenmi amin a puesto. Agbuybuyakamin iti ladawan kadagiti paskil kadagiti sinean.
Yos. Naiyaw-awanak, iti kaiistoriak iti napalabas!
“Tagalogda aya?”
“Dimo napansin? Amin a napananta…” Napansin. Idtoy siudad, natayen a balikas dayta nadlaw.
Inserrekko iti department store. Nagintatawarak iti sopa. Agsasaokami latta ti buridekko iti Iluko. Palpaliiwek met ti saleslady. Pagamuan, nagsao iti Iluko ngem nakapsut. Kasla binawina met laeng a dagus iti inna panag-Iluko kalpasan a nagtalangkiaw. Kasla adda kabutengna.
Ti ur-urayek a gundaway a mulmulmulan ti mugingko!
“Apay nga agtag-Tagalogkayo ket Ilokanokayo met? Ilokano met ti
“Patakaran ngamin, kuya. Tagalog ti panagsaomi kadagiti amin a customer.”
“Tapno maawatan amin a kustormeryo, kasta kadi?”
“Wen, kuya.”
Saanakon a nagdamag.
Uray no awan ti gagarak, nagpa-Candonak. Nagpaliiw iti uneg ti mall. Ket natakuatak, a Tagalog ti saludsod no ania ti gatangem.
Iti mabiit, addanton ti mall met dita Narvacan. Mabangon idiay Brgy. Limmansangan. Addanto la ketdi met ti posiblena, ti tagalogization a mapasamak.
Kadagitoy nga eksperiensa, adda ti tallo a kangrunaan a rason no apay a nasaknap la unay ti tagalogization kadagiti key cities.
1. Edukasion. Iparit ti eskuelaan iti panagsao iti Iluko, ngem no Tagalog ket saan
2. komersialismo ken negosio
3. migration
1) EDUKASION. Iparit ti eskuelaan (iti high school) iti agsao iti Iluko. Multa, piso tunggal balikas! (Iti agdama a panawen.)
Nasken nga English wenno Tagalog. Kangrunaanna la unay ti English. Ngem iti panagsasarita, mabalin ti Tagalog wenno English wenno Taglish.
Early martial law days.
Pinadasko idi nga inlaban ti kalintegak nga agsao iti Iluko kadagiti napili a lugar: alley, ground, library, wenno iti ababa a pannao, no saan a madama iti klase. No madama ti klase, speak English! Wenno Tagalog no isu.
Ngem, napaayak. Ngamin, kas panangilawlawag ti Sister Principal, adda pinirmaak a weaver, sakbay a nagenrolak a surotek amin a pagannurotan, reglamento ken pagayatan ti eskuelaan. Binasak nga immuna sakbay a pinirmaak. (Wen, aya.) Iti panangpirmak, immannugotak. Ania pay iti naaramidak? Reglamento ti eskuelaan ti speak English. Nagdadakkel dagiti maisurat iti pader ken iti ngatoen ti pisara.
Awan iti masaok itoy a banag iti eskuela publika.
Idi elementariakami, Iluko ken English ti medium of instruction. Adda pay la idi Iluko a libro, a para kadagiti gred wan.
Iti sekondaria, nanayunan ti dua, naikkatan ti maysa! Ania daytoy?
Maiparit ti Iluko, ngem saan ti Tagalog. Sa ket simmapit pay ti Spanish a subject! (Naikkat a subject idi addaakon iti maikadua a tukad).
Ayyuya ngay? I’d rather speak English than Tagalog! kunak metten a. Mamultaka iti binting. Nangina dayta binting ta maminliman a plete iti kalesa. Wenno nikel laeng ti sangapug-ong a singkamas wenno sangaagpa nga unas a kabukaben iti panagawid a magmagna. Sangakilometro ti watiwat ti
Eksperiensa daytoy a kas estudiante iti private school.
Itoy a punto, agsao wenno agsursuro ti anak iti ganggannaet a sao: Tagalog wenno English wenno isuda a dua. Awitda daytoy nga inda panagsursuro iti balbalayda wenno kadagiti ummongda, tapno adda makasursuroda a naimbag. Tapno agbalinda a fluent.
Iti pamilia, awan ngata ti nagannak a mangiparit wenno manglapped iti anak nga agsao iti English wenno Tagalog no kayatna iti agsao. Ngamin, ammo met dagitoy a nagannak, a mamulta ni anak no agsao iti Iluko iti eskulaan. Isu a bay-anna lattan nga agsaoda iti Tagalog wenno English tapno makasursuroda. Wenno saan, ket korihirenda iti inda panagsao tapno agbalinda ketdi a fluent. Ultimo aso ken pusa ken aniaman a pet, ket English no di man Tagalog ti pannakisarita.
Ta asino koma ti nagannak a mayat a maudi ti anakna iti eskuelaan? Asino met ti nagannak a kayatna ti anakna a maudi wenno iti worst, ket maawagan ti anakna a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo ta dina ammo ti agsao iti Tagalog ken English iti eskuelaan?
Ken, asino ti makapaneknek a ti dina ammo ti agsao iti fluent English ken Tagalog ket kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo?
(Saan met ngata a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo dagiti Hapon, Espaniol, Aleman, Frances ken dadduma pay a non-English speaking country, lalo dagiti nararang-ay a nasion. Ngem ni P/Filipino, a maikatlo a kaadduan iti agsasao iti English ket mamirmiraut? Diak a maawatan!)
Itoy a siapel ken situasion, nangurungoren ni Iluko. Nangulitagtagen. Nagkuripaspasen, agingga matayton.
Ngarud, iparit ti eskuelaan ti agsao iti Iluko. Maysa kadagiti dakkel nga ilgat ti pannakatay ti bukod a lenguahe.
No dadduma, mismisuotak ti pasamak: mapantayo iti eskuela tapno agadal ken manayunan iti ammo. Ngem apay itan a mapantayo iti eskuelaan tapno patayentayo met ti bukodtayo a dila? (
Saan kadi nga adda ti dakkel a biddut dita wenno siak iti nagbiddut iti dakkel?
Wenno pudno, ket ngata a, a ti sistema ti edukasion ket pinatayna dagiti rehional a lenguahe? Wenno, ngata a, depektibo ti sistema ti edukasion iti kinaadun dagiti masirib ken maimpluensia a mangtimtimon?
2) KOMERSIALISMO. Idi sakbay a naipatakder ti Shoe Mart iti Baguio, dakkel nga ilgat ti agsasao iti Iluko. Ngem iti isasangbay ti SM, a timmipon iti grupo da Maharlika Livelihood Center, Center Mall, Abanao Square ken Cooyeesan Mall, nakaparpartaken ti panagbassit ti ilgat ti agsasao iti Iluko.
Iti Urdaneta, ti Magic ken CSI mall ket manipud iti
Dagitoy a mall iti nangiyeg kadagitoy a luglugar kadagiti non-Iluko speaking. Natural, Tagalog ti lingua franca. Iti panagtulid ti panawen, ad-addan a narimbawan ti Iluko.
Isu a dikan masdaaw no mapanka iti mall kadagitoy a lugar, no Tagalog iti pannakisaoda kenka, iti dua a rason: a) saanda nga Ilokano; b) reglamento ti management a kas marketing technique.
3) MIGRATION. Dakkel ti ilgat ti migrasion a paset ti tagalogization. Umuna, dagiti non-Iluko speaking nga empleado dagiti mall ken ti pamiliada nga awitda ta adda la ngarud dita ti trabahoda. Maikadua, umad-adu nga umad-adu ti papolasion dagiti Muslim traders ken dadduma pay a non-Iluko speaking traders kadagiti nadakamat a lugar. Ket agsasao met dagitoy ti Tagalog. Dakkel met ti impluensia nga ibunga ti ilgatda. Maikatlo, gapu ta adda ti trabaho a masapulan (kadagiti mall) adu met iti dumayo a makipagnaed, iti dua a rason: agnegosio ken agtrabaho.
Favorable ti komersio ken negosio no adu ti tao. No adu ti komersio ken negosio, adu met ti trabaho, siempre.
Agpaamianan ti tugot ti tagalogization. Napartak la unay iti inna panagsaknap.
Kadagiti laengen tallo nga a nainaganan nga ilgat, ket umanayen a mangpatay ti lenguahe ni saluyot.
No damagem no kasano a lappedan ti tagalogization, saanko a masungbatan dayta. Ngamin, addaanak met iti tallo a rason.
1) diak a nasursuro dayta iti eskuelaan, ta ti nasursurok ken no kasano ti agsao iti gangganaet a lenguahe (a di siaannugot ti riknak ken napilitanak laeng tapno maliklikak ti multa a binting tunggal balikas.)
2) obligadoak met nga agsao iti Tagalog iti pagtagilakoak iti nateng ken prutas, ta amkek met a panawandak ti/dagiti customer ken didak gatangan no didak maawatan wenno mabainda a gumatang no dikam agkinnaawatan
3) daytoy a parikut ket saanko a kabukbukodan a parikut no di ket sapasap. Ngarud, sapasap met laeng koma wenno kaadduan iti agtignay, a saan ket a sisiak wenno sumagmamano laeng. Kas indibidual, kas ama, kas writer, kas komersiante, kas umili, adu ken adu a banag ken immatang ti nasken nga iseksek iti priority.
Maibilang met ngata daytoy a sinurat, a kas umuna nga addang iti taldiap ken tignay maipapan iti ipapatay ti bukod a dila….#

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eskultura
Ti eskultura wenno panagkitikit ket isu ti sanga dagiti makita nga arte nga agtignay kadagiti tallo a dimension, ken maysa kadagiti plastik nga arte. Dagiti napaut a proseso ti eskultura ket kasisigud a nagus-usar ti panaggedged (ti panagikkat ti materiales) ken panagmodelo (ti panagnayon ti materiales, kasla ti pila), iti bato, metal, dagiti seramiko, tarikayo ken dagiti dadduma pay a materiales ngem, manipud iti modernismo, ti baliw ti turong ti proseso ti eskultura ket nankaiturongan ti gangani a kompleto a waya kadagiti materiales ken proseso. Adda dagiti adu a kita ti materiales a mabalin a pagobraan babaen ti panagikkat a kas ti panaggedged, panagpartuat babaen ti panaglanang wenno panagmodelo, wenno sukogan, wenno molde.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Boucher, Bruce, Baroko nga Eskultura ti Italiano, 1998, Thames & Hudson (Lubong ti Arte), ISBN 0500203075
- Blunt Anthony, Artistiko a Teoria idiay Italia, 1450–1660, 1940 (reperensia aginggana iti 1985 nga edision), OUP, ISBN0198810504
- Boardman, John ed., Ti Oxford a Pakasaritaan ti Klasiko nga Arte, 1993, OUP, ISBN 0198143869


text:
daniw ken samiweng
pakaipaskilan dagiti kaudian a partuat, gannuat, pasamak ken damag iti daniw ken musika dagiti ilokano
11.15.2014
Maysa nga Ilokano ni “The Singing Policeman,” ‘Bagis
Maysa gayam nga Ilokano, ‘bagis.
Isuna ni PO1 Robert Basan Abella Jr., tubo iti Marcos, Ilocos Norte. Nakadestino iti Camp Florendo iti San Fernando City, La Union.
* * *
Kinapudnona, ‘bagis, sakbay a naam-ammo a Mamang Pulis wenno The Singing Policeman, nalataken ni Jhae-are, awag kenkuana dagiti kasingedna, a singer.
Sakbay a nagpolis, kameng ti grupo a Bukros Singers, ken announcer iti DZJC.
Isu ti nangpalatak kadagiti orihinal a kanta nga “Agbabaket” ken “Pungan,” dua kadagiti agarup 50 a kanta a nairekordna. Addaan metten iti lima nga album— adda solona ken various artists.
Kinapudnona, ‘bagis, ti malagipko a naganna ket Robert “Agbabaket” Abella.
He-he-he.
* * *
Nupay inkakaubingan ni Jhae-are a dinengdengngeg nga agkanta dagiti dadakkelna nga agpada a nalaing a kumanta, ken agkantakanta met no kua, sa la naduktalan ti talentona idi addan iti hayskul.
Iti maysa a rehional a salip idiay Pangasinan, nagparikut ti pannakabagi ti Ilocos Norte— napukaw ti timekna. Ne, ta insukatda ni Jhae-are.
Ket pudno ‘ta pugtom, ‘bagis, ni Jhae-are ti nag-1st Place.
Dita a naamirisna a napintas met ti timekna ket inakonan iti bagina a maysa isuna a singer.
* * *
Kas “singing policeman,” kameng isuna ti banda dagiti polis, ti Regional Public Safety Battalion 1 Band weno RPSB1Band.
Malaksid nga agtokarda kadagiti pasken dagiti polis, maaw-awisda met kadagiti sabsabali a pasken.
Siempre, basta aprobaran ti hepeda.
* * *
Naengganio nga ag-cover kadagiti agduduma a kanta ket ipaskilna iti YouTube, ta kunana, kayatna a maipakita iti sangalubongan ti positibo met nga aspekto ti biag dagiti polis.
Kasta met nga ag-cover kadagiti kankanta nga Ilokano, saan laeng kadagiti bukodna a kanta, tapno maipangngegna met iti sangalubongan ti talento ken samiweng dagiti Ilokano.
* * *
Nakaay-ayat, ‘bagis, ta positibo dagiti komento kadagiti kanta ni Jhae-are wenno Manong Polis kunata man laengen ta Ilokano la ngarud, a nagwarasen iti social media.
Malaksid a nai-feature kadagiti broadsheet, nairakurak metten iti telebision daytoy Ilokano a polis a naidumduma ti laingna nga agkanta.
Maipagpannakkeldaka, Manong Polis.—O
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 24, 2014 a bilang. Iti sabali a bangir, mabuya ni Kabagis Eloy kas host iti “Tsismax, Showbiz Tsismis To The Max” iti Global News Network Cable Channel tunggal Biernes, alas sais iti sardam, ken adda replay-na iti Sabado iti alas nuebe iti agsapa. Mabuya pay daytoy iti gnntv-asia.com. Iti sabali a bangir, tunggal Sabado, iti alas nuebe agingga iti alas onse iti bigat, maang-angay iti Tiara Oriental Hotel, Makati City ti “Celebrity Hour”, panagtitipon dagiti celebrity iti agduduma a tay-ak a koberan ti media. No interesado nga ag-guest, ag-text wenno umawag iti 0932-242-7787.—AST)
7.11.2013
Agkonsierto iti Hong Kong da “The Singing Teacher” ken “The Voice of an Angel”
DI PAY NALUTO, NAIBUSEN
Kolum ni ANGELO 'ELOY' PADUA
Bannawag, Hulio 22, 2013
KADAGITAY kakabagis iti Hong Kong, markaanyon dayta Hulio 28 kadagita kalendarioyo.
Apay?
Agkonsierto da Alexander “The Singing Teacher” Barut ken Noraline “The Voice of an Angel” Domingo.
Ne, amangan no mailaw-ankayo. Maangay daytoy iti Bayanihan Centre, Kennedy Town, Hong Kong iti alas dos iti malem.
* * *
Sigurado a mapnekkayo iti idadar-ayyo ta kantaenda dagiti kanta a naipalaon iti baro nga albumda, ti “Mailiwak Kenka, Sweetypie” a nayalnag laeng itay nabiit.
Ala, ket mangngeganyonto dagiti kanta a pinutar da Vhen Bautista, Rudy Rumbaoa, Isaganie Bermosa, Noraline Domingo, Jerameel Perucho, Rogelio Lopez, Bonnie Manuel, Benny Ventura ken Ariel S. Tabag.
Ket mananamyo dagiti liriko dagiti mannurat nga Ilokano a kas kada Roy V. Aragon. Derick Marcel F. Yabes, Rolando A. Seguro, Jr., Dexter M. Fabito, Isaganie Bermosa, Benny Ventura, Bonnie Manuel, Imelda Toledo, Imelda Alibuyog, Rudy Rumbaoa, Ed Britos, Francis Soriano, Fr. De Guzman, Ferdinand Cortez, Vhen Bautista ken Alexander Barut.
Daytoy ‘tay kunada, ‘bagis, nga adda la ngaruden bonusna, adda pay konsolasionna.
Agasem that?
* * *
Sakbayna, ‘bagis, no koma padaya ti konsierto iti Hong Kong. adda pay “pagpapaimas” nga idasar ni ‘Bagis Alexander.
Agkonsierto iti daytoy Hulio 20 iti Sanchez Mira People’s Gymnasium iti alas dos agingga iti alas singko iti malem.
Sigurado a kantaenna dagiti superhit a kantana a kas iti “For Adults Only,” “Apay,” “Saniata” ken dadduma pay.
* * *
Bassit ngem nasagitsit, kunada man ken ni ‘Bagis Alexander, ‘bagis. Wen, a, ta dua a tawenna pay laeng iti industria ti Musika Ilokana, mapanen a tallo ti album-na.
Immuna daytoy “For Adults Only.”
Maikadua daytoy “Mailiwak Kenka, Sweetypie.”
Sa manamnama met ti album-da ken Ronald Domingo, ti kumakanta a nakabase iti Ilocos Norte.
* * *
Ginasut metten a kankanta ti nairekord ni ‘Bagis Noraline, ‘bagis.
Dati a kameng ti nalatak a Bukros Singers.
Isu ti nangpalatak kadagiti kanta nga “Iliwko Kenka,” “Asiak Pay,” “Nupay Lagip Laeng,” “Agsublika Kaniak,” ken dadduma pay.
Nakabase ita iti Hong Kong. Isu ti gapuna a “Mailiwak Kenka, Sweetypie” ti paulo ti albumda ken ‘Bagis Alexander.
Wen, a, ta nakabase met iti Texas ni ‘Bagis Alexander.
* * *
Iti panangdengdengngegko, ‘bagis, iti “Mailiwak Kenka, Biagko” a carrier single ti nasao nga album, diakto masdaaw no agbalin a “pambansang awit” dagiti Ilokano nga OFW ti nasao a kanta.
Wen, a, ta naiparikna la unay da ‘Bagis Alexander ken ‘Bagis Noraline ti pannakaila iti patpatgen ti biag a naynay a marikrikna dagiti kakabsat nga OFW.
No kayatmo a mapaneknekan, ‘bagis, mapanmonto denggen a personal inton Hulio 28 iti Bayanihan Centre.—O
(Para kadagiti interesado nga agbuya kadagiti nasao a konsierto ken maaddan iti album a “Mailiwak Kenka, Sweetypie,” para iti Sanchez Mira, kontaken ni Napoleon Malto iti Municipal Office of Senior Citizens Affair ken mabalin met a maaddaankayon iti kopia iti mismo a venue iti kaaldawan ti konsierto. Idinto nga iti Hong Kong, kontaken iti selpon ni Noraline Domingo iti numero +85291769714, wenno ag-PM iti facebook.com/noraline.domingo.—AST)
2.14.2013
Ania ti “Pambansang Awit” Dagiti Ubbing nga Ilokano, ‘Bagis?
Karaman met laeng iti nasao nga album, daytoy “For Adults Only” nga ad-adda ammo itan a “Bassit a Lalaki” (maysa a prase iti nasao a kanta) ti most requested song iti Kailokuan. Isu payen ti mangmangeg a maipatpatokar kadagiti parapasahero a jeep. Saan la kano laengen a para adults ta nagbalin metten a “pambansang awit” dagitay ubbing, ta uray uneg ti klase ket kankantaenda.
Agasem dayta, ‘bagis?
* * *
Ad-adda met a daytoy ti kantaen dagiti makisalip, ken dagiti guest singers, iti “Alex Barut Sing-Alike Singing Contest” a segment iti “Baro a Rimat” a programa ni Ronald Domingo iti DZRL iti kada Domingo.
Most requested met daytoy iti “DWRS Bangon Kabarangayan” ni Edwin Ermitanio.
Uray iti “Johnny Tango Program” ni Sonny Dancel, nalatak daytoy “For Adults Only.”
Agdindinamag met, ‘bagis, a nalatak dagiti kanta a nairaman iti For Adults Only album iti DZNL-La Union. Kasta met idiay Bombo Radyo-Tuguegarao.
Manamnama met a mangngeganen dagiti kankanta ni Alexander iti program a “Pinakbet” iti DZNF Ilocos Sur.
* * *
Idiay Hawaii, sumangkalatak met, ‘bagis, dagiti kanta ni Alexander.
Agtultuloy a maipatpatokar iti programa ni Jay Oallesma iti KPHI.
Ken uray iti “Lovingly Yours, Ate Vi” ni Venus Viloria ken “Edna's Afternoon Delight” ni Edna Butay iti KNDI.
Kasta met a maipatpatokar dagiti kanta ni Alexander iti “Linglingay iti Sardam” ni Rey “Boboy” Patao iti KNUI-Maui. Maysa a mataiguray a paset daytoy a programa ket ti panagibasa ni Alexander kadagiti daniw nga Ilokano a pakaragsakan la unay ni Apo Rey a host ti nasao a programa gapu iti sumangkalamiis met a timek ni Alexander a dumaniw.
* * *
Ti nakaay-ayat pay, ‘bagis, kadagiti kumakanta nga Ilokano, agtitinnag-ay wenno agtitinnarabayda.
Kas iti daytoy mini-concert kadagiti estasion ti radio ni Vhen “Prince of Ilocano Song” Bautista. Karaman kadagiti mairaprapin a kanta dagiti kanta ni Alexander.
Mangngegan gayam, ‘bagis, dagiti mini-concert ni Vhen iti “Kiddaw ken Sagut” a programa ni Ruben Ballesteros iti DZNL-La Union; “Rimat Dagiti Bituen” ni Freddie Boy Tan iti DWRS-Vigan; “Edna's Afternoon Delight ni Edna Butay iti KNDI-Honolulu; “Linglingay iti Sardam” ni Rey Boboy Patao iti KNUI-Maui; ken “Pinakbet” iti DZNF-Ilocos Sur.
* * *
Ti nakaay-ayat ken ni Alexander, ‘bagis, fans-na uray dagiti estudiantena iti hayskul idiay Texas.
Sumangkarengrengda iti panagkantana. Ken adda metten kopiada iti albumna.
Ken karamandan kadagiti Ilokano fans ni Alexander a mangpadpadaan iti maikadua nga albumna, a pagkaduaanda ken ni Noraline Domingo, a manamnama a mairuar iti katengngaan daytoy a tawen.—O
(Naipablaak iti Bannawag, Pebrero 25, 2013 a bilang iti kolum ni Angelo Padua a "Di Pay Naluto, Naibusen.")
2.03.2013
Lovingly Yours, Marie
Ne, kitaem ket kimmantaka, ‘bagis. Di ketdin ta nakalatlatak dayta a kanta? Mapanka iti uray ania nga okasion iti Kailokanuan, kasar, buniag, piesta, adda ta adda “Isem” a mangngegam.
Ta malaksid a nagmayat a lung-ayan ken pudno a makaisem ti liriko ti kanta, makaawis ti timek ni Marie Prieto nga akinkanta iti daytoy.
Ngem ammom kadi, ‘bagis, a sumagmamanon a tawen nga adda sadiay Taiwan ni Marie?
Natalinaay nga agbibiag kaduana ti Taiwanese a lakayna ken tallo a bungada.
* * *
Ngem kas pudpudno a managayat iti musika, dina maliklikan ti awis daytoy.
Agingga a dimmatag manen (ti musika) babaen ken ni Vhen Bautista, ti Prince of Ilocano Song.
Babaen ti Facebook, nagkinnomusta dagitoy agpagayam. Agingga a napagnumuanda ti mangbukel iti maysa nga album.
Suraten ni Marie dagiti liriko, ikkan ni Vhen iti melodiana
Agingga a naipasngay ti “Lovingly Yours, Marie,” ti back-to-back album da Marie ken Vhen.
* * *
Buklen ti nasao nga album ti sangapulo ket maysa nga orihinal a kanta kas kadagiti sumaganad:
“Yawatko Kenka,” “Wo Ai Ni,” “No Ammom La Koma,” “No Bilang Ta Sikanto ‘Tay Agriro,” “Ammok a Biddut,” “Kupido, ‘Toy Pusok Na-Bull’s Eye-mo,” “Gumawgawawa Iti Panagsublim,” “Mamatika Kenkuana,” “Sika,” “Video Call,” “Maikadua nga Ayat,” “Marie,” “Musika, Sapsapulenka Latta,” “Iliwko Nalaus Unay,” “Ilik A Badoc,” “Kasano A Lipatenka,” “Lovingly Yours” ken “Naisangsangayanka a Bukel.”
* * *
Pagimasanna iti daytoy nga album, ‘bagis, saan laeng a nagtinnulongan da Marie ken Vhen a buklen.
Nangidiaya met iti tulong dagiti papagayamda a mannurat nga agaramid iti liriko a kas kada Alvin John Fengers (Alvin Dalere), Imelda Duque Toledo, Imelda Batara Alibuyog, Victorino Marquez, Rudy Ram. Rumbaoa, Alexander Rafanan Yago, Alexander Barut, ken Ariel S. Tabag.
Kasta met a timmulong ni Israel Allen Pascua. Isu ti nangtokar ken nangurnos kadagiti amin a kanta.
* * *
Kuna ni Marie, ‘bagis, kaaduan a kanta iti album, nairanta a naputar para kenkuana.
Kaaduan a pakasaritaan ti ayat ken biagna kas naasawaan ken Ilokana nga adda iti adayo a lugar.
* * *
Mabalin ngarud nga ibaga a daytoy “Lovingly Yours, Marie” ket album a mangipaneknek a ti musika latta ti pagsarakan dagiti musiko nga Ilokano, nga iti daytoy a biang da Marie ken Vhen, agpadan nga adda iti abrod, ngem gapu iti Musika Ilokana, adda agsapsapul ken adda nasapulan.
Tapno, kas iti kunada, agtultuloy ti musika…—O
(Naipablaak iti Bannawag, "Di Pay Naluto Naibusen" a kolum ni Angelo Padua iti Pebrero 11, 2013 a bilang.)


text:
Napaamo a baboy
Ti napaamo a baboy (Sus scrofa domesticus wenno Sus domesticus) ket isu ti maysa a dakkel a napaamo, paris ti ramay ti saka nga ungulata a tugotanna ti kaputotanna iti naatap nga alingo; daytoy ketnaikeddeng a subsebbangan ti naatap nga alingo wenno dagiti naisangayan a bukodna a sebbangan. Ti uloda ken maipatinayon pay ti kaatiddog ti bagida ket sumakop ti 0.9 aginggan ti 1.8 m (35 aginggana ti 71 pulgada) ken dagiti manakman ket mabalin nga agdagsen iti baetan ti 50 aginggana ti 350 kg (110 aginggana ti 770 lb). No maipada kadagiti sabali nga artiodactyl, ti uloda ket maibiang nga atiddog, natirad, ken awanan kadagiti butig. Dagiti paris ti ramay ti saka nga ungulata ket sapasap dagitoy a mangmangan ti mula, ngem ti npaamo a babaoy ket maysa nga mangan iti amin, kasla dagiti naatap a tinaudanna.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Colin P. Groves (1995). "Iti nomenklatura dagiti napaamo nga ayup" (PDF). Warnakan ti Soolohiko a Nomenklatura. 52 (2): 137–141. Biolioteka ti Biodibersidad a Tawidan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pigs & Peccaries Specialist Group (1996). Sus scrofa. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Naala idi 12 Mayo 2006.
- Animal Welfare AVMA Policy on Pregnant Sow Housing
- CAST Scientific Assessment of the Welfare of Dry Sows kept in Individual Accommodations- March 2009
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Napaamo a baboy iti Wikimedia Commons


text:
Sultan
Ti sultan (Arabiko: سلطان sulṭān, panangibalikas [sʊlˈtˤɑːn, solˈtˤɑːn]) ket ti natakneng a titulo nga addaan kadagiti nadumaduma a kaibuksilan iti pakasaritaan. Iti kasisigud, daytoy ket maysa idi nga Arabiko nga abstrakto a pangnagan a ti kayatna sawen ket "pigsa", "turay", "panagturay", a naala manipud iti pangited-anag a pangnagan ti سلطة sulṭah, a ti kayatna a sawen ket "turay" wenno "bileg". Iti kalpasanna, daytoy ket nagbalin a naus-usar a kas titulo dagiti naisabgayan nga agturturay a nagtunton it igangani a napno a kinaturay kadagiti praktikal a termino (kas ti kaawan iti panagkamkammatalek iti ania man a nagatngato nga agturturay), ngem awan ti panagtunton iti amin a kalipato, wenno ti panagibaga iti nabileg a gobernador ti probinsia iti kaunegan ti kalipato.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- RoyalArk – kitaen ti tunggal pagilian, kas ti Oman
- WorldStatesmen – kitaen ti tunggal agdam a pagilian
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sultan iti Wikimedia Commons


text:
Bise Presidente iti Estados Unidos
Ti Bise Presidente iti Estados Unidos ket isu ti maikadua a kangatuan nga opisina ti publiko a pinartuat babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos.[1] Ti Bise Presidente, a kaduana ti Presidente iti Estados Unidos, ket saan a dagus a binutosan babaen ti tatttao babaen ti Elektoral a Kolehio opisina ti iti uppat a tawen a termino.[2] Ti Bise Presidente ket ket isu ti umuna a iti lini a a panagsasaruno ti presidente, ken agbalinto a Presidente iti pannakagteng ti ipupusay, panagikkat, wenno pannakaikkat ti Presidente.[3]
Babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos, ti Bise Presidente ket isu ti Presidente ti Senado ti Estados Unidos.[4]
Dagiti linaon
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Goldstein, Joel K. (1982). Ti Moderno a Bise Presidente ti Amerikano. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 0-691-02208-9.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bise Presidente iti Estados Unidos iti Wikimedia Commons


text:
Opisial a pagsasao
Ti maysa nga opisial a pagsasao ket ti pagsasao a naikkan iti naipangpangruna a nainkalintegan a kasasaad iti naisangayan a pagilian, estado, wenno dadduma a pagturayan. Kadawyan a ti opisial a pagsasao ti pagilian ket mangibagbaga iti pagsasao nga inus-usar iti kaunegan ti gobierno (kas dagiti korte, parlamento, administrasion).[1] Gapu ta "ti pamay-an ti panangiyebkas iti tattao ket saan a mabaliwan babaen ti linteg",[2] ti termino nga "opisial a pagsasao" ket saan a tipiko a mangibaga iti pagsasao nga inus-usar bababen dagiti tattao wenno pagilian, ngem babaen ti gobiernona.[3]
Iti sangalubongan, adda dagiti 178 a pagilian nga addaan iti saan a basbassit ngem maysa nga opisial a pagsasao, ken 101 kadagitoy a pagilian ket mangbigbig iti ad-adu ngem maysa a pagsasao. Adu kadagiti batay-linteg iti lubong ket mangibaga iti maysa wenno ad-adu nga opisial a pagsasao ken/wenno dagiti nailian a pagsasao.[4][5]Adda met dagiti pagilian nga agus-usar iti designasion iti opisial a pagsaao a mangpabileg kadagiti grupo ti indihenio babaen ti panangited kaniada iti panagserrek iti gobierno iti patneng a pagsasaoda. Kadagiti pagilian a saan a pormal a mangidesignado iti maysa nga opisial a pagsasao, kadawyan a maparang-ay ti de facto a nailian a pagsasao. Ti Ingles ket ti kaaduan nga opisial a pagsasao, nga addaan iti kasasaad a mabigbigan kadagiti 51 a pagilians. Adu pay a mabigbigan ti Arabiko, Pranses, ken Espaniol.
Ti maysa nga opisial a pagsasao a maysa pay nga indihenio a pagsasao ket tinawtawagan nga endoglosiko, ti maysa a saan nga indihenio ket eksoglosiko.[6] Iti maysa a pagarigan ket ti Nigeria nga addaan kadagiti tallo nga endoglosiko nga opsial a pagsasao. Ti kayat a sawen daytoy, ti pagilian ket mangigandat a mangprotekta dagiti indihenio a pagsasao ngem urayno kasta mangbigbig pay iti Ingles kas iti bukodna a lingua franca.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Official Language", Concise Oxford Companion to the English Language, Ed. Tom McArthur, Oxford University Press, 1998.
- ^ The Status of Languages in Puerto Rico. Luis Muñiz-Arguelles. Unibersidad ti Puerto Rico. 1986. Panid 466. Naala idi 23 Nobiembre 2012.
- ^ Pueblo v. Tribunal Superior, 92 D.P.R. 596 (1965). Translation taken from the English text, 92 P.R.R. 580 (1965), p. 588-589. See also LOPEZ-BARALT NEGRON, "Pueblo v. Tribunal Superior: Español: Idioma del proceso judicial", 36 Revista Juridica de la Universidad de Puerto Rico. 396 (1967), and VIENTOS-GASTON, "Informe del Procurador General sobre el idioma", 36 Rev. Col. Ab. (P.R.) 843 (1975).
- ^ "Read about "Official or national languages" on Constitute". Naala idi 2016-03-28.
- ^ "L'aménagement linguistique dans le monde: page d'accueil". www.axl.cefan.ulaval.ca. Naala idi 2016-03-28.
- ^ endoglossic ken exoglossic iti OxfordDictionaries.com.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Writing Systems of the World: Alphabets, Syllabaries, Pictograms (1990), ISBN 0-8048-1654-9 — ilistan dagiti opisial apagsasao iti lubong, ken dagiti dadduma pay a pakaammo.
Dagiti islpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti pagsasao babaen ti pagilian iti The World Factbook