text:
Biolohia
Ti biolohia ket maysa a masna a siensia a maipapan iti panagadal iti biag ken dagiti sibibiag nga organismo, a mairaman dagiti patakderda, aramid, panagtubo, taudan, ebolusion, panakaiwarwaras, ken taksonomia.[1] Ti biolohia ket nawatiwatat suheto a naglaon kadagiti adu a subdibision, dagiti topiko, ken dagiti disiplina. Kadagiti kangrunaan a topiko ket dagiti lima a mangtipon a pamunganayan a mabalin a maibagbaga a dagiti kammasapulan nga annuroten iti moderno a biolohia:[2]
- Dagiti selula ket dagitoy ti kangrunaan a paset iti biag
- Dagiti baro a sebbangan ken tinawtawid nga ugali ket pinataudan iti ebolusion
- Dagiti hene ket isu dagitoy ti kangrunaan a paset iti panagtawtawid
- Ti maysa nga organismo a timbenganna ti bukodna nga uneg nga enbironmento tapno mataripatuna ti natalinaay ken agnanayon a kasasaad
- Dagiti sibiiag nga organismo ket agibus ken baliwanna ti enerhia.
Dagiti subidisplina iti biolohia ket mabigbigan kadagiti batayan iti gantingan a dagiti organismo ket inadadal ken dagiti pamay-an nga usaren ti panagadal kaniada: ti biokimiko ket sukimatenna ti pamunganayan a kimiko iti biag; ti molekular a bilolohia ket adalenna ti narikut a panakitinnignay dagiti sistema iti biolohiko a molekula; ti selula abiolohia ket sukimatenna ti kangrunaan a pasdek a lapped kadagiti amin a biag, ti selula; ti pisiolohia ket sukimatenna ti maipapan ti bagi ken kimiko a rebbengan dagiti kulapot, dagiti organo, ken dagiti sistema ti organo iti maysa nga organismo; ken ti ekolohia ket sukimatenna no kasano a makitinnignay dagiti nadumaduma nga organismo ken tumaripnong iti bukodda nga enbironmento.[3]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termio a biolohia ket naala manipud ti Griego a balikas a Bίoς, bios, "biag" ken ti suldong a -λoYίa, -logia, "panagadal iti." Daytoy ket agparang iti Aleman (a aks ti biologie) a nasapsapa ngem idi 1791, ken mabalin a maysa a likud a pormasion manipud ti daan a balikas a amphibiolohia (a kayatna a sawen ket ti panagadal dagiti anpibio ) babaen ti panagikkat ti immuna ngaamphi-. Ti nagan ket namatmati nga immuna nga inusar babaen ni Karl Burdach (1776-1847) a mangibanga ti panagadal ti tao. Ni Jean-Baptiste Lamarck idi ti (1744-1829) immuna a nagusar iti nalawlawa a kapanunotan.[4]
Urayno ti biolohia iti moderno a pormana ket maysa a kabarbaro ken agdama apanakarang-ay, dagiti siensia a maikabagian ken mairaman iti daytoy ket naadadalen manipud kadagiti taga-ugma a panawen. Ti masna a pilosopia ket kinasapsapa nga inadal idi dagiti sibilisasion iti Mesopotamia, Ehipto, ti Indiano a subkontinente, ken Tsina. Nupay kasta, ti taudan ti moderno a biolohia ken ti arngianna ti panagadal iti masna ket kaaduan a nasursurotan manipud idi tag-ugma a Gresia.[5] Bayat a ti ormal a panagadal iti medisina ket nanipud pay idi ni Hippocrates (ca. 460 BC – ca. 370 BC), ni Aristotle (384 BC – 322 BC) nga isu ti kaadua a nagparawad ti panagrangrang-ay ti biolohia. Dagiti naipangpangruna ket dagiti Dagiti Pakasaritaan iti Ayup ken dagiti sabsabali nga obrana a nangipakita kadagiti naturalista panagirayna, ken dagiti simmakbay nga ad-adu nga emperiko nga obrana a nagipatengnga ti isip iti bilohiko a gapuanan kendibersidda iti biag. Ti simmaruno kenni Aristoteles idiay Lyceum, a ni Theophrastus, ket nagsurat kadagiti serie ti liblibro iti botania a nabati a kas ti kangrunaan a kontribusion iti taga-ugma iti siensia dagiti mula, ken dagiti pay mapan iti Tengnga a Pannpanawen.
Dagiti eskolar iti medibal nga Islamiko a lubong a nagsurat iti biolohia ket mairaman ni al-Jahiz (781–869), Al-Dinawari (828–896), nga isu ket nagsurat ti botania,[6] ken ni Rhazes (865–925) nga isu ket nagsurat iti anatomia ken pisiolohia. Ti medisina ket naipangpangruna nga inadadal babaen dagiti Islamiko nga eskolar a nagob-obra iti tinawtawid a Griego a pilosopia, bayat a ti masna a pakasaritaan ket kaaduan a nakaala kadagiti Aristoteliano a kapanunutan, a naipangpangruna ti panagtengtengngel ti natalinaay a pagsasarunuan iti biag.
Ti biolohia ket napardas a naparang-ay ken nagtubo babaen ti dramatiko a pannakaparang-ay ti mikroskopio niAntony van Leeuwenhoek. Isu daytoyen nga idi a dagiti eskolar ket nakaduktal ti spermatozoa, bakteria, inpusoria ken ti aragaag a panakakaskasdaaw ken dibersidad iti mikroskopiko a biag. Dagiti panagsukimat babaen ni Jan Swammerdam ket nangiturong kadagiti baro a panagayat iti entomolohia ken nangitakder ti kangrunaan a pamay-an iti mikroskopiko a panagrangkay ken panagmantsa.[7]
Dagiti panagrang-ay ti mikroskopia ket adda daytoy ti natukok nga impakto iti biolohiko a panagpampanunot. Idi nasapa a maika-19 a siglo, adu dagiti biologo a nagitudo ti sentro a pannakaipangpangruna iti selula. Idi 1838 ken 1839, ni Schleiden ken Schwann ket nangrugida a nagiragpat ti kapanunotan a ti (1) ti kangrunaan a paset dagiti organismo\ ket ti sellula ken (2) dagiti agmaymaysa a selula ket addaanda kadagiti pakaidumaan iti biag, urayno suppiatenda ti kapanunotan a dagiti (3) amin a selula ket nagtaud manipud ti panagbingbingay dagiti sabsabali a selula. Agyamantayo kadagiti obra ni Robert Remak ken Rudolf Virchow, nupay kasta, babaen ti 1860s kaaduan kadagiti biologo ket immawatda kadagiti tallo a doktrina iti naam-ammauanton a kas ti selula a teoria.[8]
Iti agdama, ti taksonomia ken panakaidasig ket nagbalin a nagtengngaan ti isip iti masna a pakasaritaan. Ni Carolus Linnaeus ket nagipablaak ti maysa a kangrunaa a taksonomia para iti masna a lubong idi 1735 (dagiti nadumaduma a kita ket naususaren manipud idin), ken ti 1750 a panagiyammo ti sientifiko a nagnagan para kadagiti amin a sebbanganna.[9] Ni Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, ket trinatona dagiti sebbangan a kas dagiti parbo a kategoria ken dagiti sibibiag a porma a kas nalukneng—nga agpalpaltiing pay a ti posibilidad iti kadawyan a nagtaudan. Urayno isu ket sinuppiatna ti ebolusion, ni Buffon ket maysa a nangruna a pigura iti pakasaritaan iti ebolusionario a kapanunotan; ti obrana ket nakaimpluensia kadagiti ebolusionario a teoria kenni Lamarck ken Darwin.[10]
Dagiti naganetget a panagpanpanunut ti ebolusionario ket nagtaud kadagiti obra ni Jean-Baptiste Lamarck. Nupay kasta, ti Britaniko a naturalista a ni Charles Darwin, a nagtipon ti bioheograpiko nga arngian iti Humboldt, ti unipormista a heolohia ni Lyell, dagiti sinursurat ni Thomas Malthus ti panagrang-ay ti populasion, ken ti bukodna a kalaing iti morpolohiko, a nagpartuat ti naballigi a teoria ti ebolusion a naibatay iti masna a panagpili; kapadpada a panagrason ken ebidensia a nagiturong kenni Alfred Russel Wallace ti nawaya a panakaabotna ti isu met laeng a nagpatinggaan.[11]
Ti pannakaduktalan iti maipapan ti bagi a representasion iti panagtawid ket dimteng kadagiti ebolusionario a pamunganayan ken henetiko ti populasion. Idi 1940s ken nasap a 1950, dagiti eksperimento ket nagitudo ti DNA a aks komponente dagiti kromosoma a angtengngel kadagiti henes. Ti panakitengngaan dagit isip dagiti baro a modelo nga organismo a kas dagiti birus ken bakteria, ken dagiti pay panakaduktalan iti doble a helikoidal a patakder iti DNA idi 1953, ket nagmarka ti panagdaliasat iti panawen iti molekular a henetiko. Manipud idi 1950 aginggana iti agdama a panawen, ti biolohia ket nawatiwaten a naipadakkel iti melekular a pagturayan. Ti henetiko a kodigo ket narengngat ni Har Gobind Khorana, Robert W. Holley ken ni Marshall Warren Nirenberg kalpasan ti DNA ket naawatan nga aglaon kadagiti kodones. Kanungpalanna, ti Gandat a Henoma ti Tao ket nairugi idi 1990 nga adda ti namnama iti panagmapa ti sapasap a henoma ti tao. Daytoy a gandat ket nalpas idi 2003,[12] nga adda pay dagiti adu a panagusig nga agdama a maipabpablaak. Ti Gandat a Henoma ti Tao ket isu ti immuna nga addang iti sangalubongan a ganetget a pannakaitipon dagiti naumnong a pannakaammo iti biolohia iti nairebbengan, a molekular a pannakaipalpalawag iti bagi ti tao ken dagiti bagi ti organismo.
Dagiti ladawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ A naibatay babaen ti panakailawlawag idiay Gandat nga Aquarena Basaan a daga glosario dagiti termino.
- ^ Avila, Vernon L. (1995). Biolohia: Panagtalunton iti biag iti daga. Boston: Jones ken Bartlett. pp. 11–18. ISBN 0-86720-942-9.
- ^ Siensia ti Biag, Weber nga Estado a Museo iti Masna a Siensia
- ^ "Sino ti nagrugi ti termino a biolohia?". Info.com. Naala idi 2012-06-03.
- ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag
- ^ Fahd, Toufic. : 815. Awan wenno awan linaon ti
|title=(tulong); Di naikaskaso ti
|contribution=(tulong), iti Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996). Ensiklopedia iti Pakasaritaan iti Arabiko a Siensia. 3. Routledge. ISBN 0415124107.
- ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag, pp 133–144
- ^ Sapp, Henesis, kapitulo 7; Coleman, Ti biolohia iti Sangapulo ket siam a Siglo, kapitulio 2
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay iti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 4
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunotan, kapitulio 7
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 10: "Ti ebidensia ni Darwin para iti ebolusion ken sapasap a nagtaudan"; ken kapitulio 11: "Ti gapuanan iti ebolusion: masna apaagpili"; Larson, Ebolusion, kapitulior 3
- ^ Noble, Ivan (2003-04-14). "BBC NEWS | Siensia/Masna| Ti henoma ti tao ket kanungpalan a nakompleto". BBC News. Naala idi 2006-07-22.


c: text/html

text:
Ti Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque
Napipintas dagiti sarita a nangab-abak iti Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana. Adda kabukbodan tunggal maysa a gupit. Tunggal sarita ket awitna ti bukodna a kinapintas. Makapnek. Rumbeng a maikari ti tunggal maysa ti ginun-odna a pammadayaw. Namaris ti magubuay a pannakapnek.
Kadagiti tallo a nangabak a sarita, kasla awan iti naisalumina kadakuada iti ngayed ta aminda ket trinatarda ti maipapan ti parikut ti pamilia. Ti parikut a saan a pinataud iti ruar ti pamilia wenno nagtaud wenno pinataud ti sabali a tao. Saan met a bunga ti rissik ti gimong. Saan met a rason ti alienation. Wenno ania ditan a rissik a pinataud manipud iti ruar ti pamilia. Dagiti parikut a natratar ket mismo a dagiti kameng ti pamilia ti simmango wenno dagiti maseknan a mismo iti nagtayyekan ti sarita. No kasano a sinango dagiti agbibiag ti limtuad a parikut, maitugkel met dita ti immatang dagiti agbasbasa ket gubuayenda ti kabukbokodanda nga ekspektesyon a manggutugot kadakuada a mangsurot ti agus ti sarita manipud rugi agingga iti gibus.
Kalpasanna, agtinnag a mauyos ti isem ti pannakapnek. Kadagiti addaan iti alikuteg unay a panunot, ibulosna ti panagwerret ti isip ket sumallukob iti panunot iti panagaramid met ti kabukbokodan a bersion. Naimpluensiaan. Nainspirar. Isu daytoy ti impluensia ti binasa. Marikna laeng dayta nga impluensia kalpasan iti panagbasa iti napasnek.
Mayat man ti nagtartarayan dagiti topiko a naidatag kadagiti tallo a nangabak. Dua kadagitoy ti nangtratar maipapan kadagiti agassawa nga awan anak ken dagiti parikut a simmangbay kadakuada. Maysa ti nangtratar iti prinsipio ken takder ti asawa a babai ken asawa a lalaki; idinto a ti maysa ket gapu ta saan a makaanak, isu a mapasamak iti panagsina. Ti maysa met ket ti sentro ti sarita maipapan kadagiti parikut a sangoen ti “itta” nga anak. Makapaisem ket daytoy uray no dagiti linabag dagiti balikas ket marikna ti semsem ket muriot ti “itta.” Nabileg ken naannayas iti ikakapet dagiti balikas kabayatan iti panangbasa.
Ti ketdi nakadidillaw ken makapaisem ket dagiti mannurat wenno dagiti author ket ammoda ken kabisadoda ti inaramatda a lenguahe kas maitutop iti pinutarda a sarita. Nabibileg dagiti lenguaheda, maitutop la unay.
Nagbibibileg dagiti inaramatda a paulo ket marikna kadagitoy ti gutad ti natratar a pakasaritaan. Adda kadagitoy a paulo ti anges ti sarita. Saanen nga inlawlawag dagiti author ti kayatda a sawen, ti kayat tunggal author a sawen iti paulo ti saritana, ta uray no saanda nga imbaga, kas kalawag iti agmatuon nga aldaw ‘diay Laoag a maawatan ti kayatda a sawen.
Ta kasta ngamin ti pinutar a bunga ti arte, ipakitam uray saanmon nga ibagbaga ta impakitam la ngaruden. Apay nga ibagam pay laeng? Isu met laeng ti kasunganina, a no imbagamon, saan ngarud a rumbeng nga ipakita ta imbagam la ngaruden. Apay nga ipakitam pay laeng? Daytoy ti nangipaay iti siken ken bileg dagitoy a paulo ta marikna ti/dagiti agbasbasa/nagbasa ti gutad iti panagpitik ti binasana. Ket nariknana ti bileg ti nanggubuay ti tik-ab ken isem nga aglaplapusanan.
Ngarud, kadagitoy a nangabak, umno laeng ti rinagpatda a pammadayaw. Rumbeng laeng a maipaayanda iti tung-ed a kas panangayon ken yaallukoy.
Ala ngarud, rugiantayo a siripen dagiti sarita ket idatagtayo ti kapaliiwantayo, kas maibatay iti pannakaawattayo ken panangikutektek iti intay binasa. Sumagmamano laeng dagitoy a maibagak a pagpintasan dagiti sarita.
Kas iti maikatlo a gungguna, ti “Subeg” a sarita ni Jake F. Ilac. Marikna la unay ti bara ti lumlummuag a ngayemngem ti bida a lalaki gapu iti saanna a maisikkir ti takderna a kas asawa wenno uray maimdengan koma ti takder ti paternal a gupit. Dina magun-od ti kayatna mapasamak wenno ibaga a dina maipapilit ti takder, panggep ken kapanunotanna, kas asawa a lalaki. Saanna laeng a pinagarko dagiti kiday iti pannakarikna iti kinaawan ti bileg wenno ti saan a naisikkir wenno saan nga inimdengan a pannakabalin ti maysa nga asawa a lalaki. Kasla nalipit ti lalaki iti nagbaetan dagiti naparnuay a parikut ket saan a makakuti wenno sisasango iti awanan mamaayna nga irurukuas wenno awanan tulangna a pagtaktakderan
Ket naawan ti mamaayna ken kaimudingan ti sinirmata a masakbayan ta napukaw ti essem ti kasimpungalan. Saan ketdi a basta napukaw lattan no di ket tinaneb ti naparnuay a parikut a nakaipasungalngalanda. Dayta a pannakaipasungal ket inakasna ti pigsa ti pakinakem ti asawa a babai ket nagbirok iti pakaiyaw-awanan iti sangsangoen a dagensen. Kinamangna iti liklik a mangiyikay kenkuana a sisasango iti dakkel a parikut.
Narikna ti kinabileg ti paulo ti sarita a naidatag ta pulos a saan a naunnat ti nabagkog a kapanunotan ken pagtaktakdderan asawa a babai. Posible met a kunaen a pananglisi dayta iti aramid a naipabasol – ti basol a saan met a basol no usigen a nalaing. Ngem gapu iti pagtaktakderan a kapanunotan, a posible pay a kunaen a dayta ti prinsipio a saan a dimngeg iti suhestion ti paternal a gupit. Pagangayanna, limmuag ti ngayemngem iti saan a naikaskaso a bileg. Isu a dayta a ngayemngem, uray di naibaga, yebkasna met, iladawanna pay ti kinasubeg gapu iti saan nga idedengngeg, saan a panamati iti paternal a biang.
Kasla insarado a komunikasion ti pinarnuay ti kinasubeg. Saan a maited wenno maala ni Gerry ti numero ti telepono ti asawana, saan met a mapatulodan iti visa ta bumisita koma. Kaarignan tay linuktan a ridaw iti nakalawlawa ngen saan nga umuneg ti indiayaan ti tarabay ken panangisakit. Naimula iti paulo ti karirikna ni Gerry, ti bida a lalaki. Sadiay ti pakariknaan ti marikriknana a dagensen. Ingarngaretnget ti kaungganna ti “subeg.” Napigpigsa met ngarud ti gutadna ti nagngaretnget a kaunggan ngem ti balikas a naisawang.
Nabileg ketdi a katatao ti naikawes iti bida a lalaki ta tinakderanna ti karina iti matrimonia, nupay posible met koma ti itatalliaw iti sabali – ti panangsapulna ti ayat iti sabali a sidong. Apay ketdi a saanen? Ngem saanna nga inaramid dayta ta kas iti kunana – asawa laeng ti asawa. Posible a sublianna koma ti babai a nakarelasion sakbay a nagasawa wenno ti babai nga immawag ti telepono a ni mismo asawana ti nakasungbat ngem saanna nga inaramid dayta. Ken posible pay a bulosanna ti tiptipdenna a rikna ken essem iti sekretariana a makabatombalani iti rikna ta uray ni attorney ket adda pay ti agragut nga essemna, ngem saanna nga inaramid dayta gapu ta asawa laeng ti asawa.
Iti legal nga aspeto, kas iti balakad ti abogado, mabalin a mangipilan iti annulment ti kasarda ken asawa a babai ngem saan latta nga inaramid ti lalaki. Nupay kinunan ti asawa a lalaki a dinan masinuo no ania ti marikriknana, iti dayta a punto, kabayatan a masemsem ni Gerry iti panagsubeg ti asawana, agsubli met dayta rikna kadagiti riders ket apunan ida iti nagudua a reaksion – mangayon kenkuana ken saan.
Saan a naan-anay a rason ti kinaawan iti kabukbokodan nga anak iti yiibbet kadaytoy tinakderanna a prinsipio. Banag a nanangipaay iti napigsa a karakterisassion wenno kababalin a naikawes kenkuana. Banag a nangipaay iti kinasiken ti sarita.
Ti karakterisassion a pulos a di nagbaliw, ti paulo ti sarita, ti semsem a marikna dagiti riders a nangited ti apuy ti naglalaok a pagtaktakderan, ti trinatar a topiko, ti kinaurnos dagiti balikas kadagiti binatog dagiti sumagmamano laeng iti inkam inaganan a pagpintasan ti sarita. Adu pay dagiti pagpintasanna, dagiti makagutugot iti rikna a kunam la no agtultulid a bola dagiti naiparang a pasamak.
Para iti author, yebkasmi ti nabara a kablaaw!
===========================================================
Itta
Sarita ni Jovito F. Amorin
Maika-2 a Gunggona
Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Jusn S. P. Hidalgo, Jr., Cles B. Rambaud
Dagiti pagpintasan ti sarita ket sumagmamano laeng ti innak dakamaten. Isuda dagitoy sumaganad:
Ti sentro ti sarita ket maipapan kadagiti parikut a sangoen ti “itta” nga anak. No “itta” no kuna, naisupadi kadagiti amin. Wenno kabaliktadna iti isu amin. Kas itoy a sarita, isuda amin nga agkakabsat ket deadal ken makuna nga addada iti nangato nga agpang iti gimong ket aglaplapusananda iti panagbiag, ngem, isuna, a buridek, ket saan a nakapagturpos iti adal ken awan ti maipagpannakkelna kadagiti kakabsatna. Awitna ti bunga ti saan a maikanatad nga aramid idi isuna iti naikkan iti tiansa a maaddaan iti nabunga a masakbayan. Isu dayta ti nakapanagananna iti “itta” iti ipagna a doktora.
Nupay sisasango iti saan a pagduaduaan a parikut ti “itta” saanna nga inaramat ti kinabababana a mangubor ti nangato nga ipag. Ti ipag a napalanguad ken “awan babainna” a naikamang ta dina ammo iti agdayaw wenno agraem. Itoy a punto, maibaskag dagiti parikut a sangoen ni Marcos, ti “itta.” Ket no kasanona a solbaren dagitoy a simmangbay a parikut, isu met iti nagtartarayan ti sarita. Dagiti parikut a buklen ti ipag a palanguad, ti regaloda iti kasangay ni mamang, ken ti gastosen iti debut ti bugtong nga anakda. Dagita dagiti kangrunaan a solbaren ni Marcos.
Awan ketdi iti makita a rissik kadagiti agkakabsat. Amin dagiti kakabsat ni Marcos ket ipapaayda amin ti supotarda iti kabsatda, nangruna la unay ti asawa ti doktora ta dina binay-an ni Marcos lalo iti financial a pagkasapulanna. Makuna a binalanse dagiti naidatag a susik babaen iti kinaawan iti nagubsang ken saan a naitaoan nga aramid a maikontra iti tao ken iti gimong. Daytoy ti nagpigsaan ti sinurat ta naiparang ti makatao ken maiparbeng nga addang. Naipakita iti daytoy a sarita ti umno a kaipapanan ti ladawan ni Ilokano, a kas addaan iti nangato a galad ken kababalin. Ni Ilokano iti mararaem a gimong. Naisangayan a puli.
Makapaisem ket daytoy uray no dagiti linabag dagiti balikas ket marikna ti semsem ket muriot ti “itta.” Nabileg ken naannayas iti ikakapet dagiti balikas kabayatan iti panangbasa. Saan ketdi a kunaen a napisikalan ti rissik ti parikut. Saan a napisikalan a parikut no di agubbog laeng dayta a parikut iti marikrikna gapu iti kinaawan. Ngem iti laksid itoy, naakemna pay laeng ti akemna nga isu ti angin babaen dagiti payak ti inada. Naaramid ni Marcos, nga isu ti sammaked iti panagtabon ti init ti inada. Makuna met a nangited daytoy iti dakkel a merito iti karakterissasion. Ta iti pannakaikuspil ti karbengan ket saan a sinubadan iti kinadamsak, iti baet iti panagburburek a marikrikna.
No kasano a sinango ni Marcos ti situasion a pannakapaay ni palanguad iti essem nga alahas, ti saan a panangisuko ti asawa a babai ti naited a karbenganna ket dakkel ti naitulongna iti dur-asan ken yiirut ti panagpikapik dagiti pasamak. Ngem iti kawada iti panunot ni Marcos wenno kinapraktikalna, ken ti kinasuporta ken kinamannakaawat nga anak nga agdebut, nasulosionan ti amin. Kas kuna ti anak, para iti pamiliada – umayon kadagiti panggep ti daddyna ken kasta metten ti ulitegna.
Ti ketdi maysa pay pagpintasanna, daydiay alahas a saan a pagan-ano ni palanguad ket isu gayam ti addaan dakkel a kaipapanan iti inada. Ta usar ti inada dayta idi isu met iti nagdebut. Kaipapananna ti maitutop nga agpaay iti asinoman, lalo ket karuprupa pay ni Markie ti baket. Kasla naipatawid ti kinapintas ni mamang idi agtutubo ken ni Markie.
Gapu iti kinaawan iti kinadamsak nga aramid, ti pagtaktakderan ni Ilokano iti gimong ket intag-ay daytoy a sarita.
Nabara a kablaaw iti author!@
===============================================================
Tiket
Sarita ni Mighty C. Rasing
Umuna a Gunggona
Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Cles B. Rambaud
Ti paulo ti sarita ket kaunaan a termino nga inaramat wenno maibilang a kaunaan a nangusar kadaytoy a termino. Kaubingan nga idea. Nausar met dayta nga idea a kas pakabuklan ti amin – a ti kinapudnona, ti asawa a lalaki, ni Amerikano a Roger, ti nagbalin a tiket ti asawa a babai tapno makadanon iti kinasaliwanwan a panagbiag. Ti asawa a lalaki ti tiketna iti inna panagdalliasat ti biag nga agturong iti kinanam-ay. Isu met, ti bida a babai, ti tiket ti pamiliana no apay nga adda iti USA. Saan a kas gagangay a pakaitarusanna ti balikas a tiket no ket addaan pay iti sabali a pakaitarusan. Ti tiket ti nam-ay. Ngem kas iti pakabuklan iti amin, adda pagpatinggaan ti kaipapanan ti amin. Ta kas nakunana: “Wen, ni Roger ti tiketna iti nasaysayaat a biag. Isuna met ti tiket ti pamiliana iti napimpintas a masakbayan.”
Nakunak a kaubingan, ta iti suli ti panunotko, adda sadiay ti sabali pay a termino a naaramat para itoy nga anggulo. Saanko laeng a malagipen ti nangaramat iti sabali a bersion, ken ti paulo ti sinurat a nangaramatan ti awtor ti pasaporte (passport). Daytoy a pasaporte ket kas met laeng iti tiket. Ngem pasaporte man wenno tiket, addaanda iti kabukbokodan a gupit a kas sarita. Maibilang ngarud a kas orihinal a bersion ti awtor ti balikas a tiket. Ken mamatiak a daytoy a termino, ti tiket, a maaramat kadagiti sumarsaruno a sinurat a kas pangitutopan iti kayat nga ibuksilan wenno kapadana. Nupay kasta, saan met nga awanen ti posibiladad a lumtawto manen ti sabalinto manen a bersion itoy. Ta kadagiti balikas, agnanayon nga ubing dagiti putaren a termino a kas mangpabaknang ti kabukbukodan a lenguahe.
Naisabali ken naisangayan ti sarita gapu iti kinaawan iti makita a kinagubsang a panagsasao. Awan iti nailaok a mantsa kadagiti balikas. Ta umanay met a risiris ti sarita nga awanan iti kinagubsang wenno napisikalan a maiparang. Makuna, wenno kunaek, a panawenen ita dagiti sarita a mangpasin-aw ti puli; a kas panagsapul ti panangipakita ti kinaasino ni Ilokano. Panawen a panangiyibbet dagiti napisikalan ken di naintaoan nga aramid ken gandat nga ilaga kadagiti risiris. Ket, daytoy a sarita, ti “Tiket” ket maysa nga ehemplo wenno modelo kadaytoy a panagbalbaliw dagiti sinurat wenno panangpasin-aw kadagiti putaren nga idiaya a kas nasin-aw a kapanunotan.
Napintas ti istraktura ti sarita. Ababa ngem namsek. No utoben a nalaing, napan laeng nakipunsion ti bida, ket idi agawid, gibusen. Kasta laeng. Ngem iti dayta nga ipapanna makidaya ket mawarwar met ti prefigure ti sarita. Ti saanna a pannakasurot ti dalanna, “kanayonak a maiyaw-awanen, nakunana iti bagina” ipasimudaagna ti kinaadda ti dagensen iti barukongna a nasken a mauksot kabayatan iti pannakawarwar ti pakabuklan ti sarita. Dita a punto, ti nangimulaan ti awtor ti “horizon of expectation” wenno sisiimen ti/dagiti riders no matungpal dayta nga expectation wenno saan. No saanna a nasurotan ti dalanna iti umno a biag, “talaga a kanayon a maiyaw-awan” ti bida ken lalo la unay ti awtor ta kalpasan nga indatagna ti expectation ket awan met indiayana a pannakapnek. Ngem itoy a sarita, “Tiket,” ti horizon of expectation ket nasurot. Saan laeng a basta nasurot no dina pay ket intag-ay, inpangato ti kalidad ti kababalin ti puli ni Ilokano. Ta idi agawiden ti bida a babai, nasurotanna metten ti pudno a dalanna iti biag, isu dayta iti panangawatna a sipupudno ken sipupuso nga agpatingga laeng dita ti tiketda nga agassawa. Awatennan ti kinapudno a saanda wenno saanna a maipaayan iti anak ni Roger. Agpatingga laeng dita ti panagtipon ti ayan-ayatda. Nasakit a kinapudno, ngem isu ti kinapudno a nasken nga awaten ti bida a babai.
Ngem saan a nagpatingga sadiay ti horizons of expectation. Adda pay laeng a masisiim agingga adda daytoy. Ti panangipakita ti kababalin, tabas, ken ugali ni Ilokano. Itoy a sarita, impakitana ti nasin-aw a panagug-ugali, nga isu dayta iti saan a kinamaterialistiko ti puli. Saan a materialistika ti bida babai. Saan a materialistika ni Ilokana. Dayta ti kayat nga ipukkaw wenno yikkis, ti sarita, idi nabasa iti udina, nga isu ti maitutop nga udina, ti rason a saan a materialistika ni Ilokana:
“Inton agsapa,” kinunana iti bagina nupay aglulua, “pirmaakton ti divorce papers. Ibatik metten ti tulbek ti balay ken Rav4.”
No sabali laeng a puli, diak la ammon, lalo ket nangina met ti lugan ken ti balay, aminda ket nainagan ken iti bida. Kukuanan dayta. Ngem sanna a tinagikua. Saan a pinanunot ti bida a babai dayta. Saan a materialistiko. Uray no nagaramat iti “tiket” iti irarang-ayna, saan pay a napukaw ti nasin-aw a kababalin ni Ilokana. Isu dayta ti nagpintasan ti karakterisassion ti bida.
Wow! Intag-ay daytoy a sarita ti nasin-aw a kababalin dagiti Ilokana. Lalaki ti awtor, ngem nabalinanna a sinurat ti kabibiag ken rikna ti babai. Impresibo! Impresibo a kas mighty, a kas Mighty a nagan ti awtor. Nabara a kablaaw! @
Wednesday, April 21, 2010
Ti Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Internasional a Sistema dagiti Yunit
Ti Internasional a Sistema dagiti Yunit (naipangyababaan iti SI manipud ti Pranses: Le Système international d'unités) ket isu ti moderno a porma ti metriko a sistema ken isu ti kaaduan a a naus-usar a sistema ti panagrukod iti lubong, naus-usar daytoy iti inaldaw a komersio ken siensia. Daytoy ket buklen ti sistema ti koherensia dagiti yunit ti panagrukod a naaramid iti lawlaw dagiti pito a batayan a yunit, 22 kadagitoy ti nanaganan ken ti maysa nga intermidiente a saan a nanaganan a koherensia dagiti naigapu nga unit, ken ti agasmang dagiti pangsaruno nga agtinay a kas dagiti pangpaadu ti naibatay ti desimal. Daytoy ket paset ti Internasional a Sistema dagiti Kaadu.
Dagiti alagaden ket naipablaak idi 1960 kas resulta ti maysa nga inisiatibo a nairugi idi 1948, ken naibatay dagitoy iti sistema ti metro–kilogramo–segundo (MKS), imbes nga iti sistema ti sentimetro–gramo–segundo (CGS), nga isu met ket addaan kadagiti nadumaduma a karuay. Ti SI ket nairangarangen a kas maysa nga agbalbaliw a sistema; isu a napartuat dagiti pangsaruno ken dagiti yunit ken dagiti panangipalawag ti unit ket nabalbaliwan babaen ti internasional a tulagan a kas dagiti progreso ti teknolohia ti panagrukod ken sumayaat ti presision dagiti panagrukod.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- BIPM Bureau International des Poids et Mesures (mangtaripato nga ahensia ti SI) (website)
- Polieto ti BIPM (reperensia ti SI)


text:
Balligi a napapanaw ti Tanglag dagiti elemento ti AFP
By JUSTICE AND PEACE ADVOATES OF KALINGA (PR)
www.nordis.net
TABUK CITY — Naminsan pay manen nakita ken napaneknekan ti kinapateg ti urnos ken panagkaykaysa iti uneg ti ili nga isu’t mangted pigsa kadagiti umili a mangsango kadagiti pakaseknan da.
Naragsak nga impadamag dagiti opisyales ken miembros ti Tanglag Community Organization for Unity and Development (TACOUD), local nga tsapter ti TMK; ti naballigi a tignay masa nga insayangkat da para iti kiddaw da a panagpanaw dagiti kameng ti militar iti ili da. Agosto dos itatta nga tawen, napan dagiti militar iti Tanglag, Lubuagan, Kalinga. Nagkampo da a dagos kadagiti balbalay ti umili, saan a nakaligtas ditoy ti balay ni Punong Barangay Nestor Unday.
Nagdamag ti umili nu apay nga adda da ken nu anya ti panggep da, sungbat ti militar ket mapan da tumulong iti panagbrigada iti iskwelaan. Kalpasan ti tallo nga aldaw nagpa – meeting da iti komunidad ket ditoy nga bininsa ken inlawag da dagiti sumaganad nga panggep da; kas iti Bayanihan, CAFGU recruitment ken panagpa-surrender kadagiti NPA.
Iti daytoy nga mass meeting, dagus nga sinungbatan ti umili ti tallo nga panggep da ken inrehistro da ti saan da a panangkayat ken panang-annugot iti plano ken panggep dagiti militar. Ngem nakipangpangngaasi dagiti elementos ti AFP nga indauluan ni Lt. Caumban nga nu mabalin ket agyan da pay iti sangapulo ken uppat nga aldaw (14 days) iti uneg ti ili da. Saan nga immannamong ti kaaduan nga umili ngem opisyales ti barangay ti kinatungtong da. Madi man ti umili nga agyan da iti ili, nagtalinaed latta dagitoy iti barrio da.
Segun ti istorya dagiti kababaihan nga nakatungtong, “awan met ti ar-aramiden dagitoy mainaig iti “bayanihan”. Nu mapan da tumulong iti dalos ket sinandadalos met ti aramiden da” ken kaya mi ti agdalus iti dalan nga pagnaan mi ken eskwelaan dagiti annak mi. Dati met nga addan ti bayanihan iti uneg ti ili mi manipud idi idi, ta dayta ti maysa nga tinawid mi kadagiti ap-apong mi, baka pay mas adu ti ammu mi mainaig iti bayanihan nu isuda. Apay ngay nga paltog ti awit da nga mapan makibayanihan? Pala a koma wenno karatilya”.
Napalabas ti duwa domingo, limmabes payen iti inkeddeng da nga aldaw ti panagyan da iti uneg ti komunidad. Nagdamag dagiti opisyales ti barangay ken umili nu kaano da agawid ngem ti sungbat dagiti soldado ket “urayen mi pay ti order ti CO mi”. Nainsulto ken nakaunget dagiti umili ta kasla awan serbi na ti nagtungtungan da wenno inkari da nga 14 days laeng ti panagyan da iti uneg ti ili.
Agosto 19, 2016 dinamag manen ni Kapitan Nestor nu kaano da nga agawid ta napalabas metten ti 14 days, ti sungbat ti soldado ket “im-imbitaren dakayo ti CO mi idiay battalion, isunga napan met dagiti barangay officials idiay Kapanikian, Junction, Pinukpuk, battalion headquarters ti 50th IBPA ken 77th. Idi adda da iti nasao nga battalion panagpasurrender met gayam ken Kapitan ti panggep dagiti nagpaayab gapu kanu ta adda pay laeng iti OB list ti nagan na, saan nga impalubos ni kapitan nga ag-surrender ta awan met kinapudno ti ibagbaga ti military. Napicture da as grupo, isuna ken ti tallo nga kagawad na ken maysa a panglakayen da. Ditoy metlaeng nga imbaga ti opisyal ti militar nga agyan pay iti tallo nga bulan ti tropa na idiay Tanglag.
Nagtungtong dagiti umili nu kasano da a sanguen ti problema a simmangbay iti ili da. Nabaknang ti kapadasan ti Itanglag iti panangsango ken panangrisut kadagiti problema a pakaseknan da, manipud idi panawen ti diktadura Marcos, Chico dam struggle, panang-abuso ken pananglabsing dagiti sosoldado iti indibidwal ken kolektibo a karbengan da kas umili. Paka-istoryaan ken kapadasan ti nadagsen nga basaran dagiti iTanglag aglalo dagiti kababaihan nu apay a madida nga agtaginayun nga adda dagiti militar iti uneg ti ili da.
Paset ti implano dagiti umili ti pannaki-dialogue da kadagiti army. In set da daytoy idi September 19, 2016, kas panangisagana iti nasao nga dialogue nagiyaramid ngarud dagitoy iti surat inviting the battalion commander iti 50th IBPA in the person of Col. Galiver Seneres, opisyal dagiti army nga nakakampo iti ili.
September 21 ti nagbalin nga iskedyul ti dialogue, saan nga nakaumay ni Seneres, uray ni Lt. Caumban a daulo da, intakder ni Corporal Ely Catalon (vice team leader) daytoy a dialogue. Awan ti nalawag nga resulta iti panagtungtong ti umili ken dagiti soldado, impeksa amin ti umili dagiti demanda da kadagiti soldado ngem ti sungbat laeng ni Corporal Ely Catalon ket “wen, umannamong kami a pumanaw ngem mangaramid kayo ti petisyon a pumanaw kami sayo isubmitar iti headquarters mi tanu anya ti kuna ti CO mi isu ti suruten mi, cross my heart”.
Inyaramid ken nagpapirma ti umili iti petisyon nga panggep na daytoy ket tapno papanawen dagiti militar iti ili, iti las-ud ti manu nga aldaw nakadagup dagitoy iti adu a pirma; mangipaneknek iti sangkamaymaysa a dawat da nga pumanaw koman dagiti soldado iti kabiitan a panawen tapno nawaya da manen nga makapagtrabaho kadagiti taltalon ken uma da.
September 30, 2016 adda ti programa ti militar iti eskwelaan (elementary school) iti Tanglag on “National peace consciousness month” ngem siaammo ti umili iti panggep na daytoy kas kapadasan iti tribu ti Uma, ti peke a panagpa-surrender kadagiti nabatad nga sibilyan ken umili isunga nagdesisyon dagiti umili ti Tanglag nga i-boycott ti nasao nga aktibidad.
Voila! Dagiti pupils laeng ken teachers ti nakipaset iti activity da. Iti daytoy metlaeng nga aldaw, ginandat dagiti kababaihan nga ipa-receive/isubmitar ti petisyon ken ni Lt. Caumban ngem pulos nga di na inawat ti nasao nga petisyon dagiti umili. Simmang-at dagiti kababaihan tapno agited iti kopya ken ni Mayor Johnny Dickpus ngem awan isuna.
Rabii iti September 30, imbaon ni Caumban ti maysa nga tauhan na tapno alaen ti petisyon ti umili iti balay ni Mrs. Maricris Banawag, agdama a secretary-General iti TACOUD. Inawat na ti petisyon ngem ti kunana: “uray saanen nga dumanon iti Brigade daytoy nga petisyon”
October 1, 2016 agarup alas dos iti agsapa, pimmanaw dagiti militar iti Tanglag. Balligi a napapanaw dagiti umili dagiti army iti uneg ti ili da babaen iti naduma-duma nga porma iti aksyon masa. Pakakitaan nga lehitimo ti gandat ken kadawatan ti umili nga rumbeng laeng nga saan da agtalinaed iti uneg dagiti il-ili.
Si aammu dagiti umili kadagiti kalintegan da kas tao ken umili nga maiparit iti linteg ti panagkampo dagiti soldado iti uneg ti il-ili. Kas naisangsangayan nga karbengan tayo kas nainsigudan nga umili; nailanad iti FPIC guidelines series of 2012 nga kasapulan nga alaen ti pammalubos ti umili wenno FPIC sakbay nga agindeg wenno agkampo dagiti sinno man a grupo aglalo nu dagitoy ket armado iti uneg dagiti ili tayo.
Numampay napapanaw dagiti elementos ti AFP iti barangay Tanglag, Lubuagan, Kalinga, adu latta pay dagiti barrios iti probinsya nga nu sadinno ket nakakampo dagitoy. Iti panagtalinaed dagitoy kadagiti il-ili ket kagiddan ti di mabilang nga panag-abuso ken pananglabsing da kadagiti pangtao ken kolektibo a karbengan dagiti umili. Ingganat saan a bigbigen dagiti armado ti gobyerno dagitoy nga karbengan saan nga agsardeng ti panaglaban ken tignayan ti umili, tapno mabigbig dagitoy nga kalintegan.
Supsuportaran ti Justice and Peace Advocates of Kalinga (JPAK) dagiti tignay masa a mangpapanaw kadagiti elementos ti soldados iti uneg dagiti il-ili ta adda dagiti kapadasan ken linlinteg a basaran nu apay nga nainkalintegan laeng nga pumanaw dagitoy kadagiti komunidad. Aw-awisen metlaeng dagiti dadduma pay a komunidad iti probinsya nga agbalin a natured ken pag-adawan iti adal ti kapadasan ti Tanglag iti panangsango kadagiti abusado nga soldados ti gobyerno.# nordis.net


text:
VIGAN CITY - Liday ti marikrikna ita a selebrasyon ti Mother's Day ti maysa nga ina agsipud ti pannakatay ti anak na kalpasan a nalmes iti irigasyon idiay Brgy. Taguiporo, Bantay.
Nabigbig ti biktima ani Arlay Perona , agtawen ti dua ataga Brgy. Sitio Fontanilla, Paing, Bantay, Ilocos Sur.
Segun ti ina na ani Imelda, adda da iti likud ti balay da ket agay-ay-ayam ti biktima ken ti kabsat na ani Arel agatwen ti innem.
Pagamwan da immadayo dagitoy ket idi nagbalaw ti ina awanen ti naub-ubing nga anak na.
Nagdanag daytoy ket tinawagan na ti lakay na tapnon sawaren da ti biktima.
Idi dinamag da iti kabsat ti biktima ket kinunana nga nagturong ti irigasyon ti ubing.
Nagdardaras ti nagganak na a napan iti irigasyon ket nasarakan da langen a tumtumpaw ti bangkay ti anak da.
Napalaos ti liday a marikrikna ita iti pamilya na kangrunaan ti ina na.


text:
Wednesday, October 5, 2016
2016 LAUNCHING PROGRAM TI SCOUTING MONTH, NAILUNSAD DITOY COMPLEX
Cabugao, Ilocos Sur – Nailunsad ti 2016 Scouting Month Launching Program iti Cabugao DepED District iti Cabugao Cultural and Sports Complex, Brgy. Rizal, Cabugao, Ilocos Sur idi Oktubre 2, 2016 a nagpartisiparan dagiti opisiales ti Boy Scouts ken kameng ti Kiddie Scout, Cub Scout ken Boy Scout ken inimatangan dagiti nagannak, mangisursuro ken Opisiales ti PTA.
Immuna a naangay ti BSP Holy Mass iti St. Mark the Evangelist Parish Church sa naaramid ti Parada ken naisaruno ti programa iti Complex.
Iti Opening Program, napusgan dagiti Scouts a nangaramid ti Opening Prayer; Pambansang Awit; Re-dedication of Scout Oath and Law; Pangako ng Kab Scout; Batas ng Kab Scout ken ti Kab Scout Slogan.
Naibalikas pay ti BSP Mission and Vision.
Naiballaet iti Yell and Song Presentation a parte dagiti 4 a DepED Zones.
Iti Closing Remarks, naibinsa ti pateg dagiti responsibilidad ti Scout a nga agtultuloy koma ti pannakigamuloda kadagiti pakaseknan ti pannakasalaknib ti environment ket naigunamgunam nga ag-100% koma ti attendance ti amin nga scouts iti sumaruno nga aktibidadda ditoy distrito.
Binagi met ni IR Genaro Solmerin, ti Salapasap E/S ti Scout Benediction.
Ti Cabugao Municipal Scouting Committe ket idauluan ni Brgy. Captain Thaddeus U. Soller, Chairman ken kasta metten nga imatonan ni Mr. Francis de la Cruz kas BSP Coordinator iti Cabugao DepED District. # (Web In-Action)
Immuna a naangay ti BSP Holy Mass iti St. Mark the Evangelist Parish Church sa naaramid ti Parada ken naisaruno ti programa iti Complex.
Iti Opening Program, napusgan dagiti Scouts a nangaramid ti Opening Prayer; Pambansang Awit; Re-dedication of Scout Oath and Law; Pangako ng Kab Scout; Batas ng Kab Scout ken ti Kab Scout Slogan.
Naibalikas pay ti BSP Mission and Vision.
Naiballaet iti Yell and Song Presentation a parte dagiti 4 a DepED Zones.
Iti Closing Remarks, naibinsa ti pateg dagiti responsibilidad ti Scout a nga agtultuloy koma ti pannakigamuloda kadagiti pakaseknan ti pannakasalaknib ti environment ket naigunamgunam nga ag-100% koma ti attendance ti amin nga scouts iti sumaruno nga aktibidadda ditoy distrito.
Binagi met ni IR Genaro Solmerin, ti Salapasap E/S ti Scout Benediction.
Ti Cabugao Municipal Scouting Committe ket idauluan ni Brgy. Captain Thaddeus U. Soller, Chairman ken kasta metten nga imatonan ni Mr. Francis de la Cruz kas BSP Coordinator iti Cabugao DepED District. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 5:04 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Burundi
Nagsasabtan: 3°30′S 30°00′E / 3.500°S 30.000°E
Ti Burundi opisial a ti Republika ti Burundi (Kirundi: Republika y'Uburundi,[7] [buˈɾundi]; Pranses: République du Burundi, [buʁundi] wenno [byʁyndi]), ket ti naserraan ti daga a pagilian iti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika ti Daya nga Aprika, bineddengan daytoy babaen ti Rwanda iti amianan, ti Tanzania iti daya ken abagatan, ken ti Demokratiko a Republika iti Kongo iti laud. Daytoy ket naikeddeng pay a parte ti Tengnga nga Aprika. Ti kapitolio ti Burundi ket ti Bujumbura. Ti akin-abagatan a laud apagbeddenganna ket kadenna ti Danaw Tanganyika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Quelques données pour le Burundi" (iti Pranses). ISTEEBU. Naala idi 17 Disiembre 2015.
- ^ Annuaire statistique du Burundi (PDF) (Reporta) (iti Pranses). ISTEEBU. Hulio 2015. p. 105. Naala idi 17 Disiembre 2015.
- ^ File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950–2100 (thousands). World Population Prospects: The 2015 Revision (Reporta). United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Hulio 2015. Naala idi 17 Disiembre 2015.
- ^ a b c "Burundi". International Monetary Fund. Naala idi 13 Enero 2015.
- ^ "Gini Index, World Bank Estimate". World Development Indicators. The World Bank. Naala idi 13 Enero 2015.
- ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Naala idi 14 Disiembre 2015.
- ^ Decret N 100/183. justice.gov.bi. 25 Hunio 2012
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Burundi iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Burundi manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website ti gobierno ti Burundi(Pranses)
- Burundi a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Burundi manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Burundi iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Burundi
- Dagiti pungol nga artikulo ti heograpia ti Burundi
- Burundi
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio


text:
INCOMMUNICADO
Iti final a pammadso nga agsarak iti kararua ni Bannuar ken ti amana, ni Padre Ili. Agpadada a sumuko iti balikas, ti anak iti bartolina, ti ama iti pannakaisina ti ulona iti bagina tapno salaan dagiti nangkautibo iti lengguahe ti wayawaya. Mapukawda ti engkanto ken poder dagiti sao kadagiti bibigda—ti ama ken ti anak--agingga nga agbanag ti panagungar ti bagi manipud iti tapok ti ngatangata.
Manipud iti estoria ti Dangadang.
Iti maysa a rabii a naimut ti littugaw kadagiti bakras ti Bantay Didaya a nagsarakanta manen kalpasan ti adu bulan a dagiti laeng maar-arakattot a balikas kadagiti bungon ti Marlboro a nalabaga a paggaayatmo nga ammalan no kasta nga engkantaduennaka ti poetika ti rebolusion ket apirasem, iti lulonam kas iti pispismo, dagiti pakabuklan ti wayawaya iti aginaldaw a biag ti ili, daytoy ti kinunam kaniak, tatang: “Maulit-ulit nga awan labas ti pakasaritaan a di mangikankano iti kaaduan.”
Iti adalem ti kinasipnget iti dayta a rabii a ti riaw laeng dagiti mangrabrabii a billit ti kaduata, inladawak dagiti tawen a dita nagkita, siak iti panagbirbirokko kadagiti umno a saludsod, sika iti panagbirbirokmo kadagiti makasair a sungbat kadagiti an-anek-eken ti ili.
Nagubingak iti panaglanganmo iti inaldaw-aldaw ket ni laeng nanang ti adda kadagiti kanito nga agpangpangaduaak.
Ket ita, iti dayta a rabii, binallaagannak: “Ti korona nga itangtanggaya dagiti bayoneta kas kadagiti napipigsa nga igam itatta, saan nga agbayag daytoy ta ti daga a mangsapsappuyot iti daytoy a korona ket alisto laeng nga agrugnay.”
Nangngegko ti kinunam, ket inkabesak ti kada aweng ti sirib a naggapu kenka.
Saan a para kaniak dagitoy, ammok.
Ket iti adalem a sipnget, miniram ti panagreggaay ti daga a mangsapsappuyot kadagiti bayoneta nakaiparabawan ti korona.
Mangrugiak idin nga agsaludsod kadagiti nakain-inaka a bambanag.
Mangrugi metten nga agdanag ni nanang, agdanag para kaniak. Iti maysa nga aldaw, kinunana nga awan iti panunotna, “Bannuar, Bannuar, diakon kayat ti agikali kadagiti libro, kadagiti balikas, kadagiti makadunggiar a testamento dagiti amin nga inhustisia itatta.”
Kinitak laeng ni nanang, minalangaak.
Yaw-awatna idi ti tasa ti kape a tinimplana para kaniak.
Addaak idin iti seminario, ket saan a mailimed kadakami dagiti pasamak.
Maysa a padi ti pinugotanda iti ulo idiay Bakun. Inubonda ti agdardara pay laeng nga ulona iti maysa a natiradan a kayo sada sinalsalaan, kas ritual ti balligi ti kinaranggas ken kinadamsak. Intanemda ti bagina iti narabaw a tanem kalpasan ti panangipabpabuyada iti munisipio.
Maysa a madre ti niramesda nga immuna sada inkali iti narabaw a tanem iti maysa a kabakiran a mangtantannawag kadagiti kataltalonan iti laud.
Maysa pay a seminarista ti inkipasda, dinukotda manipud iti maysa a paggigimongan. Inyadayoda iti ka-Manilaan ket iti nalawa a kabambantayan iti daya, sadiayda nga inkali a sibibiag.
Maysa pay a padi ti sinibbarut dagiti ahente ti rehimen. Nagpukaw a kasla asuk ket agingga ita, di pay nabirokan.
Nakabutbuteng dagidi a panawen.
Adda mata dagiti diding.
Adda lapayag dagiti balay dagiti kaarruba.
Adda bibig dagiti impato a gagayyem.
Ken adda di matawaran a poder dagiti kalsada.
Iti man warnakan wenno iti pagadalan wenno iti telebision, adda sippayot kadagiti sao a maisawang. Maysa nga artista ti nangabalbalay iti sagrado a sao ti Baro a Gimong ket idinto a kunaenna a ti masapul iti panagdur-as ket disiplina, imbagana a bisikleta. Iti karsel a nagapon, nagdalus kadagiti naaangseg nga inidoro dagiti soldado a no uminom dagitoy ket kalsa sarangusong.
Naturay ti armada dagiti anniniwan a no agiwaras iti kinaranggas ket kas kadagiti dudon a dimmarup kadagiti nalawa a kapagayan idiay Nueva Ecija, a kalpasan ti idadarupda ket nabati laengen dagiti rurog dagiti nakabugbugi
a pagay ken dagiti saning-i dagiti agtagibalay.
Iti naminsan nga isasar-ongmi ken nanang idiay Laoag, daytoy ti nasaksiak: Nagdara dagiti puraw a pader ti kapitolio a kunam la no kinautibo dagiti agip-igup iti dara sada intupra kadagiti semento tapno iti itutupar ti ubing nga init ket maikassaba ti sabali nga ebanghelio.
Imperialista! Imperialista! kuna ti pader.
Ibagsak ang tuta ng Kano! kuna pay ti abayna.
Presidente, tuta, tuta! kuna pay ti sabali.
Komunismo ti agari!
Agkabannuag, mapankayo iti away!
Berdugo ti ari, berdugo, berdugo!
Makitam dagiti agkarkaranting nga ima kadagiti pader, dagiti arutang a naaramat a pangpinturada iti nakalburuan a pader. Ngem nabuddak ti kolor ti rebolusion, kas iti dara nga agsayasay kadagiti duogan a semento a nanglikmot iti duogan met laeng a kapitolio.
Ditoy, ditoy met laengen a kapitolio ti nakasaksiak ti umuna a kinasuitik ti Baro a Gimong.
Addaak idin iti Kabataang Barangay.
Nalpasen ti minimini ti baro a konstitusion ket maidiayan daytoy iti maysa a referendum.
Di pay nalpas ti butos, siento porsienton ti resulta iti Ilokos!
Adu a salamangka dagiti lapis ken dagiti buteng ti babai a lider. Karatista, no agkibaltangka iti isungbatmo iti diayana a panangallilaw iti ili iti nagan ti baro a konstitusion ken adu a killo a paglintegan, agsalakanka laengen iti ospital dagiti nablo. Wenno iti ospital dagiti agmauyong.
Disiotsok idin, timmapugakon iti kolehio, ket uray no sikikidemak ket memoriadokon dagiti checkpoint dagiti militar a kanayon a nakasirip no ababa ti buokmo segun iti ‘clean cut look’ ti Baro a Gimong.
Panawen idin dagiti saragisag a pagan-anay, ket ni Daria Ramirez, iti pagsinean a Life iti asideg ti tiendaan ti Laoag, sadiay, sadiay idi nga agkarkarag ni Daria Ramirez, ti umuna a babai nga innak inayat ngem dinak met inay-ayat, ti umuna a babai a gargari ti pusok iti panawen ti gerra, ti babai nga agkarkararag a kasla siak ti ibagbagana iti kararagna, siak ti ur-urayenna, siak ti itudtudona, siak ti pangpangngeganna, “Lord, Lord, give me a lover.”
Anian!
Ket iti agsarsaragisag a naingpis a wetlook ni Daria Ramirez, ket iti disiotso nga edadmo a kas kaniak, dimo mapagdasig ti reggetmo a makirinnapukrapok kadagiti aktibista dagiti arutang ken kadagiti agaktibista met laeng a rikna gapu iti mariing nga ayat kadagiti dakulap, sa kadagiti luppo, sa iti teltel, santo iti agbegbeggang a barukong.
Lord, Lord, give me a lover, kuna ti diosa a diwata a mutia a Daria Ramirez ket malipatak nga insegida ti rebolusion iti nagan ti isu amin nga umili. Isu nga iti agsipnget, kas panagkumpable, kas panangdawat iti pammakawan, iti sakaanan ti nakabitin a Jesukristo, isuna a nailansa iti krus, iti naulimek a malem iti rebolusionario a simbaan dagiti Aglipayano iti abay ti rebolusionario a pader ti puraw a kapitolio iti Laoag, sadiay, sadiay nga inkarkararagko, “Lord, Lord, give me a lover.”
Saan nga immay kaniak ni Daria Ramirez. Nungka, saan, saan a pulos, uray no kadagiti rabii a malpas ti teach-in maipapan iti rebolusion ket umay kaniak ti ladawanna, umagibas isuna iti panunotko, agampayag kadagiti pader ket kas iti anghel dela guardia ket iwaragawagna ti madagdagullit a rebolusion iti pusok, Lord, Lord, Lord, give me a lover.
Ngem simmangpet ni Wayawaya kaniak.
Diak mamati idi a Wayawaya ti naganna. Kunak idi nga ang-angawennak ti naumbi a rupana, ti naamo nga isemna, ti managpabus-oy a kallid iti makannigid a pingpingna.
Ngem ta isuna, ni Wayawaya!
Kitaek ti class cardmo, kinunak.
Dika mamati a Wayawaya ti naganko?
Pinerrengko, ngem ti timekna a kasla agkankanta ti simmalikepkep iti bagik. Nariknak idin ti gutad ti engkanto ti umuna nga ayat a kunada, ti ayat a namagbalinsuek iti kinataok.
Atiddog a buok a nalanaan iti Johnson’s, dayta ti malagipko iti umuna a panagkitami ken Wayawaya, panagkita a di inggagara no di ket pinagtakkub dagiti pasamak. Gumilap dayta a buok iti ubing a bigat idiay Diliman nga immuna nagsarakanmi nupay dikami met nagsinsinnarak, kas nakunakon itay.
Addakami iti maysa a teach-in iti maysa kadagiti nakalemmeng nga opisina ti maysa met a kunsintidor a propesor, maysa a napeklan a buyot ti rebolusion a mamagbalbaliw iti balabala ti gimong ket kontra-partido ti abusado a rehimen.
Addakami iti suli iti nailet nga opisina a nairanta a para laeng iti lima a tao ngem sangapulo ket tallokami amin.
“Nireydda ti nobisiado ti San Jose idiay Novaliches,” kuna ti maysa seminarista nga agig-iggem iti gitara. “Itay kano laeng bigat. Kumarkaro ti dida panangikankano iti simbaan.”
Kinitak ni Wayawaya ket sadiay a nariknak ti maysa a panagdanag.
Ita pay ket ammokon: diak ipalubos a mapukaw kaniak ni Wayawaya. Diak ipalubos a yadayoda kaniak, iti imatangko, iti sibayko, iti pusok.
“Masapul ti panagsagana,” kinuna manen ti seminarista. “Adu kano pay dagiti isarunoda a seminario ken simbaan. Atiddog ti listaanda.”
“Kitaek man ti ID-m,” indawatko ken Wayawaya, iti wagas a kasla arasaas. Nariknak ti panagbangag ti bosesko, ken ti panagari ti nerbios iti karabukobko. Kasla adda naigangal a bukel ti santol iti lilidduokak. Agbaybayo ti barukongko, a di masansan a mapaspasamak. Seminaristaak, Apo Dios a manangngaasi, kunak. Ngem apayaunayen ti umagibas dagitoy a rikna a diak man mapengdan. Kasla adda sariwawek a kobra ti naipupok iti sellangko ket agpaisalakan daytoy iti pus-ongko.
“Dika mamati?” Adda di inggagara a gargari iti bosesna. Ket ti lung-ayna ket lung-ay ti sukaw iti maysa a danaw idiay Suba, ti sukaw nga ay-ayamen ti littugaw nga aggapu iti Sabangan santo agpaarayat kadagiti bambantay a kimmurdon iti daya. Idi pay ket kayatkon a tagikuaenen dayta a timek, idulinko iti lakasa ti pusok tapno iti bigat, kadagiti disoras ti pannakairidep, riingek dayta a boses, wenno riingennak, tapno kadagiti di mabugbugiaw a kanito ket pagsaritaanmi ti daniw ti rebolusion ken ti aweng ti panagwaywayas ti ili.
Ken dagiti putot ti rebolusion nga inawenmi, dakami, siak nga agnagan iti Bannuar, isuna nga agnagan iti Wayawaya.
“Nakakaskasdaaw. Diak pay nakakita iti kasta a nagan. Wenno nakangngeg. Malaksid iti arapaap,” kinunak. Immisemak, iti mababain nga isem, iti kasla isem ti ubing a naduktalan ti inangna a nagisakibot daytoy iti dolse.
“Come on, Bannuar. This is the twentieth century.”
“Agpayso,” kinunak. Ngem diak nangngeg ti insungbatko. Pagammuan adda nanalpaak iti teltelko, sa ti agsasaganad a kugtar kadagiti takiagko, sa kadagiti luppok, sa ti pang-or ti putan ti kuarentaisingko iti ulok.
“Matayakon, Wayawaya,” kinunak.
Awanen ti ammok pay kalpasanna.
Iti Bartlino 28, sadiay ti nagsublian ti puotko.
Malaksid iti dua dangan a kuadrado a tawa a pagilusotanda iti ania man a kayatda nga ilusot, sangagasut ket dua nga aldaw ti napalabas sakbay a nasirayak ti init.
Diak ammo no kasano a nalasatak daytoy.
Binilangko dagiti aldaw iti ramayko, sa iti ramay dagiti sakak.
Idi maibus dagitoy, inramanko dagiti kukok, sa dagiti lapayagko, sa dagiti abut dagiti agongko. Amin, amin a pagilasinan no manon nga aldaw a diak nasirayan ti init.
Iti kada aldaw ket ti awan patinggana a ritual ti pannakaaradas ti balikas manipud iti bibigko.
Diak maisawang ti kinaasinnok: a siak ti bannuar, a siak ni Bannuar, a siak, iti kadagupan dagiti amin a panagsagaba, siak, siak, siak ti saksi iti kamaudiananna nga aldaw.
Naganmo? nagubsang a saludsod ti soldado. Ubing a soldado a no agtagalog ket kasla latta agil-ilokano.
Bannuar, isungbatko.
Tangina nito at niloloko pa yata ako!
Pangalan mo sabi? Nabangag ti bosesna. Adda suron nga umip-ipus iti timekna. Wenno dagensen iti panagmanso iti kapada nga agkabannuag, kapada nga agtagtagainep para iti ili.
Bannuar.
Diak salsaludsoden no ania ti pagbalinam iti sumuno nga aldaw, gago!
Mariknak dagiti nabantot a gemgem nga agdisso iti rupak, iti pispisko, iti teltelko, iti barukongko.
Manalpaak ti rupak ket mabariwengwengak.
Tagikukuaennak ti bariwangwang, idiayak iti bariwangwang, idiayak nga aglansad, iti kaunggan ti nangisit nga abut, iti lansad dagiti amin a panagtutuok, iti sipnget dagiti amin a kasipngetan.
Maminsan pay a panalpaakennak ti soldado a no ar-arigen ket kakaek, manongek, ti soldado a di agaddayo dagiti tawenmi, ti soldado a no nagkurus koma dagiti dalanmi ket nalabit a kinainnay-ayamko iti kudisi wenno ullaw wenno gubgubat kadagiti rabii a naslag ti bulan wenno panagtaliw iti arrarawan kadagiti aldaw a kaar-arado dagiti kataltalonan. Alaenmi ti alat, ket kadagiti nabalinsuek a talon a dinalanan ti arado, birokenmi sadiay ti maisakmol nga arrarawan, yawidmi kadagiti balbalaymi tapno maikirog tapno iti sardam, iti ubing a sardam dagiti sarsarita dagiti ugma ken estoria dagiti ar-aria a pagbutbutngan, ket pagraranudanmi, maysa nga arrarawan iti kada sakmol a mangted iti sustansia iti mabisbisinan a bagi.
Kayatko ti agsalakan, ti mangibaga a “Saan, saan kadi, manong!” ngem kasla tudo dagiti gemgemna iti pispisko ket mabtak dagiti bibigko ket agsayasay ti dara iti ngiwatko. Iti kasta, agbuteng dagiti balikas iti dilak, agsanudda amin, aglemmengda kadagiti kueba iti barukongko ket uray no agpaarayatak kadagiti agsaksaksi a diding, iti agsaksaksi a sipnget, uray no agkamangak iti appupo ti bartolina, uray no agpaisalakanak iti saklot dagiti nalamiis a datar, awan, awan sumngaw a balikas kadagiti bibigko. Mamedmedan ti dilak, ibartolina daytoy ti sabali a klase ti buteng.
Tanginang tibak na ito. Di niya pinipili ang kinakalaban. Uray ti presidente, dina ketdin ikankano. Kasla saan ketdin nga Ilokano. ‘Bag koma no sabali a tao. Ti ubing a soldado daytoy, iti panangikanawa iti Ilokano a presidente.
Mangngegko dagitoy, ngem kadagiti lapayagko laeng, sadiayda a mangmangted iti kuriro, iti buong ti ulo. Agpulpuligos ti lubong, agwerwerret nga agud-uddog, wenno agud-uddog nga agwerwerret. Ket aguddogak a maiwerret, wenno maiwerretak nga aguddog iti madagdagullit a pannusa dagiti soldado ti Baro a Gimong.
Ita, diak makasao.
Nagsanudek ti dilak, napanen iti kibungkibongko.
Wenno addan iti kibungkibongko ti dilak.
Kitaenta man ti laing daytoy a tibak, kuna ti kakaek a soldado.
Nangngegko ti karasakas ti danum, sa ti timba a naikkan iti danum.
Kitaenta man ti laingmo, adi a manangngaasi iti ili ngem di met manangngaasi iti bukodna a bagi, inlaawna iti boses a naturay, kasla boses nga aggapu iti kanion, iti ngudo ti paltog, wenno iti wangawangan ti tanem.
Insayyona ti sangatimba a danum kaniak.
Nagkintayegak iti lamiis iti dayta a kanito a di pay nakariing ti bigat.
Diakon mabilang babaen kadagiti ramay dagiti ima ken sakak no mano nga aldawkon ditoy, iti daytoy nasipnget a bartolina a nangipupokanda iti kinaasinnok.
Immukuok ti panaas kadagiti sugatko.
Kinagatko ti bibigko, ket nariknak ti nagbassisawen a ngiwngiwko.
Kastoy gayam ti matay, kunak iti bagik, kastoy gayam ti patpatayenda, ti in-inut a dusdusaenda tapno agpullo, tapno mapadso, tapno matukkol ti durina, tapno agkanta, tapno agibaga iti uray ania laengen ditan.
Komunistaka?
Saan.
Ania’t grupom?
Awan ammok.
Balangkantiska.
Awan ammok, apo.
Kasta, kayatko dayta. Apo, kunam kaniak.
Awan ammok, apo.
Apay nga addaka iti teach-in iti Universidad?
Kayatko a maammuan ti pudno.
Ania a pudno ti kunkunam, gago? Maysa a gemgem ti nanglittaak iti pispisko.
Manen, nagsanud ti dilak ket pinanawannak manen dagiti balikas.
Addada kadagiti imak, kadagiti murdong dagiti ramayko, iti barukongko, iti pispisko, iti pusok, iti barukong, iti sellangko.
Adda dagiti balikas kadagiti pader a nangikarsel iti sipnget tapno iti adu nga aldaw ket maipaidam kaniak ti lawag dagiti aldaw.
Adda dagiti balikasko, tatang, kadagiti altar a pinanawak, isu met laeng nga altar a pinanawam.
Adda kadagiti sulinek iti sakaanan ti matmatayen a dios, iti nakamassayagen a dios, iti dios a nangisit, iti dios a binubuot, iti dios a lumlumoten, iti man simbaan wenno iti bodega dagiti rebulto iti parokia a nagserserbiam sakbay nga insagmaknaka ti rebolusion nga ita, itatta a pannakamanso, ket isu met laeng ti nangisagmak kaniak.
Alawek dagiti balikas iti angin, ngem iti bartolina, naimut dagiti angin, tatang, naimutda ket diak makaanges, adda dagiti batibat kadagiti barukongko ket pampandadaganda ti kulay-ongak, ket iti maysa manen nga arrabis, iti maysa manen a panagdisso ti putan ti paltog iti lasag, marba, tatang, marba dagiti amin a templo ti kinakired, sumuko ti lasag, ket agaruyot ti dara iti malkab a kudil, agsayasay manipud iti dunggiar, ket agayus iti semento.
Mapukawko ti simbeng ti panunotko, tatang.
Makitak ti krusmo, ti ulom a naitudok iti kayo, ti ulom a salsalaan dagiti soldado.
Malpengak iti ariangga dagiti kabusor.
Malmesak iti ikkis ket agariangga ti riknak, agragut nga agtalakiaw ket birokek ti bagik kadagiti katurturodan, kadagiti kabakbakiran, kadagiti kabambantayan, kadagiti kalsada a sadiay ket sabtennakami dagiti igam dagiti soldado, dagiti kumilaw a mata dagiti polis, dagiti manutsutil a bangbangir nga isem dagiti barbed wire.
Saanak a matay, tatang, kunak, ket kantaek ti umuna a lualo iti disoras a bigat kalpasan ti napuyatan nga agpatnag: Miserere nobis, Miserere nobis.
Danggayannak, tatang, ket agallangogan ti kantata, kas iti maudi a panagkitata.
Dagiti turod ti tallaong, dagiti kayo ti tallaong, dagiti mangrabrabii ti tallaong. Agbuya dagiti beggang kadagiti sigariliota a masindian tapno mabugiaw dagiti lamok.
Dios ti agngina kadagiti suratmo kaniak, tatang.
Dispensarem ti diak pannakakita iti panagdakkelmo, Bannuar, anak, kunam iti suratmo, kadagiti suratmo.
Nasakit ti nakemko kenka idi diak pay maawatan. Immulak dayta a sakit ti nakem iti panunot. Impudnok kenka daytay ta kasla maysa a bulkan nga agbettak.
Ammok, ammok, kinunam kaniak.
Isallabaymo ti imam, tatang, ket amin nga inim-impenko a sakit ti nakemko kenka ket timmalakiasda, simmurotda iti dakes nga angin ti mannamay, ket kadagiti pantok dagiti bantay a di pay naadak ti tao, sadiayda a nagturong tapno didanton agsubli iti barukongko.
Ammok, paggaammok, barok, anakko, kinunam, tatang. Nagbanarbar ti timekmo ket ammok, ammok, adda nagayus a lua iti pingpingmo iti dayta a nasipnget a kalapaw a nagsarakanta.
Manalpaak ti arrabis ti soldado kaniak. Dumteng manen kaniak ti baro a panagbariwengweng.
Manalpaak ti gemgem ti soldado iti nadudogen a lasagko ket mangngegko ti timekmo sakbay ti maudi a pannusada kenka, tatang.
Adu pay ti sagabaen ti ili, Bannuar, kunam iti timek a nalimbong, iti timek a tinenneb ti altar ken ti kabakiran iti altar.
Wenno altar iti kabakiran.
Adu pay, Bannuar, ket adu pay a sakit ti nakem ti maidaton iti wayawaya, iti nagan ti wayawaya, kinunam.
Ket iti sangok ket ni Wayawaya iti makaabbukay nga isemna, ti buokna nga agsilengsileng iti kuridepdep a lampara iti kalapaw a nagkitaanta.
Siak ni Wayawaya, kinunana, kas panangiyam-ammo iti bagina. Ngem kas pangsutsutil met kaniak gapu ta idi damomi nga agkita ket diak namati a Wayawaya ti naganna.
Siak met ni Bannuar, kunak, ket agkulibagtong ti rugso iti pusok.
Ibaludko ni Wayawaya kadagiti imak ket bay-ak a sairuennakami ti agpatnag.
Kurientienyo ti buto ti langgong, kunaen ti soldado.
Isemannak ni Wayawaya.
Sayuanyo ti pus-ongna iti nalamiis a danum, imandar ti soldado.
Arakupennak ni Wayawaya. Bisongenna dagiti dunorko.
Diyo inggaan agingga nga agpudno, kuna ti soldado.
Idulinmo dagiti daniwko kenka, kunam kaniak, tatang.
Ket isungbatko kenka, Amin dagitoy ket idulinko iti pusok. Sadiay, kadagiti sulinek ti silalagip a pusok, didanto kaano man maagaw kaniak dagiti balikasmo.
Ket makitaka, tatang, makitaka iti sipnget ti bartolina.
Ket makitak ni nanang nga awananen iti rupa.
Ket makitak ni Wayawaya a mangar-arakup iti mapadso a kararuak.
Amin dagitoy ket makitak, ngem naglibasen dagiti balikas iti bibigko.
Siertuenyo a dinton makasao pay, imandar ti soldado nga addaan kadagiti darepdep a kasadar met laeng dagiti darepdepko.
Iti kasipngetan, tallikudannak ti balikas, libasannak tapno mapan kadagiti sabali pay a bartolina.


text:
nagkinnitata't apagdarikmat itay la a mumalem
ta gayam nagabayta a naguray iti lugan
iti abay ti kalsada
agpa-airportak, diak ammo no sadinno kenka
ngem gapu ta dagusna la nga imbayakabak
dinnillawta laengen ti maysa ken maysa
a, wen, nagabayta a pudno
a dita man la narikna no asinno kadata tay immabay
agasem a kanito ti inna impaturay
nga inwalin, nga inwagat, a rinabsut kaniak
kanito koma man la a naipapasko
dagitay matak kenka--iti libnosmo ken kinalasbang
naggiddanta pay a nagtaray, di kadi?
naglinong iti sirok ti kayo, abay met la’t kalsada
kayo tay salamagi, malagipmo pay kadi?
kayo nga tay ingget irut a kari inna sinaksi
ala, naglabasen dagidi a kinasam-it,
dagidi nga aglaplapusanan a rag-o ni ayat--
kasla di mamengga nga essem ken karayo
nailangitan a rikna a linemmes met ti panawen
tiempo a nangitalaw kenka, di naigawid
pagam-ammoan la ta linnaawka lattan
a nagpukaw iti tangatang, pagam-ammoan met
a timpuarka lattan iti let-ang iti kaawan ni namnama
ngem kas tay kellaat nga simmangbayka manen
kellaatka met laeng nga iti biagko naungaw
immayen tay luganmo limmuganka metten
kasla kimat, apagripat, naawanka manen
damagek man ngarud no sika nga agpayso
tay immay nangabay kaniak itay laeng,
itay laeng a nangiburay apagkanito, apagdillawit
a pannakapnek napalaus kenka nga iliwko
wenno paset laeng daytay ni naimnet a lagip
a mangisubli kenka no kua kaniak
tunggal ipalubos ti ngato nga tarayen ti tudo ti langit
dumagas dakulapko, inggana't daga danonenna
agpapan pay banag laeng ti panagdisso ti tudo
ti inna met panangbiag arasaas ni dungngo
unay metten apges nga ipalak-amna kaniak
ta sangit laengen ti langit ti mangsilpo iti angesko


text:
Kayat ko ti agymanan kadagiti nangited ti tulong ken supporta ken Bagis Fuhrer Posadas, tay kabagis tayo nga nasaksak idiay Urdaneta, Pangasinan.
1. Emmanuel Gallardo Adamson Chapter
2. Ehrl Lamaton UB-Baguio Benguet
3. Edwin B. Jallorina TIP
4. Mark Samson Sual Pangasinan Chapter
5. Teddy Buma-a, Jr. SLU-Baguio Benguet
No assino pay ti kayat na nga mangited ti tulong ket mabalin pay met nga ihabol tayo ta dakkel pay laeng ti kasapulan ti pamilya tay kabagis tayo. Inggana tatta ket haan da pay nga makaruar diay ospital gapu ta dakkel pay tay Utang da diay Hospital Bill da. Dagiti kararag tayo ken moral support tayo ket masapul met laeng para ken bagis Fuhrer.
Agyamanak met ken Pres. Rajih Padilla ti Villasis Chapter ti assistance na nga kanayon kanyami ditoy National about diay sitwasyon ni bagis Fuhrer.
One For All, All For One
Agbiag ti UI.
Teddy A. Buma-a, Jr.
National President


text:
1927
Ti 1927 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 1 – Maurice Béjart, naiyanak idiay Pransia a Suiso a sumasala ken koreograpo (pimmusay 2007)
- Pebrero 20 – Sidney Poitier, Aprikano-Amerikano nga aktor
- Hulio 4 – Gina Lollobrigida, Italiana nga aktres
- Oktubre 18 – George C. Scott, Amerikano nga aktor (pimmusay 1999)
- Nobiembre 20 – Mikhail Ulyanov, Sobiet-Ruso nga aktor (pimmusay 2007)
- Disiembre 20 – Kim Young-sam, presidente ti Abagatan a Korea (pimmusay 2015)


text:
Mar 6, 2015
LIMA A RASON NO APAY A MABANNOGKA
ni Rudy Ram. Rumbaoa
MASANSAN a makoreher ti kaawan iti enerhia ti bagi babaen iti panagdiyeta ken panagwatwat. Ngem ti pudno a rason ket mabalin a makagapu iti kinakurang ti danum nga ipauneg iti bagi.
Ibilang pay dagitoy a mangdegdeg iti kondision:
Sleep Disorder:
Dua ti am-ammo a klase ti saan a naurnos a pannaturog-- ti "Obstructive Sleep Apnea" ken "Restless Legs Syndrome"-- dagitoy ti rason ken maatap a mabalin a mangsinga ti napintas ken naannayas a panagturog iti rabii.
Madlaw ti sleep apnea babaen iti abnormal a panaganges gapu iti makunkuna nga interminente wenno adda banag a makabangen iti akinngato a paset ti tubong a pagangsan bayat ti panagturog. Ti panagurok ket maysa a simtomasna, nupay saan amin a tattao nga agurok ket adda problemana iti apnea.
Sabali pay a pagilasinan no agsagsagaba iti sleep apnea ket ti kaadda iti "scalloping" wenno makita ti sinan-arkos iti ungto ti dila. Mabalin a maigapu daytoy iti impresion dagiti ngipen ken ipasimudaagda nga adda dagiti banag a mangbangen iti tubong a pagangsan wenno adda met pakainaiganna iti kadakkel ti dila iti ngiwat.
No dadduma, mapagkamalian dagiti ubbing nga agsagsagaba iti sleep apnea.
No saan, addaanda iti attention-deficit disorder-- gapu iti kinakurang ti turogda iti rabii.
Ti restless legs syndrome ket maysa a garaw/tignay a mangriribuk kadagiti luppo a rason no apay a kanayon a mariing ti maysa a tao iti pannaturogna. Masansan a matawid daytoy a klase ti sakit. Mabalin met a makagapu daytoy iti panagkurang iti landok [iron] kadagiti agdadagsen wenno masikog.
Iti naammuan ti National Institute of Health [NIH], adda agarup 12 agingga iti 18 a milion nga Amerikano ti agsagsagaba iti sleep apnea, ken agpangato iti 10% dagiti agtutubo nga addaan iti restless legs.
Mamati dagiti eksperto nga adda sabali pay a makagapu iti daytoy. Ti aramiden, saan nga agalumiim nga agsaludsod iti doktormo.
Ania ti aramiden? Umuna, masapul ti pannakaduktal ti puon ti sakit.
Mabalin met a maobserba ti pannaturog tapno mapagadalan no ania ti mangriribuk iti daytoy. Ken ti doktor ti mabalin a mandetermina wenno mangduktal no ania ti kasayaatan ken kasamayan nga agas a para iti nasao a sakit. Kaaduan nga agsagsagaba iti sleep apnea ti maagasan.
Thyroid conditions:
Sukog-kulibangbang ti thyroid gland a masarakan iti asideg iti Adam's apple. Saan nga apektaran dagiti dadduma a glands ti panagproseso ti bagi no kas bilang addaanka iti daytoy a sakit-- kas koma iti metabolismo, panagdakkel, pitik ti puso, temperatura ti bagi, lebel ti enerhia, rikna, cholesterol levels ken panagtubo iti buok, ti kudil ken kuko.
Ti thyroid disorder ti maysa kadagiti kangrunaan a glandular disorders.
Apektaranna ti nasurok a 20 a milion nga Amerikano-- saan pay nainayon ditoy ti 13 a milion a di pay makaammo nga addaanda iti daytoy a sakit. Ad-adda a dagiti babbai ti maapektaran iti daytoy a sakit. Naammuan a mangpataud iti bannog iti agpada nga underactive ken overctive thyroid.
Kadagiti amin a kaso ti thyroid, ti underactive ti kangrunaan a mangapektar iti nasao a nasakit gapu iti Hashimoto Desease-- isu daytoy ti mangted ti riribuk iti panagtrabaho ti autoimmune nga umatake iti thyroid.
Alisto a panakabannog, nasadut nga aggunay ti bagi, rikna ti pannakapaksuy, ken panagpanateng iti maibilang a simtomasna.
Ania ti aramiden? Ti kasayaatan a pannakaagasna ket ti panangbalanse iti panagtrabaho ti thyroid babaen iti panangsubok ti dara iti thyroid stimulating hormone wenno TSH. No maduktalan ti kina-abnormal, ad-adu a pagsubok ti maisayangkat. Maagasan daytoy a sakit babaen kadagiti kabaroanan nga agas iti agdama.
Diabetes:
Nagbalin nga epidemic proportions ti diabetes iti US. Naapektaran ti agarup 23.6 a milion nga Amerikano.
Ti "Type I Diabetes," masansan a masarakan daytoy a sakit kadagiti ubbing ken agtutubo--a kayatna a sawen, saan a makapataud iti umno wenno bukodna nga insulina ti pancreas.
Iti "Type II Diabetes," ti agtultuloy nga agpataud iti bulod nga insulina ti pancreas-- ngem mapukaw ti bagi ti panagrespondena iti hormones. Daytoy a kondision iti maawagan ti "Insulin Resistance."
Pannakabannog ti kangrunaan a simtomas ti agpada a klase ti sakit.
Iti panagsukisok ti American Diabetes Association, naduktalanda nga adda 24% kadagiti tattao ti addaan iti diabetes a dida ammo nga adda kadakuada dayta a sakit, ken agarup 57 a milion ti makuna a "pre-diabetes."
Kayatna a sawen nga apagkapat kadagiti Amerikano ti agsagsagaba iti diabetes wenno pre-diabetes.
Alisto ti panagtaud ti simptomas daytoy. Malaksid iti pannakabannog, komon pay kadagiti tattao a makaekspiriensa iti panagbaba ti timbang ti bagi [nangruna a makita iti tian], yaadu ti maipauneg a taraon, pannakawaw, masansan a panagisbo ken nakudrep a panagkita ti mata.
Ania ti aramiden? Ti naimbag a damag: Tumulong ti Type II Diabetes ken uray pay mangsalaknib ti umno a panagdiyeta, panagwatwat, ken panangibaba iti timbang.
Iti kaso ti Type I Diabetes, kasapulan ti insulin therapy.
Maduktalan ti diabetes babaen iti simple a pannakaala ti dara para iti panagsubok.
Depression:
Masansan a ti dipresion ti mangmaskara wenno mangsallukob iti pannakabannog. Naapektaran ti nasurok a 20 a milion nga Amerikano ken isu ti kangrunaan a pakaigapuan ti kinaawan a mabalbalinan ti maysa a tao [disability].
Nupay kasta, adun ti nagdur-asan ti benneg iti therapies ken medisina-- in-inut nga agpukaw daytoy a sakit.
Saan amin a dipresion ket agtalinaed iti panunot. Mabalin a maapektaran ti sibubukel a bagi ken ti salun-at. Importante ti panangtulong kadagiti tattao nga addaan iti daytoy a sakit.
Ania ti aramiden? Ipudno wenno ibaga iti doktor wenno therapist dagiti simtomas a tumaud ken madlaw. Ti panangipudno dagitoy a simtomas ti tumulong kadagiti doktor a mangbigbig no ania ti rumbeng a maaramid ken no kasano ti pannakaagasna. Mabalin pay nga aramiden ti doktor ti "talk therapy."
Dua ti klase ti "Talk Therapy:"
Cognitive behavior therapy- tumulong a mamagbaliw ti negatibo a banag ken ti Interpersonal therapy- ipamaysa daytoy a mangtrabaho iti pagsayaatan ti pannakariribuk ti relasion wenno rikna.
Kaaduan a terapista ti mangirekomenda iti kombinasion ti medikasion ken talk therapy kas agasna.
Anemia:
Komon daytoy a kondision, nangruna no bumaba ti bilang ti nalabbaga a dara wenno red blood cells-- selula a mangawit iti oksiheno ken karbon dayoksayd iti nagbaetan ti bara ken dadduma pay a paset ti bagi.
Gapu ta basbassit ti oksiheno a maidanon iti piskel ken tissues, insigida a makarikna iti bannog. Mabalin pay a maekspiriensa ti panagkurang iti panaganges wenno napaspas a pulso.
Nagduduma dagiti klase ti anemia, ngem kangrunaan a makagapu iti nababa a level wenno bilang ti iron [landok]-- nga agresulta iti panagdara-- iti uneg wenno ruar ti bagi.
Maysa kadagiti lima a babbai, kagudua dagiti masikog ken 3% a lallaki iti US ti agsagsagaba iti daytoy a porma wenno klase ti anemia. Kadagiti babbai, ti panagbinulan ti makagapu ti iron deficiency. Dagiti sabsabali a makagapu kas iti panagdara iti uneg ti bagi a gapu iti ulser, colon polyp wenno early colon cancer.
Ania ti aramiden? Simple a pagsubok iti dara-- kas iti CBC wenno complete blood count, ti mangduktal iti anemia. Mabalin pay nga agipauneg iti suplimento a landok no adda iron deficiency gapu iti anemia. Ngem kangrunaanna, masapul a maduktalan no ania ti makagapu ti panagdara.**
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Sasao nga Indo-Europeano
Ti sasao nga Indo-Europeano ket isu dagiti pamilia (wenno pilo) dagiti ginasut a mainaig kadagiti pagsasao ken dialekto. Adda dagiti agarup a 439 a pagsasao ken dagiti dialekto, segun ti 2009 a karkulo ti Ethnologue, agarup a kagudua (221) ket tagikua ti apo a sanga ti Indo-Aryan.[2] Daytoy ket mangiraman kadagiti nangruna nga agdma a sasao iti Europa, ti banak ti Irani, ken ti Indiano a Subkontinente, ken adu pay daytoy idi iti taga-ugma nga Anatolia. Daytoy ket addaan kadagiti napasingkedan a pannakaisurat a naiparangen manipud idi Panawen ti Bronse iti porma iti Sassao nga Anatolia ken Miseniko a Griego, ti pamilia ti Indo-Europo ket kaaduan iti pagobraan ti naipakasaritaan a lingguistika ken agtagikua ti maiakdu a kapautan a nairehistro a pakasaritaan, kalpasan laeng ti pamilia ti Apro-Asiatiko.
Ti sasao nga Indo-Europeano ket insasao babaen dagiti gangani a 3 bilion a patneng nga agsasao,[3] ti kaaduan a bilang kadagiti ania man a mabigbig a pamilia ti pagsasao. Kadagiti 20 a pagsasao a kaaduan ti bilang kadagiti patneng a mangisasao segun ti SIL Ethnologue, 12 kadagitoy ket Indo-Europeano: ti Espaniol, Ingles, Hindi, Portuges, Bengali, Ruso, Aleman, Lahnda, Marati, Pranses, Urdu, ken Italiano, dagitoy ket pakainayonanna para iti sumurok a 1.7 a bilion a patneng a mangisasao.[4] Adda met dagiti sabali a naisuppiatan a singasing a mangisilpo ti Indo-Europeano kadagiti sabali a nangruna a pamilia ti pagsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, dagiti ed. (2016). "Indo-Europeano". Glottolog 2.7. Jena: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ "Ethnologue report for Indo-European". Ethnologue.com.
- ^ "Ethnologue list of language families". Ethnologue.com. Naala idi 2010-08-07.
- ^ "Ethnologue list of languages by number of speakers". Ethnologue.com. Naala idi 2010-08-07.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sasao nga Indo-Europeano iti Wikimedia Commons


text:
1936
Ti 1936 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 11 – Katie Webster, Amerikana a pianista (pimmusay 1999)
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 28 – Mario Vargas Llosa, taga-Peru a mannurat, politiko, agiwarwarnak, manalaysay ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 9 – Glenda Jackson, Briton nga aktres ken politiko
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 12 – Juan S.P. Hidalgo, Jr., Filipino a mannurat
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 29 – John McCain, Senador ti Estados Unidos (R-AZ); Republikano a kandidato ti Presidente idi 2008
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 28 – Ted Hawkins, Aprikano-Amerikano a musikero (pimmusay 1995)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 17 – Papa Francisco, maika-266 ken agdama a Papa ti Simbaan a Katoliko
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 18 – Rudyard Kipling, Briton a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1865)
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 8 – Charles Curtis, maika-31 a Bise Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1860)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 15 – Grazia Deledda, Italiana a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1871)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 10 – Luigi Pirandello, Italiano a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1867)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1936 iti Wikimedia Commons


text:
Adayo a Daya
Ti Adayo a Daya (Ingles: Far East) ket ti maysa nga a termino iti Ingles a (nga addaan kadagiti nadumaduma a kapada iti sasao ti Europa ken Asia; Insik: 遠東; pinyin: yuǎn dōng; literal: "adayo a daya") kaaduan a mangipalawag iti Daya nga Asia (a mairaman ti Amianan a daya nga Asia), Abagatan a daya nga Asia, ken ti Adayo a Daya ti Rusia (paset ti Amianan nga Asia, a kas ti Siberia)[1] iti Abagatan nga Asia ken sapaminsan pay a nairamraman para kadagiti rason ti ekonomia ken kultura.[2]
Ti termino ket nausar iti Europeano a heopolitikal a diskurso idi maika-12 a siglo, a mangibagbaga iti Adayo a Daya a kas ti "kaadaywan" kadagiti tallo a "daya", iti labes ti Asideg a Daya ken ti Tengnga a Daya. Para iti isu met laeng a rason, ti Tattao nga Insik iti maika-19 a siglo ken ti nasapa a maika-20 a siglo iti panagtawagda dagiti pagilian ti Akinlaud a lubong "Tàixī (泰西)"—kas ti ani man nga ad-adayo ngem ti Arabo a lubong. Ti termino ket saan unay a naus-usar ngem iti napalabas[3] gapu ta nalawlawag kano daytoy a mangibagbaga ti "orientalismo" ti maika-19 a siglo ngem ti Daya nga Asia. Manipud kadagiti tawen ti 1960, dagiti termino a kas ti Daya nga Asia ken ti Oriente ket nagbalbalinen nga immadu a kadawyan.[4] Ti Daya nga Asia ket agtultuloy nga isu ti kadawyan a termino ti midia para iti rehion ita nga aldaw.[3]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ AskOxford: Adayo a Daya
- ^ The 'Far Eastern Economic Review' for example covers news from India and Sri Lanka.
- ^ a b "A menagerie of monikers". The Economist. 7 Enero 2010. Naala idi 9 Hunio 2011.
Remember... the Far East? If so, speak softly. Labels are handy ways of sorting out countries by history or geography. But lazily conceived and out-of-date ones are offensive and misleading.... The "Far East", as East Asia used to be called, is indeed far away from Europe but quite nearby for people who live there.
- ^ Reischauer, Edwin and John K Fairbank, East Asia: The Great Tradition, 1960.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ankerl, Guy (2000). Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western. Geneva: INU Press. ISBN 2-88155-004-5.
- Whitaker, Brian (February 23, 2004). "From Turkey to Tibet". The Guardian.


text:
TI LITERARY AWARD KEN LITERARY REWARD
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Kasano aya ti kinapateg ti pammadayaw iti literatura? Masungbatan ngata babaen ti mismo a panangawat iti award? Saanko a masungbatan dayta. Ngamin, ibilangko a maysa a misterio ti biag ti maysa a mannurat. Napnuan iti kaipapanan. Saan a matukod ti kinaadalem ti pampanunot a pagsaksakduan kadagiti imahinasion. Saan a matukod ti kinaasino.
Kas daytoy rinaraemtayo a nalaing a mannurat a Tagalog, maysa a misterio ti biagna gapu iti saanna a panangayat wenno saanna a panangawat iti naminduan a daras dagiti literary awards a rumbeng a maipaay iti kas kenkuana a namsek iti imahinasion ken arte. Rinaraem ti kaaduan gapu kadagiti putarna. Saan a magatadan nga aramid ken bunga ti imahinasion.
Kadagiti dadduma, ti award ti pammaneknek wenno pakakitaan iti kinaadda ti nagapuanan. Iti dayta a punto, makita a kangrunaan nga ingpen ti pammadayaw. Ngem no maminsan, aronan dayta sangsangkamaysa nga ingpen dagiti agsususik a kapanunotan. Ti panagsususik ken saan a panagkikinnaawatan ti mangipaay iti panagiinnadayo imbes a panagtitipkel. Daydiay panggep, malaokanen iti saan a maikanatad.
Dakkel unay ti impluensia dagiti sinurat toy rinaraemtayo a mannurat iti Tagalog. Ngem saanna nga inawat dagiti awards a rumbeng laeng a maipaay iti kas kenkuana, kas panagraem iti nabileg a gapuananna iti tay-ak ti panagsuratan. Idi 1991, saanna nga inawat ti pammadayaw a Gawad Francisco Balagtas. Dagiti laeng makuna a maikari ti pakaiyawatan dayta a pammadayaw. Ita, dina manen inawat ti pammadayaw nga inted ti Komisyon ng Wikang Filipino. Patienna a saan a maikari a mangawat kadayta a pammadayaw.
Kinunana: “Literatura? Wala naman akong naiintindihan d’yan. Ako nama’y pinabili lang ng suka. Kaya lang naman ako napasok sa pagsusulat, e, dahil ito ang mas magaan-gaang trabaho na nakita ko mula sa pagiging tubero. Kaya kung tatanggap man ako ng ganyan kalaking award, dapat, e, alam kong kumpleto na ako. Hindi pa ako kumpleto. Hanggang ngayon, e, tuluy-tuloy pa rin ako sa pag-aaral, sa pag-iisip ng mga bago, kung paano ko mas mapagbubuti ang mga sinusulat ko.”
Wen, husto ti kunana. Awan ti makuna nga agbalin a master iti panagsuratan. Amin ket agnanayon a panagsursuro. Maysa laeng nga addang tunggal gapuanan wenno sinurat para iti adayo pay laeng a papanan, para iti di pay nadanon wenno saan pay a naadakan nga ungto. Maysa laeng a kinapudno iti bagina, iti padana a mannurat ken kadagiti tattao ti impakitana wenno impamatmatna. Saan a magatadan dayta a kinapudno. Saan a masubalitan ta awan ti maikanatad a subalitna.
Iti daytoy nga inaramidna, lalo pay a nangibunga iti awanan patinggana a panagraem. Nupay adu ti agkuna nga isu ti ayan ti parikut, impamatmatna laeng ti kinapudnona iti bagina ken iti padana a mannurat. Ta ania koma no maukkonmo amin a pammadayaw? Maibilang kadin a maysaka a master iti panagsuratan?
Saan a kadagiti pammadayaw ti ungto ti pannakapnek. Ti panagaramid kadagiti kinapudno ket maysa laeng nga addang iti pannakapnek.
No utoben a nalaing, limmasattayo laeng ditoy, saantayo nga agbayag. Manipud iti abut a simrekantayo agingga iti abut a rumuarantayo, urnongentayo ti dagup dagiti inaramidtayo a kinapudno. Isunto dayta ti pakalaglagipan, nga iti naminsan, limmasattayo ditoy nga addaan iti imbati a kinapudno.
Itoy naminduan a daras nga ikikitakitmo nga awaten dagiti pammadayaw, mas lalo pay a dimmegdeg ti pagaraemmi kenka kamannurat, Edgardo M. Reyes, ti author ti nalatak unay iti ballasiw taaw a “Maynila: Sa Kuko ng Liwanag.”#
Friday, October 02, 2009
TI LITERARY AWARD KEN LITERARY REWARD


text:
Daan a Pranses
Ti Daan a Pranses (franceis, françois, romanz; Moderno a Pranses ancien français) ket isu idi ti lugar ti dialekto ti Galo-Romanse a naisasao manipud idi maika-9 a siglo aginggana idi maika-14 a siglo. Idi maika-14 a siglo, dagitoy a dialekto ket naam-ammuan a kas kas ti langues d'oïl, a maigiddiat kadagiti sasao iti langues d'oc wenno "Oksitano" idiay abagatan ti Pransia. Ti tengnga ti maika-14 a siglo ket isu idi ti transisional a paset ti panawen ti Tengnga a Pranses, ti pagsasao ti Pranses a Renasimiento, a naisangayan a naibatay idi dialekto iti rehion ti Ile de France.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, dagiti ed. (2016). "Daan a Pranses". Glottolog 2.7. Jena: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Daan a Pranses iti Wikimedia Commons


text:
Aritmetika
Ti Aritmetika (manipud ti Griego a balikas ti ἀpιθuός, arithmos "numero") ket isu ti kaduogan[1] ken ti pangiyunaan unay a sanga iti matematika, daytoy ket nadayeg a maus-usar, para kadagiti aramid a sumakop manipud ti inaldaw a nalaka a panagbilang aginggana kadagiti napasayaat a panagkarkulo iti siensia ken negosio. Daytoy ket mangiraman ti panagadal iti kaadu, a naipangpangruna a kas resulta kadagiti operasion a mangitipon kadagiti numero. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket mangitudo kadagiti nalaklaka a tagikua no agusar kadagiti tradisional nga operasion iti nakadagdagupan, nakakiskissayan, multiplikasion ken panagbingbingay kadagiti bassit a patpateg dagiti numero. Dagiti propesional a matematiko ket sagpaminsanda nga agus-usar iti termino a (nangatngato nga ) aretmetika[2] no mangibagbaga kadagiti nasaysayaat a resulta a mainaig iti teoria ti numero, ngem nasken a daytoy ket saan a maiyallilaw iti elementario nga aritmetika.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Matematika". Naipalawag a Siensia. Naala idi 23 Oktubre 2012.
- ^ Davenport, Harold, Ti Nangatngato nga Aritmetika: Ti Maysa a Pangyuna iti Teoria dagiti Numero (Maika-7 nga ed.), Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, Cambridge, UK, 1999, ISBN 0-521-63446-6
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cunnington, Susan, Ti Sarita iti Aritmetika: Ti Ababa a Pakasaritaanna ket ti Taudan ken Panagrang-ay, Swan Sonnenschein, Londres, 1904
- Dickson, Leonard Eugene, Pakasaritaan ti Teoria dagiti Numero (3 a tomo), naimaldit manen: Carnegie nga Instituto ti Washington, Washington, 1932; Chelsea, New York, 1952, 1966
- Euler, Leonhard, Dagiti Elemento ti Alhebra, Tarquin Press, 2007
- Fine, Henry Burchard (1858–1928), Ti Numero a Sistema ti Alhebra a Teoretikal ken Naipakasaritaan a Nabanagan, Leach, Shewell & Sanborn, Boston, 1891
- Karpinski, Louis Charles (1878–1956), Ti Pakasaritaan ti Aritmetika, Rand McNally, Chicago, 1925; rnaimaldit manen: Russell & Russell, New York, 1965
- Ore, Øystein, Ti Numero a Teoria ken ti Pakasaritaanna, McGraw–Hill, New York, 1948
- Weil, André, Numero a Teoria: Ti Maysa nga Arngian iti Amina Pakasaritaan, Birkhauser, Boston, 1984; narepaso: Dagiti Panagrepaso ti Matematika 85c:01004
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Aritmetika iti Wikimedia Commons
- MathWorld - artikulo a maipanggep ti aritmetika


text:
Joseph Haydn
Ni Franz Joseph Haydn ( /ˈdʒoʊzəf ˈhaɪdən/; Aleman: [ˈjoːzɛf ˈhaɪdən] ( denggen); 31 Marso[1] 1732 – 31 Mayo 1809), naamammuan pay a kas ni Joseph Haydn,[2] ket maysa idi nga Austriano[3] a kompositor, maysa kadagiti kaaduan a prolipiko ken prominente iti Klasika apaset ti panawen. Isu ket kankanayon a tinawtawagan ti "Ama ti Simponia" ken "Ama ti Kuerdas a Kuarteto" gapu kadgiti nangruna a kontribusionna kadagitoy a porma. Isu ket nangruna pay iti panagrang-ay iti piano trio ken ti ebolusion iti sonata porma.[4][5]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti petsa ketdi nakeddengan. Ni Haydn ket nangibagbaga nga isu ket naipasngay iti daytoy nga aldaw (Geiringer (1982, 9); Jones (1810, 8)), ngem adda dagiti kameng ti pamiliana a nagreporta nga embes ket idi 1 Abril (Geiringer). Ti karikutan ket nagtaud manipud kinapudno a dagiti opisial a rehistro ni Haydn ket ssan a nairehistro ti petsa ti pannakaipasngayna ngem ti petsa ti pannakabunniagna, nga iti kaso ni Haydn ket idi 1 Abril (Wyn Jones 2009, 2–3).
- ^ Urayno isu ket sagpaminsan a tinawtawagan ti "Franz Joseph Haydn", ti nagan a "Franz" ket saan idi nga inus-usar ti kompositor iti kabibiagna ken linikliklikan babaen dagiti eskolar tatta nga aldaw. (Webster, James: "Haydn, Joseph", Grove Music Online ed. L. Macy (Naala idi 18 Enero 2007), http://www.grovemusic.com). Kitaen pay ti Nagan ni Haydn.
- ^ Webster ken Feder, 2001
- ^ Rosen 1997, pp. 43–54
- ^ Smallman, Basil (1992). Ti Piano Trio: Ti Pakasaritaanna, Pamay-an, ken Repertorio. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. pp. 16–19. ISBN 0-19-318307-2.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Joseph Haydn iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Joseph Haydn iti Wikiquote (Ingles)