text:
Raw-ang Apo
Ti Raw-ang Apo ket ti sistema ti raw-ang ti korales iti Filipinas a mabirukan kadagiti akinlaud a danum ti probinsia ti Occidental Mindoro iti Lingsat Mindoro. Sumakop iti 34 kuadrado kilometro (13 sq mi), daytoy ket saan a ti maikadua kadakkelan nga agkakasigkay a sistema ti korales iti lubong, ngem ti kadakkelan iti pagilian.[1] Ti raw-ang ken dagiti mangpalikmut a danum ket maysa kadagiti nasalakniban a lugar iti pagilian nga inadministro a kas ti Masna a Parke ti Raw-ang Apo (ARNP). Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan nga ammo ken kalatakan a pagbatokan a lugar iti pagilian. Daytoy ket nailista iti tentatibo a listaan para iti Luglugar ti Tawid iti Lubong ti UNESCO.[2]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Mabirukan ti Raw-ang Apo iti likmut ti 15 nautika milia (28 km; 17 mi) iti laud ti kaasitgan nga aplaya ti isla ti Filipinas iti Mindoro. Daytoy ket naisina manipud iti nangruna nga isla babaen ti Daya a Dalan ti Apo iti Lingsat Mindoro.[3] Iti politika, mabirukan ti raw-ang iti turay ti Probinsia ti Occidental Mindoro iti Rehion IV-B iti Filipinas ken napudpudno nga iti Ili ti Sablayan. Dagiti aktibidad ti turismo ket inadministro babaen ti lokal a gobierno ti Sablayan ken ti lokal nga opisina ti Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (DENR).[4]
Sistema ti raw-ang[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Raw-ang Apo ket ti agarup a ti maysa a pormasion iti trianggular nga atol ti korales iti agarup a 26 kilometro (16 mi) manipud iti amianan aginggana iti abagatan nga ungto, ken 20 kilometro (12 mi) manipud iti daya aginggana iti laud. Daytoy ket isina babaen dagiti dua a sistema ti look, dagiti look ti amianan ken abagatan a beddengan babaen dagiti akikid a plataporma ti raw-ang. Daytoy ket maysa a 34 kuadrado kilometro (13 sq mi) iti gangani a trianggular nga akin-amianan ken akin-abagatan dagiti kasla atol a raw-ang nga insina babaen ti adalem a kanal a nawaya iti laud. Agtaray ti kanal iti daya aginggana iti laud manipud iti 1.8 aginggana iti 30 metro (5 ft 11 in iti 98 ft 5 in) a kaadalem nga agraman kadagiti napino a puraw a darat a sirok, dagiti nadumaduma a bunton ken dagiti piraso dagiti agsangsanga a korales iti sirok ti adalem nga asul a danum.
Ti amianan a look ket ti maysa a narikpan a trianggular a plataporma ti raw-ang ti korales a sangkapaset a maipakita iti ababaw nga ugot. Daytoy ket relatibo nga ababaw nga addaan kadagiti kaadalen iti agarup a 2–10 metro (6 ft 7 in – 32 ft 10 in). Bayat nga iti abagatan a look ket ti maysa a nabaliktad a trianggular a plataporma ti korales a narikpan kadagiti dua bangir ken agarup a 30 metro (98 ft) iti kaadalem. Iti met maipada, ti raw-ang ti limestone ken darat a coralline kadagiti daya ken abagatan-akindaya a bangir ket kaaduna a mabirukan iti lugar.
Is-isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangrunaan a heograpikal a langa ti Raw-ang Apo ket naipalned, ngem dagiti tallo nga isla ket mangmarka daytoy iti rabaw: ti Isla Apo, Apo Menor (lokal nga ammo kas Binangaan) ken Cayos del Bajo ("Tektekla ti bangkag", lokal nga ammo a kas Tinangkapan).[5] Saan a matagtagitao dagiti isla. Manipud iti deklarasion ti annuroten iti “sona ti maiparit a panagala” iti Masna a Parke ti Raw-ang Apo idi 2007, dagiti laeng agtrabtrabaho ken dagiti kameng ti Force MARLEN (Marine and Apo Reef Law Enforcement for Nature), ti naigandat a mangisayangkat iti panagsalaknib ken agobra iti konserbasion, ti mabalin nga agyan iti nasalakniban a lugar kadagiti linawas a panagtrabaho.
Isla Apo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kadakkelan ket ti Isla Apo iti22 ektaria (54 acre) nga addaan kadagiti parakad ken mula iti aplaya. Ti raw-ang a mangpalikmut iti isla ket gumay-at iti 0.80 kilometro (1⁄2 mi) kadagiti lugar. Iti ruar dagiti parakad iti look kadagiti akindaya ken akin-abagatan a bangir ti Isla Apo, ti daga ket nadarat aginggana iti nadarat a daga a saan unay a dagiti adu a lan-ak ken partikula ti sekka. iti sabali, dagiti parakad ti look ket addaan iti nadarat a sekka a daga, a nalaokan kadagti tidda ti mula wenno dagiti nakersang a material.[5]
Ti Isla Apo ket maisina manipud iti Raw-ang Apo babaen ti maysa nga akikid, ken adalem a kanal. Ti isla ket agarup a 23 nautika milia (43 km; 26 mi) manipud iti Mindoro ken agarup a 20 nautika milia (37 km; 23 mi) manipud kadagiti Isla ti Nanga ken Tara, ti kaasitgan kadagiti isla manipud iti Isla Busuanga iti akinlaud a bangir ti Lingsat Mindoro. Ti Silaw Raw-ang Apo, a mabirukan iti amianan a daya ti parte ti sila, ket mangballaag kadagiti barko iti lokasion iti daytoy a peggad iti panaglayag.[3] Mabirukan ti isla iti dua ken iti gudua nga oras a nabigasion ti 240° manipud iti Sablayan babaen ti maysa a bangka.
Ti isla ket ayan ti maysa a permanente a kuartel ti montero iti parke a mangsisiim iti nailian a parke. Ti maysa nga administatibo nga eskritotio ket agkolkolekta kadagiti bayad iti enbironmento. Mabalin iti agyan iti maysa a rabii kadagiti tolda ken suheto kadagiti naisangayan a kasasaad. Adda laeng dagiti limitado a magun-od a pasilidad tapno masalakniban ti narukop nga ekosistema ti isla.
Bassit nga isla ti Apo Menor[urnosen | urnosen ti taudan]
Mabirukan ti Apo Menor iti asideg ti akinlaud a patingga ti Raw-ang Apo, itiagarup a 2.4 kilometro (1.5 mi) iti daya ti Isla Apo.[3] Daytoy ket maysa nga isla iti nabato a limestone ken relatibo nga awanan unay kadagiti mula.[5]
Cayos del Bajo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Cayos del Bajo ket dagiti nadalumpinas a pormasion ti bato a coralline nga awanan kadagiti mula iti akin-amianan a look iti asideg ti akindaya nga igid ti raw-ang. Iti ababaw nga ugot, adu kadagiti bassit a bato ket namaga iti raw-ang, a naipangpangruna iti igid ti amianan a bangirna.[3][5]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Apo Reef Natural Park". UNESCO World Heritage: Tentative Lists. UNESCO. 2006-05-16. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 11 Oktubre 2007. Naala idi 2007-10-08.
- ^ Hutchinson, Gretchen and Ventura, Edgar M. (1987). "Philippine Dive Versions", pg. 74. Philippine Dive Versions, Makati.
- ^ a b c d "United States Coast Pilot Philippine Islands".
- ^ (2014-03-19). "How To Get There". Apo Reef Natural Park Official Website. Naala idi 2014-09-25.
- ^ a b c d (2014-02-14). "Topography and Soil". Opisial a website ti Masna a Parke ti Raw-ang Apo. Naala idi 2014-09-25.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Department of Environment and Natural Resources, Conservation of Priority Protected Areas Project, Apo Reef Natural Park Brochure. Sablayan, Occidental Mindoro; List of Proclaimed Marine Protected Areas; Protected Areas And Wildlife Bureau, 2004.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Raw-ang Apo iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Toluca
Ti Toluca [toˈluka], opisial a tinawtawagan iti Toluca de Lerdo [toˈluka ðe ˈlerðo], ket ti kapitolio ti estado ti Estado ti Mehiko ken isu pay ti tugaw ti iIli ti Toluca. Daytoy ti sentro ti napardas a dumakdakkel a lugar ti urbano, nga itan ket ti maikalima a kadakkelan idiay Mehiko. Daytoy ket mabirukan iti 63 kilometro (39 mi) iti laud-abagatan laud ti Siudad ti Mehiko, iti agarup a 40 minuto babaen ti lugan iti akinlaud nga igid ti siudad. Segun ti senso idi 2010, ti siudad ti Toluca ket addaan iti populasion iti 819,561.[2] Ti siudad ket ti maikalima a kadakkelan idiay Mehiko babaen ti populasion. Ti ili ti Toluca, ken maikuyog dagiti sangapulo ket tallo a sabali nga ili, ket mangbukel iti populasion ti metropolitano iti 1,775,337 idiay Kalatakan a Toluca manipud idi 2009,[3] ken mangaramid daytpy iti maikalima a kaaduan ti populasion a lugar ti metropolitano idiay Mehiko.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ http://www.inegi.org.mx/sistemas/consulta_resultados/iter2010.aspx?c=27329&s=est.
- ^ "México en Cifras". .inegi.org.mx. Naala idi 2014-08-21.
- ^ "ZMVT 2009" (PDF). Conteo 2009. Consejo estatal de la población. 2009.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Toluca iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Toluca manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 16 Immasideg ken Jesus ti sumagmamano a Fariseo ken Saduceo tapno subokenda. Kiniddawda a mangaramid iti pagilasinan manipud langit.+2 Insungbatna: “No dumteng ti rabii, kunayo, ‘Nasayaatto ti paniempo, ta nalabaga ti tangatang,’3 ket iti bigat, ‘Nalamiis ken agtudo ita, ta nalabaga ken nasipnget ti tangatang.’ Maibagayo ti paniempo babaen ti panangkitayo iti tangatang, ngem diyo mailawlawag ti maipapan kadagiti pagilasinan ti tiempo.4 Agtultuloy nga agbirok iti pagilasinan ti dakes ken saan a matalek* a henerasion, ngem awanto ti makitada+ malaksid iti pagilasinan a napasamak ken Jonas.”+ Kalpasanna, pinanawan ida ni Jesus.5 Bimmallasiw dagiti adalan iti sabali a bangir ti baybay ngem nalipatanda ti nagbalon iti tinapay.+6 Kinuna kadakuada ni Jesus: “Agsiputkayo ken agannadkayo iti lebadura dagiti Fariseo ken Saduceo.”+7 Gapuna, kinunada: “Siguro imbagana dayta ta awan ti naitugottayo a tinapay.”8 Ammo ni Jesus ti pagsasaritaanda isu a kinunana: “Apay a pagsusupiatanyo nga awan ti intugotyo a tinapay? Nagbassit ketdin ti pammatiyo.9 Saanyo pay kadi a matarusan ti ibagbagak, wenno saanyo kadi a malagip a pinakanko ti 5,000 babaen ti lima a tinapay ken no mano a basket ti nangikkanyo kadagiti natedda?+10 Wenno ti 4,000 a pinakanko babaen ti pito a tinapay ken no mano a kuribot* ti nangikkanyo kadagiti natedda?+11 Diyo kadi matarusan a saan a literal a tinapay ti ibagbagak kadakayo? Ngem agannadkayo iti lebadura dagiti Fariseo ken Saduceo.”+12 Gapuna, natarusanda a saan a ti lebadura a mailalaok iti tinapay ti pagannadanda, no di ket ti sursuro dagiti Fariseo ken Saduceo.13 Idi nakadanon ni Jesus iti Cesarea Filipos, insaludsodna kadagiti adalanna: “Asino ti Anak ti tao iti panagkuna dagiti tattao?”+14 Kinunada: “Adda dagiti agkuna nga isu ni Juan a Mammautisar,+ kuna met ti dadduma a ni Elias,+ ken adda pay dagiti agkuna a ni Jeremias wenno maysa kadagiti propeta.”15 Kinunana kadakuada: “Dakayo ngay, asinoak iti panagkunayo?”16 Insungbat ni Simon Pedro: “Sika ti Kristo,+ ti Anak ti sibibiag a Dios.”+17 Kinuna ni Jesus: “Naragsakka, Simon nga anak ni Jonas, ta saan a lasag ken dara* ti nangipakaammo kenka iti dayta, no di ket ni Amak idiay langit.+18 Ibagak met kenka: Sika ni Pedro.+ Iti daytoy a bato,+ bangonekto ti kongregasionko, ket saanto nga agballigi iti dayta dagiti ruangan ti Tanem.*19 Itedkonto kenka dagiti tulbek ti Pagarian ti langit, ket aniaman a galutam ditoy daga magalutan metten idiay langit, ken ti aniaman a warwaram ditoy daga mawarwaran metten idiay langit.”20 Kalpasanna, inyunay-unayna kadagiti adalan a saanda nga ibagbaga iti asinoman nga isu ti Kristo.+21 Manipud idin, inlawlawagen ni Jesus kadagiti adalanna a masapul a mapan idiay Jerusalem ket parigatento unay dagiti panglakayen, panguluen a papadi, ken dagiti eskriba sa mapapatay. Ngem mapagungar iti maikatlo nga aldaw.+22 Inyadayo bassit ni Pedro ni Jesus sa tinubngarna: “Kaasiam ta bagim, Apo; dinto pulos mapasamak kenka dayta.”+23 Timmaliaw ken Pedro ket kinunana: “Adaywannak,* Satanas! Maysaka a pakaitibkolak, ta saan a ti pampanunot ti Dios ti pampanunotem no di ket ti pampanunot dagiti tattao.”+24 Kalpasanna, kinuna ni Jesus kadagiti adalanna: “Asinoman a mayat a sumurot kaniak, tallikudanna koma ti bagina ket bagkatenna ti kayona a pagtutuokan* ken agtultuloy a surotennak.+25 Ta ti mangikagumaan a mangisalakan iti biagna,* mapukawnanto. Ngem ti makapukaw iti biagna maigapu kaniak, masarakannanto.+26 Adda aya magunggona ti maysa a tao no matagikuana ti intero a lubong ngem mapukawna met ti biagna?*+ Wenno adda kadi maisukat ti maysa a tao iti biagna?*+27 Ta umayto ti Anak ti tao iti dayag ni Amana, a kaduana dagiti anghelna, ket supapakanna ti tunggal maysa sigun iti aramidna.+28 Pudno kunak kadakayo nga adda sumagmamano a nakatakder ditoy a saanto pay a matay agingga a makitada nga umuna ti Anak ti tao nga umay iti Pagarianna.”+


text:
Karayan Pampanga
Ti Karayan Pampanga (naamammuan pay a kas ti Rio Grande de Pampanga – Nalatak a Karayan ti Pampanga) ket isu ti maikadua a kadakkelan a karayan ti isla ti Luzon, kalpasan ti Karayan Cagayan ken ti maikatlo a kadakkelan ken kapangrunaan a karayan iti Filipinas.[3][4][5] Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti Tengnga a Luzon ken labsanna dagiti probinsia ti Pampanga, Bulacan, ken Nueva Ecija.
Topograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti taudan ti danumna ket mabirukan idiay Sierra Madre ken agayos nga agpa-abagatan ken dumalan nga agpa-abagatan a laud para kadagiti 260 kilometro aginggana intono maatianan idiay Luek Manila.
Ti labneng ti karayan ket sakupenna ti kalawa iti 10,540 km², ken mairaman ti naikadkadua a labneng ti Karayan Guagua. Ti labneng ket maatianan babaen ti Karayan Pampanga ken babaen ti Kanal Labangan ken agpatingga idiay Luek Manila.
Dagiti kangrunaan a tributariona ket dagiti Karayan Peñaranda ken Koronel-Santor iti daya a bangir ti labneng ken ti Karayan Rio Chico manipud iti amianan a laud a bangir . Ti Karayan Angat ket tumipon iti Karayan Pampanga idiay Calumpit, Bulacan babaen ti Karayan Bagbag. Ti Bantay Arayat (kangato: 1,026) ket sitatakder iti tengnga ti labneng. Iti abagatan a daya ti Bantay Arayat ken ti Karayan Pampanga ket ti Kalugnakan Candaba, a mangsakop ti kalawa iti agarup a 250 km². ken mangsagsagepsep ti kaaduan kadagiti ayus ti layus manipud kadagiti lumaud a bakras ti paset ti Sierra Madre ken ti panagluppias ti Karayan Pampanga babaen ti Paglayusan a dalan ti Cabiao. Daytoy a lugar ket lumned iti las-ud ti tiempo ti panagtudtudo ken kadawyan daytoy a namaga iti las-ud ti tiempo ti kalgaw.
Panaglayus[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti labneng ket makasanay, iti natimbeng, iti maysa a panaglayus iti tinawen. Ti namaga a tiempo ket mapasamak manipud iti Disiembre aginggana ti Mayo, ken nabasamet dagiti nabatbati a paset ti tawen. Ti kabasaan a bulbulan ket manipud iti Hulio aginggana ti Septiembre. Ti Labneng ti Karayan Pampanga ket makatengngel ti nagbaetan ti 100-130mm iti 24 nga oras a panagtudtudo.
Ti nakaro a panaglayus ket napasamak idiay labneng ti Karayan Pampanga idi Hulio 1962, Mayo 1966, Mayo 1976, Oktubre 1993, Agosto 2003, Agosto 2004, naladaw a Septiembre-Oktubre 2009, ken Agosto 2012. Ti layus a napasamak idi Septiembre 2011 a mainaig iti Pedring (Nesat) ket ganganina a sinakop ti Probinsia ti Pampanga ken dagiti Akin-abagatan a paset ti Bulacan
Napasamak pay ti makadidigra ken nakaro a panaglayus iti labneng ti karayan a gangani nangsakop ti intero a Probinsia ti Pampanga, Bulacan, Nueva Ecija ken Tarlac idi Hulio ken Agosto 1972. Iti kinapudno idi 1972 ti panaglayus ket nakaro unay ken linayusna dagiti 14 a probinsia ti Ilocos, Pangasinan, Tengnga a Luzon, dagiti probinsia ti Akin-abagatan a Tagalog ken ti Metro Manila. Ti Karayan Pampanga ken ti Labneng Karayan Agno ket nagtinnumpongda idiay Tarlac, ken nagaramid daytoy kadagiti tanap ti Tengnga a Luzon ken ti Pangasinan iti maysa a nalatak a danaw idi Hulio ken Agosto ti 1972.
Kinapangruna iti ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Kadagiti nangatngato a paset ti labneng, dagiti penned a naipangpangruna ti Penned Pantabangan a mabirukan idiay Pantabangan, Nueva Ecija ket mangited ti panagsibog para kadagiti taltalon ti probinsia ti Nueva Ecija.
Kadagiti ab-ababa a paset ti labneng, idiay pakabirukan ti delta ti Pampanga, ti sistema ti Karayan Pampanga ket mabingbingay kadagiti babbabassit a sanga, a naballasiwan kadagiti alog ti ikan a mangporma ti network ti nabuntog, dagiti atab a lugar ken dagiti kanal, ken kanungpalan a mapan idiay Luek Manila.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pampanga River – River, Philippines". www.britannica.com (iti Ingles). Encyclopedia Britannica. Hulio 20, 1998. Naala idi Abril 10, 2017.
- ^ Vicente B. Tuddao Jr. (Septiembre 21, 2011). "Water Quality Management in the Context of Basin Management: Water Quality, River Basin Management and Governance Dynamics in the Philippines" (PDF). www.wepa-db.net. Department of Environment and Natural Resources. Naala idi Abril 5, 2017.
- ^ Kundel, Jim (Hunio 7, 2007). "Bariweswes ti Danum ti Filipinas". Ensiklopedia ti Daga. Naala idi 2008-09-30.
- ^ "Karayan Pampanga iti Britannica Online Encyclopedia". Encyclopædia Britannica. Naala idi 2008-10-24.
- ^ "Ti Labneng Karayan Pampanga". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-08-10. Naala idi 2008-10-24.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Karayan Pampanga iti Wikimedia Commons


text:
Tabasco
Ti Tabasco (taˈBasko (tulong·pakaammo)), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Tabasco (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Tabasco), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 17 nga ili ken ti kapitolio a siudadna ket ti Villahermosa. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya ti pagilian ken beddengan daytoy babaen dagiti estado ti Campeche iti amianan a daya, ti Veracruz iti laud ken ti Chiapas iti abagatan, ken ti departamento ti Petén ti Guatemala iti abagatan a daya. Daytoy ket addaan iti aplaya iti amianan iti Golpo ti Mehiko. Kaaduan ti estado ket naabongotan iti katuduan a bakir a maigiddiat kadagiti kaaduan a sabali a lugar idiay Mehiko, daytoy ket addaan iti adu a panagtutudo iti tinawen. Iti daytoy a rason, daytoy ket addaan pay kadagiti bassit a danaw, dagiti kalugnakan ken dagiti karayan. Ti estado ket suheto kadagiti nakaro a pasamak iti layus, ken ti naudi a napasamak let idi 2007, a naapektarann iti walopulo a porsiento iti estado. Ti estado ket ayamn pay ti La Venta, ti nangruna a lugar ti sibilisasion ti Olmec, a naikeddeng a ti taudan dagiti naud-udi a kultura ti Mesoamerika. Uray no daytoy ket agpatpataud kadagiti adu a kantidad iti lana ken masna a gas, nakaro pay laeng iti kinapanglaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Encuesta Intercensal 2015: Principales resultados" (PDF) (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi Disiembre 10, 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Tabasco iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tabasco manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Tabasco iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Tabasco


text:
Akinlaud nga Australia
Ti Akinlaud nga Australia[a] (naipangyababa a kas WA) ket ti estado a mangsakup iti intero nga akinlaud a pagkatlo ti Australia. Daytoy ket beddengan babaen ti Taaw Indiano iti amianan ken laud, ken ti Akin-abagatan a Taaw iti abagatan,[b] ti Akin-amianan a Teritorio iti amianan-daya, ken ti Abagatan nga Australia iti abagatan-daya. Ti Akinlaud nga Australia ket ti kadakeklan nga estado ti Australia, iti dagup a kalawa ti daga iti 2,529,875 kuadrado kilometro (976,790 sq mi), ken ti maikadua a kadakeklan a simang ti pagilian iti lubong, atiwen laeng babaen ti Republika ti Sakha iti Rusia. Ti estado ket addaan iti agarup a 2.6 a riwriw nga agtataeng – agarup a 11 porsiento iti nailian a dagup – nga iti kaaduan ket (92 a porsiento) agtataeng iti suli ti abagatan-laud, 79 a porsiento iti populasion nga agtataeng iti lugar ti Perth,[3] a mangibati a manmano a matagtagitao dagiti nabati nga estado.
Ti immuna idi nga Europeano a bisita ti Akinlaud nga Australia ket ni Olandes nga eksplorador Dirk Hartog, a nagbisita iti pantar ti Akinlaud nga Australia idi 1616. Ti immuna nga Europeano a pagtaengan iti Akinlaud nga Australia ket napasamak kalpasan ti panagsanglad babaen ni Major Edmund Lockyer idi 26 Disiembre 1826 iti maysa nga ekspedision para iti kolonial a gobierno ti New South Wales.[4] Nangbangon isuna iti maysa a garison ti militar a sinuportaran dagiti balud idiay King George III Sound, iti agdama nga aldaw nga Albany, ken idi 21 Enero 1827[4] pormal a nagtagikua iti akinlaud a pagkatlo iti kontinente para iti Balangat a Britaniko. Daytoy ket sinaruno babaen ti pannakaipatakder iti Kolonia ti Karayan Swan idi 1829, a mairaman ti sitio iti agdama a kapitolio, ti Perth.
Ti York ket isu idi ti immuna nga akin-uneg a daga a pagtaengan iti Akinlaud nga Australia. Mabirukan iti 97 kilometro (60 milia) iti daya ti Perth, daytoy ket natagitao idi 16 Septiembre 1831.[5]
Nakagun-od ti Akinlaud nga Australia iti responsible a gobierno idi 1890 ken napederado kadagiti sabali a kolonia ti Britaniko iti Australia idi 1901. Ita nga aldaw, ti ekonomiana ket kangrunaan nga agkamkammatalek iti panagmina, lana ken gas, dagiti serbisio ken konstruksion. Ti estado ket agpataud iti 46 a porsiento kadagiti eksport ti Australia.[6] Ti Akinlaud nga Australia ket ti maikadua a kadakekan nga agpatpataud iti oro ti landok iti lubong.[7]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories.
- ^ https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2020; naala idi: Septiembre 30, 2020.
- ^ "3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features". Australian Bureau of Statistics. 24 April 2018. Naala idi 13 Oktubre 2018. Estimated resident population, 30 Hunio 2017.
- ^ a b "King George's Sound Settlement". State Records Authority of New South Wales. Naala idi 30 Agosto 2016.
- ^ Knibbs, G.H. (1911). "The Creation of the Several Colonies". Official Year Book of the Commonwealth of Australia. Vol. 4. Melbourne: Commonwealth Bureau of Census and Statistics. p. 16.
- ^ Curran, Enda (21 Pebrero 2012). "Western Australia Plans Sovereign Wealth Fund". The Wall Street Journal. Naala idi 15 Marso 2012.
- ^ "US Geological Survey" (PDF). Minerals.usgs.gov. 2014. Naala idi 11 Hunio 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Akinlaud nga Australia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Akinlaud nga Australia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Akinlaud nga Australia iti OpenStreetMap


text:
Plantilia:Oras/AKST tangdan
-8 hours
Daytoy ket subplantilia ti {{Oras}}. Saan a dagus nga usaren daytoy a plantilia. Imbes ket nga usaren ti {{Oras}}.
Ti {{Oras}} ket agiparang iti agdama ng aoras iti naisangayan a sona ti oras. Ti oras ket nakarkulo a naibatay ti tangdan manipud ti UTC para iti naisangayan a sona ti oras a naikeddeng no agdama nga aktibo ti oras a panagin-inut ti lawag iti dayta a sona ti oras. Ti tangdan para iti tunggal maysa a naisayangkat a sona ti oras ket nakarkulo iti subplantilia (malaksid para iti UTC).
Laglagipen: Kaaduan kadagiti panid ti Wikipedia ket agiparparang ti naiduldulin (cached) a bersion ti panid tapno mapabassit ti karga ti server, isunga ti plantilia ket agiparang laeng ti agdama nga oras iti kinaudi a pannakaipasadiwa ti panid.
PanagusarUrnosen
Dagiti subplantiliaUrnosen
Dagitoy a subplantilia ket inus-usar a mangkarkulo ti agdama a tangdan manipud ti UTC para iti tungngal maysa a sona ti oras, a mangikeddeng no agdama nga aktibo wenno saan ti oras a panagin-inut ti lawag.
- {{Oras/GMT tangdan}}
- {{Oras/CET tangdan}}
- {{Oras/EET tangdan}}
- {{Oras/PST tangdan}}
- {{Oras/MST tangdan}}
- {{Oras/IST tangdan}}
- {{Oras/CST tangdan}}
- {{Oras/EST tangdan}}
- {{Oras/AST tangdan}}
- {{Oras/NST tangdan}}
- {{Oras/PMST tangdan}}
- {{Oras/WGT tangdan}}
- {{Oras/AKST tangdan}}
- {{Oras/AleutST tangdan}}
- {{Oras/HST tangdan}}
- {{Oras/ChST tangdan}}
- {{Oras/JST tangdan}}
- {{Oras/BT tangdan}}
- {{Oras/PHT tangdan}}
- {{Oras/WIT tangdan}}
- {{Oras/EIT tangdan}}
- {{Oras/NTT tangdan}}
- {{Oras/NZST tangdan}}
Dagiti biddutUrnosen
Ti panangibaga ti saan pay a naisayangkat a sona ti oras iti umuna nga argumento ket pagbanaganto ti maysa a biddut, a maiparang ti panagusar ti {{FormattingError}}. Dagiti panid nga aglaon ti saan a husto a panagusar ti daytoy a plantilia ket agparang idiay Kategoria:Pampanid nga adda dagiti saan a husto a panagporma a panagusar dagiti plantilia.
Kitaen payUrnosen
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar
- {{currentdate}}
- {{now}}


text:
1935
Ti 1935 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 8 – Elvis Presley, Amerikano a kumakanta, gitarista ken aktor iti pelikula (pimmusay 1977)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 14 – Rodolfo Biazon, Filipino a politiko
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 1 – Julie Andrews, Ingles a kumakanta ken aktres
- Oktubre 3 – Armen Dzhigarkhanyan, Armenio, Sobiet, Ruso nga aktor
- Oktubre 12 – Luciano Pavarotti, Italiano a tenor (pimmusay 2007)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 16 – Lilia Cuntapay, aktres a Filipina (pimmusay 2016)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 8 – Alain Delon, Pranses-Suiso nga aktor
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 1 – Woody Allen, Amerikano a direktor iti pelikula
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 13 – Herbert Giles, Briton a sinologo ken diplomata (naipasngay 1845)
- Septiembre 20 – Julio Nalundasan, politiko a Filipino (naipasngay 1894)


text:
Ethnologue
Ti Ethnologue: Dagiti Pagsasao iti Lubong ket naibatay ti web apablaak nga aglaon kadagiti estadistika para kadagiti 7,105 a pagsasao ken dagiti dialekto iti maika-17 nga edision, a naipablaak idi 2013.[1] Aginggana idi maika-16 nga edision idi 2009, ti pablaak ket naiprenta idi a tomo. Ti Ethnologue ket mangited kadagiti pakaammo iti bilang dagiti agsasao, lokasion, dagiti dialekto, dagiti lingguistiko a pakainaigan, pannakagun-od ti Biblia iti pagsasao, ken ti maysa a karkulo iti nakarkulo a biabilidad ti pagsasao nga agus-usar ti EGIDS.[2] Manipud idi Hulio 2013, daytoy ti kaaduan a komprenhesibo ken maserrekan a katologo ti pagsasao, urayno adda met dagiti pakaammo a baak wenno madi a pakaammo. Ti proyekto nga adda met ti kapada a gandat a naiparparang-ay pay laeng ket ti Rehistro ti Obserbatorio ti Linguaesperio.
Ni William Bright, ti editor idi ti Pagsasao: Warnakan ti Lingguistika a Kagimongan ti Amerika, ket nangisurat iti Ethnologue a daytoy "ket naserbi para kadagiti ania man a reperensia a samang dagiti pagsasao iti lubong."[3] Segun kenni Ole Stig Andersen iti Radio Danmarks, urayno ti "Ethnologue ket dimmakkelen a nagbalin a kakompletuan iti lubong ken autoratibo a panagsukimat kadagiti pagsasao iti lubong," ti datos ket adu kadagiti biddut.[4] Kas pagarigan, ti panangipada a reperensia ket mabalin a mangisilpo iti madi a kodkodigo ti ISO 639, bayat a dagiti puon ti pamilia ket automatiko a napataud, a pagresultaan ti problematiko a mabalin a manbakkawen dagiti pannakaikabagian ti pagsasao.
PakabuklanUrnosen
Ti Ethnologue ket inpablaak babaen ti SIL Internasional (dati a naamammuan a kas ti Kalgaw nga Instituto ti Lingguistika), ti Kristiano a gunglo ti serbisio ti lingguistika, a mangadal kadagiti nadumaduma minoridad a pagsasao, tapno mapalaka ti panagdur-as ti pagsasao ken makiobra kadagiti agsasao kadagiti kasta a komunidad ti pagsasao tapno maipatarus dagiti paset ti Biblia iti bukodda a pagsasao.
Idi 1984, ti Ethnologue ket nagipablaak ti sistema ti panagkodigo a sistema iti tallo a letra, a tinawtawagan ti maysa a "kodigo ti SIL", tapno mainaganan ti tunggal maysa a pagsasao nga ipalawagna. Dagitoy nga agasmang ti kodigo ket nalabsanna ti sakop dagiti dati nga alagaden, a kas ti ISO 639-1. Ti maika-14 nga edision, a naipablaak idi 2000, ket nangiraman kadagiti 7148 a kodigo ti pagsasao a kadawyan a saan a naitumbas kadagiti kodigo ti ISO 639-2. Idi 2002 ti Ethnologue ket dinamag idi a maki-obra iti International Organization for Standardization (ISO) tapno maitipon dagiti kodigona iti burador nga internasional nga alagaden. Ti Ethnologue ket agus-usar tattan iti daytoy nga alagaden, a tinawtawagan iti ISO 639-3.[5] Ti maika-15 nga edision, a naipablaak idi 2005, ket mangiraman kadagiti 7299 a kodigo. Ti maika-16 nga edision ket naipablaak idi tengnga ti 2009, ken ti maika-17 idi 2013.
No ania ti pakaibilangan ti pagsasao ket depende iti sosio-lingguistiko a panangipategan: kitaen ti Dialekto. A kas inbagbaga ti pangyuna, "Saan amin dagiti Eskolar ket makibinningay ti isu met laeng a kriteria no ania ti pannakabukel iti 'pagsasao' ken no ania dagiti langa a mangipalawag ti dialekto. Ti Ethnologue ket surotenna ti kriteria nga inus-usar babaen ti ISO 639-3,[6] a kangrunaan a naibatay iti mutual a pannakiinnawat. Ti nagbibingayan a langa dagiti pannakiinnawat ti pagsasao ket kompleks, ken kadawyan a mangiraman ti etimolohiko ken gramatika nga ebidensia a nagtutunosan dagiti eksperto. Ti tipolohiko a panagusig ti pagsasao ket pakaiturongan dagiti eksperto iti sapasap a pannakitunos (wenno saan) kadagiti dadduma a panagkakabagian ti pagsasao. No adda mabirukan a baro a mangsuporta nga eksperto nga ebidensia para iti pagsasao ken dagiti editor ti Ethnologue ket maawatda ti pakaammo, mabalin a baliwanda ti pannakaidasig ti pagsasao, ken baliwanda dagiti pananginagan. Dagiti panangikeddeng ti panangidasig ti ISO ket inaramid babaen ti sabali a proseso ken timpuyog.
Iti pay maipatinayon iti panagpili ti nangruna a nagan para ti pagsasao, ti Ethnologue ket mangited pay kadagiti nagan babaen no ania ti panagtawag dagiti agsasao iti pagsasaoa, babaen dagiti gobierno, babaen dagiti gangganaet ken babaen dagiti agkakaarruba, ken no kasano pay a nanaganan idi ken naipakasaritaan a naireperensia, uray ania ti designasion ken naikeddeng nga opisial, politikal a husto wenno makapagura. Ti pananginagan ti tattao babaen dagiti akin-ruar a grupo ket agtultuloy a kontrobersial.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Ethnologue Website ti maika-17 nga edision
- ^ Lewis, M. Paul & Gary F. Simons. 2010. Assessing Endangerment: Expanding Fishman’s GIDS. Revue Roumaine de linguistique 55(2). 103–120. Online a bersion Naiyarkibo 2015-12-27 iti Wayback Machine
- ^ Bright, William. 1986. "Book Notice on Ethnologue", Language 62:698.
- ^ Panagrepaso ti maika-15 nga edision, babaen ni Ole Stig Andersen Naiyarkibo 2005-10-26 iti Wayback Machine (Radio Danmarks)
- ^ Simons, Gary F.; Gordon, Raymond G. (2006). "Ethnologue". Iti Brown, Edward Kenneth (ed.). Encyclopedia of Language and Linguistics. Vol. 4 (2nd nga ed.). Elsevier. pp. 250–253. ISBN 978-0-08-044299-0. (preprint)
- ^ "Scope of denotation for language identifiers". SIL International. Naala idi 2013-06-23.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Web a bersion iti The Ethnologue
- Kasano a dagiti Lingguista ken dagiti Mersenario ket Nakibinningayda ti Biblia kadagiti 6,912 a Pagsasao (The New York Times)
- Ethnologue 13 (1996) kodkodigo ti pagsasao ken nagnagan


text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gapu ta dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti ania man a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, sumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna a panagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, archaea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] – ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaadda iti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti nasapa a teoriaUrnosen
MaterialismoUrnosen
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]— R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
HilomorpismoUrnosen
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud iti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
BitalismoUrnosen
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawagUrnosen
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.[23][24] Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud iti biag iti Daga.[25][26][27]
TaudanUrnosen
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] – dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga organiko a molekula babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kellaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti protina, ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud iti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti posporo (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud iti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti meteorite a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akinruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti notaUrnosen
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gapu ta ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud iti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
- ^ Ti naisangayan nga espesipiko nga organismo a maiyasping kadagiti organiko nga estruktura ket mabalin a maikeddeg a kas dagiti subbirus nga ehente, a mairaman dagiti entidad nga agkamkammatalek iti birus: dagiti satelite ken dagiti depektibo a mangsinga a partikula, nga isuda a duaket makasapul iti sabali a birus para iti panagpaaduda
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia. 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers (online nga ed.). Chambers Publishers Ltd. 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct. 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0-262-01728-8.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0-7656-0216-4.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0-521-76278-2.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0-19-988839-6.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina. 13 (4). Naala idi 2012-06-12.[permanente a natay a silpo]
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie. 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0-520-07827-6.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (Hunio 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen" (PDF). Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ. 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo (PDF). Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan" (PDF). Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia. 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia. 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang" (PDF). Bioethics. 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1-4051-9336-0.
- ^ Wacey, D.; Kilburn, M. R.; Saunders, M.; Cliff, J.; Brasier, M. D. (2011). "Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia". Nature Geoscience. 4 (10): 698. doi:10.1038/ngeo1238.
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 Marso 2013). "BIag Sakbay ti Daga" (PDF). arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan. 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0-9641304-0-8.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 0-19-854751-X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (Mayo 13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F. (dagiti ed.). Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA. The RNA World. Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press. pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (Pebrero 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature. 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos. 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature. 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature. 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A. (Hunio 18, 2013). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Archaea a taaw". PNAS. 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science. 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology. 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-09-18. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agosto 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei. 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.[permanente a natay a silpo]
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Naiyarkibo 2011-07-24 iti Wayback Machine Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Puon ti Biag iti Wikimedia Commons


text:
Che Guevara
Ni Dr. Ernesto Guevara (Hunio 14, 1928 – Oktubre 9, 1967), kaaduan nga am-ammo a kas ni Che Guevara wenno el Che, ket maysa nga Arhentino a Marxista a rebolusionario ken Kubano a daulo ti guerila. Kameng ni Guevara iti Tignay a Maika-26 ti Hulio ni Fidel Castro a nangribbuot ken nangagaw iti poder iti Kuba idi 1965.
Kalpasan a nagpaay iti nadumaduma nga importante a takem iti gobierno ni Castro, pimmanaw ni Guevara iti Kuba idi 1965 tapno aronanna dagiti rebolusion iti sabali a pagpagilian, umuna iti Kongo-Kinshasa (ti agdama a Demokratiko a Republika ti Kongo) sa iti Bolivia, a nakatiliwan kenkuana ti maysa nga operasion militar nga impakat ti CIA. Mapapati a kayat idi ti CIA a biagen ni Guevara tapno mapalutpotda a nalaing, ngem kalpasan a matiliw iti gungugong ti Yuro, natay isuna iti ima ti Armada ti Bolivia iti La Higuera iti asideg ti Vallegrande idi Oktubre 9, 1967. Iti testimonia dagiti nadumaduma a tattao a nakipartisipar wenno saksi kadagiti pasamak kadagiti maudi nga or-oras ni Guevara, naammuan a pinapatay a dagus ti gobierno ti Bolivia ni Guevara tapno maliklikan ti maysa a pannakausigna iti publiko ken dagiti komplikasion a mabalin a mapagteng no maibalud isuna iti Bolivia.
Kalpasan ti ipapatay ni Guevara, nagbalin isuna a bannuar dagiti sosialista a rebolusionario a tignay iti Maikatlo a Lubong, kas maysa a teorista ken taktiko ti pannakigubat.
Dagiti sinurat ni Che GuevaraUrnosen
- Self-Portrait: Che Guevara, Ocean Press, 320pp, paperback, 2005
- The Diary of Che Guevara, Amereon Ltd,
- The Motorcycle Diaries: Notes on a Latin American Journey, Perennial Press, ISBN 0007182228.
- Back on the Road: A Journey to Central America (Harvill Panther S.), The Harvill Press, paperback, ISBN 0802139426.
- The African Dream: The Diaries of the Revolutionary War in the Congo, Grove Press, paperback.
- Bolivian Diary, Pimlico, paperback, ISBN 0712664572
- Guerrilla Warfare, Souvenir Press Ltd, paperback, ISBN 0285636804.
- Reminiscences of the Cuban Revolutionary War, Monthly Review Press, paperback, 1998
- Che Guevara Speaks, Pathfinder, paperback
- Che Guevara Talks to Young People, Pathfinder, paperback
- Che Guevara Reader: Writings on Guerrilla Warfare, Politics and History, Ocean Press, paperback
- Critical Notes on Political Economy, Ocean Press, paperback
- Our America and Theirs, Ocean Press (AU), paperback, ISBN 1876175818.
- Manifesto: Three Classic Essays on How to Change the World, Consortium, paperback
- Socialism and Man in Cuba: Also Fidel Castro on the Twentieth Anniversary of Guevara's Death, Monad, paperback
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b "Che Guevara". Integrated Authority File. Naala idi Abril 9, 2014.
- ^ a b http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11886483d; data.bnf.fr; naala idi: Oktubre 10, 2015.
- ^ a b "Ernesto Che Guevara"; RKDartists: 229259.
- ^ a b SNAC; naala idi: Oktubre 9, 2017.
- ^ a b Find a Grave; naala idi: Oktubre 9, 2017; ID ti nangitaneman ti: 4312.
- ^ a b https://cs.isabart.org/person/78955; naala idi: Abril 1, 2021.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni Che Guevara iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Che Guevara iti Wikiquote (iti Ingles)
Sitsitio dagiti dokumentarioUrnosen
Dagiti obra babaen ni Guevara, ladladawan ni Guevara, kdpy.
- Ti arkibo ti internet ni Che Guevara – aglaon kadagiti naisurat nga obra, ladladawan, ken dagiti bitla
- Ti Ipupusayni Che Guevara: Deklasipikado, manipud iti National Security Archive
- Ti Bolivia iti Aldaw nga Ipupusay ni Che Guevara, babaen ni Richard Gott with photos by Brain Moser (Naipablaak iti Le Monde diplomatique, Agosto 11, 2005)
- Che Guevara – Biograpia, ladladawan, ken dagiti teksto ni Che Guevara
- Ti 4 aminuto a panagsao ni Che iti UN idi Disiembre 11, 1964, iti pormat ti RealPlayer Pinduten tapno mangeg
- Ti nabiit a panagsao ni Che iti UN idi Disiembre 11, 1964 in pormat ti .wav Naiyarkibo 2005-10-27 iti Wayback Machine Pinduten tapno mangeg


text:
Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
Ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, wenno United Nations (UN) iti English, ket maysa nga internasional nga organisasion a nabangon idi 1945. Awagan ti UN ti bagbagina kas maysa a "global nga asosasion dagiti govierno a mangtimtimon iti kooperasion iti internasional a linteg, internasional a seguridad, ekonomiko a panagrang-ay, ken panagpapada iti kagimongan." Impasdek ti 51 a pagilian ket agpapan iti 2005, addaan iti 1991 a kamkameng a pagilian, a pakairamanan ti agarup isuamin a mabigbig iti sangalubongan nga agwaywayas a nasnasion.


text:
Wikipedia:Pannakatakneng
Ti pannakatakneng ket paset ti nasayaat a pangkukua ditoy Ilokano Wikipedia. Ti annuroten ti pannakatakneng ket isu ti alagaden iti panagkukua no kasano ti pannakitignay dagiti agur-urnos iti Wikipedia. Dagiti agur-urnos ditoy ke naskenda a mangtrato iti tunggal maysa kadagiti panangimutektek ken dayaw. Tapno mataginayontayo ti pakipatengngaan ti isip iti panagpasayaat ti ensiklopedia ken makatulong ti panagtaginayon ti nasayaat nga enbironmento ti panangurnos, dagiti agur-urnos ket naskenda nga agtignay a sitatakneng a nadayaw, natalna ken manangikanada, uray iti las-ud kadagiti nakaro a panakisinnuppiat


text:
Agwaywayas a Rehion ti Bougainville
Ti Agwaywayas a Rehion ti Bougainville dati nga ammo a kas ti Probinsia ti Amianan a Solomon, ket timaysa a agwaywayas a rehion idiay Papua Baro a Guinea. Ti kadakkelan nga isla ket ti Isla Bougainville (ti pay kadakkelan kadagiti purpuro ti Is-isla Solomon), ken ti probinsia ket mangiraman pay ti Isla Buka ken dagiti nadumaduma nga asideg nga is-isla a mairaman ti Carterets. Ti kapitolion aket temorario a ti Buka, ngem nanamnama a ti Arawa ket isunto ti permanente a kapitolio ti probinsia. Ti populasion ti probinsia ket 249,358 (senso idi 2011).
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Agwaywayas a Rehion ti Bougainville iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Agwaywayas a Rehion ti Bougainville manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Claveria Covid-19 Update as of November 05, 2021
Naimbag a rabii Claverianos!
Bimaba iti 29 to kabuuan nga kaso ti Covid ditoy ili tayo kalpasan nga nanayunan ti pito (7) nga recoveries idi kalman ken awan nainayon nga baro nga kaso.
Ita met nga aldaw, pito (7) nga baro a kaso ti nainayon ken dua (2) nga recoveries.
Ituloy tayo latta ti kinanayon nga panangsurot kadagiti health protocols aglalo no rumrumwar tayo uneg binalayan tapnon saanen a manayonan ti agdama nga bilang.
Agyaman ken agan annad tay amin!


text:
Friedrich Kasimir Medikus
Ni Friedrich Kasimir Medikus (wenno Friedrich Casimir Medicus; 6 Enero 1738 – 8 Hulio 1808) ket maysa idi nga Aleman a mangngagas ken botaniko.
Naiyanalk isuna idiay Grumbach ken nagbalin a direktor ti Unibersidad ti Mannheim (Theodoro Palatinae Mannheim) ken manangaywan iti botanikal a hardin iti Mannheim. Nagaw-awis isuna iti panangimuyong iti Robinia idiay Europa.
Nainaganan kaniana ti henero ti Medicusia babaen ni Conrad Moench (naikeddeng itan a kanagan iti Picris).


text:
Katar
|common_name = Qatar
- Katar
- Peninsula Arabiano
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti emirato
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Pagtitinnulongan ti Golpo
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti peninsula ti Asia
- Dagiti pagilian ti Golpo Persiano
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1971
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Marso 26
Ti Marso 26 ti maika-85 nga aldaw ti tawen (maika-86 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 280 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1931 – Leonard Nimoy, Amerikano nga aktor ken direktor (pimmusay 2015)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1923 – Sarah Bernhardt, Pranses nga aktres (naipasngay 1844)
- 2007 – Mikhail Ulyanov, Sobiet-Ruso nga aktor (naipasngay 1927)


text:
Culiacán
Ti Culiacán (Panangibalikas nga Espaniol: [kuljaˈkan] (dengngen)) ket ti maysa a siudad idiay akin-amianan a laud ti Mehiko. Daytoy ti kadakkelan a siudad ken ti kapitolio ti estado ti Sinaloa. Daytoy pay ti tugaw ti Ili ti Culiacán. Adda dagiti 675,773 nga agtataeng iti siudad (senso idi 2010) ken 858,638 iti ili. Bayat a ti ili ket addaan iti dagup a kalawa iti 4,758 km2 (1,837 sq mi), ti siudad ket napusek, iti laeng 65 km2 (25 sq mi).
Ti siudad ket mabirukan iti maysa a ginget iti pagsasabtan ti Karayan Tamazula ken Humaya, iti ayan a pagsabtan dagitoy dua tapno mangporma iti Karayan Culiacán, iti 55 a metro iti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy ket adda iti tengnga ti estado, iti agarup nga isu met laeng a kaadayo kadagiti dua a sabali a sentro ti urbano ti estado: ti Los Mochis iti amianan ken ti Mazatlán iti abagatan.


text:
Parang, Sulu
Ti Parang ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Sulu iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Parang ket nabingbingay a politikal kadagiti 40 a barbaranggay.[2]
- Alu Layag-Layag
- Alu Pangkoh
- Bagsak
- Bawisan
- Biid
- Bukid
- Buli Bawang
- Buton
- Buton Mahablo
- Danapa
- Duyan Kabao
- Gimba Lagasan
- Kaha
- Kahoy Sinah
- Kanaway
- Kutah Sairap
- Lagasan Higad
- Lanao Dakula
- Laum Buwahan
- Laum Suwah
- Liang
- Linuho
- Lipunos
- Lower Sampunay
- Lumbaan Mahaba
- Lungan Gitong
- Lupa Abu
- Nonokan
- Paugan
- Payuhan
- Piyahan
- Poblacion (Parang)
- Saldang
- Sampunay
- Silangkan
- Taingting
- Tikong
- Tukay
- Tumangas
- Wanni Piyanjihan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Parang | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ BARMM Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "BARMM". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "ARMM – Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Sulu". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Kankana-ey
Ti Kankana-ey (wennoKankanaey) ket ti pagsasao nga Abagatan–Tengnga a Kordiliera iti pamilia ti Austronesio a naisasao iti isla ti Luzon idiay Filipinas a naipangpangruna babaen dagiti tattao a Kankana-ey. Dagiti sabali pay a nagan para iti pagsasao ket mairaman ti Tengnga a Kankanaey, Kankanai, ken Kankanay.[2] Daytoy ket kaaduan nga inus-usar babaen dagiti taga-Kordiliera, a maikuyog ti Ilokano, a naisangayan dagiti tattao manipud iti Mountain Province ken dagiti tattao manipud iti Akin-amianan a parte ti Probinsia ti Benguet.[3] Ti Kankana-ey ket agsinnaranay a maawatan bassit iti pagsasao nga Ilokano.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Kankanaey iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Akin-amianan a Kankanaey iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Maeng nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ "Kankanaey". Naala idi 2016-09-15.
- ^ Allen, Janet L. 2014. **Kankanaey: A Role and Reference Grammar Analysis** Dallas:SIL International


text:
SIUDAD TI SAN FERNANDO, LA UNION – Tapno maasa pay ti abilidad dagiti 20 local government units ti La Union a mangted ti nabileg ken nasayaat a serbisio kadagiti umili, inganuat manen ti gobierno probinsial ti tallo-aldaw a boot camp.
Idi Biernes, 60 empleado manipud iti 20 local governments ti probinsia ti nakalpas iti mini boot camp sadiay Agora Events Center, Thunderbird Resorts and Hotel, ditoy a siudad.
Ti nakuna a boot camp ket addaan tema a “Hearts Beating as One for the Love of La Union”. Gandat daytoy a mapabileg pay ti kapasidad ti LGUs a mangipatungpal kadagiti epektibo a governance mechanisms a mangsuporta ken mangpasayaat ti serbisio publiko kadagiti masakupanda.
Dagiti planning, agriculture, ken tourism focal persons dagiti LGUs ti target participants tapno maikkan dagitoy ti pannakaammo iti strategy management a kasapulan tapno masustenar ti agri-tourism programs kadagiti masakupanda a munisipalidad.
Inadal dagiti delegado ti kinapateg ti local economic development, nagduduma a wayat ti panangipatungpal kadagiti programa ken ti importansia ti agri-tourism tapno matungpal ti arapaap ti probisia nga agbalin a “Heart of Agri-Tourism in Northern Luzon by 2025”.
“I am very grateful that our municipality was given the opportunity to be a component in the achievement of the vision. We will be moving forward together in our journey of helping our constituents to be self-sufficient and to have a good quality of life,” kinuna ni OIC-municipal administrator ken accountant Joy P. Flores manipud Naguilian.
Iti nakuna nga aktibidad, binukel ti lima a grupo dagiti delegado ti bukodda a Trailblazer Project a mabalin a maipatungpal iti las-ud tallo bulan ken mangitandudo kadagiti bukodda a produkto iti agri-tourism.
Dagiti nagserbi kas resource speakers ken facilitators ket eksperto iti strategy management, directors ken advocates manipud Institute of Solidarity in Asia (ISA), initiative team champions, consultants ken multi-sectoral governance council members ti gobierno probinsial. AHFF, PIA-R1 / ABN
BAGUIO MARKET EMPLOYEES SUED IN “KWARTAIS” SCANDAL HIKES TO 14
BAGUIO CITY - Three more employees of the Baguio City government assigned at the public market as collectors of arrival fees or ‘kwartais’...


text:
Kayong Angkuan, kakayong, agisem tayo man pay ta di ket nakuretret ti muging tayo a bigbigat. Iti ngamin naminsan, inistorya ti apokok ti maestrada ket daytoy man ti istoryana ania.
Teacher: Adda lima a billit. Pinaltogak ti maysa, manu ti nabati…sungbatam man Juan.
Juan: Awan, Ma’am Melanie.
Teacher: Ania ka kadin, Juan.
Juan: Apay, Ma’am Melanie.
Teacher: Ammom kadi ti agbilang? Pinaltogak ngarud ti maysa.
Juan: Ania kayo met Ma’am, siempre pimmanaw wenno timmayab dagiti kakaduana.
Teacher: Ania?
Juan: Apay, Ma’am Melanie, no pinaltoganda ti kaabaymo, steady ka laeng?
Teacher: Ha?
Juan: Umayka Ma’am. Agtugaw ka ditoy tugaw ko. Siak man ti agisuro!
Wahaaaa…umisem kayo met a Kakayong no dikay agkatawa. Well, well, hellooo, hellooo…naimbag nga oras kadatayo amin kakailian. Addakam manen nga umay maki-abrasa ken makinnistoria ken makinnisem kadakayo babaen iti ABN. Naimbag nga oras kadakayo amin nga awan malabusan este malabsan kunami koma. No dakami met ditoy batugmi a langit, ti kayatyo a maamuan, sus maria kusina, saan a maawatan ti paniempo na. Aggibus ti bulan ti September kakayong ngem anian, matotodo pay laeng. Adda pay ket singin nga LAP na wenno low Pressure Area a bambantayan ti ahensia ti gobierno nga akin-sakup iti daytoy. Anian, bumanerber la ngaruden adda pay la bagyona, kakayong. Sus ina aya, kasanu man ngatan dagitay nasapa a naggapasaen? Pagimbaganna laeng ta saan unay a napigsa dagiti naglabas a bagyo a nangdalapus kadatayo ta no saan, sus, kasanun no dagitoy dua ita ket isuda ti mangdidigra kadatayo. Apo, saan koma a. Ta no kasta ti mapasamak diak la ammon no ania man mapasamaken kadagiti pagay tayo a dandanin magapas ken mulatayo a mais kas kada natnateng.
Adda man inkam dillawen, kailian ket sapay la koma ta addanto makabasa iti daytoy a kolum tayo kadagiti maseknan kasta metten kadagiti madaydayaw wenno honorable a barangay officials iti ayanmi a lugar, kakayong. Ta no agsarsarita tay ammok a Kagawad ket kunam no isun ti kalaingan a barangay official. Nge, pweeee…awan pay uray koma ulila a naaramidna a barangay resolution idi dakami ti agkakadua. Ikarkaritna pay ti kaadda dagiti proyektoda ngem sus ina kakayong, resolutionta pay la dagidiay idi ngem—pasaw a talaga—-ngem ita ania kadi ti aksiyon da maipapan iti maar-aramid a kalsada national, kasta met dagiti narebba a retaining wall ti igid, apay ngay a ti metten naisubli ket existing a pader dagidiay? Ti laeng nakitami ket iti sungadan?
Palalu met daytan no diyo man la aksiyonan, kasta lattan? Awan pay um-umno. Sa ket no agsarsarita dagiti dadduma dita kasla nagadun ti accomplishment da iman. Hay naku, nagadu ketdin a komkombiokong wenno pallaw a tao aya…abusta agay-ayat dagiti dadduma dita nangruna kadagiti ag-graduate-en wenno agpason ti terminoda kas barangay officials ta ma-extend da manen. Kasta met dagitay agpangpanggep nga agpa re-elect nga awanen namnamada a mangabak ta awan met inar-aramid da bayat ti panagtakemna. Ti dakesna, isudan to pay laeng ti mangibaga a nagadun ti naaramidanda ngem uray ulila la koma a proposal para iti barangay wenno kabarangayanda, awan. Palalu kayo a kunami…
Ne, ne, ne, Kakayong, naimasantayo manen a kunak. Isu a baliwantayto manen, a…opsss, aglisika man met iti pagnaak sika Atong. Ania manen ti masapulmo aya? Makalag a numero? Sal-ot ka met, kubrador ka idi kubrador ka pay laeng agingga ita, ala man laengen…sige, kalagem man tay opisyal a duling. Babayooo, tsuptsup muahmuahhh.


text:
Taaw Atlantiko
Ti Taaw Atlantiko ket ti maikadua a kadakkelan a taaw iti lubong, kalpasan ti Taaw Pasipiko. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti agarup a 106,400,000 kuadrado kilometro (41,100,000 sq mi),[1] daytoy ket sakupenna ti agarup a 20 porsiento iti rabaw ti Daga ken agarup a 29 porsiento ti kalawa ti rabaw ti danum. Ti umuna a paset ti naganna ket mangibaga kenni Atlas iti Griego a mitolohia, ken mangaramid ti Atlantiko ti "Baybay ni Atlas".
Ti kaduogan nga ammo a pannakaibaga ti "Atlantiko" ket iti Dagiti Pakasaritaan ni Herodotus idi agarup a 450 BC (Hdt. 1.202.4): ti Atlantis thalassa (Griego: Ἀtλavtὶς θάλaσσa; Ilokano: Baybay ni Atlas). Ti termino nga Etiopiko a Taaw, a naala manipud iti Etiopia, ket naipakat idi iti akin-abagatan nga Atlantiko idi naladaw a maika-19 a siglo.[2] Sakbay idi nakaduktal dagiti Europeano kadagiti sabali a taaw, ti terminoda iti "taaw" ket kapada dagiti danum iti labes ti Lingsat Gibraltar nga ammo itan a kas ti Atlantiko. Dagiti nasapa a Griego ket namatmatida a daytoy a taaw a ket higante a karayan a nangpalikmut ti lubong.
Ti Taaw Atlantiko ket sakupenna ti maysa a nabennat a nasukog iti S a labneng ti longitudinal a maigay-at iti nagbaetan ti Eurasia ken Aprika iti daya, ken ti Kaamerikaan iti Akin-abagatan a Taaw iti abagatan (dagiti sabali a panangipalawag ket mangibagbaga ti Taaw Atlantiko a kas gumay-at nga agpaabagatan iti Antartika). Ti ekuador ket mangbingay daytoy iti Amianan a Taaw Atlantiko ken Abagatan a Taaw Atlantiko. Ti termino a "Sentral nga Atlantiko" ket mangibagbaga ti lugar a nagbaetan ti Abagatan nga Amerika ken Aprika iti amianan ti Ekuador;[3] bayat a heograpiko a paset ti Amianan nga Atlantiko, ti karakterna ket sabali unay kadagiti danum iti amianan a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa.
HeograpiaUrnosen
Ti Taaw Atlantiko ket nabeddengan iti laud babaen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket maikapet iti Taaw Artiko babaen ti Lingsat Dinamarka, Baybay Greenland, Baybay Norwego ken Baybay Barents. Iti daya, dagiti pagbeddengan ti maitutop a taaw ket ti Europa: ti Lingsat Gibraltar (nga idiay ket maikapet iti Baybay Mediteraneo, ti maysa kadagiti pingir a baybayna, ken iti pasubli, ti Baybay Nangisit, ken dagitoy dua ket sagidenda pay ti Asia) ken Aprika.
Iti abagatan a daya, ti Atlantiko ket tumipon iti Taaw Indiano. Ti 20° a meridiano daya, nga agtartaray iti abagatan manipud iti Rawis Agulhas aginggana ti Antartika ket mangipalawag ti pagbeddenganna. Adda met dagiti turay a mangipakita iti daytoy a gumay-at iti abagatan aginggana iti Antartika, bayat a dagiti dadduma ket mangipakita daytoy a nabeddengan idiay 60° a paralelo babaen ti Akin-abagatan a Taaw.[4]
Iti abagatan a laud, ti Pasahe Drake ket mangikapet daytoy iti Taaw Pasipiko. Ti inaramid ti tao a Kanal Panama ket mangisilpo ti Atlantiko ken Pasipiko. Malaksid dagiti naibaga, dagiti sabali a dakkel a bagi ti danum a kadenna ti Taaw Atlantiko ket ti Baybay Karibe, ti Golpo ti Mehiko, Luek Hudson, ti Taaw Artiko, ti Baybay Mediteraneo, ti Baybay Amianan, ti Baybay Baltiko, ken ti Baybay Keltiko.
Daytoy ket sakupenna ti agarup a 22% iti rabaw ti Daga, ti Atlantiko ket maikadua iti kadakkel kalpasan ti Pasipiko. No mairaman dagiti kadennana a baybay, daytoy ket sakupenna ti maysa a kalawa iti agarup a 106,400,000 kuadrado kilometro (41,100,000 sq mi);[1] no saan nga iraman dagitoy, daytoy ket addaan iti kalawa iti 82,400,000 kuadrado kilometro (31,800,000 sq mi). Ti daga a maatianan idiay Atlantiko ket sakupenna iti uppat a beses ngem dagiti taaw ti Pasipiko ken Indiano. Ti tomo ti Atlantiko no mairaman dagiti kadennana a baybay ket 354,700,000 kunibo kilkilometro (85,100,000 cu mi) ken no awan dagitoy ket 323,600,000 kubiko kilkilometro (77,640,000 cu mi).
Ti natimbeng a kaadalem ti Atlantiko kadagiti kadennana a baybay, ket 3,339 metro (1,826 kadeppa; 10,955 ft); no awan dagitoy ket 3,926 metro (2,147 kadeppa; 12,881 ft). Ti kaadaleman, ti Nauneg a Milwaukee ket 8,380 metro (4,580 kadeppa; 27,490 ft) ken adda daytoy idiay Trinsera ti Puerto Rico. Ti kaakaba ti Atlantiko ket agdumaduma manipud iti 1,538 nautika milia (2,848 km; 1,770 mi) idiay nagbaetan ti Brasil ken Sierra Leone aginggana ti sumurok a 3,450 nautika milia (6,400 km; 4,000 mi) idiay abagatan.
Kinapangruna iti kulturaUrnosen
Ti Taaw Atlantiko ket ninaganan babaen dagiti taga-ugma a Griego kenni Atlas ti Titan wenno ti Banbantay Atlas a nainaganan kaniana;[5][6] dagitoy dua ket mangiraman ti konsepto iti panagsarapa iti langit. Ti trans-atlantiko a panagbanniaga ket addaan iti nangruna a papel iti panagpadakkel ti Akinlaud a sibilisasion kadagiti Kaamerikaan. Ti Atlantiko ket isu ti mangisina ti "Daan a Lubong" manipud iti "Baro a Lubong". Kadagiti moderno a panawen, adda met dagiti panangiyebkas a mangibagbaga iti taaw kadagiti bassit a makaay-ayo a waya a kas ti 'ti Alog, a mangibagbaga iti pannakabingbingay iti heograpiko ken kultura a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa, ken naisangayan iti nagbaetan dagiti pagilian nga agsasao iti Ingles kadagiti dua a kontinente. Adu kadagiti tattao a Britaniko a mangibagbaga iti Estados Unidos ken Kanada a kas "ballasiw ti alog", ken iti baliktad.[7]
Ti "Nangist nga Atlantiko" ket mangibagbaga iti papel iti daytoy a taaw iti panagsukog ti pakasaritaan ti nangisit a tattao, a naipangpangruna babaen ti panagtagilako ti aadipen ti Atlantiko. Ti Irlandes a migrasion iti Estados Unidos ket isu ti kaibuksilanna no mausar ti termino a "Ti Berde nga Atlantiko" . Ti termino a "Nalabbasit nga Atlantiko" ket naus-usar idi a panangibaga ti Marxiano a konsepto iti maysa nga Atlantiko nga agtrabtrabaho a klase, ken ti Atlantiko a panagsanay dagiti indihenio nga Amerikano. [8][9][10]
Dagiti panangilasin ti danumUrnosen
Iti katimbengan, ti Atlantiko ket ti kaapgadan a nangruna a taaw; ti kaapgad ti danum ti rabaw iti nawaya a taaw ket sumakop manipud iti 33 aginggana iti 37 a paspaset iti tunggal maysa a ribu (3.3 – 3.7%) babaen ti masa ken agdumaduma iti latitud ken tiempo. Ti panagbawbaw, panagtudtudo, panagayus iti uneg ti karayan ken panagtunaw ti yelo ti baybay ket mangimpluensia kadagiti pateg ti kaapgad ti rabaw. Urayno dagiti pateg ti kababaan a kaapgad ket iti amianan bassit ti ekuador (gapu ti napigsa a tropikal a panagtudtudo), iti sapasap dagiti kababaan a pateg ket adda kadagiti nagato nga altitud ken iti igid dagiti aplaya a sumrekan idiay dagiti dakkel a karayan. Dagiti kaapgadan a pateg ket mapasamak iti agarup a 25° amianan ken abagatan, kadagiti subtropikal a rehion nga adda iti bassit a panagtudtudo ken nakaro a panagbawbaw.
Dagiti temperatura ti rabaw ti danum, nga agdumaduma iti latitud, dagiti sistema ti ayus, ken tiempo ket mangipakita ti pannakaiwarwaras ti latitud iti solar nga enerhia, ken sumakop manipud iti baba ti −2 °C (28 °F) aginggana ti sumrok a 30 °C (86 °F). Dagiti kangatuan a temperatura ket mapasamak iti amianan ti ekuador, ken dagiti bassit a pateg ket mabirukan kadagiti polar a rehion. Kadagiti tengnga a latitud, dagiti lugar ti kangatuan a panagdumaduma dagiti temperatura, dagiti pateg ket mabalin nga aggigiddiat babaen ti 7–8 °C (45–46 °F).
Ti Taaw Atlantiko ket buklen dagiti uppat a nangruna a masa ti danum. Ti Amianan ken Abagatan nga Atlantiko a sentral a dandanum ket mangbukel ti rabaw. Ti sub-Antartiko nga agpatengnga a danum ket gumay-at kadagiti kaadalem iti 1,000 metro (550 kadeppa; 3,300 ft). Ti Adalem a Danum ti Amianan nga Atlantiko ket umabot iti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 metro (2,200 kadeppa; 13,000 ft). Ti Baba a Danum ti Antartiko ket sakupenna dagiti labneng ti taaw kadagiti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 a metmetro.
Iti uneg ti Amianan nga Atlantiko, dagiti ayus ti taaw ket mangisalumina ti Baybay Sargasso, ti dakkel a nabennat a bagi ti danum, nga addaan iti ngato ti natimbeng a kaapgad. Ti Baybay Sargasso ket aglaon kadagiti adu a gatad dagiti ruot ti taaw ken isu pay ti pagbugian para kadagiti is Europeano ngaigat ken ti Amerikano nga igat.
Ti epekto ti Coriolis ket mangibalikoskos ti danum ti Atlantiko iti agpakanawan a direksion, bayat a ti danum ti Abagatan nga Atlantiko ket agbalikoskos nga agpakanigid. Dagiti abagatan nga atab ti Taaw Atlantiko ket semi-diurnal; a dagiti dua nga nangato nga atab ket mapasamak iti las-ud ti tunggal 24 a lunar nga or-oras. Kadagiti latitud ti ngato ti 40° Amianan adda met dagiti mapasamak a panapallayog ti daya-laud.
Nagbeddengan a pagpagilian ken terteritorioUrnosen
Dagiti estado (terteritorio iti italiko) nga addan iti aplaya iti Taaw Atlantiko (malaksid kadagiti Baybay, Baltiko ken Mediteraneo) ket:
EuropaUrnosen
AprikaUrnosen
- Angola
- Benin
- Isla ti Bouvet (NOR)
- Kamerun
- Is-isla ti Kanaria (ESP)
- Cabo Verde
- Demokratiko a Republika ti Kongo
- Guinea Ekuatorial
- Gabon
- Gambia
- Ghana
- Guinea
- Guinea-Bissau
- Côte d'Ivoire
- Liberia
- Madeira (PRT)
- Mauritania
- Morocco
- Namibia
- Nigeria
- Republika ti Kongo
- Santa Elena, Ascension ken Tristan da Cunha (UK)
- Santo Tomas ken Prinsipe
- Senegal
- Sierra Leone
- Abagatan nga Aprika
- Togo
- Akinlaud a Sahara (tinunton babaen ti Morocco) (MAR)
Abagatan nga AmerikaUrnosen
Amianan ken Sentral nga AmerikaUrnosen
KaribeUrnosen
- Anguilla (UK)
- Antigua ken Barbuda
- Aruba (NED)
- Bahamas
- Barbados
- Bonaire (NED)
- Britaniko nga Is-isla ti Birhen (UK)
- Is-isla ti Cayman (UK)
- Kuba
- Curaçao (NED)
- Dominica
- Republika a Dominikano
- Guadeloupe (FRA)
- Grenada
- Haiti
- Hamaika
- Martinique (FRA)
- Montserrat (UK)
- Saba (NED)
- Puerto Rico (USA)
- Saint Barthélemy (FRA)
- San Kristobal ken Niebes
- Santa Lucia
- Sint Maarten (NED)
- San Martin (FRA)
- San Vicente ken dagiti Grenadito
- Sint Eustatius (NED)
- Trinidad ken Tobago
- Is-isla ti Turks ken Caicos (UK)
- Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos (USA)
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b "The New Encyclopædia Britannica", Volume 2, Encyclopædia Britannica, 1974. p. 294
- ^ George Ripley; Charles Anderson Dana (1873). The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge. Appleton. pp. 69–. Naala idi 15 Abril 2011.
- ^ Sentral Atlantiko iti website ti NOAA.
- ^ Limits of Oceans and Seas. International Hydrographic Organization Special Publication No. 23, 1953.
- ^ Merriam-Webster, Merriam-Webster Unabridged, Merriam-Webster.
- ^ Houghton Mifflin Harcourt, American Heritage Dictionary of the English Language (maika-5 nga ed.), Houghton Mifflin Harcourt.
- ^ Example: BBC Click – Episode 4 Abril 2009
- ^ David, Armitage. "The Red Atlantic". Project MUSE. Naala idi 28 Oktubre 2012.
- ^ http://uncpress.unc.edu/books/11603.html
- ^ http://web-facstaff.sas.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Armitage_ThreeConcepts.pdf
BibliograpiaUrnosen
- Winchester, Simon (2010). Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories. HarperCollins UK. ISBN 978-0-00-734137-5.
- Kaaduan iti daytoy nga artikulo ket nagtaud manipud iti sitio ti publiko a dominio ti http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Taaw Atlantiko iti Wikimedia Commons
- Taaw Atlantiko a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Tataaw iti Curlie (iti Ingles)
- www.cartage.org.lb


text:
Joel B. Manuel
Ni Joel B. Manuel ket maysa a mannarita, mannalaysay, mannaniw, nobelista, mangiruprupir iti kultura, dramaturgo, agngayangay a direktor iti pelikula nga Ilokano ken mannursuro. Agak-akem ni Manuel a kas School Principal IV iti Bangui National High School, Bangui, Ilocos Norte. Immuna a nagakem a kas School Principal I iti Banna National High School, Banna, Ilocos Norte. Patubo ti Purok Lading, Barangay Balioeg, Banna, Ilocos Norte. kada Cipriano F. Manuel ken Herminia R. Barangan. Rinugianna ti panagsursuratna idi agtawen iti 14 a nangpadasanna kadagiti pakpakatawa nga anekdota. Sinerrekna ti serioso a literatura idi agturposen iti kursona a Bachelor of Science in Education (Physics major) a nangyalatanna iti umuna a gunggona iti GRAAFIL 1991, Student Category. Manipud idin, pinullon a sarita, 2 a prosa a nobela, 2 a grapiko a nobela ken pinullo metten a salaysay ti impablaak ti Bannawag a gapuananna. Impablaakna a bukbukodna ti 5 a libro- 1 a libro a nobela ken 4 a libro dagiti saritana. Nakipag-edit iti 2 a libro ti antolohia, maysa kadagitoy ti nakagun-od iti National Book Award. Addaan isuna iti 22 a pammadayaw, 15 ti grand prizes. 2 kadagiti pammadayawna ti naggapu iti Carlos Palanca Memorial Award for Literature ken 3 tinaggapu iti Komisyon sa Wikang Filipino. Addan tallo nga ababbaba a pelikulana, “Naspak ti Sangat' Mangga!, “Haytek, Lakay!” ken “Ti Kaldero ni Tata Kanuto”. Manarimaan nga ar-aramidenna ti pelikula a “Ganggugo” a manamnama a malpas iti mabiit. Adda metten tallo a textbook iti MTB-MLE Ilokano a nagpaayanna a kas konsultant/editor. Idi 2005, impaay kenkuana ti ilina ti Most Outstanding Son of Banna, Achievement Award in Journalism and Literature. Lineppasna ti MA Language Education manipud iti UP-Diliman kas Academic Excellence Awardee ken iti babaen ti DepED-UP-NEAP Long Term Scholarship Program. Nangisuro iti sangapulo ket tallo a tawen iti Caribquib National High School, Banna, Ilocos Norte sakbay a nagbalin a pangulo iti eskuelaan. Nayasawa ken ni Rayma Bella Velasco Manuel ti Barangay Fortuna, Marcos, Ilocos Norte. Kas agsuksukisok, addan dua a sukisokna iti edukasion ken kultura a naipresentar iti NAKEM International Conferences sadiay Unibersidad ti Hawaii, Manoa ken St. Mary’s University, Bayombong, Nueva Vizcaya. Nagpaay payen a kas panelist-presentor iti Taboan Writers Conference sadiay Siudad ti Cebu. Kaingungotna ni Rayma Bella V. Manuel iti Fortuna, Marcos, Ilocos Norte.


text:
Kilogramo
Ti kilogramo ket ti baatayan a yunit ti masa iti sistema a metriko, a pormal a ti Internasional a Sistema dagiti Yunit (International System of Units – SI), ken addaan iti simbolo ti yunit iti kg. Daytoy ket adu a maus-usar a panagrukod iti siensia, inhenniera, ken komersio iti sangalubongan, ken masansan a simple a makunkuna a kilo iti inaldaw a panagsasao.
Kasisigud a naipalawag ti kilogramo idi 1795 a kas ti masa ti maysa a litro ti danum. Maysa idi daytoy a nalaka a panangipalawag, ngem narigat a mausar iti panagsanay. Babaen kadagiti kamaudian a panangipalawag ti yunit, nupay kasta, daytoy a pannakaikabagian ket addaan pay laeng iti kinaagpayso iti 30 ppm. Idi 1799, ti platino a Kilogramme des Archives ket sinukatanna daytoy a kas ti pagalagadan ti masa. Idi 1879, ti maysa a silindriko ti platino-iridio, ti Internasional a Prototipo ti Kilogramo (International Prototype of the Kilogram – IPK) ket nagbalin a ti pagalagadan ti yunit ti masa para iti sistema a metriko, ken nagtultuloy daytoy aginggana idi 2019.[1] Ti kilogramo ket isu idi kadagiti naudi a naipalawag a yunit ti SI babaen ti maysa a pisikal nga artepakto.
Naipalawag itan ti kilogramo kadagiti termino ti segundo ken ti metro, a naibatay iti naitalinaay a kammasapulan a konstansia ti katutubo.[2] Mangipalubos daytoy iti nasayaat a naaramatan a laboratorio ti metrolohia a dagus a mangkalibrado iti maysa nga instrumento ti panagrukod ti masa a kas ti Kibble balance babaen ti panagrukod ti masna a penomena, nga awanen iti pannakasapul a panagusar ti maysa nga artepakto.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti libra avoirdupois ket parte iti kustomario a sistema ti yunyunit ti Estados Unidos ken ti Imperial a sistema ti yunyunit. Naipalawag daytoy a kas eksakto a 0.45359237 kilogramo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Resnick, Brian (Mayo 20, 2019). "The new kilogram just debuted. It's a massive achievement". vox.com. Naala idi Mayo 23, 2019.
- ^ "The Latest: Landmark Change to Kilogram Approved". AP News. Associated Press. 16 Nobiembre 2018. Naala idi 4 Marso 2020.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Kilogramo iti Wikimedia Commons


text:
Lehislatibo a distrito iti Ifugao
Ti Lehislatibo a Distrito iti Ifugao ket isu ti agdama a pannakabagi ti probinsia ti Ifugao iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Ti probinsia ket inrepresenta idi a kas paset ti saan a nabingbingay a Mountain Province manipud idi 1916 aginggana idi 1969, idi daytoy ket naidatonan ti bukodna a pannakabagi a kas maysa a nawaya probinsia. Manipud idi 1978 aginggana idi 1984 daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion II, ken manipud idi 1984 daytoy ket nagtagikuan ti bukodna a pannakabagi.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti ili: Aguinaldo, Alfonso Lista, Asipulo, Banaue, Hingyon , Hungduan, Kiangan, Lagawe, Lamut, Mayoyao, Tinoc
- Population (2010): 191,078
Sapasap (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas


text:
Sakup (musika)
Iti musika, ti sakup ti instrumento ti musika ket isu ti distansia manipud ti kababaan aginggana iti kangatuan, nga aweng a mabalin a may-ayam. Para iti panagkanta a boses, ti kapadana ket ti sakup ti boses. Ti sakup ti paset ti musika ket ti distansia a baetan ti kababaan ken ti kangatuan a nota. Dagiti termino ti sakup a pananguni, sakup a naisurat, sakup a naikeddeng, sakup a kapaut kensakup a dinamiko ket addaan kadagiti naisangayan a kaibuksilan.
Ti sakup a pananguni[1] ket mangitudo kadagiti aweng a mapataud babaen ti maysa nga instrumento, bayat a ti sakup a naisurat[1] ket mangitudo ti kaatiddog dagiti nota a naisurat iti sabanas ti musika, a ti paset ket sagpaminsan a maibalbaliw para iti panangipalaka. Ti piccolo ket kadawyan nga addaan ti sakupa pananguni iti maysa nga octava ken nangatngato ngem ti a naisurat a sakupna.[1] Ti sakup a naikeddeng ket agasmang dagiti nota a mabalin a nasken wenno mabalin a magun-od ti agay-ayam. Amin dagiti instrumento ket adda iti naikeddeng a sakupe, ken amin dagiti addaan ti aweng nga instrumento ket addaan ti sakup ti panagtokar. Ti iimbre, dinamiko, ken ti kapaut dagiti sakup ket agkakabagian ken ti maysa ket mabalin a makagun-od iti rehistro a sakup iti bayad ti timbre. Ti naikeddeng a sakup ket daytoy ti sakup a manamnama a komportable ti a panagtengngel iti amin nga aspeto ti agay-ayam.
Ti sakup ti kapaut ket ti pagigidiatan a baetan ti kabassitan ken ti kaatiddogan a ritmiko nga inus-usar. Ti sakup a dinamiko ket ti paggiddiatan a baetan ti kaulimekan ken kapigsaan a tomo ti maysa nga instrumento, paset wenno pirgis iti musika.
Urayno dagiti instrumento ti mapuyot a kayo ken dagiti instrumento ti kuerdas ket awan ti teoretiko a patingga ti kanagto iti sakupda (suheto dagiti praktikal a patingga), saanda a sapasap a mapan iti baba ti naikeddeng a sakup. Dagiti met instrumento ti mapuyot a metal, ket mabalinda a maay-ayam iti las-ud dagiti naikeddeng a sakupda. Dagiti nota a nababbaba ngem t naikeddeng a sakup ti instrumento ti mapuyot a metal ket tinawtawagan kadagiti tono ti pedal. Ti panagay-ayam a sakup ti instrumento ti mapuyot a metal ket agdepdepende kadagiti teknikal a patingga iti instrumento ken ti kalaing ti agay-ayam.
Dagiti klasiko a tokar ket paspasaray a makaay-ayam ti instrumento ti mapuyot a kayo wenno instrumento ti mapuyot a metal iti labes ti naikeddeng a sakupda. Dagiti musikero iti kuerdas ket kankanayonda nga agay-ayamda iti baba ti sakupda, ngem ti ngato a sakup ti intrumento ti kuerdas ket saan a nalawag, ken karkarna para iti agay-ayam iti kuerdas a manglabes ti naikeddeng a sakup. Pasaray laeng kadagoti musikero ti mapuyot ti nakaro nga agay-ayam kadagiti instrumentoda. Ti kaaduan a sapasap a mailaksid ket ti dagiti adu nga obra iti maika-20 a siglo, dagoto tono ti pedal ket tinawtawagan para itibase ti trombon.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "Teoria ti musika iti online : dagiti sakup ken nagnagan ti instrumento ti musika", Brian Blood, Dolmetsch.com, 2009, webpage: Dolmetsch-M29.


text:
March 3, 2021 | Panakaiwaras dagiti Fishfeeds para kadagiti 376 a fisherfolks
Panakaiwaras dagiti Fishfeeds para kadagiti 376 a fisherfolks ti ili tayo a Suyo nga indaulwan iti ama ti ili Mayor Mario B. Subagan. Babaen ti napintas nga panagkikinnayamet, mamati ngarud ti gobierno local kasta metten ti hunta probinsiya nga babaen ken daytoy a programa ket makatulong kadagiti kakailyan tayo nga fisherfolks.
Daytoy a programa ket babaen ti initiatibo ti ingunguten tayo nga ama ti probinsiya Gov. Ryan Singson.
#napintassuyo