text:
Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language
We are losing our language very fast. When we lost our native tongue, we also lost our knowledge, our thinking, culture, but most of all, our identity.
We, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. This open letter is to lay propositions to answer the imperative issues. If we work together, the better chances to get rid of these pervasive tribulations.
The most common problem is more and more kabaleyan address their native tongue as impediment. Others prevail such as, in school, student or pupil fined of one peso per word who caught speaking their native tongue. Second, commercial establishments prepare to approach customers in Tagalog. Third, teenagers contributed large slice in the obstruction of their parents’ language.
There should be massive information and dissemination to boost the awareness to speak our native tongue. Produce more books, magazine, comics, journals, newsletters, and newspapers written in Pangasinense. The language would be vanished if there were no dictionary, no literature, and no text of any kind.
In school, speaking in English or Filipino in class should be sternly enforce only inside classrooms and be optional in the hallways, library, grounds and other places. To decimate the freedom of speech and expression in the institution of knowledge is paradoxical.
Creating more laws to preside over commercial establishments let our native tongue spoken freely and or presenting a Pangasinense translation in every signage and advertisement.
Address the teenagers the love of native tongue by gathering them to seminars, symposia, and round-tables. Working with the community people on this matter really helps.
The realization comes only after the strong will. The key to getting a language rejuvenated is getting fresh age band of speakers.
As said, we, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. Working together to decline extinction, the more courage, sacrifices and efforts show.
This writing is most likely to share, as a writer, a cultural worker, a grandfather, a father in helping to address our common problems…
Monday, October 29, 2007
An Open Letter To KWF & DJGT Foundation
Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language
Thursday, October 25, 2007
WHITE LADY
Ti White Lady Iti Loakan Road
PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.
Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.
“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.
White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?
Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.
Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.
Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.
Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.
Idi 1986, nagkaseraak iti Tañedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.
White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.
Medios. Masapul iti mediosna..
“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.
Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!
“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.
“Pasado ala-unan.”
Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.
Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.
“Ania ti petsa ita?”
Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.
“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”
Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?
Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.
Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.
Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.
Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.
Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”
Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.
BROOOOOMM!!!
Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.
“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.
Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.
“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.
Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.
Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.
Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.
Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.
Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.
Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…
*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006
Monday, October 08, 2007
Cordillera Autonomy
Naatap ti Autonomia Ti Cordillera
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?
Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.
Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.
Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.
Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.
Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?
Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.
Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.
Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.
Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.
Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .
Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.
Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##
Monday, October 01, 2007
Two-face Fungus Lover
Reminiscing the past makes me smile. Smile adds life. I should say what happened was out of the ordinary.
Ordinarily, a teenager loves to court not only one but also two or more. The feeling to engage in this juvenile manner is what now a laughing matter. For that matter, I courted so many. Three girlfriends in a row are normal. Generally, of course, there are also those I feel something especial, like Myrna, Angelina and Mercedes. With them, I feel the meaning of love. Myrna comes from the other school while Angelina is my schoolmate. Mercedes is from the neighboring town, which I met during the Inter Catholic School Athletic Association. We are all in the higher level in the secondary. Although, there was no cellular phone or internet before, the means to express love is through letter particularly during special holidays. What was the disorder?
The disorder happens three days before the Valentine’s Day of 1977. I was then preparing cards for Myrna and Angelina in one of the bench in front of Narvacan Catholic School. After signing cards, somebody shouted that one of my friends is in trouble. The shout was so serious. The call intended for me. The need to help is necessary. Putting the two letters in order was in a hurry. Closed them immediately and run to the direction of my friend in trouble. After the problem is in proper order, I decided to go to the post office. I even wrote SWAK in the backside of the two envelopes. SWAK mean, Sealed, With A Kiss. Oh, it’s a day of fun!
Finally, the Valentine’s Day, and decided to visit Myrna in their house. But to my dismay, she was crying and said she never want to talk to me anymore. I don’t know why. My feeling hurts. But I have to move on. I still have two girlfriends. So, I immediately visit Angelina in their home. But Angie was also mad at me. She even curses me and threatens to hit me with a knife. Of course, I asked her what’s happening. But she cried, shouting at the top of her voice that she hates me. She even called me a two-face fungus lover. I don’t know why. What’s happening with these two girls? So what, I still have one girlfriend, right? But the puzzle still kept me thinking. A week passed by. When I met Angie in school and asked sincere talk to settle everything, she handed me the Valentine’s card supposed to be for Myrna. To my disappointment, I sent the wrong card!
Well, since then, I settled to myself, that I should love a one woman only. And that is Mercedes, and we engaged for 12 twelve years. When she left for Hong Kong to work as an overseas contract worker I lost communications with her. To bear my loneliness, I courted again another woman, Yolanda, now the mother of my four bangad children. #
Saturday, September 22, 2007
TRANSLESION
Dagiti Linteg Iti Translesion
No dadduma, daytoy iti saan a pagkikinnaawatan dagiti mannurat. Saanda nga agpaparis iti wagas iti panangipatarusda kadagiti binulodda a balikas kadagiti ganggannaet. No dadduma ket agtinnag pay a pinnangatuan iti isbo iti resultana.
Ania ngata ti kasasayaatan a wagas iti panangipatarus ti binulod a balikas?
Ti panagbulod ti maysa a balikas ket saan a kas iti panagbulod iti maysa a banag, daytoy man ti palawag ni Alfonso Santiago a kas nadakamat da Paz, Belves, M. et al, iti libroda a Sining Komunikasyon (Pangkolehyo).
Kuna ni Santiago, no bimmulodtayo iti bado koma, akemtayo met laeng iti intay panangisubli; no bimmulodtayo iti bado, ket saan a mabalin a balbaliwantayo dayta a bado tapno umiso iti sukat iti intay panangisuot. Kas pagarigan koma, no pantalon ti binulod, saan a mabalin a putden dayta no atiddog,
Ngem sabali iti panagbulod iti balikas. Saantayo nga akem iti panangisubli kadaytoy a balikas ta awan iti mapukaw wenno maawan iti bimmulodan ta maaramatda latta met dayta a binulodtayo.
Kas pagarigan koma, ta bimmulodtayo iti balikas, a kas koma iti electricity saantayo nga akem a pagtalinaeden iti kasta a pannakaisuratna, kasta man met laeng a, iti pannakaibaiikasna. Mabalin nga usarentayo babaen iti nain-Kastilaan a wagas, a kas iti electricidad. Idinto mabalin met nga usaren ti bukod a dila, isu nga agbalinen nga elektrisidad. Daytoy payen ti mas papolar a sistema iti panangisurat iti Iluko, ti bukod a dila.
No maumaka iti translesionmo wenno wagas iti panangipatarusmo iti bukodmo a dila, elektrisidad, mabalin latta met a kugtaram no kayatmo, ket agsublika manen iti bimmulodam. Isu a no isuratmo, electricity kunam manen. Mabalin latta met iti man Filipino wenno iti Iluko.
Ket gapu ta dayta ket electricity, mabalin latta manen nga isuratmo iti elektrisiti, ta bimmulodka iti English, ipatarusmo iti Iluko wenno iti Filipino babaen iti panangibalikasmo.
Mabalin latta met nga isuratmo iti nain-Kastilaan a wagas, electricidad. Isuna laeng ta kadagiti papolar a publikasion, saandan a sursuroten ti nain-Kastilaan no di ket usarendan ti bukodda a dila iti inda panangipatarus iti binulodda a balikas. Ngamin, malaksid kadagiti proper noun, awanen dagiti letra C, J, Q, ch, x, ken dadduma pay.
Ngarud, adda tallo a wagas a nadakamat ni Santiago a wagas iti panagbulod ket panangipatarus iti Filipino
1) Buloden iti Ingles, ikkan iti katukad a balikas iti Kastila, sa ipataurs iti Filipino.
Ingles----------Kastila----------Filipino
publicity--------publicidad-----------publisidad
regulation-------regulacion----------regulasyon
mathematics------matemateca----------matematika
2) Bumulod iti Ingles, usaren iti pannakaisuratna iti Filipino. Aramiden laeng daytoy no saan a mabalin iti immune a wagas ken ni awan iti katukadna iti katutubo a sao.
Ingles-----------Filpino
Struggle---------istragel
Xerox------------seroks
Tricycle---------traysikel
Di mabalin nga agtalinaed ti struggle a kastana lattan, ta agkaprobleman no ikkan iti UNLAPI (prefix).
Nag-iistragel (korek) nag-i-struggle (magulo)
Daydiay bicycle, mabalin a bisikleta, ngem ti tricycle, naalas met no trisikleta kunam, ta mas papolar met itan daydiay traysikel ngem dayta trisikleta. Isu nga usaren latta no ania dayta nakaisigudan a pannakaibalikas wenno mas papolar a makunkuna.
3) Bumulod iti Ingles wenno Kastila nga awan iti sukatan a letra.
Ingles----------Filipino
Villa Cecilia------Villa Cecilia
Baguio City--------Baguio City
coke---------------coke
varsity------------varsity
Iti met biang ti Iluko, dandanida nagpada iti Tagalog, ta sumursurot la ket ngarud ti Iluko iti pannakaisurat ken pannakaibalikas. Ti laeng nagdumaanda ket daydiay letra “Y” ta no iti Iluko, nagbalinen a letra “I”.
Nupay kasta, adda metten dagiti sumagmamano a Tagalogista, nga impalladawdan dayta letra “Y” ket simmurotdan iti letra “I” a kas ken ni Ilokano, ngem ketdi, insublida ti dagiti letra a V, ken F, a kas mabasa kadagiti textbook iti kolehio. Atiddog kano ngamin dayta “IY” isu a nagbalin nga “Y” (abogasiya, a nagbalin nga abogasya, pangkolehyo, manipud iti pangkolehiyo, ngem kadagiti dadduma a Tagalista, a kas iti nadakamat, naisuratda iti abogasia, pantasia, demokrasia.
Iti panangisubli ti V ken F.
Ehemplo:
Valyus (values)
Ofisina (office)
Familia (familia)
Ngem iti Iluko, iti papolar a pannakaisurat, no saanna a maipatarus iti bukodna a dila, agtalinaed latta a kas iti pannakaisurat iti bimmulodanna.
Values
Opisina
Pamilia
Values (narigat nga ipatarus, no adda man bilang, nalaklaka a maawatan ni Ilokano no isurat ken balikasen a saanen a nabaliwan iti pannakaisurat.
Iti panagsurat ken panagibalikas, ad-adda latta nga agiray iti mas papolar ta ad-adda ken nalaklaka a maawatan. Ta awan met laeng iti serbina ti saan a maawatan a naisawang ken narigat a basaen a naisurat.
Iti Tagalog, naynay iti inda panagtakuat kadagiti bukodda a dila nga aramaten iti inaldaw-aldaw. Ngem agsipud ta nauuneg unay dagiti putar ket di maawatan ti kaadduan, saan a maliklikan iti inda met panagbulod iti sabali a lenguahe a saan laeng nga iti Ingles ken Kastila no dipay ket iti Iluko. No dadduma, diak a maawatan no Iluko, wenno hybrid Iluko. Ngem kadagiti dadduma nga agsuksukisok kadagiti lenguahe ken dayalekto, variation iti pangawagda kadagitoy.
Adtoy ngarud dagiti sumagmamano a binulod ni Tagalog manipud iti Iluko variation ken patneng. Inawaganna daytoy iti Bigkas Lalawiganin.
Patneng
Kampit
Saluyot
Balatong
Karton
Kargada
Mas papolar ti nainkastilaan a "kutsilio" ngem ti kampit iti bibig ni Ilokano. No kasano iti iseserrekna iti mainstream iti Tagalog, saan a masinuo. Ngem sabali ti ipaayna a kaipapanan: bumulod laeng kadi ni Tagalog iti Iluko babaen kadagiti patneng laeng a balikas? Nalabit...
Iti Iluko variation. (Manipud iti Cordilleran Iluko wenno iti Bagolandia ken kadagiti agtutubo))
Madilem – (nasipnget)
Pigilem _ (lapdam)
Taem wenno taim – (takkim) NOT THE NOUN, no di ket kas regular nga ekspresyon, lalona kadagiti agtutubo
Pletem (pasahem, bayadmo)
Dayta a SUFFIX “EM” ken “M” ket nakabilbileg a nagsakayan ni Iluko a nangserrek iti balay ni Tagalog. (Itinto sabali a salaysay.)
Amin dagiti wagas a panagbulod ket umno ken umiso amin. Ti importante ket maawatan ti kaadduan. #
Tuesday, September 18, 2007
HETERONYMS
Ang Salitang “Mano” sa Iluko ay Anim ang Heteronyms
Ang talasalitaan ng Wikang Filipino ay nagtataglay ng magkakatulad na tunog at baybay subalit magkakaiba ng kahulogan at diin. Mayroon ding salitang magkakaiba ang tunog at bigkas subalit magkatulad ng baybay. Ang kahulogan nito ay ayon sa diin at bigkas at gamit sa loob ng pangungusap. Ito ay ang heteronyms.
Halimbawa:
1.bakas - partner
bakas – footprint
2.aso – dog
aso – smoke
3.balat – skin
balat – birthmark
4.saka – farm
saka – later
5.labi – lips
labi – remains
6.tanda – old
tanda – mark
7.basa – read
basa – wet
Ang Iluko ay ang lengguahe ng mga Ilokano, kasama na rito ang ibat-ibang baryasyon nitong dayalekto.
Ano nga ba ang pagkakaiba ng lengguahe sa dayalekto? Ang lengguahe ay ang pangunahing salita at ang dayalekto ay ang mga baryasyon nito. Ang mga baryasyon ng Iluko ay kabilang ang Baguio Iluko, Bago-Iluko, Pangasinan-Iluko, Cagayan-Iluko, at marami pang iba.
Dahil marami ang baryasyon ng Iluko lumutang ang kakaibang pangyayari sa lingwistika, ang pagkakaroon ng anim na heteronyms ang salitang “MANO”
Karamihan na heteronyms ay dalawa, may tatlo. Ang pinakaparami sa Filipino ay apat:
1. paso – burns
2. paso – pass
3. paso – invalid/expired
4. paso – flower pot
Ngunit ang salitang “mano” sa lengguaheng Iluko ay anim ang heteronyms.
1. Mano. Kung magtatanong ka kung magkano ang presyo ng inyong bibilhin o dili kaya ay nagtatanong lamang kung magkano ang presyo ng bilihin. Ang mano rito ay pera ang katumbas. Ito ay isang pagpapaikli mula sa salitang, “sagmamano.”
2. Mano. Ginagamit ito kung magtatanong kung ilan ang bilang na gusto mong malaman. Mano? (Ilan?) Ang sagot: Lima. Kaya, bilang ang katumbas ay numero.
3. Mano. Ginagamit din ito sa pagtatanong ng bilang ng dami ngunit walang eksaktong bilang. Tulad ng mga sumusunod: isang trak na katao, limang kamalig ng bigas, napuno ang kolisyom, at marami pang iba ngunit walang depenitong bilang.
4. Mano. Una sa Tagalog. Kung sa laro, ikaw ang siyang unang maglalaro o dili kaya ay titira. Ikaw yung kauna-unahang gumawa. Ikaw ang una. Ang baryasyon nito sa salitang-tindahan ay nilalagyan na ng unlaping “buena” kaya nagiging buena mano. Ngunit ang ibig sabihin nito ay parehas din, ikaw na buena mano ay ikaw ang siyang unang bumili.
5. Mano. Ito naman ay ang kostumbreng Filipino na impluensiya ng mga dayuhan Ang paggalang sa mga matatanda sa pamamagitan ng paghahawak ng kanilang kaliwang kamay at saka ididiin ang kanilang kamay sa inyong noo habang ikaw naman ay nakayuko at ang matanda naman ay ikaw ay binebendisyunan.
6. Mano. Mayroon na namang unlaping “sagma” katulad din ng unang ehemplo. Tulad ng unang banggit, bilang din ito ngunit hindi na bagay kundi isang “sagot” na ang katumbas ay isang tayutay na litotes, ang kasalungat ng tayutay na hyperbole. Ginagagamit ng mga nagsasalita ng Iluko bilang isang pa-humble effect.
Halimbawa: Tinanong ni Illo kung maraming nahuling isda si Angkuan. Ang sagot naman ni Angkuan, ay “manmano.” Kahit kitang-kitang, napakarami ang huling isda ni Angkuan. Ito ay hindi nabibilang na pagdadamot kundi isang pamamaraan ng nagsasalita ng Iluko bilang pagpapakumbaba at hindi pagyayabang.
Ang pagdadami ng mga heteronyms sa isang lengguahe ay pagpapatunay na ito ay lumalago at lumalawak ang nasasakopan at dumadami ang nagsasalita nito.
Napakayaman ang lengguaheng Iluko. Kaya nagtataglay ito ng maraming baryasyon na dayalekto. Ang lengguaheng Iluko lamang ang natatanging lengguahe sa Pilipinas na mayroong organisasyon ng mga manunulat sa ibat-ibang sulok ng daigdig. Ito ay mula sa GUMIL Filipinas o kaya ay Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano na itinatag noong 1969 at nagdadaraos ng taunang komperensyang nasyunal at kada dalawang taun ang internasyunal na komperensiya. Mayroong GUMIL Hawaii, California, Greece at marami pang iba. Ang literaturang Iluko ay isa na ring kurso sa mga unibersidad, tulad ng Unibersidad ng Hawaii sa Manoa, Don Mariano Marcos Memorial State University (DMMSU) ng San Fernando City, La Union, at ang Mariano Marcos State (MMSU) sa Batac, Ilocos Norte.
Bilang tugon sa globalisasyon, may itinatag organisasyon ng mga manunulat ng Ilokano, ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global (TMI) upang pagyamanin ang lengguaheng Iluko sa pamamagitan ng paglilimbag ng mga libro at pagsasalin ng mga literatura nito sa English upang malaman sa sandaigdigan na napakayaman ang lengguaheng Iluko. Ang TMI America Chapter ang nag-oorganisa ng mga seminar at komperensyang naysunal (Nakem Conference 2007, MMSU, Batac City) at internasyunal (Nakem Conference 2006, University of Hawaii) na nagpapayaman ng kultura at literaturang Ilokano. Kamakailan lamang, noong Setyembre 8, nanumpa ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global-Philippines Chapter sa Lungsod ng Baguio.
========================================================================
TALASANGGUNIAN:
1. Belves, Paz M. et al. Sining ng Komunikasyon Filipino I (Pangkolehiyo). Quezon City: Rez Publishing Co., Inc., 2003.
2. Aquino, Fe O.. et al. Sining ng Komunikasyon. Mandaluyong City: National Bookstore, 2001.
3. Nolasco, Ricardo “Articles: Filipino and Tagalog, Not So Simple / How to Value Our Languages.” www.wika.pbwiki.com at www.dalityapi.com
.
Monday, September 10, 2007
TMI GLOBAL
Opisiales ti TMI Global, nagsapata
Nagsapatada ken ni Hues Jovencio F. Costales dagiti opisiales ti Timmpuyog dagiti Mannurat nga Ilokano Global idi Setiembre 8 iti pagtaengan da Atty. Nellie Olairez ken Atty. Ricardo Olairez, pasado a director ti Labor Arbiter ti Departament of Labor and Employment ti Cordillera Administrative Region.
Dagiti opisiales: presidente ni Franklin Macugay; 1st vice president ni Dr. Virginia Duldulao; 2nd vice president ni Julio Belmes; Prescillano Bermudez, sekretario-heneral; Romulo Mandac, auditor; Rodelito Ramos, business manager; ken chief information officer/web admin, Roy Aragon.
Dagiti kameng ti junta direktiba: Atty. Nole Lansangan (Isabela); Jaime M. Agpalo, Jr. (Baguio-Benguet); Freddie Masuli (Cagayan); Ruperto Manuel (Nueva Vizcaya); Errol Abrew (La Union); Pete Duldulao (Ilocos Norte); Dr. Jaime Raras (Ilocos Sur); Jaime Lucas (Pangasinan); Mindo Aquino (Isabela); Domingo Duco (Isabela); Lorenzo Tabin Jr. (Metro Manila); ken Peter La. Julian, chairman.
Legal advisers da Atty. Ricardo Olairez, Atty. Aurelio Galacgac, ken Atty. Nellie Olairez.
Ti TMI Global ket ininaw ni Teresito Tugade, tubo ti Marcos (sigud a barangay ti Dingras) Ilocos Norte ngem agnanaeden iti California, USA tapno mapatibker pay ti panagsisinninged dagiti amin a mannurat nga Ilokano saan laeng nga iti pagilian no dipay ket iti sibubukel a lubong.
“Saan a break-away ti GUMIL Filipinas ti TMI, no di ket kabinnuyogna iti panangidur-as ti kabukbukodan apagsasao nangruna ti literatura,” panangilawlawag ti presidente kadagiti nasurok a tallopulo a katao a timmabuno iti pasken.
Dagiti immatendar: Aurelio Bactad, Luna, Isabela; Ruperto Manuel, Bagabag, NV; Rodelito Ramos, Cauayan, Isabela; Franklin Macugay, Cabatuan, Isabela; Romulo Mandac, Diffun, Quirino; Rosemarie de Francia, Baguio City; Roy V. Aragon, Iguig, Cagayan; Pete Duldulao, San Nicolas, Ilocos Norte; Jaime Raras, Candon City, Ilocos Sur; Jaime Agpalo, Jr., Baguio City; Reynaldo Cadangen, Itogon, Benguet; Pedrito Sanidad, Baguio City; Virginia Duldulao, Batac City, Ilocos Norte;
Prescillano Bermudez, San Manuel, Pangasinan; Mrcedez Bermudez, San Manuel Pangasinan; Virgilio Domaloy, Sison, Pangasinan; Errol Abrew, Caba, La Union; Peter La Julian, Ramon, Isabela; Jovencio Costales, naguilian, La Union; Julio Belmes, Mangaldan, Pangasinan; Lorenzo Tabin II, Quezon City; ken Clarita Sumahit, Baguio City.
Panangilibro ken panangipatarus iti English ti kangrunaan a nakaituonan ti immatang ti timpuyog.
Kas iti suhestion ti legal adviser, Atty. Nellie Olairez, nasken nga itangsit iti sibubukel a lubong dagiti sinurat ni Ilokano tapno maammuan ti amin a suli ti lubong iti kinaadda ti puli nga Ilokano, puli a saan a paatiw no literatura laeng iti pagsasaritaan. Ket ti translation ti kakaisuna a dana a panangsibbol kadaytoy nakabitin nga arapaap.##
Sunday, September 09, 2007
Mano, maysa a balikas nga adu ti kaipapananna
Depende iti pannakaibalikas wenno pannakaisawangna. No napaspas a “maNO” wenno naalumamay a “MAno”, agduma ti kaipapananda.
Gagangay ketdi kadagiti dadduma a balikas ti addaan iti dua no di man tallo a kaipapanan ngem agpadpada ti pannakaisuratda. Daydiay laeng pannakaibalikas ti nagdumaanda.
Mano. No damagem koma ti presio ti gatangem wenno agtawarka, tumawarka ken aginggagatangka. Ti mano ditoy ket balor ti kuarta a katukad ti gatangen. Ketdi, daytoy a mano ket naiyababa manipud iti balikas a “sagmamano.” Nupay adda latta met pannakaisawang dayta a “sagmamano”, adu no di man ad-adu ngata ti mangar-aramat iti “mano”. Naduyos la unay ni Ilokano iti short cut, a no dadduma, short cut la ngaruden, inyababana pay.
Mano. Maaramat met a kas bilang. Kas koma iti manoda a napessaan? Bilang ti sungbat: dua, tallo, bugtong, paris, sangadosena, sangabakig, sangauyon. Bilang dagiti adda pagikabilan, kas iti sangalabba, dua labba, sangadosena a dram, sangabakig a… ken dadduma pay.
Mano. Umuna. No kunada a sika ti “mano” iti ay-ayam wenno katukadna, kayatna a sawen, sika ti mangiyuna. Manoka—kayatna a sawen sika ti umuna, saan ket a ti bilangmo (maymaysa) ti madakdakamat. No dadduma, mapasamak met laeng ti balikas nga umuna no nayonan daytoy iti prefix a “buena”, isu nga agbalin a buena mano, a kayatna a sawen sika ti kaunaan a gimmatang. Kadagiti dadduma, ti buena mano ket isu met laeng dayta balikas a “panigo.” Castillan term ket dayta buena mano idinto ta diak a masinuo no Iluko jargon ti “panigo” wenno binulod laeng ni Ilokano manipud iti sabali a pagsasao?
Mano. No baliksen iti naalumamay ti mano, kaimudinganna ti panagdayaw, lalo kadagiti nataengan wenno mas naed-edad ngem sika. Mano a kas iti panangawat iti kanawan a dakulap samo idennes iti mugingmo, kabayatan ti inka panagdumog. Itoy a situasion, panagdayaw ti kaipapanan ti mano wenno panangisubmitarmo ti kinaasinom iti personahe ti inka nagmanoan. Panagdayaw daytoy a submission of self no di man maysa a wagas a panangiparang iti kinapakumbaba kas maysa a natakneng ken nadayaw a tao.
Nupay kasta, iti kaso ti balikas a “manmano” ket maibilang met laeng iti kunak, gapu iti kinaadda ti prefix a “man” a kayatna a sawen, maipapan met laeng iti bilang iti umno a balikas. No dadduma, dayta a balikas a “manmano” ket posible pay a masukatan wenno maisandi iti sabali met a termino nga isu met laeng ti kaipapananna. Ti balikas a sumagmamano, isu met laeng nga isu ti sungbatna, ti numero wenno bilang.
Mano. No dadduma, maaramat daytoy a kas figure of speech litotes. Ngem adda dayta prefix a “man” isu nga agbalin a “manmano.”
Ehemplo: no dinamag koma ni Juan no adu ti nakalapan ni Ago, kuna met ni Ago nga isungbat ti “manmano.” Uray no adu ti nakalapanna, posible nga iti panangibagana iti “manmano”, intensionna ti agpakumbaba ken saan nga agpasaw. Ngarud kabaliktad ti “manmano” ti hyperbole itoy a kaso. No idilig a nalaing, isu met laeng daytoy iti “mano” nga addaan iti prefix a “man” a numero wenno bilang iti sungbat. Agsupadida laeng iti saludsod wenno kita iti saludsod.
Adu dagiti maymaysa a balikas nga adu ti pakaituronganna. Kas iti mano.
Adda met dagiti balikas a maymaysa ngem no sinasinaem, makapataudka iti saan laeng a maymaysa a balikas no di pay tallo a binatog.
Kitaentayo daytoy a balikas iti English: NOTABLE
The NOTABLE surgeon was NOT ABLE to operate because he has NO TABLE.
Dayta “mano” ken ti “notable” ket makapaisemda a balikas ta pagwerretenda wenno kudkodanda ti linaon ti muging.##


c: text/html

text:
Dagiti Krusada
Dagiti Krusada ket dagidi serie dagiti relihioso nga ekspedisionario a gubat a binendisionan babaen ti Papa ken ti Katoliko a Simbaan, nga adda ti naisao a pagtungpalan iti panangisubli ti Kristiano a pagserkan kadagiti nasantuan a lugar idiay ken ti asideg ti Herusalem. Dagiti Krusada ket kasisigud a nairugi para itipanagsungbat manipud kadagit panagtawag babaen dagiti daulo ti Imperio a Bisantino para iti panagtulong a makilaban ti panakairaman a panagpadakkel idiay Anatolia babaen dagiti Muslim a Seljuk Turk a naglaped ti panagserrek dagiti Kristiano idiay Herusalem, ken daytoy pay ket nairissik babaen ti panakadadael kadagiti adu a sagrado a pagsaadan ti Kristiano ken ti panagirurumen dagiti Kristiano babaen ti Fatimid caliph Al-Hakim.[1] Dagiti krusada a binukel dagiti Romano a Katoliko manipud kadagiti amin a lumaud ti Europa, ken saanda idi a nagkaykaysa a nabilbilinan. Dagiti kangrunaan a serie dagiti Krusada, a kangrunaan para iti panasuppiat kadagiti Muslim idiay Levant, ket rimsua idi ti nagbaetan ti 1095 ken 1291. Dagiti historiador ket nagited kadagiti adu a bilang dagiti immuna a krusada. Kalpasan dagiti nasapa a panagbalballigi, dagiti naududi a kusada ket napayda ken dagiti krusada ket naabakda ket napilitda a napasubli kadagiti naggapuanda..
Dagiti ginasut a ribo a soldado ket nagbalinda kadagiti Krusada babaen ti panagsapata;[2] ti Papa ket nangited kaniada ti plenario a panuynuy.[3] Ti kayariganda ket ti krus — ti termino a "krusada" ket naala manipud ti termino a Pranses para iti panagala ti krus.Adu kadagitoy ket nanipud idiay Pransia ken tinawtawaganda ti bagbagida a kas dagiti "Pranko," nga isu daytoy ti nagbalin a sappasap a termino nga inus-usar babaen dagitiMuslim.[4]
Idi panawen ti Kristianidad a saan pay a nabingbingay kadagiti dadakkel a bilang iti heograpiko a nagtitipon a sangsanga a naporma kalpasan daytoy, ti (lumaud) Romano Katoliko ken (dumaya) dagiti simbaan ti Bisantino nga Ortodokso ket isu dagitoy ti kangrunaan a grupo; dagiti Krusada ket inbagbgada kaniada a dagiti "Kristiano" ngem dagiti "Katoliko" wenno "Ortodokso".
Ti termino a "krusada" ket naus-usay pay a mangpalawag kadagiti naipanggep ti relihioso a kampania a naaramid iti nagbaetan ti 1100 ken 1600 kadagidiay teritorio ti ruar ti Levant[5] a kadawyan ti panagsuppiat kadagiti pagano, heretiko, ken dagiti tattao babaen ti panakaiparitan ti ekskomunikasion para kadagiti panaglalaok a rason ti relihioso, ekonomiko, ken politiko.[6] Dagiti sinuppiatan ti bileg ti Kristiano ken Muslim ket nangiturong dagiti nakikaduaan a nagbaetan dagiti relihioso a grupo a nakisuppiat kadagiti kabusorda, a kas dagiti kimmaduaan ti Kristiano ken dagiti Islamiko a Sultanato iti Rûmidi panawen ti Maikalima a Krusada.
Dagiti Krusada ket taudan dagiti nagruna nga impakto ti politika, ekonomiko, ken sosial idiay lumaud a Europa. Daytoy ket nagbanagan nakaro a panakakapsutan ti Kristiano nga Imperio ti Bisantino, a natnag kadagiti sumaganad a siglo babaen dagiti Muslim a Turko.
Ti Rekonkista, ti maysa nga atiddog a paset t panawen a gubgubat idiay Espania ken Portugal (Iberia), a ditoy ket innala manen dagiti puersa ti Kristiano ti peninsula manipud kadagiti Muslim, ket asideg a mairamraman daytoy kadagiti Krusada
Iti moderno a panagusar ti termino a "krusada", wenno "krusada a sumuppiat ...", ket kadawyan a pangngarig a mangitudo ti aniaman nga idealistiko wenno ideolohiko-a panggepan ti kampania nga awan ti relihioso a kapanggepan, a kas ti "Krusada a Panagsuppiat ti Kanser".
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Riley-Smith, Jonathan. Dagiti Immuna a Krusada, 1095–1131 Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1998. ISBN 0-521-64603-0.
- ^ Asbridge (2011) p 1
- ^ Riley-Smith, Jonathan. Ti Oxford a Pakasaritaan dagiti Krusada New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1999. ISBN 0-19-285364-3.
- ^ Asbridge (2011) p 6
- ^ A kas dagiti teritorio ti Muslim idiay Al-Andalus, Ifriqiya, ken Ehipto, ken idiay pay Akindaya nga Europa
- ^ kas iti Albihense a Krusada, ti Aragones a Krusada, ti Rekonkista, ken dagiti Akin-amianan a Krusada.
Dagiti pay mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pangyuna[urnosen | urnosen ti taudan]
- Andrea, Alfred J. Ensiklopedia dagiti Krusada. (2003).
- Asbridge, Thomas. Ti Immuna aKrusada: Ti Baro a Pakasaritaan: Dagiti Ramu ti Suppiat a nagbaetan ti Kristianidad ken Islam (2005) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Asbridge, Thomas. Dagiti Krusada: Ti Autoratibo a Pakasaritaan iti Gubat para iti Nasantuan a Daga (2011) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- France, John. Lumaud a Pannakigubat idi Panawen dagiti Krusada, 1000-1300 (1999) online nga edision
- Hillenbrand, Carole. Dagiti Krusada, Islamiko a Panagsirmata. (2000). pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Holt, P.M. Ti Panawen dagiti Krusada: Ti Asideg a Daya manipud ti Maikasangapulo ket maysa aSiglo aginggana idi 1517. (1986).
- Madden, Thomas F. TI Baro nga Ababa a Pakasaritaan dagiti Krusada. (2005).
- Phillips, Jonathan. Dagiti Nasantuan a Makiginnubat: Ti Modernoa Pakasaritaan dagiti Krusada (2010)
- Riley-Smith, Jonathan. Dagiti Krusada: Maysa a Pakasaritaan (2005) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Riley-Smith, Jonathan, ed. Ti Oxford a Pakasaritaan dagiti Krusada. (1995). online nga edision; pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Riley-Smith, Jonathan, ed. Ti Atlas dagiti Krusada (1991)
- Runciman, Steven. Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, Tomo I: Ti Immmuna a Krusada ken dagiti Pundasion ti Pagarian iti Herusalem.; Tomo II: Ti Pagarian iti Herusalem ken ti Pranko a Daya 1100-1187. ken Tomo III: Ti Pagarian iti Acre ken dagiti Naududi a Krusada (1951–53), ti klasiko a salaysay ti pakasaritaan; sigugura para kadagiti krusada
- Tyerman, Christopher. Gubat ti Dios: Ti Baro a Pakasaritaan dagiti Krusada (2006)
Naisangsangayan a panagadadal[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abulafia, David. Frederick II: Maysa a Mediebal Emperador (1988)
- Baldin, M. W., ed. Ti immuna a sangagasut a tawtawen (Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, tomo, I) 1969 online
- Boas, Adrian J. Ti Herusalem idi Panawen dagiti Krusada: Kagimongan, Ladawan ti daga, ken Arte idiay Nasantuan a Siudad babaen ti Pranko a Turay (2001) online nga edision
- Bréhier, Louis. "Dagiti Krusada," Katoliko nga Ensiklopedia (1908) tomo 4. online
- Bréhier, Louis. "Latin a Pagarian iti Herusalem (1099-1291)," Katoliko nga Ensiklopedia (1910) tomo 8. online
- Bull, Marcus, ken Norman Housley, eds. Ti Napadasan iti Panagkrusada Tomo 1, Dagiti Lumaud a Panagarngian. (2003) 323 pp.
- Butler, R. Urban. "Urbano II," Katoliko nga Ensiklopedia (1911) online
- Constable, Giles. "Ti Historiograpia dagiti Krusada" iti Angeliki E. Laiou, ed. Dagiti Krusada manipud ti Perspektibo iti Bisantinio ken ti Muslim a Lubong (2001); kangrunaan a pakabuklan ti panakaeskolar online
- Edbury, Peter, ken Jonathan Phillips, eds. Ti Napadasan iti Panagkrusada Tomo 2, Panagipalpalawag ti Pagarian dagiti Krusado. (2003) 326pp; dagiti naipangpangruna nga artikulo babaen dagiti eskolar
- Edgington, Susan B., and Sarah Lambert, eds. Gendering the Crusades. (2002) 232pp. essays by scholars.
- Florean, Dana. "Simmabat ti Daya ken Laud: Kultural a Panagsuppiat ken Panakitunggali kalpasan ti Immuna a Krusada." Lengguahe & Interkultural a Komunikasion, 2007, Tomo 7 Pablaak 2, pp. 144–151 iti EBSCO
- Folda, Jaroslav. Ti Krusada nga Arte idiay Nasantuan a Daga, Manipud ti Maikatlo a Krusada aginggana ti Panakatnag iti Acre (2005) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- France, John. Panagballigi idiay Daya: Ti Milisia a Pakasaritaan iti Immuna a Krusada (1996)
- Harris, Jonathan. Ti Bisantinio ken dagiti Krusada. (2003). 276 pp.
- Hillenbrand, Car. Dagiti Krusada: Dagiti Islamiko a Perspektibo (1999) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Hodgson, Natasha Babbai, Panagkrusada ken ti Nasantuan a Daga iti Naipakasaritaan a Salaysay (Boydell, 2007) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Housley, Norman. Dagiti Naududi a Krusada, 1274-1580: Manipud idiay Lyons agnggan idiay Alcazar (1992) online nga edision
- James, Douglas. "Dagiti Kristiano ken ti Immuna aKrusada." Panagrepaso a Pakasaritaan (Dis 2005), Pablaak 53; online idiay EBSCO
- Kagay, Donald J., ken L. J. Andrew Villalon, eds. Dagiti Krusada, Condottieri, ken Cannon: Mediebal a Pannakigubatan kadagiti Kagimongan ti lawlaw ti Mediteraneano. (2003) online nga edision
- Lane-Poole, Stanley. Saladin ken ti Panakatnag ti Pagarian iti Herusalem (1898) napno a testo ti online
- Maalouf, Amin. Dagiti Krusada babaen ti Mata dagiti Arabo (1989) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Madden, Thomas F. ed. Dagiti Krusada: Dagiti Pammakasapulan aMabasbasa (2002) ISBN 0-631-23023-8. 284 pp, dagiti artikulo babaen dagiti eskolar
- Madden, Thomas F. et al., eds. Dagiti Krusada a Suppiatan ti Mediebal a Lub-lubong (2010), salaysay babaen dagiti espesialista
- Munro, Dana Carleton. "Gubat ken Pakasaritaan,' Amerika a Panagrepaso ti Pakasaritaan 32:2 (Enero 1927): 219–31. Iti mediebala pakasaritaan dagiti krusada. online nga edision
- Munro, Dana Carleton. Ti Pagarian dagiti Krusado (1936) online nga edision
- Peters, Edward. Kristiano a Kagimongan ken dagiti Krusada, 1198-1229 (1971) online nga edision
- Powell, James M. Anatomia iti Kruasada, 1213-1221, (1986) online nga edision
- Queller, Donald E., ken Thomas F. Madden. Ti Maikapat a Krusada: Ti Panagrukma iti Kontantinopla (maika-2 nga ed. 1999) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Richard, Jean. Santo Louis: Krusado nga Ari iti Pransia (1992)
- Riley-Smith, Jonathan.Ti Immuna aKrusada ken ti Kapanunotan ti Panagkrusada. (1986).
- Runciman, Steven. Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, Tomo I: Ti Immuna a Krusada ken dagiti Pundasion ti Pagarian iti Herusalem.; Tomo II: Ti Pagarian iti Herusalem ken Pranko a Daya 1100-1187. ken Tomo III: Ti Pagarian iti Acre ken dagiti Naududi a Krusada (1951-53), ti klasiko apakasaritaan; nakagurgura unay kadagiti krusado
- Setton, Kenneth ed., Ti Pakasritaan dagiti Krusada. (1969-1989), ti pagalagadan nga eskolar a pakasaritaan iti innem a tomo, inpablaak babaen ti Unibersidad iti Wisconsin a Pagmalditan complete text online.
- Smail, R. C. "Dagiti Krusada Dagiti Kastilio iti Maikasangapulo ket dua a Siglo" Naipakasaritaan a Warnakan ti Cambridge Tomo 10, Bilang 2. (1951), pp. 133–149. idiay JSTOR
- Stark, Rodney. Dagiti Batalion ti Dios: Ti Kaso para kadagiti Krusado (2010) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Tyerman, Christopher. Ti Inglatera ken dagiti Krusada, 1095-1588. (1988). 492 pp.
Dagiti kangrunaan a taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barber, Malcolm, Bate, Keith (2010). Dagiti Sinursurat manipud idiay Daya: Dagiti Krusada, Dagiti Peregrino ken Agtataeng iti Maika-12 ken Maika-13 a Siglo (Dagiti Naipatarus a testo ti Krusada Tomo18, Ashgate Publishing Ltd). ISBN 978-0-7546-6356-0
- Housley, Norman, ed. Dagiti Dokumento ti Naududi a Krusada, 1274-1580 (1996)
- Krey, August C. Ti Immuna a Krusada: Dagiti Sarita dagiti Nakakita ken Nakibinglay (1958).
- Shaw, M. R. B. ed.Dagiti Kroniko dagiti Krusada (1963) online nga edision
- Villehardouin, Geoffrey, ken Jean de Joinville. Dagiti Kroniko dagiti Krusada ed. babaen ni Apo Frank Marzials (2007) pakabuklan ken testo a panagbiruk
- Villehardouin's Panagrukma iti Konstantinopla ket maysa a pagalagadan a reperensia nga obra para iti Maikapat a Krusada; daytoy ti immuna nga obra ti mediebal a prosa ti Pranses. Ti biag ni St. Louis babaen ni Joinville ket maysa a klasiko a panagipalpalawag ti biag ken panawen ni Ari Louis IX; naisurat daytoy iti Daan a Pranses ken naipanunotan a ti kasayaatan a naisurat a biograpia kadagiti Tengnga a Panawen.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Dagiti Krusada iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Makina
Ti makina ket maysa a ramit a mangbukel ti maysa wenno ad-adu a parte, ken agus-usar iti enerhia tapno makagun-od iti gandat. Dagiti makina ket kadawyan a nabilegan babaen dagiti mekanikal, kimika, termal, wenno elektriko a pamay-an, ken dagitoy ket kankanayon a motorisado. Iti pannakaipakasaritaan, ti nabilegan a ramit ket makasapul pay kadagiti agkutkuti a parte tapno maidasig a kas maysa a makina; nupay kasta, ti pannakapartuat ti teknolohia ti elektronika ken nakaiturongan ti panagrang-ay dagiti nabilegan a ramit nga awan dagiti agkutkuti a parte a naikeddeng a kas makina.
Ti simple a makina ket maysa ng alikamen a mangbaliw ti turong wenno kaadu iti maysa a puersa, ngem adu dagiti adda a narikrikut pay a makina.Kas pagarigan ket mairaman dagiti lugan , dagiti elektroniko a sistema, dagiti molekular a makina, dagiti kompiuter, telebision, ken radio.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Dagiti Makina iti Wikimedia Commons
- Teknolohia
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oberg, Erik; Franklin D. Jones; Holbrook L. Horton; i Henry H. Ryffel (2000). ed. Christopher J. McCauley, Riccardo Heald, ken ni Muhammed Iqbal Hussain, ed. Manual ti Makina (Maika-26 nga edision nga ed.). New York: Industrial Press Inc. ISBN 0-8311-2635-3.
- Reuleaux, Franz; (patarus ken anotasion babaen ni A. B. W. Kennedy) (1876). Ti Kinematika iti Makina. New York: naimaldit manen babaen ti Dover (1963).
- Uicker, J. J.; G. R. Pennock and J. E. Schigley (2003). Teoria dagiti makina ken dagiti Mekanismo. New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.


text:
Kinamannurat: Naisangayan A Lubong
I
MANANGADTANGAD. No kuan, mulmulenglengannan wenno mutmuttalenganna iti nakabaybayag ti daan a makinilia a pakisinsinnublatanna. No awan latta dita ti karkarawaen ti isipna, tumakder ket sapulenna ti kaha ti sigarilio ket no adda pay sangkadubla a nabati, sindianna ket lukotenna ti kaha sana ibarsak iti uray no sadino ditan a suli. No rungrongen ti ip-ipiten ti lumitlitemen a tammudo ken pattungaganna, idennetna ti kanigid (wenno kanawan) a matana iti regkang sana isunel dita ti rungrong--no awan daytay umisem-isem a sursurnadanna idiay bangir a tawa. Aguldag iti lapiukoten a kama ket bilangenna dagiti lawwalawwa a nagbalay iti nalitem a bobeda. No manen taliawenna ti agkaraiwara a papel a kinunesna--sayang pay ti inggatangna, intarayna la koman iti daing idiay tianggi, nga ipasangona kadagiti kaduana!
Pagam-ammuan ta agkulibagtit a bumangon ket kurang la a tarayenna a sanguen ti makinilia ket arig la nga angsen ti panagayus dagiti balikas. Ngem kayatna kamman a tarayen a pagngarietan a bekkebekkelen daydiay simmangpet a nakarungiit nga agkuna, "Dimo unay ket di pay mabalin dayta a yeskediulda 'diay Bannawag!" ta timmayab a namimpinsan dagitay agpaspasaklot a balikas ket dina ammo no pangkarkarawaannanto pay kadakuada!
No apay ket ngamin a kasla nakasagid iti sabawil wenno agtuttutot a tigitigi no di makatulnek iti tekla ti makinilia. No adda pakasagidan ti riknana pamrayanna ti agkamang iti makinilia ket ipeksana ti sasaibbeken ti kaungganna. Daytoy ti kaasitgan a pangikamanganna iti ir-irukenna.
No manen agukag iti kopia ti magasin. Wenno libro. Ket ad-adda a tumayok ti seggar la ngaruden a buokna no mabasana ti gapuanan dagidiay pagtamdanna a mannurat. Adda dita ni Hemingway. Ni Tolstoy. Ni Villa. Ni Gonzalez. Ni Faulkner. Ni Siak, kaanonto ngata a mayabay kadakuada? (He-he! Sipatenna pay ti rupana iti bainna). Apay a diak agbalin a kas kadakuada? kunkunana iti nakemna. Pagam-ammuan, kurang la a yikkisna: Kabaelanda, diak ketdin kabaelan!
II
Saanda a nagkakaubingan. Saanda nga agkakailian, malaksid ti dua. Uppatda a taga-Norte. Maysa ti taga-Sur. Maysa ti taga-Pangasinan.
Ngem nakitkitada idin ti nagan ti tunggal maysa kadagiti panid ti Bannawag. Dinaydayawda. Inap-apalanda pay ket ngata ta kanayon a rummuar ti nagan ni daydiay--di la ngata maib-ibusan 'ti suraten daydiay a lokdit (lokdit ti pagsasao daydi mabigbig a Tang Ben Pascual--dina kayat nga awaganmi iti attorney!)
Idi kuan nagsasarakda iti Bannawag idiay Soler. 'Dadakkel' ti ulona. 'Babassit' ti ulona. Ngem maymaysada ti ab-ablen: balikas! Sika gayam! Sika gayam!
No kuan masansandan iti opisina. Agisubmitirda iti sinuratda. No dadduma pabayadanda pay ketdin uray dida pay nasursurat! No dadduma, no agsukot ti gapuananda, agusardan iti parbo a nagan. Nagan iti sirok ti latok! Pagbagasandan ti magasin! No dadduma, wenno masansan, abuten ida ti panagmemerienda. Intay' pay agmerienda, yawis dagiti kameng ti editorial. Saanen, kunada, ngem kunkunada laeng! Ala, intayon. Wenen, a, ta agkirkiraos metten 'diay sinalbag a boksit--di pay ngamin nangaldaw; ta nabayag bassiten a di nakasingir iti bayad ti sursuratenna. Idi kuan 'maranranaanna' metten ti merienda. No dadduma, addan kaduana a 'rumana'. Ket saan laengen nga is-isu ti 'mairanud' iti sueldo nga agtaud iti panid ti magasin! (Ammo payen no ania ketdin ti makunkuna piman dagiti masansan a dandanonenda--wenno paset ketdi met ti pangawisda nga agsuratdanto manen.)
Naminsan, nangisubmiti iti nobela nga inukopanna iti mano a rabii ken aldaw, ken bulan sa pay ketdi, a kurang la a matukkol ti naganus pay a durina. Iti panangur-uray ti nobelana iti pangngeddeng ti editor, nairana a nagpasiar met ti maysa a dayag a mannurat, ket kastoy ti kinunana: Ayna, naglaing nga ubingen! A dinanogna kano pay (indanonda kenkuana) ti lamisaan ti ay-ayek-eken nga editor. Di ninamnama daydi a balasang a ti inawaganna iti ubing, nupay in-inauna ngem isu, nagbalin a katakunaynayna a nagaramid iti ubbing!
Idi kuan, no ania a gapu, napan nagpasaklot iti anil-il ti dalluyon. A dina ammo no agkikitadanto pay kadagiti naranranaanna a nakipagmerienda. Inukopanna ti sumaruno a nobelana. A dina ammo no ania met ti ar-aramiden dagidiay a nakipagmerienda iti bukodda a lubong.
Di nagbayag, nakaawat iti awis ti sabali pay a mannurat, ket pagsubsublienda iti Manila tapno makipaggamulo iti bangonenda a magasin.
Gundaway daytoyen! kinunana a kasla nakatukno iti atang. Nagremedio a dagus iti pinagpletena. Bitbitna ti nangisit nga standard nga Underwood a makinilia a binulodna iti maysa nga ikitna ket rinabrabiina ti nagpa-Manila a napnuan iti arapaap.
Ilokano ti impanaganda iti binangonda a magasin. Ni Clemen Uclaray (ti Magsingal, Ilocos Sur) ti nangipangulo. Nagaduda a napusgan nga editor! Ti imasna laeng ket sabali a nagan ti inusarda, tapno saan a pawilan ida ti Liwayway nga agsurat iti Bannawag. Manmano laeng ti nagusar iti pudno a nagan: dagidi di nagbuteng!
Impagarupna no agsueldoda. Ngem nagangayanna a nakidagdagus, ken nakipangpangan iti gayyemna nga agnagan iti Cristino I. Inay (ti Sinait, Ilocos Sur), iti Felix Huertas, iti sumagmamano a lawas. Kasla marunrunaw nga asin iti bainna—di pay nakapagsubsubad agingga ita!
Nagsapulda iti upaanda nga 'opisina'. Nakasarakda idiay Cataluna, iti agabbaboy! Ken awan met gayam pagbayadda!
Awan sa pay makalawas, inkeddengda a mangalada laengen iti kuarto a pagdagusanda.
Ta saanen a nasunotan ti immuna a bilang ti Ilokano Magasin...
III
Ammoyo no ania ti nainsangayan a kalye iti Quiapo tallopulo-ket-uppat a tawenen ti napalabas (1967 idi)? Wen, 1967 idi. Uray ngamin no sursorem ti sangabukel a Quiapo, awan masarakam a kas itoy naipangruna a kalye.
Ala, dumaw-askayo iti Quiapo ket kitaenyo no adda pay kalye a dumna iti Quezon Boulevard iti daya, a nagtunged iti Claro M. Recto iti amianan. Kitaenyo no adda pay pagbiliaran ken pagtagilakuan iti libro a nangipit itoy akikid ken ababa a kalye. Kitaenyo no adda pay ti Samson Technical and Fashion School iti laudna, ken ti National Radio School and Institute of Technology iti amianan nga inuluananna. No awanen dagitoy, nalabit a kinnanen ti panawen iti panaglupos ti teknolohia.
No adda pay dayta a kalye, isu ti Coromina Street, no dida pay binuniagan iti sabali; ta agasem met ngamin ti tallopulo-ket-innem a tawen a nangan? Kibkibkiban idin ti lati ken ngumisiten dagiti balbalay ken dadduma a pasdek. Adda idi tianggi iti sikigan ti pagbiliaran. Adu ti agisaw-isaw nga uksob ken nabaduan iti tato, ngem adu latta ti natured nga estudiante nga agdagus kadagiti kakasla tangkal a kuarto, wenno manglinteg nga agpaamianan/abagatan a tantan-awan dagiti nalitem a balaybay a lalailuen ti polusion a yang-anges ti naalunapet a dagaang. Adu ti agaayaw nga ubbing a kurang la ray-awda dagiti sumanengseng a bingraw kadagiti pagbasuraan idinto a makumikom dagiti inna kadagiti puestoda nga aglako iti nalibeg a pagpalamiis ken nalitem a barbekiu iti igid ti kalsada.
Iti ngalay dayta a kalye, iti sikiganna iti daya, adda dua kadsaaran a balay a no serken iti bassit a paraangan, no masao a paraangan, no iti naladaw nga agsapa, di bumurong a makita ti labus, nakanganga a baseng a nagbado iti tato a nakadeppa iti bassit a bangko iti abay ti ridaw. Masay-op ti agannabangles nga arak wenno beer, ket iti sirok ti bangko, nanukunok dagiti masikog a lamok a saanen nga agkutkuti—-nalabit a nabartekda iti panagrennekda a nagsusop iti dara daydiay a nakanganga.
Iti ngatuen ti ridaw, dadakkel ti naisurat iti dungrit a karatula: ROOM FOR RENT.
Padasentayo dita, kinuna ti kapudawanda a tallo.
Nagsarimadeng dagiti kaduana a nakakita iti nakanganga iti bangko.
Amangan no ditayo mabigatan dita! kinuna ti maysa.
Impalikmutda ti panagkitada: naipit-ipit dayta a balay iti padana a ngumisiten.
Nabannogakon a magmagna, kinuna ti napudaw. Padasentayo.
Nagparang ti bassit a baket a pumurawen ti buokna kalpasan a nakapagdaydayawen ti tallo. Binugtakna ti nakanganga nga idi la a nakariing.
Ababa laeng ti saritaan. Makasapul unay dagiti agsapsapul iti pagturogan; makasapul met unay ti agpaupa iti agupa.
Taltalloda idi damo. Ngem nakasimpalongda iti sabali pay a tallo a kaduada nga agupa—-tapno bumassit ti bayadan ti tunggal maysa!
IV
Ti naganda:
Peter La. Julian, iLaoag.
Prescillano N. Bermudez, iPangasinan–Isabela.
T(eresito). Gabriel Tugade, iMarcos, Ilocos Norte.
Benjamin C. Chua, iLaoag.
Constante Al. Domingo, iBacarra, Ilocos Norte.
Ken Siak, iSan Juan, Ilocos Sur, kdpy.
No diyo am-ammo ida: mannurat dagitoy nga Ilokano.
Isu a kagasatan a kalye iti Quiapo ti Coromina, iti 720-A. Uray balibaliktadem ti sangabukel a pakasaritaan ti lubong, uray man ket no ringudam ni PNB, wenno ni PLJ (saanen da TGT ken BCC ta narigaten a sapulen ida), wenno ni CAD (sapulem ti e-mailna ken ni Amado I. Yoro), no adda sabali a grupo ti Ilokano a mannurat a nagpipinnalumba/nagsisinnublat iti dudua a makinilia, a nagsurat iti maymaysa a kuarto!
Isuda idi ti sarut ti Bannawag! Ta kanayonda a mapan agsingir (malaksid sa ni CAD) uray no dida pay naisursurat ti singirenda!
Nagtutulagda. Nasken nga adda aldaw a 'pannakatagabo' ti tunggal maysa! Para Lunes, Martes, Mierkoles, Huebes, Biernes, Sabado. Sasa ti Domingo isu nga adda agpidua a patagabo iti makalawas. Isu ti para luto, innaw, makitienda, ken agdalus iti kuarto iti agmalmalem--naimbag ta saan a para laba ta di ket koman agkamata nga agur-uray iti sarsaripiten a danum iti gripo!
Awan ketdi ti agmammandar. Awan ti agpilpili iti kanen wenno sidaen. No ania ti maipasango mayat lattan ti kabukab dagiti mapasanguan. Agbirawbiraw a dinengdeng/inabraw, naangset/nakset nga inapuy--linugaw la ngaruden nakset pay laeng!
Kurang la nga agpiesta ti innem no ni PNB ti tagabo. Naimas la ngaruden ti potahena, di pay magesdan ti kaaduna. Di maaw-awanan iti sagpaw a karne. Ken nakintal ti inapuy. Ken addan sa idi gatas ti pakapena iti agsapa, ken adu ti pandesalna.
No ni Siak met ti mairana, ala, agumada nga aglangoy iti sangataawan a digo ti agtatapaw a bulong ti marunggi/marunggay wenno galunggong; wenno ti nalitnaw a baraku a kape, ken sagdudua bukelda a pandesal (dadakkel pay idi!).
No ni TGT, idi damona ti agapuy (agluto iti inapuy), isu daytay nakset a linugaw! A ta damona kano idi ti agapuy--piman!
Ti Sabado ti naisangayan! Uray no tagtagainep pay laeng, ammon dagiti kadua ni BCC ti ipasangona: misua a nasagpawan iti ligo! Pulos a di nagbalbaliw!
Naminsan, napan ni CAD iti tianggi. Nalipatanna ti awag iti Tagalog ti kayatna a gatangen nga ipasango.
Pabili pong laki, kinunana.
Anong laki?
'Yong may ganong-gano'n, kinunana kano nga intukolna ti dua a tanganna kadagiti pispisna sana pinagkutikuti ti walo a ramayna a kasla agkayaw-at a kurita.
'Ay, pusit!' kinuna kano ti tindera.
No naibusan daydiay maysa (bay-anyon ti inisialna tapno masalakniban kadagiti aburoyna a lallaki) iti balikas iti sursuratenna a nobela, mapan iti regkang ti diding ket sakbay nga isunelna ti rungrongna, ibatogna pay ti kanigid wenno kanawan a matana, bareng adda daytay agkutikuti idiay bangir a tawa!
Naragsakda ketdi. No iti sardam a ti la adda a pakaisabsab-itan ti saritaanda, no nakasangpeten ni TGT a nangkiwkiw iti lakuanna iti encyclopaedia, mapunno ti nailet a kuarto iti katkatawa--maysa a double deck, maysa a kama, maysa ti agidda iti paradipad ti tawa, dua ti agidda iti basar a tabla. Adda idi piman a Sally--da la BCC ken CAD ti makaammo no asino daydi a dayag. Inar-aremmo, kinuna ti maysa. Lokdit, no sika! kinuna ti sabali. Idi kuan aglinnayatdan iti gemgem. Piman a Sally, ania ngata, aya, ti langana ta kasuron pay met ti tunggal maysa kadagidiay dua a masao nga inaremda?
Simngat ti dadduma ket naalep-ep ti apuy iti nagbaetan ti dua.
Ket nagari manen ti katkatawa. Sa la awan no agturay ti tarakatak dagiti tekla.
Kaasi dagiti makinilia a pagsisinnublatanda. No dadduma, adda pay arug, aduda, a makipagad-adu idiay Bannawag! Ininaw ni PLJ sadiay ti nobelana a Casa Fernandez. Lineppas ni PNB ti Billit-tuleng a nobelana; ti Puraw a Balitok a nobela ni TGT, ti Agus a maikatlo a sequel ti Pupoy ni Siak, ken ti sarita ni Siak a Dadakkel a Mata iti Babassit a Tawa. Ken adu pay a sarita ken salaysay, daniw, ken no ania ditan a mapanunotda a suraten. A nakapaspasurotan ni BCC.
Dagiti arog:
Edilberto H. Angco - Sta. Lucia, Ilocos Sur.
Eldorado E. Licos - Alcala, Pangasinan.
Genaro R. Sumaoang - Sta. Ignacia, Tarlac.
Esmenio B. Galera - La Paz, Abra
Feliciana J. Abril - Binalonan, Pangasinan.
Jose Castillo Galbis - Lallo, Cagayan.
Reynaldo A. Duque - Bagani Ubbog, Candon, Ilocos Sur.
Jaime Lozano - San Nicolas, Pangasinan.
Ken adu pay a kinnanen ti panawen ti nagnaganda.
Immarog pay dagiti taga-Bannawag:
Juan S. P. Hidalgo, Jr. - Rosales, Pangasinan.
Dionisio S. Bulong -Sta Teresita, Cagayan (sarsarigsigannan sa pay la idi ni Eden Cachola ti Narvacan, Ilocos Sur.)
Herminiano C. Calica - Aringay, La Union.
Juan A. Alegre - Banna, Ilocos Norte.
Guillermo R. Andaya - Bacarra, Ilocos Norte.
Jose A. Bragado - Santa, Ilocos Sur.
Uray daydi Editor David D. Campañano ti Burgos, Ilocos Norte.
Awan ketdi ti artek, isu nga uray no kanayon ti garikgik, di agunget daydi Apo Marta.
Naminsan, nagsakit ti tian ni TGT. Naidaw-as ni Eldorado. Inap-aprosanna ti tian ni TGT. Kasla kano nagpukaw nga angot ti lugit ti sakit. Isu a tunggal sumarungkar ni Eldo, doktoren ti awag kenkuana.
Naminsan, adda imnas a sangaili/indagas ni PNB.
Kasinsinko, inyam-ammo ni PNB.
Bimmabada. Nabati ti sangailina ti key chainna.
Mercedes Pascua.
Nangnangngegko daytoy a naganen! nalagip ni Siak.
Saan a bimmasol ta nagkompadre/komadreda idi agangay.
V
Nabileg ti babbai, ken panagdur-as, ta dagitoy ti namagsisina iti innem. Sakbay dayta, nagtutulagda a mangangaydanto iti reunion kalpasan ti no mano a tawen.
Nagsubli ni PLJ iti probinsia.
Nakastrek ni PNB iti sabali a trabaho--sumsumrek idi iti Katas magasin--ken nagasawa, isu a pimmanaw.
Nakastrek ni Siak iti pagablan idiay Manggahan, Pasig, ket nagkadagusanda ken ni Genaro R. Sumaoang sakbay a nakasarakda iti padada met la a mannurat a nagbalin a kasimpungalanda. Daydi Lina Lorenzo ti nakagasat ni Genaro. Ni met Sinamar A. Robianes ti nagasatan ni Siak.
Ni TGT, nagkatuloyanda iti sigud a kaayan-ayatna ket nagturongda iti America.
Ni BCC, naigasatanna met ti nakapan iti America, a kaduana ti kaingungotna (saan a ni Sally!).
Ni CAD, nagpa-Hawaiida iti kaingungotna, ket ti naudi a damag: ammo ni Amado I. Yoro ti e-mail addressna.
Awanen ti damag kada BCC ken TGT ngem maipagarup nga addada pay la iti America (nalabit a nagaborandan iti doliar!).
Da PNB, PLJ, ken ni Siak ti adda pay la iti sirkulasion ti naganda. Agpapadada a tallo a naikkanen iti medalia ni Pedro Bucaneg.
Gumatangkayo iti Sagumbi tapno maam-ammoyo ni PNB a boss ti PIA Bangued, Abra. Iti naudi a suratna ken ni Siak, awan kano pay ti manugangna.
Nagpaay met ni PLJ iti PIA.
Ni CAD, no di mariro ti lagip ni Siak iti inyarasaas ni Amado, kasosion ti maysa a bupete idiay Hawaii.
Dandanin agbalin a lelong ni Siak ti kagudua ti Puraw. Addan iti Utah, U.S.A., a kaduana daydi nagkuna: Ay, naglaing nga ubingen! Ken dua nga ubbingda--nabati pay iti Pinas ti tallo nga ubbingda. No dadduma mail-iladoda iti isno (Ingles ti isno; Kastila ti niebe), a kunana. Kas kada PNB ken PLJ, dekareran dagiti ubbingda.
Saludsod sakbay a mangrikeptayo:
Akinladawan kadagitoy:
a. misua/ligo
b. naimas a sagpaw
c. birawbiraw a dinengdeng/inabraw
d. naangset a linugaw
e. rungrong iti regkang
f. ganon-ganon
No ammoyo ti sungbatda, nalaingkayo a mannurat!
No ammoyo ti yan ti Coromina, nalalaingkayo manen!
No makitkitayo pay ita dagitoy innem, dakayon ti kalaingan!
Ket pakisaludsodyo: kaanonto ti reunion?
Pagunianyo man ketdi da BCC, TGT, ken CAD.


text:
Hainismo
Ti Hainismo ket tradisional a naamammuan iti Haina darma, ket maysa a Indiano a relihgion a mangpatuldo iti maysa adalan iti saan kinaranggas kadagiti amin a sibibiag a parsua. Daytoy ket maysa kadagiti kaduogan a relihion iti lubong a matugotan kadagiti ramutna iti taga-ugma nga India.[1] Ti kinunkuna ti tradision iti daytoy a pammati ket insersermon babaen dagiti duapulo ket uppat a nagsasaruno a nangitaktakder iti pammati a naamammuan a kas ti tirthankara. Ti Hainismo ket mangiyunay-unay ti espiritual a kinawaya ken panagpapada a baetan kadagiti amin a porma ti biag. Dagit iagsansanay iti daytoy a relihion ket namatmatidad a ti di naranggas ken kabukbokodan a panagtengngel ket isu ti pamay-an a pakabalinanda a makagun-od ti pannakawaya manipud ti siklo dagiti panagungar manen.
Ti Hainismo ket maysa a relihioso a minoridad idiay India, nga adda dagiti 4.2 riwriw a sumursurot, ken dagiti sumorsurot kadagiti imigrante a komunidad idiay Belhika, idiay Estados Unidos, idiay Kanada, Hong Kong, Hapon ken Singapur.[2] Dagiti Hain ket addaanda kadagiti kangatuan a degrado iti literasia para kadagioti amin a relihioso a komunidad idiay India,[3] ken dagiti biblioteka ti manuskritoda ket isu ti kaduogan iti pagilian.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hainismo ket maysa a representatibo iti shramana a tradision, nga isu idi ket mays a saan a Vedic a tignay a maipada iti naipakasaritaan a relihion ti Vedic. Ti tunggal may kadagitoy a sanga ti taga-ugma a relihion ti Indian ket nakaimpluensia met laeng kadagiti kaniada. Ti shramana a tradision ket akinrebbeng idi para kadagiti mainaig a konsepto iti saṃsāra ken moksha.[1] Adda pay reperensia iti Rishabha, ti immuna a jaina tirthankara, iti Vedic a literatura.[5]
Ti pannakaipakita ti labus a pigura ti maysa a lalaki iti puseto nga nakatakder nga agmetmeditasion ket adu a makita idiay Ginget ti Indus a Sibilisasion, a mangipakpakita ti pannakaikapetna iti Hainismo.[6][7] Ni Ram Prasad Chanda, nga isu idi ti nangimaton ti panagkalkali iti Ginget ti Indus a Sibilisasion, ket nangibagbaga:[8]
Saan laeng a dagiti nakatugaw a diosen kadagiti selio ti Indus ket adda ida ti yoga a postura ken nakasaksi ti kaadda ti Yoga idiay Ginget ti Indus a Sibilisasion iti dayta nga adayo a panawen, dagiti agtaktakder a diosen kadagiti selio ket mangipakpakita pay ti Kayotsarga (tiagtaktakder a postura iti meditasion) a puesto. Ti postura a Kayotsarga ket naisalsalunima iti Hain. Daytoy ket maysa apostura a saan nga agtugtugaw ngem agtaktakder daytoy. Iti Adi Purana a Libro XV III, ti postura aKayotsarga ket naipalplawag iti pannakaikapet iti penitensia ni Rishabha.
Ni Pārśva ket isu ti kasapaan a tirthankara a mabalin a makedngan amapetsaan; isu ket nagbiag idi maika-9 a siglo BCE.[9] Dagiti tradision ket nangibagbaga a dagiti nagannak kenni Mahavira' ket sinursurotda dagiti insursurona. Nupay kasta, isu ket saan a maikeddeng a kas ti nangibangon ti Hainism. Ni Herman Jacobi, ti maysa a nalatak nga indologista, ket nangisurat:[5]
Awan ti maipaneknekan a ni Parshva ket isu idi ti nangbangon ti Hainism. Ti Hain a tradision ket nagkaykaysa iti panagaramid kenni Rishabha a kas tirthankara a kas ti nangibangon ket mabalin nga adda naipakasaritaan iti tradision a mangaramid kaniana iti immuna a tirthankara.
Ii maika-6 a BCE, ni Vardhamana Mahavira ket nagbalin a maysa kadagiti kaimpluensiaan a manursuro iti Hainismo.[10] Isu ket nangbangon ti dakkel a grupo dagiti disipulo a nakaadal ken simmursurot kadagiti insursurona. Dagiti disipulo ket tinawtawaganda isuna a kas ti jina, a literal a maipatarus a kas agparparikma. Dagiti kinaudi a simmursurot kaniana ket nagus-usarda ti nabaliwan a titulo a mangitudo kaniada: Hain, dagiti sumursurot ti jina.[11]
Idi las-ud ti maika-4 a siglo BCE, ti Mauryan a Dinastia ket dimteng a nagturay. Ti immuna nga emperador ti Mauryan, ni Chandragupta, ket nagbalin a Hain kadagiti kinaudi a paset ti panagbiagna. Isu idi ket disipulo ni Badhrabahu, ti maysa a Hain ācārya nga akinrebbeng para iti pannakaiyaddang ti Hainismo idiay abagatan nga India.[12] Ti Kalinga ket taengan idi dagiti Haina. Ti mannakigubat nga emperadorna a ni Kharavela[13] ket akinrebbeng idi para iti pannakaiyaddang ti Hainismo iti ballasiw ti Indiano a subkontinente. Ti taga-ugma asiudad ti Pithunda, kapitolio iti Kalinga, ket naipalplawag iti jaina a testo ti Uttaradhyana Sutra a kas maysa a nangruna a sentro idi panawen ti Mahavira, ken kankanayon idi a papanan babaen dagiti agtagtagilako manipud idiay Champa.[14] Ni Rishabha, ti immuna a tirthankara, ket rinaraeman ken dinaydayawan idi idiay Pithunda ken naamammuan a kas ti Kalinga Jina. Idi maika-4 a siglo BCE, ni Mahapadma Nanda ket pinarukmana ti Kalinga ken nangala ti maysa nga estatua ni Rishabha manipud idiay Pithunda ken inpanna idiay kapitoliona a Magadha. Ti panagraut ni Ashoka ken ti panagay-ayat ti annuroten a Budista ket nagpakaro a nagparmek kadagiti Hain iti Kalinga. Nupay kasta, idi umuna a siglo BCE ti empedor Kharvela ket pinarukmana ti Magadha, innalana ti estatua ni Rishabha ken inkabilna idiay Udaygiri, idiay asideg ti kapitoliona a Shishupalgadh. Dagiti rukib ti Khandagiri ken Udaygiri idiay asideg ti Bhubaneswar ket isu laeng dagitoy ti nabatbati a bato a monunento ti Hain idiay Orissa.[15]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Shah 1998a, p. 8
- ^ Glasenapp 1999, p. 271
- ^ 2001 a Datos ti Senso iti relihion ket naipablaak, Gobierno ti India, naala idi 1 Septiembre 2010
- ^ Dundas 2002, p. 83
- ^ a b Sangave 2001, p. 131
- ^ Rankin 2010, p. 44
- ^ Sangave 2001, pp. 107–108
- ^ Chatterjee 1932, p. 159
- ^ Charpentier 1922, p. 153
- ^ Fisher, Mary Pat (2008), Dagiti Sibibiag a Relihion (Maika-7 nga ed.), Upper Saddle River: Pearson Education, p. 120
- ^ Sangave 2001, pp. 100–101
- ^ Glasenapp 1998, p. 42
- ^ Tobias 1991, p. 100
- ^ Ghadai, Balabhadra (Hulio 2009), "Maritimo a Tawidan iti Orissa" (PDF), Orissa a Panagrepaso, naala idi 12 Nobiembre 2012
- ^ Dundas 2002, pp. 113, 201
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Charpentier, Jarl (1922), "Ti Pakasaritaan dagiti Hain", Ti Cambridge a Pakasaritaan ti India, 1, Cambridge
- Chatterjee, Ramananda (1932), Ti Moderno a Panagrepaso, 52, Prabasi Press Private Limited
- Cort, John E. (1995), "Dagiti Hain a Kamalig ti Pannakaammo : Dagiti Tradisional a Biblioteka idiay India", Warnakan ti Oriental a Kagimongan ti Amerikano, 115 (1): 77, doi:10.2307/605310
- Dundas, Paul (2002), Dagiti Hain, Routledge, ISBN 978-0-415-26605-5
- Glasenapp, Helmuth Von (1999), Hainismo: Ti Indiano a Relihion ti Pannakisalakan, Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-1376-6
- Jacobi, Hermann (1884), Jaina Sutras Pasett I, Dagiti Sagrado a Libro iti Daya, 22
- Jain, Jyotindra; Fischer, Eberhard (1978), Haina nga Ikonograpia, Brill Publishers, ISBN 978-90-04-05259-8
- Jaini, Padmanabh S. (1991), Henero ken Pannakisalakan: Dagiti Suppiatan ti Haina iti Espiritual a Pannakawaya iti Babbai, Unibersidad ti California, ISBN 978-0-520-06820-9, naala idi 10 Enero 2013
- Jaini, Padmanabh S. (1998), Ti Haina a Dalan iti Puripikasion, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1578-0, naala idi 10 Enero 2013
- Jaini, Padmanabh S. (2000), Dagiti naurnog a Papel kadagiti Panagadal ti Haina, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1691-6, naala idi 10 Enero 2013
- Koller, John M. (Hulio 2000), "Ti Syādvadā a kas ti Epistemolohiko a Tulbek iti Haina a katengngaan a Waya iti Metapisika ni Anekāntavāda", Pilosopia Daya ken Laud, Honululu, 50 (3): 628, doi:10.1353/pew.2000.0009, ISSN 0031-8221, JSTOR 1400182
- Rankin, Aidan (2010), Adu a Bangir ti Saririt: Ti Baro a Politika iti Kararua, John Hunt Publishing, ISBN 978-1-84694-277-8
- Sangave, Vilas Adinath (1980), Komunidad ti Haina (Maika-2 nga ed.), Bombay: Nadayeg a Prakashan, ISBN 978-0-317-12346-3
- Sangave, Vilas Adinath (2001), Dagiti Rupa ti Hainolohia: Napilpili Papel ti Panagsukisok iti Kagimongan ti Haina, Relihion, ken Kultura, Mumbai: Nadayeg a Prakashan, ISBN 978-81-7154-839-2
- Sangave, Vilas Adinath (2006), Dagiti Aspeto ti Haina a relihion (5 nga ed.), Bharatiya Jnanpith, ISBN 978-81-263-1273-3
- Shah, Natubhai (1998a), Hainismo: Ti Lubong dagiti Agparparikma, 1, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-30-1
- Shah, Natubhai (1998b), Hainismo: Ti Lubong dagiti Agparparikma, 2, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-31-8
- Shah, Umakant P. (1987), Jaina-Rupa-Mandana, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-208-6
- Sethia, Tara (2004), Ahiṃsā, Anekānta ke Hainismo, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-2036-4
- Tobias, Michael (1991), Puersa ti Biag: Ti Lubong ti Hainismo, Jain Publishing Company, ISBN 978-0-87573-080-6
- Upadhye, A. N. (1982), Cohen, Richard J., ed., "Mahavira ken dagiti Insursurona", Warnakan ti Oriental a Kagimongan ti Amerikano, Oriental a Kagimongan ti Amerikano, 102 (1), doi:10.2307/601199, JSTOR 601199
- Vallely, Anne (2002), Dagiti Agsalsalaknib ti Transsendente: Ti Maysa nga Etnolohia itimaysa a Komunidad ti Asetiko a Hain, Unibersidad ti Toronto a Pagmalditan, ISBN 978-0-8020-8415-6
- Vyas, R.T. (1995), Dagiti Panagadal iti arte ti Haina ken ikonograpia ken dagiti kakuyogana suheto, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-316-8
- Wiley, Kristi L. (2009), Ti A aginggana ti Z iti Hainismo, Scarecrow Press, ISBN 978-0-8108-6821-2
- Williams, Robert (1991), Yoga nga Haina: Ti Panagsukisok iti Mediebal a Śrāvakācāras, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0775-4


text:
Mosambike
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Mosambike
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Daya nga Aprika
- Dagiti dati a kolonia ti Portugal
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1975
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Pakistan
Ti Pakistan (i/ˈpækɨstæn/ wenno i/pɑːkiˈstɑːn/; Urdo: پاکستان), opisial a ti Islamiko a Republika iti Pakistan ket maysa a naturay a pagilian idiay Abagatan nga Asia. Ti pagilian ket adda ti populasion iti sumurok a 180 a riwriw a tattao, dayttoy ket isu ti maika-6 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Daytoy ket mabirukan iti estratihiko a nangruna a pagsasabtan kadagiti rehion ti Abagatan nga Asia, Tengnga nga Asia ken Lumaud nga Asia, ti Pakistan ket addaan ti 1,046-kilometro (650 mi) nga aplaya iti igid ti Baybay Arabiano ken ti Golpo iti Oman iti abagatn aken nabeddengan babaen ti India iti daya, Apganistan iti laud ken amianan, Iran iti abagatan a laud ken ti Tsina iti adayo nga amianan a daya. Daytoy ket naisina manipud ti Tajikistan babaen ti akikid a Koridor Wakhan ti Apganistan iti amianan, ken makibinningay pay ti baybay a pagbeddengan iti Oman.
Ti teritorio ti moderno a Pakistan ket taengan id dagiti nadumaduma a taga-ugma kultura, mairaman ti Neolitiko a Mehrgarh ken ti Gambang a Panawen ti Sibilisasion ti Indus a Ginget, ken nakapan daoty kadagiti panagparmek wenno panangitaeng babaen dagiti Hindu, Persiano, Indo-Griego, Islamiko, Turko-Mongol, Apgani ken Sikh. Ti lugar ket tinurayan idi dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, a mairaman ti Indiano a Maurya nga Imperio, ti Persiano anga Akueminida nga Imperio, ti Arabo nga Umayyad a Kalipato, ti Mongol nga Imperio, ti Mughal nga Imperio, ti Durrani nga Imperio, ti Sikh nga Imperio ken ti Britaniko nga Imperio. Gapu ti nagbanagan ti Tignay ti Pakistan nga indauloan babaen ni Muhammad Ali Jinnah ken ti salisal para iti pannakawaya ti India, ti Pakistan ket napartuat idi 1947 a kas maysa a nawaya pagilian para kadagiti Muslim manipud kadagiti rehion iti daya ken laud ti India nga adda idiay dagiti kaaduan a Muslim. Iti immununa daytoy idi ket maysa a dominion, ti Pakistan ket nangampon ti maysa a baro a batay-linteg idi 1956, ken nagbalin daytoy nga Islamiko a republika. Ti sibil a gubat idi 1971 ket nagbanagan ti pannakisina ti Daya a Pakistan a kas baro a pagilian ti Banglades.
Ti Pakistan ket maysa a pederal a parliamentario a republika a buklen dagiti uppat a probinsia ken uppat a pederal a teritorio. Daytoy ket maysa a naindaumaduma ti etniko ken linguistiko a pagilian, nga adda ti kapada a pannakaidumduma iti bukodna a heograpia ken dagiti naatap a niag. Ti Pakistan ket maysa a rehional ken tengnga abileg,[9][10] Ti Pakistan ket addan ti maikapito a kadakkelan nga agtaktakder a pursa armada iti lubong ken maysa pay a nuklear a bileg ken isu pay ket maysa a nairangarang a estado addan ti nuklear nga armas, nga isulaeng ti pagilian iti Muslim a lubong, ken ti maikadua idiay Abagatan nga Asia, nga addaan iti daytoy a saad. Daytoy ket addan ti maysa a semi-industrialisado nga ekonomia nga isu daytoy ti maika-27 a kadakkelan iti lubong iti termino ti bileg a panaggatang ken maika-47 a kadakkelan iti termino ti nominal a GDP.
Ti kalpasan ti pannakawaya a pakasaritaan ti Pakistan ket nailaslasin babaen dagiti paset ti panawen iti mitar a panagturay, di natalinaay a politika ken dagiti suppiat ti kaarrubana nga India. Ti pagilian ket agtultuloy a mangsang kadagiti makakarit a problemana, a mairaman ti terorismo, kinapanglaw, di kaamo ti panagbasa ken panagsurat ken pagdadaksan. Daytoy ket nangibangon a kameng ti Gunglo ti Islamiko a Konperensia (nga itan ket Gunglo ti Islamiko a Pagtitinnulongan) ken kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti Dagiti Ekonomia ti Smaruno a Sangapulo ket maysa, SAARC, ECO, D8 ken ti G20 nga agrangrang-ay a pagpagilian.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Naestaduan a Kayarigan". Ministro iti Pakaammo ken Panagiwaragawag, Gobierno iti Pakistan.
- ^ "Populasion babaen ti Patneng a Pagsasao". Gunglo ti Senso ti Populasion, Gobierno iti Pakistan. Naala idi 28 Disiembre 2011.
- ^ "Populasion (Iti riwriw) Babaen ti probinsia, 2011". Ministro iti Pagsayaatan ti Populasion, Gobierno iti Pakistan. Naala idi 28 Disiembre 2011.
- ^ "Kalawa, Populasion, Densidad ken Urbano/Away a Panakaibingbingay babaen dagiti Administribo a Paset". Gunglo ti Senso ti Populasion, Gobierno iti Pakistan. Naala idi 28 Disiembre 2011.
- ^ a b c d "Pakistan". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Loureiro, Miguel (28 Hulio 2005). "Driving—the good, the bad and the ugly". Daily Times. Pakistan. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2012-05-30. Naala idi 10 Enero 2010.
- ^ Barry Buzan (2004). Ti Estados Unidos ken dagiti nalatak a bileg: dagiti politika ti lubong iti maika-duapulo ket maysa a siglo. Polity. pp. 71, 99. ISBN 978-0-7456-3374-9. Naala idi 27 Disiembre 2011.
- ^ Hussein Solomon. "Ganganaetnga Annuroten ti Abagatan nga Aprika ken ti Panangidaulo ti Tengnga a Bileg". Naala idi 27 Disiembre 2011.
Dagiti silpo tiruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Pakistan iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Pakistan manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website
- Pakistan a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Ti Pakistan manipud ti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Pakistan iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Pakistan
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Hindustani
- Irani a Banak
- Dagiti Islamiko a republika
- Dagiti Islamiko nga estado
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1947
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Urdu
- Dagiti mankomunidad a republika
- Dagiti republika


text:
Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika
Ti Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika ket rehion ti kontinente ti Abagatan nga Amerika. Daytoy a rehion ket addaan iti nabaknang nga adu a kita dagiti rekurso a kinamakam babaen dagiti Europeano nga eksplorador kadagiti napalabas a dua a siglo. Kaaduan dagiti kaaduan ti populasion a siudad, a kas ti Bogotá, ket mabirukan kadagiti temperado a klima ti Andes. Dagiti dadduma a siudad ket masansan a mabirukan iti aplaya dagiti tallo a nangruna a dalan ti danum a nagbeddengan ti rehion ti- Taaw Pasipiko, Taaw Atlantiko, ken ti Baybay Karibe.
Pagpagilian ti Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika[urnosen | urnosen ti taudan]
- Colombia
- Venezuela
- Ecuador
- Guyana
- Surinam
- Pranses a Guiana
- Akin-amianan a Brasil (Amiananan, Amianan a daya, Akin-amianan a Sentro-Laud wenno Mato Grosso, kdpy).
Dagiti tallo nga Estado ti Andes iti Colombia, Ecuador, ken Venezuela ket mabirukan idiay akin-abagatan a laud a paset ti kontinente. Dagiti dua a nawaya nga estado ken agkamkammatalek nga estado ket mabirukan idiay Kabambantayan ti Guiana. Ti Guyana, Surinam ken Pranses a Guiana ket mabirukan dagitoy idiay Taaw Atlantiko.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Akin-amianan nga Abagatan nga Amerika iti Wikimedia Commons


text:
News Story
GOBERNADOR IMEE, PUNTIRYA NA A PAPIGSAEN TI GRUPO ITI TRANSPORTASYON DITOY PROBINSIYA
posted in Ilocos Sentinel on Monday, October 26th, 2015
Kalikaguman ni Gob. Imee Marcos a maurnos a naimbag dagiti pampubliko a luglugan ditoy Ilocos Norte.
Daytoy ti kangrunaan a rason a kinataripnong ti gobernador dagiti nadumaduma a grupo dagiti transportasyon nga adda iti babaen ti Metro Ilocos Norte Council.
Inlawlawag ni Gobernador Imee a napagnunumoan nga adda ti maisayangkat a training para iti pannakaiwanwan a naimbag ti federasyon dagiti van rentals, jeepneys ken tricycles.
Imbatad na a maiyun-una ti pannakabukel ti federasyon ti grupo dagiti transportasyon iti syudad ti Laoag.
Mamati ti gobernador a babaen iti daytoy ket maalay-ayan ti problema iti sobra a kinaadu dagiti luglugan.
Kunana a no maurnosen dagiti luglugan ditoy syudad ti Laoag ket al-aliston a masolusyonan ti problema kadagiti luglugan iti sabsabali a paset ti probinsya.
Innayon ni Gobernador Marcos a no organisado dagiti luglugan ket maaddaan da ti federasyon ditoy probinsya ket ad-adda pay a mapapigsa dagitoy. (PGIN-CMO)
Monthly News Archives
Editorial & Business Office
Office: (077) 670-7178 CP # 0919-381-6795
0919-434-0759 and 0917-588-6043
E-Mail : ilocos_sentinel@yahoo.com


text:
Demokrasia
Ti demokrasia ket maysa a porma ti gobierno a dagiti amin a naikeddeng nga umili ket adda ti agpapada a panagikeddeng kadagiti amin a panangipato a mabalin a mangbaliw kadagiti biagda. Ti demokrasia ket mangpalubos kadagiti tattao a makapada a makibinglay—no ti dagus wenno babaen kadagiti nabutosan a representatibo—iti panagisingasing, panagrang-ay, ken panagpartuat kadagiti linteg. Daytoy ket sakupanna dagiti kasasaad ti sosial, ekomnomiko ken kultura a mangipalubos ti nawaya ken agpadpada a panakasanay ti politiko a kinabukbukodan a panagikeddengl . Daytoy ket nagtaud manipud ti Griego: δnuokpatίa (dēmokratía) "turay ti tattao",[1] a naaramid manipud ti δῆuoς (dêmos) "tattao" ken kpάtoς (kratos) "bileg", circa 400 BC, tapno mangibaga kadagiti politiko a sistema nga idi ket adda kadagiti Griego siudad-estado, a naisangsangayan ti Atenas. Dagiti dadduma a kultura kalpasan ti Gresia ket nakaiparawadda kadagiti adu para iti ebolusion ti demokrasia a kas ti Taga-ugma a Roma, Europa, ken ti Amianan ken Abagatan nga Amerika.[2]
Ti demokratiko a gobierno ket maigiddiat kadagiti porma ti gobierno a ti bileg ket tinengtengngel babaen ti maysa, a kas ti monarkia, wenno ti bileg ket tinengtengngel babaen ti bassit a bilang dagiti tattao, a kas ti maysa nga oligarkia wenno aristokrasia. Nupay kasta, dagitoy a suppiatan, a tinawtawid manipud ti Griego a pilosopia, ket saanen a malaslasin gapu dagiti kontemporaneo a gobierno ket addaanda kadagiti naglalaok a demokratiko, oligarkiko, ken monarkiko nga elemnto. Ni Karl Popper ket inlawlawaganna ti demokrásia a maigiddiat ti diktadura wenno tirania, a daytoy ket mangipatpatengnga ti isip para kadagiti kalakaman dagiti tao a mangtengngel kadagiti dauloda ken ti mangikkat kaniada nga awan ti kammassapulan para iti maysa a rebolusion.
Adda dagiti nadumaduma a kita ti demokrasia, ngem adda dagiti dua a porma, dagitoy dua ket ket maipanggepda no kasano ti sibubukel a bagi dagiti umili—ti naturay a bileg iti aniaman a kita ti demokrasia—ti mangtungpal ti nakemna. Ti maysa a porma ti demokrasia ket ti dagus a demokrasia, a dagiti umili ket addaanda ti dagus ken aktibo a pannakibinglay kadgiti panagikeddeng ti gobierno. Kaaduan kadagiti moderno a demokrasia, ti sibubukel a bagi dagiti umili ket agtultuloy nga isu ti naturay a bileg ngem ti politiko a bileg ket saan a dagus a naisansanay babaen dagiti nabutosan a representatibo; daytoy ket tinawtawagan a kas ti representatibo a demokrasia. Ti konsepto ti representatibo a demokrasia ket kaaduan a rimsua manipud kadagiti kapanunotan ken dagiti patakder a naparang-ay iti las-ud ti Europeano a Tengnga a Panawen ken ti Panawen ti Panagpalpalawag ken dagiti Amerikano ken Pranses a Rebolusion.[3]
Dagiti pannakailasin[urnosen | urnosen ti taudan]
No adda konsenso no kasono ti mangipalawag iti demokrasia, ngem ti legado nga ekualidad, wayawaya ken ti alagaden ti linteg ket nailasin dagitoyen a kas dagiti nangruna a panangilasin manipuden kadagiti taga-ugma a panawen.[4][5] Dagitoy a pamunganayan ket naiballatek kadagit amin a mabalin nga umili a kas agpapada sakbay iti linteg ken addaan iti agpapada a pana-usar kadagiti lehislatibo a proseso. Kas pagarigan, iti representatibo a demokrasia, ti tunggal maysa a butos ket agpapada iti kadagsen, nga awan kadagiti awan gapuna a panangigawid a mabalin a maipakat iti sinoman nga agtartaray nga agbalin a representatibo, ken ti wayawaya dagiti mabalin nga umili ket masalaknibanda babaen kadagiti nalintegan a karbengan ken dagiti wayawaya a kadawyan a sinalaknibanna babaen ti batay-linteg.[6][7]
Ti maysa a teoria ket agtengtengel a ti demkrasia ket makasapul kadagiti tallo a kammasapulan a pamunganayan: 1) panagtengngel iti panagpangato, kas iti kinaturay nga agtataeng kadagiti kababaan ng aagpang iti turay, 2) saan a panagpapada iti politikan ken 3) dagiti kadawyan a sosisal nga inkedkeddeng laeng a maawat babaen dagiti tattao ken instituto a mangiballatek ti immuna kadagiti dua a pamunganayan iti panagtengngel ti panagpangato ken ti saan a panagpapada iti politika.[8]
Ti termino a "demokrasia" ket sagpaminsan a naus-usar a kas pangyababaan para iti liberal a demokrasia, a daytoy ket karuay ti representatibo a demokrasia amabalin a mangiraman kadagiti elemento a kas ti politikal pluralismo; ekualidad sakbay iti linteg; ti karbengan iti petision kadagiti nabutosan nga opisial para kadagiti panangirebbeng kadagiti reklamo; rumbeng a proseso; dagiti sibil a wayawaya; dagiti karbengan ti tao; ken dagiti elemento ti sibil a kagimongan iti ruar ti gobierno. Ni Roger Scruton ket insuppiatna a ti demokrasia laeng ket saan a makaited ti personal ken plikal a wayawaya malaksid no adda met dagiti instituto ti sibil a kagimongan.[9]
Kadagiti adu a pagilian, a naipangpangruna ti Nagkaykaysa a Pagarian a nangipaammo iti Westminster a sistema, ti kangrunaan a pamunganayan ket ti parlamentario a kinaturay, bayat a nagtaltalinaay iti kinawaya ti hustisia.[10] Idiay Estados Unidos, ti panagsina dagiti bileg ket kanknayon a nadkdakamat a s ti sentral a gupit. Idiay India, ti kadakkelan a demokrasia iti lubong, ti supremasia ti parlamentario ket suheto iti batay-linteg a mangiraman ti panagrepaso iti hustisia.[11] Dagiti sabali pay nga usar ti "demokrasia" ket mangiraman iti dagus a demokrasia. Urayno ti termino a "demokrasia" ket kadawyan nga inus-usar iti kontesto iti politikal nga estado, dagit ipamunganayan ket mabalin pay a maipakat kadagiti pribado a gunglo.
Ti agturay ti kaaduan ket kankanayon a nailista a kas panangilasin iti demokrasia. Isu a ti demokrasia ket mangipalubos para kadagitiminoridad ti politika ta maparukma babaen ti "tirania ti kaaduan" iti kaawan kadagiti legado a panangsalaknib kadagiti tao wenno dagiti karbengan ti grupo. Ti maysa a kammasapulan a paset ti maysa a "umno" a representatibo a demokrasia ket dagiti kompetrtibo a panagbutos a nasayaat para kadagiti substantibo[12] ken pamay-an.[13] Iti pay maipatinayon, wayawaya iti politikal a panangiyebkas, wayawaya iti bitla, ken wayawaya iti pablaak ket naikeddeng dagitoy kadagiti kammasapulan a karbengan a mangpalubos kadagiti mabalin nga umili tapno naskenda a mapaammuan ken mabalinda ti agbutos segun kadagiti bukod nga interesado.[14][15]
Naisingasing pay a ti batayan a langa ti demokrasia ket ti kapasidad dagiti amin nga agbutbutos ti nawaya ken napno a pannakibinglay iti biag ti kagimonganda.[16] Nga ddaan daytoy iti panangiyunay-unay kadagiti panangipagarup iti sosial a kontrato ken ti kolektibo a nakem dagiti amin nga agbutbutos, ti demokrasia ket mabalin pay a maiasin a kas porma ti politikal a kolektibismo gapu ta naipalawag daytoy a kas porma ti gobierno a dagiti amin a mabalin nga umili ket addaanda iti agpapada a karbengan iti panagaramid iti linteg.[17]
Bayat a ti demokrasia ket kankanayon a maipadpada iti republikano a porma ti gobierno, ti termino a "republika" ket klasiko a mangsakop kadagiti demokrasia ken dagiti aristokrasia.[18][19] Adda met dagiti demokrasia a batay-linteg a monarkia, a kas ti Nagkaykaysa a Pagarian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo
- ^ Demokratia, Henry George Liddell, Robert Scott, "Ti Griego-Inggles a Leksikon", idiay Perseus
- ^ Weatherford, J. McIver (1988). Dagiti Indiano nga agitited: kasano a binaliwan dagiti Indiano ti Amerika ti lubong. New York: Fawcett Columbine. pp. 117–150. ISBN 0-449-90496-2.
- ^ "Demokrasia".Encyclopædia Britannica.
- ^ Wayawaya ken hustisiapara iti dadduma iti Economist.com
- ^ "Aristotle, Politics.1317b (Libro 6, Paset II)". Perseus.tufts.edu. Naala idi 2010-08-22.
- ^ R. Alan Dahl, I. Shapiro, J. A. Cheibub, The Democracy Sourcebook, MIT Press 2003, ISBN 0-262-54147-5, silpo ti Liblibro ti Google
- ^ M. Hénaff, T. B. Strong, Public Space and Democracy, Pagmalditan ti Unibersidad ti Minnesota, ISBN 0-8166-3387-8
- ^ Kimber, Richard (1989). "On Democracy". Scandinavian Political Studies. 12 (3): 201, 199–219. ISSN 0080-6757.
- ^ Roger Scruton (2013-08-09). "A Point of View: Is democracy overrated?". BBC News.
- ^ "Parliamentary sovereignty". UK Parliament. Naala idi 18 Agosto 2013.
- ^ "All-party meet vows to uphold Parliament supremacy". The New Indian Express. 2 Agosto 2013. Naala idi 18 Agosto 2013.
- ^ Kasayat a substantibo ket kaibuksilanna iti ekualida kadagiti amin a mabalin nga umili kadagiti amin a mairebbeng a banag, ka siti panagpapada iti opurtunidad, dagiti sosial a kasasaad, kdpy.
- ^ Ti kasayaat ti panay-an ket kaibuksilanna a dagiti alagaden dagiti panagbutos ket nalawag, masakbayan a maiyasentar, ken saan a mangparabor iti aniaman a grupo weno tao iti sabali.
- ^ A. Barak,The Judge in a Democracy, Pagmalditan ti Unibersidad ti Princetons, 2006, p. 27, ISBN 0-691-12017-X, Silpo ti Liblibro ti Google
- ^ H. Kelsen, Ethics, Tom. 66, Blng. 1, Paset 2: Foundations of Democracy (Oktubre , 1955), pp. 1–101
- ^ Martha Nussbaum, Women and human development: the capabilities approach (Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridges, 2000).
- ^ Larry Jay Diamond, Marc F. Plattner (2006). Dagiti elektoral a sistema ken demokrasia p.168. Pagmalditan ti Umibersidad ti Johns Hopkins, 2006.
- ^ Montesquieu, Spirit of the Laws, Bk. II, ch. 2–3.
- ^ William R. Everdell. The End of Kings: A History of Republics and Republicans. Pagmalditan ti Unibersidad ti Chicago, 2000.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Demokrasia iti Wikimedia Commons