text:
Ti Diborsio iti Philippine Lit
Adda, aya met, diborsio iti Philippine Literature?
Adda met a. Nabayagen. Diak pay laeng naiyanak ket addan a nasurat daytoy iti Philippine Lit.
Philippine lit? Kayatmo a sawen, iti literatura?
Kasta ngarud. Saan a paatiw dagiti piksionista aniaman a topiko iti pagsasaritaan, lalo dagiti Ilokano, ta insuratdan dagitoy a kas bunga ti panunotda no di man reaksionda iti napapanawen nga isyu ti gimong. Ta dagiti piksionista ti timek ti gimong. Idi un-unana a panawen, idi saan pay la datao a naiyanak, addan daytoy a linteg ti diborsio; gapu ta addan daytoy a linteg, saan a nakalibas iti muging ni piksionista ket insuratna ti makapasainnek a resulta ti paliiwna, inggamerna iti putarna a piksion dayta a napaliiwna iti gimong a pagnanaedanna. Dayta ita ti nagbalin a lasag ken dara ti Literatura Filipiniana wenno Philippine lit.
Makapangato ti kiday ken makapalibbi met ibagbagam. Kasano koma a naaddaan itan ti Philippine Lit iti diborsio?
Ti maipapan ti diborsio ti dakkel unay a pakainaigan ti sarita, ta nagtaud ditoy ti kangrunaan a topiko iti nadakamat a sarita.
Sarita? Saan a nobela wenno drama?
Wen, sarita. Sarita a makapasainnek. Sarita nga agsasainnek. Saan laeng a dagiti dua – dagiti agassawa a bida iti sarita ti nakarikna iti nakaro unay a liday ken sainnek no dipay ket dagiti agbasbasa wenno nangbasa iti sarita, naiyallatiw kadakuada ti marikrikna dagiti agbibiag iti sarita. Narikna dagiti nagbasa ti narikna dagiti agbibiag iti sarita. Kasta ti kabileg ti sarita.
Nabileg ngarud a sarita, no kasta.
Wen. Ta kadagiti forum kadagiti nadumaduma a website ken blog nga innak nagpaspasiaran, nakiangtotan ken nakibiangotan iti topiko maipapan iti sarita, saan nga agpapada ti opinion dagiti nakabasa no ania ti nagbanagan ti babai iti sarita. No daytoy ket nagpakamatay wenno nagbibiag a maymaysana wenno saan a masinuo ti nagbanaganna ta saan nga insurat ti author no di ket inaramatna ti open ending a klase ti panangigibus ti sarita – a kayatna a sawen, awan iti imparangna a paggibusan no di ket nangited laeng iti posible a mapasamak babaen iti panangdeskribirna ti aglawlaw ken iti masakbayan. Napintas nga ending wenno paggibusan ti sarita ta naibiang dagiti agbasbasa – babaen iti panangituloydan a mismo ti basbasaenda – no ania ti reading-da wenno pannakaawatda ket balido amin dagitoy. Daytoy ti nadakamat a topiko ti sarita – saan nga iti nobela wenno ania a genre ti sinurat no di ket iti sarita. Nadakamat wenno nausar daytoy iti Philippine Lit in English.
Philippine Literature in English? Ania ti kayatmo a sawen?
Ti Philippine Lit, dua ngamin a klase daytoy iti agdama a panawen, ti nasurat iti English ken Filipino – puera pay laeng dagiti rehional a sinurat itoy. Iti agdama kunak, ta dayta iti panawenna. Ta idi panawen dagiti Kastila wenno idi un-un-unana a panawen, dua latta met ti literatura, ti naisurat iti Spanish ken Tagalog. Isu nga adda dagiti sinurat iti Philippine Lit a nasurat iti sao dagiti Kastila, ta sinakopnatayo la ngarud dagiti Kastila idi.
Asino ngarud ti author kadayta a sarita?
Ilokano! Ta nalaing a mannurat ni Ilokano, saan kadi? Aniaman a panawen ket adda latta isuna a makiramraman wenno makipaset itoy a tay-ak ti pagsiriban.
Wen, met ketdi a. Pudno la unay dayta kunam a nalalaing dagiti mannurat nga Ilokano, idi man panawen ti Kastila ken dadduma pay a panawen.
Iti agdama, dakkel manen nga isyu iti panagtata wenno rimmimbaw ti saritaan ket maipapan iti kinaadda koma ti pagilian iti diborsio (divorce) ta ngamin, malaksid iti Vatican a sentro ti Katolisismo, ti laengen pagilian ti kakaisuna a pagilian nga awanan iti diborsio. Napapanawen (kanon) iti pannakaadda met iti diborsio iti pagilian, segun kadagiti agpunpundar iti linteg a mangidurduron itoy, a kas ti Gabriela Women’s Party babaen kada Luzviminda C. Ilagan ken Emerenciana A. de Jesus a nangipila iti kongreso ti House Bill No. 1799 a maawagan iti “An Act Introducing Divorce in the Philippines.”
Saan, aya, nga addan ti annulment process ti pagilian? Pannakawaswas ti bisa ti sinapataan a kallaysa?
Wen, addan. Ngem maiduma ti annulment iti diborsio. Iti annulment, nangina unay, nagastos ket saan a kabaelan a maragpat ti gagangay nga umili wenno kaadduan nga umili, ta iti bayad laengen iti abogado ket saanen a bumaba iti one hundred thousand pesos; isu a para laeng kadagiti babaknang daytoy a linteg. Iti annulment, saan a mabalin a mangasawa manen dagiti napalugodan itoy a linteg no daytoy ket ikeddeng ti korte. Iti diborsio, kabaelan ti amin ken mabalinna manen iti makiaasawa ti maseknan itoy. Daytoy ti pagtaktakderan dagiti agar-aramid iti linteg a mangidardarirag itoy a banag.
Okey, nalawag. Ngem ti saan a nalawag, awan ti linteg iti pagilian maipapan iti diborsio ta madamada pay la ngarud a pagdedebatean dayta a banag, a kas kunam, no rumbeng a maaddaan ti pagilian wenno saan. Kasano itan a naaddaan ti topiko a diborsio iti Philippine Lit?
Beri gud kuestion. Ngem saanko met nga imbaga a diborsio iti Philippine laws wenno diborsio iti paglintegan ti pagilian, in general, saan kadi?
No saan, ania ngarud?
Babaen kadagiti customary laws.
Customary laws?
Dagiti linlinteg a naparnuay babaen iti nagtitinnawidan ti puli – maysa nga aw-awid a mapalugodan daytoy babaen kadagiti naikeddeng nga alagaden itoy. A kas koma iti customary laws dagiti Ibaloi (Ivadoi kadagiti dadduma nangnangruna iti makindaya ken makin-amianan a paset ti Benguet).
Ania dagitoy nga alagaden?
No nagkasar dagiti agassawa babaen iti customary laws, mawaswas met laeng ti bisa ti kallaysada babaen met laeng iti customary laws. Sa la mawaswas ti bisa iti kallaysada no daytoy ket saanda a naaddaan iti anak iti las-ud iti pito a tawen. Dayta ti alagaden iti customary laws dagiti Ibaloi. Dayta ti diborsio iti customary laws. Iti Philippine Lit naisuraten daytoy a topiko ti sarita. Ta kas kadagiti immun-unan a naibagbagatayo, ti literatura ket konsensia ti gimong wenno ladawan iti gimong iti dayta a panawen. No adda ti diborsio iti customary laws, nasurat metten daytoy a kas lasag ken dara ti Philippine Lit. Putar dayta ti maysa nga Ilokano.
Adda kadi pagibasaran a sinurat wenno pagbatayan iti diborsio kadayta a topiko ti sinurat, a kas pammaneknek ti kinaadda ti diborsio?
Adda a, siempre. Mabasa daytoy iti website ti National Commission for the Culture and Arts, a sinurat ni Wasing Sacla, foremost Ibaloi ethnic historian, nag-board member iti namitlo a daras sa kalpasanna, nagbalin manen a vice governor iti Probinsia ti Benguet. Kastoy man ti kunana: "A couple who wish to divorce due to infertility of either one of the partners is allowed by the law. A husband who divorces a wife without any valid reason will have to leave all properties to the children and the wife, this is another law." Iti met damdamag iti telebision, ti TV Patrol idi Hunio 9, 2011, inlawlawag met ti maysa a lakay ti customary laws dagiti Ibaloi maipanggep iti diborsio. Agpada ti lakay ken ni Sacla ti interpretasion daytoy a customary laws ken agpadada met laeng a panglakayen dagiti Ibaloi. Adda pay linteg ti gobierno idi un-unana a mangsakop itoy.
Adda aya? Kaano dayta a linteg?”
Iti explanatory notes nga indatag dagiti Gabriela partylist representatives, mabasa daytoy, “Historically, divorce had been part of our legal system. In the beginning of the 16th century, before the Spanish colonial rule, absolute divorce was widely practiced among ancestral tribes such as the Tagbanwas of Palawan, the Gadangs of Nueva Vizcaya, the Sagadans and Igorots of the Cordilleras, and the Manobos, B’laans and Moslems of the Visayas and Mindanao islands. Divorce was also available during the American period, starting from 1917 (under Act No. 2710 enacted by the Philippine Legislature), and during the Japanese occupation (under Executive Order No. 141) and after, until 1950.
No kasta ngarud, addan ngem naikkat daytoy idi 1950.
Wen. Ta mabasa iti explanatory note: It was only on August 30, 1950, when the New Civil Code took effect, that divorce was disallowed under Philippine law. Only legal separation was available. The same rule was adopted by the Family Code of 1988, which replaced the provisions of the New Civil Code on marriage and the family, although the Family Code introduced the concept of "psychological incapacity” as a basis for declaring the marriage void.” Dagitoy ti mangipaneknek ti kinaadda ti diborsio iti pagilian.
Asino ngarud dayta a mannurat? Taga-ano? Ania ti paulo dayta a sinuratna?
Ni Amador Daguio. Naiyanak sadiay Ilocos Norte. Dimmakkel sadiay ili ti Lubuagan, Kalinga, (saan a Lubuagan, Mt. Province a kas nailanad kadagiti dadduma sinurat, ta saan nga ili ti Mt. Province ti Lubuagan no di ket ili ti Probinsia ti Kalinga). Mannursuro idi sadiay University of the East. Ti sinuratna ket napauloan iti “The Wedding Dance.” Naisurattayon ti maipapan itoy, iti daytoy met la a kolum ti maipapan daytoy a sarita ni Daguio. Ngem saantayo a nadakamat no ania ti topiko no di ket kasano laeng a sinuratna ken kaimudinganna ti sarita iti literatura.
Kasano ngarud a mainaig ti topiko ti sarita ni Daguio iti topiko maipapan iti agdama a nabara nga isyu ti diborsio?
Agsipud ta insina ni Awiyao, ti bida a lalaki iti sarita, ti asawana a ni Lumnay, sa nakikallaysa ken ni Madulimay. Iti customary laws dagiti Ibaloi, napasamaken ti diborsio; ti diborsio a denepinar ni Sacla ken ti panglakayen a nainterbiu iti telebision ken ti explanatory note dagiti partylist representatives.
Ania ngarud ti implikasion a pinaruar wenno imparang ti sarita a kas iti pakaseknan ti diborsio?
Iti sarita, agpada dagiti maseknan a partido (dagiti nagsina nga agassawa) nga agsagaba iti nakana a sainnek ken di mailadawan a liday. Ti nasipnget nga uneg ti abongda ket iladawanna laeng iti mapasamak a nasipnget a lubongda iti inda panagsina – ta madaman idi iti ragragsak iti pannakikallaysa ni Awiyao kenni Madulimay. Nasipnget ti lubongda a dua – a sigud nga agassawa a nagdiborsio. Iti isyu ti diborsio iti agdama a panawen, makuna met nga umarngi kadayta a pasamak nga adda iti makarikna iti sainnek ken nakaro a liday – no di isuda a dua, ti maysa kadakuada. Iti ababa a pannao, ti proseso a maaw-awagan ti diborsio ket dakkel ti epektona iti pakasaritaan iti panagtipon ti lalaki ken babai a kas agassawa.
Ania dayta nga epekto?
Mabasa iti Mateo 19:6, “Saan a pagsinaen ti tao ti pinagtipon ti Dios.” Ti saan a pannakaadda iti anak wenno saanda a maparaburan iti anak dagiti agassawa ket narabaw a rason tapno inda agsina. Adda met dagiti pamuspusan pay tapno maliklikan dayta a pagteng, a kas koma iti panangadaptarda iti anak – ta adu met dagiti agur-uray itoy a proseso ken nangaramiden itoy ket lalo pay a rimmagsak ti panagdenna dagiti agassawa. Isu a narabaw unay a rason iti diborsio dayta saanda a pannakaadda iti anak ket mapasamak iti nakana unay a liday ti naisina a baog, a kas iti nailadawan iti sarita ni Daguio.
Ngem saan met laeng nga iti saan a pannakaadda iti anak ti balido a rason iti pannakapasamak ti diborsio.
Wen. No iti Ibaloi customary laws, wenno isina ken idiborsio ti asawa a lalaki ti babai, ibatina amin a sanikuada iti asawa a babai ken kadagiti annakda.
Ngem kasanon dagiti dadduma a rason, a kas koma iti kinadamsak wenno pannakairurumen ken pannakadangdangran ti babai wenno ti lalaki?
Dayta ti isiksikkir dagiti mangayat iti dibosio iti agdama, ken nasken la unay a matingiting a nalaing. Iti daytoy a punto, bay-antayon a dagiti agilinlinteg wenno agpanpanday ti linteg iti makaammo kadayta a banag; ken maysa, lumaksiden ti isyu tungtongantayo. Agsaritatayo laeng maipanggep iti topiko – ti topiko ti sarita ni Amador Daguio. Agsaritatayo laeng maipanggep ti literatura. Agsaritatayo laeng iti isyu maipanggep iti kinaadda ti doborsio a kas topiko ti sarita idi un-unana a panawen. @
Thursday, August 04, 2011
Ti Diborsio iti Philippine Lit
3 comments:
- Magik said...
-
Nice Blog
Website's Directory Website's web
- 8:20 PM
- uv detector said...
-
Fantastic goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are just too excellent. I really like what you have acquired here, really like what you’re saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still care for to keep it wise. I cant wait to read much more from you. This is really a great site.
- 11:45 PM
- Pour partager ma mode said...
-
Sac Hermes
Sac Hermes Pas Cher
Sac Hermes Birkin
Sac Hermes Kelly
Sac Chanel
Sac Louis Vuitton
Sac Louis Vuitton Pas Cher
Sac Prada
Sac Pas Cher
Chaussures Puma
Chaussures Puma Pas Cher
Chaussures Supra
Chaussures Supra Pas Cher
Chaussures Nike
Chaussures Nike Pas Cher
Wedding Dresses
Bridesmaid Dresses
Prom Dresses
Quinceanera Dresses
- 5:02 PM


c: text/html

text:
Instrumento ti musika
Ti instrumento ti musika ket aruaten a napartuat wenno naampon tapno agaramid kadagiti uni ti musika. Iti pamunganayan, atianiaman a banag nga agpataud ti uni ket mabalin nga instrumento ti musika ken daytoy ket panggep a ti banag ket agbalinen nga instrumento ti musika. Ti pakasaritaan ti instrumento ti musika ket nangrugrugi idin kadagiti punganayan ti kultura ti tao. Dagiti nasap anga instrumento ti musika ket mabalin a naus-usar idi kadagiti rito: a kas ti trumpeta tapno mangisenial ti balligi ti pananganup, wenno ti tambor iti relihioso a seremonia. Dagiti kultura ket kanungpalanda a nagparang-ay ti komposision ken panagpabuya kadagiti melodia para iti panagpalplaliwa. Dagiti instrumento ti musika ket nagbalbaliwda kadagiti addang ti nagbalbaliw a pannakaipakat.
Ti petsa ket taudan ti immuna nga aruaten a naikeddeng anga instrumento ti musika ket naisuppiatan. Ti kaduogan a banag nga intudtudo dagiti dadduma nga eskular a kas instrumento ti musika,ket ti simple a pluta, a napetsaan manipud idi 67,000 a tawtawen. Adda met dagiti konsenso a nangipetsa kadagiti nasapa a pluta iti agarup 37,000 a tawtawen.Nupay kasta, kaaduan dagiti historiador ket namatmatida a ti panangikeddeng ti naisangayan a panawen ti inbension ti instrumento ti musika ket imposible gapu ti suhetibidad ti pannakaipalawag ken ti relatibo nga instabilidad dagiti materiales a nakaaramidanda. Adu kadagiti nasapa nga instrumento ti musika ket naaramid manipud kadagiti kudil ti ayup, tulang, kayo, aken dagiti dadduma pay a saan nga agpaut a materiales.
Dagiti instrumento ti musika ket nawaya a naparang-ay kadagiti adu a matagtagitao a rehion iti lubong. Nupay kasta, ti pannakaiyasideg kadagiti sibilisasion ket taudan ti napardas a pannakaiwaras ken pannakaammpon kadagiti kaaduan nga instrumento kadagiti adayo a lugar manipud ti nagtaudanda. Babaen ti Tengnga a Panpanawen, dagiti instrumento manipud ti Mesopotamia ket addan idi diay Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti Europeano ket nagay-ayam kadagit instrumento manipud idiay Amianan nga Aprika. Ti panagparang-ay idiay Kaamerikaan ket napasamak iti nabunbuntog nga addang, ngem dagiti kultura iti Amianan, Tengnga, ken Abagatan nga Amerika ket nakibinbinningayda kadagiti instrumento. Babaen idi 1400,ti intrumento ti musika ket nabuntog a nagparang-ay kadagiti adu a lugar ket kaaduan idi babaen ti Occidente.
Ti pannakaidasig ti instrumento ti musika ket disiplina met daytoy, ken adu kadagiti sistema ti naus-usaren kadagiti napalabas a panawen. Dagiti instrumento ket mabalin a maidasig babaen ti ti epektibo a sakupdae, ti materiales a nakaramidanda, ti kadakkelda, kdpy. Nupay kasta, ti sapasap ket kaaduan nga akademiko a pamay-an, ti Hornbostel-Sachs, ket agus-usar kadagiti pamay-an babaen ti panagpataudda ti uni. Ti akademiko a panagadal kadagiti instrumento ti musika ket tinawtawagan ti organolohia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Instrumento ti musika iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kategoria:Akin-amianan nga Europa
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 10 a subkategoria, manipud iti 10 a dagup.
B
- Baybay Baltiko (2 K, 3 P)
D
- Dagiti Baltiko nga estado (3 K, 3 P)
- Dagiti Nordiko a pagilian (7 K, 6 P)
E
- Eskandinabia (3 K, 3 P)
I
- Irlanda (2 K, 1 P)
N
- Nagkaykaysa a Pagarian (4 K, 4 P)
R
- ► Republika ti Irlanda (1 P)
Pampanid iti kategoria "Akin-amianan nga Europa"
Dagiti sumaganad a 14 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 14 a dagup.


text:
Damascus
Ti Damascus Arabiko: دمشق / ALA-LC: Dimashq, Metropolitano nga Arabiko: Dimisheʼ ; kadawyan a naamammoan idiay Siria a kas ti ash-Sham (Arabiko: الشام / ash-Shām) ken, nabirngasan a kas ti Siudad ti Hasmin (Arabiko: مدينة الياسمين / Madīnat al-Yāsmīn), ket isu ti kapitolio ken maikadua a kadakkelan a siudad ti Syria. Daytoy ket kapitolio pay a siudad ti kadagiti 14 a gobernorato. Ken ti pay maipatinayon a maysa kadagiti kadaanan a nagtultuloy a matagtagitao a siudad iti lubong, ti Damascus ket maysa a nangruna a kultural ken relihioso a sentro ti Lebante. Ti siudad ket adda ti nakarkulo a populasion iti 1,711,000 (karkulo ti 2009).[1]
Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a laud ti Siria, ti Damascus ket isu ti sentro ti dakkel a metropolitano a lugar ti 2.6 a riwriw a tattao (2004).[3] Daytoy heograpiko a naipenpen kadagiti akindaya nga arisadsad ti turod ti Kontra-Lebanon a kabanbantayan nga 80 kilometro (50 mi) iti uneg manipud ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo iti maysa banak a 680 metro (2,230 ft) a kangato ti lessaad ti baybay, ti Damascus ket makasansanay kadagiti namaga bassit a klima gapu ti anniniwan ti tudo a pagtonoyan. Ti Karayan Barada ket agayus idiay uneg ti Damascus.
Daytoy ket immuna a natagitao idi maika-2 a milenio SK, daytoy ket napili a kas ti kapitolio ti Umayyad a Kalipato manipud idi 661 aginggana idi 750. Kalpasan ti panagballigi ti Abasid a Dinastia, ti tugaw ti Islamiko a bileg ket naiyalis idiay Baghdad. Ti Damascus ket nakakita kadagiti politika a pannakaapday iti kadagupan ti Abasid a panawen, ngem daytoy ket nakaala met laeng ti pannakaisangsangayan a pannakaipangruna kadagiti Ayyubid ken Mamluk a paset ti panawen. Idi las-ud ti Otomano a panagturay, ti siudad ket napno a nadaddadael bayat a nagtartaripatu ti kultural a kadayaw. Tatta nga aldaw, daytoy ket tugaw ti sentro a gobierno ken dagiti amin a ministro ti gobierno. Ti Damascus ket napili idi a kas ti 2008 nga Arabo a Kapitolio ti Kultura.[4]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan ti Damascus ket immuna a nagparang iti heograpiko a listaan ni Thutmose III a kas T-m-ś-q idi maika-15 a siglo SK.[5] Ti etimolohia ti taga-ugma a nagan ti "T-m-ś-q" ket di nakedngan, ngem daytoy ket naipagpgarupan a sakbay -Semitiko. Daytoy ket naikedkeddeng a Dimašqa iti Akadio, T-ms-ḳw iti Ehipsio, Dammaśq (דמשק) iti Daan nga ARameo ken Dammeśeq (דמשק) iti Bibliko a Hebreo. Ti Akkadian a panangiletra ket mabirukan iti Amarna a sursurat, manipud ti maika-14 a siglo BC. Kalpasanna dagiti Arameo pannakailetra iti nagan ket kankanayon a nangiramraman ti sumagpaw a resh (letra r), a mabalin a naimpluensiaan babaen ti ramut tit dr, a kayatna a saoen ket "pagnaedan". Isunga, ti Qumraniko a Darmeśeq (דרמשק), ken Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) iti Siriako.[6][7] Ti INggles ken Latin a nagan ti siudad ket "Damascus" a naala manipud ti Griego: Aauaσkός, a nagtaud iti Arameo: דרמשק; "ti nasayaat a nasibugan a lugar".[8][9] Iti Arabiko, ti siudad ket tinawtawagan iti Dimashqu sh-Shām (دمشق الشام), urayno daytoy ket naipababa iti Dimashq wenno ash-Shām babaen dagiti umili ti Damascus, iti Siria ken dagiti dadduma pay nga Arabo nga agkakaarruba. Ti Ash-Shām ket maysa nga Arabiko a termino para iti "Lebante" ken para iti "Siria"; ti naudi a naibagbaga, ken naisangsangayan ti naipakasaritaan a Kalatakan a Siria, ket tinawtawagan ti Bilādu sh-Shām (بلاد الشام / "daga ti Lebante").
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Burns, Ross (2005). Damascus: Ti Pakasaritaan. Routledge. ISBN 978-0415413176.
- Jill, Dukesa iti Hamilton (2002). Umuna idiay Damascus: Ti sarita ti Australiano Lawag a Kabalio ken Lorenzo iti Arabia. ISBN 0-7318-1071-6.
- Aharoni, Yohanan; Avi-Yonah, Michael (1977). Ti MacMillan nga Atlas ti Biblia. Carta Ltd. ISBN 0-7318-1071-6.
- Cammelli, Stefano (2006). "Il Minareto di Gesù". Il Mulino.
- ICOMOS Ti Tawidan a Madangran 2001/2002: Damascus, Ti Nangruna a Dunaya a Mediteraneo a Sito a Madangran
- Siria, Naipakasaritaan a Damascus: Ti Pannakadadael iti Duog a Siudad
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Sentro nga Opisina dagiti Estadistika idiay Siria: Kapitulo 2: Populasion ken Demograpiko a Panangibagbaga Tabla 3: Karkulo dagiti Populasion ti pudno nga agtataeng idiay Siria idi 31 Disiembre 2011 bababen ti Mohafazat ken innem (iti rinibu)
- ^ Albaath.news inbaga babaen ti gobierno ti gonernador ti Damascus, Siria (Arabiko), bril 2010
- ^ Sentro nga Opisina dagiti Estadistika ti Siria Senso ti Syria 2004
- ^ "دمشق عاصمة الثقافة العربية 2008". Damascus.org.sy. Naala idi 20 Hunio 2010.
- ^ Listaan I, 13 iti J. Simons, Manual para iti Panagadal iti Ehipsio dagiti Topograpiko a Listaan a mainaig iti Lumaud nga Asia, Leiden 1937. Kitaen pay ti Y. AHARONI, Ti Daga ti Biblia: Ti Naipakasaritaan a Heograpia, Londres 1967, p147, Blng. 13.
- ^ "(kadagiti Panagrepaso ti Libro) ''Taga-ugma a Damascus: Ti Naipakasaritaan a Panagadal ti Siria Siudad-Estado manipud kadagiti Kasapaan a Panawen Aginggana ti Pannkatnagna kadagiti Asirio idi 732 BC.'', Wayne T. Pitard. Mannurat a nagrepaso: Paul E. Dion, ''Warknakan dagiti Amerikano nga Eskuela iti Oriental a Panagsukisok'', Blng. 270, Taga-ugma a Siria. (Mayo, 1988), p. 98". Links.jstor.org. Naala idi 20 Hunio 2010.
- ^ "''Ti Stele a Naipammadayaw kenni Melcarth babaen ni Ben-Hadad iti Damascus'', Frank Moore Cross. ''Warknakan dagiti Amerikano nga Eskuela iti Oriental a Panagsukisok'', Blng. 205. (Peb., 1972), p. 40". Links.jstor.org. Naala idi 20 Hunio 2010.
- ^ "Online Diksionario ti Etimolohia". Etymonline.com. Naala idi 20 Hunio 2010.
- ^ "Damascus – Wiktionario". En.wiktionary.org. 9 Mayo 2010. Naala idi 20 Hunio 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Damascus iti Wikimedia Commons


text:
A contemporary English-Ilokano Dictionary written by Aurelio Solver Agcaoili will be launched at the the 5th Nakem International Conference to be held on Dec. 16-18, 2010 in Caoayan, Ilocos Norte, a resort town close to the famed world heritage city of Vigan.
Contemporary English-Ilokano Dictionary
A contemporary English-Ilokano Dictionary written by Aurelio Solver Agcaoili will be launched at the the 5th Nakem International Conference to be held on Dec. 16-18, 2010 in Caoayan, Ilocos Norte, a resort town close to the famed world heritage city of Vigan.
Kararag/Prayer at UPAA Aug 28/10
O most merciful Divinity of all creation, send forth your spirit to this community gathered here tonight in your name.
Let it be that this spirit becomes our light and guide as we celebrate your gift of life.
Make all those gathered here the vessel of your endless love so that we will be able to share that same love with generosity and social commitment to others.
And bless the food we are about to receive, the food we gathered from the earth. Let those who produced and prepared them be nourished as well even as we pray that each morsel nourish our body, mind, and spirit.
We ask this in the name of all the ancestors whose good deeds we honor today
All will say, Amen.
Prayer at UPAAH, Hale Koa Hotel, August 28, 2010
Observer Editorial, Sept 2010
RIGHT TO VOTE—
VOTE RIGHT
We are headed to the primary elections that will eventually lead us to another, more final one in the next two months. The finality of the one that comes after the primary is that we will be deciding whom to put to office from a list of those we have selected.
While this process is clear, the procedure in keeping with what the phrase ‘the right to vote’ means, the results might not necessarily translate to what we need at this time.
What we need in this time of widespread recession and the loss of hope resulting from this widespread recession are competent leaders who concretely understand where we are and who know how to lead us get out of this mess that has become our lot in the last two years or so.
What we need are leaders who can tell us how to draw up a vision again, one of the future, a vision that includes as a marker the continuing increase of the number of middles class Americans and not the slide of this number to a level that reveals a deep divide between those who have so much and the majority that has so little.
We need leaders who are not only good with words—we need the words that can heal our wounded hearts and minds at this time—but also leaders who are also good with how these words are translated into action, leaders therefore who can tell us exactly where do we begin to start walking again in order to pursue the Promised Land, a pursuit that is not empty but with substance.
This is the reason why the right to vote comes always with a correlative: the duty to vote.
In this duty to vote is the responsibility in our hands—the responsibility to assure us that the leaders we elect in the primaries are also the same leaders that will lead us to the light, to hope, and to a new vision for us all.
In the older times, voting was called—we still refer to it sometimes—suffrage.
Suffrage is prayer, petition, and request. It carries with it the weight of ritual and ceremony—and the weight of faith.
It behooves on us then to think again: that even as we take part in the primaries and in the November elections, we are taking part as well in the social ritual for prayer, for petition, for request, and thus, it is necessary that we do the right thing.
Our duty is to educate ourselves to the demands of the choices that we will have to make. These choices are a prelude to the kind of a future our children and we are headed.
Certainly, our prayer is to not falter.
Certainly, our prayer is for this ritual of the elections to come together with our educated, discriminating choices.
We cannot fail—we ought not to fail in these elections.
For one thing, we can no longer afford the cost of widespread recession and hopelessness.
Editorial/Observer
Sept 2010
Agrubrubuat ti rikna, o ayat
Feature Story: Amefil Agbayani, PhD
Dr. Amefil Agbayani, Amerikana a Filipina—
PAGTANGTANGSIT DAGITI ILOKANO ITI UNIVERSIDAD TI HAWAII
ni Aurelio Solver Agcaoili
Maysa kadagiti maipagpanpannakkel ti komunidad nga Ilokano iti Hawaii partikular dagiti adda iti makunkuna a higher education a kas kaniak, ket daytoy Amerikana a Filipina—wenno Filipina nga Amerikana a nangirusuat sipud pay idi dekada seisenta kadagiti aramid a mangitandudo ti kina-Filipino ken ti panagrespeto ken pangakseptar iti dibersidad dagiti tattao iti daytoy nga estado.
Amerikna a Filipina: kasta ti naganna. Inted kenkuana dagiti dadakkelna, da Adeudato ken Remedios, daytoy naisangsangayan a nagan, ti Amefil, manipud iti pinagtipon nga ‘America’ ken ‘Filipinas.’ Idi 1964, immay ditoy Hawaii tapno agadal iti graduado a program iti siensia pulitikal babaen ti scholarship nga inted ti East West Center, institusion a federal a nakabase ditoy Universidad ti Hawaii.
Ngem immay met ni Dr. Amefil Agbayani ditoy Hawaii—ken iti sibubukel nga Estados Unidos—tapno tungpalenna ti sirmata nga adda iti panagkambor dayta a nagan: ti panagbalinna a saksi ken paraiwaragawag kadagiti bambanag a makaitunda iti pagimbagan, pagsayaatan, ken pagdur-asan ni Filipino. Daytoy a Filipino, a gapu iti idea nga adda nasaysayaat a darepdep a maabel ken matun-oyan ditoy Hawaii, ket agpilpilit nga umay makigasanggasat ditoy tapno kadagiti kangitingan ti oras ken karit ken aginaldaw a pannakigubal, ket maaddaan iti nabiag a namnama. Ngem iti isasangladna, makitana a saan a nalimpio ti dana—nga adda dagiti rumbeng unay nga aramiden tapno madalusan daytoy tapno iti pannakadalusna ket naannayas ti panangsunsonna iti dana nga agtunda iti panagbanag ti dardarepdepna.
Iti panaglima a tawenkon ditoy Hawaii manipud iti idiay Los Angeles nga immuna a nagsangladak iti unos ti tallo a tawen, awan dagiti dadakkel a pasken ti komunidad a diak nakalangen ni Amy, ti ad-adda nga awagmi kenkuana, dakami nga adda iti akademia a tinenneben ti aktitud ti nadur-as a lubong a mangawag iti maysa a pagayam babaen ti panangaramat iti umuna a nagan, kas simbolo ti panagpapada.
Kaniak a nasanay iti sabali a kultura nga akademik iti Filipinas, adda idi panagkitakit ti riknak idi ibagana nga ‘Amy’ lattan ti awagko kenkuana. Ni Dr. Josie Paz Clausen, ti kaduak iti programa ti Ilokano, Drama ti Filipinas, ken Pelikula ti nangiyam-ammo kaniak kenkuana ket iti dayta nga umuna a panagkitami, kasla adda nasinged a riknak a nagpuonak a mangimbitar kenkuana tapno rekpanna ti umuna unay nga internasional a komperensia ti Nakem. Tawen 2006 idi, iti okasion ti panagserra met laeng ti makatawen a selebrasion ti sentenario ti iyuumay dagiti umuna a sangapulo ket lima nga Ilokano ditoy Hawaii tapno iruanganda ti agtultuloy nga isasanglad dagiti Ilokano—ken Filipino—ditoy nga estado.
Ket immay nagbitla ni Amy iti Nakem Conference. Iti bitlana ket ti nabaknang a padasna iti komunidad, ti namaris a biagna kas administrador iti akademia, ti agsangasanga a dangadangna iti panangipinget iti kalintegan a pundamental a nasken a pagballigian dagiti Filipino, ken ti agtultuloy a karit a sangsangnguen dagiti kadaraan, iti man Hawaii wenno iti dakdakkel a partes ti Kaamerikaan, partikular iti Estados Unidos ken Canada.
Iti met laeng bitlana ket ti panangsurotna iti tugotna nga Ilokano babaen iti amana, ni Adeudato, a taga-Vintar, Ilocos Norte, ti isu met laeng nga ili a naggapuan ti kaamaan a pakaibilangak sakbay a nagtawatawda iti siudad ti Laoag.
Iti baet dagiti tawen a pannakaipaima kaniak ti panangtarawidwid ti programa nga Ilokano iti Universidad ti Hawaii, ti kakaisuna a programa iti entero a lubong a mangiyup-opresir iti Batsilier ti Arte medior iti Ilokano, adda a kankanayon a tumultulong ti opisina ni Amy. Ket iti panangilablabanmi iti karbengan dagiti in-inabo a Filipino tapno masursuroda dagiti lengguahe dadagiti dadakkelna, nagkurus dagiti dalanmi iti panagtestimoniami iti maysa a public hearing iti Kamara dagiti Representante iti Kongreso ti estado.
Rugi laeng dagiti adu a panagkurus daytoy—rugi ti awan ressat a pannakasulsul-oy kaniak dagiti nakabilbileg a salamangka nga adda iti nadarisay ken napinget nga aramid ni Amy iti nagan ti komunidad a Filipino. Iti dayta a dangadangmi iti pannakaipinget ti karbengan iti lengguahe dagiti ubbing a Filipino, iti prinsipio, maisuronton, kas pangrugian, ti tallo a lengguahe ti Filipinas kadagiti eskuela a publiko: Ilokano, Sebuano wenno Binisaya, ken Tagalog. Iti agdama, gapu kadagitoy nga inisiatiba ni Amy ken dagiti aminen nga akademiko ken mangmangged kultural, maisursuro ti Ilokano iti dua a dadakkel nga eskuala a publiko: iti Farrington High School ken iti Waipahu High School.
Iti sistema ti Universidad a pagkamenganmi a dua, isuna kas direktor ti Student Equity, Excellence and Diversity, ken siak kas manursuro ken manarawidwid iti programa nga Ilokano, agkurkurus latta ti dalanmi iti agtultuloy a panangipinget ti pannakaisuro ti Ilokano ken Tagalog a kas lehitimo a kurso iti sangalubongan a pagsasao. Malaksid iti kampus ti Manoa, maisursuron ti Ilokano iti Maui College ti Universidad.
Immunan nga insuratko ti naisangsangayan a kabaelan ni Amy iti Fil-Am Observer, ti diario a pagkamengak a kas hepe ti editorial. Ti okasion: ti pannakapilina a 2008 Living Treasure—sibibiag a gameng!
Rinakisak dagiti dokumento tapno maisuratko dayta nga artikulo; nagsaludsodak kadagiti gagayyemna, ken ininterbiuk isuna iti telepono tapno laeng mailugarko dayta a pammigbig kenkuana ti komunidad, maysa a pammigbig a naisangrat laeng dagiti kas kenkuana a naisangsangayanen ti naaramidanna iti naglabas nga uppat a pulo a tawen.
Iti panagsuksukimatko, nakitak ditoy ti bubon daytoy nga enerhia nga agingga ita, iti laksid ti edadna a 67, ket nasiglat, naparagsit, ken naregta a mangidurduron kadakami amin iti akademia ken paset ti komunidad a Filipino, a rumbeng laeng a di agmawmaw ti panangipingettayo dagiti karbengantayo uray sadinno ti ayantayo.
Naruay dagiti pammigbig kenkuana—inubon-ubon a pammaneknek iti kabaelan, iti naisangsangayan a talento, iti nabaknang a sagut kenkuana ti biag. Ngem iti laksid dagitoy ket ti napakumbababa nga Amy, ti natanang a boses, ti naisem a rupa, ti makipinnerreng a mata. Iti alintatao, dita a makitam ti espiritu ti wayawaya, isu met laeng nga espiritu a ti panagkunak, ket isu met laeng nga espiritu nga immapay ken nanglugan ken Gabriela Silang tapno itultuloyna ti laban nga inrugi ni Diego nga asawana. Paggaammotayo a ni Gabriela ket isu ti babai a taga-Ilocos a nangipasdek ti altar ti nasantuan a pannakibalubal iti nagan ti dignidad, ti kinatao, ken ti respeto iti bukod a bagi ken iti sabali idi panawen dagiti Kastila.
Awanen dagiti Kastila ket addan ni Amy iti ballasiw-taaw, iti Hawaii dagiti immay a sakada tapno ditoy ket rugianda ti agarapaap. Ngem ditoy Hawaii met a nakitana ti importansia ti panangipinget kadagiti karbengan iti bukod a lengguahe, ti pannakaited ti akses iti dayta a lengguahe nga ammo tapno maipakatan ti maiyannatup a serbisio publiko, ti pannakarespetar dagiti kalintegan dagiti imigrante, ti pannakailaban ti kalintegan iti pagsapulan, ken ti panangpabileg kadagiti kadaraan a gapu iti kinakurang iti ammo ken adal ken kasanayan, ket nagpasarda iti pannakaikuskuspil ken pannakamatmata. Amin dagitoy ket saan a nakalisi iti imatang ni Amy ket iti managsirmata a disposisionna, inkomitna ti bagina kadagitoy nga isyu nga agingga ita ket sentro dagiti aramidna. Daytoy sustenido nga aramid ni Amy ti gapuna no apay a teddek isuna ti komunidad ken no apay nga importante ti panangawat iti sirmatana para iti masakbayan.
Ta kasta ni Amy.
Iti natanang a boses ket ti pihado nga idea maipapan iti gimong, iti panagdur-as, iti pannakidangadang.
Iti natanang a boses ket ti klaro nga isip—ken ti kinaawan lugar ti balikas a ‘saan’, la ket ta addaka iti umisu a dalan.
Iti naisem a rupa ket ti kinatakneng nga adda iti prinsipio a di mabalin a mulitan wenno isalda—ti prinsipio a pagibasaran dagiti amin a dangadang a nakikappengan wenno insayangkatnan iti napalabas nga uppat a dekada iti nagan dagiti amin nga umili ti Hawaii.
Ken iti makipinnerreng a mata ket ti sierto nga aramid, ti pirme a disposision, ken ti kinawada ti isip—abilidad a pudno unay a sagut manipud kadagiti didiosen ti biag, manipud kadagiti espiritu ti puli, ken manipud kadagiti anito a mangay-ayuda kadatayo kadagitoy a gannuat nga agtunda iti addaan anag a panagbalbaliw.
Itay napalabas a dua a lawas, inted ni Amy ti suportana iti Local 5, ti union dagiti mangmangged kadagiti hotel ti Waikiki a mangipingpinget iti kalinteganda a kas mangmangged ken kasta met dagiti kalinteganda nga ekonomiko. Kaduana dagiti nasurok a walopulo pay, nagprotestada, ken sinerraanda ti maysa a paset ti kalsada a nagbalin a gapu ti trapiko. Inaresto dagiti autoridad ni Amy a kaduana dagiti mangmangged iti hotel ken dagiti sumupsuporta kadagitoy a kameng ti komunidad.
Ipasimudaag daytoy ti sabali a kabaelan a tinenneb ti tured, padas, ken sirmata. Idi estudiante pay laeng iti programa a graduado iti Universidad, inukoparanda iti unos ti sangapulo nga aldaw ti maysa a pasdek ti Universidad tapno iprotestada dagiti madi nga aramid a mapaspaspasamak. Inaramidna dayta idi estudiante pay laeng—ken umili pay laeng iti Filipinas. “Itan ta maysaak nga umili ti Estados Unidos, ad-addan nga adda karbengak a mangilaban kadagiti karbengan dagiti amin nga umili. Awan ti makatubeng kaniak,” kinunana iti maysa a panagsaomi idi immaynak binisita iti opisinak.
Idi kangitingitan ti diskriminasion kontra kadagiti minoridad ken ti kaadu dagiti lapped tapno dagiti imigrante ket maikkanda iti isu met laeng a gundaway a mait-ited iti sabali, inrugi ni Amy ti ad-adda itan nga am-ammo nga Operation Manong. Nabaknang nga idea daytoy—ti panangipinget kadagiti karbengan ken pannakaikkat kadagiti pagel ti panagpapada—a naaddaan iti realidad ken namunganayan ti ibabaringkuas dagiti Filipino ken dadduma pay a puli tapno dawatenda iti estado dagiti kalinteganda. Agingga ita ket daytoy nga Operation Manong, nga adda ita iti opisina ti serbisio a multikultural iti Universidad, ket agtultuloy pay laeng nga agpapaay kadagiti nadumaduma a kultural a komunidad ditoy Hawaii.
Kadagitoy nga aramid ket ti maysa nga Amy—Manang Amy, kunak no kua—a mamati nga iti laksid ti nasurok a maysa a siglo a presensia dagiti Filipino iti Hawaii ket masapul pay laeng ti kolektibo a panangirupir kadagiti kalintegan tapno ti publiko nga espasio a para kadagiti Filipino, a para kadagiti imigrante, ken para kadagiti nagduduma a tattao iti Hawaii agraman dagiti indihenoso ti Hawaii mismo, ket maited kadakuada.
Gapu kadagitoy nga aramid, binigbig ti Church of the Crossroads ni Amy ket intedda kenkuana ti 2010 Hawaii Peacemaker Award, pammadayaw a mait-ited laeng kadagiti addaan iti naidumduma a komitment iti komunidad. Iti sentenario ti Universidad ti Filipinas, binigbig daytoy a numero uno nga institusion ti kabaelan ni Amy iti panagserbi iti publiko ken nasayaat a panaggobernar, iti pannakapabileg dagiti babbai ken panagpapada, ken iti edukasion ken salun-at.
Kadakami a Filipino—ken Ilokano—a kameng ti komunidad nga akademiko iti Universidad, makitami dagitoy adu a nagapuanan ni Amy. Ti karit ita ket daytoy: sinno ti makabael a sumukat kenkuana ken makaited iti isu met laeng a dekalidad a panagserbi iti nagan dagiti nadumaduma a komunidad ti estado?
Dakkel a karit daytoy kadakami, dakami a mangisursuro ditoy a mabilbilang laeng iti ramay ti kaadumi no idilig iti sabali a puli. Ngem daytoy ket saludsod a masapul a saludsodenmi no kayatmi nga iti sumuno nga aldaw ket masierto ti pannakasustenir dagitoy nga aramid dagiti immun-una kadakami.
Contemporary English Ilokano Dictionary
Arestado
ARESTADO
For Jeffrey, for getting himself arrested while fighting for the right of our people in Honolulu, Hawaii, in 2010
It will go a long way, this.
It is part of a legend now
Going round and round
The circles of our words
The pinnacle of our stories
As they become old histories
Wrought in cold stone tablets
And these blue, peaceful waters
Making our life liquid and eternal.
You could have shown your pulse
And how it beats about the hard labor
In there, beating past the train
Of rage going fast and faster
As this gets into the blood of our fathers
Mothers, sisters, children, brothers,
All of them who have remained quiet
In fear as in trembling before the peace
That is yet to be theirs. Did you have
The police people staring at you with the looks
Of kindness, saying without the syllable,
That to get arrested is to go through
The way of the Diamond Head breeze,
Free and forever
In the margins of the Pali mountain fastnesses
In the fringes of sugarcane fields
We no longer dare touch
Because there, to say what needs to be said,
Is to sin again and again
Is to fall from grace one more time?
Ah, give that body to the warden.
Ah, gift our people with the spirit
Of your desire, this freedom we are about
To lose if we did not know where the entrances
Of prisons are.
Aug 10/10


text:
TI VOKABULARIO TI PANAGKITAKIT KEN
DAGITI SANSANUT AMIANAN: INDIGENO NGA IPAIP KEN TI EPISTEMOLOGIA A
NAINWAYAWAYAAN
(Maysa a plenario a
bitla para iti maika-10 nga aniversario ti Philosophical Association of
Northern Luzon, St Louis University, Baguio City, Oktubre 26, 2013)
Aurelio Solver Agcaoili, PhD
Universidad ti Hawaii
Preliminario
Pakaidayawan
daytoy numo ti invitasion ti dadaulo ken visionario ti Philosophical
Association of Northern Luzon, ni Dr Danilo Alterado. Inkarina ti idadar-ayna
iti maika-8 a konferensia ti Nakem Conferences a maangay iti Universidad ti
Hawaii iti Manoa, iti Honolulu, ket ngarud, rumbeng laeng a supliak daytoy a
kinaimbag-nakemna babaen iti panangiburayko iti kapanunotak maipapan iti tema
ti aniversario ken konferensiayo. Quid
pro quo, kunada, ti kastoy. Ngem saan, kunak: Ta rumbeng laeng a suplian ti
maysa nga imbag-nakem a nasagrap iti isu met laeng nga imbag-nakem.
Saan
a kas karina ti agitukit, ken lallalo a saan a kas karina ti agparusing iti
naitukit. Adu dagiti pagel. Ti panagsantak ken panagrangpaya—ti panangpasantak
ken panangparangpaya—iti intukit ket nakasadag kadagiti nagduduma a banag kas
iti intension ti nagitukit ken iti kondision ti nagitukitan. Saan met a kas
karina nga etchepueraen ti naturalesa mismo ti intukit a bukel, ken ti
kondision ti pannakaitukit ken nakaitukitanna.
Daytoy
maysa a dekada a panagtitimpuyogyo ket maysa a kongkreto a pammaneknek iti
kabaelanyo a mangsustenir iti maysa a sirmata ken parmata—sirmata ken parmata a
rumbeng unay nga itandudo, ken sirmata ken parmata a masapul nga ikintal iti isip,
panunot, puso, kararua, ken utob-nakem dagiti adalan.
Iramanyo
koma dagiti komunidad a pangipaayantayo kadagiti mapartuattayo a baro ken
nainwayawayaan nga epistemologia.
Idi imbagana ni Dr Alterado daytoy a
panagtitiponyo, diak a pulos nagbakabaka.
Dagiti kakastoy a naimpartuatan a
panagis-isip ket rumbeng laeng nga iduron tapno iti
kasta ket maipan daytoy iti pantok ni
laing, iti tapaw ni sanut, iti aringgawis ni adal.
Ta
awan ngatan nainsalakanan a turong ni laing, sanut, ken adal no di ta pannakaiwaragawag
dagitoy ken ti pannakaiyallatiw dagitoy kadagiti sumaruno a kaputotan.
Iti
bukodko a panangganting kadagitoy nga inisiativa ti PANL, daytoy ti makunak nga
awanan pananglamlamiong: rumbeng unay daytoy nga aramidyo, nasken unay ti
panangitultuloyyo iti kastoy, ken maysa daytoy nga etikal, no di man ketdi
nainnakman nga obligasionyo iti amin a paniemna nga awan labas, iti paniemna
iti labes ti inflektado a panawen-ti-tao, iti paniemna a ditoy ket agsasarak
dagiti addaan utob-nakem, dagiti amin a nanakman, dagiti addaan iti klaro a
sirmata maipapan iti adal ken ammo a mangwayawaya, ken mangwayawaya gapu ta
addaan iti ubog a nainwayawayaan.
Gapu
ta ti filosopo a kas kadakayo ket rumbeng laeng a mangted iti panirmata a ti
kugnal daytoy ket lawag: lawag iti isip, lawag iti puso, lawag iti aramid,
lawag iti pakasaritaan, lawag iti gimong-tao, ken lawag kadagiti uppat a
kararua ni Ilokano.
Gapu
ta ti filosopo a kas kadakayo ket siuutang iti biag—iti biag-tao—ket ngarud,
rumbeng laeng nga agbayadkayo iti kasta nga utang.
Ti
asinno man a napautangan iti naisangsangayan a laing a kas kadakayo ket
obligado a mangsupapak—iti wagas a gantingen ti kugnal ti kinalinteg—iti dayta
nga utang. Saan a mabalin ditoy ti di agbalanse a gagantingan. Ketdi, no adda
man di panagbalanse ti ganting, dayta ket di panagbalanse koma a mangbenefisio
iti nakautanganyo.
Ket
gapu ta ti nakautanganyo ket ti pakasaritaan, ti biag, ken ti gimongyo, rumbeng
laeng a ti adal, sanut, laing, ken talugading iti kararua nga adda kadakayo ket
idatonyo met laeng iti pakasaritaan, iti biag, ken iti gimongyo.
Pulchra pulchrum est. Ti kinalinteg ket
kinalinteg.
Ngarud,
kalpasan daytoy a panangburiborko kadagiti panunotyo, bay-andak koma nga
ipeksak ti dua a banag.
Umuna, ti panangkablaawko kadakayo gapu
iti daytoy a sustenido nga aramidyo.
Maikadua, ti panangibatik iti maysa a
karit kadakayo a manipud koma ita ket rugiantayo a waknitan ti desdes—wenno adu
a desdes—a mangitunda kadatayo amin iti nawadwada a panagpampanunot, iti
nain-ispalan a panagnaknakem, ken nainwayawayaan a panangikintal kadagiti adalantayo
kadagiti awanan-ressat nga adal ti biag, adal nga aggapu kadagiti puli a naggapuantayo,
adal a makikayyamet ken makiengkuentro kadagiti adal iti sabali, ken adal a
mangiparipirip kadatayo kadagiti awanan-panagkupas a kinapudno a tinawidtayo
met kadagiti pagapuan, kadagiti anito, kadagiti amin nga immunan kadatayo a
babaen iti nainnakman a panagmennamennada ket addatayo ita nga agsagsagrap
kadagitoy numan pay kadagiti naglabas a paniemna ket nagkibaltangtayo ta ditay
man ingginggina dagitoy, ta ditay man inikkan iti maiyannatup a panangipateg,
ta ditay pay impaayan iti maiyalubog koma
a panangilala.
Ken
panangbigbig a kas legitimo nga adal nga aggapu iti puli ken para met laeng
kadatayo.
1. Nadumaduma a Problematiko
Iti
daytoy a panangiburayko kadakayo kadagiti nagsangasanga a nagrarapang a
kapampanunotak maipapan iti tema daytoy a konferensia ken aniversarioyo, adda
dua a kugnal nga idea a kayatko koma nga agpaay a pagwerretan ti saritaantayo.
Umuna unay ti maipapan iti vokabulario
ti panagkitakit.
Maikadua ti etikal nga obligasiontayo
mainaig iti produksion ti kunkunaek a managwayawaya nga epistemologia iti
Amianan.
Maymaysa
laeng ti turong daytoy a panagmennamenna nga iburayko kadakayo.
Daytoy
ket ti akem ti filosopia a mangwayawaya gapu ta managwayawaya.
Daytoy
ket ti akem ti kastoy a laing ni tao tapno koma ket maikkanna iti umisu a sungbat kadagiti
nagkaadu a sagursor iti biag, kadagiti buribor ti ili ken pagilian, ken
kadagiti di mabilang a karit iti pannakatun-oy iti nainsangkagimongan a
kinalinteg.
Kas
kadakayo, bungaak met ti makunkuna a kolonisado nga edukasion.
Ken
rumbeng laeng nga ibagak kadakayo a bungaak ti agdan-agdan a kolonisado nga
edukasion.
Saanak
laeng a kinonolisa ti edukasion a makalaud, ti edukasion kadagiti adal a
naggapu iti bubon ti imperialistiko nga adal a nagbalin a rukod ti makunkuna a
kinalaing: ti edukasion iti Ingles.
Produktoak
pay ti makunkuna—wenno kunkunaen dagiti kritikal a filosopo—a maysa nga
internal a kolonisasion, daytay kita ti imperialismo nga aggapu iti uneg mismo
ti pagilian, ti imperialismo a nagtaud iti maysa a fasistiko a kapampanunotan
no kasano a buklen ti maysa a nasion, maysa nga estado, maysa a nasion-estado,
ken maysa a pagilian.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken rukrukoden
ti pagsasao ken kapampanunotan nga Ingles.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao a Tagalog, ken rukrukoden
ti pagsasao ken kapampanunotan a Tagalog.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga addaan iti basar a dua a pangal ti agdan, a
sakbay a makangatoak, masapul nga agpangalak kadagitoy, ket kadagitoy a pangal,
tallikudak a mamimpinsan ti kinaasinok, ti pagsasao a tinawidko, ti pagsasao ti
taengko, ti pagsasao ti komunidadko, ti pagsasao ti nasion a naggapuak.
Awan
nangisuro kaniak iti maipapan iti kur-itan nga Ilokano.
Awan
nangipalagip kaniak a maysaak a paset ti makunkuna a nasion nga Ilokano, a
parte iti dakdakkel a komunidad a makunkuna ita nga Amianan.
Awan
nangipalawag kaniak kadagiti indigeno a kapampanunotan maipapan iti pulik.
Awan
nangipasaknap iti pannakausar koma ti simbolo ti kinatao uray kadagiti publiko
nga espasio ti ilik, ti komunidadko, ti edukasionko, ti pannakatenneb ti
panunotko.
Ketdi,
amin nga ideologiko nga aparato ti estado ket sangsangkamaysa dagitoy a
nangipawil iti panagpanunotko babaen iti wagas dagiti pagapuan a nangted kaniak
iti pagsasaok.
Ketdi,
mismo a ti sistema ti edukasion a nangtubay iti panagutob-nakemko ket
pinangurkarengesnak kadagiti kapampanunotak iti bukodko a komunidad babaen ti
makunkuna a barusngi a panangpabaknangna iti panunotko kadagiti konsepto a diak
ammo ken diak maawatan—ken diak ammo ken diak maawatan ta dagitoy ket
estranghero iti formal a panagadalko kadagiti eskuelaan.
Ketdi,
natennebak iti dua a kapanunotan—wenno dua a kapampanunotan nga imbabaet ti dua
a pagsasao nga agpada a diak kukua, ken agpada a baniaga kaniak: ti
kapampanunotan iti Ingles, ken ti kapampanunotan iti Tagalog.
Saankon
a palpalikawkawan ti saritaan: awan ti empiriko a pammaneknek a ti makunkuna
ita a Filipino—ti ibambandoda a ‘nailian’ a pagsasao—ket awan dumana iti
Tagalog.
Saanakon
nga agpatpatiray-ok pay: awan empiriko a pammaneknek a ti iskisofreniko a
Pilipino/Filipino ket saan a Tagalog daytoy.
Agdidinnerechotayon—ta
kasta ti obligasion ti maysa a nainfilosopiko a panagtutungtong: agsuitsuitik
ti pagilian, ket suitsuitikennatayo babaen iti mara-Goebbels a wagas daytoy a
mangimulmula iti panunot dagiti amin a makipagili iti Filipinas nga addaantayon
iti ‘nailian’ a pagsasao, ket daytoy ‘nailian’ a pagsasao ket Filipino.
Dagiti
kakastoy a kinasuitik ket, ipso facto, kinasuitik.
No
nangrugi ti argumento iti kinasuitik, sui generis, ti bunga daytoy ket maysa
met laeng a kinasuitik. Quid est esse rei.
Ti
umuna iti dua a pangal ti kolonisasion ket ti pannakatenneb dagiti adalan iti
lumaud nga adal.
Daytoy
nga adal ket ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken aminen a pagsasao a makalaud,
kas koma ti Español, Latin, Frances, Aleman, ken dadduma nga addaantayo itan
iti abilidad a maaramat a kas instrumento iti komunikasion.
Naganak
daytoy ti external a kolonisasion.
Daytoy
nga adal ket mangmangted kadagiti filosopo iti Amianan, kas pagarigan, iti
pannakasanay manipud ken Aristoteles agingga iti nakabingngi-a-bibig a
Foucault, a kunam la no ammo ni Aristoteles nga adda Amianan, a kunam la no
ammo no Foucault nga adda Cordillera, Tanap ti Cagayan, wenno Ilokano.
Ti
maikadua ket ti pannakatenneb iti arrap a nasionalismo a mangibanbando, agingga
ita, iti makunkuna nga arrap met nga ideologia ti nasionalismo a nagtaud iti
sentro.
Naganak
daytoy iti internal a kolonisasion.
Wenno
maysa a forma ti neokolonisasion nga aggapu mismo iti uneg, kas ti panangsakup ti
kapanunotan a Tagalog kadagiti isiptayo ita.
Iti daytoy
a sentro ket nakapatta iti hegemoniko a kalat ti panangisaknap iti makunkuna a
homogenisado a panagpampanunot, a kas koma iti adda iti ‘isang bansa, isang
diwa’ idi panawen ti Linteg Militar, maysa a pampanunot a ti bito daytoy ket ti
padas iti panangparnuay iti nasion-estado iti lumaud.
Maysa
a sintomas ti kastoy a homogenisado a panagpampanunot ket ti panangakseptar iti
kinadangkok ken kinaranggas ti ideologia ti monolinggualismo ken
monokulturalismo iti maysa a pagilian a kas iti Filipinas, maysa a pagilian a
ti naturalesa daytoy ket ti diversidad, multiplisidad, ken pluralismo.
Ita,
kas iti bambannagaw, nagbaliwen daytoy nga ‘isang bansa, isang diwa’ ket ti
mantra daytoy arrap nga adal ket ti nasionalismo nga awanan substansia no di ti
panangited iti ‘nailian a pagsasao’ ken ‘nailian a kultura’ a kunam la no dayta
a panangipateg ket adda iti panagsao iti Tagalog nga aglemlemmeng iti
P/Filipino (wenno P/Filipino nga aglemlemmeng iti Tagalog).[1]
Nagbalinen
a mantra daytoy, ket ti mantriko a fuersa ken bileg ken turayna ket kasla maysa
nga orasion iti nailian a salamangka. Kuna dagiti Ilokano a duogan: kasla kano
orasionen daytoy ken ‘Apo Kitingkiting.’
Kasano
koma a pagmaymaysaem ti maysa a pagilian
babaen iti panangisaknap iti maysa a homogenisado nga edukasion a ti basar
daytoy ket ti mangurkuranges a filosopia ti panagiyadal ken ti nakurapay a
logika ti panangtenneb iti nakem dagiti adalan?
Kasano
koma a buklem ti maysa a pagilian babaen
iti naranggas a wagas ti monokulturalisasion ken monolinggualisasion—daytay
panangisaknap iti idea nga arrap a mangibagbaga a tapno agbanag nga adda
Filipinas, masapul ti panagmaymaysa iti lengguahe ken iti kultura?
Kasano
koma nga iyallatiwmo ti maysa nga adal iti maysa nga adalan babaen iti
panangibabaet iti daytoy nga adal iti lengguahe a dina kukua, ket gapu ta dina
kukua, ket mabati laeng nga agmalmalanga no kasta a ti mangisursuro kenkuana
ket Tagalog a Tagalog, wenno Ingles nga Ingles?
Kasano
koma nga isurom iti maysa a taga-Potia, Ifugao ti kina-Ifugaona no ti aramatem
iti panangisurom ket Tagalog?
Kasano
koma nga isurom iti maysa nga Itneg iti kina-Itnegna babaen iti panagaramatmo
iti Ingles?
Kasano
koma nga asintadaen ti indigeno a tignay ti panagmennamenna babaen iti patta ti
makunkuna itan a ‘pagmemeron,’ a pattapatta ti metafisika ti panagadda iti
daytoy a lubong?
Ken
kasano nga isurotayo kadagiti taga-Amianan ti kinataga-Amiananda no agingga ita
ket nakakarseltayo pay laeng iti monokromatiko a lubong ti ‘filosopia a
Filipino’ a ti balabala daytoy ket ti mangilista kadagiti esensialista a paset
dagiti nagduduma a kultura dagiti nasurok 170 nga etnolingguistiko a grupo iti
daytoy a pagilian, ket kalpasan ti panagilista ket awagan daytoy iti
‘diksionario a Filipino’[2]
a kas inaramid, iti awanan-sirmata a wagas, ti grupo ni Almario?
Ti
ipaip nga inusar daytoy a grupo ket ti falso nga ipaip iti panagbirok kadagiti
sinonimo dagiti balikas a Tagalog kadagiti sumagmamano a napili a lengguahe iti
Filipinas tapno iti kasta ket manayonan, iti wagas nga artifisial a
panagdagdagnay laeng, dagiti balikas nga addan iti Tagalog.
Ditay
liplipatan a ti pannakabukel ti kastoy a diksionario ket naggapu iti milion a
fundo ti gobierno, milion a fundo a ni kaano man ket saan a mait-ited iti ania
man a pagsasao iti pagilian tapno koma, iti bukodtayo a wagas, ket mabalintayo
met ti mangaramid iti nainnakman a dokumentasion dagiti nasurok nga uppat a pulo
a pagsasao iti sibubukel nga Amianan.
Agingga
ita, iti laksid ti panangikumit ti Filipinas iti nagkaadu nga internasional a
tulag maipapan iti diversidad ken maipapan iti panagrespeto kadagiti indigeno a
kalintegan dagiti etnolingguistiko a grupo, agdadata a dudua laeng a pagsasao
ti maik-ikkan iti privilegio: ti Tagalog (a kunkunada a Pilipino/Filipino), ken
ti Ingles.
Iti
pannakaiselsel iti karabukob dagiti amin a makipagili iti Filipinas iti idea ti
nailian a pagsasao nga agsalsalida iti makunkuna a ‘basar iti Tagalog’—maysa a
frase nga ingget ulbod—ditoy a marukod ti kinaawan sudi ti intension ti
pagilian ken dagiti kultural nga institusion ket aparato daytoy a mangiyalnag
iti kinalinteg gapu iti nakaplanon a panangsakup ti isip a Tagalog iti amin nga
isip a mangibagbagi iti pakabuklan dagiti siudadano iti pagilian.
Iti
panagkamang kadagiti kired iti rason nga adda iti lingguistika, iti filosopia
ti lengguahe, ken iti sosio-psikologia ti pagsasao, adda dua a maaramat a
pangrukod tapno maibaga a ti makunkuna a dua a lengguahe ket pudno—ket saan nga
inuulbod—a dua ken agsabali a pagsasao.
Umuna, ti komprehensibilidad, a ti
kayatna a sawen ket rumbeng a di agkinnaawatan dagitoy dua a pagsasao.
Maikadua, ti sintax, wenno wagas ti
pannakaurnos wenno pannakaareglo dagiti balikas tapno iti kasta ket makaiyebkas
dagitoy naiyurnos ken naiyareglo a balikas iti maysa a klaro a panarita, ken
maysa a klaro a panarita gapu ta simmurot iti internal a padron ti nalawag a
panagipeksa.
Ita,
karitek a derechaan dagiti amin a paset iti daytoy a tallaong ita no
mapaneknekanda dagitoy dua banag: umuna, a pudno a di agkinnaawatan dagiti
agsasao iti Tagalog ken dagiti agsasao iti Pilipino/Filipino; ken maikadua, no
saanen nga agpada ti sintax, wenno urnos dagiti balikas iti Tagalog no maidasig
daytoy iti P/Filipino.
Ipeksak
daytoy a karit gapu iti maysa a banag: a masapul ti nainkritikalan a
panangasintada ken panangsirig kadagitoy basar a pasamak iti kolektivo a
panagbiagtayo, ket babaen kadagiti kritikal a panagasintada ken panagsirig ket
mabaelantayo nga analisaren dagiti agdan-agdan a panangsuitsuitikda kadatayo.
Adda
dagiti institusional a fuersa ti gimong nga agingga ita ket agpapaay pay laeng
nga instrumento iti daytoy nainsapasapan a panagsuitik.
Kadagiti
kakastoy nga aramid—kadagiti kakastoy a fundamental nga aramid a pananglukluko
kadatayo gapu iti pannakatenneb dagiti utob-nakemtayo kadagiti adal a sinisuitik
ken saan a maiyalubog iti nainwayawayaan a panagbiag—saan a mabalin nga
agsalidatayo iti makunkuna a naimbag a kalat, wenno nasayaat nga intension.
Saan
a mabalin a kunaen ti pagilian nga awan intensionna a madi ken dakes gapu iti
maysa a banag: ti resulta dagitoy dispanlinghado a pagalagadan nga
ofisial—dagiti polisia iti edukasion ken kultura ken arte—ket ti agtultuloy a
pannakasakup ti utob-nakem dagiti taga-Amianan.
Kastoy
ti isungbattayo kadakuada: Bonum ex
integra causa malum ex cucumque defectu.
Simple
a sungbat—ngem addaan daytoy iti gita a mangparukma kadagitoy a provokador ti
kinaawan justisia iti pagilian.
Mismo
a ni Tinio[3]
,
maysa a nailian nga artista, ti nangibaga a ti pannakaipappapilit ti Tagalog a
kas ‘nailian a pagsasao’ (saan a mamati a daytoy ket P/Filipino iti agdama nga
hitsurana) ket maysa a klase ti panagaramat iti salamangka tapno iti kasta ket iti
babaen daytoy a salamangka ket maipapilit iti kaaduan—madagdagullit a
maipappapilit tapno iti pannakadagdagullit daytoy ket dumteng ti kanito a
patienen dagiti umili ti wagas ti salamangka—nga addan ‘nailian a pagsasao.’
Adu
dagiti salamangkero kadagiti institusion a kultural iti Filipinas.
Adu
dagiti salamangkero nga edukador a mangsuitsuitik kadatayo.
Adu
met dagiti salamangkero a filosopo nga agingga ita ket agpatinggada laeng iti
adal ni Aristoteles ken Foucault!
Iti
panagipatok iti sistema ken wagas ti panagutob-nakem iti Amianan—kasta metten
iti sibubukel a pagilian—produktotayo kadagitoy a salamangka manipud iti
salamangka ti ‘values education’ (wenno edukasion kadagiti pateg) nga
experimento ni Quisumbing idi panawen ni Cory Aquino agingga iti ‘daang
matuwid’ (wenno derecho a dalan) ni Presidente Aquino.[4]
2. Panagsubli Kadagiti Babak ti Partuat nga
Epistemologia
Iti
paniemna ti dekolonisasion, adda maysa a turong a masapul nga ikkantayo iti
umno a kontexto: ti pannakaikkat iti utob-nakem ti maysa nga epistemologia a ti
kalat daytoy ket imula iti panunottayo ti isu met la nga isu nga adal a naimula
iti utob-nakem dagiti agente ti kolonisasion.
Iti
nainsirmataan a wagas, nakita daytoy ni Fanon[5]
iti proyektona a ‘simboliko’ a lobotomisasion ti kolonisado nga isip tapno iti
kasta ket maiwaragawag ti posibilidad ti panagwaywaya.
Ti
programa ti pannakadekolonisa ti kolonisado nga utob-nakem ket maysa a dakkel a
pagrebbengan dagiti amin a mangmangged iti wayawaya ken iti panagwayawaya.
Ditoy
a makita ti kugnal nga akem dagiti filosopo iti Amianan.
Ti
marasirkus a panangfutnot kadagiti aramid dagiti produsir iti adal iti sentro
ken Lumaud ket masapul unay—ken rebbengna unay—a bantayan.
Saantayo
a kunaen nga adda amin kadatayo ti kasapulan nga adal. Daytoy ti kunaentayo:
iti proseso ken proyekto ti dekolonisasion, rumbeng unay nga ammotayo dagiti
bukodtayo a talugading, ket awan ngatan kasasamayan a talugading no di ti
panagsubli iti bukodtayo, tapno iti panagsubli iti bukodtayo, maaramidantayo ti
aglayag manipud ditoy.
Kastoy
met ti imbaga ni Constantino[6]
iti analisisna iti kunkunana a ‘mis-edukasion’ dagiti umili iti Filipinas.
Naedukaran
dagiti umili iti Filipinas iti edukasion a madi, ken madi gapu ta saan a
produktivo daytoy iti panangilungalongda iti nainwayawayaan a panagbiag.
Maysa
kadagiti aspekto daytoy nga edukasion ket ti pakasaritaan nga ibabaet ti
estranghero a pagsasao.
Ngem
adda maysa a nalipatan ni Constantino—nga agente provador met ti hegemoniko a
sentro—ti internal a kolonisasion iti nainkagimongan nga istruktura ti
pulitika, ekonomia, ken kultura.
Nagarrap
met ni Constantino iti dina panangkritikar iti hegemoniko nga aramid ti
imperialistika nga institusion ti ‘nailian’ nga edukasion, ‘nailian’ a
pagsasao, ken ‘nailian’ a kultura.
Iti
laksid ti simpatia ni Fanon iti masa, ken ti abilidad daytoy a masa nga
isayangkat ti nainkagimongan a panagbalbaliw iti kolonisado a gimong—iti laksid
ti pammati nga adda iti masa mismo ti tulbek ti bukodna a salakan—adda
kibaltang ti kastoy a pattapatta ken panagipapan ta no ti masa mismo ket saan a
siririing ti utob-nakemna kadagiti pulitikal a rekisito ti nain-ubogan a panagbalbaliw
a panggimong, awan duadua a maikaranukon ti masa iti garangugong ti isu met
laeng nga isu a pannakaikarsel ti utob-nakem.
Saan
nga umanay a puonan ti ingenuidad tapno iti kasta ket masarkedan a sarapaen
dagiti bakal ti kabusor iti aramid a panangiyurnos kadagiti agsusupangil a
banag iti nainkagimongan a panagbalbaliw.
Saan
nga umanay ti kinainosente, ti kinaawanan iti padas, ti kinaawanan iti
malisia—kas iti kinaonosente, kinaawan-padas, ken kinaawan-malisia ti masa a di
pay dimmalan iti kritikal nga edukasion kadagiti bambanag nga ibagbaga dagiti
institusion ken aparato a kultural ti estado a pudno, wenno bubon ti kinapudno.
Ditoy
nga importante ti maysa a kritikal nga edukasion.
Ditoy
nga importante ti akem dagiti filosopo iti Amianan a kas kadakayo.
3. No Apay nga Importante ti Vokabulario ti
Panagkitakit
Ti
turong ti saritaantayo ket agngudo iti maysa a klaro a resolusion: ti
importansia ti maysa a vokaboluario ti panagkitakit.
Daytoy
ket maysa a vokabulario a mangited kadatayo kadagiti kugnal a lexikon tapno
makabukeltayo iti gramatika ti maysa a revolusionario a panagsipat ket
panagsirig iti addaan nakem a sistema ti edukasion a saan laeng a nakapunget
ken nakaramut kadagiti dominante a konsepto, no di ket mangibuang kadagiti
padawang ken penned iti nalablabon a pannakaadal iti kinaasinno, iti promesa ti
gimong, ken iti pannakabalabala ti masakbayan.
Kayatna
sawen, ditay mabalin a pakawanen dagiti filosopo—ken ditay inggaan a batuen iti
panangpilaw kadagiti amin a filosopo gapu iti laingda nga agfutnot ken Rorty
ken Heidegger, ngem dida man la mafutnot piman ni Apo Muga, Apo Lung-aw, Apo
Buni, wenno Apo Kabunian.
Kayatna
a sawen, ditay mabalin a di babalawen dagiti amin a filosopo iti Amianan iti
panangbaybay-ada iti responsibilidadda iti gimong ti Amianan, kadagiti nasurok nga
uppat a pulo nga etnolingguistiko a grupo iti daytoy a deppaarna ti
pagilian.
Kayatna
a sawen, masapul a birokentayo kadakuada dagiti nagduduma a panangilawlawag
kadagiti elemento ti nawaya ken nawayawayaan nga utob-nakem, kas koma ti
pannakailawlawag dagiti aspekto ti utob, ti aspekto ti nakem, ti aspekto ti
pammati, ti aspekto ti pannakilangenlangen, ken ti aspekto ti panangbukel iti
tungtongan a nasayaat.
Kas
filosopo iti Amianan, adu dagiti ditay ammo maipapan iti Amianan.
Ket
no admitirentayo daytoy ita, mabalin a daytoy ti rugi ti pannakaibuang amin a
babaktayo, tapno iti pannakibuang dagitoy a babak ket maiyanud dagitoy iti
karayan santo maitunda iti taaw ti pammakawan.
Kas
filosopo, obligasionyo ti mangbukel iti maysa a kritikal a patta ti filosopia
nga Amianan, maysa a patta a ti ubog daytoy ket patta iti pudno a wayawaya, ken
patta ti pudno a wayawaya gapu ta nakasentro daytoy iti nainkagimongan a
justisia.
Ngarud,
iti daytoy a vokabulario ti panagkitakit, masapul ditoy dagiti napili a lexikon
ti panagwayawaya ken panagwaywayas tapno iti kasta ket dagitoy ti mangpadam-eg
iti daga a pagitukitan kadagiti bukel—dagiti semilia—ti nainwayawayaan a
panagfilosopia para iti Amianan.
No
awan dagitoy kritikal a lexikon—dagitoy nain-utob-nakem a balikas—ditay
makabukel iti nainsiriban ken nainwayawaan a gramatika ti kinawayawaya.
4. Panagsubli Kadagiti Sansanut iti Amianan
Iti
panangisayangkat iti pannakabukel daytoy a vokabulario tapno mabukel ti
gramatika ti revolusionario nga utob-nakemtayo, adda dua nga addang—iti plural
ken managpartuat nga ipaip—a masapul a di liblibtawan: umuna, ti panagsubli kadagiti sansanut dagiti amin nga
etnolingguistiko a grupo ti Amianan; ken maikadua,
ti panangestablisar kadagiti kuneksion dagiti ammotayo kadagiti ammo dagiti
sabali.
Masapul
ditoy ti panagsubli kadagiti komunidadtayo, ken kasta met a masapul ditoy ti nainrespetuan a panangadal kadagiti nakalemmeng nga adal a tagikukua dagitoy
nga etnolingguistiko a komunidad.
Iti
panagsubli kadagitoy a sansanut, importante ditoy ti panangibaba iti purua—ti panagsirig
babaen iti epoke dagiti iskeptiko tapno iti kasta mabaelantayo a di dakamaten
dagiti bukodtayo nga inkabesado a konsepto, a kaaduan kadagitoy ket naggapu met
laeng kadagiti lumlumoten a kuaderno dagiti nangisursuro kadatayo a sinursuruan
met laeng dagiti mangisursuro nga addaan kadagiti lumlumoten a kuaderno. Daytoy
pasapasa—daytoy tawidtawid nga adal manipud kadagiti lumlumoten a kuaderno—ti
maysa kadagiti adu a pagel no apay nga agpatingga ita ket siaabbung pay laeng
dagiti matatayo iti importansia iti panagsubli kadagiti indigeno nga adal a
naipaidam kadatayo, ken naipaidam kadatayo ta aginggatayo met laeng iti
Florante at Laura ken Ibong Adarna iti panagpadastayo a mangammo no asinnotayo
a talaga.
Adda
obligasiontayo a moral a mangikunektar kadagitoy nga adal kadagiti sabali nga
adal tapno iti kasta ket agbalin a konsentriko a nagtimbukel ti universo ti
ammotayo: maysa a sirkulo a naipunget iti dawi, ngem aglaylayag iti law-ang ti
naintaw-an a laing.
5. Normalisasion Dagiti Lengguahe ken
Kultura iti Amianan
Idi
daytoy a kalat ti panagwayawaya, saan a mabalin a tallikudan, ket ngarud,
iraman a kas etikal nga aramid, ti panangnormalisar kadagiti lengguahe ken
kultura iti Amianan.
Ti
kayatna a sawen daytoy ket ti agdadata nga obligasion ni filosopo a
taga-Amianan, wenno ni filosopo mangdisdiskurso iti Amianan, a mangammo iti
awan-ressat a posibilidad dagiti indigeno a filosopia dagiti etnolingguistiko a
grupo—indigeno a filosopia a nakalemmeng kadagiti kolektivo a lagip, kadagiti
ritual ken rito, kadagiti mito ken mitologia, kadagiti folklor, ken iti
aginaldaw-aldaw a praktisda. Masapul
ditoy ti nawada a panangsirig kadagitoy—kas met iti pannakasapul iti
nainlaingan panangasinta kadagiti kunekuneksion dagitoy tapno iti kasta ket
makapalnuad iti naimbugasan a panangited iti kaiyulogan.
Importante
ditoy ti wada ti isip.
Importante
ditoy ti kinapakumbaba—daytay sindadaan a panangakseptar nga adu ti ditay ammo,
ket gapu ta adu ti ditay ammo—masapul a masindadaantayo met laeng a mangaklon a
ditay ammo dagitoy.
Importante
ditoy ti panangikonfesar—uray no datayo dagiti kalalaingan a filosopo a
nangadal, kas pagarigan, ken Democritus—a ditay ammo ti kayat a sawen ti
utob-nakem, ti kayat a sawen ti Amianan, ken ti filosopia nga addaan iti
nainwayawayaan a direksion.
Iti panangbalabala
iti makunkuna a Filosopia iti Amianan ken Filosopia ti Amianan, rebbengna laeng
ti panangkita a dagiti lengguahe ken kultura ditoy a disso ket addaanda iti
normal nga akem iti aginaldaw a panagbiag dagiti umili, iti publiko a
panagbiagda, ken iti nainkadawian a pannakilangenlangenda iti aginaldaw.
Kayatna
a sawen, masapul a ti maysa a filosopo iti Amianan ket mamati iti dakdakkel a
filosopia ti panagwayawaya a nakaangkla kadagiti ipaip iti panagadal kadagiti
lengguahetayo, lengguahe a pagan-anay ti kinaasinno, lengguahe a bado mismo ti
bagi ken ti kultura.
Iti
doktrina ti hilemorfismo, kas pagarian, maysa a doktrina ti konstitusion ti tao,
konstitusion a nakabasar iti dua nga elemento—ti bagi ken kararua—makita ditoy
ti panagsabali ti anggulo ti panagsirig dagiti Ilokano iti panangipakitana a
saan a maymaysa ti kararua ti tao no di ket uppat, ket ngarud, daytoy a teoria
ni Aristoteles ket maysa a figurativo a lengguahe iti panagsirig dagiti duogan
a filosopo iti Lumaud, nga iti imasna, ket saan a kastoy ti panagipapan dagiti
Ilokano.
Kunada
a ti lengguahe ket saan laeng a koleksion dagiti pauni ken paaweng, a saan
laeng a koleksion dagiti balikas.
Kunada
a ti lengguahe ket maysa nga institusion a mangigamer kadagiti rikna,
kababalin, ken pampanunot.
Kunada
a ti lengguahe ket balay—taeng a di mainsasaanan—dagiti uppat a kararua (basar
iti indigeno a filosopia ti tao dagiti Ilokano) ni Ilokano, ken posible, dagiti
taga-Amianan.
Ita
kasta, saan ngarud a mabalin a di inormalisar ti lengguahe tapno mairugi ti
panagfilosopia.
Kayatna
a sawen, masapul a ti filosopo iti Dupaningan Agta ket makaawat iti Dupaningan
Agta.
6. Ti Responsibilidad ti Filosopia a
Mamagwayawaya
Ken
Rorty[7]
,
iti daytoy a panawen ti multikulturalismo ken globalisado a panagbiag,
importante la unay a sirigen, manen ken manen, ti akem ti filosopia iti
aginaldaw a panagbiag ti kontemporaneo a tao.
No
idi damo, ti filosopia ket maysa a kita ti diversion dagiti addaan iti babaonen
tapno iti kasta, iti panagdiversionna, makita, mapanunot, ken mapagmennamennaan
dagiti transendental nga aspekto ti biag ti tao, nagbaliw ti lokasion ti
filosopia iti aginaldaw a panagbiag a dikdiktaran dagiti fuersa ti ekonomia,
kultura, ken pulitika.
Nalawag
ken Rorty a ti filosopia ket maysa kultural a pulitika.
Saan
nga inosente ti panagfilosopia.
Ketdi,
nakaangkla ti aramid a panagfilosopia kadagiti istruktura ti gimong, kadagiti
institusionna, ken kadagiti operasion ken dinamismo ti poder, turay, ken
fuersa.
No
ti maysa a filosopo iti Amianan ket dina bigbigen dagitoy, agbanag a ti resulta
ti panagpilosopia ket maysa a di inhenioso. Agbanag a maysa manen daytoy a
pupokan ti utob-nakem.
7. Kritisismo iti Kolonial nga Ontologia:
Dua a Klase ti Ontologia (External, Internal)
Adda
dakkel a sinisuitik nga ontologia nga iselselselda kadagiti karabukobtayo.
Daytoy
nga ontologia ket naggapu iti linumot a konsepto ti nasion, estado, ken
nasion-estado, ken nasionalismo—ontologia a sinisuitik nga aggapu iti
hegemoniko a sentro.[8]
Ibagbaga daytoy nga ontologia a ti existensia ti maysa a Filipino ket adda iti
pannakipagilina iti maysa a pagilian a ti doktrinana ket ti kaadda iti bukodna
a ‘nailian’ a pagsasao, a ‘nailian’ a kultura, ken nailian dagiti amin a
nailian, agraman iti ‘nailian’ a panagpampanunot.
Makitatayo
a dagitoy nga istrategia ken taktika ket istrategia ken taktika ti maysa nga
estado a ti turong daytoy ket kontrolen dagiti panunot ken wagas ti panagbiag
dagiti umilina, uray no dagitoy nga umili ket kamengda kadagiti nagduduma nga
ethnolingguistiko a grupo.
Maysa
a kinaulbod ti panangipato a ti existensia ti maysa a Kankana-ey ket adda nga
ibabaet laeng ti kina-Filipinona, ket saan a ti kina-Kankana-eyna.
Sakbay
nga agbalin a Filipino ti maysa a Kankana-ey, masapul a Kankana-ey nga umuna
daytoy, ket awan pangapatan iti kastoy nga ontologia malaksid no surotentayo
dagiti oppresivo a wagas dagiti pagilian a nangkettel kadagiti basar a
karbengan dagiti umilida a di kameng iti komunidad iti sentro. Tapno adda
ontologia ti panagbalin a Franses babaen iti ‘nasionalismo’ a Franses, mano
kadi nga etnolingguistiko a grupo iti labes ken ruar ti Paris ti naisakrifisio,
ken agingga ita ket maisaksarifisio pay laeng?
Tapno
mabukel ti pagilian nga España a tengtenglen ti ideologia ti kina-Kastila,
nagpukaw ti Aragonese, ket naiwalinwalin ti kina-Basco, kina-Andalusiano, ken
kina-Catalan.
Unorentayo
amin a pagilian a mangibambando iti ‘egalite, fraternite, ken liberte’ ket
makitatayo nga iti likud dagitoy nga islogan ket ti aramid ti estado a
naranggas, brutal, ken di makatao.
Kasta
ti mapaspasamak iti Filipinas: rangranggasan ti estado dagiti etnolingguistiko
a grupo babaen iti agtultuloy a panangiselselselna iti karabukobda dagiti nosion
ti hegemoniko a kina-Filipino, hegemoniko gapu ta mangipilpilit iti maysa nga
arrap a nasionalismo.
8. Karit ti Masakbayan
Daytoy
ti karittayo kadagiti filosopo iti Amianan: aramidentayo koma ti rumbeng.
Aramidentayo
a ti filosopiatayo—iti teoria ken praktis—ket filosopia nga agpaay iti
pannakabukel ti mamagwayawaya nga isip dagiti amin nga etnolingguistiko a grupo
nga adda iti entiro nga Amianan.
Idi
kunaen, kas pagarigan, ni Ama Macliing Dulag a saan a para kenkuana ti
dokumento nga iyaw-awat kenkuana ti maysa nga agente ti gobierno, a no titulo
ti daga dayta a dokumento, saan a para kenkuana dayta ta ‘awan asinno man a tao
ti makatagikua iti daga.’ Ketdi, kinuna ti kastoy: ‘Ti daga ti mangtagtagikua
iti tao.’ No saan a gameng iti filosopia daytoy, diak ammo no ania ti
iyawagtayo iti kastoy.
Paggaammok
a dakayo amin ket nasanay iti maka-Laud a panagfilosopia.
Dayta
a banag ket ditayon mabalbaliwan pay.
Ti
mabalbaliwantayo ket no ania ti aramidentayo kadagitoy nga adal a naiyallatiw
kadatayo.
No
kitaentayo a rimienta dagitoy nga adal, kasano nga aramatentayo dagitoy a
rimienta?
Kasano
nga agpaay dagitoy iti pannakapattapatta ken pannakabalabala ti maysa a kita
ti filosopia nga agpaay kadagiti amin a siudadano iti Amianan—ken, sapay
koma—iti entiro a pagilian?
Ania
ti langa ti maysa nga epistemologia a makaited iti bukibok a bukel ti
panagwayawaya, bukibok a bukel a la ket ta nadam-eg a daga ti pakaitukitanna,
ket mabalin nga agbanag a narangpaya daytoy?
9. Panggupugop
Saan
a kas karina ti akem ti kritikal a pilosopia.
Saan
a sirkero ken salamangkero ti maysa a filosopo a makadaer a mangsango iti
dominante a fuersa ti hegemoniko nga epistemologia.
Saan
a maysa a panagpasiar iti natalinaay nga igid ti baybay ti pannakiengkuentro
manen kadagiti duogan ngem sibibiag nga utob-nakem dagiti nagkaadu a puli iti
Amianan.
Saan
a kas karina ti panagfilosopia nga awit-awit dagiti sagursor ti ili ken pagilian,
a baklaybaklay dagiti babantot kadagiti nagkaadu a pasamak ti
pannakailupitlupit, ken simemennamenna kadagiti narikut ken narikor nga akem ti
filosopia iti aginaldaw a panagbiag.
Ngem
awan filosopo a di agpilfilosopia.
Ket
awan filosopo iti Amianan a di agpilfilosopia iti Amianan.
Kuna
dagiti dumadangadang: Id cape aut id
relinque.
Non est medius locus philosophiae—awan
neutral a posision iti filosopia.
Agyamanak
kadakayo amin—ken kablaaw kadakayo!
Dagiti Nota
[1]
A.
Solver Agcaoili, Interview iti WBEZ
Worldview, “Recognizing the mother tongue,” https://soundcloud.com/wbez-worldview/recognizing-the-mother-tongue
.
Kitaen pay dagiti sumaganad: A. Solver Agcaoili, http://www.aurelioagcaoili.com/2008/07/dagiti-kritikal-panirigan-para-iti-pia_03.html
;
A. Solver Agcaoili, “Sukimat, Mennamenna, Sursuro and the Birth of Amianan
Studies: A Critical Introduction,” iti A. Solver Agcaoili, A. C. Felipe, &
A. T. Visaya (dagiti editor). Sukimat:
Researches on Ilokano and Amianan Studies.
Philippines: Nakem, 2009, pp.
1-16; Isabel Pefianco, “Mother tongue is a way to go,” Philippine Daily
Inquirer, http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/columns/view/20081101-169620/M
,
November 1, 2008.
[2]
Virgilio S. Almario (jefe nga editor). UP
Diksyonaryong Filipino
. Lunsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, 2001.
[3]
Rolando
Tinio. A Matter of Language: Where
English Fails
. Quezon City: University of the Philippines Press, 1990.
[4]
Makitatayo
daytoy nga agtultuloy a dominasion ti sentro, dominasion dagiti institusion,
ken dominasion dagiti agente dagitoy nga institusion babaen iti sistematiko a
kunniber kadagiti fundo a naisangrat iti panagdur-as dagiti mapapaidaman a
siudadano ken disso a sadimpalnek. Ken makitatayo nga isu met laeng nga isu a
grupo dagiti tao ti agsagsagrap iti imbag—dagiti tao nga addaan kuneksion,
dagiti tao nga adda iti sentro, dagiti tao nga addaan kapet iti pulitika,
kultura, ken ekonomia.
-
[5]
Franz
Fanon. Wretched of the Earth
. trans
C. Farrington. New York: Grove Press, 1963.
[6]
Renato
Constantino, “Miseducation of the Filipinos,” iti The Philippines Reader: A History of Colonialism, Neocolonialism,
Dictatorship, and Resistance
. ed Daniel B. Shirmer & S. R. Shalom
(Cambridge: Southend Press, 1987), pp. 45-48.
[7]
Richard
Rorty. Philosophy as Cultural Politics
.
Philosophical Papers, Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
[8]
A.
Solver Agcaoili, “The Question of the Plural, and the Question of the
Philippine State: Rizal and the Virtues of Diversity and Cultural Pluralism,”
iti Jose Rizal’s Legacy and Nation-Building
,
Serafin Colmenares Jr & Raymund Liongson (dagiti editor). Honolulu: Knights
of Rizal, 2013.


text:
Literatura Panagbaniaga
Maysa kadagiti ingpek a mabasa no di man masurat iti Iluko ket maipapan iti “literatura panagbaniaga” wenno travel literature. Napintas dagiti travel literature iti English a nabasbasakon kadagiti nadumaduma a magasin ken uray iti internet. Naidumduma ti ngayedda ket makaabbukay rikna. Naisalsalumina a panangiladawan iti paliiw ken eksperiensa. Tenglienda ti anges kabayatan iti panagbasa ket saan a mapupuotan a ti padas ken paliiw ti author kadaydiay a lugar nga inna nagpassiaran ket mairamanka metten nga agbasbasa a nagpassiar. Mairayoka kadagiti argumento ken komento ken kapanunotan ti author. Isu a napintek la unay dayta nga ingpen a pannakasurat.
Ket no dadduma, wenno kadagiti dadduma, pasaray awaganda daytoy iti travelogue. Ta saannaka laeng nga ipassiar daytoy a sinurat no dipay ket iparaman, ipakita, ipangngeg, iparikna ti karirikna ken situasion ti sakupen a lugar wenno luglugar a nadakamat itoy sinurat.
Ta ania ngamin daytoy a sinurat?
Travel literature is travel writing of literary value. Travel literature typically records the experiences of an author touring a place for the pleasure of travel. An individual work is sometimes called a travelogue or itinerary. Travel literature may be cross-cultural or transnational in focus, or may involve travel to different regions within the same country. Accounts of spaceflight may also be considered travel literature.
Literary travelogues generally exhibit a coherent narrative or aesthetic beyond the logging of dates and events as found in travel journals or a ship's log. Travel literature is closely associated with outdoor literature and the genres often overlap with no definite boundaries. Dayta man ti nadakamat iti reference daytoy a sinurat.
Isu nga inissemak met idi iti makaisurat piman uray maysa laeng. Ngem naituntunkua, agingga iti agdama, ket diak pay nakasurat. Nagpatingga laeng iti essem. Ngem itan tapno agminar ken agbukar manen ti essem, isu man laengen ti topikotayo itoy kolumtayo ta awan iti masiriptayo nga isurat, he-he!
Iti napaliiwko kadagiti nabasbasakon a travel literature ket agdepende iti intension wenno panggep no apay a sinurat dayta. Bukodko a paliiw dayta. Ket amin a definition maipapan itoy ket korek ken maitutop la unay. Daydiay intension ti mangidiktar no ania daytoy. Ta saan a basta suraten lattan nga awan iti pakaisangratanna wenno intension.
Maitugotam pay ditoy no ti author ket maysa a batikano a descriptive writer wenno informative writer. Agduma manen dagitoy a klase ti mannurat. Saanda a maymaysa.
Kas pagarigan, ti informative writer ket maysa a mannurat iti journal, travel guide, research guide. Masurat ti account wenno data maibasar iti nakita, nangngeg, napaliiw, ken dadduma pay. Masurat daytoy a kas factual wenno base on fact.
Iti maysa a batikano a descriptive writer, saanna a basta suraten lattan ti eksperiensana, no di ket isakabna daytoy iti porma ti sinurat nga umayon kadayta a pangngep. Masurot latta dagiti annuroten ti porma a napili. Ket mapili dagiti maidatag a detalie iti sinurat, ket iyataday daytoy iti nakaisakabanna a klase genre.
Nakadkadlaw ditoy iti panagaramat iti nabuslon a panangilawlawag. Ekspektarem ngarud iti adu a wagas ti panangilawlawag a mangtengngel ti anges iti agbasbasa tapno maiyagus iti yuyeng ti eksperiensa a basbasaenna. Namsek kadagiti adjectives, adverbs ken clauses. Agsipud ta personal nga eksperiensa, adda ngarud dagiti komento, maidatag nga argumento, kapanunotan ken naipangpangruna la unay ti panagdayaw.
Iti paliiwko adda dagiti sumagmamano nagballigi a descriptive writer a nangsurat itoy ket naisakab iti sinurat kas CHARACTER STORY. No character story no kunatayo, dua iti posible a pangisakaban itoy. (1) Masurat ditoy dagiti kababalin, aramid, ugali, pammati ti maysa a tao. 2) Masurat dagiti aramid, ugali, kababalin iti maysa a lugar (i.e., purok, barangay, ili, probinsia, kdp.).
Dayta maikadua a pannakaisurat ti character story iti naynay a maaramat iti panagsurat iti travel literature.
Ta kuna ti reference-tayo, “travel literature is defined as the narrative accounts written about an individual or group's encounter with another place…” Eksperiesa iti panagbaniaga.
Kunana pay: These writings, also referred to as travelogues, recount in detail the writer's experiences and perceptions of that place. Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place.
Isu a nalawag a pagdiligen dagiti sinurat segun iti intension. Ket dayta nga intension, posible nga informative wenno descriptive. No informative ti panggep, agsuratka ngarud iti travel guide. No descriptive met, isu dayta ti intay sarsaritaen.
Nupay makuna a napaypaysu nga eksperiensa ti sinurat, naisakab daytoy iti porma ken annuroten a kas maiyataday no ania a klase ken genre. Ken gagangay a ti kangrunaan a suraten ket ti naisalsalumina a makita iti dayta a lugar wenno luglugar a sakopen. Iparikna ti pitik dayta a lugar/luglugar. Ipananam kern aminen a kasapulan tapno ti sinurat ket agbalin a makaay-ayo.
Kas pagarigan koma, no iti lugar a masakopan dayta a sinurat ket maipapan iti panagbaniaga wenno panagpasiar ti maysa a ganggannaet iti sibubukel a probinsia ti Ilocos Sur. No informative dagiti laeng napipintas a banag ti maisurat. Gagangay a dagiti paset wenno lugar a yan dagiti napipintas a buya, natural man ken saan.
Ngem iti descriptive writing, saan a kastoy iti pannakaisuratna. Masapul a panunoten a nalaing ni mannurat no ania dayta a naisalsalumina a banag nga awan iti sabali a lugar. Dayta iti suratenna. Dayta a kinaisalsalumina iti iladawanna a pakaawisan iti immatang. Ta ti kinaisalsalumina ket kinaisangsangayan iti kayatna a sawen. Isu dayta ti sentro ti sinurat. Isu dayta ti pangabil ti sinurat.
Kas pagarigan manen ditoy probinsiatayo nga Ilocos Sur. Ania koma iti maisurat para iti descriptive literature nga awan iti sabsabali a lugar nga adda iti probinsia?
Kas pagarigan ta sinuratna ket maipapan iti maipapan ti eksperiensana maipapan iti lenguahe a napaliiwna iti probinsia. Addaan ti probinsia iti dua a klase ti pagsasao. Adda ti Iluko dagiti taga-patad ket adda met ti sabali nga Iluko dagiti taga-sang-at wenno iti kabambantayan. Agduma dagitoy. Isu dayta ti ikkanna iti preperensia.
Agduma ti patneng nga Iluko iti Cordilleran Iluko. Cordilleran Iluko iti pangawagtayo iti Iluko iti kabambantayan. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti Siudad Dagiti Saleng, ni Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko wenno ti Iluko iti Cordillera ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.
Ket agsipud ti sinuratna ket naisangsayan nga awan iti sabali a lugar, a kas iti dua a klase ti Iluko. Nayunanna met laeng maipapan iti lenguahe; ta isu ngarud ti subject a topikona. Kas pagarigan, napaliiwna manen nga agsabali ti bengngat ti Umuna a Distrito ti probinsia iti Maikadua a Distrito.
Iti Umuna a Distrito, nabasa ken nalukneng nga Iluko iti inna mangngeg. Iti Maikadua a Distrito ken nakamagmaga ken nakatangtangken ti bengngat. Di kadi naisalsalumina nga ekspiriensa ti sangsangaili a mangsurat ti travelogue ti probinsia?
Agtinnag a maysa a character story no isu ti nangisakaban, a kas iti nadakamat. Ket masapul ngarud a masurot dagiti annuroten iti panagsurat iti character story tapno maragpat ti ngayedna.
Iti rigatna wenno iti alsemna a di maikideman, manmano dagiti sinurat a rumuar a kastoy iti Iluko. No adda man dagiti mannurat a makaisurat itoy a klase, saanna a maipidua. Ti makuna a risiris itoy a klasipikasion ket nalag-an no dipay ket awan a pulos.
No ti sinurat ket ti maipapan iti kababalin, ugali ken kapanunotan ti maysa a tao, daydiay laeng met ti inka insurat ta maysa la ngarud a character story daytoy.
Descriptive writing, sometimes called "showing writing" is writing that describes a particular person, place or event in great detail. Descriptive writing uses a lot of flowery adjectives and adverbs to describe what is going on or how something appears.
Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place. Where travel guides are informative, travel literature is descriptive, impalawag ti referencetayo. Isu a saan koma a mariro ti asinoman a mangayat a mangsurat. @
Friday, February 18, 2011
Literatura Panagbaniaga


text:
Butan
Ti Butan (/buːˈtɑːn/; Dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་; Wylie: 'brug-yul "Druk Yul"), opisial a ti Pagarian ti Butan, ket naserraan ti daga a pagilian idiay Abagatan nga Asia a mabirukan idiay akindaya a patingga ti Himalayas. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Tsina ken iti abagatan, daya ken laud babaen ti India. Iti laud, ket naisina manipud ti Nepal babaen ti estado ti India iti Sikkim, bayat a ti ad-adayo nga abagatan ket naisina manipud ti Banglades babaen dagiti estado ti India iti Assam ken Laud a Bengal. Ti kapitolio ti Bhutan ken ti kadakkelan a siudadna ket ti Thimphu.
Ti Butan ket rimsua a binukel dagiti naggugubat a peudo aginggana di nasapa a maika-17 a siglo, idi ti lama ken daulo ti militar a ni Ngawang Namgyal, ti immuna a Zhabdrung Rinpoche, nga idi ket pimmanpanaw iti relihioso a persekusion idiay Tibet, ket pinagkaykaysana ti lugar ken nangipatakder ti naisangayan nga identidad ti Butan. Kalpasanna, idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Butan ket naipayammo iti Imperio a Britaniko ken nagtalinaay iti napigsa a bilateral a relasion idi India kalpasan ti pannakawayana. Idi 2006, iti naibatay iti global a panagsukisok, ti Business Week ket inranggona ti Butan a kas ti karagsakan a pagilian idiay Asia ken ti maikawalo a karagsakan iti lubong.[8]
Ti ladawan ti daga ti Butan ket sumakop manipu ti subtropikal a tantanap iti abagatan aginggana ti sub-alpino a kabambantayan ti Himalaya iti amianan, a dagiti tuktok ti bantay ket sumurok a 7,000 metro (23,000 ft). Ti dagup ti kalwana ket naireporta a kas agarup a 46,500 km2 (18,000 sq mi) idi 1997[9] ken 38,394 kuadrado kilometro (14,824 sq mi) idi 2002.[10][11] Ti estado a relihion ti Butan ket Vajrayana a Budismo ken ti populasion, itan (manipud idi 2012/2013) ket nakarkulo iti gangani a tallo a pagkapat ti maysa a riwriw,[1] ken kaaduan ket Budista. Ti Hinduismo ket isu timaikadua a kadakkelan a relihion.[12]
Idi 2008, ti Butan ket nagtransision manipud ti patingga a monarkia iti batay-linteg a monarkia ken nagtengngel iti immuna a sapasap a panagbutos.[13]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Bhutan Population clock". Countrymeters.info. 2012. Naala idi 22 Oktubre 2012.
- ^ "Population and Housing Census of Bhutan — 2005" (PPT). UN. 2005. Naala idi 5 Enero 2010.
- ^ a b c d "Bhutan". International Monetary Fund. Naala idi 17 Abril 2012.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Bhutan". Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (UNHCHR). 5 Hunio 2001. Naala idi 23 Abril 2009.
- ^ "World Population Prospects". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2008. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 7 Enero 2010. Naala idi 4 Disiembre 2009.
- ^ "The World's Happiest Countries". Business Week. 11 Oktubre 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 26 Abril 2009. Naala idi 23 Abril 2009.
- ^ "8th Five Year Plan (1997–2002)" (PDF). Government of Bhutan. 1997. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "9th Five Year Plan (2002–2007)" (PDF). Royal Government of Bhutan. 2002. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "National Portal of Bhutan". Department of Information Technology, Bhutan. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 23 Abril 2012. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "Bhutan." World Almanac & Book Of Facts (2008): 752–753. Academic Search Premier. Web. 8 Disiembre 2011.
- ^ Wolf, Siegfried, "Bhutan's Political Transition", ' ' Applied Political Science of South Asia' ', 2 Hulio 2013
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Butan iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Butan manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Bhutan.gov.bt – Opisial a website ti Gobierno ti Butan
- Butan a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Butan manipud ti UCB Libraries GovPubs.
- Butan, Encyclopædia Britannica.
- Kitaen ti Butan iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Butan
- Konseho ti Turismo ti Butan
- Butan
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949


text:
(via TAO, LUGAR, PASAMAK; Bannawag, Abril 9, 2012 issue)
DAGITI KAMPEON A MANNANIW. Paset ti “Panaglaga Kadagiti Balikas 2012,” seminar iti panagsurat nga inangay ti GUMIL Cagayan, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Cagayan, iti Cagayan State University-Sanchez Mira idi Marso 17, 2012 ti pannakaangay ti “On-the-Spot Daniw Writing Contest.” Iti ladawan, iggem dagiti nangabak (nakatugaw) dagiti inyalatda a libro –“Nabalitokan a Tawid” (insagut ni Dr. Freddie Pa. Masuli, Director ti GUMIL Filipinas) ken cash a premio (insagut da Alex Vicente Yadao ti ALVIYA Literary Foundation ken Dionisio S. Bulong, dati nga Editor ti Bannawag)— da, agpakanawan: Umuna a Gunggona: Emily Asuncion; Maikadua: John Patrick F. Domingo; Maika-3: Felix Corpuz, Jr.; Maika-4: Gershon Decano; Maikap-5: Karol J. Cac ken Consolation Prize: Jobelle Molina. Adda iti likud dagiti dadduma a kameng ti GUMIL Cagayan ken letiurer (agpakanawan): Vilmer V. Viloria, Bise-Presidente, GUMIL Filipinas; Joel B. Manuel, Prinsipal, Banna National HS, lecturer (Mother Language-Based Education wenno MLE ken iti panangisagana iti lesson plan nga Ilokano ti usaren); Sadiri Roy D. Aragon, Arthur P. Urata, Presidente, GUMIL Cagayan (lektiurer, panagsurat iti damag); Joel Bagasol, Head Teacher, Pamplona National School of Fisheries; Dr. Freddie P. Masuli; Jobert Pacnis; Rolando Seguro, Jr.; Johmar Alvarez, mangisursuro iti Aparri West National HS (lecturer, panagsurat iti daniw a para ubbing); Raquelito B. Cenal; Dionisio S. Bulong (lektiurer, nobela); Narglon Utanes; ken Derick F. Yabes.
SAGUT A LIBRO. Siraragsak nga aw-awaten da Dr. Lina M. Garan, CEO ti Cagayan State University-Sanchez Mira (maikatlo iti kanigid) ken Dr. Narcitas B. Ouano, Dekano, College of Teacher Education, CSU-Sanchez Mira (maikadua iti kanigid), dagiti libro iti Ilokano a sagut da Bannawag Editor Cles B. Rambaud ken GC Vice-President Freddie P. Masuli para iti biblioteka ti Cagayan State University. Impeksa ni Dr. Garan ti suportana iti pannakasaluad ken pannakaparang-ay ti Literatura Ilokana ken siraragsak a nangyam-ammo iti bagina a kas kaanakan daydi premiado a mannurat iti Bannawag ken nagtaktakem nga opisial ti GUMIL Filipinas, Renato Paat.
DAGITI KAMPEON ITI ISPELING. Ni First Prize Winner Candy Vitalis (maikapat iti kanawan), kaduana da Second Prize Winner Karen Albano (maikatlo iti kanigid) ken Third Prize Winner Carlos Garcia (maikatlo iti kanawan) iti panangabakda iti umno a pannakaisurat dagiti balikas nga Ilokano. Kaduada iti ladawan da (agpakanawan) Bannawag Editor Cles B. Rambaud a nangisagut kadagiti libro a premio ken naglektiur iti ortograpia Ilokana; Vilmer V. Viloria, Dionisio S. Bulong; Dr. Freddie P. Masuli; ken Arthur P. Urata.
DAGITI KAMPEON ITI PANAGSURAT ITI DAMAG. “Hm, naglalaingkayon, annakko!” kasla kunkuna ni GC President Arthur P. Urata bayat ti panangyawatna iti sagutna a cash prize kadagiti nangabak iti panagsurat iti damag, da Jenny Macugay ken Gleanne Corpuz.
“IMMAYKAMI NAKIPAGLAGA KADAGITI BALIKAS!” Dagiti nagseminar, lektiurer ken opisial-miembro ti GUMIL Cagayan a siraragsak a nagpaala iti pakalaglagipan a ladawan iti sango ti Administration Building ti Cagayan State University-Sanchez Mira kalpasan ti seminar. Sakbay daytoy a seminar, nangangay pay ti GUMIL Cagayan iti seminar iti MLE met laeng kadagiti ili ti Ballesteros (inesponsoran ni Board Member Jessie B. Usita) ken iti Gattaran (inesponsoran ti LGU Gattaran).


text:
Angayen ti GUMIL Filipinas (GF), ti kangrunaan a gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti sangalubongan, iti pannakitinnulong ti National Commission for Culture and the Arts, ti GUMIL Filipinas National Conference and Literary Seminar-Workshop inton Abril 20-22, 2012 iti Don Mariano Marcos Memorial State University (DMMMSU)-North La Union Campus, Bacnotan, La Union iti tema a “Ni Mannurat a kas Mannursuro,” kas naammuan iti naudi a miting ti Hunta Direktiba ti gunglo itay nabiit.
Maawagan pay iti Dap-ayan 2012, daytoy ti maika-44 a nailian a panagtataripnong dagiti mannurat nga Ilokano, kameng ken saan ti GF, iti Filipinas ken iti abrod.
Mainaig itoy, ipalagip ti GF Awards Committee a Pebrero 29, 2012 ti deadline ti panagawat kadagiti nominasion para iti Pedro Bucaneg Award, Leona Florentino Award, ken Cornelio Valdez Award.
Kasta met nga ipalagip ti Mrs. GUMIL Filipinas Popularity Contest 2012 AdHoc Committee kadagiti amin a GUMIL chapter a masapul ti panangipatakder ti tunggal chapter iti pakisalipna. Maangay ti umuna ken maudi a canvassing iti umuna a rabii ti komperensia.
Para iti dadduma pay a damag maipanggep iti GUMIL Filipinas ken iti nasao a komperensia, bisitaen ti www.gumilfilipinas.com, ti opisial a website ti gunglo; wenno no adda saludsod, ag-e-mail iti djuna_alcantara@yahoo.com. (GF Secretariat)