text:
Matematika
Ti Matematika (manipud ti Griego uάθnua máthēma, “panakaammo, panagadal, agadadal”) ket isu ti panagadal iti kaadu, patakder, limbang, ken panagbaliw. Dagiti Matematiko ket agbirukda kadagiti pagtuladan ken agaramid kadagiti baro a pagannurotan a konhetura. Dagiti matematiko ket paganamunganda ti agpayso wenno balbaliwanda dagiti konhetura babaen ti matematiko a paneknek. Ti panagsukisok a nasken para ti panagpadtuan kadagiti parikut a matematika ket agbayag ti tawtawen wenno sisiglo nga agnanayon a panagusisa. Manipud kadagiti imumn-una nga obra ni Giuseppe Peano (1858–1932), David Hilbert (1862–1943), ken dadduma pay kadagiti napudno a naisawang a sistema iti naladaw a maika-19 a siglo, nagbalin a kadawyan a makita ti matematiko a panagsukisok ket isu ti panagipatakder ti kinapudno babaen ti nainget a panagpugay manipud kadagiti maibagay a napili a kinapudno a naisawang ken panagilawlawag. No dagitoy a matematiko a patakder ket nasayaat a modmodelo iti agpayso a penomeno, no kasta ket ti matematiko a panagrason ket kadawyan nga agited kadagiti kinasaririt wenno padpadto.
Babaen ti pangusar ti abstrassion ken lohikal a panagrason, ti matematiko ket naparang-ay manipud ti panagbilbilang, panagkalkulo, panagrukod, ken ti sistematiko a panagadal kadagiti sukog ken dagiti gunay dagiti maipapan ti bagi a banbanag. Ti naipakat a matematiko ket aramiden ti nagtagitaoan manipud idi adda dagiti naisurat a rehistro. Dagiti nainget a pangsuppiat ket immuna a nagparang kadagiti Griego a matematiko, a kalatakan dagiti Elemento ni Euklides . Ti matematiko ket nabuntog a naparang-ay anginggana ti Renasimiento, nga idi ti matematiko a panagpabaro a panagtitinnulongan kadagiti baro a sientipiko a naduktalan ket nangiturong ti napardas a gatad iti matematiko a panagduktal nga agtultuloy iti agdama nga aldaw.[2]
Ti kinuna ni Galileo Galilei (1564–1642), 'Ti law-ang ket di-makabasa aginggana no maadal tayo ti pagsasao ken maam-ammuan dagiti karakter a nakasurat. Naisurat daytoy iti matematiko a pagsasao, ken dagiti letra ket dagiti trianggulo, dagiti sirkulo ken dagiti heometriko a tabas, a no awan dagitoy ket narigat a maawatan iti maysa a balikas. No awan dagitoy, agkalkallautang tayo iti nasipnget a laberinto'.[3] Carl Friedrich Gauss (1777–1855) intudona ti matematiko a kas "ti Reina dagiti Siensia".[4] Ni Benjamin Peirce (1809–1880) ket tinawtawagna ti matematiko a "ti siensia a mangala kadagiti nasken a patingga".[5] Kinuna ni David Hilbert ti matematiko: "Saantayo nga agsasao kadagiti pannakaikeddeng iti aniaman a kapanunutan. Ti matematiko ket saan a kasla maysa nga ay-ayam a ti akemna ket naibanag babaen kadagiti naikeddeng a naitulag a pagalagadan. Ngem, isu daytoy ti maysa a konseptual a sistema nga addaan ti nasken a kinauneg a mabalin laeng ken babaen ti pamuspusan wenno saan."[6] Kinuna ni Albert Einstein (1879–1955) a "no dagiti linteg ti matematiko ket mangipatudo ti kina-agpayso, saan dagitoy a nalawag; ken no dagitoy ket nalawag, saan dagitoy a mangipatudo kadagiti kina-agpayso".
Ti matematika ket inus-usar iti sangalubongan a kas maysa a nasken iti kaadua a paset, a mairaman ti masna a siensia, inhenieria, medisina, ken dagiti sosial a siensia. Ti Naidangep a matematiko, ti sanga ti matematiko a pakaseknan ti panakaidangep iti matematiko a panakaammo kadagit sabsabali a paset, agparegget ken agusar kadagiti baro a naduktalan a matematiko ken sagpaminsan a mangiturong ti panagrangrang-ay kadagiti barbaro a displina ti matematiko, a kas dagiti estadistika ken ay-ayam a teoria. Dagiti matematiko ket makitinnulagda pay kadagiti puro a matematiko, wenno gapu ti bukodna a matematiko, nga awanani ti naidangep a kapanuotan. Awan ti nalawag a linia a panagilasin ti puro ken naidangep a matematiko, ken ti naipakat a panagusar a narugian a kas ti puro a matematiko ket kadawyan a naduktalan.[7]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas a matematika ket nagtaud manipud ti Griego uάθnua (máthēma), nga idi ti pagsasao a taga-ugma a Griego, ket kaibuksilanna ti "no ania ti maad-adal ti maysa", "no ania ti maammuan ti maysa", isunga ti "panagadal" ken "siensia", ken iti moderno a Griego ket "adal" laeng. Ti balikas a máthēma ket naal amanipud ti uavθάvw (manthano), bayat a ti kapada ti Griego ket uaθaίvw (mathaino), dagitoy dua ket kaibuksilanda "ti agadal". Idiay Gresia, ti balikas para iti "matematika" ket adda ti basbassit ken adadu a teknikal a kaibuksilan ti "matematiko a panagadal", uray kadagiti Klasiko a panawen.[8] Ti pangilasinna ket uaθnuatιkός (mathēmatikós), a kayatna a sawen ket "mainaig ti panagadal" wenno "nagaget", a mabalin a kaibuksilanna pay ti "matematiko". Naisangsangayan ti, uaθnuatιkὴ tέxvn (mathēmatikḗ tékhnē), Latin: ars mathematica, a kaibuksilanna "ti matematiko nga arte".
Iti Latin, ken iti Ingles aginggana idi panawen ti1700, ti termino a matematika ket sapasap a kaibuksilan ti "astrolohia" (wenno sagpaminsan nga "astronomia") ngem iti "matematika"; ti kaibuksilanna ket nagin-inut a nagbalbaliw iti agdama a pormana manipud idi agarup a 1500 aginggana idi 1800. Daytoy ket gapuanan kadagiti adu a madi a pannakaipatarus: a naisangsangayan ti ballag ni San Augustin a dagiti Kristiano ket nasken a maammuanda ti mathematici a kayatna sawen ket dagiti astrologo, daytoy ket sagpaminsan a madi ti pannakaipatarusna nga ipato dagiti matematiko.
Ti nalawag a porma iti Ingles, a kas ti ad-adu ngem maysa a porma iti Pranses ti les mathématiques (ken basbassit nga inus-usar iti agmaymaysa a kita ken ti la mathématique), ket masurotan pay manipud ti Latin a neutro ti ad-adu ngem maysa ti mathematica (Cicero), a naibatay ti ad-adu ngem maysa iti Griego ti ta uaθnuatιkά (ta mathēmatiká), unga inus-usar babaen ni Aristoteles (384–322 BC), ken sumurok-kumurang a kaibuksilanna ti "amin a matematiko a banag"; urayno mabalin a binulod laeng iti Ingles ti panangilasin ti mathematic(al) ken nagporma ti pangnagan ti matematika kalpasan ti tabas ti pisika ken metapisika, a tinawid manipud ti Griego.[9] Iti Inggles, ti pangnagan a matematika ket makaal-ala ti agmaymaysa a a porma ti berbo. Kadawyan daytoy a maipababa iti maths wenno , iti agsasao ti Ingles nga Amianan nga Amerika, iti math.[10]
Dagiti panagilawlawag ti matematika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Aristoteles ket nangipalplawag ti matematika a kas "ti siensia ti kaadu", ken daytoy a panangipalpalawag ket kaaduna nga inus-usar aginggana idi maika-18 a siglo.[11] Idi rugi ti maika-19 a siglo, idi ti panagadal ti matematika ket immad-adu ken nangrugrugi a mangipangpanggep kadagiti narikut a maawatan a topiko a kas ti grupo a teoria ken panangipalawagan a heometria, nga awan ti husto a pannakainaiganna iti kaadu ken panagrukod, dagiti imatematiko ken dagiti pilosopo ket nangrugrugida a nangisingasing kadagiti sabsabali a kita ti baro a panangipalpalawag.[12] Adda dagitoy a panangipalpalawag ket nangiyunay-unay ti panagikkat a karakter a kaaduan ti matematika, adda dagiti nangiyunay-unay kadagiti kinarit ti pannakaawatna, adda dagiti nangiyunay-unay kadagiti naisangsangayan a topiko iti kaunegan ti matematika. Ita nga aldaw, awan ti konsenso iti sapasap a panangipalplawag ti matematika, uray kadagiti propesional.[13] Awan pay dagiti konsenso no ti matematika ket maysa nga arte wenno siensia.[14] Adda dagiti adu a nalatak a matematiko ket saanda a nakal-ala ti kinaykayat iti panangipalplawag ti matematika, wenno mangikedkeddeng a daytoy ket saan a mabalin a maiplawag.[13] Adda dagiti nangibagbaga, a ti "Matetematika ket isu ti ar-aramiden dagiti Matematiko."[13]
Dagiti tallo a kangrunaa a kita ti panangipalplawag ti matematika ket tinawtawagan ti lohisista, intuisionista, ken pormalista, a ti tunggal maysa ket mangipakpakita ti sabali a panunot ti pilosopiko a panagadal.[15] Amin dagitoy ket adda ti nakaro a problema, awan kadagitoy ti nawatiwat a pannaka-awat, ken awan ti mabalin a panangikaykaysa.[15]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Awan ti nabati manipud kadagiti taga-ugma a kapadpadada wenno pannakailadawan ti kabibiag ni Euklides. Nupay kasta, dagiti pannakailadawan ti obrana iti arte ket naitalged kadagiti kapanunotanna (kitaen ti Euklides).
- ^ Eves
- ^ Marcus du Sautoy, Ti Ababa a Pakasaritaan ti Matematiko: 1. Newton ken Leibniz, BBC Radio 4, 27/09/2010.
- ^ Waltershausen
- ^ Peirce, p. 97.
- ^ Hilbert, D. (1919-20), Natur und Mathematisches Erkennen: Vorlesungen, gehalten 1919-1920 in Göttingen. Nach der Ausarbeitung von Paul Bernays (Inurnos ken adda ti Inggles a pauna babaen ni David E. Rowe), Basel, Birkhäuser (1992).
- ^ Peterson
- ^ Dagitoy dua akapanunotan ket mabirukan iti Plato. Liddell ken Scott, s.voce uaθnuatιkός
- ^ Ti Oxford a Diksionario ti Inggles nga Etimolohia, Ingles a Diksionario ti Oxford, sub "matematika", "matematiko""
- ^ "maths, n." ken "math, n.3". Inggles a Diksionario ti Oxford , on-line a bersion (2012).
- ^ James Franklin, "Aristoteliano a Realismo" itiPilosopia ti Matematika", ed. A.D. Irvine, p. 104. Elsevier (2009).
- ^ Cajori, Florian (1893). Ti Pakasaritaan ti Matematika. Matematiko a Kagimongan ti Amerikano (1991 naimaldit manenn). pp. 285–6. ISBN 0821821024.
- ^ a b c Mura, Robert (Disiembre 1993). "Dagiti Ladawan ti Matematika a Tinengtengngel dagiti Manursuro ti Unibersidad dagiti Siensia ti Matematika". Edukasional a Panagad-adal iti Matematika. 25 (4): 375–385.
- ^ Tobies, Renate ken Helmut Neunzert (2012). Iris Runge: Ti Biag a Pagsasabtan ti matematika, Siensia, ken Industria. Springer. pp. 9. ISBN 3034802293.
Nasken nga umuna nga agsalusod no ania ti sapsap a kaibuksilan babaen ti matematika. Dagiti nadayeg nga eskolar ket nagisuppiatda iti daytoy a banag aginggana idi nagbalin nga asul ti rupada, ngem awan pay ti konsenso a naala no ti matematika ket maysa a masna a siensia, maysa a sanga ti sangkataoan, wenno maysa a porma ti arte .
- ^ a b Snapper, Ernst (Septiembre 1979), "Dagiti Tallo a Pagrigatan ti Matematika: Lohisismo, Intuitionismo, ken Pormalismo", Magasina ti Matematika, 52 (4): 207–16, JSTOR 2689412, doi:10.2307/2689412.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Matematika iti Wikimedia Commons
- Nawaya a Liblibro ti Matematika
- Online nga Ensiklopedia ti Matematika manipud idiay Springer,


c: text/html

text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
1 Corinto 11:1-34
11 Agbalinkayo a tumutulad kaniak, kas met iti panangtuladko ken Kristo.+2 Ita padayawankayo agsipud ta iti amin a bambanag silalagipkayo kaniak ket petpetpetanyo a siiirut dagiti tradision+ kas inyawatko ida kadakayo.3 Ngem kayatko a maammuanyo a ti ulo ti tunggal lalaki isu ti Kristo;+ ket ti ulo ti babai isu ti lalaki;+ ket ti ulo ti Kristo isu ti Dios.+4 Tunggal lalaki nga agkararag wenno agipadto nga adda aniaman a banag iti ulona ibabainna ti ulona;+5 ngem tunggal babai nga agkararag wenno agipadto+ a ti ulona di nadalungdongan ibabainna ti ulona,+ ta kasta met laeng no isu koma ket babai a nakiskisan ti ulona.+6 Ta no ti maysa a babai di agdalungdong, mapukisan met koma; ngem no nakababain iti maysa a babai ti mapukisan wenno makiskisan,+ agdalungdong koma.+7 Ta ti lalaki saan a rebbeng a dalungdonganna ti ulona, ta isu ladawan+ ken dayag+ ti Dios; ngem ti babai dayag ti lalaki.+8 Ta ti lalaki di nagtaud iti babai, no di ket ti babai nagtaud iti lalaki;+9 ken, kanayonanna pay, ti lalaki di naparsua maipagapu iti babai, no di ket ti babai maipagapu iti lalaki.+10 Dayta ti makagapu a ti babai rebbeng a maaddaan iti pagilasinan ti kinaturay iti rabaw ti ulona+ gapu kadagiti anghel.+11 Malaksid pay, mainaig iti Apo awan ti babai no awan lalaki ket awan ti lalaki no awan babai.+12 Ta no kasano a ti babai nagtaud iti lalaki,+ kasta met a ti lalaki ket baeten iti babai;+ ngem amin a bambanag nagtaudda iti Dios.+13 Ipatoyo iti bagbagiyo: Mayanatup kadi a ti maysa a babai di nakadalungdong nga agkararag iti Dios?14 Saan aya a ti mismo a nakaparsuaan isurona kadakayo a no ti lalaki atiddog ti buokna, pakaibabainan kenkuana dayta;15 ngem no ti babai atiddog ti buokna, dayag+ kenkuana dayta? Agsipud ta ti buokna ti naited kenkuana imbes a dalungdong.+16 Nupay kasta, no ti asinoman a tao kasla makisupiat+ iti sabali pay a kadawyan,+ awanantayo iti sabali pay, uray dagiti kongregasion ti Dios.17 Ngem, bayat ti panangitedko kadagitoy a pammilin, saankayo a padayawan agsipud ta, saan a pagsayaatan, no di ket pagdaksan nga agtataripnongkayo.+18 Ta umuna iti amin, no aguurnongkayo iti maysa a kongregasion, mangngegko nga adda panaglalasin iti nagtetengngaanyo;+ ket adda bassit panamatik iti dayta.19 Ta masapul met nga adda dagiti sekta+ iti nagtetengngaanyo, tapno dagiti tattao a naanamongan maiparangarang met iti nagtetengngaanyo.+20 Gapuna, no aguurnongkayo iti maysa a lugar, saan a mabalin a kanen ti pangrabii ti Apo.+21 Ta, no kanenyo dayta, tunggal maysa kanenna a nasaksakbay ti bukodna a pangrabii, iti kasta ti maysa mabisinan ngem ti sabali mabartek.22 Saan kadi a pudno nga adda balbalayyo a panganan ken paginuman?+ Wenno umsienyo aya ti kongregasion ti Dios ket babainenyo dagidiay awanan?+ Anianto ti kunaek kadakayo? Padayawankayto aya? Saankayo a padayawan iti daytoy.23 Ta inawatko iti Apo daydiay inyawatko met kadakayo, a ni Apo Jesus iti rabii+ a pannakayawatna nangala iti tinapay24 ket, kalpasan a nakapagyaman, pinispisina+ ket kinunana: “Daytoy kaipapananna ti bagik+ maigapu kadakayo. Itultuloyyo nga aramiden daytoy kas panglaglagip+ kaniak.”25 Kasta met ti inaramidna maipapan iti kopa,+ kalpasan a nakapangrabii, a kunkunana: “Daytoy a kopa kaipapananna ti baro a tulag+ babaen ti bileg ti darak.+ Itultuloyyo nga aramiden daytoy, a masansan nga uminumkayo iti dayta, kas panglaglagip+ kaniak.”26 Ta no masansan+ a kanenyo daytoy a tinapay ken uminumkayo itoy a kopa, iwarwaragawagyo ti ipapatay+ ti Apo, agingga iti idadatengna.+27 Iti kasta siasinoman a mangan iti tinapay wenno uminum iti kopa ti Apo a di maikari makabasolto+ maipapan iti bagi ken dara+ ti Apo.28 Umuna anamongan koma ti maysa a tao ti bagina kalpasan ti naannad a panangsukimat,+ ket iti kasta mangan iti tinapay ken uminum iti kopa.29 Ta daydiay mangan ken uminum kanen ken inumenna ti pannakaukom+ maibusor iti bagina no saanna a mailasin ti bagi.30 Dayta ti makagapu nga adu kadakayo ti nakapuy ken masaksakit, ket sumagmamano ti matmaturog+ ken patay.31 Ngem no mailasintayo no aniatayo, saantayo a maukom.+32 Nupay kasta, no maukomtayo,+ disiplinaennatayo ni Jehova,+ tapno saantayo a makondenar+ a mairaman iti lubong.+33 Iti kasta, kakabsatko, no aguurnongkayo a mangan iti dayta,+ agiinnuraykayo.34 No ti asinoman mabisin, mangan koma idiay pagtaengan,+ tapno dikay aguurnong a maipaay iti pannakaukom.+ Ngem ti nabatbati a bambanag urnosekto inton makagtengak dita.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
1 Pedro 2:1-25
2 Gapuna, iwaksiyo ti isuamin a kinadakes+ ken isuamin a panangallilaw ken panaginsisingpet ken ap-apal ken amin a kita ti panangpadpadakes,+2 ket, kas kayanak a maladaga,+ patanorenyo ti panagtarigagay iti awan lalaokna a gatas+ a kukua ti sao, tapno babaen iti dayta dumakkelkayo koma nga agturong iti pannakaisalakan,+3 no la ket naramananyo a ti Apo manangngaasi.+4 Iti iyaay kenkuana a kas iti maysa a sibibiag a bato,+ inlaksid,+ pudno dayta, dagiti tattao,+ ngem napili, napateg, iti Dios,+5 dakayo met kas sibibiag a batbato maibangbangonkayo kas maysa a naespirituan a balay+ maipaay iti panggep ti nasantuan a kinapadi, tapno mangidatonkayo kadagiti naespirituan a sakripisio+ a makaay-ayo iti Dios baeten ken Jesu-Kristo.+6 Ta adda a nailanad iti Kasuratan: “Adtoy! Mangisaadak idiay Sion iti bato, napili, maysa a pamuon a bato a pasuli, napateg; ket awan asinoman a mangwatwatwat iti pammati iti dayta ti dumtengto iti pannakaupay iti aniaman a pamay-an.”+7 Kadakayo, ngarud, nga isu ket napateg, agsipud ta manamatikayo; ngem kadagidiay saan a mamatpati, “ti kapadpada a bato a linaksid+ dagiti managibangon nagbalin nga ulo ti nagsulian,”+8 ken “bato a pakaitibkolan ken dakkel a bato a pakabasolan.”+ Dagitoy ket pakaitibkolan agsipud ta nasukirda iti sao. Gapu itoy a panggep natudinganda met.+9 Ngem dakayo ket “maysa a napili a puli, maysa a naarian a kinapadi, maysa a nasantuan a nasion,+ maysa nga ili nga agpaay a naisangsangayan a sanikua,+ tapno ideklarayo a sisasaknap dagiti kinatan-ok”+ daydiay nangayab kadakayo manipud iti kinasipnget nga agturong iti nakaskasdaaw a lawagna.+10 Ta idi naminsan saankayo a maysa nga ili, ngem itan ket ili ti Dios;+ dakayo idi dagidiay saan a naipakitaan iti asi, ngem itan dagidiay naipakitaan iti asi.+11 Dungdungnguen, bagbagaankayo kas ganggannaet ken temporario nga agnanaed+ nga itultuloyyo ti umadayo kadagiti nainlasagan a tarigagay,+ nga isuda a mismo ti makibimbinnusor iti kararua.+12 Taginayonenyo a nasayaat ti kababalinyo iti tengnga dagiti nasion,+ tapno, iti banag a pangsasawanda iti maibusor kadakayo a kasla managaramid iti dakes, dayawenda koma ti Dios iti aldaw a panangsukimatna+ kas bunga ti nasayaat nga ar-aramidyo+ nga isuda ti saksi kadagita.13 Maigapu iti Apo agpasakupkayo+ iti tunggal natauan a parsua:+ uray pay iti ari+ a kas nangatngato14 wenno kadagiti gobernador a kas imbaonna tapno mangipatayda iti pannusa kadagiti managaramid iti dakes ngem mangidayawda kadagiti managaramid iti naimbag.+15 Ta kasta ti pagayatan ti Dios, a babaen ti panagaramid iti naimbag mabusalanyo ti ignorante a panagsao dagiti di nainkalintegan a tattao.+16 Agbalinkayo a kas siwayawaya a tattao,+ ket kaskasdi a salsalimetmetanyo ti wayawayayo, saan a kas pangabbong iti kinadakes,+ no di ket kas ad-adipen ti Dios.+17 Padayawanyo dagiti amin a kita ti tattao,+ maaddaankayo iti ayat iti intero a timpuyog dagiti kakabsat,+ agbutengkayo iti Dios,+ padayawanyo ti ari.+18 Dagiti adipen iti balay agpasakupda+ koma kadagiti makinkukua kadakuada buyogen ti isuamin a maiparbeng a panagbuteng,+ saan laeng a kadagiti naimbag ken nainkalintegan, no di ket kasta met kadagidiay narigat nga ay-aywen.19 Ta no ti asinoman, gapu iti konsiensia maipuon iti Dios, agibtur iti sidong ti makapaladingit a bambanag ken di nainkalintegan nga agsagaba, makaay-ayo a banag daytoy.+20 Ta ania ti pagsayaatanna no, inton agbasbasolkayo ken matungtungpakayo, ibturanyo dayta?+ Ngem no, inton agar-aramidkayo iti naimbag ket agsagabakayo,+ ibturanyo dayta, makaay-ayo a banag daytoy iti Dios.+21 Iti kinapudnona, naayabankayo iti daytoy a dana, agsipud ta uray ni Kristo nagsagaba a maipaay kadakayo,+ a nangibati kadakayo iti pagwadan tapno sisisinged a surotenyo dagiti addangna.+22 Saan a nakaaramid iti basol,+ awan met ti nasarakan nga allilaw iti ngiwatna.+23 Idi narabrabngis,+ saanna a sinubadan iti panangrabngis.+ Idi agsagsagaba,+ saan a nagipangpangta, no di ket intultuloyna nga intalek ti bagina iti daydiay+ mangukom a sililinteg.24 Isu inawitna dagiti basoltayo+ iti bukodna a bagi iti rabaw ti kayo,+ tapno awan pakainaigantayon kadagiti basol+ ket agbiagtayo iti kinalinteg. Ket “babaen kadagiti pannakasaplitna napaimbagkayo.”+25 Ta kaslakayo karkarnero idi, a maiwawwawa;+ ngem ita nakasublikayon iti pastor+ ken manangaywan dagiti kararuayo.


text:
Tinapay
Ti tinapay ket nangruna a makan a naisagana babaen ti panagiyurno iti masa ti arina ken danum. Daytoy ket nadayeg iti sangalubongan ken maysa kadagiti kaduogan a makmakan iti lubong.
Dagiti awan inngana a panaglalaok kadagiti nadumaduma a kita ti arina, ken dagiti naggigiddiat a kaadu kadgiti mailimug, ket nagresultaan dagiti adu a kita, suksukog, kadakkel, ken linabag a magun-od iti lawlaw ti lubong. Daytoy ket mabalin a mapaanginan babaen kadagiti nadumaduma a proseso manipud ti panag-usar kadagiti masna a rumrumsua a mikrobio aginggana kadagiti nangato ti presionna nga artipisial a panagpaangin iti las-ud ti panangisagana ken/wenno panangiyurno, wenno ibati a saan a maanginan. Adda dagiti adu a kita dagiti mainayon a mabalin a mausar, manipud kadagiti prutas ken bukbukel a makan aginggana kadagiti nadumaduma a taba, aginggana kadagiti kimiko a mainayon a mangpasayaat ti nanam, linabag, maris, and/wenno kapaut ti pannakaidulin.
Ti tinapay ket mabalin a maipakan kadagiti nadumaduma a porma iti aniaman a pannangan iti aldaw, mabalin a makan a kas kankanen, ken mabalin pay a mausar a kas limug kadagiti sabali a panangisagana ti luto. A kas maysa a nangruna a makan iti sangalubongan, ti tinapay ket nagbalinen a naisangayan iti labes ti nutrision, a rimmang-ay kadagiti banag kadagiti rito ti relihion, sekular a maipapan ti kultura a biag, lken pagsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Tinapay iti Wikimedia Commons


text:
Sicilia
Ti Sicilia (Italiano Sicilia [siˈtʃiːlja]; Siciliano: Sicilia Palermitano: [sɪˈʃʲɪːljʌ]) ket isu ti kadakkelan nga isla idiay Baybay Mediteraneo; a mairaman dagiti nakapalikmut a babassit nga isla, daytoy ket mangbukel ti naturay a rehion ti Italia, ti Regione Autonoma Siciliana (Naturay a Rehion ti Sicilia).
Ti Sicilia ket mabirukan idiay tengnga a Mediteraneo. Daytoy ket gumay-at manipud ti ungto ti Apennine a peninsula a nakasinaan daytoy babaen ti akikid a Ilet ti Messina, a mapan idiay aplaya ti Amianan nga Aprika. Ti kangrunaan a dulon daytoy ket ti Bantay Etna, nga iti 3,320 m (10,890 ft) ket isu ti katayagan nga aktibo a bulkan idiay Europa ken maysa kadagiti kaaktiboan iti lubong. Ti isla ket adda ti kayarigan a Mediteraneo a klima.
Ti kasapaan nga arkeolohiko nga ebidensia ti panagtaeng ti tao ti isla ket napetsaan manipud idi kasapaan ti 8000 BC. Iti agarup a 750 BC, ti Sicilia ket nagbalin a maysa a Griego a kolonia ken para kadagiti sumaganad a 600 a tawtawen daytoy ket sitio idi ti Griego-Punico ken Romano-Punico a gubgubat, a naipatingga nga adda ti Romano a panakadadael ti Kartago. Kalpasan ti panakatnag ti Romano nga Imperio idi maika-5 a siglo AD, ti Sicilia ket kankanayon a nabalbaliwan kadagiti nagtengtengngel, ken idi las-ud ti nasapa a Tengnga a Panpanawen daytoy ket tinurayan babaen dagiti Bandalos, Ostrogodos, dagiti Bisantino, dagiti Arabo ken dagiti Normano. Iti kaladawan, ti Pagarian ti Sicilia ket nagpaut ti baetan ti 1130 ken 1816, a pinarparukma kadagiti balangat ti Aragon, Espania, ti Nasantuan a Romano nga Imperio, ken ti kanunpalan dagiti Borbones, idi ti Pagarian dagiti Dua a Sicilia. Daytoy idi ket naipagkaykaysa kadagiti amian a paset ti Italia idi 1860, ngem ti simmarsaruno a panakarebba ti ekonomiko ket nangiturong ti maysa nga allon ti emigrasion, separatismo, ken ti irurumsua ti Mapia, a dagiti kriminal anga araramidda ket nangikaso kadagiti parikut aginggana ti tatta nga aldaw. Kalpasan ti pannakaipasngay ti Italiano a Republika idi 1946, ti Sicilia ket naikkan ti naipangpangruna a kasasaad a kas maysa a naturay a rehion.
Ti Sicilia ket adda ti nabaknang ken naisalsalumina a kultura, a naipangpangruna iti kapanggepan dagiti arte, musika, literatura, panagluto, architektura ken pagsasao. Ti Sicilia ket agtengtengngel pay ti kinapangruna para iti arkeolohiko ken dagiti taga-ugma a sitio a kas ti Necropolis ti Pantalica, ti Ginget dagiti Templo ken ti Selinunte.
Ti ekonomia ti Sicilia ket adu a nadumaduma. Ti agrikultura a paset ket naisangsangayan kadagiti sitrus a prutas, olibas ken lana ti olibas, ub-ubas ken bino. Ti turismo ken panagilaklako ti daga ket ekonomiko a nangrunam para iti isla. Urayno adda ti dagup ti domestiko a produkto ti tunggal maysa a tao iti agarup a €17,000, daytoy ket adda ti dua a pagkatlo laeng ti katimbengan ti Kappon ti Europa ken maysa kadagiti kabassitan a naparang-ay a rehion ti Italia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Statistiche demografiche ISTAT". Demo.istat.it. Naala idi 23 Abril 2010.
- ^ "Eurostat - Dagiti Tabla, dagiti Grapiko ken Mapmapa nga Interface (TGM) table". Epp.eurostat.ec.europa.eu. 11 Marso 2011. Naala idi 2 Hunio 2011.
- ^ EUROPA - Press Releases - Rehional a GDP ti tunggal maysa nga agtataeng idi 2008 GDP ti tunggal maysa nga agtateng a sumakop manipud ti 28% iti EU27 a katimbengan iti Severozapaden idiay Bulgaria aginggana ti 343% idiay akin-uneg a Londres
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bonacini, Elisa (2007) Il territorio calatino nella Sicilia imperiale e tardoromana (Dagiti Reporta ti Britaniko nga Arkeolohiko, Internasional a Serie: 1694) Archaeopress, Oxford, Inglatera, ISBN 978-1-4073-0136-5, iti Italiano nga adada ti abstrakto nga Inggles
- Chaney, Edward. (2000), "Dagiti Britaniko ken Amerikano nga Agbanbaniaga idiay Sicilia manipud ti walo aginggana ti duapulo a siglo", Ti Ebolusion ti Nalatak a Pasiar, Routledge.
- Spadi, Fabio. (2001) "Ti Rangtay idiay Ilet ti Messina: 'Agipababa' ti Karbengan ti Inosente a Panaglabas?" Internasional ken Comparatibo a Linteg a Pagkatlo 50: 411 ff.
- "Manipud ti Romo aginggana idiay Sicilia: Eroplano wenno Tren?" Eksperto a Balakad ti Panagbaniaga, The New York Times, 7 Pebrero 2008 The New York Times.
- "Ti Italy ket nakaramid kadagiti adu a panakatiliw dagiti mapia". BBC News. 22 Disiembre 2008. Naala idi 23 Abril 2010.
- "Ti Mapia ti Sicilia ket Mangisubsubli ti panakasilpo idiay Estados Unidos". Mapia a Damdamag. Naala idi 23 Abril 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sicilia iti Wikimedia Commons
- Rehion ti Sicilia— Opisial a website (iti Italiano)


text:
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Kasano ti Pannakisaritak iti Nagannakko Maipapan Kadagiti Ipapaannurotda Kaniak?
Ti kasapulam: Abilidad a makisarita
Ti pannakisarita ket napateg nga instrumento a
makatulong iti sabsabali tapno maawatandaka.
makatulong kenka tapno maawatam no apay a di mapagustuan ti kayatmo.
No talaga a kayatmo a nawaya a maaramidmo ti kayatmo a kas iti maysa a nataengan, rumbeng laeng a sursuruem ti nasaysayaat a pannakisarita. Kasano?
Sursuruem a kontrolen ti emosionmo. Ti panagteppel ket kasapulan iti nasayaat a pannakisarita. Kuna ti Biblia: “
Isuamin nga espirituna ti iyesngaw ti maysa a maag, ngem daydiay masirib patalnaenna dayta agingga iti kamaudianan.”—Proverbio 29:11.
Ania ti punto? Liklikam ti agreklamo, agpasugnod, agdabugdabug, wenno agipanalbaag iti ridaw. No kasta ti aramidem, mas estriktuandaka—imbes nga ikkandaka iti dakdakkel a wayawaya.
Ikagumaam a tarusan ti kapanunotan ti nagannakmo. Kas pagarigan: Ipapantayon a didaka palubosan dagiti nagannakmo a mapan iti maysa nga okasion. Imbes nga agririka, mabalin nga isaludsodmo:
“No ngay adda kaduak a nataengan ken mapagtalkan a gayyem?”
Mabalin a saan latta a patgan dagiti nagannakmo ti kiddawmo. Ngem no maawatam dagiti pakaseknanda, nalabit adda maisingasingmo nga anamonganda.
Padakkelem ti panagtalek kenka dagiti nagannakmo. Panunotem ti maysa a tao nga immutang iti banko. No regular nga agbayad, magun-odanna ti panagtalek ti banko ken mabalin a dakdakkelto ti ipautangda kenkuana.
Kasta met laeng idiay balayyo. Utangmo kadagiti nagannakmo ti panagtulnogmo. No saanka a kanayon a natulnog, dika masdaaw no bumassit wenno interamente a mapukaw ti panagtalekda kenka.
Ngem no paneknekam a mapagtalkandaka—uray iti babassit a banag—posible a dumakkel ti panagtalekda kenka.


text:
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Apay a Makikappiaak Kadagiti Kakabsatko?
“Kadekketan ngem makapasuron a gagayyem”
Dua a rason a makikappiaka
Ti kuna dagiti padam nga agtutubo
“Kadekketan ngem makapasuron a gagayyem”
Dagiti kakabsatmo ket maawagan kas “kadekketan ngem makapasuron a gagayyem.” Ay-ayatem ida ken ay-ayatendaka ngem no maminsan, saankayo la a talaga nga agkakasurotan. “Makapasuron ti adingko a lalaki,” imbaga ti 18 ti tawenna a ni Helena. “Talaga nga ammona no ania dagiti mangpasuron kaniak!”
Dadduma a riri dagiti agkakabsat ti mabalin a masolbar babaen iti simple a panagtungtong ken panagsinnabat. Kas pagarigan:
Mabalin a pagririan ti agkakuarto nga agkabsat a lallaki ti maipapan iti privacy. Ti solusion? Sursuruen ti makisinnabat ken ikkan ti tunggal maysa iti tiempo para iti personal a bambanag. Iyaplikar ti prinsipio a mabasa iti Lucas 6:
31.
Mabalin nga “agbinnulod” iti bado ti agkabsat a babbai a dida ipakada. Ti solusion? Pagsaritaan ti problema ken maaddaan iti rasonable a limitasion. Iyaplikar ti prinsipio a mabasa iti 2 Timoteo 2:
24.
No dadduma, naserserioso dagiti problema ti agkabsat ken mabalin a nakaro ti resultana. Kitaem ti dua a pagarigan iti Biblia:
Immapal da Miriam ken Aaron iti kabsatda a ni Moises, ket makapaladingit ti resultana. Basaem ti salaysay iti Numeros 12:
1- 15, sa isaludsodmo iti bagim: ‘Kasanok a maliklikan ti umapal iti kabsatko?’
Nagpungtot ni Cain nga uray la napatayna ti kabsatna a ni Abel. Basaem ti salaysay iti Genesis 4:
1- 12, sa isaludsodmo iti bagim: ‘Kasanok a makontrol ti pungtotko no kakaduak ti kakabsatko?’
Dua a rason a makikappiaka
Uray no nagrigatmo a makasurotan ti kakabsatmo, sulit no agporsegika gapu iti di kumurang a dua a rason.
Pakakitaan a manakemka. “Nagababa idi ti pasensiak iti dua nga adingko a babbai,” imbaga ti agtutubo a lalaki a ni Alex. “Ngem ita, adayo a nakalkalmado ken at-atiddogen ti pasensiak. Mabalin a maibagam a nagnakemakon.”
Kuna ti Biblia: “Daydiay nabannayat nga agunget naruay iti panangilasin, ngem ti maysa a di makaanus itantan-okna ti kinamaag.”
—Proverbio 14:29.
Pakasansanayam para iti masanguanan. No saanmo a maanusan ti kamali ken pagkapuyan dagiti kakabsatmo, kasanonto ngata ti pannakilangenmo iti asawam, iti katrabahuam, iti boss-mo, wenno iti asinoman a makaduam?
Realidad: Tapno agbalinto a naballigi ti relasionmo iti dadduma, napateg ti abilidadmo a makisarita ken makisinnabat ket awanen ti kasayaatan a pakasursuruam kadagita no di iti uneg ti pamiliam.
Kuna ti Biblia: “Agingga a makapagpannuray kadakayo, makikappiakayo.”
—Roma 12:18.
Kayatmo kadi ti tulong tapno masolbar ti problemayo nga agkabsat? Basaem ti adda iti baba a “Ti kuna dagiti padam nga agtutubo,” sa kitaem ti worksheet a “Pannakibagay Kadagiti Kakabsatmo.”


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Daniel 2:1-49
2 Ket iti maikadua a tawen ti panagari ni Nabucodonosor, nagtagtagainep ni Nabucodonosor kadagiti tagtagainep;+ ket nangrugi a mariribukan ti espirituna,+ ket saanna a maala ti mismo a tuturoganna.2 Gapuna nagsao ti ari a maayaban ti managsalamangka a papadi+ ken dagiti aran ken dagiti mangkukulam ken dagiti Caldeo tapno ibagada iti ari dagiti tagtagainepna.+ Ket simrekda ket nagtakderda iti sanguanan ti ari.3 Idin kinuna kadakuada ti ari: “Adda tagtagainep a natagtagainepko, ket ti espirituk mariribukan a mangammo iti tagtagainep.”4 Iti kasta dagiti Caldeo nagsaoda iti ari iti pagsasao nga Aramaiko:+ “O ari, agbiagka uray agingga kadagiti tiempo a di nakedngan.+ Sawem kadagiti adipenmo no ania ti tagtagainep, ket iparangminto ti mismo a kayuloganna.”+5 Simmungbat ti ari ket kinunana kadagiti Caldeo: “Ti sao ipaulogko: No dikay ipakaammo kaniak ti tagtagainep, ken ti kayuloganna, marangrangkaykayto,+ ket dagiti bukodyo a balay mapagbalinto a publiko a pagiblengan.+6 Ngem no iparangyonto ti tagtagainep ken ti kayuloganna, awatenyonto iti biangko ti sagsagut ken maysa a rangkap ken adu a dayaw.+ Gapuna iparangyo kaniak ti mismo a tagtagainep ken ti kayuloganna.”7 Simmungbatda iti maikadua a daras ket kinunada: “Sawen koma ti ari kadagiti adipenna no ania ti tagtagainep, ket iparangminto ti mismo a kayuloganna.”8 Simmungbat ti ari ket kinunana: “Iti kinapudnona, ammok a tiempo ti padpadasenyo nga ibaybayag, yantangay nakitayo a ti sao ipaulogko.9 Ta no saanyo nga ipakaammo kaniak ti mismo a tagtagainep, daytoy maymaysa laeng a sentensia+ maipatay kadakayo. Ngem naulbod ken di umiso a sao ti nagaanamonganyo a sawen iti sanguanak,+ agingga a mabaliwan ti mismo a tiempo. Gapuna ibagayo kaniak ti mismo a tagtagainep, ket maammuakto a kabaelanyo nga iparang ti mismo a kayuloganna.”10 Simmungbat dagiti Caldeo iti sanguanan ti ari, ket kinunada: “Awan ti tao iti namaga a daga a makabalin a mangiparang iti banag ti ari, yantangay awan ti naindaklan nga ari wenno gobernador a nagkiddaw iti kas itoy a banag iti asinoman a padi a managsalamangka wenno aran wenno Caldeo.11 Ngem nakarigrigat ti banag a kidkiddawen ti mismo nga ari, ket awanen ti asinoman a makaiparang iti dayta iti sanguanan ti ari malaksid iti didios,+ a ti bukodda a pagnaedan saan a pulos masarakan iti lasag.”+12 Gapu itoy nakaunget ti mismo nga ari ket nagrungsot unay,+ ket insaona a madadael amin dagiti masirib a tattao ti Babilonia.+13 Ket rimmuar ti mismo a bilin, ket mapapatayen dagiti masirib a tattao; ket sinapulda ni Daniel ken dagiti kaduana, tapno mapapatayda.14 Iti dayta a tiempo, ni Daniel, iti biangna, buyogen ti pammatigmaan ken kinamanakem+ nagsao a mismo ken Arioc a panguluen ti para-guardia ti ari, a rimmuar a mangpapatay kadagiti masirib a tattao ti Babilonia.15 Simmungbat ket kinunana ken Arioc nga opisial ti ari: “Iti ania a rason nga adda ti kasta a nagubsang a bilin iti biang ti ari?” Iti daydin a ni Arioc impakaammona ken Daniel dayta met laeng a banag.+16 Gapuna ni met laeng Daniel simrek ket dinawatna iti ari nga ikkanna koma iti tiempo a mangiparang a silalawag iti mismo a kayulogan iti ari.+17 Kalpasan dayta napan ni Daniel iti bukodna a balay; ket impakaammona ti banag kada Hananias, Misael ken Azarias a kakaduana,18 tapno agkiddawda a mismo kadagiti asi+ iti biang ti Dios ti langit+ maipapan itoy a palimed,+ tapno iti kasta saanda koma a dadaelen ni Daniel ken ti kakaduana a mairaman kadagiti nabatbati a masirib a tattao ti Babilonia.+19 Iti daydin nga iti sirmata iti rabii naipalgak ken Daniel ti palimed.+ Iti kasta ni met laeng Daniel binenditona+ ti Dios ti langit.20 Simmungbat ni Daniel ket kinunana: “Bendito koma ti nagan ti Dios+ manipud tiempo a di nakedngan agingga a mismo iti tiempo a di nakedngan, gapu iti sirib ken kinamannakabalin—ta kukuana ida.+21 Ket pagbalbaliwenna dagiti tiempo ken pampanawen,+ mangikkat iti ar-ari ken mangipasdek iti ar-ari,+ mangted iti sirib kadagidiay mamasirib ken pannakaammo kadagidiay makaammo iti panangilasin.+22 Ipalgakna ti nauneg a bambanag ken ti natalimeng a bambanag,+ ammona no ania ti adda iti sipnget;+ ket makipagnaed kenkuana ti lawag.+23 Kenka, O Dios dagidi ammak, mangipaayak iti daydayaw ken pammadayaw,+ agsipud ta inikkannak iti sirib+ ken kinamannakabalin. Ket ita impakaammom kaniak ti kiniddawmi kenka, ta impakaammom kadakami ti mismo a banag ti ari.”+24 Gapu itoy ni met laeng Daniel simrek a napan ken Arioc,+ a dinutokan ti ari a mangdadael kadagiti masirib a tattao ti Babilonia.+ Isu napan, ket daytoy ti kinunana kenkuana: “Dika dadaelen ti asinoman kadagiti masirib a tattao ti Babilonia. Iserreknak iti sanguanan ti ari,+ tapno maiparangko ti mismo a kayulogan iti ari.”25 Iti daydin a ni Arioc, nga agdardaras, inserrekna ni Daniel iti sanguanan ti ari, ket daytoy ti kinunana kenkuana: “Nakasarakak iti nabaneg a lalaki kadagiti destiero+ ti Juda a makabalin a mangipakaammo iti mismo a kayulogan iti ari.”26 Simmungbat ti ari ket kinunana ken Daniel, nga agnagan Baltazar:+ “Naan-anay kadi a makabaelka a mangipakaammo kaniak iti tagtagainep a nakitak, ken ti kayuloganna?”+27 Simmungbat ni Daniel iti sanguanan ti ari ket kinunana: “Ti palimed nga im-imtuoden a mismo ti ari, dagiti masirib a tattao, dagiti aran, ti managsalamangka a papadi ken dagiti astrologo saanda a mismo a kabaelan nga iparang iti ari.+28 Nupay kasta, adda maysa a Dios iti langlangit a Manangipalgak kadagiti palimed,+ ket impakaammona ken Ari Nabucodonosor no ania ti mapasamak iti kamaudianan a paset dagiti aldaw.+ Ti tagtagainepmo ken dagiti sirmata ti ulom iti pagiddaam—isu daytoy:29 “No maipapan kenka, O ari, iti pagiddaam+ timpuar dagiti bukodmo a panunot maipapan iti mapasamak kalpasan daytoy, ket impakaammo kenka Daydiay a Manangipalgak kadagiti palimed no ania ti mapasamak.+30 Ket no maipapan kaniak, daytoy a palimed naipalgak kaniak saan a babaen iti aniaman nga adda kaniak a sirib a nangnangruna ngem iti asinoman a sabsabali pay a sibibiag,+ malaksid iti panggep a ti kayulogan maipakaammo koma iti mismo nga ari ket maammuam koma dagiti kapanunotan ta pusom.+31 “Sika, O ari, kumitkitaka idi, ket, adtoy! maysa a nagdakkelan a ladawan. Dayta a ladawan, a dakkel ken nalablabes ti kinaraniagna, sitatakder idi iti sanguanam, ket makapaalinggaget ti langana.32 No maipapan iti dayta a ladawan, ti ulona nasayaat a balitok,+ ti barukongna ken dagiti takiagna pirak,+ ti tianna ken dagiti luppona gambang,+33 dagiti gurongna landok,+ dagiti sakana sangkapaset a landok ken sangkapaset a sinukog a pila.+34 Nagtultuloyka a kimmita agingga a ti maysa a bato natikap saan a babaen kadagiti ima,+ ket kinabilna ti ladawan kadagiti sakana a landok ken sinukog a pila ket rinumekna ida.+35 Iti dayta a tiempo narumek ti landok, ti sinukog a pila, ti gambang, ti pirak ken ti balitok, isuda amin, ket nagbalinda a kas iti taep manipud iti pagirikan iti kalgaw,+ ket impanaw ida ti angin iti kasta awan a pulos ti masarakan a pangtuntonan kadakuada.+ Ket no maipapan iti bato a nangkabil iti ladawan, nagbalin a dakkel a bantay ket pinunnona ti intero a daga.+36 “Daytoy ti tagtagainep, ket ti kayuloganna sawenmi iti sanguanan ti ari.+37 Sika, O ari, ti ari dagiti ar-ari, sika a nangtedan ti Dios ti langit iti pagarian,+ iti pannakabalin, ken iti pigsa ken iti dayaw,38 ken sika nga ita imam intedna,+ sadinoman a pagnanaedan ti annak ti sangatauan, dagiti animal iti tay-ak ken dagiti nagpayak a parsua iti langlangit, ken sika a pinagbalinna nga agturay kadakuada amin, sika ti ulo a balitok.+39 “Ket iti kalpasam addanto tumakder a sabali a pagarian+ a nababbaba ngem sika;+ ken sabali pay a pagarian, daydiay maikatlo, a gambang, nga agturayto iti intero a daga.+40 “Ket no maipapan iti maikapat a pagarian,+ napigsanto a kas iti landok.+ Yantangay ti landok rumeken ken mekmekenna ti isuamin a sabsabali, gapuna, kas iti landok a mangburak, rumeken ken burakennanto uray amin dagitoy.+41 “Ket idinto ta nakitam dagiti saka ken dagiti ramay a sangkapaset a sinukog a pila ti agdamdamili ken sangkapaset a landok,+ ti met laeng pagarian mabingbingayto,+ ngem addanto iti dayta ti kasla katangken ti landok, yantangay nakitam a ti landok nailaok iti nabasa a pila.+42 Ket no maipapan iti ramramay dagiti saka a sangkapaset a landok ken sangkapaset a sinukog a pila, ti sangkapaset ti pagarian napigsanto ket ti sangkapaset narasinto.43 Idinto ta nakitam a ti landok nailaok iti nabasa a pila, mailaokdanto kadagiti putot ti sangatauan; ngem saandanto nga agdedekket, daytoy iti daydiay, no kasano a ti landok saan a makilaok iti sinukog a pila.44 “Ket iti kaaldawan dagidiay nga ar-ari+ mangipasdekto ti Dios ti langit+ iti maysa a pagarian+ a saanto a pulos madadael.+ Ket ti met laeng pagarian saanto a mayawat iti aniaman a sabali nga ili.+ Rumekennanto ken pagpatinggaenna amin dagitoy a pagarian,+ ket dayta agtalinaedto agingga kadagiti tiempo a di nakedngan;+45 yantangay nakitam a manipud iti bantay natikap ti maysa a bato a saan a babaen kadagiti ima,+ ket rinumekna ti landok, ti gambang, ti sinukog a pila, ti pirak ken ti balitok.+ Ti met laeng Naindaklan a Dios+ impakaammona iti ari no ania ti mapasamak kalpasan daytoy.+ Ket ti tagtagainep mapagtalkan, ket ti kayuloganna mapagpiaran.”+46 Iti dayta a tiempo inruknoy ni Ari Nabucodonosor a mismo ti rupana, ket nagraem ken Daniel, ket kinunana a mangidiaya pay kenkuana iti rangkap ken insienso.+47 Ti ari simmungbat ken Daniel ket kinunana: “Pudno unay a ti Diosyo ket Dios dagiti didios+ ken Apo ti ar-ari+ ken Manangipalgak kadagiti palimed, agsipud ta nabaelam nga ipalgak daytoy a palimed.”+48 Iti kasta ti ari pinagbalinna ni Daniel a maysa a naindaklan,+ ket nangted kenkuana iti adu a dadakkel a sagut, ket pinagbalinna nga agturay iti intero a masaksakupan a distrito ti Babilonia+ ken panguluen a prepekto kadagiti amin a masirib a tattao ti Babilonia.49 Ket ni Daniel, iti biangna, nagkiddaw iti ari, ket dinutokanna da Sidrac, Mesac ken Abednego iti panangaywan iti masaksakupan a distrito ti Babilonia,+ ngem ni Daniel adda idi iti palasio+ ti ari.


text:
Panateng
Ti panateng ket maipapan ti birus a makaalis a sakit iti akinngato nga alimunumon ti respiratorio a kangrunaan a mangapektar ti agong.
Dagiti sintoma ket mairaman ti panaguyek, nasakit a karabukob, runny nose, panagbaen, ken gurigor a kadawyan a maresolba kadagiti pito angginggana iti sangapulo nga aldaw, nga ada met dagiti sintoma nga agpaut aginggana dagiti tallo a lawas.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti nota
- Ronald Eccles, Olaf Weber (eds) (2009). Common cold. Basel: Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-9894-1.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Panateng iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Panateng iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)


text:
Gpedia:Damo a danon
Ti Gpedia ket maysa nga ensiklopedia a pagtitinnulongan a bukbuklen ken tagtaginayonen dagiti agbasbasa ditoy. Maysa daytoy a wiki a mabalin a baliwan ti uray sinoman. Babaen ti panangpindut iti buton wenno tab ti urnosen iti ngatuen ti kada panid, mabalinmo a baliwan wenno nayonan ken limpiaen dagiti ania man nga artikulo iti Gpedia (malaksid kadagiti nasalakniban a panid a dagiti laeng administrador ti mabalin a makabaliw wenno mangpunas).
Panangsiwarak iti Gpedia
Aglaon ti Gpedia iti nakaad-adu a pempen ken nakatiponan ti inpormasion maipapan iti agduduma a topiko. Sarungkaran ti pakabuklan dagiti artikulo tapno masukisok dagiti agsasabali a topiko. No adda topiko a dimo masarakan ken awan pay iti Gpedia, mapan laeng iti naisangrat a panid a pagdadanonan ket biruken dagiti pagsaludsodan wenno pagipakdaaran idiay. Wenno saan, mabalin ti mangnayon iti baro a topiko kadagiti dawat nga artikulo.
Mabalin met a mangibati iti komentario wenno makuna maipapan kadagiti artikulo babaen kadagiti panid ti a pagtutungtongan. Mabalin met ti mangpili iti kayat a rugian wenno nayonan nga artikulo kadagiti artikulo a maipatarus iti amin a pagsasao iti Gpedia.
Panangbalbaliw iti panid
Awan ti kualipikasion a masapul ken saan a nasken ti sumrek no kayatmo iti mangirugi wenno mangbaliw iti maysa nga artikulo. Ngem nasaysayaat met laeng nga agrehistroka tapno adda maymaysa a nagan wenno birngas nga ar-aramatem ken ammomi a mapagtalkan dagiti sinabaliam nga artikulo. Adu ngamin iti awan ammona iti internet no saan nga agdadael.
Usaren laeng ti Gpedia a kas kadagiti sabali pay nga ensiklopedia. No makakitaka iti parikut wenno biddut iti panangiletra ken gramatika wenno no nakiro ti pannakaisurat ti artikulo, nawayaka a mangbaliw ken mangtarimaan ti maibatay iti bukod nga annuroten iti grammatika ken panangiletra a masursurot ditoy Ilokano Gpedia. Di bumdeng a pangurnos iti panid. No patien a mabalin pay a pasayaaten ken papintasen ti maysa nga artikulo, aramiden latta. No met agputputar iti artikulo, di agaripapa wenno agdanag amangan no adu ti kammali wenno biddut. Ti napateg ket adda narugian wenno nainayon a panid. No adda biddut, addanto dagiti kadua a madadaan a mangatur.
Adda dagiti pagannurotan ditoy Gpedia a mabalin nga umuna a basaen ken adalen, nangnangruna ti maysa ti annuroten ti agmangngamangnga a nalinteg a panirigan (Ingles: neutral point of view wenno NPOV) nga awan ti ay-ayonan a maymaysa a kapanunotan a kayatna a sawen, nasken nga awan ti idumduma wenno ilaklaksid ti maysa nga artikulo ket masapul a laonen ken ibagianna amin dagiti agsumbangir wenno agduduma a panirigan ti amin.
Dagiti lisensia ket babaen ti CC-BY-SA 3.0 ken GNU Free Documentation License (GFDL) ti amin a karbengan iti amin-amin a maipan/naipan iti Gpedia. Patpatalgedan dagitoy a lisensia a patinayon a maiparangkap a nawaya ti Gpedia iti agnanayon (kitaen dagiti karbengan iti panagipablaak para iti ad-adu pay nga inpormasion).
Kitaen met dagiti panid ti pagtulongan tapno masungbatan a dagus dagiti saludsodmo.


text:
Kasano a Maiwaksik iti Panunotko ti Seks?
Ania ti mabalinmo nga aramiden
Piliem a naimbag ti pakitimpuyogam. No pagsasaritaan dagiti gagayyem ken kaklasem ti maipapan iti seksual nga imoralidad, ad-adda a marigatanka a mangkontrol iti panunotmo no makiramanka iti saritaan. Masansan nga adda pamay-an tapno makapagpakadaka a di agparang nga aginlilintegka ken tapno saandaka a pagkakatawaan.
Liklikam dagiti imoral a paglinglingayan. Adu a paglinglingayan ita ti nairanta a mangriing iti dinederrep a tarigagay. Ania ti balakad ti Biblia? “
Dalusantayo koma ti bagbagitayo iti tunggal pakatulawan iti lasag ken iti espiritu, nga an-anayentayo ti kinasanto iti panagbuteng iti Dios.” (2 Corinto 7:1) Liklikam ti aniaman a paglinglingayan a mabalin a mangparasuk iti riknam.
Ti pudno: Saan a dakes ti seksual a rikna. Ngamin, pinarsua ti Dios ti lalaki ken babai nga agduyos iti maysa ken maysa, ken saan a dakes a penken ti seksual a tarigagay iti nagbaetan dagiti agassawa. Isu a no makariknaka iti napigsa a seksual a tarigagay, dimo ipapan a nagdakeska wenno saanka a nadalus iti moral.
Laglagipem: Mabalinmo a pilien no ania ti iserrekmo iti panunotmo. No talaga a kayatmo, kabaelam ti agbalin a nadalus iti panunot ken kababalin!
Ammuem ti Ad-adu Pay
TIN-EDYER
Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo, Tomo 1
Ti dadduma kadagiti topiko a nailawlawag ket maipapan iti arak ken droga, seksual a moralidad, pannakideyt ken panaginnarem.


text:
Panama
Nagsasabtan: 9°N 80°W / 9°N 80°W
Panama (Espaniol: Panamá [panaˈma]), opisial a tinawtawgan ti Republika ti Panama (Espaniol: República de Panamá), ket ti pagilian idiay Tengnga nga Amerika a mabirukan iti pagbaetan ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket bineddengan babaen ti Costa Rica iti laud, ti Colombia iti abagatan a daya, ti Karibe iti amianan ken ti Taaw Pasipiko iti abagatan. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Siudad ti Panama, ken ti metro a lugarna ket pagtaengan iti gangani a kagudua dagiti 3.6 a riwriw a tattao iti pagilian.
Ti Panama tinagtagitao idia dagiti nadumaduma a tribu sakbay ti panagtaeng babaen dagiti Kastila idi maika-16 a siglo. Simmina ti Panama manipud iti Espania idi 1821 ken timmipon iti kappon ti Nueva Granada, Ecuador, ken Venezuela a nanaganan iti Republika ti Gran Colombia. Idi nawaswas ti Gran Colombia idi 1831, nagtultuloy a nagtipon ti Panama ken Nueva Granada, ken kanungpalan a nagbalin a Republika ti Colombia. Bayat a kimmadkadua iti Estados Unidos, simmina ti Panama manipud iti Colombia idi 1903, ken nagpalubos daytoy iti pannakaipatakder ti Kanal Panama babaen ti Kuerpo dagiti Inhenniero ti Buyot ti Estados Unidos idi pagbaetan ti 1904 ken 1914. Idi 1977, ti maysa a tulag a napirmaan idi para iti dagup a panagiyakar ti Kanal manipud iti Estados Unidos iti Panama babaen ti patingga ti maika-20 a siglo, ken napasingkedan daytoy idi 31 Disiembre 1999.[6]
Dagiti rentas manipud kadagiti panagbayad iti panagusar ti kanal ket agtultuloy a mangirepresenta ti kaaduan a paset ti GDP ti Panama, urayno ti komersio, panagbanko, ken ti turismo ket dagiti nangruna ken dagiti dumakdakkel a sektor. Ti Panama ket addaa iti maikadua a kadakkelan nga ekonomia idiay Tengnga nga Amerika[7] ken isu pay ti kapardasan a dumakdakkel nga ekonomia tunggal maysa a tao idiay Tengnga nga Amerika. Idi 2013, ti Panama ket nairanggo a kas maika-5 kadagiti pagilian ti Latin Amerika kadagiti termino iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon, ken maika-59 itilubong.[8] Manipud idi 2010, agtultuloy ti Panama a kas ti maikadua a kasayaatan iti pagbibinglayan iti ekonomia iti Latin nga Amerika, segun ti Pagsurotan Global a Kompetetibo ti World Economic Forum. Iti panagsakop iti agarup a 40 porsiento iti kalawa iti dagana, dagiti bakir ti Panama ket pagtaengan dagiti adu a tropikal a mula, dagiti ayup ken dagiti billit – ken adda kadagitoy ket saan a mabirukan iti sadino man a lugar iti planeta.[9]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda met dagiti nadumaduma ateoria a maipanggep iti taudan ti nagan a "Panama". Adda dagiti namatmati a ti pagilian ket nanaganna idi itikadawyan a mabirukan a sebbangan dagiti kayo. Dagiti dadduma ket namatmatida a dagiti immuna a nagtataeng ket simmangpetda idiay Panama iti Agosto, no adu dagiti kulibangbang, ken ti nagan ket kayatna a sawen ket "dagiti adu a kulibangbang" iti maysa nga indihenio a pagsasao.
Ti kaaduan nga ammo a bersion ket ti maysa a pagkalapan a purok ken ti asideg nga aplaya ket agnagan iti "Panamá", a ti kayatna a sawen ket "kaadu iti ikan". Ni kapitan Antonio Tello de Guzmán, bayat idi nagsuksukimat iti Pasipiko idi 1515, ket nagsardeng iti bassit nga indihenio a pagkalapan nga ilin. Daytoy ket naibaga idi iti Balangat ken idi 1517 ni Don Gaspar De Espinosa, ti Kastila a teniente, ket nangikeddeng idiay a mangipatakder iti puesto. Idi 1519, nangikeddeng ni Pedrarias Dávila a mangipatakder iti siudad ti Pasipoko para iti Imperio iti daytoy a sitio. Sinukatan ti baro a pagtaengan ti Santa María La Antigua del Darién, a nakapukaw iti annongna iti kaunegan a ti global a plano ti Balangat kalpasan ti rugi ti panagsamsam ti kinabaknang ti Pasipiko babaen ti Espania.
Iti panatitipon amian dagiti adda dita ngato, dagiti taga-Panama kadawyanda a namatmati a ti kayat a sawen ti balikas a Panama ket "kaadu ti ikan, kaykayo ken dagiti kulibangbang". Daytoy ti opisial a panangipalawag babaen dagiti libro ti panagadal ii sosial nga inapprobaran babaen ti Ministro ti Edukasion ti Panama. Nupay kasta, dagiti dadduma ket namatmatida a ti balikas a Panama ket nagtaud manipud iti Kuna a balikas ti "bannaba" a ti kayatna sawen ket "adayo".[10]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html
- ^ "The World Factbook". Naala idi Oktubre 25, 2014.
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database: Panama". International Monetary Fund. Oktubre 2014. Naala idi 3 Enero 2015.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi Enero 3, 2015.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Panama". CIA – The World Factbook. Naala idi Disiembre 23, 2010.
- ^ "CIA – The World Factbook – Field Listing – GDP (official exchange rate)". CIA. Naala idi Enero 12, 2010. Ken: "CIA – The World Factbook – Country Comparison – National product". CIA. Naala idi Enero 12, 2010. See also: IMF.org
- ^ UNDP Human Development Report 2010. Table 1: Human development index 2010 and its components (PDF). UNDP. p. 144. Naala idi Nobiembre 6, 2010.
- ^ "Country profile: Panama". BBC News. Hunio 30, 2010.
- ^ "Origen del Nombre Panamá". República de Panamá. Naala idi Hulio 25, 2010.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Buckley, Kevin, Panama, Touchstone, 1992. ISBN 0-671-77876-5
- Diaz Espino, Ovidio, How Wall Street Created a Nation, Four Walls Eight Windows, 2001. ISBN 1-56858-196-3
- Harding, Robert C., The History of Panama, Greenwood Publishing, 2006.
- Harding, Robert C., Military Foundations of Panamanian Politics, Transaction Publishers, 2001. ISBN 0-393-02696-5
- Joster, R.M. and Sanchez, Guillermo, In the Time of the Tyrants, Panama: 1968–1990, W.W. Norton & Company, 1990.
- Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390.
- Mellander, Gustavo A. (1971). The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years. Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568.
- Porras, Ana Elena, Cultura de la Interoceanidad: Narrativas de Identidad Nacional de Panama (1990–2002), Editorial Carlos Manuel Gasteazoro, 2005. ISBN 9962-53-131-4
- Serrano, Damaris, La Nación Panamena en sus Espacios: Cultura Popular, Resistencia y Globalización, Editorial Mariano Arosemena, 2005. ISBN 9962-659-01-9
- Villarreal, Melquiades, Esperanza o Realidad: Fronteras de la Identidad Panamena, Editorial Mariano Arosemena, 2004. ISBN 9962-601-80-0
- Weeks, John and Gunson, Phil, Panama. Made in the USA, 1992. ISBN 978-0-906156-55-1
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Panama iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Panama manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Gobierno ti Panama
- Kitaen ti Panama iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Panama manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Panama a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Panama manipud iti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Panama
- Panama
- Dagiti pagilian ti Tengnga nga Amerika
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1903
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Di Agkupas nga Ayat—Posible Kadi?
“Dagiti gayebgeb [ni ayat] ket gaygayebgeb ti apuy, ti gil-ayab ni Jah.”—SOL. 8:6.
1, 2. Siasino ti magunggonaan iti Kanta ni Solomon, ken apay? (Kitaen ti ladawan iti rugi ti artikulo.)
‘NAGSAM-IT ketdin ti panagkinnitada ken nagirut ti panaginniggemda! Sigurado nga awan ti mangibaga a saanda nga agpimpinnateg iti kasta unay!’ Dagita ti agtartaray iti panunot ti panglakayen a nangkasar iti maysa a baro a pagassawaan. Bayat nga agsalsala dagiti dua iti reception-da, mapampanunot ti panglakayen: ‘Agpautto ngata ti relasionda? Iti panagtulid dagiti tawen, umunegto ngata ti ayan-ayatda wenno in-inut nga agmawmaw agingga nga agpukaw?’ No talaga a napudno ken di maisin ti ayatda, madaeranda ti aniaman a parikut a pakaipasanguanda. Ngem nakalkaldaang ta nagmawmaw ti ayat ti adu a pagassawaan a nagresulta iti panagsina. Isu a mabalin a maisaludsodmo, ‘Posible kadi ti manayon nga ayat?’
2 Narigat ti makasarak iti pudpudno nga ayat uray idi tiempo ni Ari Solomon iti nagkauna nga Israel. Kinunana maipapan iti moralidad idi kaaldawanna: “Maysa a [nalinteg a] tao iti sangaribu ti nasarakak, ngem saanak a nakasarak iti babai iti nagtetengngaan amin dagitoy. Kitaenyo! Daytoy laeng ti natakuatak, a ti pudno a Dios inaramidna a nalinteg ti sangatauan, ngem isuda nagsapulda iti adu a gakat.” (Ecl. 7:26-29) Gapu iti impluensia dagiti ganggannaet a babbai nga agdaydayaw ken Baal, nagbalin a nakababbaba ti moral idi a tiempo isu a narigatan ni Solomon nga agbirok iti maysa a lalaki wenno babai nga addaan iti nasayaat a moralidad. * Ngem ipakita ti daniw a pinutarna agarup 20 a tawen sakbayna—ti Kanta ni Solomon—a posible a maaddaan ti maysa a lalaki ken babai iti agpaut nga ayat. Nabiag ti panangiladawan daytoy a daniw iti kaipapanan ti pudpudno nga ayat ken no kasano a maipakita dayta. Adda man asawatayo wenno awan, adu ti maadaltayo iti kasta nga ayat no usigentayo a naimbag daytoy a libro ti Biblia.
PUDPUDNO NGA AYAT—POSIBLE!
3. Apay a posible ti pudpudno nga ayat iti nagbaetan ti lalaki ken babai?
3 Basaen ti Kanta ni Solomon 8:6. Ti sasao a “ti gil-ayab ni Jah” a nausar a mangiladawan iti ayat ket napnuan iti kaipapanan. Nadeskribir kas “gil-ayab ni Jah” ti pudpudno nga ayat gapu ta ni Jehova ti nagtaudan dayta. Pinarsuana ti tao sigun iti ladawanna nga addaan iti kapasidad nga agayat. (Gen. 1:26, 27) Idi makita ti umuna a lalaki a ni Adan ti umuna a babai a ni Eva, uray la nakayebkas iti daniw gapu iti ragsakna! Awan duadua a nakarikna ni Eva iti kinasinged ken Adan, a ‘nakaalaanna.’ (Gen. 2:21-23) Gapu ta inikkan ni Jehova ti tao iti kapasidad nga agayat, posible ngarud ti pudpudno ken di agkupas nga ayat iti nagbaetan ti lalaki ken babai.
4, 5. Iyestoriam iti apagbiit ti Kanta ni Solomon.
4 Nakapimpintas ti panangdeskribir ti Kanta ni Solomon iti ayat a mabalin a marikna ti maysa a baro ken balasang iti maysa ken maysa. Daytoy a kanta a naputar a kas iti maysa a sarsuela, ket maipapan iti ayan-ayat ti maysa a balasang iti away ti Sunem, wenno Sulem, ken ti patpatgenna a pastor. Bambantayan idi ti balasang ti kaubasan dagiti manongna nga asideg iti nagkampuan ni Ari Solomon ken dagiti buyotna. Nakita ni Solomon ti balasang ket nakayawan iti pintasna isu a pinaayabanna iti kampona ken inikkanna iti adu a sagut. Ngem addan kaayan-ayat ti balasang ket imbagana a kayatna a makadua ti dungdungnguenna a pastor. (Sol. 1:4-14) Sinapsapul ti pastor ket nasarakanna iti uneg ti kampo ket impeksada dagiti agkakasam-it nga ebkas ti pammategda.—Sol. 1:15-17.
5 Idi nagsubli ni Solomon idiay Jerusalem, inkuyogna ti balasang, ngem sinurot ti pastor. (Sol. 4:1-5, 8, 9) Awan nagmamaayan ti amin a panagregget ni Solomon a mangallukoy iti balasang. (Sol. 6:4-7; 7:1-10) Isu nga idi agangay, pinalubosanna met laeng nga agawid. Iti ngudo ti kanta, aw-awagan ti balasang ti patpatgenna a sipapartak koma nga umay sumabat kenkuana a “kas iti gasela.”—Sol. 8:14.
6. Apay a kasla narigat a tukoyen no asino dagiti agsasao iti kanta?
6 Nagpaiduma ti kinapintas ti Kanta ni Solomon. Kinapudnona, naawagan dayta iti “kaiimnasan a kanta.” (Sol. 1:1) Nupay kasta, saan nga innaganan ni Solomon no siasino dagiti agsasao kadagiti dialogo, monologo, ken tagtagainep iti kanta. Sigun iti The New Interpreter’s Dictionary of the Bible, “dagiti detalye a kas iti tampok, pasamak, taray ti estoria, ken karakter ket saan nga isu ti napateg.” Tapno saan a madadael ti namaris ken naindaniwan a pannakaputar ti kanta, saan a nadakamat ti nagan dagiti agsasao. Ngem maammuam no asino ti matuktukoy babaen ti ibagbagana wenno ti naibaga kenkuana. *
“DAGITI EBKAS TI PAMMATEGMO NASAYSAYAATDA NGEM ITI ARAK”
7, 8. Kasano nga inyebkas ti pastor ken ti balasang ti pammategda iti maysa ken maysa? Mangted kadagiti pagarigan.
7 Ti Kanta ni Solomon ket napnuan kadagiti ‘ebkas ti pammateg’ iti nagbaetan ti balasang ken ti pastor. Nupay nayebkas dagita iti estilo a gagangay kadagiti Dumaya agarup 3,000 a tawenen ti napalabas ken mabalin a kasla karkarna iti agdama, napnuan dagita iti kaipapanan, ken matarusantayo ti rikrikna ti balasang ken ti pastor. Kas pagarigan, dinaydayaw ti pastor dagiti nalanay ken naamo a mata ti balasang babaen ti panangyaspingna kadagita iti “matmata dagiti kalapati.” (Sol. 1:15) Inyarig met ti balasang dagiti mata ti pastor, saan nga iti matmata ti kalapati, no di ket kadagiti kalapati a mismo. (Basaen ti Kanta ni Solomon 5:12.) Para kenkuana, nagpintas ti nangisit nga alintatao ti mata ti pastor a kas iti kalapati nga agdigdigus iti gatas.
8 Saan nga amin nga ebkas ti pammateg a nadakamat iti kanta ket tumukoy iti pisikal a kinapintas. Usigentayo ti kinuna ti pastor maipapan iti panagsasao ti balasang. (Basaen ti Kanta ni Solomon 4:7, 11.) Imbagana nga agtedtedted iti bibigna ti “diro ti kalaba.” Apay? Gapu ta ti “diro ti kalaba” ket nasamsam-it ken naim-imas ngem iti diro a naanginan. Ti sasao a “diro ken gatas addada iti baba ti dila [ti balasang]” kayatna a sawen a makaay-ayo ken naimbag ti panagsasaona, a kas iti diro ken gatas. Idi ngarud imbaga ti pastor iti balasang a, “naan-anay a napintaska, . . . awan pamilawan kenka,” saanna laeng a tuktukoyen ti pisikal a kinapintasna.
9. (a) Ania ti ramanen ti ayat iti nagbaetan dagiti agassawa? (b) Apay a napateg nga iyebkas dagiti agassawa ti ayatda iti maysa ken maysa?
9 Ti panagasawa ket saan laeng a basta kontrata wenno pormal a tulagan. Karaman iti dayta ti pudno nga ayat iti nagbaetan dagiti agassawa. Kinapudnona, ayat ti pakabigbigan ti maysa a Kristiano a pagassawaan. Ngem ania a kita ti ayat daytoy? Ti kadi ayat a naibatay kadagiti prinsipio ti Biblia? (1 Juan 4:8) Ramanenna kadi ti nainkasigudan a panagayat—ti ayat iti nagbaetan dagiti agkakapamilia? Saklawenna kadi ti nabara ken nadungngo a singgalut dagiti pudpudno nga aggayyem? (Juan 11:3) Romantiko kadi nga ayat dayta? (Prov. 5:15-20) Kinapudnona, amin dagita ti ramanen ti pudpudno ken manayon nga ayat iti nagbaetan dagiti agassawa. Mas marikna ti ayat no mayebkas dayta. Nakapatpateg ngarud nga iyebkas dayta dagiti agassawa uray no okupadoda iti inaldaw! Kadagiti kultura a dagiti nagannak ti agpili iti pakiasawaan ti anakda, saan nga agam-ammo dagiti agasawa sakbay ti panagkasarda. Isu a bayat a maam-ammoda ken masursuroda nga ayaten ti tunggal maysa, nasayaat nga agpada nga iyebkasda ti ayatda. Dayta ti mangpasinged ken mangpatibker iti relasionda.
10. Ania pay ti maitulong ti panangyebkas dagiti agassawa kadagiti ebkas ti pammategda?
10 Adda pay nasayaat nga epekto ti panangyebkas dagiti agassawa iti pammategda. Intukon ni Ari Solomon iti balasang a Sulamita nga ikkanna iti “nagsirkulo nga arkos a balitok, agraman kadagiti butones a pirak.” Pinadpadayawanna pay ket kinunana a “napintas a kas iti kabus, nasin-aw a kas iti naraniag nga init.” (Sol. 1:9-11; 6:10) Ngem nagtalinaed a di maisin ti ayat ti balasang iti patpatgenna a pastor. Ania ti nakatulong kenkuana nga agbalin a nasungdo ken ania ti nangliwliwa kenkuana bayat ti kaawanna iti sibay ti nobiona? Ibagana kadatayo. (Basaen ti Kanta ni Solomon 1:2, 3.) Isu ti pananglagipna kadagiti ‘ebkas ti pammateg’ ti pastor. Para kenkuana, dagidiay nga ebkas ket “nasaysayaatda ngem iti arak” a mangparagsak iti puso, ket ti naganna kasla iti makapabang-ar a “[nabanglo a] lana a maiparukpok” iti ulo. (Sal. 23:5; 104:15) Wen, nakapatpateg ti masansan a panangyebkas dagiti agassawa iti pammategda iti maysa ken maysa tapno umuneg ti ayan-ayatda. Ket ti pananglagipda kadagita nga ebkas ti tumulong tapno agtalinaed a natibker ti relasionda.
SAANYO A RIINGEN TI AYAT “AGINGGA NGA AGDUYOS”
11. Ania ti maadal dagiti awanan assawa a Kristiano iti imbaga ti Sulamita kadagiti annak a babbai ti Jerusalem?
11 Adda met maadal dagiti awanan asawa a Kristiano iti Kanta ni Solomon, nangnangruna dagidiay agbirbirok iti katakunaynayna. Awan a pulos ti ayat a marikna ti Sulamita ken Solomon. Pinagsapatana dagiti annak a babbai ti Jerusalem, ket kinunana: “Saanyo a padasen a riingen wenno gutugoten ti ayat kaniak agingga nga agduyos.” (Sol. 2:7; 3:5) Apay? Gapu ta di umiso ti agayat iti uray asino lattan. No ngarud ti maysa a Kristiano ket kayatnan ti makiasawa, nainsiriban a siaanus nga urayenna daydiay talaga a patpatgenna.
12. Apay nga ay-ayaten ti balasang a Sulamita ti pastor?
12 Apay nga ay-ayaten ti balasang a Sulamita ti pastor? Pudno a naguapo ti pastor, a kas iti “maysa a gasela”; napigsa dagiti imana a kas “tubtubong a balitok”; ken naimnas ken natibker dagiti luppona a kas “ad-adigi a marmol.” Ngem saan laeng a napigsa ken naguapo. Para iti balasang, “kas iti kayo a mansanas iti tengnga dagiti kayo iti bakir” ti kayarigan ti “patpatge[nna] iti tengnga ti annak a lallaki.” Saan a kasta ti marikna ti balasang a matalek ken Jehova no saan a managbuteng iti Dios daytoy a baro.—Sol. 2:3, 9; 5:14, 15.
13. Apay nga ay-ayaten ti pastor ti balasang?
13 Komusta met ti balasang a Sulamita? Isu ket nakapimpintas ta uray la naatrakar kenkuana ti ari nga addaan idin iti “innem a pulo a reyna ken walopulo a kamalala ken [di mabilang] a babbalasang.” Nupay kasta, imbilang ti balasang ti bagina kas ‘maysa laeng a safron ti tanap iti igid ti baybay’—maysa a gagangay a sabong. Nakaem-emma ken nakapakpakumbaba ti Sulamita, isu nga inyarig ti pastor iti ‘lirio iti tengnga dagiti sisiit’! Matalek ti balasang ken Jehova.—Sol. 2:1, 2; 6:8.
14. Ania ti masursuro dagiti Kristiano nga agtarigagay a makiasawa maipapan iti ayat a nailadawan iti Kanta ni Solomon?
14 Idagadag ti Kasuratan kadagiti Kristiano a makiasawada ‘laeng iti Apo.’ (1 Cor. 7:39) Ti maysa nga indibidual a kayatna ti makiasawa saan koma a makirelasion iti di manamati no di ket bumirok iti maysa a nasungdo nga adipen ni Jehova. Maysa pay, tapno mapagtalinaed dagiti agassawa ti talna ken espiritualidadda bayat a sangsanguenda dagiti realidad iti biag, masapul nga adda natibker a pammati ken panagayatda iti Dios—nasasayaat a kualidad a nasken a sapulen ti maysa iti daydiay agbalin nga asawana. Dagita ti agpada a nasarakan ti pastor ken ti Sulamita iti maysa ken maysa.
TI NOBIAK KET KASLA ITI “MINUYONGAN A NAALADAN”
15. Ania ti masursuro dagiti Kristiano a babbaro ken babbalasang iti ulidan ti balasang a Sulamita?
15 Basaen ti Kanta ni Solomon 4:12. Apay nga inyarig ti pastor ti patpatgenna iti “minuyongan a naaladan”? Ti nabakudan wenno naaladan a hardin ket saan a mabalin a serken ti uray siasino lattan. Mabalinmo laeng ti sumrek iti dayta babaen ti ruangan nga adda serradurana. Kasta a hardin ti nakayarigan ti balasang a Sulamita agsipud ta ti ayatna ket agpaay laeng iti agbalinto nga asawana—ti pastor. Saan a nagpaallilaw kadagiti panangguyugoy ti ari, ket nagbalin a kas “pader” saan ket a kasla “ruangan” a nalaka laeng a maluktan. (Sol. 8:8-10) Kasta koma met dagiti Kristiano a babbaro ken babbalasang ita. Ipaayda laeng koma ti ayat ken pammategda iti agbalinto nga asawada.
16. Ania ti isuro ti Kanta ni Solomon maipapan iti pannakideyt?
16 Idi inawis ti pastor ti balasang a Sulamita a mapanda agpagnapagna, saan a pinalubosan dagiti kakabsatna a lallaki. Imbes ketdi, imbaonda nga agbantay iti kaubasan. Apay? Dida kadi agtalek kenkuana? Pampanunotenda kadi nga amangan no adda di umiso nga aramidenda? Saan. Kayatda laeng a mailiklik ti adingda a balasang iti sulisog. (Sol. 1:6; 2:10-15) Adda maadal ditoy dagiti Kristiano a babbaro ken babbalasang: No agdeyt ti maysa a baro ken balasang, agannadda koma tapno saanda a matnag iti immoralidad. Liklikanda koma a duduada laeng iti maysa a lugar. Nupay mabalinda nga ipakita ti ayatda iti maysa ken maysa iti nadayaw a pamay-an, liklikanda koma dagiti situasion a mangituggod iti immoralidad.
17, 18. Ania ti naitulong kenka ti panangusigtayo iti Kanta ni Solomon?
17 Kaaduanna nga agkasar dagiti agnobio gapu ta agin-innayat ken agpimpinnategda unay. Ni Jehova ti namunganay iti panagasawa ket kayatna a manayon ti relasion dagiti agassawa, isu a nagpateg nga ikagumaanda a pagtalinaeden ti bara ti ayan-ayatda ken ti kinadungngoda iti maysa ken maysa.—Mar. 10:6-9.
18 No agsapsapulka iti agbalin a katakunaynaymo, sapulem daydiay pudpudno a maipategmonto. No nabirokamon, ikagumaam a pagtalinaeden a di bumaaw wenno agmawmaw ti panagayatmo, kas iti naisalaysay iti Kanta ni Solomon. Agsapsapulka man iti asawa wenno addaankan, sapay koma ta matagiragsakmo ti pudpudno nga ayat—“ti gil-ayab ni Jah.”—Sol. 8:6.


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Salmo 32:1-11
Ni David. Maskil.32 Naragsak daydiay a ti iyaalsana mapakawan, a ti basolna maabbongan.+2 Naragsak ti tao nga iti kuentaanna saan a mangikabil ni Jehova iti biddut,+Ket iti espirituna awan ti allilaw.+3 Idi nagulimekak narunot dagiti tulangko babaen ti panagasugko iti intero nga agmalem.+4 Ta iti aldaw ken rabii nadagsen kaniak ta imam.+Ti alnaab ti biagko nagbaliw kas iti namaga a pudot ti kalgaw.+Selah.5 Ti basolko impudnok kenka iti kamaudianan, ket ti biddutko saanko nga inabbongan.+Kinunak: “Ipudnokto dagiti salungasingko ken Jehova.”+Ket sika pinakawanmo ti biddut dagiti basolko.+Selah.6 Maigapu iti daytoy agkararagto kenka ti tunggal nasungdo+Iti laeng tiempo a pannakasarak kenka.+No maipapan iti layus ti adu a danum, isu saandanto a sagiden.+7 Maysaka a lugar a paglemmengan maipaay kaniak; saluadannakto manipud iti mismo a rigat.+Buyogen dagiti narag-o nga ikkis iti panangilisi likmutennakto.+Selah.8 “Pagbalinenkanto nga addaan iti pannakatarus ket isuroka iti dalan a rebbeng a papanam.+Mangipaayakto iti balakad a ti matak situturong kenka.+9 Dikay pagbalinen ti bagbagiyo a kas iti maysa a kabalio wenno mulo nga awanan pannakaawat,+A ti kinasarantana matngel uray pay babaen ti pangngednged wenno rienda+Sakbay nga umasidegdanto kenka.”+10 Adu dagiti ut-ot nga adda iti daydiay nadangkes;+Ngem no maipapan iti daydiay agtalek ken Jehova, likmutento ti mismo a naayat a kinamanangngaasi.+11 Agragsakkayo ken Jehova ken agrag-okayo, dakayo a nalinteg;+Ket agdir-ikayo a sirarag-o, dakayo amin a napalungdo iti puso.+


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
1 Corinto 7:1-40
7 Ita no maipapan iti bambanag nga insuratyo, nasayaat a ti maysa a lalaki saanna a sagiden+ ti maysa a babai;2 nupay kasta, gapu iti kinasaknap ti pannakiabig,+ tunggal lalaki maaddaan koma iti bukodna nga asawa+ ket tunggal babai maaddaan koma iti bukodna nga asawa.3 Ipaay koma ti lalaki iti asawana ti karbenganna;+ ngem ti babai aramidenna met koma ti isu met laeng iti asawana.+4 Ti babai saanna a watwaten ti kinaturay iti bukodna a bagi, no di ti asawana;+ kasta met laeng, ti lalaki saanna a watwaten ti kinaturay iti bukodna a bagi, no di ket ti asawana.+5 Dikay paidaman ti maysa ken maysa iti dayta,+ malaksid no nagnumuanyo nga agpadpada iti maysa a naituding a tiempo,+ tapno makaipaaykayo iti tiempo iti panagkararag ket makapagdennakayo manen, tapno saannakay nga itultuloy a sulisogen ni Satanas+ gapu iti kaawan ti panangmedmedyo iti bagi.+6 Nupay kasta, kunaek daytoy kas panangpalugod,+ saan a kas panagbilin.+7 Ngem kayatko nga amin a tattao kaslada koma kaniak a mismo.+ Nupay kasta, tunggal maysa adda bukodna a sagut+ manipud iti Dios, maysa iti kastoy a pamay-an, ti sabali iti kasdiay a pamay-an.8 Ita kunaek kadagiti awanan asawa a tattao+ ken kadagiti balo a babbai, naimbag kadakuada nga agtalinaedda a kas met laeng kaniak.+9 Ngem no awananda iti panagteppel,+ mangasawada koma, ta nasaysayaat ti mangasawa+ ngem ti sumged iti derrep.+10 Kadagiti naasawaan a tattao mangtedak kadagiti pammilin, kaskasdi a saan a siak no di ket ti Apo,+ a ti babai saan a sumina iti asawana;+11 ngem no isu agpayso a sumina, agtalinaed koma a di makiasawa wenno no saan makikappia manen iti asawana; ket ti lalaki saanna koma a panawan ti asawana.12 Ngem kadagiti dadduma kunaek, wen, siak, saan a ti Apo:+ No ti asinoman a kabsat a lalaki addaan iti di mamati nga asawa, ket kaskasdi isu umanamong a makipagnaed kenkuana, saanna koma a panawan;13 ket ti maysa a babai nga addaan iti di mamati nga asawa, ket kaskasdi isu umanamong a makipagnaed kenkuana, saanna koma a panawan ti asawana a lalaki.14 Ta ti di mamati a lalaki masantipikar mainaig iti asawana, ket ti di mamati nga asawa a babai masantipikar mainaig iti kabsat; ta no saan a kasta, pudno nga agbalinto a di nadalus ti annakyo,+ ngem ita nasantuanda.+15 Ngem no sumina daydiay di mamati,+ bay-an a sumina; ti kabsat a lalaki wenno ti kabsat a babai saan a paadipen iti sidong dagiti kasta a kasasaad, no di ket ti Dios inayabannakayo iti talna.+16 Ta, asawa a babai, kasano ti pannakaammom no maisalakanmonto ti asawam?+ Wenno, asawa a lalaki, kasano ti pannakaammom no maisalakanmonto ti asawam?+17 Isuna laeng ta, kas iti inted ni Jehova a bingay iti tunggal maysa,+ tunggal maysa magna koma a kas iti panangayab kenkuana ti Dios.+ Ket kasta ti ibilinko+ kadagiti amin a kongregasion.18 Ti asinoman a tao naayaban aya a nakugit?+ Saan koma nga agbalin a di nakugit. Naayaban aya ti asinoman a tao nga adda iti di pannakakugit?+ Saan koma nga agpakugit.+19 Ti pannakakugit+ awan aniaman a kaipapananna, ket ti di pannakakugit+ awan aniaman a kaipapananna, no di ket ti panagtungpal iti bilbilin ti Dios ti adda kaipapananna.+20 Iti aniaman a kasasaad a nakaayaban ti tunggal maysa,+ agtalinaed koma iti dayta.+21 Naayabanka aya idi maysaka nga adipen? Saannaka koma a pagdanagen dayta;+ ngem no mabalinmo met ti agwayawaya, gammatam ketdi ti gundaway.22 Ta asinoman nga adda iti Apo a naayaban bayat a maysa nga adipen ket nawayawayaan a tao+ ti Apo; kasta met a ti naayaban bayat a maysa a siwayawaya a tao+ ket adipen+ ni Kristo.23 Nagatangkayo iti maysa a gatad;+ isardengyo ti agpapaadipen+ kadagiti tattao.24 Iti aniaman a kasasaad+ a nakaayaban ti tunggal maysa, kakabsat, agtalinaed koma iti dayta a naitimpuyog iti Dios.25 Ita no maipapan kadagiti birhen awananak iti bilin manipud iti Apo, ngem itedko ti kapanunotak+ kas maysa nga impakitaan ti Apo+ iti asi tapno agmatalek.+26 Gapuna pagarupek a naimbag daytoy gapu iti panagkasapulan ditoy nga adda kadatayo, a naimbag iti maysa a lalaki nga agtalinaed a kas iti kasasaadna.+27 Naisinggalutka aya iti maysa nga asawa a babai?+ Isardengmo ti agsapul ti pannakailapsut.+ Naluk-atanka aya manipud iti maysa nga asawa a babai? Isardengmo ti agsapul iti asawa.28 Ngem uray pay no nangasawaka, saanka a makabasol.+ Ket no ti tao a birhen nangasawa, dayta a tao saan a makabasol. Nupay kasta, dagidiay mangasawa addaandanto ti rigat iti lasagda.+ Ngem ilikliklikkayo.29 Mainayon pay, daytoy kunaek, kakabsat, ti tiempo a nabati ket ababan.+ Manipud ita dagiti lallaki nga addaan assawa agbalinda koma a kasla awanan,+30 ken kasta met dagidiay agsangit agbalinda a kas kadagidiay di agsangit, ket dagidiay agrag-o kas kadagidiay di agrag-o, ken dagidiay gumatang kas kadagidiay di agtagtagikua,31 ket dagidiay mangus-usar iti lubong+ kas kadagidiay di mangus-usar a naan-anay iti dayta; ta ti buya daytoy a lubong agbaliwbaliw.+32 Kinapudnona, kayatko a siwayawayakayo iti pakaringgoran.+ Ti awanan asawa a lalaki maringgoran iti bambanag ti Apo, no kasano a magun-odanna ti anamong ti Apo.33 Ngem ti naasawaan a lalaki maringgoran+ iti bambanag ti lubong, no kasano a magun-odanna ti anamong ti asawana,+34 ket isu nabingbingay. Kanayonanna, ti awanan asawa a babai, ken ti birhen, maringgoran iti bambanag ti Apo,+ tapno isu agbalin a nasantuan agpadpada iti bagina ken iti espirituna. Nupay kasta, ti naasawaan a babai maringgoran iti bambanag ti lubong, no kasano a magun-odanna ti anamong ti asawana.+35 Ngem sasawek daytoy a maipaay iti kabukbukodanyo a pagsayaatan, saan a tapno mangipakatak iti silo kadakayo, no di ket tapno tignayenkayo iti daydiay mayanatup+ ken iti daydiay kaipapananna ti naynay a panagserbi iti Apo nga awan ti makasinga.+36 Ngem no ti asinoman pagarupenna a di umiso ti panagtigtignayna maipaay iti kinabirhenna,+ no dayta ket iti labes ti kinalasbang ti kinaagtutubo, ket kastoy ti rebbeng a pannakaaramidna, aramidenna koma no ania ti kayatna; isu di agbasol. Mangasawada koma.+37 Ngem no ti asinoman sititibker a nakaikeddeng iti pusona, nga awan panagkasapulanna, no di ket addaan kinaturay iti bukodna a pagayatan ket inaramidna daytoy a pangngeddeng iti bukodna a puso, a pagtalinaedenna ti bukodna a kinabirhen, naimbagto ti aramidenna.+38 Iti kasta daydiay met mangited ti kinabirhenna iti pannakiasawa naimbag ti aramidenna,+ ngem daydiay saan a mangited iti dayta iti pannakiasawa naim-imbagto ti aramidenna.+39 Ti asawa a babai naisinggalut bayat ti amin a tiempo a ti asawana sibibiag.+ Ngem no ti asawana maturogto ken patay, isu siwayawaya a makiasawa iti siasinoman a kayatna, isuna laeng ta iti Apo.+40 Ngem isu naragragsak no agtalinaed a kas iti kasasaadna,+ sigun iti kapanunotak. Pudno unay a pagarupek nga adda met kaniak ti espiritu ti Dios.+


text:
Han a Dinastia
Ti Han a Dinastia (napalaka nga Insik: 汉朝; tradisional nga Insik: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade–Giles: Han Ch'ao; IPA: [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) (206 BC – 220 AD) ket maysa idi nga imperial a dinastia ti Tsina, a simmaruno babaen iti Qin a Dinastia (221–207 BC) ken sinarunuan babaen ti Tallo a Pagpagarian (220–280 AD). Daytoy ket binangon idi babaen ti rebelde a daulo a ni Liu Bang, naamammuan kalpasan idi natay a kas ni Emperador Gaozu of Han. Daytoy ket nabiit a napasardeng babaen ti Xin a Dinastia (9–23 AD) ken ti dati a nagturturay a ni Wang Mang. Daytpy a panagsardeng ket nangisinsina ti Han kadagiti dua a paset ti panawen: ti Lumaud a Han (206 BC – 9 AD) ken ti Dumaya a Han (25–220 AD). Daytoy ket gimmayat kadagiti uppat a siglo, ti paset ti panawen ti Han a Dinastia ket naipanpanunotan a kas ti nabalitokan apanawen iti Insik a pakasaritaan.[3] Aginggan itan ng aaldaw, ti kaaduan kadagit etnikoa grupo ti Tsina ket nangibagbagada kaniada ti "tattao a Han" ken ti Insik a sinuratan ket naibagbaga a kas dagiti "Han a karakter".[4]
Ti Han nga Imperio ket nabingbingay idi kadagiti lugar a dagus a tinengtengngel baaen ti sentro a gobierno, a naamammuan a kas dagiti komanderia, ket dagiti nadumaduma a semi-autonomo a pagarian. Dagitoy a pagarian ket nain-inutda a napukaw kadagitipakakitaan ti kinawayada, a naipangpangruna idi kalpasan ti Rebelion dagiti Pito nga Estado. Ti Xiongnu, timomadiko a konpederasion a nangiturturay ti dumaya nga Eurasiano nga Estepa,[5] ket inabakda ti gubat ti Han a buyot idi 200 BC. Kalpasan ti pannaka-abak, ti politikal a pannakiasawa a kumadduaan ket tinulagan idi a daytoy ti nagbanagan ti Han a nagbalin nga isu ti de facto a nakapkapsut a kadua. Idi, nupay ti tulagan, ti Xiongnu ket nagtultuly a nagraraut kadagiti Han a pagbeddengan, ni Emperador Wu iti Han (r. 141–87 BC) ket nangirugi kadagiti nadumaduma akampania ti milisia a mangsuppiat kaniada. Ti nagpatinggan ti han a panagballigi Han kadagitoy a gubat ket dimtengan ti pannakapilit ti Xiongnu a mangawat ti basalo a kasasaad a kas dagiti tributario ti Han. Dagitoy a kampania ket nangpadakkel ti kinaturay ti Han sovereignty idiay Labneng Tarim iti Tengnga nga Asia ken nagtulong a nangipatakder ti nawatiwat a network ti pagtagilakuan a tinawtawagan ti Seda a Kalsada, nga immabut ti kaadayo a kas idiay Mediteraneo a lubong. Dagiti puersa ti Han ket nakabaelda a nangbingay ti Xiongnu kadagiti dua nga agsupsupiat a pagilian, ti Akin abagatanken Akin amianan a Xiongnu, ken pinilitda ti Akin amianan a Xiongnu a bimmallasiw ti Karayan Ili . Uray dagitoy a panagballigi, dagiti teritorio ti amianan a pagbeddengan ti Han ket napardasda a naraut babaen ti nomadiko a Konpederasion ti Xianbei.
Kalpasan ti 92 AD, dagiti eunuko ket immad-aduda a nakibibinags kadagiti politiko ti korte, nakibingbinglayda kadagiti yaalsa ti bileg a nagbaetan dagiti nadunmaduma a konsorte a sangkaputotan dagiti empresa ken dagiti nagina nga empresa, a nagtaudan ti dimtengan a pannakatnag ti Han. Ti imperiala turay ket nakaro pay a kinarkarit babaen dagiti dakkel a reliohiosao a kagimongan Daoista a nangirugrugi ti Rebelion ti Duyaw a Turbante ken dagiti Rebelion dagiti Lima a Sippit ti Bagas. Kalpasan ti ipupusay ni Emperador Ling (r. 168–189 AD), dagidi eunuko ti palasio ket nakasagabada ti nadawek a panagpapatay babaen kagiti opisal ti milisia, a nangpalubos kadagiti kameng ti aristokrasia ken dagiti gobernador ti milisia nga agbalin kadagiti appo ti gubatan ken nagbingbingay ti imperio. Idi ni Cao Pi, Ari iti Wei, ket pinagtitiponna ti trono manipud kenni Emperador Xian, ti Han a Dinastia ket nalpasen a napukaw.
Ti Han aDinastia ket maysa idi a panawen ti narang-ay nga ekonomia ken nakakita kadagiti adu nga idadakkel iti kuarta nga ekonomia nga immuna a nabangon idi las-ud ti Zhou a Dinastia (c. 1050–256 BC). Ti sensili a naitited babaen ti menta ti sentro a gobierno idi 119 BC ket agtultuloy nga isu ti pagalagadan a sensilio iti Tsina aginggana iti Tang a Dinastia (618–907 AD). Tapno mabayadanna dagiti bukodna a kampania ti milisia ken ti pannakataeng kadagiti kabarbaro a a anparukma a teritorio ti prontera , ti gobierno ket inpaumilina dagiti pribado nga asin ken landok nga industri aidi 117 BC. Dagitoy a monopolio ti gobierno ket naikkat idi las-ud ti panawen ti Dumaya a Han, ken ti pannkapukaw kadagiti rentas babaen ti nakaro a panagbuis dagitipribado nga agtagtagilako. Ti emperador ket adda idi ti kangatuan iti [Kagimongan ken kultura ti Han a Dianstia|Han a kagimongan]]. Isu ti nangimatmaton ti Han a gobierno ngem nakibingbingay ti bileg kadagiti nobilidad ken dagiti naidutok a ministro a kaaduan a nagtaud manipud ti naeskolar nga edukado a klase. Manipud ti panagturay ni Emperador Wu ken ti sumakbay, ti Insik a korte ket opisial anangitaltalged ti Confucianismo iti edukasion ken dagiti politika ti korte, nagsintesado iti kosmolohia kadagiti kinaudi nga eskolar a kas ni Dong Zhongshu. Daytoy nga annuroten ket nagpaut aginggana ti pannakatnag iti Qing a Dianstia idi 1911 AD. Ti Siensia ken teknolohia ti Han a Dianstiasiensia ken teknolohia iti las-ud ti Han a panawen ket nakakita kadagiti adu a panagrang-ay, a mairamaan ti panagaramid ti papael, ti mapipapan ti taaw a panangiturong a [[timon], ti panag-usar kadagiti negatibo a numero iti matematika, ti naiparabaw a mapa, ti napataray ti hidrauliko a armilar a timbukel para iti astronomia, ken ti maysa a seismometro a nagus-usar iti naibaliktad a pendulo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (Disiembre 2006). "Daya-Laud nga Orientasion ti Pakasaritaan dagiti Imperio" (PDF). Warnakan dagiti sitema ti lubong a panagsukisokh. 12 (2): 219–229. ISSN 1076–156x Kitaen ti pateg ti
|issn=(tulong). Naala idi 12 Agosto 2010.
- ^ Nishijima (1986), 595–596.
- ^ Zhou (2003), 34.
- ^ Schaefer (2008), 279.
- ^ Bailey (1985), pp. 25–26
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Adshead, Samuel Adrian Miles. (2000). Tsina iti Pakasaritaan ti Lubong. Londres: MacMillan Press Ltd. New York: Pagmalditan ti San Martin. ISBN 0-312-22565-2.
- Akira, Hirakawa. (1998). Ti Pakasaritaan ti Indiano a Budismo: Manipud ti Sakyamani aginggana ti Nasapa Mahayana. Inpatarus babaen ni Paul Groner. New Delhi: Jainendra Prakash Jain Iti Shri Jainendra a Pagmalditan. ISBN 81-208-0955-6.
- An, Jiayao. (2002). "Idi ti Sarming ket PInatpateg idiay Tsina," iti Dagiti Pnagadadal ti Seda a Kalsada VII: Dagiti nomado, dagiti Agtagtagilako, ken dagiti Nasantuan a Lallaki iti Igid ti Seda a Kalsada ti Tsina, 79–94. Inurnos babaen ni Annette L. Juliano ken ni Judith A. Lerner. Turnhout: Brepols Publishers. ISBN 2-503-52178-9
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Han a Dinastia iti Wikimedia Commons
- Han a Dinastia babaen ti Estado nga Unibersidad ti ti Minnesota
- Arte ti Han a Dinastia nga adda dagiti video a komentario, Instituto dagiti Arte ti Minneapolis
- Nasapa nga Imperial a Tsina: Ti Pagob-obraan nga Urnong dagiti Rekurso
- "Han Culture," WEbsite ti Museo ti Hanyangling
Nagsasabtan: 34°09′21″N 108°56′47″E / 34.15583°N 108.94639°E


text:
Raraemen Kadi Dagiti Saksi ni Jehova Dagiti Sabali a Relihion?
Sursurotenmi ti balakad ti Biblia nga “
agraemkayo kadagiti amin a tattao”—aniaman dagiti narelihiosuan a patpatienda. (1 Pedro 2:17, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Kas pagarigan, adda ginasut a ribu a Saksi ni Jehova iti dadduma a pagilian. Nupay kasta, saanmi a pilpiliten dagiti politiko wenno mammanday iti linteg nga ingetan wenno paritanda dagiti dadduma a relihion. Saanmi met nga ikamkampania ti pannakaipatungpal dagiti linteg a mangobligar kadagiti tattao a sumurot kadagiti pagalagadanmi iti moral ken relihion. Imbes ketdi, raraemenmi dagiti sabali a relihion a kas met iti panangraemda kadakami.—Mateo 7:12.


text:
fidel wrote:
...numan pay nakirmet tayo a kunada, naragsakak nga awaganda iti kasta, datayo nga ilokano nagagaget nga manggamulo iti daga ken nasalimetmet. Kitaenyo dagiti kakabsat a naipurwak iti sadino man a paset ti pilipinas ken iti intero a lubong, kaaduan kanyada iti nagballigi...
naguneg unay data ilocano'm manong fidel, indiak makam-met..
@topic: maipannakkel ko as ilocano ket nagaget tayo ken mabiag tayo latta uray agrigat ti lubong ta amin nga root ken agkuti nga ararawan ti daga mabalen tayo nga kanen... nabsugen ti maysa nga aldaw...


text:
Taga-ugma a Gresia
Plantilia:Pakasaritaan iti Gresia
Ti taga-ugma a Gresia ket maysa idi a sibilisasion a tagikua ti paset ti panawen ti Griego a pakasaritaan a nagpaut manipud ti Arkaiko a paset ti panawen ti maika-8 ken maika-6 a siglo BC aginggana ti gibus ti kina-ugma (ca. 600 AD). Ti dagus nga isasakbay ti daytoy a paset ti panawen ket isu idi ti panagrugi iti Nasapa a Tengnga a Panawen ken ti Bisantino a panawen.[1] Ti nairaman iti Taga-ugma a Gresia ket ti paset ti panawen ti Klasiko a Gresia, a rimamng-ay idi las-ud ti maika-5 aginggana ti maika-4 a siglo BC. Ti Klasiko a Gresia ket nangrugi kalpasan ti panakaabug iti maysa a Persiano a panagraut babaen ti Atenio a kinapangulo. Gapu ti panagrukma babaen ni Alehandro ti Natan-ok, ti Helenistiko a sibilisasion manipud idiay Tengnga nga Asia aginggana idiay lumaud a patingga ti Baybay Mediteraneo.
Ti klasiko a Griego a kultura, a naipangpangruna ti pilosopia, ket adda idi ti napigsa a panakainpluensia ti Imperio a Romano, a nagawit ti bersionna daytoy kadagiti adu a paset ti Mediteraneo a rehion ken Europa, nga iti daytoy a rason a ti Klasiko a Gresia ket sapsap a naipanunotan nga isu ti naparang-ay a kultura a nagited ti pundasion ti moderno a Lumaud a kultura.[2][3][4][5]
Dagiti linaon
Kronolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan dagiti natalinaay wenno sangalubongan nga umannurotan a petsa para iti panagrugi wenno gibus ti Klasiko a Kina-ugma. Sapasap daytoy a nalala ti kinaudi manipud ti maika-8 a siglo BC aginggana ti maika-6 a siglo AD, wenno para iti agarup a 1,300 a tawtawen.
Ti Klasiko a Kina-ugma idiay Gresia ket ket sinakbayan babaen ti Griego a Nasipnget a Panawen (c. 1100 - c. 750 BC), ti arkaeolohiko a panakaidasig babaen ti protoheometriko ken heometriko nga estilo dagiti disenio ti bangbangao, a sinarunuan babaen ti orientalisante a Paset ti Panawen, ti maysa a napigsa nga inpluensia ti Sirio-hitita, Asirio, dagiti Penisio ken Ehipsio a kultura.
Iti tinawtawid, ti Arkaiko a paset ti panawen ti taga-ugma a Gresia ket naala iti rugi ti daytoy a napigsa nga orientalisante nga inpluensia idi las-ud ti maika-8 a siglo BC, a maipatinayon kadagiti dadduma a banag a nangiyeg ti abesedario nga eskritu idiay Gresia, a daytoy ti nangmarka ti rugi ti Griego a literatura (Homer, Hesiod). Ti Arkaiko a paset ti panawen ket sinukatan ti Klasiko a paset ti panawen idi agarup a 500 BC, a daytoy ket sinarunuan met babaen ti Helenistiko a paset ti panawen idi ipupusay ni Alehandro ti Natan-ok idi 323 BC.
Ti pakasaritaan iti Gresia idi las-ud ti Klasiko a kina-ugma ket mabalin a mabingbingay manen kadagiti sumaganad a paset ti panawen:[6]
- Ti Arkaiko a paset ti panawen (c. 750 - c. 500 BC) ket surutenna, a dagiti artista ket nagararamidda ti dakdakkel a nawaya nga agtaktakder nga eskultura iti nasikkil, hieratiko a postura nga adda ti kasla naitagtagainepan nga 'arkaiko a isem'. Ti arkaiko a paset ti panawen ket kadawyan a naalala aginggana ti panagpatingga ti panakapaitalaw ti naudi a tirano iti Atenas idi 510 BC.
- Ti Klasiko a paset ti panawen (c. 500 - 323 BC) ket naidasig babaen ti estilo a naipanunotan babaen dagiti naudi a nagpalplaiiw a daytoy ket naikari (a kas ti 'klasiko')—a kas ti Partenon. Iti politiko, ti Klasiko a paset ti panawen ket tinurayan idi babaen ti Atenas ken ti Delos a Liga idi las-ud ti maika-5 a siglo, a sinukatan babaen ti Espartano a panagrukma idi las-ud ti nasapa a maiak-4 a siglo BC, sakbay a ti bileg ket naiyallatiw iti Tebas and the Beosio a Liga ken ti kanungpalanna ti Liga iti Korinto nga indauloan babaen ti Macedonia (taga-ugma a pagarian).
- Ti Helenistiko a paset ti panawen (323-146 BC) ket isu ti Griego a kultura ken bileg a naipadakkel idiay asideg ken tengnga a daya. Daytoy a paset ti panawen ket nangrugi iti ipupusay ni Alehandro ken nagpatingga iti Romano a panarukma.
- Ti Romano a Gresia, ti paset ti panawen a nagbaetan ti panagballigi ti Romano kadagiti Korinto idiay Gubat iti Korinto idi 146 BC ken ti panakabangon ti Bisansio babaen ti Konstantino a kas ti kapitolio ti Imperio a Romano idi 330 AD.
- ti kanungpalan a paset ti Kina-ugma ket isu tipaset ti panawen ti Kristianisasion idi las-ud ti kinaudi ti maika-4 aginggana ti nasapa a maka-6 a sigsiglo, nalala daytoy ti panakakompleto ti panakaipatingga ti Neoplatoniko nga Akademia babaen ni Hustiniano I idi 529 AD.
Historiograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti naipakasaritaan a paset ti panawen ti taga-ugma a Gresia ket naisangsangayn iti pakasaritaan ti lubong a aks ti immuna a paset ti panawen a dagus a sinaksian iti husto a historiograpia, bayat a dagiti nasapsapa a taga-ugma a pakasaritaan ti proto-historia ket naamammoan babaen kadagiti ad-adu a naisalaysayan nga ebidensia, a kas dagiti napaspasamak a naisalaysay wenno listaan dagiti ari, ken pragmatiko nga epigrapia
Ni Herodotus ket isu ti nawatiwat a naamammoan a kas ti "ama iti pakasaritaan", ti sinuratna a pakasaritaan a daytoy ket eponimo ti amin a paset. Daytoy ket naisurat idi nagbaetan ti 450 a dekada ken 420 a dekada BC, ti sakup ti obra ni Herodotus ket umabot ti agarup a maysa a siglo kadagiti napalabas, a nagisalsalaysay kadagiti maika-6 a siglo a naipakasaritaan a pigura a kas ni Darius I iti Persia, Cambyses II ken Psamtik III, ken dagiti sapilka kadagiti maika-8 a siglo a kas ni Candaules.
Ni Herodotus ket sinaruno dagiti mannurat a kas ni Thucydides, Xenophon, Demosthenes, Plato ken Aristotle. Kaaduan kadagitoy a mannurat ket Atenio wenno pro-Atenio, nga isu nga adadu ti naamammoan a maipanggep ti pakasaritaan ken dagiti politika ti Atenas ngen ti aniaman a siudad Dagiti panakasakupda ket napatingaan babaen ti panakaipatengnga ti isip iti politiko, milisia ken diplomatiko a pakasaritaan, a saanda nga inkaskaso ti ekonomiko ken sosial a pakasaritaan.[7]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Arkaiko apaset ti panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-8 a siglo BC, ti Gresia ket nangrugi a rimsua manipud kadagiti Nasipnget a Paset ti Panaw a nangsaruno ti panakarebba tienGreece began to emerge from the Dark Ages which followed the fall of the Misenika a sibilisasion. Ti Panakaamo ti panagsurat ken panagbasa ket napukawen ken Misenika asinuratan ket naipatanen,ngem dagiti Griego ket nangamponda ti Penisio nga abesedario, a binalbaliwanda tapno mapartuat ti Griego a abesedario. Manipud idi agarup a maika-9 a siglo BC dagiti naisurat a rehistro ket nangrugrugida nga nagparparang.[8] Ti Gresia ket nabingbingay kadagiti adu a babassit a bukod a nagturturay a komunidad, ti maysa a tabas a kaaduan a naidiktaran babaen ti Griego a heograpia , a dagiti amin nga isla, tanap ket naisina kadagiti kaarrubana babaen ti baybay wenno dagiti kabanbantayan.[9]
Ti Lelantine a Gubat (c.710–c.650 BC) ket agdama idi a suppiat nga adda ti panakaisalsaluminanan nga isu ti immuna a nadokumentuan a gubat iti taga-ugma a Gresia a paset ti pamnawen. Daytoy ket naglabanan ti nagruna a nagbaten dagiti polis (siudad) (dagiti siudad-estado) iti Chalcis ken Eretria gapu kadagiti nalames a tanap ti Lelantine iti Euboea. Dagitoy dua asiudad ket nagsagabada ti panakaapday a kas nagbanagan iti atiddog a gubat, ngem dagiti Chalcis isuda idi ti nagballigi bassit.
Ti komersiante a klase ket rimsua idi umuna a gudua ti maika-7 a siglo, a naipakita babaen ti panagiyamammo iti panguartaan idi agarup a 680 BC.[10] Daytoy ket kasla nangiyeg kadagiti adu a irteng kadagiti adu a siudad-estado. Dagiti aristokratiko turay a naisapasap a nagituray dagiti polis ket naipangtada babaen dagiti baro a nabirukan akabaknang dagiti komersiante, a dagitoy ket nagesessem ti politiko a kabilegan. Manipud idi 650 BC ken ti sumakbayan, dagiti aristokrasia ket nakilabanda tapno saanda a mapatalaw ken masukatan babaen dagiti populista a tirano. Ti balikas ket naala manipud ti saan a makadadael a Griego tύpavvoς tyrannos, a kayatna saoen ket 'saan a pudno nga agtuturay', urayno daytpy pay ket naipakat pay kadagiti nasayaat ken dakes a daulo.[11][12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- ^ Carol G. Thomas (1988). Dagiti dalan manipud ti taga-ugma a Gresia. BRILL. pp. 27–50. ISBN 978-90-04-08846-7. Naala idi 12 Hunio 2011.
- ^ Bruce Thornton, Dagiti Griego a pamay-an: Kasano a Pinartuat dagiti Griego ti Lumaud a Sibilisasion, Encounter Books, 2002
- ^ Richard Tarnas, Ti Regget iti Lumaud nga Isip (New York: Ballantine Books, 1991).
- ^ Colin Hynson, Taga-ugma a Gresia (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.
- ^ Carol G. Thomas, Dagiti Dalan ti Taga-ugma a Gresia (Leiden, Olanda: E. J. Brill, 1988).
- ^ Pomeroy, Sarah B. (1999). Taga-ugma aGResia: maysa a politikal, sosial, ken kultural a pakasaritaan. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan]. ISBN 978-0-19-509742-9.
- ^ Grant, Michael (1995). Dagiti Griego ken Romano a historiador: dagiti pakaamo ken saan a pudno a pakaammo. Routledge, 1995. p. 74. ISBN 978-0-415-11770-8.
- ^ Hall Jonathan M. (2007). Ti Pakasaritaan iti Arkaiko Griego a Lubong, ca. 1200-479 BCE. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-631-22667-3.
- ^ Sealey, Raphael (1976). Ti pakasaritaan dagiti Griego siudad nga estado, ca. 700–338 B.C. University of California Press. pp. 10–11. ISBN 978-0-631-22667-3.
- ^ Slavoj Žižek (18 Abril 2011). Panagbiag idi Gibus ti Panawen. Verso. p. 218. ISBN 978-1-84467-702-3. Naala idi 12 Hunio 2011.
- ^ "Online a Diksionario ti Etimolohia". Etymonline.com. Naala idi 2009-01-06.
- ^ "tirano—Dagiti panangilawlawag manipud iti Dictionary.com". Dictionary.reference.com. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 25 Enero 2009. Naala idi 2009-01-06.
- Bibliograpia
- Charles Freeman (1996). Ehipto, Gresia ken Roma. Unibersidad ti Oxford University a Pagmalditan.
- Paul MacKendrick (1962). Agsao dagiti Bato ti Gresia: Ti Sarita ti Arkeolohia idiayy Dagdaga ti Gresia. St. Martin's Press.
Dadduma pay a mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Goodrich, S. G. (1849). Ti nailadawan a pakasaritaan ti Gresia: Taga-ugma ken moderno. New York: Huntington & Savage