text:
Masa
Iti pisika, ti masa (manipud ti Griego uᾶZa "sebada a bibingka, tukel [iti masa]") ket tagikua ti pisikal a sistema wenno bagi, a mangited ti irurumsua ti penomena ti resistansia iti bagi iti pannakaipardas babaen ti puersa ken ti kapigsa iti agsinnaranay a maipapan ti grabidad a panagawis dagiti bagi. Dagiti instrumento a kas dagiti balanse ken gantingan ti masa ket agus-usar kadagita a penomena a panagrukod ti masa. Ti SI unit ti masa ket isu ti kilogramo (kg).
Para kadagiti inaldaw a banag ken dagiti enerhia a nasayaat nga inpalplawag babaen ti Newtonio a pisika, ti masa ket naibagbaga payen a mangirepresenta ti maysa a dagup ti banag, ngem daytoy a panirigan agbalin a madi, kas pagarigan, kadagiti napardas unay wenno dagiti subatomiko a partikula. Iti sapasap daytoy ket agpaypayso met, ti aniaman a bagi nga addaan ti masa ket addaan ti maysa a kapada a dagup ti enerhia, ken dagiti amin a porma ti enernia ket likudanna ti akselerasion babaen ti puersa ken addaan ti maipapan ti grabidad a panagawis; ti pannakaibaga a banag ket awan ti sapasap a naitunos a pannakaipalawag babaen ti daytoy a moderno a panirigan.
A kas naibagbaga, malaksid ti pannakaipadana iti enerhia, dagiti nadumadma a kita ti mapaliiw men marukod a penomena ket rimsua manipud ti masa. Amin dagitoy ket naipakitan a kapada ken agtinnunos iti tungngal maysa no mausar dagitoy iti panagrukod ti masa.
Ti maipapan ti enerhia a masa ket isu ti kaadu a panagrukod ti resistansia kadagiti panagbalbaliw iti kapardas ti maysa a banag, (akselerasion).
Ti maipapan ti grabidad a masa ket isu ti kaadu a panagrukod a maibagay ti kakaro ti maipapan ti grabidad a puersa a daytoy ket
- ipeksa babaen ti maysa a banag (aktibo a maipapan ti grabidad a masa), wenno
- nasanay babaen ti maysa a banag (natalinaay a maipapan ti grabidad a puersa) no agtinnignay iti maikadua a banag.
Dita ngato iti maikadua a pagarigan ti masa, mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay; kasla ti maipapan ti grabidad a puersa ti Daga ket mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay iti inaldaw a biag, kasla ti nagtinnag a mansanas ni Newton wenno ti gapuanan ti arko ti beisbol. Daytoy ket maipakat kadagiti amin nga adda iti daga a banag, manipud kadagiti dutdot ken dagiti kutonn dagiti bato ti banbantay ken dagiti elepante.[1]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kane, Gordon (Septiembre 4, 2008). "Dagiti Misterio ti Masa". Scientific American. Nature America, Inc. pp. 32–39. Naala idi 2013-07-05.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Sir Isaac Newton; N. W. Chittenden (1848). Newton's Principia: Dagiti matematiko a pamunganayan ti masna a pilosopia. D. Adee. Naala idi 12 Marso 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Ti Kapada ti Masa ken Enerhia Mass and Energy" (iti Ingles) babaen ni Francisco Flores.
- "Dagiti Misterio ti Masa," (iti Ingles)
- "Agbaliw kadi ti masa iti kapardas?" (iti Ingles)
- "Ania kadi ti masa poton?" (iti Ingles)


c: text/html

text:
LAOAG CITY – Umaboten ti 250 ti bilang dagiti kaso ti COVID-19 iti Philippine National Police ditoy probinsya.
Segun kenni Police Major Lauro Milan, mangidadaulo iti Provincial Administrative Resource Management Unit ti INPPO, agdagup ti 19 ti bilang dagiti aktibo a kaso ti COVID-19 iti agdama.
Kuna na nga umabot iti 230 dagiti recoveries idinto a maysa ti pimmusay a pannakabagi ti linteg.
Kabayatanna, inpakaammo ni Milan a limitado ti panangpastrek da kadagiti maseknan a makiuman iti INPPO.
Innayon na a sakbay a makastrek dagiti maseknan ket ammuen da nga umuna no sadinno nga opisina ti papandan kas paset iti maipatpatungpal a protocol iti PNP kontra iti COVID-19.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tulong:Panagusar kadagiti tungtungan a panid
Ti tungtungan[1] a panid (Ingles discussion page) ket maysa a panid a mabalin nga usaren dagiti agur-urnos tapno matungtungan dagiti panagrang-ay ti maysa nga artikulo wenno dagiti dadduma pay a panid ti Wikipedia.
Ti tungtungan a panid a maitutop iti maysa nga artikulo ket nanaganan iti "Tungtungan:Kas pagarigan", a ti "Kas pagarigan" ket isu ti nagan ti artikulo. Kas pagarigan, ti tungtungan a panid para iti pagtungtungan ti panagparang-ay ti artikulo ti Filipinas ket nanaganan iti Tungtungan:Filipinas. Ti tungtungan a panid a maitutop iti sabali a nagan ti espasio (namespace) ket mainaganan babaen ti panaginayon ti "tungtungan" kalpasan ti etiketa ti nagan ti espasio (namespace); kas pagarigan, ti tungtungan a panid para iti Wikipedia:Maipanggep ket makunkuna iti Wikipedia tungtungan:Maipanggep.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "tungtung, tungtungan, pagtungtungan". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 631. ISBN 978-0-8248-2088-6.


text:
Wings (pelikula ti 1927)
Ti Wings (Ilokano: Paypayak) ket maysa nga awan-timek a pelikula idi 1927. Daytoy a pelikula ket maipanggep kadagiti pilpiloto a soldado iti Sangalubongan a Gubat I, ni Charles 'Buddy' Rogers ken Richard Arlen ken iti maymaysa nga armenda a balasang (Clara Bow). Ti direktor ket ni William Wellman. Ti Wings ket isu iti umuna nga pelikula a napadayawan iti Oscar.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Wings iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- Movie stills


text:
Kategoria:Dagiti biddut ti CS1: bibcode
Daytoy ket pagsurotan a kategoria dagiti dakamat ti CS1 nga addaan kadagiti biddut ti
|bibcode=.
Kitaen ti
|bibcode=
No aglaon dagiti plantilia ti Panagdakamat nga Estilo 1 ken Panagdakamat nga Estilo 2 iti
|bibcode=, maaramid ti maysa a pangsubok tapno makita no ti panangilasin ti bibcode ket addaan iti maitutop a pormat.[1] Manamnama dagiti Bibcode ket maiparehoda kadagiti a kasapulan:
- ti kaatiddog ket nasken a 19 a karkarakter (  = 'kaatiddog')
- dagiti karakter ket naipuesto wenno naipuestoda: (malaksid no sabali ti naibaga, dagiti panaglabsing ket agpataud iti 'pateg' iti paset ti   a paset ti mensahe ti biddut):
- ti 1–4 ket nasken a dagiti numero ken nasken a mangirepresenta ti tawen iti sakup ti 1000 – sumaruno a tawen (  = 'tawen')
- ti 5 ket nasken a letra
- ti 6–8 ket nasken a letra, ampersand, wenno tuldek (ti ampersand ket saan a dagus a mangsaruno iti tuldek; &. (  = 'warnakan'))
- ti 9 ket nasken a letra wenno tuldek
- ti 10–18 ket nasken a letra, numero, wenno tuldek
- ti 19 ket nasken a letra wenno tuldek
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a husto ti pateg ti
|bibcode=.
Dagiti panid nga agraman iti daytoy a biddut ket automatikoda a maikabil iti Kategoria:Dagiti biddut ti CS1: bibcode.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid kadagiti nagan ti espasio ti Kategoria tungtungan, Papeles tungtungan, Tulong tungtungan, MediaWiki tungtungan, Modulo tungtungan, Tungtungan, Plantilia tungtungan, Agar-aramat, Agar-aramat tungtungan, ken Wikipedia tungtungan ket saanda a nairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut. Iti pay maipatinayon, dagiti panid nga agraman kadagiti nagan a maipada kadagiti tabas ti '/[Pp]agipadasan', '/[Pp]angsubok', '/[^/]*[Ll]istan', ken '/[Aa]rkibo' ket saanda a mairaman kadagiti pagsurotan a kategoria.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "1.2.3 – Bibliographic Identifiers". The SAO/NASA Astrophysics Data System.
Daytoy a listaan ket mabalin a saan a mangipakita kadagiti kinaudi a sinuksukatan.


text:
1
En Listaan nen Ninunu hidi ni Jesu-Cristo
(Lu. 3:23-38)
1Iddi en listaan nen ninunu hidi ni Jesu-Cristo a gubwat ten lahi ni David a gubwat bi ten lahi ni Abraham.
2Ti Abraham ay ama ni Isaac sakay ti Isaac bi en ama ni Jacob. Ti Jacob ay ama ni Juda sakay en kákkapatkaka na hidi a lállaki. 3Ti Juda ay ama de Fares ay ti Zara (en ina di ay ti Tamar). Sakay ti Fares ay ama ni Esrom a ama ni Aram. 4Ti Aram ay ama ni Abinadab sakay ti Abinadab ay ama ni Naason a ama ni Salmon. 5Ti Salmon ay ama ni Booz a en ina na ay ti Rahab. Sakay ti Booz ay ama ni Obed (en ina na ay ti Ruth) a ama ni Jesse 6a ama bi ni Hari a David.
Ti David ay ama ni Solomon (en ina na ay ti Batseba a nabiluwan ni Urias). 7Ti Solomon ay ama ni Roboam a ama ni Abias sakay ti Abias ay ama ni Asa. 8Ti Asa ay ama ni Josafat a ama ni Joram. Sakay ti Joram ay ama ni Ozias. 9Ti Ozias ay ama ni Jotam a ama ni Acaz sakay ti Acaz ay ama ni Ezequias. 10Ti Ezequias ay ama ni Manases, ti Manases ay ama ni Amos sakay ti Amos ay ama ni Josias. 11Sakay ti Josias ay ama ni Jeconias sakay en kákkapatkaka na hidi a lállaki. Neenak dán hidi ten panahun a pinuwersa nen taga-Babilonia hidi en Israelita hidi a iyangay ten bansa di.
12Nadid káttapos nen panahun a puwersadu a kákkeangay nen Israelita hidi ti Babilonia ay nagin anak ni Jeconias ti Salatiel a ama ni Zorobabel. 13Ti Zorobabel ay ama ni Abiud. Ti Abiud ay ama ni Eliquim sakay ti Eliquim ay ama ni Azor. 14Ti Azor ay ama ni Sadoc. Ti Sadoc ay ama ni Aquim sakay ti Aquim ay ama ni Eliud. 15Ti Eliud ay ama ni Eleazar; ti Eleazar ay ama ni Matan. Ti Matan ay ama ni Jacob. 16Sakay ti Jacob ay ama ni Jose a kabinga ni Maria. Ti Maria ay ina ni Jesus a dáddulawán a Cristo.
17Kaya tehud a sapulu ay ti áppat a salinlahi sapul kánni Abraham hanggan kánni David. Sakay sapulu ay ti áppat a salinlahi sapul kánni David hanggan ten panahun nen puwersadu a kákkeangay nen Israelita hidi ti Babilonia. Sakay tehud bi a sapulu ay ti áppat a salinlahi sapul ten puwersadu a kákkeangay ti Babilonia hanggan kánni Cristo.
En Kákkeenak ni Jesu-Cristo
(Lu. 2:1-7)
18Kona háddi en nangyari ten kákkeenak ni Jesu-Cristo. Ti Maria a ina ni Jesus sakay ti Jose ay nagkasundu dán hidi a magkabinga. Peru bagu hidi a nagagum ay mabuktet dán ti Maria (iyud ay nangyari ten pamamag-itan nen kapangyariyan nen Banal a Ispiritu.) 19Ti Jose a magin kabinga ni Maria ay matuwid a tolay. Gapu awan na gustu a mapasaniki ti Maria ten kakpalan ay binalak na a hiwalayan ti palihim.#1:19 Ten Judio hidi, en bábbi oni lállaki a nagkasundu dán a magpakasal ay ibilang di hidi a magkabinga dán maski ni awan palla hidi nagagum. 20Peru mentras a áisipán na iyud ay minetidug siya sakay en anghel nen Panginoon ay pummeta dikona ten pamamag-itan ni tagináp sakay kinagi nen anghel, “Jose a gubwat ten lahi ni David, dyan ka manteng a tulusán a pakasalan ti Maria gapu en buktet na ay ten pamamag-itan nen kapangyariyan nen Banal a Ispiritu. 21Magenak siya ti essa a lállaki sakay ngaranan mu a Jesus, gapu siya en mángligtas ten tolay na hidi ten kasalanan di hidi.”
22Nangyari i atananid a iyud tánni matupad en kinagi nen Panginoon ten pamamag-itan nen propeta a,
23“Mágsanig kam! Maglihi en essa a birhen sakay magenak siya ti essa a lállaki,
sakay ngaranan siya a Emmanuel.”
(En kahulugan ni iyád ay “Kaguman tam en Diyos.”)
24Nadid, ten dikona a malukag ti Jose ay sinunud na en utus nen anghel nen Panginoon dikona sakay inagum na ti Maria. 25Peru awan inarikad ni Jose ti Maria hanggan dikona a awan meenak en anak a lállaki. Ten dikona a neenak en anak ay nginaranan ni Jose a Jesus.


text:
Plantilia:Subpanid ti dokumentasion/dok
Ikabil daytoy kadagiti dokumentasion ti plantilia wenno modulo.
PanagusarUrnosen
{{subpanid ti dokumentasion}}
Wenno
{{subpanid ti dokumentasion|[[nangruna a panid a pangisilpuan]]}}
Pannakaidumdumaan ti tekstoUrnosen
Tapno manual a mabaliwan ti teksto ti plantilia, mabalin a mainaganan dagiti parametro ti "
text1=tekstom ditoy" ken/wenno ti "
text2=sabali a tekstom ditoy". Ti "
text1=" ket mangbaliw ti automatiko a teksto iti umuna a linia kadagiti bukodmo a balikas. Ti "
text2=" ket mangbaliw ti automatiko a teksto iti maikadua a linia kadagiti bukodmo a balikas. No ti "
text1=" a parametro ket mainaganan nga awan ti "
text2=" a parametro, ti umuna ken maikadua a linia ti teksto ket naidumdumanto a maibatay iti teksto a naited iti parametro ti "
text1=".
Kas pagarigan a pagtuladan:
{{subpanid ti dokumentasion|text1=naidumduma nga umuna ken maikadua a linia ti teksto}}
{{subpanid ti dokumentasion|text2=naidumduma a maikadua a linia ti teksto laeng}}
{{subpanid ti dokumentasion|text1=naidumduma nga umuna a linia ti teksto|text2=naidumduma a maikadua a linia ti teksto}}
Kasano a maiparangUrnosen
Daytoy a plantilia ket nasken a maikabil iti ngato dagiti panid ti "/dok". Daytoy ket agbaliw ti pannakaiparangna segun ti panagkita:
- Iti maysa a panid ti "/dok", daytoy ket agiparang ti maysa a kahon nga agipalpalawag ti dokumentasion ti plantilia wenno modulo ken agisilpo ti panid ti plantilia wenno modulo.
- Kadagiti sabali a panid (a kas ti, pampanid a mailak-am iti panid ti "/dok" ), ti plantilia wenno modulo ket saan a maiparang. Ti panid ti plantilia ket (nga aglaon ti
{{Dokumentasion}}) ket automatiko a mangibaga a ti dokumentasion ket nailak-am manipud ti maysa a subpanid.
Dagiti pamay-anUrnosen
Iti pay maipatanayon iti maiparuar a mensahe, ti plantilia ket ikategoriana pay dagiti panid idiay Kategoria:Pampanid ti dokumentasion ti plantilia, Kategoria:Pampanid ti dokumentasion ti modulo ken Kategoria:Pampanid ti dokumentasion ti agar-aramat, wenno dagiti kapadpada (nanaganan manipud ti lugar ti suheto), ngem dagiti laeng dokumentasion a panid kadagiti "nagan ti espasio" nga adaan iti langa a subpanid.
Automatiko a panagikargaUrnosen
Makita dita baba ti automatiko a maikarga babaen ti {{Dokumentasion/pangikarga}} no agaramid kadagiti dokumentasion a subpanid ti plantilia wenno modulo no pinduten ti silpo ti "agpartuat" ti panid ti dokumentasion.
{{Subpanid ti dokumentasion}} == Panagusar == == Kas pagarigan== == Kitaen pay ==  {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|pagipadasan||   }}
Kitaen payUrnosen
Sapasap a pakaammo a maipanggep para kadagiti plantilia:
- Wikipedia:Dokumentasion ti plantilia
- Wikipedia:Pagipadasan ti plantilia ken pangsubok a kaskaso
- {{Dokumentasion}}
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Olaya, Antioquia
Ti Olaya ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Parte ti subrehion ti Akinlaud nga Antioquia. Daytoy ket beddenganna iti amianan ti munisipalidad ti Liborina, iti daya babaen dagiti munispalidad ti Belmira ken Sopetrán ken iti abagatan babaen ti Sopetrán ken iti laud babaen ti munisipalidad ti Santa Fe de Antioquia.
Ti Olaya ket agadayo iti 100 a kilometro manipud iti siudad ti Medellín, ti kapitolio ti Departamento ti Antioquia. Daytoy ket addaan iti kalawa iti 90 km², ken daytoy ti kabassitan a munisipalidad iti departamento. Ti Olaya ket isu pay ti kaduogan a munisipalidad ti Antioquia.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Olaya, Antioquia iti Wikimedia Commons


text:
Tibet
Ti Tibet (Tibetano: བོད་, Wylie: Bod, panangibalikas [pʰø̀ʔ]; napalaka nga Insik: 藏区; tradisional nga Insik: 藏區; pinyin: Zàngqū) ket maysa a banak a rehion idiay Asia, iti amianan a daya ti Himalaya, idiay Republika ti Tattao ti Tsina. Daytoy ti tradisional a pagtaengan dagiti Tattao a Tibetano ken dagiti pay dadduma nga etniko a grupo a kas dagiti Monpa, Qiang, ken dagiti Lhoba, ken itan ket ti nataengan babaen ti adu a bilang dagiti Han ken ti tattao a Hui. Ti Tibet ket isu ti kangatuan a rehion iti lubong, nga adda ti natimbeng a kangato iti 4,900 metro (16,000 ft).
Rimsua ti Tibet idi maika-7 a siglo a kas maysa a naipagkaykaysa nga imperio, ngem kalpasanna daytoy ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a teritorio. Ti kaaduan ti akinlaud ken tengnga a Tibet (Ü-Tsang) ket kankanayon dagitoy idi a bassit laeng a naipagkaykaysa babaen dagiti serye ti gobierno ti Tibet idiay Lhasa, Shigatse, wenno dagiti asideg a lokasion; dagitoy a gobierno kadagiti nadumaduma a panawen ket adda iti turay dagiti nadumaduma a katurayan dagiti Mongol ken Insik. Dagiti akindaya a rehion ti Kham ken Amdo ket kankanayon a natartaripato kadagiti saan a sentral a patneng nga estruktura ti politika, daytoy ket nabingbingay kadagiti bilang ti babassit a prinsipalidad ken dagiti grupo ti tribu, ken bayat pay a dagus a tinurturayan dagiti Insik; kaaduan kadagitoy a lugar ket kanungpalan a naitipon kadagiti probinsia ti Insik iti Sichuan ken Qinghai. Dagiti agdama a pagbeddengan ti Tibet ket sapasap dagitoy a nabangon idi maika-18 a siglo.[1] Kalpasan ti pannakarebba ti Qing a Dinastia idi 1912, dagiti soldado ti Qing ket naikkatanda ti igam ken nakuyoganda a rimmuar idiay Lugar ti Tibet (Ü-Tsang). Ti rehion ket nangirangarang ti pannakawayana idi 1913. Kalpasanna ti Lhasa ket nangala ti panagtengngel ti akinlaud a paset ti Probinsia ti Xikang. Ti rehion ket nagtalinaay ti autonomiana aginggana idi 1951, idi kalpasan ti Panagraut ti Tibet, ti Tibet ket naitipon idi iti Republika ti Tattao ti Tsina (People's Republic of China - PRC), ken ti dati a gobierno ti Tibet ket naikkat idi 1959 kalpasan ti napaay a yaalsa.[2] Tatta nga aldaw, ti Republika ti Tattao ti Tsina ket turturayanna ti akinlaud ken tengnga a Tibet a kas ti Autonomo a Rehion ti Tibet bayat a dagiti akindaya a lugar ket kaaduan dagitoy iti kaunegan dagiti probinsia ti Sichuan ken Qinghai. Adda dagiti irteng a maipanggep ti politikal a kasasaad ti Tibet[3] ken dagiti agsupsuppiat a grupo ket eksiloda nga aktibo.[4]
Ti ekonomia ti Tibet ket tinurayan babaen ti pagbiagan nga agrikultura, ngem ti turismo ket agbalbalinen a dumakdakkel nga industria idiay Tibet kadagiti napalabas a dekada. Ti kaaduan a relihon idiay Tibet ket ti Tibetano a Budismo, iti pay maipatinayon adda pay ti Bön nga isu daytoy idi ti patneng a relihion ti Tibet sakbay ti isasangpet ti Budismo idi maika-7 a siglo CE (ti Bön itan ket kapadpada ti Tibetano a Budismo [5]) ngem adda pay dagiti minoridad a Muslim ken Kristiano. Ti Tibetano a Budismo ket kangrunaan nga impluensia iti arte, musika, ken dagiti piesta iti rehion. Ti Tibetano nga arkitektura ket mangipakpakita kadagiti Insik ken Indiano impluensia. Ti kangrunaan a makmakan idiay Tibet ket dagiti natuno a sebada, karne ti yak, ken tsa a mantekilia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Goldstein, Melvyn, C.,Panagbalbaliw, Suppiat ken Panagtultuloy kadagiti Komunidad ti Nomadiko a Pastoralista: Ti Kaso a Panagadal ti Lumaud a Tibet, 1950–1990, 1994, Ania kadi ti Tibet? – Kinapudno ken Kunkuna, pp76-87
- ^ "Saludsod ken Sungbat: Tsina ken Tibet". BBC News. 2008-06-19.
- ^ Lee, Peter (2011-05-07). "Ti namnama ti Tibet ket adda laeng iti kaunegan". The Asia Times. Naala idi 2011-05-10.
Ni Robin [parbo a nagan ti ubing a Tibetano idiay Qinghai] ket impalawagna a ti rehion a kas kaldero ti irteng. Dagiti Tibetano ket nakaungungetda kadagiti nadumaduma nga aresto manipud kadagiti protesta ti 2008. Ngem dagiti lokal a Tibetano ket saanda nga inururnong ti bagbagida. 'Nakaro a nakaunginget iti Gobierno ti Insik ken ti Insik a tattao,' kinuna ni Robin. 'Ngem awan ti ammoda a panunot a maaramid. Awan ti daulo. No adda dagiti daulo a rummuar ken no adda tumulong tumiponda dagitoy.' Dakami … ket nakangeg kadagiti sarsarita ti sibil a di panagtulnog kadagiti naiparaigi a purok. Iti maysa apurok, dagiti Tibetano ket pinuoranda dagiti wagayway ti Insik ken imbes ket nga inpangatoda ti naiparit a wagayway ti Niebe a Leon ti Tibet. Dagiti agturturay … ket ibaludda dagiti siam a taga-purok … Kinuna ti maysa anomado ket... 'Kalpasanto a matayak … malaglagipto dagiti annakko a lalaki ken dagiti apokok. Kaguradanto ti gobierno.'
- ^ "Dagiti rehion ken dagiti teritorio: Tibet". BBC News. 2010-12-11.
- ^ "Bön". ReligionFacts. Naala idi 2012-08-26.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Tibet iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tibet manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Asia
Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.[3]
Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit.[4][5] Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.
No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia.[6] Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.
Panangipalawag ken dagiti pagbeddenganUrnosen
Sistema ti tallo a kontinente ti GriegoUrnosen
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Europa ket historikalen a naikeddeng babaen dagiti Europeano laeng.
Ti orihinal a panangigiddiat ti nagbaetan dagitoy dua ket inaramid idi dagiti taga-ugma a Griego. Inusarda ti Baybay Egeo, ti Dardanelos, ti Baybay ti Marmara, ti Bosporo, ti Baybay Nangisit, ti Kipet Kerch, ken ti Baybay ti Azov a kas pagbeddengana nagbaetan ti Asia ken Europa. Ti Nilo ket masansan idi a naus-usar a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Aprika (kalpasanna ket tinawagan iti Libia), urayno adda met dagiti Griego a heograpo a nangisingasing a ti Baybay Nalabbasit ket mangporma iti nasaysayaat a pagbeddengan.[7] Ti Kanal Darius iti baetan ti Nilo ken ti Baybay Nalabbasit ket nangipakaammo iti adu a panaggigiddiat iti kapanunotan. Bababen ti Imperio a Romano, ti Karayan Don a mangibus iti Baybay Nangisit ket isu idi ti akinlaud a pagbeddengan ti Asia. Daytoy idi ti akin-amianan unay a madaliasat a punto iti aplaya ti Europa. Idi maika-15 a siglo ti Baybay Nalabbasit ket naipatakder a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Aprika ken ti Asia, ken isu ti daytoy ti nangsukat iti Nilo.[7]
Pagbeddenagn ti Asia–EuropaUrnosen
Ti Karayan Don ket nagbalin a saan a nasayaat kadagiti akin-amianan a Europeano idi ni Pedro ti Natan-ok, ari ti Turay ti Rusia, idi inabakna dagiti kasuppiat a panagtunton ti Suesia ken ti Otomano nga Imperio kadagiti akindaya a daga, ken dagiti naarmasan a resistansia babaen dagiti tribu ti Siberia, ket nagsentisado ti baro a Ruso nga Imperio a nangipaatiddog idiay Banbantay Ural ken iti labesna, ket napundar idi 1721. Ti nangruna a heograpikal a teorista ti imperio ket pudno idi a ti dati a Sueko a balud ti gubat, a natiliw idiay Gubat ti Poltava idi 1709 ken naidutok iti Tobolsk, nga isu idiay ket naikameng iti taga-Siberia nga opisial a ni Pedro, ni Vasily Tatishchev, ken napalubosan iti nawaya a panagaramid kadagiti panagadal iti heograpia ken antropolohia iti panangisagana iti masakbayan a libro.
Idiay Suesia, iti lima a tawen kalpasan ti ipupusay ni Pedro, idi 1730, ni Philip Johan von Strahlenberg ket nangipablaak ti baro nga atlas a nangsisingsingasing a dagiti Ural a kas ti pagbeddengan ti Asia. Nagay-ayat met dagiti Ruso iti daytoy a konsepto, gapu ta mangpalubos met kaniada ti indentidadda a Europa iti heograpia. Inrangarang ni Tatishchev nga isu ket nangisingasing ti kapapunotan ken ni von Strahlenberg. Ti naudi a naibaga ket nangisingasing a ti Karayan Emba a kas ti akinbaba a pagbeddengan. Kadagiti napalabas a siglo adda met dagiti nadumaduma a naaramid a singasing aginggana idi ti Karayan Ural ket nagballigi idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti pagbeddengan ket naiyalisen babaen ti puersa manipud iti Baybay Nangisit idiay Baybay Kaspio kadagiti proyekto ti Karayan Ural.[8] Kadagiti mapa iti dayta a paset ti panawen, ti Transkaukasia ket naibilbilang idi a kas Asia. Ti pannakainkorporado ti kaaduan iti rehion iti Kappon ti Sobiet ket natarawidwidan a nangiduron kadagiti pannakaimatangan ii pagbeddengan iti abagatan. Dagiti kultura ti Asia ket awan ti palubos a panangibaga iti daytoy a sistema iti panangikeddeng kadagiti maipagpagarup a pagbeddengan a mangisina kaniada iti Europa.
Pagbeddengan ti Asia–OceaniaUrnosen
Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken ti nalukay ti pannakaipalawagna a rehion ti Oceania ket kadawyan a naikabil idiay Purpuro Malayo. Dagiti termino ti Abagatan a daya nga Asia ken Oceania, a naparnuay idi maika-19 a siglo, ket addan kadagiti adu nga aggigiddiat a heograpiko a kaibuksilan manipud idi pannakaparnuayda. Ti kangrunaan a banag iti panangikeddeng no ania nga is-isla iti Pupuro Malayo iti Asia ket ti ket ti pakabirukanen dagiti kolonial a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio idiay (saan amin nga Europeano). Ni Lewis ken ni Wigen ket nangiyunay-unay, a "Ti pannakaiyak-akikid ti 'Abagatan a daya nga Asia' kadagiti agdama a pagbeddenganna ket isu idi ti nain-inut a proseso."[7]
Agdama a panangipalawagUrnosen
Ti heograpikal nga Asia ket ti kultural nga artipakto dagiti pinarnuay ti Europeano iti lubong a naipang-al kadagiti sabali a kultura, ti maysa a saan nga umiso a konsepto a gapuanan ti endemiko a kontension no ania ti kaibuksilanna. Ti Asia ket dakdakkel ken ad-adu a nadumaduma iti kultura ngem ti Europa.[9] Daytoy ket saan a husto a maitunos kadagiti kultural a pagbeddengan kadagiti bukodna a nadumaduma a kita ti konstituente.[10]
Manipud idi panawen ni Herodotus ti minoridad kadagiti heograpo ket nanglikud iti sistema ti tallo a kontinente (Europa, Aprika, Asia) kadagiti batayan nga awan wenno awan ti adu a pisikal a panagsisina kaniada.[6]Kas pagarigan, ni Apo Barry Cunliffe, ti emeritus a propesor ti Europeano nga arkeolohia idiay Oxford, ket nangibagbaga a ti Europa ket heograpiko ken kultura laeng a "ti akinlaud a nayon ti kontinente ti Asia".[11] Iti heograpia, ti Asia ket isu ti nangruna nga akindaya a konstituente ti kontinente ti Eurasia a ti Europa ti akin-amianan a laud a peninsula ti masa ti daga – wenno ti Apro-Eurasia; iti heolohia, ti Asia, Europa ken ti Aprika ket mangbukel ti agmaymaysa nga agtultuloy a masa ti daga (malaksid ti Kanal Suez) ken makibinningay ti sapasap a samang ti kontinente. Gangani amin ti Europa ken ti kaaduan a paset ti Asia ket mabirukan iti Eurasiano a Plata, a naisilpo iti abagatan babaen ti Arabiano ken Indiano a Plata ken kakuyogna ti akinadaya unay a paset ti Siberia (daya ti Kabambantayan Chersky) iti Plata ti Amianan nga Amerika.
PakasaritaanUrnosen
Ti pakasaritaan ti Asia ket mabalin a makita a kas dagiti naisangayan a pakasaritaan iti nadumaduma a kaarrubayan dagiti rehion ti aplaya: ti Daya nga Asia, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken ti Tengnga a Daya, a naisilpo babaen ti akin-uneg a masa dagiti estepa ti Sentral nga Asia.
Ti aplaya a kaarrubayan ket pagtaengan kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion iti lubong, ti tunggal maysa kaniada ket nagpadpadur-as iti likmut dagiti nalames a ginget ti karayan. Dagiti sibilisasion idiay Mesopotamia, ti Ginget Indus ken ti Huanghe ket makibinningay kadagitoy a pannakaipada. Dagitoy a sibilisasion ket mabalin a nakisinnukatda kadagiti teknolohia ken dagiti kapanunotan a kas ti matematika ken ti pilid. Dagiti dadduma pay a parnuay, a kas ti panagsurat, ket mabalin nga indibidual a napadur-as iti tunggal maysa a lugar. Dagiti siudad, dagiti estado ken dagiti imperio ket napadur-as kadagitoy a tanap.
Ti sentral a rehion ti estepa ket nabayagen a natagtagitao babaen dagiti aksaksakay ti kabalio a nomado a makaabot kadagiti amin a lugar ti Asia manipud kadagiti estepa. Ti kasapaan a postulado a panagpadakkel iti ruar ti estepa ket dagiti Indo-Europeano, nga isuda ket nangiwarwaras dagiti pagsasaoda idiay Tengnga a Daya, Abagatan nga Asia, ken dagiti pagbeddengan ti Tsina, kadagiti nagtaengan dagiti Tokario. Ti akin-amianan unay a paset ti Asia, a mairaman iti kaaduan ti Siberia, ket kaaduan idi a saan a maserrekan babaen dagiti nomado ti estepa, gapu kadagiti napusek a kabakiran, klima ken tundra. Dagitoy a lugar ket nabatbati a manmano laeng a natagtagitao.
Ti sentro ken ti kaarrubayan ket kaaduan a naisinsina babaen dagiti bantay ken dagiti desierto. Dagiti bantay ti Kaukaso ken Himalaya ken dagiti desierto ti Karakum ken Gobi ket nangporma kadagiti paglappedan a narigat laeng a maballasiw dagiti agsaksakay iti kabalio iti estepa. Bayat a dagiti agtataeng iti siudad ket nasaysayaatanda iti teknolohia ken iti sosial, kadagiti adu a kaso marigatanda unay mangsalknib kadagiti aspeto ti militar kadagiti grupo ti aksaksakay manipud iti estepa. Nupay kasta, dagiti tanap ket awan unay ti makaanay a karuotan a mangsuporta iti dakkela pursa dagiti agkabkabalio; para iti daytoy ken dagiti sabali a rason, dagiti nomado ket pinarukmada ti Tsina, India, ken ti Tengnga a Day ken kaaduan a nangamponda idi iti lokal ken dagiti nabakbaknang a kagimongan.
Ti Islamiko a Kalipato ket innala ken tinurayanna met ti Tengnga a Daya ken ti Sentral nga Asia idi las-ud dagiti panagrukma ti Muslim iti maika-7 a siglo. Ti Mongol nga Imperio ket pinarukmana ti dakkel a paset ti Asia idi maika-13 a siglo, ti maysa a lugar a gumay-at manipud idiay Tsina aginggana idiay Europa. Sakbay ti panagraut dagiti Mongol, Songa Tsina ket naireporta nga addaan kadagiti agarup a 120 a riwriw nga umili; ti senso idi 1300 a sinaruno ti panagraut ket nangireporta ti agarup a 60 a riwriw a tattao.[13]
Ti Nangisit a Patay, ti maysa kadagiti kakaruan a pandemia iti pakasaritaan ti tao, ket naipagpagarup a nagtaud kadagiti namaga a tanap ti sentral nga Asia, nga idiay ket napan idiay igid ti Kalsada Seda.[14]
Ti Ruso nga Imperio ket nangrugi a nagpadakkel idiay Asia manipud idi maika-17 a siglo, ken kanungpalan a nagtengngel iti amin a Siberia ken ti kaaduan ti Sentral nga Asia babaen ti patingga ti maika-19 a siglo. Ti Otomano nga Imperio ket tinengngelna ti Anatolia, ti Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika ken dagiti Balkan manipud idi maika-16 a siglo ken ti masakbayan. Idi maika-17 a siglo, ti Manchu ket pinarukmana ti Tsina ken binagonna ti Qing a Dinastia. Idi maika-16 a siglo, ti Islamiko a Imperio a Mughal ket tinengngelna iti kaaduan ti India.
Politikal a heograpiaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ National Geographic Family Reference Atlas of the World. Washington, D.C.: National Geographic Society (U.S.). 2006. p. 264.
- ^ "Continents of the World". The List. Worldatlas.com. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 22 Hulio 2011. Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ "Like herrings in a barrel". The Economist. The Economist online, The Economist Group (Millennium issue: Population). 23 Disiembre 1999..
- ^ "Asia". eb.com, Encyclopædia Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. 2006.
- ^ National Geographic Atlas of the World (maika-7 nga ed.). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2. "Europe" (pp. 68–9); "Asia" (pp. 90–1): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
- ^ a b "Asia". AccessScience. McGraw-Hill. Naala idi 26 Hulio 2011.
- ^ a b c Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 36–37
- ^ Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9
- ^ Schwartz, Benjamin (Disiembre 2008). "Geography Is Destiny". The Atlantic. Atlantic Magazine.
- ^ ANCIENT SILK ROAD TRAVELLERS
- ^ Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.
- ^ "BBC – History – Black Death". BBC. 17 Pebrero 2011.
- ^ Ti Azerbaijan ket transkontinental a pagilian.
- ^ Ti Georgia ket transkontinental a pagilian.
- ^ Rehion ti Akindaya a Trasia ti Turkia idiay Europa. Isu a ti Turkia ket transkontinental a pagilian.
BibliograpiaUrnosen
- Lewis, Martin W.; Wigen, Kären (1997). The myth of continents: a critique of metageography. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-20743-2.
- Ventris, Michael; Chadwick, John (1973). Documents in Mycenaean Greek (2nd nga ed.). Cambridge: University Press.
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Higham, Charles. Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004.
- Kamal, Niraj. "Arise Asia: Respond to White Peril". New Delhi:Wordsmith,2002, ISBN 978-81-87412-08-3
- Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. Encyclopaedia of Asian Culture and Society. New Delhi: Anmol Publications, 1999.
- Levinson, David, and Karen Christensen. Encyclopedia of Modern Asia. New York: Charles Scribner's Sons, 2002.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Asia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Asia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- "Display Maps". The Soil Maps of Asia. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. Naala idi 26 Hulio 2011.
- "Asia Maps". Perry-Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 18 Hulio 2011. Naala idi 20 Hulio 2011.
- "Asia". Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. Naala idi 26 Hulio 2011.
- Bowring, Philp (12 Pebrero 1987). "What is Asia?". Eastern Economic Review. Columbia University Asia For Educators. 135 (7).


text:
Pagsasao nga Itneg
Ti Itneg[3] ket ti lugar ti dialekto ti Abagatan-Tengnga a Kordiliera a mabirukan idiay isla ti Luzon, Filipinas. Daytoy ket insasao babaen ti tattao nga Igorot ken kangrunaan idiay probinsia ti Abra. Ti dialekto ti Banao Itneg, urayno nainaganan nga adda iti "Itneg", ket taksonomiko a paset ti kaarrubana a pagsasao a Kalinga.
Dagiti lokasion ken dagiti dialekto[urnosen | urnosen ti taudan]
Ireprta ti Ethnologue dagiti sumaganad a lokasion para it itunggal maysa kadagiti 5 a pagsasao nga Itneg.
- Binongan nga Itneg: Licuan-Baay, Abra. 7,500 nga agsasao.
- Inlaod nga Itneg: dagiti bassit a purok dagiti ili ti Peñarrubia, Lagangilang, Danglas, ken Langiden, Abra. 9,000 nga agsasao.
- Maeng nga Itneg: dagiti ili iti Luba, Tubo, ken Villaviciosa, Abra. 18,000 nga agsasao.
- Masadiit nga Itneg: dagiti ili ti Sallapadan, Bucloc, ken Boliney, Abra; ti pay pirgis ti akinlaud a pagbeddengan ti Kalinga. 7,500 nga agsasao.
- Moyadan nga Itneg: Abra. 12,000 nga agsasao.
Nupay kasta, bigbigen ni Ronald Himes (1997)[4] dagiti dua a 2 dialekto para iti Itneg, dagitoy ket ti Binongan (akindaya) ken Inlaod (akinlaud).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Binongan nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Inlaod nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Maeng nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Masadiit nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Moyadan nga Itneg iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Itneg". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Itneg". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 229. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Himes, Ronald S. 1997. “Reconstructions in Kalinga-itneg”. Oceanic Linguistics 36 (1). University of Hawai'i Press: 102–34.


text:
UTC−12:00
Ti UTC−12:00 ket timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 12 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC).
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)Urnosen
Ti Isla ti Baker ken Isla ti Howland (saan a matagtagitao nga is-isla a tagikua ti Estados Unidos) ken ti pay Laud a Linia ti Intersional a Petsa ti (Ingles: International Date Line West (IDLW)) ket addaan iti daytoy a sona ti oras.
Ti UTC−12 ket nautikal a sona ti oras a buklen dagiti akin-ngato a baybay a nagbaetan ti 180° lken longitud ti 172°30′L. Kissayan kadagiti sangapulo ket dua nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras tano magun-od ti oras iti daytoy a sona ti oras. Dagiti bapor nga agus-usar ti daytoy nga oras ket isuda ti maudi a mangirugi ti tunggal maysa nga aldaw ti kalendario.
Dagiti pannakailasin ti sona ti oras a mangpaliiw ti UTC-12Urnosen
Adda met dagiti bilang ti matagtagitao nga isla a naisanglad iti kaunegan dagiti patingga ti longitud iti daytoy a sona ti oras, ngem awan kadagitoy ti agus-usar ti petsa ken oras ti UTC-12. Imbes ket nga agus-usarda ti oras ken petsa (wenno petsa laeng) kadagiti kaarubada a sona, kadawyan daytoy gapu ta tagikuada ti, politikal, iti maysa a grupo ti isla a dagiti sabali a naikameng ket kaaduan a naisanglad kadagiti kaarrubada a sona.
Gapu ta ti sona ti oras ti IDLW ket mangirepresenta ti kaudian a lugar iti Daga nga addaan iti aniaman a petsa, daytoy ket sagpaminsan a naus-usar kadagiti kasapulan a malpas ken tinawtawagan a kas ti Aniaman a lugar iti Daga (AoE).
Kitaen payUrnosen
- UTC+12:00
- UTC+14:00, ti umuna a sona ti oras a mamngirugi ti baro nga aldaw
- Is-isla ti Howland ken Baker


text:
Syzygium cordatum
Ti Syzygium cordatum ket ti maysa a kankanayon a berde, agay-ayat iti danum a kayo, nga agtubo iti katayag iti 8–15 m. Daytoy a kayo ket masansan a mabirukan kadagiti waig, kadagiti igid ti bakir wenno kadagiti kalugnakan a lugar. Dagiti bulong ket eleptiko aginggana iti agtimbukel, asul-berde iti ngato ket napuspusasaw a berde iti baba. Dagiti ubing a bulong ke maralabbasit. Ti puraw aginggana iti derosas a nabanglo a sabsabong ket mabirukan kadaiti patingga ti sanga ken addaan kadagiti adu a nalamuyot nga estambre ken agpataud iti adu a nektar. Agsabong daytoy manipud iti Agosto aginggana iti Nobiembre. Dagiti bunga ket arinduyog a berry, nalabbasit aginggana iti nangisit a purpura no maluom.
Dagiti kadawyan a nagan ket waterbessie (Afrikaans), undoni, umSwi, umJoni ken hute (Shona), trâm mốc, trâm vối or vối rừng (Bietnamis). Maus-usar pay ti "berry ti danum" kadagiti sabali a sebbangan ti Syzygium.
Pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]
Mabirukan kadagiti igid ti waig manipud iti Kwazulu-Natal agpaamianan iti Zimbabwe ken Mozambique. Daytoy ket agtubo kadagiti igid ti bakir, kadagiti nasamek wenno wayang a karuotan ken sagpaminsan nga iti tangkig.
Dagiti ladawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Syzygium cordatum iti Wikimedia Commons
- "Syzygium cordatum". Plantz Afrika. Naala idi 2006-09-28.


text:
Tulong:Plantilia
Ti plantilia ket maysa a panid ti Wikipedia a napartuat tapno mairaman kadagiti sabali a panid. Dagiti plantilia ket kadawyan nga aglaon kadagiti maul-ulit a banag a mabalin a nasken a maiparang kadagit aniaman abilang dagiti artikulo wenno dagiti panid. Kadawyan dagitoy a maususar para kadagiti pagalagadan a mensahe, dagiti pagalagadan a ballaag wenno pakdaar, dagiti infobox, dagiti pagdaliasatan a kahon ken dagiti kapadpadada dagitoy a kapanggepan.
Ti sapasap a pamay-an iti panagikabil ket makunkuna a transclusion iti pagsasao nga Inggles wenno pakairamanan iti pagsasao nga Ilokano, a ti wikitext ti mapuntaan a panid ket aglaon ti reperensia iti plantilia , no usaren
{{Nagan ti plantilia}} a panakaisurat. Ti sabali pay a pamay-an ket ti panagisukat,a ti linaon ti plantilia ket maikopia iti wikitex ti puntaan a panid, iti maninsan laeng, no daytoy ket maidulin.


text:
Heograpikal a nagsasabtan
Ti sistema a heograpikal a nagsasabtan ket ipaduyakyakna ti kada paset wenno lugar iti Daga babaen ti dua wenno tallo a nagsasabetan ti nagtimbukel a pagsasabtan (spherical coordinates) a nakalinia iti aksis ti panagtayyek ti Daga. Manipud kadagiti teoria dagiti duog a taga-Babilonia, a pinadakkel kalpasanna ti nalatak a Griego a mammanunot ken heograpo a ni Potolemeo, ti bukel a nagbukel (sirkulo) ket naikkan iti 360 a grado (360°).
- longitud (Long.) ket ti anggulo iti daya wenno laud ti maysa nga arbitrario a punto iti Daga.
Babaen ti panangtipon kadagitoy a dua nga anggulo, mabalin a maituding ti horizontal a posision ti ania man a lokasion iti Daga.


text:
Tignay ti Tydings–McDuffie
Ti Tignay ti Tydings–McDuffie, opisial a ti Tignay ti Wayawaya ti Filipinas (73 Stat. 127) ket ti linteg-pederal ti Estados Unidos a nangirugi ti proseso para iti Filipinas, ti maysa a kolonia ti Amerikano, tapno agbalin a nawaya a pagilian kalpasan ti paset ti panawen a transision ti sangapulo a tawen. Babaen ti tignay, ti Batay-linteg ti Filipinas ti 1935 ket naisurat idi ken nabangon idi ti Mankomunidad ti Filipinas, nga agraman iti immuna a dagus a nabutosan a Presidente ti Filipinas (dagiti dagus a panagbubutos iti Lehislatura ti Filipinas ket natengngeldan manipud idi 1907). Nangibangon pay daytoy kadagiti limitasion iti imigrasion ti Filipino idiay Estados Unidos Filipino.
Ti tignay ket sinurat idi iti maika-73 a Kongreso ti Estados Unidos babaen ni Senador Millard E. Tydings (Dem.) ti Maryland ken ni Representatibo John McDuffie (Dem.) ti Alabama,[1] ken pinirmaan iti linteg babaen ni Presidente Franklin D. Roosevelt.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Zaide, Sonia M. (1994). The Philippines: A Unique Nation. All-Nations Publishing Co. pp. 314–315. ISBN 971-642-071-4.


text:
ARKive
Ti ARKive ket mays aidi a global inisiatibo nga addaan iti gandat iti "panangipatal-o ti konserbasion kadagiti maipangta a sebbangan iti lubong, babaen ti bileg ti ladawan ti kaatapan",[2][3] a naaramid babaen ti panagbiruk ekn panagurnong kadagiti pelikula, dagiti retrato ken dagiti rekording ti audio dagiti sebbangan iti lubong iti maysa a setralisado a dihital nga arkibo.[2] Ti prioridadna idi ket ti mangkompleto kadagiti bariweswes ti adio-bisual para kadagiti c. 17,000 a sebbangan dagiti Naipangta a Sebbangan ti IUCN Red List.[2]
Ti proyekto ket maysa nga inisiatibo ti Wildscreen, ti maysa a karidad a nairehistro idiay Nagkaykaysa a Pagarian,[4] a naibatay idiay Bristol.[5] Ti teknikal aplataporma ket pinartuat idi babaen ti Hewlett Packard, kas parte ti programa ti panagsukisok ti Digital Media ti HP Labs.[6]
Ti ARKive ket sinuportaran idi babaen dagiti mangiyuna a gunglo ti konserbasion, a mairaman ti BirdLife International, Conservation International, International Union for Conservation of Nature (IUCN), Ti World Conservation Monitoring Centre (UNEP-WCMC) ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti World Wide Fund for Nature (WWF),[2] ken dagit pay mangiyuna nga akademiko ken pagsukisokan nga instituto, a kas ti Natural History Museum; Royal Botanic Gardens, Kew; ken ti Smithsonian Institution.[2] Daytoy ket kameng idi ti Institutional Council iti Encyclopedia of Life.[2]
Dagiti dua a tuon ti ARKive para iti Google Earth, a mangiladawan kadagiti maipangta a sebbangan[7] ken dagiti sebbangan iti Golpo ti Mehiko[7] ket pinataud babaen ti Google Earth Outreach. Dagitiimmuna kadagitoy ket nairugi idi Abril 2008 babaen ti Patron ti Wildscreen, ni Apo David Attenborough.[8]
Narikpan ti website idi 15 Pebrero 2019; dagiti urnongna a ladladawan ken dagiti video ket agtultuloy a natalged a naipenpen para kadagiti sumakbay a henerasion.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Arkive.org Site Info". Alexa Internet. Naala idi 12 Agosto 2016.
- ^ a b c d e f "About ARKive". ARKive. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 1 Hulio 2011. Naala idi 12 Hulio 2011.
- ^ "About Arkive". Arkive. Wildscreen. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 13 Hulio 2017. Naala idi 25 Hulio 2017.
- ^ Charity Commission. Wildscreen, registered charity no. 299450.
- ^ "Wildscreen - About". Naala idi 12 Hulio 2011.
- ^ "HP Labs : Solutions and Services Research : Technology for Services : Services for Digital Publishing : ARKive". Hewlett-Packard. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 20 Enero 2011. Naala idi 12 Hulio 2011.
- ^ a b "Google Earth Outreach". Google Search. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 16 Hulio 2011. Naala idi 12 Hulio 2011.
- ^ "Attenborough launches Wildscreen's Google Earth Layer - Press release 10 Apr 08 - ARKive". Wildscreen. 2008-04-10. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 17 March 2012. Naala idi 12 Hulio 2011.


text:
Luek Cenderawasih
Ti Luek Cenderawasih (Indones: Teluk Cenderawasih, ti kayatna sawen : Luek ti Billit ti Paraiso), ammo pay akas Teluk Sarera (Luek Sarera), dati a Luek Geelvink (Olandes: Geelvinkbaai) ket ti maysa a dakkel a luek iti akin-amianan a Probinsia ti Papua ken Laud a Papua, Baro a Guinea, Indonesia.[1]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Luek Cenderawasih ket ti maysa adakkel aluek iti amianan a laud ti probinsia ti Indonesia Papua ken iti daya ti probinsia ti Laud a Papua, iti pagbaetan ti Peninsula ti Ulo ti Billit ken iti sabangan ti Karayan Mamberamo.
Ti luek ket dakdakkel ngem 300 a kilometro iti kalawa. Ti igid ti baybay manipud iti Manokwari, iti amianan a laud ti luek, aginggana iti Rawis ti d'Urville iti sabangan ti Mamberamo ket dakdakkel ngen 700 a kilometro iti kaatiddog. Iti abagatan, ti peninsula ti Wandammen agpaamianan iti luek. Dagiti nangruna a lugar iti igid ti aplaya ket ti Manokwari, Ransiki, Wasior ken Nabire.
Agatian iti Luek ti Karayan Wamma, Karayan Tabai, Karayan Warenai, ken Karayan Wapoga.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan nga Olandes iti luek ket manipud iti barko a De Geelvink nga inlayag iti luek babaen ni Jacob Weyland idi 1705. Ti Olandes a barkoket nanaganna manipud iti pamilia a Geelvinck.
Nailian a parke iti baybay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nailian a Parke ti Teluk Cenderawasih ket mabirukan iti Teluk Cenderawasih. Adda dagiti adu a raw-ang ti korales a mabirukan iti Luek Cenderawasih. Adda dagiti parte ti lugar a nairangarang a nasalakbniban a reserba ti baybay kadagiti 1.5 a riwriw nga ektaria, ti kadakkelan a masna aparke iti Abagatana daya nga Asia. Ti akinlaud a parte ti luek ket nairangarang a nailian a parke ti baybay idi 2002.
Is-isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti isla mabirukan iti luek ket mairaman ti Biak, ti Is-isla Padaido, Supiori ken Numfor (Numfoor), ti purpuro a dati nga ammo a kas Is-isla Schouten. Iti ad-adayo nga abagatan iti luek ket ti 140 a kilometro iti kaatiddog nga isla ti Japen (Yapen). Dagiti basbassit nga isla iti luek ket ti Num ( Pulau Num ), Rumberpon , Waar (wenno Meoswaar), Roon ken Kurudu. Mabirukan ti Is-isla Mapia iti amianan, ken abagatan ti Palau.
Probinsia ti Laud a Papua[urnosen | urnosen ti taudan]
- Purpuro ti Is-isla Auri (Kepulauan Auri)
- Meos Waar
- Rumberpon
- Isla Roon
- Meos Angra
Probinsia ti Papua[urnosen | urnosen ti taudan]
- Is-isla Biak (amo pay a kas Is-isla Schouten):
- Biak
- Is-isla Padaido (Kepulauan Padaido)
- Numfor
- Supiori
- Is-isla Yapens
- Yapen
- Mios Num
- Kaipuri
- Is-isla Ambai (Kepulauan Ambai)
- Is-isla Kuran (Kepulauan Kuran)
- Purpuro ti Is-isla Moor (Kepulauan Moor)
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Teluk Sarera: Indonesia National Geospatial-Intelligence Agency, Bethesda, MD, USA


text:
Pagsasao a Porohanon
Ti Porohanon ket ti rehional a pagsasao a Bisaya a naisasao idiay Is-isla ti Camotes iti probinsia ti Cebu idiay Filipinas. Dagiti kaasitgan a kabagianna ket ti Hiligaynon ken Masbatenio ken saan unay nga agsinnaranay a maawatan iti Cebuano urayno makibinningay iti 87% iti bokabulariona iti daytoy.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Porohanon iti Ethnologue (Maika-8 nga ed., 1974). Noa: Ti datos ket mabalin a nagtaud iti nasapsapa nga edision.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Porohanon". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Porohanon iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)


text:
1947
Ti tawen idi 1947 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E).
PaspasamakUrnosen
- Enero 31 – Nagturay dagiti komunista idiay Polonia.
- Pebrero 23 – Napundar ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO).
- Marso 1 – Nangrugi a nagtignay ti Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan.
- Mayo 22 – Nagrugi ti Nalamiis a Gubat.
- Agosto 31 – Nagturay dagiti komunista idiay Hungaria.
- Septiembre 30 – Timmipon ti Pakistan ken Yemen iti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
NaipasngayUrnosen
- Enero 8 – David Bowie, Ingles a kumakanta (pimmusay 2016)
- Enero 23 – Megawati Sukarnoputri, dati a Presidente ti Indonesia
- Pebrero 4 – Dan Quayle, maika-44 a Bise Presidente iti Estados Unidos
- Marso 12 – Mitt Romney, Amerikano a negosiante, politiko (Gobernador ti Massachusetts) ken kandidato ti presidente (2012)
- Abril 5 – Gloria Macapagal-Arroyo, maika-14 a Presidente ti Filipinas
- Abril 11 – Felicito Payumo, politiko manipud iti Filipinas
- Hulio 20 – Carlos Santana, naiyanak idiay Mehiko a gitarista ti rock
- Oktubre 26 – Hillary Rodham Clinton, Amerikana a politiko, dati nga Umuna a Balasang ti Estados Unidos, Senador manipud iti New York, Sekretario ti Estado ti Estados Unidos
- Oktubre 29 – Richard Dreyfuss, Amerikano nga aktor
PimmusayUrnosen
- Oktubre 4 – Max Planck, Aleman a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1858)
- Abril 7 – Henry Ford, Amerikano nga industrialista (naipasngay 1863)
- Mayo 20 – Philipp Lenard, Austriano a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1862)
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti 1947 iti Wikimedia Commons


text:
Imperio a Bisantino
Ti Imperio a Bisantino (wenno Bisansio) ket isu idi ti Imperio ti Akindaya a Romano idi agdama a panawen iti Naladaw a Taga-ugma ken ti Tengnga a Panawen, a naisentro idiay kapitolio iti Konstantinopla. Nalaka a naam-ammuan a kas ti "Imperio a Romano" (Griego: Baσιλeίa Ῥwuaίwv, Basileia Rhōmaiōn;[2] Latin: Imperium Romanum) wenno Romania (Ῥwuavίa) kadagiti nagtaeng ken dagiti kaarrubana, isu daytoy ti dagus a panagtultuloy iti Taga-ugma a Romano nga Estado ken dagiti nataripato nga estado a tinawtawid ti Romano.[3] Ti Bisansio tatta nga aldaw ket maisalsalumina manipud iti husto a taga-ugma a Roma a daytoy ket naitudo iti Gresia a kultura, a naidasig babaen ti Kristianidad nga ad-addu ngem ti Romano a politeismo ken kaaduan idi nga agsasao ti Griego nga adadda ngem ti agsasao iti Latin.[3]
Ti panagilaslasin ti Imperio a Romano ken Imperio a Bisantino ket moderno a kapanunutan laeng, saan a mabalin nga ikkan ti petsa ti panagsina dagitoy; nupay kasta, dagiti kangrunaan a puntos ket dagiti inaramid ti Imperio a Romano nga administratibo a panagbingbingay iti lumaud ken akindaya a gudua idi 285 babaen ni Emperador Dioklesiano (r. 284–305),[4] ken ti panangipato ni Emperador Konstantino I (r. 306–337) idi 324 ti panangiyakar ti kapitolio manipud idiay Nicomedia (idiay Asia Minor) idiay Bisansio idiay Bosporo , a daytoy ket nagbalin a ti Konstantinopla, ti "Siudad iti Konstantino" (maisublat pay a ti "Baro a Roma").[n 1] Ti Imperio a Roma ket kanungpalan a nabingbingay idi 395 AD kalpasan ti ipupusay ni Emperador Teodosio I (r. 379–395), nga isu daytoy a petsa ket nangruna unay no ti Imperio a Bisantino (wenno Dumaya nga Imperio a Romano) ket maikapanunutan a sibubukel a nailasin manipud iti Laud. Ti panaglasat ti pakasaritaan ti maitutop a Bisantino ket kanungpalan a nangrugi idi panawen ti panagturay ni Emperador HeraKlio (r. 610–641), gapu ta ni Heraklio ket nangibangon ti baro nga estado kalasan ti panagrepormana ti buyot ken administrasion babaen ti pinakayamammo dagiti tema ken ken babaen ti panagbalbaliw ti opisial a pagsasao iti Imperio manipud iti Latin iti Griego.[6]
Idi panagrugrugi ti panagapday ti Akinlaud nga Imperio a Romano ken napisi kadagiti sabsabali a pagarian, ti Imperio a Bisantino nagtultuloy a nagbiag, a daytoy ket umadda pay laeng kadagiti ribribo a tawen manipud iti panagrugina idi maika-14 a siglo aginggana ti Panakatuang iti Konstantinopla idi 1453. Idi panawen ti kaaddana, nabati daytoy a kas ti maysa kadagiti kabilegan ti ekonomia, kultura, ken puersa ti milisia iti Europa, nupay adu kadagitipanakapaay ken panakapukaw dagiti teritoriona, kangrunaan idi panawen ti Romano–Persiano ken Gubgubat a Bisantino–Arabo . Nagungar ti Imperio idi panawen ti Masedonia a dinastia, ken immungar manen a nagbalin a maysa a nabileg idiay Dumaya a Mediteraneo babaen idi naladaw a maika-10 a siglo, a maisuppiatan ti Kalipato patimi.
Kalpasan idi 1071, nupay kasta, kaaduan iti Asia Menor, ti puso daytoy nga Imperio, ket napukaw babaen dagiti Seljuk a Turko. Ti Komnenos a panagipulang ket nakagay-at ken nakabangon ti bassit a panagturay idi maika-12 a siglo, ngem ti sumaganad nga ipupusay ni Emperad Andronikos I Komnenos (r. 1183–1185) ken ti gibusan iti Komnenos a dinastia idi naladaw a maika-12 a siglo, ti Imperio ket naapday manen. Ti Imperio ket nakaala ti makapatay a kabil idi 1204 manipud iti Maikapat a Krusada, a daytoy idi ket nawara ken nabingbingay kadagiti agsupsupiat a Bisantino a Griego ken dagiti Latin a pagturayan.
Nupay ti dumteng a panagungar iti Konstantinopla ken panagbangon manen iti Imperio idi 1261, babaen dagiti Paleologo nga emperador, ti Bisansio ket nagtultuloy nga isu kadagiti maysa laeng a kasuppiat nga estado iti dayta a lugar kadagiti kinaudi a 200 a tawtawen a kaaddana. Nupay kasta, daytoy a panawen ket isu ti kasayaatan a panagpataud kadagiti kultura iti Imperio.[7] Dagiti nagsasaruno a sibil a gubgubat idi maika-14 a siglo ket nagsusop kadagiti kapisa ti Imperio, ken kaaduan kadagiti nabatbati a teritoriona ket napukaw kadagiti Gubgubat a Bisantino–Otomano, a nagsardeng idi Pannakatuang iti Konstantinopla ken ti pannakarukma kadagiti nabatbati a teritorio babaen ti Imperio nga Otomano idi maika-15 a siglo.
Dagiti pakaammoUrnosen
- ^ i immuna a panakainaganan iti "Baro a Roma" iti maysa nga opisial a dokumento ket mabirukan kadagidiay kanon iti Umuna a Konseho iti Konstantinopla (381), a daytoy ket inu-usar ti panagpasingked ti panagtunton a ti tugaw a makaama iti Konstantinopla ket maikadua laeng manipud iti Roma.[5]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b Kazhdan 1991, p. 344 .
- ^ Kazhdan & Epstein 1985, p. 1 .
- ^ a b Millar 2006, pp. 2, 15 ; James 2010, p. 5 ; Freeman 1999, pp. 431, 435–437, 459–462 ; Baynes & Moss 1948, "Introduction", p. xx ; Ostrogorsky 1969, p. 27 ; Kaldellis 2007, pp. 2–3 ; Kazhdan & Constable 1982, p. 12 ; Norwich 1998, p. 383 .
- ^ Treadgold 1997, p. 847 .
- ^ Benz 1963, p. 176 .
- ^ Ostrogorsky 1969, pp. 105–107, 109 ; Norwich 1998, p. 97 ; Haywood 2001, pp. 2.17, 3.06, 3.15 .
- ^ Cameron 2009, p. 221 .


text:
Hulio 31
Ti Hulio 31 ti maika-212 nga aldaw ti tawen (maika-213 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 153 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
PaspasamakUrnosen
NaipasngayUrnosen
- 1892 – Herbert W. Armstrong, nagpundar ti Worldwide Church of God (pimmusay 1986)
- 1914 – Louis de Funès, Pranses nga aktor (pimmusay 1983)
- 1965 – J. K. Rowling, Ingles a mannurat
PimmusayUrnosen
- 1895 – Thomas Francis Wade, Briton a sinologo ken diplomata (naipasngay 1818)


text:
Basel-Landschaft
Ti Basel-Landschaft (Aleman: Basel-Landschaft (tulong·pakaammo); wenno inpormal a: Baselland/Baselbiet), ket maysa kadagiti 26 a kanton ti Suisa. Ti kapitoliona ket ti Liestal. Daytoy ket makibinningay ti pagbeddengan kadagiti kanto ti Basel-Stadt, Solothurn, Jura ken Aargau, ken dagiti Pranses a rehion iti Alsace ken ti Aleman nga estado ti Baden-Württemberg.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Arealstatistik Land Cover - Kantone und Grossregionen nach 6 Hauptbereichen naala idi 27 Oktubre 2017
- ^ Canton of Basel-Land Statistics, Wohnbevölkerung nach Nationalität und Konfession per 31. März 2020 (iti Aleman) nala idi 28 Hulio 2020
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Basel-Landschaft iti Wikimedia Commons


text:
VIGAN CITY – Kiddaw ni Ilocos Sur Provincial Animal Quarantine Officer Martel Quitoriano iti pannakitinnulong iti amin nga umili kangrunaan kadagiti opisyal ti barangay tapno malapdan ti panagwaras ti African Swine Fever iti probinsia.
Segun ken ni Quitoriano, rumbeng laeng nga ipakita iti panangisakit kadagiti taraken a baboy babaen iti panangmonitor a nalaing kadagiti masakupanda.
Inlawlawagna a dagiti tattao met laeng iti rason nu apay nga agwaras ti sakit ti baboy gapu iti panangiyakarda uray ammoda nga infected-n.
Inyunay-unayna kadagiti agtartaraken ti baboy a saan a rumbeng a panunoten iti nalaka a presyo ti karne, nadaras ti proseso ken panangipadawat ta isagsagmakda laeng dagiti tarakenda ken ti pagsapulanda.
Inyunay-unayna iti panagbalin a naalibtak dagiti barangay tapno saanen nga agwaras pay iti ASF.
Innayonna a nu adda iti aglabsing iti pagannurutan ti probinsia ket insigidada nga ipakaammo kadakuada tapno makapagtignayda.


text:
Lanao del Sur
Ti Lanao del Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao (BARMM) iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Marawi. Kabeddengna dagiti probinsia ti Lanao del Norte iti amianan, Bukidnon iti daya, ken Maguindanao ken Cotabato iti abagatan.
Masarakan iti kaunggan ti Lanao del Sur ti Danaw Lanao, ti kadakkelan a danaw iti Mindanao, a pakasarakan pay iti nalatak a Dissuor Maria Cristina, ti kadakkelan a pinsal iti Filipinas.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Lanao del Sur iti 39 nga ili ken 1 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
- Amai Manabilang
- Bacolod-Kalawi (Bacolod Grande)
- Balabagan
- Balindong (Watu)
- Bayang
- Binidayan
- Buadiposo-Buntong
- Bubong
- Butig
- Calanogas
- Ditsaan-Ramain
- Ganassi
- Kapai
- Kapatagan
- Lumba-Bayabao (Maguing)
- Lumbatan
- Lumbayanague
- Madalum
- Madamba
- Maguing
- Malabang
- Marantao
- Marogong
- Masiu
- Mulondo
- Pagayawan (Tatarikan)
- Piagapo
- Poona Bayabao (Gata)
- Pualas
- Saguiaran
- Sultan Dumalondong
- Picong (Sultan Gumander)[3]
- Tagoloan II
- Tamparan
- Taraka
- Tubaran
- Tugaya
- Wao
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ BARMM Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ National Statistical Coordination Board (2006-04-27). "2006 Factsheet". Naala idi 2006-06-24.
- ^ Senso ti Populasion (2020). "BARMM". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "ARMM - Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "ARMM – Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Lanao del Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.


text:
Dagiti kanton ti Suisa
Dagiti 26 a kanton ti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estado iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado[1] nga adda dagiti kabukbukodanda a pagbeddengan, buyot ken kuarta manipud iti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton ti Jura, a datoy ket simmina manipud iti Kanton ti Berna idi 1979.[2]
Ti nagan ket naala manipud iti Pranses a balikas a canton a kayatna a sawen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagiti innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499.[3] Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.
Batay linteg[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tunggal maysa a kanton ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte.[4] Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.[5] Para kadagiti nagan ti inatituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagiti kanton ti Suisa.
Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg.[4] Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparuar kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud iti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud iti 15,471 aginggana ti 1,244,400.
Dagus a demokrasia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.
Listaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.[1]
Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton ti Schwyz.
Dagiti gudua a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]
Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: Halbkanton, Pranses: demi-canton, Italiano: semicantone), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.
Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":
DagitiTattao ken dagiti Kanton ti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Kompederasion.— Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Kompederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)[17]
Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton ti tunggal maysa kaniada.[18] Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Kompederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",[19] a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".[20] Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua a kanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panagusar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".[21]
Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:[22]
- Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
- Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a sawen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.[23]
Dagiti rason para iti pannakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua a kanton ket agdumaduma:
- Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a kompederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud iti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".[24][25]
- Ti kanton ti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597:[26] Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).
- Ti kanton ti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:[27] Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.
Nagnagan dagiti nailian a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)
Panangawat dagiti baro a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
-  ^ Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Kompederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
-  ^ manipud idi 5 Abril 2009[pabaroen]
-  ^ km²
-  ^ Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
-  ^ Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz" (Microsoft Excel). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-11. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
-  ^ Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
-  ^ Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti kanton, Iti Daan a Kompederasion aginggana idi 1798 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Jura (Canton) iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ "Suisa". Encyclopædia Britannica. 26. 1911. p. 251. Naala idi 2008-11-11.
- ^ a b Dagiti kanton, Iti Pederal nga Estado manipud idi 1848 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno Naiyarkibo 2008-12-19 iti Wayback Machine nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008
- ^ a b c d nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Kompederasion).
- ^ paset iti Basel aginggana idi 1833/1999
- ^ a b paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999
- ^ Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton ti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton ti Linth.
- ^ Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton ti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga.
- ^ kaabay ti kanton ti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio.
- ^ naitiptipon dagiti dati a kanton ti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien.
- ^ Tignay iti Mamagkappia, dati a Kanton ti Léman.
- ^ Restorasion, dati a ti Simplon département
- ^ tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857.
- ^ nakisinnina manipud iti Berna
- ^ Pederal a Batay-linteg iti Susiso a Kompederasion iti 18 Abril 1999, SR/RS 101 (E·D·F·I), art. 1 (E·D·F·I)
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966.
- ^ Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton ti Jura idi 1978.
- ^ Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874, Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848 (iti Aleman); patarus ti mannurat.
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963
- ^ Häfelin, N 963, 967
- ^ Häfelin, N 950
- ^ Pacte fédéral du 1er Naiyarkibo 2009-08-30 iti Wayback Machine août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291 sur Cliotexte
- ^ Réforme catholique, Contre-Réforme et scission Naiyarkibo 2011-07-20 iti Wayback Machine Article du dictionnaire historique de la Suisse
- ^ De la République helvétique à la division du canton (1798–1833) Naiyarkibo 2011-07-20 iti Wayback Machine Article du dictionnaire historique de la Suisse
- Ehrenzeller, Bernhard; Mastronardi, Philipp; Schweizer, Rainer J.; Vallenderfirst=, Klaus A. (2002). Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar. ISBN 3-905455-70-6. (iti Aleman). Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
- Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008). Schweizerisches Bundesstaatsrecht (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0. Nadakamat a kas ti Häfelin.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Dagiti kanton ti Suisa iti Wikimedia Commons
- Swissworld.org – Dagiti kanton ti Suisa
- GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
- Badac – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)


text:
Armenia
Nagsasabtan: 40°N 45°E / 40°N 45°E
Ti Armenia /ɑːrˈmiːniə/ (dengngen) (Armenio: Հայաստան Hayastan [hɑjɑsˈtɑn]), opisial a ti Republika ti Armenia (Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetut’yun, [hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun]), ket maysa a napalikmutan ti daga, a kabambantayan a pagilian idiay Abagatan a Kaukaso a rehion iti Eurasia. Mabirukan daytoy idiay nagsasabtan iti Akinlaud nga Asia ken Akindaya nga Europa,[10] nabeddengan daytoy babaen ti Turkia iti laud, ti Georgia iti amianan, ti de facto a nawaya a Republika ti Nagorno-Karabakh ken ti Azerbaijan iti daya, ken ti Iran ken ti Azerbaijani nga exclave iti Nakhchivan iti abagatan.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Ti Batay-linteg iti Republika iti Armenia, Artikulo 12.
- ^ Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). Dagiti etniko a minodad idiay Armenia. Paset iti OSCE
- ^ Ti Batay-linteg iti Republika iti Armenia, Artikulo 55.
- ^ "The World Fact Book – Armenia". Central Intelligence Agency. Naala idi 2010-07-17.
- ^ "Estadistika a Serrtbisio ti Armenia" (PDF). Sangalubongan a Datos ti Panagtaldiap Ekonomia, Oktubre 2009. IMF. Naala idi 2 Septiembre 2010.
- ^ "News.am". Sangalubongan a Datos ti Panagtaldiap Ekonomia, Oktubre 2009. IMF. Naala idi 1 Enero 2011.
- ^ a b c d "Armenia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-12.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 2009-09-01.
- ^ "Human Development Report 2013". United Nations. 2013. Naala idi 21 Mayo 2013.
- ^ Ti Armenia ket naipanunotan nga adda idiay Asia ken/wenno Europa. Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian pannakaidasig dagiti rehion iti lubong ket ikabilna ti Armenia idiay Akinlaud nga Asia; ti CIA World Factbook "Armenia". The World Factbook. CIA. Naala idi 2 Septiembre 2010. "Armenia". National Geographic. ken "Armenia". Encyclopædia Britannica. ket ikabilda pay ti Armenia idiay Asia. Adda pay dagiti dadduma nga agikabil ti Armenia idiay Europa a kas ti Oxford Reference Online "Homepage". Oxford Reference Online. Naala idi 2 Septiembre 2010. ken "Europa". Worldatlas. Naala idi 2 Septiembre 2010.


text:
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pasig
Ti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Pasig ket isu ti pannakabagi ti Siudad ti Pasig iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Manipud idi 1907 aginggana idi 1972, daytoy idi ket nairepresenta a kas paset ti umuna a distrito ti Rizal, ken paset idi daytoy ti pannakabagi ti Rehion IV iti Interim Batasang Pambansa manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Ti Pasig ket naigrupo idi ti Marikina iti Kadawyan a Batasang Pambansa manipud idi 1984 aginggana idi 1986, a kas ti parlamentario a distrito ti Pasig-Marikina. Daytoy ket naikkan iti bukodna a pannakabagi iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi idi 1987.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Populasion (2010): 669,773
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
-  ^1 Sinukatanna ni Henry P. Lanot babaen ti Elektoral a Tribunal ti Kamara a naikeddeng idi Hunio 10, 2004.


text:
Pagsasao a Tuwali
Ti pagsasao a Tuwali ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio a naisasao idiay Kiangan, Ifugao, Filipinas. Daytoy ket naipangpangruna a naisasao iti sibubukel a probinsia. Daytoy ket addaan kadagiti dua karuay a mangilasin iti ili.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Tuwali iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Tuwali Ifugao". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Baybay Beaufort
Ti Baybay Beaufort (Pranses: mer de Beaufort) ket ti pingir a baybay ti Taaw Artiko,[3] a mabirukan iti amianan ti Amianan a laud a Terteritorio, ti Yukon, ken Alaska, ti laud ti Is-isla ti Artiko ti Kanada. Ti baybay ket nainaganan kenni hidrograpo Apo Francis Beaufort. Ti nangruna a Karayan Mackenzie ket agayus idiay parte ti baybay ti Kanada, iti laud ti Tuktoyaktuk, ken isu daytoy ti maysa kadagiti bassit a permanente a pagtaengan kadagiti aplaya ti baybay.
Ti baybay ket naidasig babaen ti nakaro a klima, daytoyket nayelo iti gangani amin a paset ti tawen. Iti pakasaritaan, ti laeng akikid a dalan iti 100 km (62 mi) a nakalukat iti Agosto–Septiembre iti asideg kadagiti aplayana, ngem iti kinaudi gapu ti panagbaliw ti klima idiay Artiko, ti awan yelona a lugar iti naladaw a kalgaw ket dimmakel unayen. Dagiti panagtunton a ti aplaya ti baybay ket natagtagitao idi agarup a 30,000 a tawtawen ket kaaduan a di napasingkedan (kitaen dta baba); ti agdama a densidad ti populasion ken saan unay nga adu. Ti baybay ket aglaon kadagiti adu a rekurso ti lana ken natural a gas iti sirok ti samangna, a kas idiay lugar ti Amauligak. Dagitoy ket naduktalan idi paset ti panawen a nagbaetan dagiti tawen ti 1950 ken 1980, ken dagiti eksplorasionda ket nagbalin a ti kangrunaan nga aktibidad ti tao iti dayta a lugar manipud kadagiti tawen ti 1980. Dagiti tradisional a trabaho iti panagkalap ken ti panaganup ti balyena ken leon ti baybay ket lokal laeng a nasansanay, ken awan ti komersial a kinapangruna daytoy. Kas resulta, ti baybay ket mangibalay timaysa kadagitikadakkelan a kolonia dagiti balyena a beluga, ken awan met ti ebidensia iti nakaro unay a paagkalap. Tapno mapawilan ti nakaro unay a panagkalap kadagiti danumna, nangampon ti Estados Unidos ti plano ti panagannad a panangimaton ti komersial a panagkalap idi Agosto 2009.[4] Idi Abrilof 2011 ti gobierno ti Kanada ket nagpirma iti memorandom iti panagawat kadagiti Inuvialuit a kas umuna nga addang iti panagrang-ay ti dakdakkel a plano ti panangimaton ti taaw.[5] Inrangarang ti gobierno ti Kanada idi Oktubre 2014 nga awanen ti baro a komersial a panagkalap idiay Baybay Beaufort ti maikeddeng agingana a ti panagsukisok ket makaipakitanto kadagiti matalinaay a makalap a maaramidto nga umuna a magun-od dagiti Inuvialuit.[6]
Gay-at[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Internasional a Gunglo ti Hidrograpiko ket mangipalawag kadagiti patingga ti Baybay Beaufort a kas ti sumaganad:[7]
Iti amianan. Ti linia manipud iti Punto Barrow, Alaska, aginggan aidiay Lands End, Isla Prinsipe Patrick (76°16′N 124°08′W / 76.267°N 124.133°W).
Iti daya. Manipud ti Lands End babaen ti Abagatan a laud nga aplaya ti Isla ti Prinsipe Patrick aginggana ti Punto Griffiths, kalpasanna ti linia idiay Rawis Prinsipe Alfred, ti Amianan a laud unay ti Isla Banks, babaen ti Laud nga aplaya ti Rawis Kellet, ti Akin-abagatan a laud a punto, ken kalpasanna ti linia ti Rawis Bathurst iti nangruna a daga (70°36′N 127°32′W / 70.600°N 127.533°W).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Baybay Beaufort, Nalatak nga Ensiklopedia ti Sobiet (iti Ruso)
- ^ Baybay Beaufort, Encyclopædia Britannica on-line
- ^ John Wright (30 Nobiembre 2001). The New York Times Almanac 2002. Psychology Press. p. 459. ISBN 978-1-57958-348-4. Naala idi 29 Nobiembre 2010.
- ^ Plano ti Panangimaton ti Panagkalap ti Artiko.
- ^ Beaufort Sea Commercial Fishing Banned (CBC News 15 Abril 2011).
- ^ No new fisheries in the Arctic following federal ban
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naala idi 6 Pebrero 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- L. S. Parsons, William Henry Lear, National Research Council of Canada Perspectives on Canadian marine fisheries management, NRC Research Press, 1993 ISBN 0-660-15003-4
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- David G. Barber; Ryan Galley; Matthew G. Asplin; Roger De Abreu; Kerri-Ann Warner; Monika Pu?ko; Mukesh Gupta; Simon Prinsenberg; Stéphane Julien (2009). "Perennial pack ice in the southern Beaufort Sea was not as it appeared in the summer of 2009". Geophysical Research Letters. 36 (24): L24501. Bibcode:2009GeoRL..3624501B. doi:10.1029/2009GL041434.
- Dawn Russell (1992). "International Ocean Boundary Issues and Management Arrangements". Iti David VanderZwaag (ed.). Canadian Ocean Law and Policy. Toronto: Butterworths. pp. 463–505.
- Donat Pharand (Autumn 1984). "The Legal Regime of the Arctic: Some Outstanding Issues". International Journal. 39: 742–799. doi:10.2307/40202296.
- Karin L. Lawson (1981). "Delimiting Continental Shelf Boundaries in the Arctic: The United States—Canada Beaufort Sea Boundary". Virginia International Law Journal. 22: 221–246.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Yelo ti Baybay idiay Baybay Beaufort manipud iti NASA Earth Observatory
- Panid ti eb ti CAC (Civil Applications Committee)/USGS Global Fiducials Program