text:
Billit
Dagiti billit (klase Aves) ket nadutdotan, napayakan, dua ti sakana, endotermika (nabara ti dara), agititlog, a bertebrado nga ay-ayup. Nga adda dagiti agarup a 10,000 sibibiag a sebbangan, isu dagitoy ti kaaduan a bertebrado a klase dagiti bertebrado a tetrapodo. Amin dagiti agdama a sebbangan ket tagikua ti subklase ti Neornithes, ken agnaed kadagiti ekosistema iti ballasiw ti lubong, manipud iti Artiko aginggana idiay Antartiko. Dagiti sibibiag a bilbillit ket sumakopda kadagiti kadakkel manipud iti 5 cm (2 in) Bee Hummingbird aginggana iti 2.75 m (9 ft) Abestrus. Ti posil a rehistro ket mangituding a dagiti billit ket rimsua iti kaunegan kadagiti terepodo a dinosaurio idi panawen ti Hurasiko a paset ti panawen, idi agarup a 160 riwriw a tawtawen. Dagiti Paleontologo ket maikapanunutanda dagiti billit nga is-isu laeng dagiti klado dagiti dinosaurio a nagbiag manipud iti Kretaseo–Paleoheno a pasamak ti panagawan idi 65.5 (Ma).
Dagiti moderno a billit ket naidasig babaen kadagiti dutdot, ti maysa a sippit nga awan ti ngipen, ti panagitlog dagiti natangken ti kontsana nga itlog, ti maysa a nagato a metaboliko a grado, adda ti uppat a kamara a puso, ken ti maysa a nalagan ngem natibker a tultulang. Dagiti amin a sibibiag a sebbangan iti billít ket adda kadagiti payak malaksid laeng ti awan tattan a saan a tumaytayab a moa iti Baro a Selanda. Dagiti payak ket dagiti naparangay a takiag, ken kaaduan kadagiti sebbangan ti billit ket makatayab. Dagiti saan a makatayab a billít ket mairaman dagiti ratida, dagiti pinguino, ken dagiti adu pay a naipagduduma a endemiko a sebbangan ti isla. Dagiti billít ket addaanda kadagiti naisangsangayan a panagpalpa ken panaganges a sistema a dagitoy ket nasayaat a naampon para iti panagtayab. Adda dagiti dadduma a billít, a naipangpangruna dagiti korbidos ken dagiti loro, ket maysa dagitoy a nasaririt a sebbangan ti ayup; adu dagiti bilbilang iti sebbangan ti billit a napalpalliwan nga agar-aramid ken agus-usar ti ramramit, ken adu kaditi sosial a sebbangan ket mangipakpakita ti kultural a panagiyallawat iti panakaammo kadagiti ballasiw a kaputotan.
Adu kadagiti sebbangan ket gumon-od iti tinawen nga adayo a panagakar, ken adu pay dagiti agar-aramid iti basbassit ken saan nga agnanayon a panagakar. Dagiti billit ket sosialda; dagitoy ket makisinnaritada nga ugusar kadagiti makita a senial ken babaen kadagiti panagtawag ken kankanta, ken makibinglayda kadagiti sosial nga ug-ugali, a mairaman ti panagtitinnulongan a panagtaraken ken panaganup, panagpangen, ken panag-ummong dagiti balang. Ti nawatiwat a kaaduan dagiti sebbangan ti billít ket sosial a monagamo, kadawyan para iti maysa a panawen a panagtaraken, ken sagpaminsan pay nga adu a tawen, ngem manmano iti amain a kabibiagda. Adda dagiti dadduma pay a sebbangan a poligamo ("adu kadagiti babbai") wenno, manmano, a poliandriko ("adu kadagiti lallaki") a panagtaraken a sistema. Dagiti itlog ket kadawyan a mayitlog iti maysa nga umok ken mapessaan babaen dagiti nagannak. Kaaduan kadagiti billit ket adda iti napaatiddog a panagaywan kalpasan ti panagpessa.
Adu kadagiti sebbangan ket importante para iti ekonomia, a kaaduan a taudan iti makmakan babaen ti panaganup wenno panagtaraken. Adda dagiti sebbangan, a naisangsangayan dagiti agkankanta a billit ken dagiti loro, ket nadayeg dagitoy nga abalbalayan nga ayup. Dagiti dadduma pay a panagusar ket maiaraman ti panag-apit iti guano para ti panag-usar nga abuno. Dagiti billit naisangsangayan a piguro iti amin nga aspeto iti kultura ti nagtagitaoan manipud iti relihion aginggana ti daniw ken dagiti nadayeg a musika. Agarup a 120–130 a sebbangan ket nagbalin nga awanen a kas ti nagbanagan iti aramid ti tao manipud idi maika-17 a siglo, ken dagiti gasgasut a naskbayan pay. Iti agdama, agarup a 1,200 a sebbangan dagiti billit ket maipangta ti pannakaawan babaen dagiti inar-aramid ti tao, ngem adda met dagiti ganetget a maar-aramid para iti panagsalaknib kaniada.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Brands, Sheila (14 Agosto 2008). "Systema Naturae 2000 / Pannakaidasig, Klases Aves". Gandat: Ti Taxonomicon. Naala idi 11 Hunio 2012.


c: text/html

text:
Jeremy Irons
Ni Jeremy John Irons (naiyanak idi 19 Septiembre 1948)[1] ket maysa nga Ingles nga aktor. Kalpasan ti pannakaawat iti kalasikala a panagsanay idiay Bristol Old Vic Theatre School, inrugi ni Irons iti karerna iti panagarte iti entablado idi 1969, ken manipud idin , nagparangen kadagiti adua a produksion ti teatro ti West End mairaman ti The Winter's Tale, Macbeth, Much Ado About Nothing, The Taming of the Shrew, Godspell, Richard II ken Embers. Idi 1984, nangrugi isuna iti Broadway iti The Real Thing ni Tom Stoppard ken nakaawat iti Premio Tony para iti Kalaingan nga Aktor.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Jeremy Irons Biography (1948–)". Filmreference.com. Naala idi 14 Hunio 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Jeremy Irons iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Jeremy Irons iti Wikiquote (iti Ingles)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Patatas
Ti patatas ket maysa a naalmidon, a rutongrutongan a maapit manipud iti tinawen a Solanum tuberosum ti Solanaceae a pamilia (naam-ammuan pay a kas ti linong ti rabii). Ti lubong ket mabalin a mangitudo ti daytoy a mula a kas ti makan a rutongrutongan. Idiay rehion ti Andes, adda dagiti mataltalon nga asideg a makaikabagian a sebbangan ti patatas. Dagiti patatas ket naipayamammo ti ruar ti rehion ti Andes idi masakbayan ti uppat a siglo, ken daytoy ket nagbalinen a naipangpangruna a paset a panaglutluto ti sangalubongan. Daytoy ti maikapat a kadakkelan a maap-apit a makan iti lubong, kalpasan ti pagay, trigo ken mais.[2] Ti nabayag a panagipenpen ti patatas ket makasapul ti naipangpangruna a panagtaripato iti nalaiis a kamalig.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The Plant List: A Working List of All Plant Species". Naala idi 23 Hunio 2015.
- ^ "Internasional a Tawen ti Patatas 2008 – Ti patatas" (PDF). Makan ken Agrikultural nga Organisasion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2009. Naala idi 26 Oktubre 2011.
- ^ Panagipenpen ti Patatas, pateg ti Panagpreserba: Kohli, Pawanexh (2009). "Panagipenpen ti Patatas ken pateg ti Panagpreserba: Dagiti batayan" (PDF). Crosstree Techno-visors.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Patatas iti Wikimedia Commons
Midia a mainaig iti Patatas iti Wikimedia Commons
Midia a mainaig iti Dagiti patatas iti Wikimedia Commons


text:
Nalames ti kabaybayan iti aglawlaw ti Puro Arosip. Dagiti mangngalap ket nadumaduma met ti usarda nga agkalap, a kas iti kitang – maysa a kita ti banniit nga addaan iti ginasut a sima a naikonektar… Read more »
Category: Literatura
NAPATEG la unay ti botostayo, ‘mare. Nabayagen nga ammotayo dayta. Uray maymaysa a makuna, nabileg daytoy a mangbalbaliw iti taray ti pagilian. Kabaelanna a tippuogen dagiti didiosen no adda panagkaykaysa. Isu ngarud nga uray kasano… Read more »
Halos araw-araw kung tipunin ng dibdib ng langit ang sumisilakbong alyenasyon ng bakal na mundo; halos gabi-gabi’y nais niyang pakawalan ang mga pumailanlang na tibok ng puso at hininga na mula sa bunganga ng mga… Read more »
NI EMIL ti immuna a nagrehistro iti mugingko iti panagsapsapulko iti prospek a komunidad a posible nga irekomenda nga agbalin a resipiente ti outreach programs ti Interactions International, maysa a non-profit organization a pagtrabahoak a… Read more »
Ni nanangko ay-ayatennak/ ub-ubbaennak no masakitak/ barukongnak pagsadsadagak/ ta kayatna nga agbiagak/ Naragsak ti aldaw ni nanangko/ Nayanak iti bulan ti Mayo/ Panaglalangto ti kaykayo ken sabsabong nga adu… Tunggal Mayo a panangrambak ti sangalubongan… Read more »
ITI SAN MARCELINO Emergency Hospital a nagsubli ti puot ni Joey. Madmadi ti riknana. Agkakapsut. Kayatna iti mangan, ngem dina met ammo ti kayatna a kanen. No mangan lattan iti uray ania, iruarna met laeng.… Read more »
SAAN nga agkupas ti natibker a debosion dagiti adu a Katoliko nangruna dagiti Ilokano ken ni El Santo Cristo Milagroso wenno maaw-awagan iti Apo Lakay. Iti tunggal Tres de Mayo a piesta ti pannakabirok ti… Read more »
NAGAMAK dagiti Pilipino kadagiti nagsasaruno a napigsa a ginggined iti nagduduma a paset ti pagilian. Iti las-ud ti tallo nga aldaw, nagsasaruno a nagginggined sadiay Zambales ken Pampanga iti Luzon idi Abril 22, 2019; sadiay… Read more »
Kabigatanna, inurayna iti kalsada ni Perrie. Binulodna ti Toyota Innova dagiti dadakkelna. Iti sigud a trabahona, adda SUV a naited kenkuana, ngem iti panagretirona, insublinan daytoy. Idi makitanan nga inlua ti Rainbow Street ti beki,… Read more »


text:
2004
Ti 2004 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra DC).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 27 – Salvador Laurel, maika-8 a Bise Presidente ti Filipinas (naipasngay 1928)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 29 – Nick Joaquin, Filipino a nobelista (naipasngay 1917)
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 5 – Ronald Reagan, Amerikano a politiko ken aktor, maika-40 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1911)
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 1 – Marlon Brando, Amerikano nga aktor (naipasngay 1924)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 2 – Arturo Tolentino, Filipino a politiko (naipasngay 1910)
- Agosto 14 – Czesław Miłosz, Naiyanak a Polako a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1911)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 7 – Pacita Abad, Filipina a pintor (naipasngay 1946)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2004 iti Wikimedia Commons


text:
Fedora Core
Ti Fedora Core ket maysa a waras ti Linux a pinartuat ti Proyekto a Fedora, maysa a komunidad dagiti agputputar ti lukat a kodigo a programa ken aplikasion, ken ti es-esponsoran ti Red Hat. Panggep ti Fedora Core ti maysa a kompleto ken naisapasapan a maaramat-amin a sistema a panangpaandar nga aglaon laeng kadagiti nawaya a software ken lukat a kodigo a software. Naibasar ti Fedora Core iti orihinal a waras a Red Hat Linux ket panggepna a suktan ti waras a pangkonsumo ti Red Hat Linux


text:
Sikolohia
Ti sikolohia ket maysa nga akademiko ken maipakat a displina a mangiraman ti sientipiko a panagadal kadagiti maipapan ti isip a pamay-an ken dagiti panagkukua.[1][2] Ti sikolohia ket adda ti madagdagus a gandat ti pannakaawat dagiti agmaymaysa ken dagiti grupo babaen kadagiti panangipatakder kadagiti sapasap a pamunganayan ken panagsuksukisok kadagiti naisangsangayan a kaso,[3][4] ken babaen dagiti adu a pannakaigapo daytoy ket dumtengan a pakagandatan ti panagpasayaat ti kagimongan.[5][6] Iti daytoy a trabaho, ti propesional agob-obra wenno agsuksukisok ket tinawtawagan a kas ti maysa a sikologo, ken mabalin a maidasig a kas maysa a sosial, panagkukua, wenno kognitibo a sientista. Dagiti sikologo ket pumadasda a mangawat ti papel dagiti pamay-an ti isip iti agmaymaysa ken sosial a panagkukua, bayat nga agsuksukimat kadagiti pisiolohiko ken neurobiolohiko a pamay-an a pakaibatayan dagiti kognitibo a pamay-an ken panagkukua.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Kasano nga inlawlawagan ti APA ti "sikolohía"?". Naala idi 15 Nobiembre 2011.
- ^ "Pannakaipalpalawag ti "Sikolohia (Pagsurotan a Panid ti APA)"". Naala idi 20 Disiembre 2011.
- ^ Fernald LD (2008). Sikolohia: Dagiti innem a perspektibo (pp. 12–15). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
- ^ Hockenbury & Hockenbury. Psychology. Worth Publishers, 2010.
- ^ O'Neil, H.F.; cited in Coon, D.; Mitterer, J.O. (2008). Pangyuna ti sikolohía: Dagiti dalanan ti isip ken panagkukua (maika-12 ed., pp. 15–16). Stamford, CT: Cengage Learning.
- ^ "Ti mision ti APA [American Psychological Association] ket ti mangiparang-ay ti pannakapartuat, komunikasion ken pannakaipakat ti sikolohiko a pannakaammo tapno maimbagan ti kagimongan ken mapasayaat ti biag ti tattao"; APA (2010). Maipanggep ti APA. Naala idi 20 Oktubre 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sikolohia iti Wikimedia Commons


text:
Vaud
Ti Vaud (Panangibalikas a Pranses: [vo]) ket maysa kadagiti 26 a kanton idiay Suisa, ken daytoy ket mabirukan idiay Romandy, ti agsasao iti Pranses nga abagatan a laud a paset ti pagilian. Ti kapitoliona ket ti Lausanne. Ti nagan ti Kanton kadagiti sabsabali a pagsasao ket Waadt iti Aleman (panangibalikas [ˈvaːt]), ken Vad iti Romansh, bayat a ti Italiano ket maus-usar ti Pranses a bersion.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB, online database – Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (iti Aleman) naala idi 30 Agosto 2016
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kanton ti Vaud iti Wikimedia Commons


text:
Kangaroo
Ti kangaroo ket ti maysa a marsupial manipud iti pamilia ti Macropodidae (macropods, meaning "dakkel a saka"). Iti sapasap apanagusar iti termino, daytoy ket naus-usar a mangipalawag iti kadakkelan a sebbangan manipud iti daytoy a pamilia, a naipangpangruna kadagiti henero ti Macropus: ti nalabbasit a kangaroo, antilopine a kangaroo, akindaya maris-dapo a kangaroo, ken ti akinlaud a maris-dapo a kangaroo.[1] Dagiti kangaroo ket indihenio iti Australia. Kinarkulo ti gobierno ti Australia nga adda dagiti 34.3 a riwriw a kangaroo nga agtataeng iti kaunegan ti pagapitan a luglugar iti Australia idi 2011, ngimmato manipud iti 25.1 a riwriw iti nasapsap a maysa a tawen.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Groves, C.P. (2005). Wilson, D.E.; Reeder, D.M., dagiti ed. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (Maika-3 nga ed.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. pp. 64 & 66. ISBN 0-801-88221-4. OCLC 62265494.
- ^ "Kangaroo population estimates". Government of Australia: Department of the Environment. Naala idi 27 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kangaroo iti Wikimedia Commons


text:
Estados Unidos iti Amerika
Nagsasabtan: 40°N 100°W / 40°N 100°W
Ti Estados Unidos iti Amerika (Ingles: United States of America), wenno kaadduan ket masao nga "Amerika" laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken Washington, D.C., a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Taaw Atlantiko, nabeddengan ti Kanada iti amianan ken Méhiko iti abagatan. Ti estado iti Alaska ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan iti Kanada iti daya ken Rusia iti laud, iti ballasiw ti Nailet a Baybay Bering. Ti estado iti Hawaii ket maysa a purpuro idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken Karibe. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.
Iti 3.79 kuadrado milia (9.83 riwriw km2) ken addaan iti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagiti sabsabali a pagilian.[7]Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011GDP iti $15.1 trilion.
Dagiti patneng a tattao ket nagtaudda manipud kadagiti dagiti Paleo nga Indio nga asino dagitoy ket naggapuda idiay Asia a nagnaedanda iti ribribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gubgubat kalpasan ti panagkolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia a mabirukan iti Daya nga Aplaya iti Estados Unidos. Idi Hulio 4, 1776 ket nagisayasay da ti Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas, a daytoy ket nagparangarang ti kinabukod a panagturay ken ti pannakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti Imperio a Britaniko iti Rebolusionario a Gubat ti Amerika, daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas.[8] Ti agdama a Batay-linteg ti Estados Unidos ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan iti napigsa a tengnga a gobierno. Ti Pateg dagiti Karbengan, ket naglaon kadagiti sangapulo a a pannakapasayaatan ti Batay-linteg nga ag-garantia kadagiti kaaduan a nakaisugud ken naikalintegan a karbengan, ket napatalgedan idi 1791.
Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti territorio ti Louisiana manipud iti Pransia, Florida manipud iti Espania ken paset ti Pagilian nga Oregon manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian, Alta California ken New Mexico manipud iti Méhiko, ken Alaska manipud iti Russia, ken innala na ti Republika iti Texas ken ti Republika iti Hawaii. Ti suppiatan a baetan ti Abagatan nga Amerika ken ti Amianan nga Amerika iti panag-padakkel ti patakder iti pannakaadipen ken dagiti karbengan ti estado napungtoten na ti Sibil a Gubat iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti pannakagibus ti nailintegan a panagtagabu idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.[9]Ti Kastila-Amerikano a Gubat ken Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaadna a kas maysa a napigsa a militar. Rimmuar manipud iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat nga isu ti immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas ken agnanayon a kameng iti Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, ken kultural a puersa iti sangalubongan.[10]
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Heograpia ken enbironmento
- 3 Politiko a panakabingbingay
- 4 Pakasaritaan
- 5 Gobierno ken dagiti politiko
- 6 Ekonomia
- 7 Puli
- 8 Relehion
- 9 Pagsasao
- 10 Edukasion
- 11 Kultura
- 12 Dagiti nagibasaran
- 13 Dagiti akinruar a silpo
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1507, maysa nga Aleman a managararamid ti mapa nga agnagan ti Martin Waldseemüller ket nagaramid ti mapa iti lubong nga nainagananna ti Akinlaud a Hemisperio iti "Amerika" nainaganan daytoy iti maysa nag Italino a managsukisuk ken managararamid ti mapa a ni Amerigo Vespucci.[11]Ti akinsakbay kadagiti kolonia ti Britania ket inus-usar da daytoy baro a nagan ti pagilian idi 1776 a panagirangarang ti panagwaywayas, "ti nagtutunos a Panagyebkas kadagiti sangapulo ket tallo a nakkaykysa nag Estado iti Amerika".[12]Idi Nobiembre 15, 1777, ti Maikadua a Kontinental a Kongreso ket inampon na ti Dagiti Artikulo iti Konpederasion, a nangisao, "Ti Patakder iti daytoy a Konpedarasion ket isunto ti "Ti Estados Unidos iti Amerika". Ti Pranko-Amerikano a tul-tulag iti 1778 ket nag-usar ti "Estados Unidos iti Amianan nga Amerika", ngem manipud idi Hunio 11, 1778, ti "Estados Unidos iti Amerika" ket ti nausar kadagiti kuenta iti pannagsukat iti daytoy a pagilian, ken nagbalin nga opisial daytoy manipud idin.[13]
Ti nababa a porma "Estados Unidos"(United States) ket maysa pay a pagalagadan. Dagiti sabbali pay a porma ket ti "E.U." (U.S), ti "EUA" (USA), ken "Amerika". Ti pangsarsarita pay a nagan ket mairaman ti "E.U. iti A" (U.S. of A) ken, it sabsabali a lugar iti lubong, ti "States" (dagiti estado). Ti "Columbia", idi ket maysa a nasikat a nagan para iti Estados Unidos, a nainaganan kenni Christopher Columbus; apparang daytoy iti nagan a "Distrito iti Columbia".
Ti pagalagadan a panagtawag kadagiti umili iti Estados Unidos ket ka ti "Amerikano". Nupay a ti "Estados Unidos" ket isu ti opisial a panagsuppiat a termino, ti "Amerikano" ken "U.S." ket kadawyan a maus-usar a panagitudo a pangilasin ti pagilian ("Dagiti Amerikano a kapategan", "dagiti puersa ti U.S."). Ti "Amerikano" ket saan unay a maus-usar iti Ingles a mangitudo kadagiti tattao a saana naikonekta iti Estados Unidos.[14]
Ti panangisao nga "Estados Unidos" ket kasisigud idi a natrato a kas ad-adu ngem maysa a kas ti, "dagiti Estados Unidos ket"—a nairaman iti Maikasangapulo ket tallo a Panagpasayaat ti Batay-linteg ti Estados Unidos, a napasingkedan idi 1865. Daytoy ket kadaywan a nagbalin a natrato a kas maymaysa laeng a ks ti, "ti Estados Unidos ket"—kalpasan ti gibus iti Sibil a Gubat. Ti maymaysa a porma ket pagalagadan tattan; ti ad-adu ngem maysa a porma ket naibati iti idioma a "dagitoy Estados Unidos".[15]
Heograpia ken enbironmento[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kalawa ti daga iti kasigkay nga Estados Unidos ket agarup a 1,900 riwriw acre (7,700,000 km2). Ti Alaska, a nailasin manipud iti kasigkay nga Estados Unidos babaen ti Kanada, ket isu ti kadakkelan nga estado iti 365 riwriw acre (1,480,000 km2). Ti Hawaii, a sumaksakop ti maysa a purpuro idiay tengnga a Pasipiko, nga abagatan a laud ti Amianan nga Amerika, ket adda ti sumurok a 4 riwriw acre (16,000 km2).[16] Ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo wenno maikapat a kadakkelen a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong (daga ken danum), a nairanggo daytoy iti likud ti Rusia ken Kanada ken nangatngato bassit ngem wenno ti baba ti Tsina. Ti pannakairanggo ket agdumaduma segun ti panagibilang kadagiti dua a teritorio a supsupiaten babaen ti Tsina ken India ken kasano ti panagrukod ti dagup a kadakkel ti Estados Unidos: ti panagkarkulo ket sumakop manipud iti 3,676,486 kuadrado milia (9,522,055 km2)[17] aginggana iti 3,717,813 kuadrado milia (9,629,091 km2)[18] aginggana ti 3,794,101 kuadrado milia (9,826,676 km2).[19] No mairaman laeng ti kadakkel ti daga, ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo a likudan ti Rusia ken Tsina, ken sango bassit ti Kanada.[20]
Ti aplaya a tanap iti Atlantiko a pantar ket agpastrek kadagiti ada-dayo a dagdaga dagiti agtintinnag ti bulongna a kabakiran ken dagiti agtultulatid a turod iti Piedmont. Ti Banbantay Appalachia ket bingayenna ti dumaya a pantar manipud iti Nalatak a Danaw ken dagiti karuotan iti tenga a laud. Ti Mississippi–Karayan Missouri, ti maikapat a kaatiddogan sistema ti karayan iti lubong, ket kangrunaan nga agayos ti amianan-abagatan babaen ti pusod daytoy a pagilian. Ti nadalumpinas, nalames a tay-ak iti Nalatak a Tanap ket maibistrad iti laud, a tubngaren babaen ti rehion a kabanbantayan iti abagatan adaya. Ti Kabatbatuan a Kabanbantayan, iti lumaud nga igid iti Nlatak a Tanap, ket gumay-ay iti amianan aginggana ti abagatan iti ballasiw daytoy a pagilian, nga umababot ti kanagto a nagatngato ngem 14,000 a pié (4,300 m) idiay Colorado.Iti pay adadayo a laud ket dagiti kabatbatuan a Nalatak a labneng ken dagiti desierto a kas ti Chihuahua ken Mojave. Ti Sierra Nevada ken Cascade a kabanbantayan ket umasideg ti aplaya ti Pasipiko. Nga iti 20,320 pié (6,194 m), ti Bantay McKinley ti Alaska ket isu ti katayagan a tuktok iti pagilian ken ti Amianan nga Amerika. Dagiti aktibo a bulkan ket kadaywan kadagiti Alehandro ti Alaska ken Is-isla ti Aleutia, ken ti Hawaii ket buklen dagiti isla ti bulkan. Ti nalatak a bulkan a pinasirokan ti Nailian a Parke ti Yellowstone idiay Rockies ket daytoy ti kadagkelan a langa ti bulkan iti kontinente.[21]
Ti Estados Unidos, nga adda ti nawatiwat a kadakkelna ken ti nadumaduma a heograpiko, ket mangiraman kadagiti adu a kita ti klima. Ti daya iti maika-100 a meridiano, ti klima ket sumakop manipud iti nadag-eg a kontinental iti amianan aginggana ti nadam-eg a subtropikal iti abagatan. Ti akin-abagatan nga ungto iti Florida ket tropikal, ken kasta met ti Hawaii. Ti Nalatak a Tanap a laud ti maika-100 a meridiano ket namaga bassit. Kaaduan kadagiti Lumaud a kabanbantayan ken alpino. Ti klima ti Nalatak a Labneng ket namaga,ti desierto idiay Abagatn a luad, ti Mediteraneo idiay aplaya ti California, ken naintaawan idiay aplaya ti Oregon ken Washington ken abagatan nga Alaska. Kaaduan ti Alaska ket subartiko wenno polar. Ti nakaro a tiempo ket kadaywan kadagiti naibeddeng nga estado iti Golpo ti Mehiko ken daytoy ket kanayon a makasansanay kadagiti alawig, ken kaaduan kadagiti alipugpog iti lubong ket rumsua iti uneg iti daytoy a pagilian, a nagnangruna idiay Bettang ti alipuglog ti Tengnga a laud.[22]
Ti ekolohia ti Estados Unidos ket naikapnunotan a "megadibersio": agarup a 17,000 a sebbangan dagiti vascular a mulmula oket rumsua iti kasigkay nga Estados Unidos ken Alaska, ken sumurok a 1,800 a sebbangan dagiti agsabsabong a mula ket mabirukan idiay Hawaii, ken bassit kadagitoy ti rumsua idiay kangrunaan a daga.[23] Ti Estados Unidos ket pagtaengan kadagiti ad-adu ngem 400 a sebbangan ti mamalia, 750 billit, ken 500 reptilia ken ampibio.[24] Agarup a 91,000 a sebbangan ti insekto ket nainagananen.[25] Ti Tignay ti Nadangran a Sebbangan iti 1973 ket mangsalaknib kadagiti naipangta ken nadangran a sebbangan ken dagiti pagtaenganda, a dagitoy ket palpaliiwen ti Serbiso ti Ikan ken Kaatapan ti Estados Unidos. Adda dagiti sangapulo ket walo a nailian aparke ken ginasot kadagiti sabali pay a tinartarapato ti pederal a parke, kabakiran, ken langalang a luglugar.[26] No mairaman amin dagitoy, ti gobierno ket agtagikua iti 28.8% iti kadakkel a lugar ti pagilian.[27] Kaaduan kadagitoy ket nasalakniban, ngem adda dagiti naipaupa para iti panagkulukol ti lana, panagmina, panagtarikayo, wenno panagrantso ti baka; Ti 2.4% ket maus-usar para kadagiti militar a kapanggepan.[27]
Politiko a panakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket maysa a pederal a kappon kadagiti limapulo nga estdo. Dagiti kasisigud a sangapulo ket tallo nga estado ket dagiti simmaruno kadagiti sangapulo ket tallo a kolonia a nagrebelde iti Britaniko a panagturay. Iti nasapa a pakasaritaan iti daytoy a pagilian, adda dagiti tallo a baro nga estado a naurnong iti teritorio a naisina para kadagiti panagtunton kadagiti addan nga estado: ti Kentucky manipud iti Virginia; Tennessee manipud iti North Carolina; ken Maine manipud iti Massachusetts. Kaaduan kadagiti dadduma nga estado ket naukiran manipud kadagiti teritorio a naala babaen ti gubat wenno panaggatang babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Maysa kadagiti malaksid nga agasmang ket buklen ti Vermont, Texas, ken Hawaii: tunggal maysa kadagitoy ket nawaya a republika sakbayda a timmipon iti kappon. Idi panawen ti Sibil a Gubat ti Amerikano, ti West Virginia ket nakisina manipud iti Virginia. Ti kabaroan nga estado ti Hawaii ket nakagun-od ti panagestado idi Agosto 21, 1959.[28] Dagti estado ket awananda ti karnegan a sumina manipud iti kappon.
Dagiti estado ket buklen ti nawatiwat a masa ti daga ti Estados Unidos; dagiti sabali pay a dua a lugar a naipanunotan nga importante a paset iti daytoy a pagilian ket dagiti Distrito iti Columbia, ti pederal a distrito nga adda ditoy ti pakabirukan ti kapitolio ti Washington; ken ti Palmyra Atol, a daytoy ket awan dagiti agtaeng ngem nainkorporado a teritorio idiay taaw Pasipiko. Ti Estados Unidos ket agtagikua pay kadagiti nagruna a teritorio ti ballasiw-taaw: ti Puerto Rico ken ti Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos idiay Karibe; ken Amerikano a Samoa, Guam, ken ti Akin-amianan nga Is-isla ti Mariana idiay Pasipiko.[29] Dagiti naipasngay kadagiti nangruna a teritorio (malaksid ti Amerikano a Samoa) ket agtagikuada ti pannakaumili iti Estados Unidos.[30] Dagiti umili ti Amerika nga agtaeng kadagitoy a teritorio ket adda dagiti karbengan ken responsibilidad a kapadpada dagiti umili nga agteng kadagiti estado; nupay kasta, isuda ket malaksid kadagiti pederal a panagbuis ti matgedan, saan a makabutos para iti presidente, ken adda laeng ti saan a makabutos a pannakabagi iti Kongreso ti Estados Unidos.[31]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Patneng nga Amerikano ken Europeano a pagtaengan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti patneng a tatto iti kangrunaan a daga ti Estados Unidos, a mairanan dagiti patneng ti Alaska, ket naipammati a dagitoy ket immakar manipud iti Asia, a nagrugi ti nagbaetan ti 40,000 ken 12,000 a tawtawen.[32] Adda dagiti, a kas dagiti sakbay ti Columbia a kultura ti Mississippi, ket nakaparang-ay dagitoy ti masakbayan nga agrikultura, grande nga arkitektura, ken estado a lessaad ti kagimongan. Kalpasan ti panagrugi a panagtalinaed dagiti Europeano ti Kaamerikaan, adu dagiti riwriw a patneng a tattao ti Kaamerikaan ket natay manipud kadagiti peste a kas ti burtong.[33]
Idi 1492, ti Henobes nga ekplorador a ni Christopher Columbus, nga adda ti kontrata ti balangat ti Kastila, ket nakaabut kadagiti adu nga is-isla ti Karibe, a makaaramid daytoy ti immuna a panaginnasideg kadagiti patneng a tattao. Idi April 2, 1513, ti maysa aKastila a kongkistador a ni Juan Ponce de León ket simmanglad ti tinawtawaganna a ti "La Florida"—ti immuna a nadokumentuan a isasangpet ti agbalinton a ti kangrunaan nga adda iti Estados Unidos. Dagiti natalinaedan ti Kastila a rehion ket sinaruno babaen dagiti tatta nga aldawen a abagatan a laud ti Estados Unidos a nakaawis kadagiti rinibo manipud iti Mehiko. Dagiti Pranses nga agkomkomersio ti nalamuyot a dutdot ket nangibangonda kadagiti baro a pagpuestuan ti Baro a Pransia ti lawlaw ti Nalatak a Danaw; Ti Pransia ket timmunton kadagiti kaaduan a kaunegan ti Amianan nga Amerika, aginggana idiay Golpo iti Mehiko. Dagiti immuna a nagballigi a nagtalinaedan dagiti Ingles ket dagiti Kolonia iti Virginia idiay Jamestown idi 1607 ken ti Plymouth a Kolonia dagiti Peregrino idi 1620. Ti 1628 a panagdokumento babaen ti linteg ti Luek ti Massachusetts a Kolonia ket nagbanagan kadagiti adu nga allon ti panagakar; babaen idi 1634, ti New England ket pagtaenganen babaen dagiti 10,000 a kaadu dagiti Puritano. Ti nagbaetan ti naladaw a panawen ti 1610 ken ti Amerikano a Rebolusion, agarup a 50,000 a naibalbalud ket naipan kadagiti Amerikano a kolonia ti Britania. Iti rugi ti 1614, dagiti Danes ket tinalinaedanda ti baba ti Karayan Hudson, a mairaman ti Baro nga Amsterdam idiay Isla ti Manhattan.
Idi 1674, dagiti Danes ket insinada dagiti teritorioda nga Amerikano iti Inglatera; ti probinsia iti Baro nga Olanda ket pinanaganan idi ti New York. Adu kadagiti baro nga imigrante, nangnangruna ti Abagatan, ket nakontrato nga agserserbi a dagitoy ket dua a pagkatlo kadagiti amin nga imigrante ti Virginia ti nagbaetan ti 1630 ken 1680.[34] Babaen idi buelta ti maika-18 a siglo, dagiti Aprikano a tagabu ket nagbalbalinen a ti kangrunaan a taudan iti napiansaan a panagtrabaho. Iti 1729 a panagbingbingay dagiti Carolina ken ti 1732 a panagkolonia iti Georgia, dagiti sangapulo ket tallo a kolonia ti Britaniko a dagitoy ket ti nagbalin nga Estados Unidos ket napabangonda. Amin dagitoy ket adda ti lokal a gobierno a mabalin ti agbutos para kadagiti kaaduana anawaya a tao, ti panagpaadu to panaruknoy iti taga-ugma a karbengan dagiti Ingles a tao ken ti maysa a kapanunutan iti bukod a panagturay ket nagparugso ti panagsuporta ti republikanismo. Amin dagitoy ket nanglegado ti komersio ti Aprikano a tagabo. Ti kaadu ti gatad dagiti naipasngay, nababa agatad ti pnakatay, ken ti agtaltalinaed nga imigrasion, ti populasion ti kolonia ket napardas a dimakkel. Ti tignay a Kristiano a panagpabaro iti panawen ti 1730 ken 1740s a naamammoan a kas ti Nalatak a Panagriing ket nagsungrod ti panagayat iti relihion ken relihioso a panagwaya. Iti Pranses ken Indiano a Gubat, dagiti puersa ti Britaniko ket tiniliwda ti Kanada manipud kadagiti Pranses, ngem ti prankopono a populasion ket nabati a naisina babaen ti politiko manipud kadagiti akin-abagatan a kolonia. No saan a mairaman dagiti Patmeng nga Amerikano (nadayeg nga ammo kas dagiti "Ameriko nga Indiano"), a dagitoy ket naipatpatalaw, dagita a sangapulo ket tallo a kolonia ket adda idi ti populasion iti2.6 a riwriw idi 1770, agarup a maysa a pagkatlo iti Britania; gangani maysa iti lima nga Amerikano ket dagiti nangisit a tagabu.[35] Ngen ngem suheto ti Britaniko a panagbuisn, dagiti kolonia nga Amerikano ket awananda ti pannakabagi iti Parlamento iti Gran Britania.
Gobierno ken dagiti politiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket isu ti kadaanan a sibibiag a pederasion iti lubong. Daytoy ket maysa a batay-linteg a republika ken representatibo a demokrasia, "a ti pangturay ti kaaduan ket timnemplado babaen ti karbengan dagiti minoridad a sinalakniban babaen ti linteg".[36] Ti gobierno ket timtimbengan babaen ti sistema a panagkita ken gantingan nga inpalpalawagan babaen ti Batay-linteg nti Estados unidos, a daytoy ket agserbi a kas ti kangatuan a legado a dokumento iti daytoy a pagilian.[37] Iti Amerikano a pederalista a sistema, dagiti umili ket kadawyan a suheto dagiti tallo nga lessaaad iti gobierno, pederal, estado, ken lokal; dagiti rebbeng ti lokal a gobierno ket kadawyan a a biningbingay ti nagbaetan ti kondado ken ti munisipio a gobierno. Iti gangani amin a kaso, dagiti ehekutibo ken lehislatibo nga opisial ket mabutosan babaen ti maysa nga ad-adu ngem maysa a panagbubutos dagiti umili babaen dagiti distrito. Awan ti maibagay a pannakabagi iti lessaad a pederal, ken wan unay kadagiti nababbaba a lessaad.
Ti pederal a gobierno ket buklen dagiti tallo a sangsanga:
- Lehislatibo: Ti dua a kamara a Kongreso, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi, nga agaramid kadagiti pederal a linteg, agdeklara tigubat, agpasingked kadagiti tulag, adda ti bileg iti supot, ken adda ti bileg iti panagidarum, a babaen daytoy ket makaikkat kadagiti agtugtugaw a kameng iti gobierno.
- Ehekutibo: Ti presidente ket isu ti agbilbilin a daulo iti milisia, mabalin nga agbeto lehislatibo a bilbilin sakbay nga agbalinda a linteg, ken mangidutok kadagiti kameng iti Gabinete (suheto ti panagpasingked ti Senado) kendagiti nadumaduma pay nga opisial, nga agtaripato ken mangipatungpal kadagiti pederal a linteg ken annuroten.
- Ukom: Ti Kangatuan a Korte ken dagiti nababbaba a korte ti pederal, a dagiti huesna ket naidutokan babaen ti presidente a pasingkedan ti Senado, ket ibuksilanna dagiti linteg ken ibaliktadna dagiti mabirukanna a a saan naibatay ti batay-linteg.
Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaanda kadagiti 435 nga agbutbutos a kamkamemng, ti tunggal maysa ket agreprepresenta ti maysa a kongresional a distrito para iti dua a tawen a panagturay. Dagiti tugaw ti kamara ket dagiti pannakabingay kadagiti estado babaen ti populasion iti tunggal sangapulo a tawen. A kas ti 2000 a senso, pito kadagiti estado ket addaanda ti kabassitan a maysa a panankabagi, bayat a ti California, ti kaaduan ti populasion nga estado, ket addan ti limapulo ket tallo. Ti Senado ket addaan dagiti 100 a kameng nga titunggal maysa nga estado ket addaan iti dua a senador, a nabutosan iti sapasap iti innem a tawen a panagturay; maysa apgkatlo kadagiti tugaw ti Senado ket agbalin a mabutosan iti tunggal maysa a sabali a tawen. Ti presidente ket agserbi ti uppat a tawen a panagturay ken saa amabalin a mabutosan iti ad-adu ngen dua. Ti presidente ket saan a mabutosan ti dagus a panagbutos, ngem babaen ti saan a dagus elektoral a kolehio a sistema a dagiti mangikeddeng a butos ket mabingbingay kadagiti estado ken ti Distrito iti Columbia. Ti Kangatuan a Korte, nga indauloan babaen ti Pangulo a Hustisia iti Estados Unidos, ket addaan iti siam a kameng, nga asserbi iti amin a panawen ti panagbiagda.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kadakkelan a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan iti kangrunaan a siudsiudad iti Estados Unidos, mainayon ti tallo a kadakkelan ti pagilian ken lubong: Ciudad ti New York, Los Angeles, ken Chicago. Ti sumagand ket ti tabla dagiti duapulo a kadakkelan a siudad iti Estados Unidos, maibatay iti senso idi 2004:
Kataoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Puli[urnosen | urnosen ti taudan]
Relehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Mapattapatta nga 85 porsiento dagiti Amerikano ket maibilang a Kristiano iti nadumaduma nga klase. Ti mabatbati nga kinse porsiento ket aggapu kadagiti Kinahudio, Islam, Budismo, ken kadagiti awan relihionna.
Kuna ti 2004 nga Gallup poll, kas 44 porsiento dagiti Amerikano ket minagsimba uray maminsan laeng iti lawas. Daytoy ket kadkadaywan kadagiti agnaed ti makuna nga "bible belt" iti umabagatan ken agpatengnga nga es-estado iti E.U.A. Dagiti Baptista ket kadakkelan nga grupo idiay abagatan, santo dagiti Metodista. Dagiti Romano Katoliko ket kaaduan idiay amianan-daya.
Pinagilaksid ti Relihion dagiti Nataengan nga Tattao iti Estados Unidos: 1990 ken 2001 [1]
Amin nga porsiento ket nai-adjust kadagiti tattao nga saan manginagan iti relihionna, manipud 2.3% idi 1990 ket 5.4% idi 2001
Pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan ti ofisial a pagsasao iti Estados Unidos nga ikalintegan ti gobierno a pederal. Maipagarup laeng nga Ingles wenno Ingles ti Amerika ti umuna wenno agmaymaysa a pagsasao ti kaaduan a katatao iti pagilian. Isu ti maar-aramat a pagsasao ti gobierno, korte, eskuelaan, midia, ken dadduma pay.
Duapulo ket pito (27) nga estado ket nagpataud iti Ingles kas opisial a lengguaheda, ngem tallo kaniada ti naginagan iti maikadua nga opisial nga pagsasaoda — Hawaii, Louisiana, ken Baro a Mexico, masurot ti Hawayano, Pranses, ken Espaniol ti napili.
Ti Espaniol ket kadakkelan a minoridad a pagsasao, aggapu gamin kadagiti managbaniaga iti Latin nga Amerika ken iti pakasaritaan a dakkel a paset ti Amerika idi, kas agpaabagatan ken agpalaud, ta isuda idi ket bagi ti Mehiko (a nagbagi ti Espania). Sa maysa pay, Espaniol iti umuna nga pagsasao ti Puerto Rico, teritorio ti Estados Unidos.
Ti kangrunaan a pagsasao nga insenial ket Senial a Pagsasao ti Estados Unidos (ASL).
Manipud idi 2004, adda ag-336 nga lengguahe iti Estados Unidos, 176 kaniada ket patneng nga pagsasao iti Amerika, idiay pagsasao dagiti Patneng nga Amerikano.
Edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Kultura[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "U.S. POPClock Projection". U.S. Census Bureau. automatiko a mapabaro ti karkulo.
- ^ a b c d "Estados Unidos". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-10-09.
- ^ "OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts". Organisation for Economic Co-operation and Development.
- ^ "Global inequality: How the U.S. compares". Pew Research.
- ^ "Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY". OECD.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi Hulio 27, 2014.
- ^ Adams, J. Q., ken Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.
- ^ Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomasia iti Rebolusion, aginggana ti 1783", p. 352, chap. iti Ti Kadua ti Amerikano a Rebolusion, ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.
- ^ Maddison, Angus (2006). "Pakasaritaan dagiti Estadistika para iti Ekonomia ti Lubong". The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen. Naala idi 2008-11-06.
- ^ Cohen, Eliot A. (Hulio 2004). "History and the Hyperpower". Foreign Affairs. Naala idi 2006-07-14. "Bariweswes ti Pagilian: Estados Unidos iti Amerika". BBC News. 2008-04-22. Naala idi 2008-05-18.
- ^ "Dagiti kartograpo ket inkabilda ti 'Amerika' iti Mapa idi napalabas a 500 a tawtawen". USA Today. 2007-04-24. Naala idi 2008-11-30.
- ^ "Ti Dokumento ti Linteg ti Wayawaya". Nailian nga Arkibo. Naala idi 2007-06-20.
- ^ McClure, James (2008-06-12). "Pangyuna: Ti Suppiat nga 'Umuna a Kapitolio'". YDR.com. Naala idi 2010-07-26.
- ^ Wilson, Kenneth G. (1993). Ti Columbia a Pagsurotan ti Amerikano nga Ingles. New York: Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, pp. 27–28. ISBN 0-231-06989-8.
- ^ Zimmer, Benjamin (Nobiembre 24, 2005). "Ti Biag Kadagitoy, Uh, Daytoy Estados Unidos". Unibersidad ti Pennsylvania—Listaan ti Pagsasao. Naala idi Pebrero 22, 2008.
- ^ Lubowski, Ruben; Vesterby, Marlow; Bucholtz, Shawn (Hulio 21, 2006). "AREI a Kapitulo 1.1: Panagusar ti Daga". Serbisio ti Panagsukisok ti Ekonomia. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ "Estados Unidos". Encyclopædia Britannica. Naala idi Marso 25, 2008.
- ^ "Populasion babaen ti sekso, Gatad ti Panagdakkel ti Populasion, Kalawa ti Rabaw ken Densidad" (PDF). Demographic Yearbook 2005. Dibision dagiti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Marso 25, 2008.
- ^ "Estados Unidos". The World Factbook. CIA. Septiembre 30, 2009. Naala idi Enero 5, 2010.
- ^ "World Factbook: Tabla a Pagiparisan ti Kalawa ti Pagilian". Yahoo Edukasion. Naala idi Pebrero 28, 2007.
- ^ O'Hanlon, Larry. "Nalatak a Bulkan: Ania ti adda ti sirok ti Yellowstone?". Discovery Channel. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-05-25. Naala idi Hunio 13, 2007.
- ^ Perkins, Sid (Mayo 11, 2002). "Bettang ti alipugpug, USA". Siensia a Damdamag. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hulio 1, 2007. Naala idi Septiembre 20, 2006.
- ^ Morin, Nancy. "Dagiti vascular a Mulmula iti Estados Unidos" (PDF). Mulmula. Serbiso ti Nailian a Biolohiko. Naala idi Oktubre 27, 2008.
- ^ "Sangalubongan a Kamudingan dagiti Napilia Patneng a Mula ken Sebbangan ti Ayup iti Estados Unidos". Grupo ti SDI. Pebrero 9, 2001. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Dagiti Bilang ti Insekto (Dagiti Sebbangan ken Agmaymaysa)". Instituto ti Smithsonia. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Ti Nailaian a Serbisio ti Parke ket Nagirangarang ti Panakainayon ti Dua a Baro a Unit" (Press release). Nailian aSerbisio ti Parke. Pebrero 28, 2006. Naala idi Hunio 13, 2006.
- ^ a b "Pederal a Daga ken dagiti Patakder a Panagtagikua" (PDF). Komite ti Republikano a Panagadal. Mayo 19, 2005. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ Borreca, Richard (Oktubre 18, 1999). "'Ti Pagtungpalan idi ket Demokrasia para iti Amin". Honolulu Star-Bulletin. Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Kitaen ti 8 U.S.C. § 1101(a)(36) ken 8 U.S.C. § 1101(a)(38) Pederal a Kodigo ti Estados Unidos, Tignay ti Imigrasion ken Pannakiilian. 8 U.S.C. § 1101a
- ^ "Panagbutos ti Presidente idiay Estados Unidos: Maysa a Pangyuna (Panid 7)" (PDF). Serbiso ti Kongresional a Panagsukisok ti Estados Unidos. Abril 17, 2000. Naala idi Enero 18, 2010.
- ^ Raskin, James B. (2003). Pangsuppiat ti Demokrasia: Ti Kangatuan a Korte Vs. ti Amerikano a Tattao. Londres ken Nueva York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.
- ^ "Dagiti Tattao ti Kaamerikaan". Intituto ti Smithsonian, Nailian a l Museo iti Masna a Pakasaritaan. Hunio 2004. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Nobiembre 28, 2007. Naala idi Hunio 19, 2007.
- ^ Meltzer, D.J. (1992). "Kasano a Pinasakit ni Columbus ti Baro a Lubong: No Apay a dagiti Patneng nga Amerikano ket Madanarda kadagiti Sakit nga insangpet dagiti Europeano a Nagtalinaed?". Baro a Sientista: 38.
- ^ Russell, David Lee (2005). Ti Amerikano a Rebolusion kadagidiay Akin-abagatan a Kolonia. Jefferson, N.C., ken Londres: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.
- ^ Blackburn, Robin (1998). Ti Panagaramid ti Baro a Lubong ti Panagtagabu: Manipud ti Barok aginggana ti Moderno, 1492–1800. Londre ken Nueva York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.
- ^ Scheb, John M., ken John M. Scheb II (2002). Pangyuna ti Amerikano a Sistema ti Legado. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.
- ^ Killian, Johnny H. "Batay-linteg iti Estados Unidos". Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Naala idi Pebrero 11, 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Estados Unidos iti Wikimedia Commons
- Opisial a Web Portal ti Gobierno ti Estados Unidos Pangirugian a mapan kadagiti sitio ti gobierno
- Kamara Opisial a sitio ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos
- Senado Opisial a sitio ti Senado ti Estados Unidos
- White House Opisial a sitio ti Presidente ti Estados Unidos


text:
Hillary Clinton
Ni Hillary Diane Rodham Clinton (naiyanak idi Oktubre 26, 1947) ket maysa nga Amerikana a politiko. Isu ti asawa ni William "Bill" Jefferson Clinton ti maika-42 a Presidente ti Estados Unidos, ken maysa idi nga Umuna a Balasang iti terminona idi 1993 aginggana idi 2001. Manipud idi 2001 aginggana idi 2009, isu ket nagserbi a kas Senador ti Estados Unidos manipud iti New York. Kalpasanna, isu ket nagserbi babaen ti agdama a Presidente Barack Obama a kas ti maika-67 a Sekretario ti Estado ti Estados Unidos manipud idi 2009 aginggana idi 2013. Isu ket kandidato para iti Demokratiko a nominasion para iti Presidente ti Estados Unidos iti panagbubutos ti presidente ti 2016.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "CLINTON, Hillary Rodham, (1947 -)". Biographical Directory of the United States Congress (iti Pagsasao nga Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hunio 18, 2016. Naala idi Hunio 18, 2016.
- ^ "Biographies of the Secretaries of State: Hillary Rodham Clinton (1947–)" (iti Pagsasao nga Ingles). Office of the Historian. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hunio 18, 2016. Naala idi Hunio 18, 2016.
- ^ SNAC; naala idi: Oktubre 9, 2017.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Website ti kampania
- Pundasion Clinton
- Hillary Rodham Clinton iti Curlie (iti Ingles)


text:
Saan nga maituloy ti Proyecto nga panakaipatakder ti multi-purpose building idiay ngato ti Balangagan Cave idiay barangay Suyo ditoy Sagada.
Iti consultasyon nga naangay ditoy Sentro Sagada idi kalman seknan ti nasao nga proyekto, naibingay ti resulta ti panagadal ti kasasaad ti lugar nga pakaipatakderan ti Proyecto ken dagiti recomendasyon ti Department of Environment and Natural resources (DENR) ken dagiti geologists, naammuan nga saan nga irecomenda ti nasao nga ahensya ti panakaituloy ti proyekto gapu ta saan nga natalged ti disso nga pakaipatakderan na.
Kuna ti tagasarita ti DENR “I’m not against Development, but it should be in the right place” wenno saanak nga kumontra iti panagdur-as, ngem iti usto kuma nga lugar.
Kuna met ti Provincial District Engineer ti Montanyosa nga ni Engr. Alexander Castanyeda iti Department of Public Works and Highways (DPWH), “Saan tayo kuma nga isakripisyo ti environment kontra iti panagdur-as wenno development”, ken innayon na nga maipaterminate ti nasao nga Proyecto batay metlaeng iti panagadal dagiti geologists ti DENR ken ti recomendasyon dagitoy.
Daytoy ket gapu iti dakkel nga posibilidad nga panakadadael ti Balangagan Cave iti sirok na ken Panakarugit ti Ebwa River iti baba.
Ti nasao nga consultasyon ket inatendaran ti DENR, DPWH, NCIP, LGU ti munisipyo ti Sagada ken BLGU ti Southern Zone ti Sagada nga pakaibilangan ti Taccong, Nakagang, Angkileng ken Suyo.


text:
1994
Ti 1994 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 1 – Justin Bieber, artista manipud idiay Kanada
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 17 – Julie Anne San Jose, artista manipud idiay Siudad ti Quezon, Filipinas
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 26 – Yevgeny Leonov, Ruso nga aktor (naipasngay 1926)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 22 – Richard Nixon, maika-37 a Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1913)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 3 – Innokenty Smoktunovsky, Sobiet-Ruso nga aktor (naipasngay 1925)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 20 – Burt Lancaster, Amerikano nga aktor (naipasngay 1913)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 11 – Jessica Tandy, Ingles-Amerikana nga aktres (naipasngay 1909)


text:
1955
Ti 1955 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 6 – Rowan Atkinson, komediante, aktor ken mannurat manipud idiay Inglaterra
- Enero 28 – Nicolas Sarkozy, maysa a politiko manipud idiay Pransia
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 22 – Valdis Zatlers, maysa a politiko manipud idiay Letonia
- Marso 30 – Marilou Diaz-Abaya, Filipina a direktor ti pelikula (pimmusay 2012)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 10 – Mel Tiangco, maysa a personalidad iti telebision iti Filipinas
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 13 – Whoopi Goldberg, Amerikana nga aktres ken komidiante
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 12 – Thomas Mann, mannurat nga Aleman, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1875)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 30 – James Dean, Amerikano nga aktor (naipasngay 1931)


text:
Sarming (materiales)
Ti sarming ket maysa nga amorpo (di-kristallina) a solido a materiales a mangipakpakit ti transision ti sarming, ken daytoy ket mabaliktad a transision kadagiti amorpo a materiales (wenno kadagiti amorpo a rehion iti kaunegan ti semikristalina a materiales) manipud ti natangken ken narasi a kasasaad iti maysa a nalunag wenno weeno kasla goma a kasasaad. Dagiti sarming ket kadawyan dagitoy a narasi ken mabalin nga optiko a masarang. Ti kaaduan a naamammuan a kita ti sarming , nga inus-usaren kadagiti napalbas a siglo kadagiti tawa ken dagiti paginuman a baso (Na2O), ket sarming ti sodio ken apug, a buklen daytoy ti agarup 75% ti silika (SiO2) ken sodio oksido (Na2O) manipid ti dapo ti sodiom , ti apug (CaO), ken dagiti babassit a mainaynayon. Masansan ati panagibaga ti sarming ket naus-usar iti restrikto a kapanunotan a mangitudo ti naisangayan a panag-usar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Sarming (materiales) iti Wikimedia Commons


text:
1951
Ti 1951 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 10 – Gloria Diaz, Filipina nga aktres ken nangabak ti Miss Universe
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 6 – Geoffrey Rush, Australiano nga aktor
- Hulio 21 – Robin Williams, Amerikano nga aktor ken komediante (pimusay 2014)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 29 – Miguel Castro Enriquez, Filipino a personalidad iti telebision ken radio iti GMA-7
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 25 – Leonid Chernovetskyi, Ukraniano a politiko
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 7 – Warner Baxter, Amerikano nga aktor (naipasngay 1889)
- Hunio 1 – José Alejandrino, Filipino a heneral ken senador (naipasngay 1870)


text:
Pagsasao nga Ilokano
Ti Ilokano (wenno Iloko, Iluko, mabalin met nga Ilocano) ket maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao ken ti maikatlo a kadakkelan ti bilang ti patneng nga agsasao iti Filipinas.
Mairaman ti Ilokano iti pamilia ti Sasao nga Austronesio a nagpuonan dagiti pagsasao kadagiti puro iti Pasipiko ken Akin-abagatan a daya nga Asia. Kabagian ti Ilokano dagiti nadumaduma a dildila kas iti Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, Maori, Fijiano, Hawayano, Malagasi, Samoano, Tahitiano, Chamorro, Tetum, ken Paiwan. Daytoy ket asideg a kabagian dagiti dadduma a sasao nga Austronesio iti Akin-amianan a Luzon, ken addaan bassit iti agsinnaranay a pannakaawat iti pagsasao a Balangao ken dagiti akindaya a dialekto ti pagsasao a Bontoc.[6]
Adu a paset ti lubong, a napanan ken pagnanaedan dagiti Ilokano, ti pakasarakan met iti dakkel a porsiento dagiti agsasao iti Ilokano, kas kadagiti estado ti Hawaii ken California iti Estados Unidos.
Idi Septiembre 2012, inpasa ti probinsia ti La Union ti maysa nga ordinansia a mangbigbig iti Ilokano a kas maysa nga opisial a pagsasao ti probinsia a kakuyogna ti Filipino ken Ingles a kas dagiti nailian ken opisial a pagsasao ti Filipinas. Daytoy ti immuna a probinsia idiay Filipinas a nangipasa ti maysa nga ordinansia a mangprotekta ken mangpadur-as iti patneng a pasasao, urayno adda dagiti sabali a pagsasao a naisasao iti probinsia ti La Union a mairaman ti Pangasinan ken Kankanaey.[3]
Dagiti linaon
Iloko ken Ilokano[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti awag wenno termino nga "Iloko" ken "Ilokano" ket awan paggidiatanna no ti pagsasao ti madakdakamat. Ti laeng pagdumaanna ket no dakamaten ti sao wenno pagsasao ken ti tao nga agsasao wenno agus-usar iti pagsasao (kas patneng wenno natibo nga agsasao). Kadawyan nga Iloko ti awag iti sao wenno pagsasao, ket Ilokano met no iti tao. Nupay kasta, gagangayen a maawagan a kas Ilokano ti agpada a tao ken pasasao. Kaaduan no di man amin a natibo nga agsasao wenno agar-aramat iti daytoy a pagsasao ket awaganda iti Ilokano.
Pannakaidasig ken dialekto[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ilokano ket isu ti kakaisuna a sanga ti pamilia lingguistika a Kordiliera ti Filipinas, maibilang nga inauna wenno kabaketan kadagiti pagsasao iti amianan. Kakabsatna ti Pangasinense, Ibanag ken dagiti nadumaduma a pagsasao iti kabambantayan ti Kordiliera. Daytoy ket naisasao a kas patneng a pagsasao babaen dagiti pito a riwriw a tattao.
Daytoy ti pagsasao a kangrunaan nga aramat (lingua franca) ti agarup nga isu amin a pakabuklan ti Amianan a Luzon, nangruna iti Rehion ti Ilocos, iti Tanap ti Cagayan ken iti adu a paset ti Abra, Pangasinan, ken Zambales. Adu met ti agsasao iti Ilokano iti Nueva Ecija, Tarlac, Mindoro ken iti dadduma a probinsia iti Mindanao. Naisasao pay daytpy a kas maikadua a pagsasao babaen dagiti ad-adu ngem dua a riwriw a patneng nga agsasao iti Pangasinan, Ibanag, Ibatan, ken dagiti dadduma pay a pagsasao iti Akin-amianan a Luzon.[7]
Dua ti makuna a dialekto ti Ilokano: ti maawagan iti “Umamianan” wenno “nauneg nga Ilokano,” pagsasao dagiti taga-Ilokos, ken ti “Umabagatan,” a kaaduan a pagsasao dagiti adda iti probinsia ti La Union ken Pangasinan. Agassideg ketdi dagitoy a dialekto. Bassit ti pagdumaanda, ti laeng panangibalikas iti letra nga e.
Maysa laeng ti balikasna daytoy a letra para kadagiti "umamianan"—nakalukat, tengnga’t-sango, ken di nabukel a bokal. Dagiti met "umabagatan" ket dua ti balikasna. Kas kadagiti "umamianan," no ti sao ket ganggannaet ti naggapuananna, wenno nakarikep, ket impalikud, ken di nabukel a bokal, no ti agsarita ket patneng nga Ilokano. Daytoy a panangibalikas ket naiseknan iti pagsasao dagiti sabsabali kas iti Pangasinense ken Kankanaey.
Saan ketdi a madlaw unay dagitoy a naggidiatan kadagiti talaga a patneng nga Ilokano iti man abagatan wenno abagatan nga Ilocos. Madlaw laeng ti naiduma a panangibalikas iti e kadagiti saan a patneng nga Ilokano wenno dagiti nasanay iti Tagalog wenno Ingles a saan unayen nga agsasao iti Ilokano. Wenno dagiti nakasursuro iti Ilokano a saan a natibo nga Ilokano (kas pagarigan maysa a natibo a Tagalog wenno Bisayano a nakasursuro nga agsao iti Ilokano).
Dagiti patneng nga Ilokano ken umiiloko, maymaysa ti panangisaoda iti letra e kadagiti balikas a kas koma "wen," "met," "bedbed," "ilem," "isem," "panagem," "nakem," "timel," "belleng," "aweng," "palileng," "baket," "ubet," "gawed," "kerret," "siket," "lengleng" "alimuteng," "alsem," "pekkel," "kuribetbet," "pamulinawen" ken dadduma pay.
Sistema ti panagsurat[urnosen | urnosen ti taudan]
Moderno nga alpabeto[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti moderno nga Alpabeto nga Ilokano ket buklen dagiti 28 a letra. Ti umuna a bingay ket buklen dagiti duapulo a letra ti Abakada Ilokana ken ti maikadua a bingay ket buklen dagiti walo a letra a nabulod manipud iti pagsasao nga Espaniol ken Ingles.[8]
Dagiti duapulo ket walo a letra a mangbukel ti Alpabeto nga Ilokano: Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ññ NGng Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz
Dagiti duapulo a letra a mangbukel ti Abakada Ilokana: a, ba, ka, da, e, ga, ha, i, la, ma, na, nga, o, pa, ra, sa, ta, u, wa (ua), ya (ia)
Dagiti walo a letra a nabulod manipud iti pagsasao nga Espaniol ken Ingles: Cc Ff Jj Ññ Qq Vv Xx Zz
Sakbay ti kolonia[urnosen | urnosen ti taudan]
Amin dagiti klase ni Ilokano iti sakbay ti kolonia ket nagsuratda iti sistema ti silabiko sakbay ti isasangpet dagiti Europeano. Inus-usarda ti sistema a naitermino a kas maysa nga abugida, wenno alpasilabario. Daytoy idi ket kapada dagiti sinuratan ti Tagalog ken Pangasinan, nga iti tunggal karakter ket nangirepesenta iti panagsasaruno iti konsonante-bokal, wenno iti pangyababaan iti Ingles iti CV (consonant-vowel). Ti bersion ti Iloknao, nupay kasta, ket isu idi ti immuna a nangidesignado kadagiti koda a konsonante nga agraman iti marka ti diakritiko – ti krus wenno virama – a naipakita iti Doctrina Cristiana ti 1621, ti maysa kadagiti kasapaan a nabatbati a pablaak iti Ilokano. Sakbay ti pananginayon ti virama, awan idi ti waya dagiti mannurat a mangidesignado kadagiti koda a konsonante. Dagiti met agbasbasa ket pugtuanda no ti bokal ket mabasa wenno saan, gapu kadagiti bokal ti"e" ken "i" ket mabalinda a maipasinnukat, kas pagarigan dagiti letra ti "o" ken "u" para iti "tendera" ken tindira".
Moderno[urnosen | urnosen ti taudan]
Kadagiti nabiit a panawen, adda metten dagiti dua a sistema a naus-usar: Ti sistema ti "Espaniol" ken ti sistema ti Tagalog "Tagalog". Iti sistema ti Espanol, dagiti balikas a nagtaud iti Espaniol ket intalinaayda dagiti pannakailetrada. Dagiti met patneng a balikas, ket naitunos kadagiti alagaden ti panangiletra ti Espaniol. Ita met nga aldawen, dagiti laeng lallakayen a kaputotan ni Ilokano ti agus-usar iti sistema ti Espaniol.
Iti sistema a naibatay iti Tagalog, ad-adu iti pannakaisurat ti ponema iti letra, ken nasaysayaat a mangipaltiing ti pudno a pannakaibalikas ti balikas.[9] Dagiti letra ti ng ket buklen ti digrapo ken maibilang a kas bugbugtong a letra, ken sarunuenna ti n iti alpabeto. Kas resulta, ti numo ket agparang sakbay ti ngalngal kadagiti barbaro a diksionario. Dagiti balikas iti ganganaet a nagtaudan, ken kaaduan kadagiti nagtaud manipud iti Espaniol, ket nasken a mabaliwan iti pannakailetra tapno nasaysayaat iti pannakaipaltiingna iti ponolohia ti Ilokano. Dagiti balikas a nagtaud iti Ingles ket mabalin wenno saan a mabalin a maitunos iti daytoy nga ortograpia. Ti nangruna a pagarigan nga agus-usar iti daytoy a sistema ket ti linawas a magasin ti Bannawag.
Dagiti wadan dagiti dua a sistema[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti sumaganad ket dagiti dua a bersion ti kararag ti Amami. Ti adda iti kanigid ket naisurat iti ortograpia a naibatay iti Espaniol, bayat nga ti adda iti kanawan ket agus-usar iti sistema a naibatay iti Tagalog.
Ti Ilokano ken edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti pannakaisayankat ti sistema ti bilingual nga edukasion ti Espaniol iti 1897, ti Ilokano, ken maikuyog dagiti pito a nangruna a pagsasao (dagiti addaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw nga agsasao), ket naipalubos idi a kas panangisuro aginggana iti maikadua a grado. Daytoy ket bigbigen babaen ti Komision iti Pagsasao a Filipino a kas maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao iti Filipinas.[10] Babaen iti batay-linteg, ti Ilokano ket maysa a katakunaynay nga opisial a pagsasao kadagiti rehion a nakaisasaoanna ken agserbi a kas katakunaynay a panangisuro kadagita a lugar.[11]
Kadagiti napalabas a tawen, ti tignay iti Akinbaba ken Akinngato a Kamara iti Kongreso ket nagiyunay-unay para iti panagusar iti nakayanakan a pagsasao a kas panangisuro aginggana iti maikanem a grado.[12][13]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (Dagiti 100 a Kadakkelan a Pagsasao iti Lubong idi 2007), iti Nationalencyklopedin
- ^ Senso ti Filipinas, 2000. Tabla 11. Sangkabalayan a Populasion babaen ti Etnisidad Sekso ken Rehion: 2000
- ^ a b Elias, Jun (Septiembre 19, 2012). "Iloko La Union's official language". Philippine Star. Naala idi Septiembre 24, 2012.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Iloko". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Ethnologue. "Language Map of Northern Philippines". ethnologue.com. Ethnologue. Naala idi 7 Disiembre 2015.
- ^ Lewis (2013). Ethnologue Languages of the World. Naala manipud iti:http://www.ethnologue.com/language/ebk
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Pagsasao nga Ilokano". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Komisyon sa Wikang Filipino (2012). Tarabay iti Ortograpia ti Pagsasao nga Ilokano. Komisyon sa Wikang Filipino: ISBN 978-971-0910-362.
- ^ Nupay kasta, adda met dagiti saan amairaman. Iti kasumbangirna ket agpayso met para iti bokal ti /u/ nga adda met dagiti dua a representasion kadagiti patneng a balikas. Ti bokal ti /u/ ket maisurat iti o no agparang iti maudi a silaba ti balikas wenno iti ramut, kas pagarigan ti kitaemonto /ki.ta.e.mun.tu/. Iti pay maipatinayon, ti e ket mangirepresenta kadagiti dua a bokal iti akin-abagatan a dialekto: ti [ɛ] ken ti [].
- ^ Panfilio D. Catacataca (Abril 30, 2015). "The Commission on the Filipino Language". ncca.gov.ph. National Comission for Culture and the Arts. Naala idi 7 Disiembre 2015.
- ^ 1987 Constitution of the Republic of the Philippines, thecorpusjuris.com (Article XIV, Section 7)
- ^ Congress of the Philippines (Mayo 15, 2013). "Republic Act No. 10533". ncca.gov.ph. Goverment of the Philippines. Naala idi 7 Disiembre 2015.
- ^ Delon Porcalla (Mayo 16, 2013). "K-12 for all, use of mother tongue now law". www.philstar.com. The Philippine Star. Naala idi 7 Disiembre 2015.


text:
Saba
Ti saba ket maysa a makan a prutas a napataud babaen dagiti nadumaduma a kita ti dakkel a hierba dagiti agsabsabong a mula ti henero ti Musa.[1] (Kadagiti sabsabali a pagilian, dagiti saba ket naus-usar para iti panagluto ken mabalin a matawagan kadagiti plantain.) Ti prutas ket adda dagiti nadumaduma a kadakkel, maris ken katangken,ngem kadawyan daytoy nga immatiddog ken killo, nga addaan ti nalamuyot a lasag ken nabaknang iti almidon a mabalin a naukisan iti duyaw, morado wenno nalabbaga no naluom. Dagiti bunga ket dumakkelda nga agririmpuok nga agbitbitin kadagiti rimpuok manipud ti ngato ti mula. Gangani amin a moderno a makan a partenokarpiko (awan bukel) a sabsaba ket nagtaud kadagiti dua a naatap a sebbangan ti– Musa acuminata ken Musa balbisiana. Dagiti sientipiko a nagan kadagiti kaaduan a nataltalon a saba ket ti Musa acuminata, Musa balbisiana, ken Musa × paradisiaca para iti hibrido ti Musa acuminata × M. balbisiana, depende kadagiti bukodda a henomiko a pakabuklan. Ti duog a sientipiko a nagan a Musa sapientum ket saanen a naus-usar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Saba", Online a Diksionario ti Merriam-Webster, naala idi 2013-01-04
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Saba iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Saba iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)