text:
Kronika ti Tribal War
Sarita ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Maika-2 a Gungguna
Salip iti Sarita 1997
UMISA-USA
Naipablaak iti BANNAWAG, Nobiembre 30, 1998.
Tribu News, Oktubre 2, 1997:
Mapagam-amkan ti pannakaburak ti pechen wenno peace pact iti nagbaetan dagiti tribu a Wang-isan ken Fichakew iti ili ti Sadanga, Mt. Province.
Nangrugi ti di panagkikinnaawatan dagiti dua a tribu idi pinenned ti Tribu Wang-isan ti Karayan Walsingi-en tapno adda pangawidanda iti danum a para kadagiti balayda ken iti nalawa a paggargardenanda iti nateng.
Saan a kinayat dagiti i-Fichakew ti naaramid ta kunada a kukuada ti karayan.
Iti record ti municipal assessor, nagbedngan dagiti dua tribu ti nasao a karayan.
Nadegdegan ti susik idi napuoran ken nadadael dagiti porma ti narugian a proyekto dagiti Wang-isan itay kallabes.
Atapen dagiti i-Wang-isan nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammuor, a di met akuen ti naud-udi. (Jenny Osana)
-------------------------------------0O0---------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Oktubre 10, 1997.
SADANGA, Mt. Province --Naitaray iti health center dagiti agama a Polik-ew, 62, ken Bediong Afidchao, 35, gapu iti nakaro a pannakakabkabilda idi aldaw ti Martes, Oktubre 8.
Segun kadagiti nangarayat kadakuada, nasarakanda dagiti agama nga Afidchao nga awanan puot, daradara, adu a bukol ti rupa ken sugatda.
Iti imbestigasion, naammuan nga agturong dagiti agama iti market idi kellaat a dinarup ida dagiti ti di ammo ti bilangna a lallaki a nangkabkabil ken nangpangpang-or kadakuada agingga naawananda iti puot.
“Mailupaak ida, dagiti i-Wang-isan!” ingngariet ni Lakay Polik-ew nga inayonan ti ub-ubing nga Afidchao idi nagsaludsodan ida ‘toy reporter. (Iddo Suoc)
------------------------------------0O0--------------------------
Tribu Magazine, Oktubre 16- Setiembre 15, 1997 (Editorial):
No mausar a di maikunsolta ti kukua ti kaaduan, tumaud ti di panagkikinnaawatan gapu
iti pannakarabngis ti karbengan.
Kastoy ita ti mapaspasamak iti nagbaetan dagiti tribu ti Wang-isan ken Fichakew.
Lalo a nadegdegan ti susik iti pannakapuor ti narugian a proyekto dagiti i-Wang-isan ken
pannakakabkabil ni Ama Polik-ew Afidchao a kameng ti intugtucan (council of elders) ti
Tribu Fichakew agraman ti anakna a ni Bediong ta mabalin a daytoy ti mitsa ti panaggubat dagitoy dua a tribu.
Adda pechen dagiti dua a tribu. Ngem masansan a maburak ti katulagan no malabsing dagiti annuroten daytoy. Addan parsiak ti dara, ket masurot koma dagiti umno a wagas a pangsolbar iti parikut tapno maliklikan ti tribal war.
-----------------------------------0O0------------------------------
Tribu News, Oktubre 23, 1997:
Maysa a bangkay ti lalaki ti nasarakan a tumtumpaw iti Karayan Walsingi-en iti Sadanga, Mt. Province idi agsapa ti Biernes, Oktubre 18.
Nabigbig ti bangkay a ni Gimmu-od Wakangan, 21, baro, mannalon, ken kameng ti tribu Wang-isan.
Maatap a nakaro ti pannakaparparigat ti biktima sakbay a nagsatan ti anges ta adda sangapulo ket walo a bagsol iti nadumaduma a paset ti bagina, nasuat ti kanigid a matana, adu ti garumiad iti bagina, ken napungo dagiti imana.
Awan ti suspetsa itoy nakaam-ames a krimen. (Jenny Osana)
-----------------------------------0O0-----------------------------
Tribu News, Oktubre 30, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Kiniddaw ti mayor daytoy nga ili nga agparbeng koma dagiti tribu ti Wang-isan ken Fichakew.
“Masurot koma ti linteg iti pannakaipagna ti hustisia a saan nga ikabil iti bukod nga ima,” impakaasi ni Mayor Jaime Ling-isen idi kalman iti miting dagiti kapitan ti barangay ken dagiti intugtucan.
Kiniddaw ti mayor daytoy gapu iti agburburek a tension iti nagbaetan ti Wang-isan ken Fichakew.
Nangrugi ti amin idi pinenned dagiti i-Wang-isan ti Karayan Walsingi-en, ngem napuoran ken nadadael ti narugian a proyekto. Atapen dagiti i-Wang-isan nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammuor.
Sumagmamano nga aldaw kalpasanna, nakabkabil agingga iti naawanan iti puot ti intugtucan ti i-Fichakew agraman ti anakna. Atapen met ti nasao a tribu a dagiti i-Wang-isan ti akin-aramid.
Di nagbayag, bangkay met ti i-Wang-isan ti nasarakan a tumtumpaw iti nasao a karayan ket madama ita a malamlamayan. Atapen ti tribu nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammapatay.
Kabayatanna, mabutbutengen dagiti umili iti panagbibinnales dagiti nasao a tribu iti Kaigorotan. (Jenny Osana)
-----------------------------------0O0------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Nobiembre 14, 1997.
SADANGA, Mt. Province—Natambang ti walo a lallaki a pakairamanan ti dua nga ubbing idi malem ti Nobiembre 12 iti West Saddle daytoy nga ili, dua a kilometro manipud iti poblasion.
Natayen dagiti biktima nga inakop dagiti immarayat. Naglak-am dagiti biktima iti bala ti M-14, garrand, ken shotgun kas maibasar kadagiti nasarakan dagiti imbestigador a kapsula iti asideg ti nakaaramidan ti krimen.
Natatek ti naglugananda a nalabaga a Ford Fierra nga addaan iti plaka a DIE 495.
Dagiti biktima: Olsim Gaddu, 62; Imbut Gaddu, 35; Adiong Pilaksew, 28; Bintu Pilaksew, 60; Ebuk Ton-ew, 30; Kosman Dinakbe-en, 29; Pilis Gaddu, 12; ken Annut Pilaksew, 12.
Maipagarup nga agawiden dagiti biktima iti lugarda idi napasamak ti panagtambang.
Segun dagiti kabagianda dagiti biktima, naggapu dagitiy iti maysa a kaniaw idiay Barangay Mainit, Bontoc, Mt. Province.
Dipay naistablisar ti motibo ti nasao a krimen. (Iddo Su-oc)
---------------------------------0O0--------------------------------
Tribu Magazine, Oktubre 16-Setiembre 15, 1997 (Editorial):
Napasamaken! Naburaken ti pechen. Saansan a mapenned ti agus ti karayan a dara.
Binnales.Pinnatay. Innibusan ti puli. Daytoy ita ti mapaspasamak iti nagbaetan dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew iti Sadanga, Mt. Province.
Ngem rumbeng kadi nga agpipinnatay dagiti agkakadaraan? Nga aggiginnudas dagiti agkakapuli nga Igorot?
-------------------------------0O0----------------------------------
Tribu News, Nobiembre 27, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Nagpipinnaltog dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti Karayan Walsingi-en itoy nga ili idi malem ti Nobiembre 25.
Nagpaut ti ranget iti agarup a lima a minuto ngem, awan ketdi iti naipadamag a nasugatan wenno napapatay.
Iti imbestigasion ti PNP, karaman iti pinnaltog dagiti kameng ti CAFGU a kabagian ken tubo kadagiti nasao a tribu.
Mainaig itoy, binabalaw ni Mayor Jaime Ling-isen itoy nga ili ti kinaawan sinseridad dagiti dua a tribu kadagiti karida a saan a dumakkel ti susikda idinto ta madaman ti konsultasion no ania iti kasayaatan nga aramiden maipanggep itoy.
Agpakpakaaasi ti mayor a solbaren koma dagiti di pagkikinnaawatan iti naikappiaan a wagas. (Jenny Osana)
------------------------------0O0-----------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Nobiembre 30, 1997:
LAKE DANUM, Sagada, Mt. Province – Pinaisubli ti Batallion Commander ti 3rd IB, 5th Inf. Div., ti Philippine Army a nakabase itoy nasao nga ili dagiti armas dagiti amin a CAFGU a naidestino iti Mt. Province tapno maliklikan iti pannakaaramat dagiti nasao a paltog iti di nasayaat a wagas, kangrunaanna iti nabara a riri dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew iti Sadanga itoy a probinsia.
Malagip a nairaman dagiti CAFGU iti kallabes a pinnaltog iti Karayan Walsingi-en iti nasao nga ili.
Mainaig itoy, nangibaon ti commander ti Army iti maysa a tropa iti ili ti Sadanga a mangbantay iti talna ken kappia iti nasao a lugar. (Iddo Su-oc)
---------------------------0O0-------------------------------------
Tribu News, Diusiembre 4, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Kinondena ni Mayor Jaime Ling-isen itoy nga ili ti kinaadda
dagiti kameng ti Philippine Army itoy nga ili.
Iti press conference a naangay idi kalman iti presidensia, binabalaw ni Mayor Ling-isen ti
nasao nga addang ta kayatna kano a sawen daytoy a naikkaten ti panagtalek ti military kadagiti opisial iti ili kangrunaanna iti mayor, ken ti panagtaltalek ti military kadagiti customary laws wenno bukod a paglintegan ti Kaigorotan.
Impalagip ti mayor nga addaan dagiti Igorot kadagiti costumary laws a bigbigbigen ti gobierno a pangsolbar iti kriminalidad.
“Maysa laeng a peace keeping force ti Army a katulongan ti PNP,” impalawag met ti battalion commander ti Army a nakabase iti Sagada.
Impanamnama ti commander nga awan ti pabpaboranda kadagiti dua nga agap-apa a tribu no di ket agserbida laeng a lapped ti posible a pannakaipatli manen ti ad-adu pay a biag. (Jenny Osana)
--------------------------------0O0---------------------------------
Tribu News, Disiembre 4, 1997:
BAGUIO CITY – Dua nga estudiante iti kolehio ti biktima ti pammagsol dua nga aldawen ti napalabas iti agsina a lugar itoy a siudad.
Nainaganan dagiti biktima a kas Phillip Tiotio-en, 18, baro, ken residente ti Barangay Dagsian, ken naglak-am iti pito a bagsol iti nadumaduma a paset ti bagina a puon ti nakatayanna kalpasan ti maysa nga aldaw a pannakatamingna iti Baguio General Hospital and Medical Center.
Naglak-am met ti dua a bagsol iti barukong ni Adner Pis-o, 19, baro, ken adda iti nakain-inaka a kasasaad iti SLU Sacred Heart Hospital, residente iti Barangay Honeymoon Extension.
Iti imbestigasion ti PNP, tengnga ti aldaw iti magmagna ni Tiotio-ewn iti Burnham Park a mapan agiskuela iti Baguio Colleges Foundation idi kellaat a dinarup dagiti di am-ammo a lallaki ket binagbagsolda sada nagtataray iti nadumaduma a direksion a kalpasan a naiwayatda ti panggepda.
Agawid met ni Pis-o iti sumipnget idi kellaat a binagsol dagiti nasabatna a lallaki.
Ad-adalen ti PNP ti anggulo nga adda ti pannakainaig dagitoy a dua a kaso iti tribal war iti Sadanga, Mt. Province ta agpada a taga Wang-isan dagiti biktima. (Jenny Osana)
----------------------------0O0-------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Disiembre 12, 1997:
BONTOC, Mt. Province –Namasaker ti sangapamilia babaen iti pannakatagtagbatda iti
maysa a barangay itoy nasao nga ili idi kalman.
Dagiti biktima: Pulido Kis-ingen, 44; ti asawana ni Polingay, 43; dagiti annakda a ni Wilfen,15; Danio, 12, ken Elspher, 18 balasang ken maipagarop a narames pay sakbay a napatay ta lamolamo a nasarakanda iti siledna.
Iti imbestigasion ti PNP, natakuatan ti maysa a kapurokanda a baket ti krimen idi malem kalman nga ipapanna iti naiputputong a balay dagiti Kis-ingen. Dumawat koma ti baket iti bunga ti sayote, ngem idi awan ti sumungbat iti awagna, simmirip iti regkang ti diding ti balay dagiti biktima ket nakitana dagiti bangkay.
Ad-adalen ti PNP a kanaig daytoy a krimen ti tribal war iti nagbaetan ti Fichakew ken Wang-isan ta i-Fichakew dagiti biktima. (Iddo Su-oc)
------------------------------0O0-----------------------------------
Tribu News, Disiembre 18, 1997:
BAGUIO CITY—Nangangay ti Cordillera Bodong Administration idi kalman iti miting iti Cordillera House iti Wright Park.
Napagsasaritaan iti miting ti gumilgil-ayab a susik iti nagbaetan dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti Sadanga, Mt. Province.
Nagkari dagiti uppat nga intugtucan a pannakabagi dagiti agap-apa a tribu iti pannakaisardengen ti riribuk ket solbarenda ti susik babaen iti nainkappiaan a wagas.
Indatag ti agsinnumbangir a tribu dagiti pammabasolda iti tunggal maysa ket daytoy ti ad-adalen ita tiCordillera Bodong Administration. (Jenny Osana)
------------------------------0O0-----------------------------------
Tribu Magazine, Nobiembre 16-Disiembre 15, 1997 (Editorial):
No madama ti uram, nabara ti apuy. Pudno unay daytoy a pagsasao a mayarig iti tribal war iti Mt. Province. Iti kinaadun ti negosasion nga ar-aramiden ti gobierno probinsial ken munispal, ti Cordillera Bodong Administration, ti PNP ken dagiti NGOs, ken dadduma pay a maseknan, agtultuloy latta met ti pannakalabsing dagiti napagsasaritaan maipanggep iti riri dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew.
Adda ti common denominator iti kaaduan a narisut a tribal war iti Cordillera, kinuna ni Prof. Sayas Pik-pikan, sociologist ken eksperto kadagiti costumary laws ti Kaigorotan. Isu daytoy ti ibaballaet a mismo ti bagi ken dara dagiti maseknan.
No kayat a palamiisen ti agburburek a dara ti tribu, nasken ti ibaballaet dagiti nalamiis a dara ti tribu wenno dagiti cooler heads.
Maibatay iti record, 87 a porsiento kadagiti tribal war ti nasolbar babaen iti ibaballaet dagiti makuna a mestiso wenno nagassawa a kameng dagiti dua a maseknan a tribu.
Ngem ti parikut ita, adda kadi nagassawa nga i-Fichakew ken i-Wang-isan? Iti record ti municipal registrar ti ili ti Sadanga, awan iti nailanad a nagassawa manipud kadagiti dua a tribu. No adda man, mabalin nga iti sabali a lugar. Ngem yanda? Apay a dida lapdan ti panagayus ti dara dagiti katriboanda?
--------------------------0O0---------------------------------------
Tribu News, Enero 9, 1998:
BAGUIO CITY – Nagrarambol dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti maysa a nalatak a
pagiinuman iti Cariño Street idi sardam ti petsa 4 itoy a bulan.
Natiliw ti PNP dagiti dadduma a karaman iti riribuk. (Jenny Osana)
-------------------------=0O0---------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Enero 9, 1998:
SADANGA, Mt. Province – Innem a katao ti nasugatan ken dua ti natay iti panagtitinnagbat ti dua a grupo dagiti lallaki iti poblasion daytoy nga ili iti tengnga ti aldaw idi Enero 5.
Saggaysa kadagiti Tribu Fichakew ken Tribu Wang-isan ti natay, idinto ta sumagmamano kadakuada ti nasugatan. (Iddo Su-oc)
-------------------0O0-------------------------------------------
Tribu News, Enero 15, 1998 (Week’s Mail):
“Makinnibuskami!” – Mulber Boting-ew, Wang-isan, Sadanga, Mt. Province.
“Agkakadalaan ni sitayo. Lumbeng ni datayo ti agkaykaysa!” – Ama Pilisen Yag-ao, Tadian, Mt. Province.
---------------------------0O0--------------------------------------
Coirdillera Weekly Inquirer, Enero 16, 1998 (Mail Box):
“Kimat laeng ti haan nga mabales-bales!” – Birtu Chacchaken, Fichakew, Sadanga, Mt. Province.
“Laglagipen ni dakayo sikami nga a-annakyo ken a-appoyo!” -- Evergreen Likyaw-en, agtawen iti 11, Bontoc, Mt. Province.
------------------------0O0-------------------------------------
Tribu News, Enero 29, 1998 (Paulo ti damag a sinurat ni Jenny Osana, karaman ti report manipud iti PIA Bontoc, CNA, ken CCNF):
WANG-ISAN KEN FICHAKEW, NAGKAPPIADAN!
---------------------------0O0--------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Enero 30, 1998 (Paulo ti damag a sinurat ni Iddo Su-oc, karaman ti report manipud iti PIA Bontoc, CCNF ken CAN):
KALPASAN TI TRIBAL WAR, GRAND CAÑAO!
-----------------------------0O0------------------------------------
Tribu Magazine, Enero 16-Pebrero 15, 1998 (“Idi Nagtimek ti Lasag ken Dara,” Salaysay ni Jenny Osana):
MAPATPATIT a gansa ti nangriing kadakami iti dayta a nakalamlam-ek nga agsapa ti Enero 27 iti tolda iti kampo ti peace keeping force ti Army a nagturoganmi kadagiti kakaduak a reporter.
“Tadek ti kappia, madam,” impalawag ni S/Sgt. Misio Pulang-iw, maysa a Kankanaey idi nagdamagak.
Nagtataraykami kadagiti kaduak a simmurot kadagiti Army. Nasaripatpatak iti teppang ti karayan a yanmi dagiti agkabannuag a babai ken lalaki ken dua nga ubbing a lalaki ken babai a pagarupek nga agtawen iti sangapulo ken mayat iti panagtadtadekda a mangrikrikus iti temtem iti tengnga ti dua a naitugkel a gayang iti kabatuan. Anian a nagdayag iti panagtadekda!
Nagpaliiwkami. Nagsangpet dagiti dadduma a tribu iti isu amin a direksion. Naggansa ken nagtadekda met iti teppang ken iti adayo ti temtem.
Iti palawag ni S/Sgt. Pulang-iw, mailiwda met ngatan iti ayug ti kappia ti Kaigorotan a nabayagen a nailibay gapu iti tribal war. Nasiputak pay a nakalua ti Kankanaey nga Army ket kasla tiptipdenna ti bagina nga agtadek.
Tantan-awannakamin ni Apo Init iti lulonan ti Bantay Giw-ing idi in-inut ti panagsangpet ti agsumbangir a grupo dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew. Timmibong ti aweng dagiti gansa. Rimmegta dagiti agtadtadek iti lawlaw ti temtem.
Kellaat nga ingngato ti lalaki iti temtem dagiti imana ket nagsardeng dagiti gansa. panagriknak, ti laeng banugbog ti barukongko ken arasaas ti danum ti karayan a sumsumngawan ti agtadtadek met nga asuk ti saan a simmardeng iti dayta a kanito.
Pinag-ot ti lalaki ti maysa a naitugkel a pika ket inyawatna iti ubing a babai. Pinag-ot met ti babai ti maysa pay a pika ket inyawatna iti ubing a lalaki.
Ti ubing a lalaki, kinamangna ti kanigid a yan dagiti i-Wang-isan, ket ti ubing a babai iti yan dagiti i-Fichakew.
Awan ti arimekmek. Naitugkel amin a mata kadagiti dua nga ubbing nga agturong iti dua nga ummnong. Dandani naggiddan dagiti dua nga ubbing a nangitanggaya ti pika nga iggemda iti sanguen ti dua nga ummong.
Rinuggian ti lalaki iti temtem ti naggansa, nagkimaykimay met ti babai ket linikusda ti temtem iti panagtadekda.
Siraragsak a timmipon dagiti dadduma pay a tribu a naggansa ken nagtadek iti yan ti temtem ket ti ayug ti kappia iti Kaigorotan, indaliasat ti nasalemsem a pul-oy kadagiti kabambantayan ti Cordillera.
Manipud iti ngatoen ti karayan, nasiputak ti panagampayag ti puraw a kalapati a kinagiddan ti panangawat dagiti dua a lallakay kadagiti pika a yaw-awat dagiti dua nga ubbing.
Nalagipko a nagsublisubli da Ederlyn, 30, factory worker iti Metro Manila ken anak ti i-Fichakew, ken ti asawana a ni Allit Oskinaw, 32, taxi driver iti Metro Manila met laeng ken i-Wang-isan, kadagiti tribuda tapno urnosenda ti riri iti nainkappiaan a wagas.
Iti tadekda iti daydi nga agsapa, no saan a patgan dagiti tribu ti kappia a yaw-awisda, laksidendan ti pulida agraman dagiti annakda ken dagiti sumarsaruno a kaputotanda.
Iti biang ti Kaigorotan, maibilang a kinamalas wennmo nadagsen a basol ken ni Lumauig, ti kangatuan a dios dagiti Kankanaey wenno ni Kabunian, ti kangatuan a dios dagiti Ibaloi, wenno dagiti dadduma pay a didiosen no adda katribuam a pinaguram, aglalo no maipapan daytoy iti sapasap a kappia. Sungsungbatan ti agdama a kaputotan dagiti intugtucan ken amam-a (elders) daytoy a basol.
Nabayadan ti danios perhuisio iti agsumbangir a tribu ket naisaruno ti Grand Cañao.
Matuloy met a mapenned ti Karayan Walsingi-en ket agpada a mairanud dagiti amin a tribu a magaw-idan ti karayan. ##
Monday, October 13, 2008
Kronika ti Tribal War
3 comments:
- Ka Iddo said...
-
rugiak man ti agiposte kadagiti sarita
- 6:05 AM
- sherma said...
-
Hayyo, Manong. Good evening!
Apay manong nga awan ti permalink ti title daytoy saritam? I-linkko koma idiay Award winning short stories. :-)
Adingmo Sherma
- 7:25 PM
- Ka Iddo said...
-
yimelkonto aengen kenka... kuna ni Roy, historical fiction kano daytoy a kas nadakamatna iti blogna, wen, ngata a... ngem, patienyo, bunga laeng ti panunot daytoy...
- 2:53 AM


c: text/html

text:
Lehislatibo a distrito iti Abagatan a Leyte
Ti Lehislatibo a Distrio iti Abagatan a Leyte ket isu ti pannakabagi iti probinsia iti Abagatan a Leyte iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Kasakbayan ti panagbubutos iti Abagatan a Leyte iti bukodna a pannakabagi a kas maysa a nawaya a probinsia, dagiti agdama a tinurturayan iti daytoy a probinsia ket nairepresenta a kas paset iti maikadua ken maikatlo a distrito ti Leyte manipud idi 1907 aginggana idi 1931, ken iti maikatlo a distrito manipud idi 1931 aginggana idi 1961. Manipud idi 1978 aginggana 1984 daytoy ket paset iti pannakabagi iti Rehion VIII.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Populasion (2007): 390,487
Kitaen pay ti[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Agbalinka nga Organisado
Uray bassit la a panagregget ti aramidem tapno agbalinka nga organisado, adun ti magunggonam—ad-adu a tiempo, nangatngato a grado, ken dika unay mabannog.
IPAPANTAYON a napanka iti maysa a tiendaan ta adda gatangem. Ngem agkaiwara amin a tagilako. Kasano kabayag ngata a masarakam ti birbirokem? Saan kadi a nabibiit koma no naurnos dagiti tagilako ken nalawag a namarkaan dagiti nakaikabilanda? Mabalinmo met nga aramiden dayta iti panageskuelam. Kasano?
Mangaramidka iti eskediul.
“Naminsan, nalipatak nga aramiden ti homework-ko—ken dagiti trabahok iti balay—gapu ta addaak iti balay ti gayyemko iti intero a ngudo ti lawas,” kinuna ti 18 anyos a ni Zachary a taga-United States. “Iti kalunesanna, kapilitan nga impakaasik kadagiti mannursurok nga awatenda latta koma ti homework-ko uray no naladaw ti panangitedko. Ita, isursuratkon dagiti aramidek tapno diak malipatan dagiti masapul nga iringpasko.”
Kasta met ti nakatulong iti agtutubo a ni Celestine a taga-Papua New Guinea. Iti pananglagipna iti panageskuelana, kinunana: “Nakaeskediul ti amin nga aramidek, agraman dagiti homework, eksamen, ken panagaliwaksay. Gapu iti dayta, ammok dagiti ipangpangrunak ken nasapa a mairingpasko dagita.”
Balakad: Isuratmo dagiti nasken nga aramidem iti bassit a kuaderno, wenno irekordmo dagita iti selponmo wenno dadduma pay a gadyet.
Dimo itantantan.
Nalaka nga ibaga ti, “Intono kuan.” Nasaysayaat nga aramidem a dagus dagiti bambanag no posible—nangruna dagiti homework-mo.
Balakad: Dagus nga asikasuem ti homework-mo no nakaawidkan, sakbay nga agbuyaka iti TV wenno aglinglingay.
Urnosem dagiti kasapulam iti eskuelaan.
Napadasam kadin ti simrek iti klase nga awan kuadernom, ballpen, wenno librom gapu ta nalipatam? Mabalin a maliklikam dayta! Kasano? “Kanayon a nasaksakbay nga urnosek ti bagko,” kuna ni Aung Myo Myat nga agtutubo idiay Myanmar.
Balakad: Pagtalinaedem a naurnos ken nadalimanek ti bagmo tapno al-alisto a makitam ti alaem.
Laglagipem: No organisadoka, maliklikam ti mataranta gapu iti pannakalipat, pannakaladaw, ken kaawan iti umdas a tiempo para iti dadduma a napapateg nga aktibidad.
Apay a dimo rugian itan? Mangpanunotka iti maysa a kasasaad a kasapulam ti agbalin nga organisado. Kalpasanna, kaduam ti nagannak wenno gayyemmo a mangpanunot iti sumagmamano a pamay-an a makatulong kenka nga agbalbaliw.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Kasano a Maisardengmo ti Panangitungtungkua?
Ammuem no kasano a maisardengmo ti panangitungtungkua!
Kasanok a Mairingpas Amin Dagitoy nga Asaynmentko?
Nagabsuonanka kadi? Ania ti makatulong?
No Kasano ti Kasayaatan a Panangusarmo iti Tiempom?
Ti maysa a pamay-an a mausarmo a naimbag ti tiempom ket ti panangtingitingmo iti biagmo babaen iti dua a panirigan. Ania dagita?


text:
Virgilio
Ni Publius Vergilius Maro wenno makunkuna laeng a Virgilio wenno Virgil ken Vergil iti Ingles (Oktubre 15, 70 BC – Septiembre 21, 19 BC), ket maysa a Romano a mannawiw iti Augusto a panawen. Nalatak a naammuan isuna kadagiti tallo nga obra na iti Latin a literatura, ti Eglogas (wenno Bukolikas), ti Georgikas, ken ti epiko nga Aeneid.
Ni Virgilio ti makunkuna a maysa kadagiti kangrunaan a mannaniw iti Roma. Ti obrana nga Aenid ket makunkuna a nailian nga epiko iti ununana a Roma manipud idi naisurat iti daytoy nga aldaw.


text:
Biolohia
Ti biolohia ket maysa a masna a siensia a maipapan iti panagadal iti biag ken dagiti sibibiag nga organismo, a mairaman dagiti patakderda, aramid, panagtubo, taudan, ebolusion, panakaiwarwaras, ken taksonomia.[1] Ti biolohia ket nawatiwatat suheto a naglaon kadagiti adu a subdibision, dagiti topiko, ken dagiti disiplina. Kadagiti kangrunaan a topiko ket dagiti lima a mangtipon a pamunganayan a mabalin a maibagbaga a dagiti kammasapulan nga annuroten iti moderno a biolohia:[2]
- Dagiti selula ket dagitoy ti kangrunaan a paset iti biag
- Dagiti baro a sebbangan ken tinawtawid nga ugali ket pinataudan iti ebolusion
- Dagiti hene ket isu dagitoy ti kangrunaan a paset iti panagtawtawid
- Ti maysa nga organismo a timbenganna ti bukodna nga uneg nga enbironmento tapno mataripatuna ti natalinaay ken agnanayon a kasasaad
- Dagiti sibiiag nga organismo ket agibus ken baliwanna ti enerhia.
Dagiti subidisplina iti biolohia ket mabigbigan kadagiti batayan iti gantingan a dagiti organismo ket inadadal ken dagiti pamay-an nga usaren ti panagadal kaniada: ti biokimiko ket sukimatenna ti pamunganayan a kimiko iti biag; ti molekular a bilolohia ket adalenna ti narikut a panakitinnignay dagiti sistema iti biolohiko a molekula; ti selula abiolohia ket sukimatenna ti kangrunaan a pasdek a lapped kadagiti amin a biag, ti selula; ti pisiolohia ket sukimatenna ti maipapan ti bagi ken kimiko a rebbengan dagiti kulapot, dagiti organo, ken dagiti sistema ti organo iti maysa nga organismo; ken ti ekolohia ket sukimatenna no kasano a makitinnignay dagiti nadumaduma nga organismo ken tumaripnong iti bukodda nga enbironmento.[3]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termio a biolohia ket naala manipud ti Griego a balikas a Bίoς, bios, "biag" ken ti suldong a -λoYίa, -logia, "panagadal iti." Daytoy ket agparang iti Aleman (a aks ti biologie) a nasapsapa ngem idi 1791, ken mabalin a maysa a likud a pormasion manipud ti daan a balikas a amphibiolohia (a kayatna a sawen ket ti panagadal dagiti anpibio ) babaen ti panagikkat ti immuna ngaamphi-. Ti nagan ket namatmati nga immuna nga inusar babaen ni Karl Burdach (1776-1847) a mangibanga ti panagadal ti tao. Ni Jean-Baptiste Lamarck idi ti (1744-1829) immuna a nagusar iti nalawlawa a kapanunotan.[4]
Urayno ti biolohia iti moderno a pormana ket maysa a kabarbaro ken agdama apanakarang-ay, dagiti siensia a maikabagian ken mairaman iti daytoy ket naadadalen manipud kadagiti taga-ugma a panawen. Ti masna a pilosopia ket kinasapsapa nga inadal idi dagiti sibilisasion iti Mesopotamia, Ehipto, ti Indiano a subkontinente, ken Tsina. Nupay kasta, ti taudan ti moderno a biolohia ken ti arngianna ti panagadal iti masna ket kaaduan a nasursurotan manipud idi tag-ugma a Gresia.[5] Bayat a ti ormal a panagadal iti medisina ket nanipud pay idi ni Hippocrates (ca. 460 BC – ca. 370 BC), ni Aristotle (384 BC – 322 BC) nga isu ti kaadua a nagparawad ti panagrangrang-ay ti biolohia. Dagiti naipangpangruna ket dagiti Dagiti Pakasaritaan iti Ayup ken dagiti sabsabali nga obrana a nangipakita kadagiti naturalista panagirayna, ken dagiti simmakbay nga ad-adu nga emperiko nga obrana a nagipatengnga ti isip iti bilohiko a gapuanan kendibersidda iti biag. Ti simmaruno kenni Aristoteles idiay Lyceum, a ni Theophrastus, ket nagsurat kadagiti serie ti liblibro iti botania a nabati a kas ti kangrunaan a kontribusion iti taga-ugma iti siensia dagiti mula, ken dagiti pay mapan iti Tengnga a Pannpanawen.
Dagiti eskolar iti medibal nga Islamiko a lubong a nagsurat iti biolohia ket mairaman ni al-Jahiz (781–869), Al-Dinawari (828–896), nga isu ket nagsurat ti botania,[6] ken ni Rhazes (865–925) nga isu ket nagsurat iti anatomia ken pisiolohia. Ti medisina ket naipangpangruna nga inadadal babaen dagiti Islamiko nga eskolar a nagob-obra iti tinawtawid a Griego a pilosopia, bayat a ti masna a pakasaritaan ket kaaduan a nakaala kadagiti Aristoteliano a kapanunutan, a naipangpangruna ti panagtengtengngel ti natalinaay a pagsasarunuan iti biag.
Ti biolohia ket napardas a naparang-ay ken nagtubo babaen ti dramatiko a pannakaparang-ay ti mikroskopio niAntony van Leeuwenhoek. Isu daytoyen nga idi a dagiti eskolar ket nakaduktal ti spermatozoa, bakteria, inpusoria ken ti aragaag a panakakaskasdaaw ken dibersidad iti mikroskopiko a biag. Dagiti panagsukimat babaen ni Jan Swammerdam ket nangiturong kadagiti baro a panagayat iti entomolohia ken nangitakder ti kangrunaan a pamay-an iti mikroskopiko a panagrangkay ken panagmantsa.[7]
Dagiti panagrang-ay ti mikroskopia ket adda daytoy ti natukok nga impakto iti biolohiko a panagpampanunot. Idi nasapa a maika-19 a siglo, adu dagiti biologo a nagitudo ti sentro a pannakaipangpangruna iti selula. Idi 1838 ken 1839, ni Schleiden ken Schwann ket nangrugida a nagiragpat ti kapanunotan a ti (1) ti kangrunaan a paset dagiti organismo\ ket ti sellula ken (2) dagiti agmaymaysa a selula ket addaanda kadagiti pakaidumaan iti biag, urayno suppiatenda ti kapanunotan a dagiti (3) amin a selula ket nagtaud manipud ti panagbingbingay dagiti sabsabali a selula. Agyamantayo kadagiti obra ni Robert Remak ken Rudolf Virchow, nupay kasta, babaen ti 1860s kaaduan kadagiti biologo ket immawatda kadagiti tallo a doktrina iti naam-ammauanton a kas ti selula a teoria.[8]
Iti agdama, ti taksonomia ken panakaidasig ket nagbalin a nagtengngaan ti isip iti masna a pakasaritaan. Ni Carolus Linnaeus ket nagipablaak ti maysa a kangrunaa a taksonomia para iti masna a lubong idi 1735 (dagiti nadumaduma a kita ket naususaren manipud idin), ken ti 1750 a panagiyammo ti sientifiko a nagnagan para kadagiti amin a sebbanganna.[9] Ni Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, ket trinatona dagiti sebbangan a kas dagiti parbo a kategoria ken dagiti sibibiag a porma a kas nalukneng—nga agpalpaltiing pay a ti posibilidad iti kadawyan a nagtaudan. Urayno isu ket sinuppiatna ti ebolusion, ni Buffon ket maysa a nangruna a pigura iti pakasaritaan iti ebolusionario a kapanunotan; ti obrana ket nakaimpluensia kadagiti ebolusionario a teoria kenni Lamarck ken Darwin.[10]
Dagiti naganetget a panagpanpanunut ti ebolusionario ket nagtaud kadagiti obra ni Jean-Baptiste Lamarck. Nupay kasta, ti Britaniko a naturalista a ni Charles Darwin, a nagtipon ti bioheograpiko nga arngian iti Humboldt, ti unipormista a heolohia ni Lyell, dagiti sinursurat ni Thomas Malthus ti panagrang-ay ti populasion, ken ti bukodna a kalaing iti morpolohiko, a nagpartuat ti naballigi a teoria ti ebolusion a naibatay iti masna a panagpili; kapadpada a panagrason ken ebidensia a nagiturong kenni Alfred Russel Wallace ti nawaya a panakaabotna ti isu met laeng a nagpatinggaan.[11]
Ti pannakaduktalan iti maipapan ti bagi a representasion iti panagtawid ket dimteng kadagiti ebolusionario a pamunganayan ken henetiko ti populasion. Idi 1940s ken nasap a 1950, dagiti eksperimento ket nagitudo ti DNA a aks komponente dagiti kromosoma a angtengngel kadagiti henes. Ti panakitengngaan dagit isip dagiti baro a modelo nga organismo a kas dagiti birus ken bakteria, ken dagiti pay panakaduktalan iti doble a helikoidal a patakder iti DNA idi 1953, ket nagmarka ti panagdaliasat iti panawen iti molekular a henetiko. Manipud idi 1950 aginggana iti agdama a panawen, ti biolohia ket nawatiwaten a naipadakkel iti melekular a pagturayan. Ti henetiko a kodigo ket narengngat ni Har Gobind Khorana, Robert W. Holley ken ni Marshall Warren Nirenberg kalpasan ti DNA ket naawatan nga aglaon kadagiti kodones. Kanungpalanna, ti Gandat a Henoma ti Tao ket nairugi idi 1990 nga adda ti namnama iti panagmapa ti sapasap a henoma ti tao. Daytoy a gandat ket nalpas idi 2003,[12] nga adda pay dagiti adu a panagusig nga agdama a maipabpablaak. Ti Gandat a Henoma ti Tao ket isu ti immuna nga addang iti sangalubongan a ganetget a pannakaitipon dagiti naumnong a pannakaammo iti biolohia iti nairebbengan, a molekular a pannakaipalpalawag iti bagi ti tao ken dagiti bagi ti organismo.
Dagiti ladawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ A naibatay babaen ti panakailawlawag idiay Gandat nga Aquarena Basaan a daga glosario dagiti termino.
- ^ Avila, Vernon L. (1995). Biolohia: Panagtalunton iti biag iti daga. Boston: Jones ken Bartlett. pp. 11–18. ISBN 0-86720-942-9.
- ^ Siensia ti Biag, Weber nga Estado a Museo iti Masna a Siensia
- ^ "Sino ti nagrugi ti termino a biolohia?". Info.com. Naala idi 2012-06-03.
- ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag
- ^ Fahd, Toufic. : 815. Awan wenno awan linaon ti
|title=(tulong); Di naikaskaso ti
|contribution=(tulong), iti Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996). Ensiklopedia iti Pakasaritaan iti Arabiko a Siensia. 3. Routledge. ISBN 0415124107.
- ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag, pp 133–144
- ^ Sapp, Henesis, kapitulo 7; Coleman, Ti biolohia iti Sangapulo ket siam a Siglo, kapitulio 2
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay iti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 4
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunotan, kapitulio 7
- ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 10: "Ti ebidensia ni Darwin para iti ebolusion ken sapasap a nagtaudan"; ken kapitulio 11: "Ti gapuanan iti ebolusion: masna apaagpili"; Larson, Ebolusion, kapitulior 3
- ^ Noble, Ivan (2003-04-14). "BBC NEWS | Siensia/Masna| Ti henoma ti tao ket kanungpalan a nakompleto". BBC News. Naala idi 2006-07-22.


text:
Sakit ti ulo
Ti sakit ti ulo ket isu ti ut-ot iti aniaman a lugar iti rehion tia ulo wenno tengnged. Daytoy ket mabalin a sintoma iti bilang dagiti nadumaduma a kasasaad ti ulo ken tengnged.[1] Ti kulanit ti utek ket saan a sensitibo iti ut-ot gapu ti kaawan dagiti reseptor to ut-ot. Ngem ti ut-ot ket gapuanan babaen ti pannakariro dagiti sensitibo ti ut-ot nga estruktura iti arubayan ti utek. Siam dagiti lugar ti ulo ken tengned ti addaan kadagitoy a sensitibo ti ut-ot nga estruktura, isu daytoy ti karanio (ti periosteum ti banga-banga), dagiti piskel, dagiti urat ti nerbios, dagiti arteria ken dagiti urat, dagiti subkutaneo a kulanit, dagiti mata, dagiti lapayag, dagiti senos paranasales ken dagiti aangotan.
Adda met dagiti nadumaduma a bilang a sistema ti pannakaidasig para kadagiti sakit ti ulo. Ti kaaduan a mabigbigan ket ti International Headache Society. Ti sakit ti ulo ket di naisangayan a sintoma, a ti kaibuksilanna ket mabalin nga adda dagiti adu a gapuanan. Ti panangagas ti sakit ti ulo ket depende iti nagtaudan nga etiolohia wenno gapuanan, ngem sapasap daytoy a mairaman kadagiti analhesiko.
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sakit ti ulo ket natalipupos a naidasig babaen ti Internasional a Pannakaidasig dagiti Kirokiro ti Sakit ti Ulo ti International Headache Society nga isu ti nangipablaak ti maikadua nga edision idi 2004.[2] Daytoy a pannakaidasig ket aw-awatemn met babaen ti WHO.[3]
Adda met dagiti sabali a sistema ti pannakaidasigt. Maysa kadagiti mmuna apanangipadas ket naipablaak idi 1951.[4] Ti National Institutes of Health ket nagparang-ay ti sistema a pannakaidasig idi 1962.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "headache" iti Diksionario ti Medisina ti Dorland
- ^ "216.25.100.131" (PDF). the Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 2004-06-13.
- ^ Olesen et al., p. 9–11
- ^ BROWN MR (Septiembre 1951). "The classification and treatment of headache". Med. Clin. North Am. 35 (5): 1485–93. PMID 14862569.
- ^ Ad Hoc Committee on Classification of Headache (1962). "Classification of Headache". JAMA. 179 (9): 717–8. doi:10.1001/jama.1962.03050090045008.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Gorman, Christine; Park, Alice (Oktubre 7, 2002). "The New Science of Headaches". Time. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2003-02-12. Naala idi 22 Pebrero 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kitaen ti Sakit ti ulo iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
Papa Inocencio I
Ni Santo Papa Inocencio I ket isu ti papa manipud idi 401 aginggana idi 12 Marso 417.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mangiraman daytoy nga artikulo ti teksto manipud iti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Zosimus". Ensiklopedia Katolika. New York: Robert Appleton.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Papa Inocencio I iti Wikimedia Commons
- Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope Innocent I". Ensiklopedia Katolika. New York: Robert Appleton Company.
- Agbiruk kadagiti Nakaipunponana
- Opera Omnia babaen ti Migne Patrologia Latina
- Fontes Latinae de papis usque ad annum 530 (Papa Felix IV)
- Liber pontificalis


text:
Carly Rae Jepsen
Ni Carly Rae Jepsen (naiyanak idi Nobiembre 21, 1985) ket maysa a Kanadiano ng agiplakplaka nga artista ken kumakanta-mannurat ti kanta manipud idiay Mission, Britanika Kolumbia. Idi 2007, isu ket maikatlo iti maikalima a tiempo ti Kanadiano nga Idolo,ket isu ket kameng ti konsierto a panagbanbaniaga dagiti Kalaingan a 3 a Kanadiano nga Idolo.[1] Kalpasan ti panakibinglayan iti Kanadiano nga Idolo, isu ket nagpirma iti Fontana ken MapleMusic, ken nangipablaak ti immuna nga album, Ay-ayam a Ginnuyodan iti Tali, iti Septiembre 30, 2008. Kalpasan ti Tallo a Tawen, isu ket nangipablaak ti baro nga agmaymaysa, a naitituluan ti "Tawagannak Ngata", a daytoy ket inpablaak babaen ti 604 Records, ken sinarunuan daytoy babaen ti panakaipablaak ti imumuna a naipaatiddog a panagtokar, Kuriosidad, idi Pebrero 14, 2012.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Carly Rae Jepsen. CTV.ca (2008-01-22). Naala idi Abril 16, 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig kenni Carly Rae Jepsen iti Wikimedia Commons
- Opisial a website
{


text:
Basilicata
Ti Basilicata (Panangibalikas nga Italiano: [baziliˈkaːta]), naamammoan pay a kas ti Lucania, ket maysa a rehion idiay abagatan ti Italia, a nabebbdengan ti Campania iti laud, ti Apulia (Puglia) iti amianan ken daya, ken ti Calabria iti abagatan, nga adda ti maysa nga ababa nga abagatan a laud nga aplaya idiay Baybay Tirreno a nagbaetan ti Campania idiay amianan a laud ken ti Calabria idiay abagatan a laud, ken ti maysa nga atatiddog idiay abagatn adaya idiay Golpo ti Taranto idiay Baybaya Honiko a nagbaetan ti Calabria idiay abagatan a laud ken Apulia idiay amianan adaya. Ti rehion ket mabalin a maipanunotan a kas ti "sumrekan" iti Italia, a ti Calabria ket pamay-an a kas ti "ramay ti saka" ken ti Apulia a kas ti "mukod". Ti rehion ket sakupenna ti agarup a 10,000 km2 ken idi 2010 adda daytoy ti populasion ti basbassit ngemh 600,000. Ti rehional a kapitolio ket ti Potenza. Ti rehion ket nabingbingay kadagiti dua a probinsia: ti Potenza ken ti Matera.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1
- ^ EUROPA - Press Releases - Rehional a GDP ti tunggal maysa nga agtateng idi 2008 a GDP ti tunggal maysa nga agtataeng a sumakop manipud ti 28% iti EU27 a katimbengan idiay Severozapaden idiay Bulgaria aginggana 343% idiay Akin-uneg a Londres
5. Woetzel, Tina, Dagiti Italiano nga Imigrante, Iuniverse, 2004.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Basilicata iti Wikimedia Commons


text:
Lal-lo, Cagayan
Ti Lal-lo ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas. Idi panawen ti panagturay dagiti Espaniol iti Filipinas, am-ammo ti Lal-lo a kas ti siudad ti Nueva Segovia.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Lal-lo ket nabingbingay a politikal iti 35 a barbaranggay.[2]
- Abagao
- Alaguia
- Bagumbayan
- Bangag
- Bical
- Bicud
- Binag
- Cabayabasan (Capacuan)
- Cagoran
- Cambong
- Catayauan
- Catugan
- Centro (Poblacion)
- Cullit
- Dagupan
- Dalaya
- Fabrica
- Fusina
- Jurisdiction
- Lalafugan
- Logac
- Magallungon (Sta. Teresa)
- Magapit
- Malanao
- Maxingal
- Naguilian
- Paranum
- Rosario
- San Antonio (Lafu)
- San Jose
- San Juan
- San Lorenzo
- San Mariano
- Santa Maria
- Tucalana
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cagayan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Cagayan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Literatura Panagbaniaga
Maysa kadagiti ingpek a mabasa no di man masurat iti Iluko ket maipapan iti “literatura panagbaniaga” wenno travel literature. Napintas dagiti travel literature iti English a nabasbasakon kadagiti nadumaduma a magasin ken uray iti internet. Naidumduma ti ngayedda ket makaabbukay rikna. Naisalsalumina a panangiladawan iti paliiw ken eksperiensa. Tenglienda ti anges kabayatan iti panagbasa ket saan a mapupuotan a ti padas ken paliiw ti author kadaydiay a lugar nga inna nagpassiaran ket mairamanka metten nga agbasbasa a nagpassiar. Mairayoka kadagiti argumento ken komento ken kapanunotan ti author. Isu a napintek la unay dayta nga ingpen a pannakasurat.
Ket no dadduma, wenno kadagiti dadduma, pasaray awaganda daytoy iti travelogue. Ta saannaka laeng nga ipassiar daytoy a sinurat no dipay ket iparaman, ipakita, ipangngeg, iparikna ti karirikna ken situasion ti sakupen a lugar wenno luglugar a nadakamat itoy sinurat.
Ta ania ngamin daytoy a sinurat?
Travel literature is travel writing of literary value. Travel literature typically records the experiences of an author touring a place for the pleasure of travel. An individual work is sometimes called a travelogue or itinerary. Travel literature may be cross-cultural or transnational in focus, or may involve travel to different regions within the same country. Accounts of spaceflight may also be considered travel literature.
Literary travelogues generally exhibit a coherent narrative or aesthetic beyond the logging of dates and events as found in travel journals or a ship's log. Travel literature is closely associated with outdoor literature and the genres often overlap with no definite boundaries. Dayta man ti nadakamat iti reference daytoy a sinurat.
Isu nga inissemak met idi iti makaisurat piman uray maysa laeng. Ngem naituntunkua, agingga iti agdama, ket diak pay nakasurat. Nagpatingga laeng iti essem. Ngem itan tapno agminar ken agbukar manen ti essem, isu man laengen ti topikotayo itoy kolumtayo ta awan iti masiriptayo nga isurat, he-he!
Iti napaliiwko kadagiti nabasbasakon a travel literature ket agdepende iti intension wenno panggep no apay a sinurat dayta. Bukodko a paliiw dayta. Ket amin a definition maipapan itoy ket korek ken maitutop la unay. Daydiay intension ti mangidiktar no ania daytoy. Ta saan a basta suraten lattan nga awan iti pakaisangratanna wenno intension.
Maitugotam pay ditoy no ti author ket maysa a batikano a descriptive writer wenno informative writer. Agduma manen dagitoy a klase ti mannurat. Saanda a maymaysa.
Kas pagarigan, ti informative writer ket maysa a mannurat iti journal, travel guide, research guide. Masurat ti account wenno data maibasar iti nakita, nangngeg, napaliiw, ken dadduma pay. Masurat daytoy a kas factual wenno base on fact.
Iti maysa a batikano a descriptive writer, saanna a basta suraten lattan ti eksperiensana, no di ket isakabna daytoy iti porma ti sinurat nga umayon kadayta a pangngep. Masurot latta dagiti annuroten ti porma a napili. Ket mapili dagiti maidatag a detalie iti sinurat, ket iyataday daytoy iti nakaisakabanna a klase genre.
Nakadkadlaw ditoy iti panagaramat iti nabuslon a panangilawlawag. Ekspektarem ngarud iti adu a wagas ti panangilawlawag a mangtengngel ti anges iti agbasbasa tapno maiyagus iti yuyeng ti eksperiensa a basbasaenna. Namsek kadagiti adjectives, adverbs ken clauses. Agsipud ta personal nga eksperiensa, adda ngarud dagiti komento, maidatag nga argumento, kapanunotan ken naipangpangruna la unay ti panagdayaw.
Iti paliiwko adda dagiti sumagmamano nagballigi a descriptive writer a nangsurat itoy ket naisakab iti sinurat kas CHARACTER STORY. No character story no kunatayo, dua iti posible a pangisakaban itoy. (1) Masurat ditoy dagiti kababalin, aramid, ugali, pammati ti maysa a tao. 2) Masurat dagiti aramid, ugali, kababalin iti maysa a lugar (i.e., purok, barangay, ili, probinsia, kdp.).
Dayta maikadua a pannakaisurat ti character story iti naynay a maaramat iti panagsurat iti travel literature.
Ta kuna ti reference-tayo, “travel literature is defined as the narrative accounts written about an individual or group's encounter with another place…” Eksperiesa iti panagbaniaga.
Kunana pay: These writings, also referred to as travelogues, recount in detail the writer's experiences and perceptions of that place. Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place.
Isu a nalawag a pagdiligen dagiti sinurat segun iti intension. Ket dayta nga intension, posible nga informative wenno descriptive. No informative ti panggep, agsuratka ngarud iti travel guide. No descriptive met, isu dayta ti intay sarsaritaen.
Nupay makuna a napaypaysu nga eksperiensa ti sinurat, naisakab daytoy iti porma ken annuroten a kas maiyataday no ania a klase ken genre. Ken gagangay a ti kangrunaan a suraten ket ti naisalsalumina a makita iti dayta a lugar wenno luglugar a sakopen. Iparikna ti pitik dayta a lugar/luglugar. Ipananam kern aminen a kasapulan tapno ti sinurat ket agbalin a makaay-ayo.
Kas pagarigan koma, no iti lugar a masakopan dayta a sinurat ket maipapan iti panagbaniaga wenno panagpasiar ti maysa a ganggannaet iti sibubukel a probinsia ti Ilocos Sur. No informative dagiti laeng napipintas a banag ti maisurat. Gagangay a dagiti paset wenno lugar a yan dagiti napipintas a buya, natural man ken saan.
Ngem iti descriptive writing, saan a kastoy iti pannakaisuratna. Masapul a panunoten a nalaing ni mannurat no ania dayta a naisalsalumina a banag nga awan iti sabali a lugar. Dayta iti suratenna. Dayta a kinaisalsalumina iti iladawanna a pakaawisan iti immatang. Ta ti kinaisalsalumina ket kinaisangsangayan iti kayatna a sawen. Isu dayta ti sentro ti sinurat. Isu dayta ti pangabil ti sinurat.
Kas pagarigan manen ditoy probinsiatayo nga Ilocos Sur. Ania koma iti maisurat para iti descriptive literature nga awan iti sabsabali a lugar nga adda iti probinsia?
Kas pagarigan ta sinuratna ket maipapan iti maipapan ti eksperiensana maipapan iti lenguahe a napaliiwna iti probinsia. Addaan ti probinsia iti dua a klase ti pagsasao. Adda ti Iluko dagiti taga-patad ket adda met ti sabali nga Iluko dagiti taga-sang-at wenno iti kabambantayan. Agduma dagitoy. Isu dayta ti ikkanna iti preperensia.
Agduma ti patneng nga Iluko iti Cordilleran Iluko. Cordilleran Iluko iti pangawagtayo iti Iluko iti kabambantayan. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti Siudad Dagiti Saleng, ni Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko wenno ti Iluko iti Cordillera ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.
Ket agsipud ti sinuratna ket naisangsayan nga awan iti sabali a lugar, a kas iti dua a klase ti Iluko. Nayunanna met laeng maipapan iti lenguahe; ta isu ngarud ti subject a topikona. Kas pagarigan, napaliiwna manen nga agsabali ti bengngat ti Umuna a Distrito ti probinsia iti Maikadua a Distrito.
Iti Umuna a Distrito, nabasa ken nalukneng nga Iluko iti inna mangngeg. Iti Maikadua a Distrito ken nakamagmaga ken nakatangtangken ti bengngat. Di kadi naisalsalumina nga ekspiriensa ti sangsangaili a mangsurat ti travelogue ti probinsia?
Agtinnag a maysa a character story no isu ti nangisakaban, a kas iti nadakamat. Ket masapul ngarud a masurot dagiti annuroten iti panagsurat iti character story tapno maragpat ti ngayedna.
Iti rigatna wenno iti alsemna a di maikideman, manmano dagiti sinurat a rumuar a kastoy iti Iluko. No adda man dagiti mannurat a makaisurat itoy a klase, saanna a maipidua. Ti makuna a risiris itoy a klasipikasion ket nalag-an no dipay ket awan a pulos.
No ti sinurat ket ti maipapan iti kababalin, ugali ken kapanunotan ti maysa a tao, daydiay laeng met ti inka insurat ta maysa la ngarud a character story daytoy.
Descriptive writing, sometimes called "showing writing" is writing that describes a particular person, place or event in great detail. Descriptive writing uses a lot of flowery adjectives and adverbs to describe what is going on or how something appears.
Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place. Where travel guides are informative, travel literature is descriptive, impalawag ti referencetayo. Isu a saan koma a mariro ti asinoman a mangayat a mangsurat. @
Friday, February 18, 2011
Literatura Panagbaniaga
2 comments:
- Jim Agpalo (Ka Iddo) said...
-
pinadastayo iti nageksperimento itay nabiit....urayentayo no ania dagiti komento...
- 11:55 AM
- Penteser said...
-
Manong Jim,
Mayat daytoy, Kakang. Hapo, i-travelmo koma nga ipan idiay Bilingual Pen, hehehe.
God bless, Manong and thank you kadagiti ipadpadigom a kur-it/paliiw.
Sherma
- 9:42 AM


text:
Romblon
Ti Romblon ket maysa nga isla a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili a managan met laeng iti Romblon. Buklen ti Romblon ti adu a purpuro iti Baybay Sibuyan. Masarakan Marinduque ken Quezon iti abagatan, ti Mindoro iti daya, ti Aklan iti amianan, ken ti Masbate iti laud. Dagiti tallo a kadadakkelan a puro ket ti Isla ti Romblon, Isla ti Tablas, ken Isla ti Sibuyan.
Ti Romblon ti kangrunaan a paggapgapuan ti nangato a kalidadna a marmol, a pumadpad iti kalidad dagiti marmol ti Italia.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Romblon iti 17 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
- Pagsurotan ti Panagbanniaga iti Romblon
- Sanrokan Online


text:
Dagiti pagsasao ti Filipinas
Adda dagiti agarup a 120 aginggana kadagiti 175 a pagsasao idiay Filipinas, depende iti pamay-an ti pannakaidasig.[5] Ti uppat ket dagiti saanen a naisasao. Gangani amain ket sasao a Malayo-Polinesio, bayat a ti maysa ket Chavacano, ti maysa a kreol a naibatay iti pagsasao a Romanse. Ti dua ket opisial (Ingles ken Filipino), bayat a (manipud idi 2015) sangapulo ket siam ket dagiti opisial a katakunaynay a pagsasao.[4][6] Nomairaman dagiti agsasao iti maikadua a pagsasao, ad-adu dagiti agsasao iti Filipino ngem iti Ingles idiay Filipinas.[7]
Inbagbaga ti Komisyon sa Wikang Filipino dagiti 135 nga adda a sasa a Filipino iti pagilian babaen iti bukodna a mapa iti Atlas Filipinas a naipablaak idi 2014.
Dagiti indiheno a sinuratan ti Filipinas (Kulitan, Baybayin, Tagbanwa ken dadduma pay) ket manmanoda a maus-usar; imbes ket, ti sasao a Filipino ket naisursurat ita nga aldaw iti sinuratan a Latin gapu iti kolonial a panagsanay ti Espaniol ken Amerikano. Maus-usar pay ti sinuratan nga Arabiko kadagiti lugar ti Muslim kadagiti sangkabassit a lugar idiay akin-abagatan a Filipinas. Addaita ti agdama a tiganay iti pagilian a mangipasa iti Burador a Linteg ti Baybayin, nga opisial a mangirangarang ti Baybayin a kas ti nailian a sinuratan ti panagsurat iti pagilian a maikuyog ti sinuratan a Latin. Ti Filipinas laeng ti pagilian iti ASEAN a saan nga opisial nga agusar iti ania man kadagiti bukodna a tradisional a sinuratan a panagsurat.
Dagiti linaon
- 1 Dagiti nailian ken opisial a pagsasao
- 2 Dagiti indihenio a pagsasao
- 3 Kitaen pay
- 4 Dagiti nagibasaran
- 5 Adupay a mabasbasa
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti nailian ken opisial a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti batay-linteg ti 1987 ket mangirangarang ti Filipino a kas ti nailian a pagsasao ti pagilian. Ti Filipino ken ti Ingles ket opisialda a pagsasao, nga agraman iti pannakabigbig dagiti rehional a pagsasao akas katakunaynay nga opisial kadagiti respetiboda a rehion, a mairaman ti Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilokano, Ibatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waraywaray, ken Yakan. Ti Espaniol ken Arabiko ket maital-oda a kas pagpilian ken boluntario laeng.[8]
Ti Espaniol ket isuidi ti nailian ken opisial apagsasao ti pagilian kadagiti napalabas nga ad-adu ngem tallo a siglo babaen ti turay ti kolonial nga Espaniol, ken nagbalin a lingua franca ti Filipinas kadagitisiglo ti maika-19 ken nasapa a maika-20. Idi 1863 ti maysa nga opisial a bilin ti Espaniol ket nagipaammo iti unibersal nga edukasion, a nagpartuat iti libre a publiko a panagadal iti Espaniol.[9] Daytoy pay idi ti pagsasao ti Yaalsa ti Filipino, ken ti Batay-linteg ti Malolos idi 1899 nga epektibo a nagirangarang iti daytoy a kas ti opisial a pagsasao ti Umuna a Republika ti Filipinas.[10] Ni José Rizal, ti nailian a bannuar ket kaaduan a nagsurat kadagiti obrana iti Espaniol. Ni Luciano de la Rosa ket nangipundar a ti Espaniol ket naisasao idi babaen ti dagup a 60% iti populasion idi nasapa a maika-20 a siglo a kas ti umuna, maikadua wenno maikatlo a pagsasao. Kalpasan ti panagsakop ti Amerikano ti Filipinas ken ti panagusar ti Ingles, nagin-inut a bimmassit ti panagusar ti Espanioly, a naipangpangruna kadagidi tawen ti 1940.
Dagiti indihenio a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Segun ti Ethnologue, ti dagup dagiti 182 a patneng a pagsasao ket naisasaoda iti pagilian ken uppat kadagitoy a pagsasao ket naidasigda akas awanen: Dicamay Agta, Katabaga, Tayabas Ayta ken Villaviciosa Agta.[11] Malaksid iti Ingles, Espaniol, ken dagiti karuay ti Insik (Hokkien a Filipino, Kantones, ken Mandarin),ken Chavacano, amin dagiti pagsasao ket tagikua ti pamilia ti pagsasao a Malayo-Polinesio.
Adda dagiti 13 nga indihenio a pagsaao nga ddaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw a patneng nga agsasao: ti Tagalog, Cebuano, Ilokano, Hiligaynon, Waraywaray, Kapampangan, Bikol Sentral, Pangasinan, Maranao, Maguindanao, Kinaray-a, ken Tausug. Maysa wenno ad-adu kadagitoy ket patneng a naisasao iti ad-adu ngem 90% iti populasion.
Ti pamilia ti sasao a Filipino nga inlasin babaen ni Robert Blust ket mangiraman kadagiti pagsasao ti amianan a Sulawesi ken ti pagsasao a Yami ti Taiwan, ngem sanna nga iraman ti sasao a Sama–Bajaw iti Purpuro ti Sulu ken dagiti pay daduma a sasao nga Amianan a Borneano a naisasao idiay akin-abagatan a Palawan.
Ti Eskayano ket ti maysa nga artipisial a katakunaynay a pagsasao a napartuat a kas mangisimbolo iti pagilian ti Bohol kalpasan ti Gubat ti Filipino–Amerikano. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti agarup a 500 a tattao.
Panagsinnaranay a pannakaawat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti sasao a Filipino ket masansana a tinawtawagan babaen dagiti Filipino a kas dagiti dialekto, gapu daytoy ti reliko saan saan a hustoa bokabulario nga inus-usar iti literatura idi las-ud ti paset ti panawen ti Amerikano (1898–1946). Bayat nga adda met dagiti ginasut a dialekto iti Filipinas, irepresenta dagitoy dagiti panagduduma dagiti saan a basbassit ngem 120 naisangayan a pagsasao, ken adu kadagitoy a pagsasao ket mangitalinaayda iti ad-adu a pagiddiatan ngem dagiti pagiddiatan dagiti napauten a pagsasao ti Europa a kas ti Pranses ken Espaniol.
Dagiti kaaduan a paggiddiatan dagiti pagsasao ket mabalin a makita kadagiti sumaganad a patarus iti nailian a pasasao iti Filipinas:
Panaggigidiat ti dialekto[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti gatad ti panaggigiddiat dagiti daialekto ket agdumaduma manipud iti baetan dagiti pagsasao. Dagiti pagsasao a kas ti Tagalog, Kapampangan ken Pangasinan ket ammo nga adaan iti moderado a panaggigiddiat ti dialekto.
Kadagiti pagsasao ti Rehion ti Bicol, nupay kasta, adda du a pagigiddiatan ti dialekto. Adda dagiti ili nga adda kadagitibukodda a dialekto. Dita baba ket ti sentensia iti "Napautka kadi nga adda idiay Tiendaan?" a naipatarus kadagiti dadduma a karuay ti Bikol. Ti patarus ket sarunuen babaen ti dialekto ken ti maitunos a pagsasao, ken ti siudad/ili idiay Bicol a nakaisasaoan. Ti kamaudian a patarus ket iti Tagalog.
- Haloy ka duman sa saodan? (Pagalagadan nga Aplaya a Bikol, ti dialekto ti Bikol Sentral; Canaman, Camarines Sur)
- Aloy ka duman sa saodan? (Magarao, ti karuay ti Aplaya a Bikol; Magarao, Camarines Sur)
- Huray ka doon sa saodan? (Bikolano ti Akin-amia a Catanduanes wenno Bikol ti Pandan; Pandan, Catanduanes)
- Naәban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Siudad ti Iriga)
- Nauban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Nabua, Camarines Sur)
- Uban ika adto sa saod? (Libon, Bikol ti Albay; Libon, Albay)
- Naәgәy ika adto sa saran? (Buhinon, Bikol ti Albayl; Buhi, Camarines Sur)
- Eley ka idto sa sed? (Laud a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Oas, Albay)
- Na-alõy ika idto sa sâran/mercado?(Laud a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Polangui, Albay)
- Naulay ka didto sa saran? (Daya a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Daraga, Albay)
- Dugay ka didto sa mercado? (Ticao, Masbatnio; Monreal, Masbate)
- Awat ka didto sa plasa? (Gubat, Akin-abagatan a Sorsogon; Gubat, Sorsogon)
- Matagal ka ba roon sa pamilihan? (Tagalog)
Tsart a panangiyasping ti sasao a Filipino[urnosen | urnosen ti taudan]
Dita bab ket ti tsart ti sasao a Filipino. Bayat nga adda dagiti suppiatan no ania dagiti maidasig a kas pagsasao ken no ania dagiti maidasig a kas dialekto, ti tsart ket mangpasingked a ti kaaduan ket addaan iti panagpapada, ngem saanda a nga agsisinnaranay a maawatan. Naurnos dagitoy a pagsasao segun dagiti rehion a patneng a nakasasaonda (manipud iti amianan nga agpaabagatan, kalpasanna ti daya nga agpalaud).
Adda pay ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Tao (ammo pay a kas Yami) ti Isla ti Orkidia ti Taiwan a saan a nairaman iti pagsasao ti Filipinas.Ti pagsasaoda, ti Tao (wenno Yami) ket paset ti sasao a Bataniko a mangiraman ti Ibatan, Babuyan, ken Itbayat ti Batanes.
Listaan dagiti agsasao iti tunggal maysa pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Dita baba ket ti karkulo ti populasion manipud itisenso ti Filipnas idi 2000 babaen ti Turay ti Estadistika ti Filipinas iti bilang dagiti Filipino nga agsasao kadagiti sumaganad nga 18 a pagsasao a kas patneng a pagsasao.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "The Constitution of the Republic of the Philippines – GOVPH".
- ^ Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 7.
- ^ Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 6.
- ^ a b DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3. GMA News. Hulio 13, 2013.
- ^ McFarland, C. D. (1993). "Subgrouping and Number of Philippine Languages".
- ^ The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein... Article XIV Section 7.
- ^ Dagiti Pagsasao ti Filipinas
- ^ Article XIV, Sec 7: For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.
- ^ "Philippines – EDUCATION". Naala idi Marso 15, 2015.
- ^ Article 93 of the Malolos Constitution reads, "Art. 93. The use of languages spoken in the Philippines shall be optional. This use cannot be regulated except by virtue of law, and solely for acts of public authority and in the courts. For these acts the Spanish language will be used in the meantime."
- ^ Lewis, M. Paul; Simons, Gary F., dagiti ed. (2015). "Ethnologue: Languages of the World" (18 nga ed.). Dallas, Texas: SIL International.
- ^ Philippine Census, 2000. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000
- ^ Lobel, Jason. An Satuyang Tataramon - Ethnologue. Bikol Sentral (Dagiti daialekto: Naga, Legazpi, Daet, Partido, and Virac)
- "Ethnologue report for Philippines".
- Lobel, Jason William; Wilmer Joseph S. Tria (2000). An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol language. Lobel & Tria Partnership Co. ISBN 971-92226-0-3.
- Malcolm Warren Mintz (2001). "Bikol". Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present. ISBN 0-8242-0970-2.
- Reid, Lawrence A. (1971). Philippine minor Languages: Word lists and phonologies. University of Hawai'i Press. ISBN 0-87022-691-6.
- Rubino, Carl Ralph Galvez (1998). Tagalog-English English-Tagalog Dictionary. Hippocrene Books. ISBN 0-7818-0961-4.
- Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). Ilocano Dictionary and Grammar. University of Hawai'i Press. ISBN 0-8248-2088-6.
- Carl Ralph Galvez Rubino. "The Philippine National Proverb". Translated into various Philippine languages. Naala idi July 28, 2005.
- Sundita, Christopher Allen (2002). In Bahasa Sug: An Introduction to Tausug. Lobel & Tria Partnership, Co. ISBN 971-92226-6-2.
- Christopher Sundita. "Languages or Dialects?". Understanding the Native Tongues of the Philippines. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2006-06-16. Naala idi July 28, 2005.
- Yap, Fe Aldave (1977). A Comparative Study of Philippine Lexicons. Institute of Philippine languages, Department of Education, Culture, and Sports. ISBN 971-8705-05-8.
- R. David Zorc (1977). "The Bisayan dialects of the Philippines: Subgrouping and reconstruction". Pacific Linguistics. C (44).
- R. David Zorc (2001). "Hiligaynon". Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present.
- Joseph Reylan B. Viray (2006). "Dagang Simbahan". Makata International Journal of Poetry. 7 (12).
- Luciano de la Rosa (1960). "El Filipino: Origen y Connotación". El renacimiento filipino.
Adupay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dedaić, Mirjana N.; Nelson, Daniel N. (2003). At War With Words. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-017649-1. Naala idi 2007-10-04.
- Hamers, Josiane F. (2000). Bilinguality and Bilingualism. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64843-2. Naala idi 2007-10-04.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ricardo Maria Nolasco iti dibersidad dagitipagsasao ti Filipinas
- Lawrence R. Reid Panid ti web ni Dr. Lawrence A. Reid.
- Ti panagbalbaliws ti Filipno a kas nailian a Pagsasao
- Carl Rubino panid tiweb ni Dr. Carl Rubino. Ti Filipino lingguista a nagadal iti sasao a Filipino.


text:
Restorasion ti Meiji
Ti Meiji a Panangipulang (明治維新 Meiji Ishin?), naamammuan pay a kas ti Meiji Ishin, Rebolusion, Reporma wenno Panagpabaro, ket isu dagidi nagsisinnarunuan ti paspasamak a nangipulang ti imperial a panagturay ti Hapon idi 1868 babaen ni Emperador Meiji. Dagiti gandat ti naipulang a gobierno ket naiyebkas idi babaen ti baro nga emperador iti Sapata ti Dokumento ti Linteg. Ti Panangipulang ket nangiturongan kadagit adu a panagbalbaliw ti politikal ken soosial nga estruktura ti Hapon, ken naisangadpa ti naladaw nga Edo paset ti panawen (kankanayon a tinawtawagan ti Naladaw a Shogunato ti Tokugawa) ken ti rugi ti Meiji a paset ti panawen. Ti paset ti panawen ket gimmay-at manipud idi 1868 aginggana idi 1912 ken isu idi ti akinrebbeng ti pannkagteng ti moderno a a pagilian ti Hapon idi nasap a a maika-12 a siglo.


text:
Kasanok a Mairingpas Amin Dagitoy nga Asaynmentko?
Ania ti mabalinmo nga aramiden
Mangsapulka iti lugar a pagadalam. Masapul a naulimek dayta. Aglamisaanka no mabalbalin. Saanka nga aglukat iti TV.
Iyun-unam dagiti napatpateg a banag. Yantangay napateg ti panageskuelam, ikeddengmo nga aramidem nga umuna ti asaynmentmo.
Dika agitantan. Mangaramidka iti masnup nga eskediul iti panagaramidmo iti asaynment ket surotem a naimbag dayta.
Agplanoka. Ikeddengmo ti panagsasaruno dagiti aramidem nga asaynment. Isuratmo dagita iti papel ken mangitudingka iti oras a panangiringpasmo kadagita. Markaam ti tunggal asaynment a maipalpasmo.
Aginanaka. Aginanaka iti apagbiit no nabannogkan nga agar-aramid iti asaynmentmo ngem ituloymo met laeng a dagus dayta.
Agtalekka iti bagim. Laglagipem a ti kinaanep saan laeng a ti kinasaririt ti pakakitaan no nalaing wenno saan ti maysa nga estudiante. (Proverbio 10:4) Makapagballigika iti panagadalmo. Ipapatim ti agadal ket magunggonaankanto.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Kasano a Mapagballigiak Dagiti Pakarigatak iti Eskuelaan?
Adu ti pagtaudan ti stress iti eskuelaan. Ammuem ti lima nga addang a mangkissay iti stress.


text:
Rehion ti Ilocos
Nagsasabtan: 16°37′N 120°19′E / 16.617°N 120.317°E
Ti Rehion ti Ilocos (maaw-awagan pay iti Kailokuan ken Ilokandia) ket maysa kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan a kas Rehion I wenno Rehion 01. Buklen daytoy ti uppat a probinsia: Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ken Pangasinan. Ti siudad ti San Fernando ti rehional a sentro ti Rehion ti Ilocos.
Masarakan ti rehion iti dakkel a tanap iti amianan-a-laud a paset ti Luzon. Kadeppaarna ti Rehion Administratibo ti Kordiliera ken ti Tanap ti Cagayan iti daya, ti Tengnga a Luzon iti abagatan ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Rehion ti Ilocos ket sakupenna ti akikid a tanap a nagbaetan ti Kordiliera Sentral ken ti Baybay Abagatan Tsina. Daytoy ket sakupenna pay ti akin-amianan a paset ti tanap ti Tengnga a Luzon, iti amianan a daya ti Banbantay ti Zambales.
Ti Golpo ti Lingayen ket isu ti kalatakan a a bagi ti danum ti rehion ken aglaon kadagiti adu a bilang dagiti isla, a mairaman ti Nailian a Parke ti Ginasut nga Is-isla. Ti amianan ti rehion ket ti Lingsat Luzon.
Ti karayan Agno ket agayus babaen ti Pangasinan ken matianan idiay Golpo ti Lingayen. Ti karayan ket agayus iti nalawa a delta iti asideg ti Lingayen ken Siudad ti Dagupan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Rehion ti Ilocos ket immuna a natagtagitao babaen dagiti aborihinal a Negrito sakbay a napapanawda kadagiti nagsasaruno nga allon dagiti imigrante nga Malayo/Austronesio a napnapan iti akikid nga aplaya. Tinaengan dagiti Tingguian iti kaunegan, dagiti Ilokano iti amianan, ken dagiti Pangasinense iti abagatan.
Manipud ti datos a pannakaiwarwaras ti populasion ti Rehion ti Ilocos, nalawag daytoy a saan amin nga agtataeng ket dagiti Ilokano. Agarup a pagkatlo ket saan a dagiti ngem adda met dagiti panagipagpagarup nga amin nga agtataeng iti rehion ket dagiti Ilokano laeng. Sakbay ti administrasion ni Ferdinand Marcos, ti Pangasinan ket saan idi a paset ti rehion.[2]
Dagit iKastila ket simmangpetda idi maika-16 a siglo ken nagipatakderda kadagiti mision ti Kristiano ken dagiti instituto ti gobierno tapno mangtengngel kadagiti patneng a populasion tapno pagbaliwenda iti Romano Katoliko a Simbaan. Iti agdama a Siudad ti Vigan iti probinsia ti Ilocos Sur ket nagbalin a obisporiko a tugaw ti Nueva Segovia. Dagiti Ilokano kadagiti akin-amianan a paset ket saanda a nalaka a naaw-awis, nupay kasta, daytoy ket agtultuloy a lugar a napunno kadagiti pannakaikatil iti Espania. Dagitoy a pannakaikatil ket rimmuar kadagiti nadumaduma a puntos iti pakasaritaan ti iyaalsa dagiti probinsia ti Ilocos, a kaaduan a naam-ammuan kenni Andres Malong kenni Juan dela Cruz Palaris iti Pangasinan, ni Diego Silang ken ti asawana a ni Gabriela Silang idi 1764, ken ti Yaalsa ti Basi idi maika-19 a sigloy. Nupay kasta, dagiti Pangasinenses iti abagatan ti naudi a nangsuppiat kadagidi Kastila.[3]
Idi 1901, ti rehion ket napan iti kolonia a turay dagiti Amerikano, ken idi 1941, babaen ti panagsakup dagiti Hapon.
Idi las-ud ti 1945, dagiti nagkaykaysa a trop ti Amerikano ken ti Mankomunidad ti PIlipinas a mairaman dagiti gerila dagiti Ilokano ken dagiti Pangasinese ket winayaanda ti Rehion ti Ilocos manipud kadagiti puersa ti Hapon idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.
Adda met dagiti moderno a presidente ti Repbulika ti Filipinas a patubo ti rehion: ni Elpidio Quirino, Ferdinand Marcos, ken ni Fidel V. Ramos.
Sakbay ti pannakaporma ti Rehion Administratibo ti Kordiliera, ti Rehion ti Ilocos ket nangiramraman kadagiti probinsia ti Abra, Mountain Province, ken Benguet. Sakbay idi binaliwan ni Ferdinand Marcos ti Rehion ti Ilocos, ti Pangasinan ket saan idi a paset ti rehion.
Demograpiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti probinsia ti Rehion ti Ilocos ket isu ti naipakasaritaan a pagilian dagiti Ilokano a mairaman ti dati a Presidente ti Filipinas a ni Ferdinand Marcos. Dagiti Ilokano ket mangbukel iti 66% iti rehion, dagiti Pangasinense ket mangbukel iti 27%, ken dagiti Tgalog ket mangbukel iti e%.[5]
Ti Pangasinan ket isu ti naipakasaritaan a pagilian dagiti Pangasinense a mairaman ti dati a Presidente ti Filipinas a ni Fidel Ramos. Ti populasion ti Pangasinan ket buklen ti agarup a 60% iti dagup a populasion ti rehion. Dagiti Pangasinense ket agdama amangbukel ti agarup a 50% iti populasion ti probinsia. Dagiti Ilokano ket ket saanda idi a dagiti kasisigud a mangiagtagitao iti Pangasinan. Dagiti Ilokano ket nangrugrugida a napnapan idiay Pangasinan idi maika-19 a siglo[6] Ti Pangasinan ket dati idi a probinsia ti Rehion III (Tengnga a Luzon), ngem ni Presidente Marcos ket pinirmaanna ti Bilin Blng. 1, 1972, a nangitiptipon ti Pangasinan ti Rehion ti Ilocos. Dagiti minoridad a grupo ket mairaman dagiti komunidad ti Tinggian ken dagiti Isneg a mangitagtagitao kadagiti bakras ti Kabambantayan ti Kordiliera.
Kaaduan ti populasion ket Romano Katoliko ken adda met dagiti napigsa nga agraraem iti Protestantismo a kas iti denominasion ti Aglipayan iti adayo nga amianan ti pagilian. Adda met dagiti agraraen kadagiti nadumaduma a denominasion ti Kristiano, a kas ti Iglesia ni Cristo, dagiti Mormon, ken dadduma pay. Adda pay dagiti pamamti ti tradisional nga animistiko a naipangpangruna kadagiti komunidad ti away. Dagiti bassit a komunidad ti agtagtagilako nga Insik ken Indiano ket kangrunaan dagitoy a Budista, Taoista, ken dagiti Hindu.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Urayno ti ekonomia ti akin-abagatan a paset ti rehion, a naipangpangruna ti Pangasinan, ket naibatay iti agro-industrial ken idustria ti serbisio, ti ekonomia ti akin-amianan a paset ti rehion ket naibatay iti sektor ti agrikultura. Ti ekonomia ti Pangasinan kaaduan iti negosio, a kas ti panagtaraken ken panagproseso ti bangus, panagtaraken ti dinguen, panagproseso ti bangoong, ken dadduma pay. Adda met dagiti sektor iti ekonomia iti panagtagilako, dagiti serbisio ti pinansias, ken dagiti serbisio ti edukasion. Timatgedan dagiti probinsia ti Ilocos wenno ti akin-amianan a paset ket kaaduan nga aggapo iti panagtalon iti bagas, tabako, mais, unas, ken dagiti prutas; ti panagtaraken kadagiti dinguen a kas dagiti baboy, manok, kalding, ken dagiti nuang.
Ti pannakaiwarwaras ti tignay ti ekonomia iti rehion ket mabalin a makita manipud ti panagsingir ti rentas ti buis iti nailain a gobierno. Ti kaaduan kadagiti panagsingir ket agtaud manipud ti Pangasinan, a nangited ti 61% iti kadagupan.[7]
Ti serbisio ken dagiti industri ti manupaktoria ti silaw ket kaaduan kadagiti siudad. Ti Siudad ti Dagupan ket kaadaun a pinatpataray dagiti negosiante, a nangirigrugi a nangipadakkel kadagti negosio iti nailian nga agpang. Ti Siudad ti San Fernando, La Union ket addaan pay ti internasional a puerto ket adaaan pay ti napabaro ken maparang-ayto a Sangal;ubongan nga Eropuerto ti San Fernando. Ti Siudad ti Laoag, Ilocos Norte ket addaan pay ti sangalubongan nga eropuerto.
Politikal a pannakabingbinagy[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Rehion ti Ilocos ket buklen dagiti 4 a probinsia, 8 a siudad, 116 nga ili, ken dagiti 3265 a baranggay.[8]
Dagiti komponente a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Siudad ti Alaminos, Pangasinan
- Siudad ti Batac, Ilocos Norte
- Siudad ti Candon, Ilocos Sur
- Siudad ti Laoag, Ilocos Norte
- Siudad ti San Carlos, Pangasinan
- Siudad ti San Fernando, La Union
- Siudad ti Urdaneta, Pangasinan
- Siudad ti Vigan, Ilocos Sur
Nawaya a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ Bilin ti Presidente Blng. 1, 1972
- ^ Kultura ken Pakasaritaan babaen ni Nick Joaquin
- ^ a b "Populasion ken Tinawen a Gatad ti Idadakkel para iti Filipinas Dagiti Rehion, Probinsia, ken dagiti Urbano Unay a Siudad" (PDF). Senso ken Populasion ti Sangkabalayan ti 2010. Opisina ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 9 Agosto 2013.
- ^ Opisina ti Nailian nga Estadistika
- ^ Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization
- ^ Opisina ti oordinasion ti Nailian nga Estadistika
- ^ "Listaan dagiti Rehion". Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-10-27. Naala idi 9 Enero 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Rehion ti Ilocos iti Wikimedia Commons


text:
Dolores, Abra
Ti Dolores ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abra iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Dolores ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.[2]
- Bayaan
- Cabaroan
- Calumbaya
- Cardona
- Isit
- Kimmalaba
- Libtec
- Lub-lubba
- Mudiit
- Namit-ingan
- Pacac
- Poblacion
- Salucag
- Talogtog
- Taping
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abra". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Hulio 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015] (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Abra". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 30 Hunio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
San Nicolas, Pangasinan
Ti San Nicolas ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Nicolas ket nabingbingay a politikal kadagiti 33 a barbaranggay.[2]
- Bensican
- Cabitnongan
- Caboloan
- Cacabugaoan
- Calanutian
- Calaocan
- Camanggaan
- Camindoroan
- Casaratan
- Dalumpinas
- Fianza
- Lungao
- Malico
- Malilion
- Nagkaysa
- Nining
- Poblacion East
- Poblacion West
- Salingcob
- Salpad
- San Felipe East
- San Felipe West
- San Isidro (Sta. Cruzan)
- San Jose
- San Rafael Centro
- San Rafael East
- San Rafael West
- San Roque
- Santa Maria East
- Santa Maria West
- Santo Tomas
- Siblot
- Sobol
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Opisina ken Impormasion iti Panagpasiar
Naimpusuan nga awisendaka nga agpasiar kadagiti opisina ken pagimprentaanmi. Ammuem ti adres ken oras ti panagpasiar.
Kenya
Elgeyo Marakwet Rd
Kilimani area near Adams Arcade
NAIROBI
KENYA
+254 205-141500
+254 722-209647
+254 734-209647
Panagpasiar
Lunes agingga iti Biernes
8:00 a.m. agingga iti 11:00 a.m. ken 1:00 p.m. agingga iti 4:00 p.m.
Kapautna 1.5 oras
Trabaho iti Opisina
Mangimatmaton iti pannakaipatarus dagiti literatura a naibatay iti Biblia iti sangapulo a nagduduma a lengguahe a pakairamanan ti Kenyan Sign Language. Agar-aramid kadagiti audio ken video recording kadagiti lokal a lengguahe. Mangsupsuporta iti aktibidad dagiti Saksi ni Jehova iti sumagmamano nga asideg a pagilian.


text:
Panangidepensa iti Naimbag a Damag Kadagiti Agtuturay
“DAYTOY a tao ket napili a basehas maipaay kaniak tapno ipanna ti naganko kadagiti nasion kasta met iti ar-ari.” (Ara. 9:15) Imbaga ni Apo Jesus dayta iti kakomkomberte a Kristiano, ti Judio a lalaki a pagaammo kas apostol Pablo.
Maysa kadagita nga “ari” ket ti Romano nga Emperador Nero. Ania ti riknam no idepensam ti pammatim iti sanguanan ti kasta nga agturay? Maparegta dagiti Kristiano a mangtulad ken Pablo. (1 Cor. 11:1) Ti mabalin nga aramidentayo ket mainaig iti kapadasan ni Pablo iti sistema ti panangukom idi kaaldawanna.
Ti Linteg a naited ken Moises ti an-annuroten ti Israel. Dayta ti tungtungpalen dagiti napasnek a Judio iti sadinoman. Kalpasan ti Pentecostes 33 C.E., saanen nga obligado dagiti pudno nga agdaydayaw a mangtungpal iti Linteg a naited ken Moises. (Ara. 15:28, 29; Gal. 4:9-11) Ngem impakita latta ni Pablo ken ti dadduma a Kristiano ti panagraemda iti Linteg. Gapuna, nawaya ken naballigi a nakapangasabada iti adu a komunidad dagiti Judio. (1 Cor. 9:20) Kinapudnona, namin-adu a napan ni Pablo kadagiti sinagoga, a sadiay nakapangasaba kadagiti tattao a makaam-ammo iti Dios ni Abraham. Inusarna ti Hebreo a Kasuratan a nakirinnason kadakuada.—Ara. 9:19, 20; 13:5, 14-16; 14:1; 17:1, 2.
Pinili dagiti apostol a ti Jerusalem ti agbalin nga umuna a sentro ti panangasabada. Kanayon a nangisuroda idiay templo. (Ara. 1:4; 2:46; 5:20) Naminsan, napan ni Pablo idiay Jerusalem, ket natiliw sadiay idi agangay. Dayta ti nangrugian ti pannakabistana ket naipan idiay Roma.
NI PABLO KEN TI LINTEG TI ROMA
Kasano a minatmatan dagiti Romano nga agtuturay ti pammati nga inkasaba ni Pablo? Tapno masungbatan dayta, nasayaat no usigentayo ti panangmatmat dagiti Romano iti relihion. Saanda a pinilit ti nagduduma a tattao iti imperioda a baybay-anda ti relihionda, malaksid no pagdaksan dayta ti Estado wenno moralidad.
Adu ti ipaay ti imperio ti Roma a kalintegan dagiti Judio. Kuna ti libro a Backgrounds of Early Christianity: “Nagsayaat ti kasasaad ti Judaismo iti imperio ti Roma. . . . Nawaya dagiti Judio a mangalagad iti relihionda ken saanda a mapilit nga agdayaw kadagiti didiosen ti Roma. Ipatungpalda ti lintegda iti komunidadda.” Saanda met a mapilit nga agsoldado. * Mausar ni Pablo ti proteksion ti linteg ti Roma iti relihion dagiti Judio tapno idepensa ti Kristianidad kadagiti Romano nga agtuturay.
Pinadas dagiti bumusbusor ken Pablo ti agduduma a pamay-an tapno busoren dagiti tattao ken dagiti agtuturay ti apostol. (Ara. 13:50; 14:2, 19; 18:12, 13) Usigentayo ti maysa a pasamak. Nangngeg dagiti Kristiano a panglakayen iti kongregasion idiay Jerusalem a maipadpadamag kadagiti Judio a mangisursuro ni Pablo iti “panagapostasia ken Moises.” Gapu kadagita nga estoria, mabalin a panunoten dagiti kabbaro a nakomberte a Judio a Kristiano a saan a raraemen ni Pablo dagiti urnos ti Dios. Kasta met, mabalin nga ibaga ti Sanhedrin a ti Kristianidad ket panagapostasia iti Judaismo. No mapasamak dayta, mabalin a madusa dagiti Judio a nakikadua kadagiti Kristiano. Awan ti makilangen kadakuada ken maiparit a mangasabada idiay templo wenno kadagiti sinagoga. Gapuna, dagiti panglakayen iti kongregasion binalakadanda ni Pablo a paneknekanna a saan a pudno ti maipadpadamag babaen ti ipapanna iti templo ket aramidenna ti saan a kinalikaguman ti Dios nga aramidenna nupay saan met a dakes nga aramidenna.—Ara. 21:18-27.
Inaramid ni Pablo dayta, a nangiturong iti “panangidepensa ken legal a panangipasdek iti naimbag a damag.” (Fil. 1:7) Idiay templo, naggugulo dagiti Judio ket kayatda a papatayen ni Pablo. Inaresto ti Romano a komander ti militar ni Pablo. Idi agsagsaganada a mangsaplit ken Pablo, imbagana nga isu ket maysa a Romano. Gapuna, naipan idiay Cesarea, a sadiay ti ayan dagiti Romano a mangiturturay iti Judea. Sadiay, adda gundawayna a situtured a mangipaay iti panangsaksi kadagiti agtuturay. Nalabit dayta ti naan-anay a nangyam-ammo iti Kristianidad kadagiti tattao a saan pay a nakaammo iti dayta.
Iladawan ti Aramid kapitulo 24 ti pannakabista ni Pablo iti sanguanan ni Felix, ti Romano a gobernador ti Judea, a makaammon iti patpatien dagiti Kristiano. Pinabasol dagiti Judio ni Pablo a lablabsingenna ti linteg ti Roma iti tallo a pamay-an. Imbagada a sugsugsoganna dagiti Judio nga agrebelde iti imperio; idadauluanna ti napeggad a sekta; ken rugrugitanna ti templo, a salsalakniban idi dagiti Romano. (Ara. 24:5, 6) Mabalin a masentensiaan iti ipapatay gapu kadagitoy a pammabasol.
Nagsayaat no usigen dagiti Kristiano ita no kasano a tinaming ni Pablo dagita a pammabasol. Nagtalinaed a managraem ken kalmado. Imbagana nga adda kalinteganna nga agdayaw ‘iti Dios dagiti ammana’ nga imbatayna dayta iti Linteg ken dagiti Propeta. Dayta ti kalintegan ti amin a Judio nga adda iti sidong ti linteg ti Roma. (Ara. 24:14) Idi agangay, naidepensa ken naipakaammo ni Pablo ti pammatina iti sanguanan ti sumaganad a gobernador, ni Porcio Festo, kasta met ken Ari Herodes Agripa.
Kamaudiananna, tapno patas ti pannakabistana, kinuna ni Pablo: “Agapelarak ken Cesar!”—ti kabilgan nga agturay iti dayta a tiempo.—Ara. 25:11.
PANNAKABISTA NI PABLO ITI KORTE NI CESAR
Idi agangay, imbaga ti maysa nga anghel ken Pablo, “Masapul nga agtakderka iti saklang ni Cesar.” (Ara. 27:24) Iti rugi ti panagturay ti Romano nga emperador a ni Nero, imbagana a saanna nga ukomen ti amin a kaso. Iti umuna a walo a tawen a panagturayna, impabiangna ti trabaho iti sabali. Ibaga ti libro a The Life and Epistles of Saint Paul, a no awaten ni Nero ti maysa a kaso, tamingenna dayta iti palasiona, a sadiay tulongan ti grupo dagiti aduan iti kapadasan a mamalbalakad.
Saan nga ibaga ti Biblia no ni Nero ti nangukom ken Pablo wenno nangtuding iti mangtaming iti panagapelar ni Pablo sa kalpasanna, imbagana ken Nero. Aniaman ti napasamak, mabalin nga inlawlawag ni Pablo a daydayawenna ti Dios dagiti Judio ken pinaregtana ti amin a tattao a raemenda ti gobierno. (Roma 13:1-7; Tito 3:1, 2) Agparang a naballigi ti panangidepensa ni Pablo iti naimbag a damag kadagiti agtuturay ta winayawayaan ti korte ni Cesar ni Pablo.—Fil. 2:24; Flm. 22.
NAIBILIN NGA IDEPENSATAYO TI NAIMBAG A DAMAG
Imbaga ni Jesus kadagiti adalanna: “Maisaklangkayto iti sanguanan dagiti gobernador ken ar-ari maigapu kaniak, maipaay a pangsaksi kadakuada ken kadagiti nasion.” (Mat. 10:18) Pribilehiotayo nga irepresentar ni Jesus iti kastoy a pamay-an. Mabalin nga agballigi ti panangikagumaantayo a mangidepensa iti naimbag a damag. Siempre, ti ikeddeng dagiti imperpekto a tattao saanna a ‘legal a maipasdek’ ti naimbag a damag. Ti laeng Pagarian ti Dios ti mangyeg iti permanente a pannakabang-ar manipud iti panangirurumen ken ti kinaawan ti hustisia.—Ecl. 8:9; Jer. 10:23.
Ngem uray ita, maipadayag ti nagan ni Jehova no idepensa dagiti Kristiano ti pammatida. Kas ken Pablo, masapul nga ikagumaantayo ti agbalin a kalmado, napasnek, ken nakappapati ti depensatayo. Imbaga ni Jesus kadagiti pasurotna a saan a masapul nga ‘ensaywenda ti panangikalinteganda ta tulonganna ida nga agsao ken ikkanna ida iti sirib a saan a kabaelan a kontraen dagiti bumusbusor kadakuada.’—Luc. 21:14, 15; 2 Tim. 3:12; 1 Ped. 3:15.
No idepensa dagiti Kristiano ti pammatida kadagiti ari, gobernador, wenno dadduma nga agtuturay, makaipaayda iti pangsaksi kadagiti tattao a mabalin a narigat a madanon ti mensahe ti Pagarian. Adu a desision ti korte a pabor kadatayo ti nangpasayaat kadagiti linteg a mangsalaknib iti wayawaya nga agsao ken agdayaw. Ngem aniaman ti resulta dagita a kaso, maragsakan ti Dios iti tured nga impakita dagiti adipen ti Dios iti sidong dagiti pakasuotan.
^ par. 8 Kinuna ti mannurat a ni James Parkes: “Dagiti Judio . . . ket adda kalinteganda a mangrambak kadagiti selebrasionda. Awan ti mailaksid kadagitoy a pribilehio, ta sursuroten laeng dagiti Romano ti gagangay nga ugalida a mangipaay iti wayawaya iti nadumaduma a paset ti masakupan ti imperioda.”


text:
Latitud
Iti heograpia, ti latitud (φ) ket ti heograpiko a koordinato a manginagan ti puesto ti amianan-abagatan iti punto ti rabaw ti Daga. Ti latitud ket maysa nga agnggulo (naipalawag dita baba) a sumakop manipud iti 0° iti Ekuador aginggana iti 90° (Amianan wenno Abagatan) kadagiti ungto. Dagiti natalinaay a linia ti latitud, wenno dagiti paralelo, ket mapan iti daya-laud a kas dagiti sirkulo a paralelo iti ekuador. Ti latitud ket inus-usar a kakuyog ti longitud tapno mainaganan ti husto a lokasion dagiti langa iti rabaw ti Daga. Dagiti dua nga agpang ti abstraksion ket inus-usar iti pananngipalawag kadagitoy a koordinato. Iti umuna nga addang ti pisikal a rabaw ket naimodelo iti geoid, ti rabaw nga aproksimado ti natimbeng a pantar ti baybay kadagiti taaw ken dagiti pannakaitultuloyna babaen dagiti masa ti daga. Thi maikadua nga addang ti aproksimado ti geoid babaen ti matematiko a nalaklaka a reperensia ti rabaw. Ti kalakaan apagpilian para it ireperensia ket ti espera, ngem ti geoid ket hushusto a naimodelo iti maysa nga elipsoide. Dagiti panangipalawag ti latitud ken longitud kadagiti kasta a reperensia ti rabaw ket naisalaysay kadagiti sumaganad paset. Dagit ilinia ti natalinaay a latitud ken longitud ket agkuyogda a mangbukel ti [[Heograpikal a nagsasabtan|gratikula] iti reperensia ti rabaw. Ti latitud ti punto iti pudno a rabaw ket isu ti maitunos a punto iti reperensia ti rabaw, ti pakaitunosan ket ti paraigid ti normal iti reperensia ti rabaw a lumabas babaen ti punto iti pisikal a rabaw. Ti latitud ken longitud no agkuyogda nga adda met dagit iespesipikasion iti katayag ket buklen ti sistema ti heograpiko a koordinato a kas naipalawag iti espesipikasion ti pagalagadan ti ISO 19111.[1]
Gapu ta adu met dagiti nadumaduma nga elipsoide a reperensia ti latitud iti langa iti rabaw ket saan a naisangayan: daytoy ket inyunay-unay ti pagalagadan ti ISO a nangibagbaga a "no awan ti napno nga espisipikasion iti sistema ti reperensia ti koordinato, dagiti koordinato (isu ti latitud ken ti longitud) ket saan dagitoy a nalawag no nasayaat ken awan kaibuksilanna no madi". Daytoy ket nasayaat unay nga importante kadagiti umiso a panangipakat, kas iti GPS, ngem iti kadawyan a panag-usar, a ti nasayaat a pannaka-umiso ket saan a nasken, ti elipsoide ket kadawyan a saan a naibagbaga.
Kadagiti Ingles a testo ti anggulo ti latitud , a naipalawag dita baba, daytoy ket kadawyan a n aibagbaga babaen ti bassit a letra iti Griego ti phi (φ wenno ɸ). Daytoy ket narukrukod kadagiti grado, minminuto ken segsegundo wenno desimal a gradgrado, amianan wenno abagatan ti ekuado.
Ti panagrukod iti latitud ket makasapul ti maysa a pannakaawat ti grabitasional a lugar iti Daga, para iti panangisaad kadagiti teodolito wenno para it ipanangikeddeng kadagiti pagtayyekan ti satelite ti GPS. Ti panagadal iti porma ti Daga a kakuyog ti grabitasional a lugar ket ti siensia ti heodesia. Dagitoy a topiko ket saan a naitugtunga iti daytoy nga artikulo. (Kitaen ti kas pagarigan dagiti libro babaen ni Torge[2] ken ni Hofmann-Wellenhof and Moritz.)[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti agdama a napno a dokumentasion ti 19111 ket mabalin a magatang manipud iti http://www.iso.org ngem dagiti burador ti kanungpalang a pagalagadan ket nawaya a magun-od kadagit iadu a sitio ti web, a ti maysa ket magun-od iti sumaganad a CSIRO
- ^ Torge, W (2001) Geodesy (maika-3 nga edision), inpablaak babaen ni de Gruyter, isbn=3-11-017072-8
- ^ Hofmann-Wellenhof, B and Moritz, H (2006). 'Physical Geodesy (maikadua nga edision), ISBN3211-33544-7.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Latitud iti Wikimedia Commons