text:
Maysa Met Nga Arte ti Panagulbod
(Para ken ni Armando, Jr., 10, ken dadduma pay a kas kenkuana)
nariddisak manen itoy a paskua
nariddis iti umel a labilab
ken natudok iti rinibu a dagum
iti kaunggan, naal-allia ti nakem
ta diak napennek iti husto
mabisinan latta iti kinapudno
ti naganus a nakem ni armando
no dinno ti yan ti amana itoy a paskua
siak ti datar, wen, siak ti datar
nasakit, nasakit la unay
nasaktan la unay unay ita a paskua
a dinuyok dagiti natnag a lua
ti ubing a mangsapsapul iti amana
kadagiti natnag a maregmeg ti sainnek
ti ina, ti ina a nagsasainnek
nagsasainnek ken nagsasaibbek nga ina
iti kinaawan iti panagpapada
nagsasainnek ken nagsasaibbek
iti padapada a saludsod
a saludsod iti panagpapada
iti panagpapada a diak nasungbatan
iti panagpapada a diak masungbatan
sinakdok ti ubbog-daniw
iti daniw ti emmanuel lacaba
kadagiti bubon ti daniw
daniw a sibug ti kinapudno
tapno laeng adda ti diaya nga ay-ayo
ay-ayo iti dayta laeng a kanito
ken liklik ti umel a balikas
wenno allilaw iti kinapudno
ngem, adalem la unay, di mabatok
di mabatok ti naganus a nakem
ti panagtalaytay ti mannakigubat
ti masa kadagiti tamtambak
kadagiti rangtay a troso iti karayan
tapno mapekka ti kawar
kawar iti ngulayngulay
saan a ti bilang dagiti sinang-at
a bantay, bantay ti pannubok
ti lapped ti nasin-aw a panggep
ti panggep a di malapdan
no di ket ti panangidateng
ti mensahe ti kinapudno ken rumbeng
nga awan ti tao a nakakawar
nakakawar iti ngulayngulay
iti kawar dagiti didiosen
dagiti ganggannaet a didiosen
ken uleg a kayumangi a nangsikbab
kadagiti balitok ken gambang
kaykayo ken karayan iti kordiliera
agartistaak no kua, agartistaak
katawaak dagiti libak
libak a nakakatkatawa
katawaak ti semsem ken gurak
katawaak ti gurak nga aglibak
iti di agsusurot ti libak
nga ay-ayo iti naganus a nakem
no kua digosek ti naganus a nakem
kadagiti sabongsabongan a balikas
ray-awen iti sm, jolibee ken mc do
ngem iliwen latta ti ubing ti arakup
ti bara ti arakup, nabara nga arakup
ti amana itoy a paskua
agarteak latta, agarteak
ta agarte no kua ti agulbod
ta maysa met arte ti panagulbod
panagulbod a sulbod
sulbod ti di mabirokan a sungbat
iti naganus a nakem ti ubing
agawidto, wen, agawidto no bigat
agawidto, balong, no bigat
inton bigat nga agawid, balong
bigat iti di mabilang a bigat
ta di met agpagpatingga ti bigat
ngem iti arte ti panagulbod
dina mapedped ti iliw
iti naganus a nakem ti ubing
ti arte ti panagulbod
dina maiserrek iti naganus a nakem
ti uni dagiti billit-tuleng iti rabii
no ipasngay ti ina ti danag
iti barukong, barukong a mailiw
ken agpukaw daytoy iti kasipngetan
tapno ilinged ti iliw iti kasipngetan
iti kasipngetan a pakakitaan
met laeng iti sibeg nga anniniwan
anniniwan nga agur-uray
agur-uray met ti isasangpet
ti ama ita a paskua
paskua, mano pay ngata a paskua
nga agarteak iti kinaulbod
nga artistaak iti kinaulbod
mano ngata pay a paskua ti maikupin
sakbay a masungbatan a mapnek
ti naganus a nakem ti ubing
sakbay a masungbatan
dagiti sainnek ken saibbek ti ina
sakbay a mapasardeng
a maduyok dagiti datar
kadagiti napait a lua
mano ngata pay a paskua ti lumabas
sakbay a masilawan ti kaamaan
a pangibuangan ti iliw ti barukong
sakbay a mapukaw iti kasipngetan
ti peggad iti panagawid ti ama
wen, wen, mano ngata pay a paskua
ti palabsen, sakbay a dumteng ti panagpapada
sakbay a maisardeng a maibaddek
ti kalintegan, ti kalintegan dagiti babassit
dagiti babassit nga umili iti kordiliera
mano ngata pay a paskua iti lumabas
sakbay a mapasardeng nga agsikbab
iti gambang ken balitok
kadagiti kaykayo ken karayan
dagiti ganggannaet a didiosen
a dios dagiti uleg a kayumanggi...
-JAIME M. AGPALO, JR.
Disiembre 25, 2004
2015 H
Sunday, December 26, 2004
DANIWINNEK LATTA URAY PASKUA
Maysa Met Nga Arte ti Panagulbod
Thursday, December 23, 2004
DANIW PANGASINENSE MAN MET
Padasek man met ti agdaniw iti Pangasinense. Ti Iluko bersion daytoy ket nangabak iti Umuna a Gungguna iti Salip iti Daniw 1995 ti GUMIL Pangasinan...
IKAERMEN NA MANAG-ANLONG
Agak la unsempet ed Bangayao
Ta anggapoy espiritu
Na panaoy ampetang,
No di kapataktakot ya aniani
Ed Pantabangan tan Calaca,
Ya Ambuclao tan Binga.
Agak la umsempet ed Bangayao:
Na paraiso na manlelegep,
Sumisigay tan bumabantak,
Kumikitang tan bumulibuli,
Pumapalaoy tan lumalarganete.
Agak la unsempet ed Bangayao –
Ta panoko lan anglongan
So Puro Sisay tan Pallangan?
Aramay hundred islands ed Alaminos?
Aramay salambaw ed dayat?
Aramay singa diamante
Ya bura na daluyon ed Punta,
Dimad Sabangan tan Buyog?
Dimad berden Palandey Dayasdas
Ya abong na manok tan bayawak?
Si ama ya mambabagot na kogon?
Si bilas Erning ya man-uuring
Ed kamelegan ya bulkan?
Aramay uugaw ya mansasaltok
Na dakumo tan ballasoy?
Si ayro Aida ya manpapaud?
Aramay bibii tan akukulaw
Ya manpoportiwan
Ed papag sirong na niog?
Aramay lalaki ya mansesellem?
Aramay mamasiken ya
Man-aayuman na sigay
Ed naugip ya gilig na dagat?
Aramay mamarikit ya
Mangagaur na sibitsibit?
Aramay papa na mangagalaw
Ed tapaw na ilog?
Aramay kannaway
Tan uwak ya untitikyab
Ed inektarian pukok?
A, agkola la ira maanlongan
Ta binuldoserda lay
Panlandey ya pan-anlongak.
Agak la unsempet ed Bangayao:
Ta agko la naebetan
So tepetda ray anako—
No aken dimmiket
So amputin buwer
Ya pangagalawan-pan-uusilan?
No iner so nilada
Ramay tarukoy,
Aramay umang tan balat?
No aken ya ambanget
So madukdok
Ya aragan tan pallippa,
Arosip tan pukpoklo,
Kulot tan balballulang?
No aken ya anggapoy
Naalada ed tangrib
Ya kusileng tan susuktoen,
Ya susom-balasang tan pusapusa,
Ya talaba tan takudog?
No aken anggapoy nasukilda
Ya kappo tan bukawil,
Ya bayyat tan tukmem,
Ya gerretan tan sungetan?
Agak la unsempet ed Bangayao
Ta anggapo lay malegepan
Ya panapana tan maratangtang,
Ya badong-badong tan susom-baboy,
Ya mellet tan kalwit?
Anggano manrosas lay bagbag
Anggapo lay naala
Ya kurita, pusit tan talanggutang?
Agak la unsempet ed Bangayao
Ta anggapo lay masigayan
Ya bidaw-bidaw tan pingka,
Kabalias tan bulegleg,
Ya talakitok tan lamayan,
Ya malaga tan ikuran?
Ta anggapo lay nakitangan
Ya bisugo tan igat?
Ta say monamon ya nasalambaw
Et agla nayari ya kilawen
Ta aggano no manlulukso
Taway krudo.
Agak la unsempet ed Bangayao
Ta agko la naebetan
so tepetda ray anako –
No aken ya naiyalis ed Tubag
So kalapaw nen laki;
No iner so nilada
Ramay tanem nen bae
Ya mangga, santol, tan suha,
Ya bayawas, kasoy, tan sarguelas,
Ya lomboy, niog tan langka,
Ya kamoteng-kahoy, tugi tan ubi?
Agak la unsempet ed Bangayao
Ta agko naitepel so ermen
Ya kasalat na sonatay
Panaoy ampetang,
Ta sana ney lay
Unabet ed siak
Aliwan kansion na andidit,
Kuriat, riari, pilat tan karag
No di say ungol na higante
Na cool-fired power ya makina
Ya man-uta na gita.
Agak la unsempet ed Bangayao
Say lugar na naidaton
Ed sakim na altar
Na panagaligwas.
JIMMY M. AGPALO, JR.
Relocation Site, Brgy. Pangascasan
Sual, Pangasinan
Nobiembre 22, 1994
Saturday, December 18, 2004
DANIW LATTA...
Aminek, naginana ti musak...nabayag a pinagpaadaanak iti isusublina...adu a remedio...ngem awan latta...ngem kalpasan iti pannakabasak kadagiti dandaniw ni Dr. Ariel S. Agcaoili, ne, nagsubli ketdin ti musa...saan laeng a daniw no dipay ket iti sarita...nabileg dagiti balikas ni apo Ariel, a saan laeng nga iti sangrat ken nakaisangratanna no dipay ket antidote iti sugnod ti nagpasugnod, hehehe!...isu a dumaniwak manen...adtoy ti sungbatko iti daniw ni apo Ariel....
************************************************************************************************
Kurarayan a Pluma: Para ken ni Dr. Ariel S. Agcaoili
(sungbat iti daniwna a The Poet of the Voice of Our People Lost)
wen, ayi, agpadaya manen dagiti kannaway
iti leggak, a sumakdo iti leggak dagiti balikas
dagiti balikas a silaw ti naamitan a teggaak
ti rabak, ti teggaak saanen a rabak
no di ket babak, babak nga allilaw
allilaw ‘giti nakatugaw, nakatugaw a sallapingaw
a nangiduol iti lugaw, lugaw a kalawakaw
kinawkaw a lugaw ken sinimot a sagpaw
iti away a kapanagan, kapanagan dagiti kannaway
kannaway agwarsida iti diket a bagas dagiti balikas
balikas a nabagas, atang a berso a nakasarukang
nakasarukang a siit karabukob dagiti garamugam
garamugam, garamugam a nairuam
nairuam a mangitik-ab lua ti kaadduan
kaaduan, kaaduan nga aglulua
aglulua ta awan ti itik-abna
ken wen, ayi, dagiti bulong ti algarroba
agdeppada manen iti bigat
deppaanda dagiti rigat
rigat a pinanawanen ti bigat
bigat a binagkat dagiti saanen a mabagkat
a ladawan ti kaadduan, kaadduan a ladawan
ladawan no apay nga indisso ni Nelia
ti korona ti katkatawa, ti nakakatkatawa a korona
korona a balangkantis, liwliwa a tirtiris
tinirtiris a liwliwa, liwliwa nga allilaw
dagiti buaya a nakatugaw, nakatugaw a pasaw
a dina ammo ti saraaw, wen, saraaw
saraaw a makaulaw, makaulaw
a kari dagiti nakatugaw, intayab ti ullaw
ullaw dagiti ulaw, mangkik, bullagaw
ken dagiti naglapayag iti puraw ken duyaw
wen, ayi, dagiti tuwato ngumato manen tayabda
tapno agbirok tayab ti agsapa, no adda pay agsapa
dagiti annak ni Angkuan, Angkuan a nagraranggasan
a pinagraranggasan dagiti garamugam
garamugam a rumbeng a warsian iti bagas
nga atangan iti daradara a balikas
balikas ti berso nga agtungtunglab
a tinunglab dagiti antukab a balikas
balikas nga isarukang, isarukang dagiti balikas
dagiti binatog ti bua a lua, lua ti bua a naibinatog
luppo ti kawitan a berso, berso dagiti managberso
arak a dugsak, dugsak dagiti sariwakwak
di lipatan binagkal a binatog ti akkal
akkal ti gawed dagiti tiwed
tiwed a ngednged babassit a tengnged
tengnged dagiti tiwed ket siniten
sigarilio a naingel, ingel dagiti maingel
a mangsaka iti kararua ti naidalit nga ili
ili a nakasalapon iti sirok ti baliti
baliti dagiti di katawtaw-an iti ili
wen, ayi, agpadaya manen dagiti kanaway iti leggak
agdeppa manen dagiti bulong ti algarroba iti agsapa
iti agsapa, tumayab manen dagiti tuwato iti nangato
agimaldit manen ti kurarayan a pluma…
--JIMMY M. AGPALO, JR.
Disiembre 6, 2004
Friday, December 17, 2004
DANIW MANEN (kano)
PRAKTIS LATTA, PRAKTIS ITI DANIW, PRAKTIS NGA AGDANIW
Diak a nagkari ken Ka ilong, ngem pasadek laeng a yikkis babaen iti daniw dagiti ikkisda, dagiti arungaing, dagiti saning-ida, dagiti ngaretngetda, ti rurodda, ken amin-aminen a sakit ti nakemda. Ken Ka Ilong ken kadagiti mangngalap iti Lingayen Gulf, para kadakayo daytoy a daniw ken dagiti sumarsaruno pay a daniw….
*********************************************************************************
Nakatag-ayen Gemgem Ti Anak-Lingayen Gulf
saan laeng a daing no dipay ket arungaing
ti inang-angkatko ken ka ilong
dagiti pay kinilo a sainnek ken sennaay
dagiti binaniera a pinget ken gaget a nalpay
kada dumulong iti baybay ti namnama
itakdangna dagiti kinitangan a saning-i
a lubuag ti barukong, barukong a nadagsen
nakadagdagsen a barukong a pinadagsen iti sikbab
sikbab dagiti higante a trawl nga ari ken peste
peste nga ari iti lingayen gulf
lingayen gulf a silpo ti angesna
ken anges ti pamiliana
anges pay pamilia ti kapadana
kapadana a marurod kadagiti aso
aso dagiti alimatek iti takdang
lalo no eppes a kari inna itakdang
itakdangna nga itakdang ti lunod
di maugotan a lunod kadagiti tur-og
tur-og a bantay nga agintutur-og
bantay a ginatang, ginatang a serbisio
serbisio tapno aginturtur-og a bantay
isu a lappedak no kua, lappedak
ta batokenna ti nadara a sagmak
no dinan malappedan nga itakdang
ti sangabaniera a lua, lua a napait
lalo no daytoy ket inna saningian
ti bayakabak a nanglayus, layus a krus
layus iti nadalluyon a krus
iti krus a kayabkab ti langis
maitayok met ti gatangen
iti di magaw-at nga agpangen
isinal-itna no kua ti ngaretnget
ta uray kano pilitenna a sanggaen
ti gemgem ti kimat a bugiaw
ti kigaw a bullalayaw
uray no karwasenna iti pinget
ti laglagto ti rizal iti datar ti namnama
aguper latta isuna iti kinapulos
mawaw latta ti baso iti baso ti tik-ab
mabisin latta dagiti pinggan iti gao
gao uray no sangkamukat a murkat la koma
murkat dagiti didiosen iti lingayen gulf
no inapunanen iti espiritu ti lapad
asugenna no kua ti dulin nga atiddog
ta baddekanna kano dagiti tugot
tugot dagiti maingel a simutsimot
uray agsebba met iti apuy
magsatna la ketdi ti kapet
kapet dagiti nakakapet
nakakapet iti tugaw
iti tugaw dagiti nakatugaw
dagiti nakatugaw a nangikari iti lugaw
linugaw iti taaw agas ti saraaw
ngem ti kari ket ubbaw a kalawakaw
ta awan ti gao uray koma la kinawkaw
wenno sinimot a sagpaw
ta agidog latta dagiti trawl iti taaw
yaonda amin nga arapaap, amin amin
nga arapaap iti laem ti lingayen gulf
iti naminsan nga innak manen agangkat
pinidutna kanon ti tag-ay ti gemgem
gemgem a naitag-ay, naitag-ay a gemgem
gemgem ti nalabaga a dangadang
dangadang ti gemgem dagiti babassit
babassit a mailupitlupit, mailupitlupit
wen, diak kano mababalaw, diak babalawen
no kimpet iti patadem, patadem a natadem
tadem ti nalukot a gemgem
ikur-itkonto man kano ti gil-ayab
gil-ayab ti dara a kanaw ken limog
limog a dara iti lingayen gulf
ti dara iti lingayen gulf
iti daradara a lingayen gulf
pidutekto kano dagiti maregmeg
dagiti naburak nga ingpen masakbayan
‘giti annak-mangngalap a labus-butegan
lamayan dagiti naidasay a saning-i
dung-awan dagiti naidasay nga araraw
araraw a bugas dagiti ablen a binatog
a lasag ken dara dagiti daniw
dagiti daniw a daradara iti dangadang
iti dangadang dagiti mailupitlupit
a mangngalap iti lingayen gulf…
-JAIME M. AGPALO, JR.
Sitio La Loma, Brgy. San Antonio
Narvacan, Ilocos Sur
Disiembre 15, 2004
Thursday, December 16, 2004
LISTAAN DAGITI TIMMABUNO ITI SEMINAR ITI GUMIL LA UNION
DIRECTORY OF GUESTS & PARTICIPANTS
ILOKO CREATIVE WRITING FORUM
Open University System, DMMMSU
Gov. Ortega St., San Fernando City
27-Nov-04
Blng Nagan ti Delegado Pagtaengan/Ahensia nga Imbagian ti Delegado
1 Abad, Rebekah San Juan, La Union
2 Abad, Ruby T. University of Northern Philippines, Vigan City
3 Abellera, Priscilla, H. DMMMSU - OUS Newsette (Associate Editor)
4 Aberin, John Emmanuel Ilocanos Sur, San Fernando City (SPADE Bulletin)
5 Abihay, Sheryl S. Ass'n. of Writers & Authors for Reg. Dev't. (AWARD)
6 Acosta, Virginia C. Ass'n. of Writers & Authors for Reg. Dev't. (AWARD)
7 Afroilan, Reynaldo Vigan City, Ilocos Sur (La Fernandina Update)
8 Agas, Gloria Lorenzana Quirino, Tagudin, Ilocos Sur
9 Alcantara, Crescencia R Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation
10 Alcantara, Djuna R. Namnama Village, San Fernando City (GUMIL La Union)
11 Alcantara, Pablito Baguio City
12 Alfonso, Rolly D. Office of the City Mayor, San Fernando (La Union)
13 Alicias, Robert R. Vigan City, Ilocos Sur (La Fernandina Update)
14 Almodovar, Eddy A. Bacnotan, La Union (GUMIL La Union)
15 Almoite, Roland A. Bacnotan, La Union (GUMIL La Union)
16 Angco, Edilberto H. Vigan City (Special Guest & Lecturer)
17 Anoc, Juanita C. Ass'n. of Writers & Authors for Reg. Dev't. (AWARD)
18 Antonio, Teresita V. RFAAFIL Representative (Guest & RFAAFIL Representative)
19 Asuncion, Roman F. Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
20 Bambico, Arlene Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
21 Bautista, Danilo A. San Juan, Ilocos Sur (ISNHS, Vigan City)
22 Bautista, Roberto G. Parian Oeste, Bauang, La Union (GUMIL La Union)
23 Barde Al Gerard S. Cabugnayan, San Juan, La Union (GUMIL La Union)
24 Bederio, Concepcion, O. DMMMSU- Open University System (University Director)
25 Bermudez, Prescillano N. PIA-CAR, Bangued, Abra (Special Guest & Lecturer)
26 Boadilla, Rufino, Re. Sta. Rita, Agoo, La Union (GUMIL La Union)
27 Britos, Edward Ger. Tagudin, Ilocos Sur
28 Buquing, Sancho Sudipen, La Union
29 Caburian, Danilo I. Balawarte, Agoo, La Union
30 Calderon, Hedrich Paringao, Bauang, La Union (Lorma Colleges)
31 Calica, Herminiano C. Aringay, La Union (GUMIL La Union)
32 Calub, Ray Alvin E St. Louis College, San Fernando City (The Torch)
33 Cariño, Lydia Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
34 Combas, Marcos J., Jr. Borabor, Galimuyod, Ilocos Sur
35 Corpuz, Leonora C. Sevilla, San Fernando City (GUMIL La Union)
36 Corpuz, Madeleine Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
37 Cosales, Edgar Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
38 Costales, Joven F. Naguilian, La Union (Donor, & GLU Legal Adviser)
39 Dacanay, Dionisio C. Calautit, Bacnotan, La Union (GUMIL La Union)
40 Damoco, Teofilo B. Sudipen, La Union (GUMIL La Union)
41 Dingcog, Lorenzo T. Arosip, Bacnotan, La Union
42 Duldulao, Pete B. San Nicolas, Ilocos Norte (GUMIL Ilocos Norte President)
43 Dumaguin, Felicisima S. Santiago Sur, San Fernando City (GUMIL La Union)
44 Flores, Adelia Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
45 Gacayan, Epifania T. National Book Development Board/GUMIL La Union
46 Garcia, Lydia Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't. (AWARD)
47 Guerra, Cristina DMMMSU - Open University System, San Fernando City
48 Julian, Peter La Oscariz, Ramon, Isabela (Special Guest, Panelist & Judge)
49 Lagasca, Henry Philippine Information Agency, Region I (Guest & Panelist)
50 Lagrea, Mark Alvin ISPSC, Tagudin, Ilocos Sur
51 Lazaga, Purisimo O. Nagsabaran, San Juan, La Union (GUMIL La Union)
52 Lucas, Jaime P. Dagupan City (AWARD/GUMIL Pangasinan)
53 Mahinay, Remedios S. Barraca, Bangar, La Union (AWARD)
54 Monis, Wilben ISPC, Tagudin, Ilocos Sur
55 Ocasion, Abraham N. Balaoan, La Union (GUMIL La Union)
56 Obasa, Eddie Mar B.* Pagudpud, Ilocos Norte*
57 Ortega, Mary Jane C. Mayor, City of San Fernando (Guest of Honor & Speaker)
58 Paloan, Leah G St. Louis College, San Fernando City (The Torch)
59 Recometa, Nilo DMMMSU - Open University System, San Fernando City
60 Refugia, Flory Joy, E. Agoo, La Union
61 Renon, Milagros L. Busel-busel, Luna, La Union (GUMIL La Union)
62 Retaldo, Marin Pangasinan (Ass'n. of Writers & Authors for Reg.Dev't.)
63 Reyes, Leah Mae Pagdalagan, San Fernando City
64 Rivera, Ignacio P. Tuba, Benguet
65 Rivera, Edward S. Office of the City Mayor, San Fernando, La Union
66 Sermonia, Joseph R. Tuddingan, Naguilian, La Union (GUMIL La Union)
67 Somera, Joe J. Brgy. Quezon, Cabugao, Ilocos Sur
68 Soriano, Danilo Office of the City Mayor, San Fernando (La Union)
69 Tamayo, Kristine Lorma Colleges, San Fernando City (The Lorma Highlights)
70 Tangalin, Henry R. Ortiz, Naguilian, La Union (GUMIL La Union)
71 Tangalin, Roger Es. San Miguel, Agoo, La Union (GUMIL La Union)
72 Tubice, Esther T. Dolores, Abra
73 Viduya, Noemi Rosario, La Union (RFAAFIL)
*Saan a nakaabot
Tuesday, December 14, 2004
NE, NAGLALAINGDA, KAILIAN!
(IMPATULOD NI DJUNA ALCANTARA, Secretary-General ti GLU)
RESULTA TI 0N-THE-SPOT POETRY WRITING CONTEST
a nangay iti Function Hall ti Open University System,
Don Mariano Marcos Memorial State University,
Siudad ti San Fernando, iti maika-27 ti Nobiembre, 2004
nga inesponsoran ti GUMIL La Union
Reynald F. Antonio Award for Iluko Literature (RFAAFIL)
National Book Development Board (NBDB) ken ti
Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation
1. Salip ti On-the-Spot a Daniw (Beterano, Iluko)
Umuna a Gunggona Danilo A. Bautista
San Juan, Ilocos Sur
Maikadua a Gunggona Edward Ger. Britos
Tagudin, Ilocos Sur
Maikatlo a Gunggona Joe J. Somera
Cabugao, Ilocos Sur
Maikapat a Gunggona Joseph R. Sermonia
Naguilian, La Union
2. Salip ti On-the-Spot a Daniw (Agdadamo, Iluko)
Umuna a Gunggona Lorenzo T. Dingcog
Arosip, Bacnotan, La Union
Maikadua a Gunggona Ruby Tang-alan Abad
Alfonso, Gregorio del Pilar
Ilocos Sur
Maikatlo a Gunggona Remedios S. Mahinay
Barraca, Bangar, La Union
3. Salip ti On-the-Spot a Daniw (English)
Umuna a Gunggona Kristine Tamayo
Lorma Colleges, SFC
Address: Irisan, Baguio City
Maikadua a Gunggona Hedrich Calderon
Lorma Colleges
San Fernando City
Address: Bauang, La Union
Maikatlo a Gunggona Mark Alvin Lagrea
ISPSC, Tagudin, Ilccos Sur
ON-THE-SPOT ILUKO & ENGLISH POETRY WRITING CONTEST
(BETERANO KEN AGDADAMO)
DONORS & SPONSORS:
Cash Prizes: Reynald F. Antonio Award for Iluko Literature (RFAAFIL)
Judge Joven F. Costales, legal adviser of GUMIL La Union
Book Gifts: National Book Development Board (NBDB)
& Raffle Reynald F. Antonio Award for Iluko Literature (RFAAFIL)
Prizes Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation
Mr. Peter La. Julian
ANAK Gift “Awis nga Agpaay Kailokuan” (A.N.A.K.) Certificates (Free
Registration for the 2005 GF National Convention awarded
by RFAAFIL to winners of the on-the-spot Poetry Writing
contest organized by GLU.
Venue : Courtesy of the Open University System, Don Mariano Marcos
Memorial State University, Gov. Ortega St., San Fernando City
Video Services: Courtesy of the City Government of San Fernando (La Union)
BOARD OF JUDGES, PROCTORS AND WATCHERS
On the Spot Poetry Writing Contest (English)
Board of Judges
Chair Mr. Peter La. Julian Co-Chair : Dr. Edilberto H. Angco
The Gazette Newspaper La Fernandina Update
Proctors/Watchers
Ms, Fanny T. Gacayan Ms. Leonor T. Corpuz
GLU Secretariat GLU Secretariat
On-the-Spot Iluko Poetry Writing Contest (Beterano ken Agdadamo)
Dagiti Nangbukel ti Hunta ti Hurado
Pangulo : Dir. Jaime P. Lucas
AWARD President/GUMIL Pangasinan
Dagiti Kameng
Mr. Pete B. Duldulao Mr. Dionisio C. Dacanay
GUMIL Ilocos Norte GUMIL La Union
Proctors/Watchers
: Mr. Purisimo O. Lazaga Ms. Milagros L. Renon
GLU Secretariat GLU Secretariat
Sunday, December 12, 2004
Ti Gemgem ken ti Pluma: pluma iti gemgem, gemgem ti pluma, kasapulan unay!
Ti agsumbangir a paset ti alad ti Mining Act 1995
Ti Mining Act of 1995 ket dakkel nga isyu a nabayagen a pagdedebatean iti sala ti hustisia. Itay nabiit, nangeddengen ti korte suprema iti pannakakompirmarna a kas maysa a linteg.
No dakkel ti maitulongna daytoy iti pagilian, saan met a masasaan iti kinaadda iti dakkel met a pagdaksan.
Makatulong daytoy babaen iti pannkapataud iti 210,000 a trabaho, $5Billion investment ket namnamaen iti PhP5Billion nga excise tax manipud iti 21 a sidadaanen nga aglukat a pagminasan.
Saan a makapaglukat dagiti pagminasan kadagiti konsesionsda gapu iti isyu ti legalidad ti mining act. Addaan ti pagilian iti total reserves of gold nga agarup 162.7 million metric tons ken iti copper reserves a 4.05 million metric tons. Agpateg dagitpoy a reserves iti US$ 5 trillion. Ket mapapati a makapataud ti gobierno manipud itoy iti US$110 billion a buis.
Kadagiti laengen figures kadagiti maipagarup a pagsayaatan ket namnamaenen a mabayadanto met ngatan ti pagilian ti utangna.
Iti sabali a bangir ti alad, nagasuk metten ti dakkel a riribuk a maparnuay kadagiti kabambantayan ti pagilian, nangruna iti Northern ken Southern Luzon. Ti linteg ket panangipalubos ti gobierno iti panagtagikua dagiti ganggannaet nga agminminas kadagiti mineral reserves ti pagilian babaen iti 60-40 a bingay.
Kadagiti 30 na minasan nga agur-uray iti pannakalukatna, namnamaen a manayonan pay daytoy. Namnamaen met nga amin suli ti kabantayan iti Northern Luzon ken Southern Luzon ket adda ti ganggannaet a mangminas kadagita.
Riribuk. Dakkel la ketdi a riribuk. Saan a basta dakkel a riribuk ti maparnuay no dipay ket nadara a riribuk. Ta ti linteg ket kaipapanannan a dina panangbigbig ti kalintegan dagiti Indegenous People kadagiti dagdagada. Sadino ngarud ti papanan dagitoy a katutubo nga agnanaeden iti kadagita a lugar sipud pay idi panawen a saanen a malagip? No mapapanawda kadagiti lugarda dagitoy nga IP’s, agturongda la ketdi iti siudad a makilinnetlet ken nayon a bilang dagiti agpalama ken agpidut iti basura? Kadagiti dadduma, di bumurong nga imbes a gabion ken pala, ti pidutenda ket ti nakadiayan a maso ken kumpay. Umadu la ket ti kaso a panaglabsing ti kalintegan ti tao.
No sensennaayan ti damsak a napasamak kadagiti probinsia ti Quezon ken Aurora nga impaay ni Winnie, namnamaen a maulit dayta a banag no dipay ket kikit laeng dayta a banag ken didigra a pinarnuay ti tao iti pannakaminas kadagiti bambantay. Namnamaem ti pannakasabidong dagiti talon no saan a magaburan. Namnamaen ti panagruar ti adu a sakit a kas iti silicosis (abnormal a panagtubo ti lasag iti bara), scleroderma (tumangken a pennet ti bagi), heatsyncope (panagsardeng ti sirkulasion ti dara iti utek) ken dadduma pay a sakit nga itden iti pannakasamal iti lead, mercury ken cyanide nga usar dagiti minasan. Kadagiti talon iti kapatagan, maluyakan (siltation) ket pabassitenna ti produksion ti talon, a kas iti mapaspasamak kadagiti minaisan ti Abra a maipagarup a sinabidongan ti LCMC. Dumteng ti nasaknap a bisin. Saan laengen a dagiti taga-kabambantayan ti maapektaran no dipay ket dagiti taga-patad.
Maipangruna koma a sanguen dagiti tunggal bassit agingga iti kadadakkelan a parikut a parnuayen iti pannakalukat kadagiti kabambantayan iti Northern ken Southern Luzon kadagiti ganggannaet a minasan. Maipangruna koma ti kasapulan ken karbengan dagiti Indigenous People ngem kadagiti gangganaet. Maipangruna koma a sabaten iti saan a pannakarabngis (manen ken manen) kadagiti natural resources. Maipangpangruna koma a maikkan iti direkta a pagsayaatan dagiti maapektaran nga umili.
No saan a maikkan iti sungbat dagiti tumaud a pagdaksan daytoy a mining act, namnamaenen ti nadara a sapasap a dangadang. Ti dangadang dagiti babassit nga umili. ##
Friday, December 10, 2004
Umasibay ayamuom ti musa
Appigud, latta, kailian!
Makadandaniwak. Kasla nagsubli manen ti regta ti musa. Siguro ket nausawanen wenno nalunag pay ket ngatan a ti pasugnodna?
Sabali a talaga daytay rikna a kayatmo ti agdaniw ngem awananka iti regta. Sapulem pay laeng dagiti balikas nga inka imaldit. Wenno karkarawaem. Wenno kurobem pay laeng, ket iti panagkurkurob, balitungeg payla a balikas met ti maidaya.
Sabali met daytan linipatmon ti daniw ngem pagammuan man la ta ikellaat a makadandaniwka. A kayatmo ti agsurat iti daniw. Nga agisuratka ta amangan no la ketdi sumakit ti ulo. Ta daytoy ngarud ti sakit ti mannurat, no dina maisurat ti diktar ti musa ket dumteng no kua ti pasugnod. No nagpasugnod ti musa ket, daytoyen ti aw-awaganda iti writer’s block wenno holiday dagiti mannurat.
No kaano a malpas daytoy a holiday, awan iti makaibaga. Ta kellaat nga agpukaw ken kellaatto manen a dumteng. Isu a no umar-arubayan pay laeng, nasken a pasabatanen iti regget bareng agregget ‘ta regget..
No nagaget ti musa, ad-adu ti maisurat. Saan a parikut ti isurat ta umay ket umay lattan dayta nga isurat. Kellaat lattan nga ag-flash iti utek ket presto, addan ti aydea.
Nabayag met a nagbakasion ti musa kaniak. Diak a makasurat it daniw ken sarita. No adda ti maisuratko, nakadkadlaw a naata ken di makapnek. Adu a balakad maipapan iti writer’s block iti innak sinurot. Ngem kangrunaan nga impamaysak ti panagbasabasa. Tapno manayunan ti impormasion iti utek. Bareng isubli dagiti balikas a binasa dagiti balikas nga ablen nga ipabasa.
Ket iti kababasa, immagibas manen ti musa. Pinadasko a pinasabbtan ket nakaputarak manen iti tallo a daniw ken dua a sarita.
Ngem isuna laeng ta appigud. Appigud dagitoy a nasken a makayasan pay nga umuna. Ket uray no appigud, uray no naata pay laeng, imalditko man bareng no isu daytoyen ti pammaregta.
Adtoy ti appigud a daniw kalpasan ti nakaro a writer’s block. Itoy a daniw kasasaok man ‘toy bagik, no ituloyko pay laeng iti agsurat wenno saan. Ta addan ti panggepkon a mangidisso ti pluma, kangrunaanna iti salun-at a rason. Ala ket adtoy ti appigud a daniw:
TI PIEK ITI UNEG TI SABUT
ikkis ti duog a kampana
iti kampana ti duog nga ikkis
ikkis ti ulimek a dangadang, umel
umel kadin ti dangadangmo
dangadangmo, managberso
managberso, miraem, miraem managberso
kuridemdem ti kandela, kandela a silaw
silaw ti piek, piek iti uneg ti sabut
sabut a kukkukkokan, kukkokam
kukkokam manen ken manen ti sabut
tapno maalaw ti biag, alawen ti biag
biag ti piek iti sabut a kukkokkam
kukkokam iti ulimek a dangadang
dangadang a naulimek ti pompiang
pompiang dagiti kumaw, puraw
ken duyaw a lapayag
lapayag dagiti uleg a kayumanggi
kayumanggi a nangdios iti pirak
iti tallopulo a pirak, pirak ti kappi
kappi nga aglulumba, lumba ti kappi
kappi a kumalab iti baton-lagip
lagip ti baton, basnot-baston ti taraon
taraon a dara ken lasag ‘giti babassit
babassit ti taraon ti nagbaston
dara ken lasag, lasag ken dara
dara iti altar, altar a daradara
lasag ti takiag, takiag a nalasag
saan a kalasag, kalasag a laspag
laspag a linaspag dagiti nagbaton
nagbaton agpipinnangatuan isbo
isbo a nangato, ampaw nga isbo
isbo a naapgad, saanen a naapgad
isbo a nasam-it, saanen a nasam-it
napait nga isbo, isbo ‘ti babassit
bassit ken nagbaston, padapada
wen, padapada, Kenkuana, ngem awan
awan iti panagpapada, ta binastonda
a binaston ti telon ti panagpapada
isu a daradara ti padeppa
padeppa, managberso, daradara
daradara ti padeppa, kukkokamon,
kukkokamon tapno maalaw biag ti piek
piek iti uneg ti sabut a kukkukkokam
kukkokam iti ulimek a dangadang


c: text/html

text:
WHITEBOARD ANIMATION
Labanam ti Dakes nga Impluensia ti Kakadua!
Ammuem no kasanoka a maaddaan iti tured a mangaramid kadagiti bukodmo a desision.
Ammuem ti Ad-adu Pay
No Kasano a Malabanan ti Di Nasayaat nga Impluensia ti Kakadua
Agaramid iti dakes dagiti nasingpet a tattao gapu iti di nasayaat nga impluensia ti kakadua. Ania ti masapul a maammuam maipapan iti dayta, ken kasano a malabanam?
Kasanok a Masaranget ti Sulisog?
Ammuem dagiti praktikal nga addang a mabalinmo nga aramiden tapno malimitaram wenno naan-anay a maliklikam ti sulisog.
Kasano No Pilitendak a Makiseks?
Adda kadi pagsayaatanna no tumulokka? Pagbabawyamto ngata?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
WANTED: scriptwriter!
For: Mt. Province Broadcasting Corporation
Contact: Kerby Rimando, cp # 09212350245
Naggaputayo met ditoy, kailian. Ken da:
Peter la Guardia
Pete Aromin
Frank Quitazol
Amor Cabaccang
Vidal Valdez
Delfin Dumayas
Ala, kadagiti interesado, kontakenna laeng ni Kerby, ti agdama nga agakakem iti KAPITAN ENTENG.... kasapulanda ti agsurat iti Kapitan Enteng ken serialized... maipatangatang dagitoy kadagiti kadadakkelana radio stations iti NL a kas iti DZCV, Tuguegarao, Cagayan; DWRV, Bayombong, Nueva Viscaya; DZWT, Baguio City, DZPA, Bangued, Abra; DZNS, Vigan City, ken posible pay kadagiti sigud a kliente ti MPBC a kas iti DZEA, Laoag City; DWDY, Isabela, ken iti maysa a radio station sadiay Alaminos City, Pangasinan...
ala ngarud...!
Tuesday, November 28, 2006
WANTED WRITERS!
AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
Saturday, November 18, 2006
REPUBLIC ACT 7942: MANGIRURUMEN!
Mamatikayo kadi nga itag-ayna ti ekonomia ti minasan?
Maysa a minamaag a kapanunotan no ayunan daytoy a banag. Adda pay dagiti sumagmamano a wagas a mangitag-ay ti ekonomia, a kas iti panangpigsa iti
panagsingir iti buis a sangagasut a porsiento ket mapan iti RP ket zero percent iti mapan iti PR. Pannakapugipog ti kurapsion iti gobierno. Pannakaiyimpliementar dagiti imprastraktura ken proyekto nga awan iti marka ti demonio nga 35 percent SOP-cut.
Ti panangaprobar ti Supreme Court idi Disiembre 1, 2004 ti implimentasion a kas linteg ti RA 7942 wenno Philippine Mining Act of 1995 ket maysa nga anti-poor, ta ti kaunaan a maapektaran ket dagiti nakakurkurapay nga umili a katutubo kadagiti kabambantayan. Papanawen dagitoy a minasan dagitoy nga agindeg. Papanawen dagiti ganggannaet dagiti agindeg iti nakaiyanakanda a daga. Sadino ti papananda dagitoy?
Daydi nagsenador Blas Ople, panunotenna amin nga anggulo sakbay nga agikeddeng. Tapno maikkat iti dakkel a porsiento ti bilang dagiti agtutubo ken umili a tumipon iti grupo a makakannigid, binuangayna ken impapilitna ken daydi Presidente Ferdinand Marcos ti panagtrabaho dagiti Pinoy kadagiti nadumaduma a nasion a kas Overseas Contract Worker, nga idi agangay nagbalin a Overseas Filipino Worker. Iti kinarigat ti biag ken iti kinabileg ti impluensia ti gumurgura iti gobierno idi panawen ni Marcos, no awan ti OCW, nalabit a nasursurok pay ngata ngem kaguduan iti papolasion iti makakannigid.
Ngem ti pannakapalubos dagiti ganggannaet nga agminminas a mangminas kadagiti kabambantayan, ad-adda pay nga awisenna ti ikakappeng dagiti umili kadagiti kabambantayan a tumipon iti makakannigid a puwersa. Awanen ti pagpilianda. Riknadan iti binaybay-an ken inlako ti gobierno kadagiti ganggannaet. Narikut a panunoten ti panangpapanaw kenka dagiti gangganaet iti nakaiyanakam a daga.
Pagarigan laengen sadiay Kasibu, Nueva Vizcaya, sangabarangay iti Didipio ti pamilia iti papanawen ti gangganaet a minasan. Saan laeng a daytoy a barangay ti madaksan no di ket ti sibubukel a Malabing Valley, a citrus bowl ti Rehion Dos a buklen iti innem a barangay. Dumanon ti sakup daytoy a minasan agingga iti Brgy. Dingasan, Cabarroguis, Quirino Province. Sakbay pay ti 1960 addan dagita nga umili dita. Dita ti naturongda kalpasan a napapanawda iti Binga ken Ambuclao gapu iti pannakabangon ti dua a dam. Ita, mapapanawda manen gapu dayta a minasan! Ket ti panangideklarada iti tribal war kontra gobierno ket maysa met nga awis iti ibaballaet ti makakannigid a tumipon kadagiti agindeg. Agbalin la ketdi a nadara ti dangadang a mapasamak kadagiti minasan.
Ti makadakes, saanen a tunnel ti usaren dagitoy a minasan no di ket open pit mining tapno makamenosda iti pangsueldo iti obreroda ta makinan iti agkali iti nakalawlawa nga abut. Ket daytoy nga abut, dadaelenna met dagiti kaykayayo, dagiti ramot ti ubbog, dagiti karayan ken ti taeng dagiti tumatayab, atap nga ayup ken ti tao.
Apay a saan a pinanunot ti rigat nga indateng dagiti minasan iti pannakadadael ti nakaparsuaan?
Apay a saan a pinanunot ti kalintegan dagiti agnanaed iti minasen a lugar?
Ket ti iseserrek manen ti siam a kabarbaro a minasan iti Cordillera ken Region I, siguradoka a mangibunga la ketdi iti adu a riribuk kadagitoy a lugar nga inaplayan dagitoy a minasan. Siempre, agkedked dagiti umili nga agindeg kadagitoy a lugar. Ket siempre, no dagitoy nga umili iti malipit ken nariknadan iti pananggulib ken panangilako kadakuada ti gobierno, saan a bumurong iti ikakappengda wenno isusuportada iti makakannigid a puwersa.
Apay a nagadu ti minasan a mayat a mangsukisok kadagiti kabambantayan?
Gapu iti kinalaka dagitoy ta agpateg laeng iti sangapulo a pesos iti maysa nga ektaria. Ti maysa a minasan, segun iti linteg ket agpatingga iti 81,000 nga ektaria iti maited kenkuana, wenno agbayad laeng iti P8,100,000.00 maaddaanen iti minasen.
Malaksid dagiti ili a sakop ti Lepanto iti Benguet, ti pannakanayon a pannakaminas dagiti ili ti Mankayan, Kabayan, Atok, and Kapangan iti Benguet ken kadagiti ili ti Manabo ken Bucay, Abra, manamnama a no dumteng ti katutudo, dakdakkel pay a layus ti sagabaen dagiti taga-Ilocos Sur ngem iti agdama a sagsagabaenda. Manamnama ti siltation a mapasamak kadagiti karayan, kangrunaanna ti Karayan Abra.
Sadiay Ilocos Norte, dakdakkel pay a layus ti sagabaenda iti pannakalukat ti minasan kadagiti ili ti Solsona ken Carasi. Ita pay laeng, agsasaibbeken ti pluma ni Leonardo Agunoy ti Dingras. Dindaelti landslides ti pakarsoda. Nagbalinen a nagpanawan ti ti sigud a paraisona. Ad-adunto pay a ti magaburan...##
Tuesday, November 14, 2006
WANTED: LIBRO!!!
Ti Nangina a Libro a Dida Kayat a Basaen?
No awan iti maisurat, ti la maisursurat met a topiko. Ngem kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, maibilang met a napateg a banag daytoy. Para iti nagan ti literatura. Para iti pakasaritaan ti napalabas. Para iti ladawan ti kinasipsip. Para iti wagas no kasano iti bumaknang. Blah, blah, blah, blah!!!
Libro. Wen, husto dayta. Libro nga agpateg iti dua a million a pesos ngem dida kayat a basaen?
Dida a kayat a basaen wenno dida kayat a mabasa?
Well, no ania kadagita iti rumbeng termino saanen a nasken. Ti kaskenan ket, mabasak koma met, ania?
Kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, kalikagumak man a basaen dayta a libro.
Ngem kunada met a no saan a nakadulin iti maysa a suli ti storeroom sadiay Malacañang, possible a nakadulin iti sabali a lugar. No adda man dagiti addaan iti ikut, manmano laeng daytoy. Nakadulin wenno indulin.
Hmmn, makapaisem met ania? Collectors item kunam man.
Ti kakaisuna nga ammok a makaited kaniak iti kopia, ket ti gayyemtayo a ni Dr. Florentino H. Hornedo iti Ateneo de Manila University, ngem adun iti utangko kenkuana, nga intedna a libro, sinurat ken research. Isu a mabainak metten nga agkiddaw. Sa ket ibilang dagiti dadduma a ‘kontrobersial ‘ daytoy a libro. Maysa isuna kadagiti author.
Apay a dida kayat a basaen? Wenno dida kayat nga ipabasa?
Saan a daydiay dida kayat a basaen, adu met ngata iti mayat a mangbasa ngem ti kuestion ngarud ita ket ti saanda a kayat a panangibasa. Saanda a kayat nga iruar ken mabasa ti kaadduan.
Itoy a termino, lalo la ket ngarud a gagar iti pannakapaadda iti kopiana. Lalo no sika ket adik iti libro a padak, talaga a yurnongam no kayatmo iti maaddaan.
Ti libro ket naipablaak idi panawen ti Marcos Regime. Maysa kadagiti libro a ‘naidulin’ ken saan a napalubosan a maipaima iti kaadduan.
Press freedom? Hmmn, saan met ngata nga applicable. Adda latta met a ti panggep ti libro a napintas. Ngem ti nakaisangratanna a tao kadayta a libro ket saanna a kinayat kano, I emphasized here, kano, a mabasa ti kaadduan. Ta segun ken ni Prof. Ambeth Ocampo, “embarrassed by the text and more so by the illustrations…”
Ita, possible nga adda ikut dagiti sumagmamano idi a nakagatang wenno nakaipuslit.
Dagiti author dayta a libro ket da Florentino Hornedo, E. Arsenio Manuel, ken Norma Tiangco.
Wen, maysa a libro nga addaan iti tallo a parang. Ti book 1 ket sinurat ni Dr. Hornedo, book 2 ken ni Manuel, ken book 3 ken ni Tiangco.
Immawat da Hornedo, Manuel, ken Tiangco iti PhP3000 a monthly stipend ken PhP 1000 gasoline allowance iti uneg ti tallo a tawen. Dakkelen a gatad dayta idi panawen ti 1972 a pannakaipablaak ti nasao a libro. Dies sentimo ti plete ti traysikel ken nikel (5 centavos) ti kalesa. Peseta (20 centavos) ti orange ken binting ti Coke. Nikel ti kasla tumeng a lola basyang.
Iti biang da Hornedo ken Manuel, napusganda a mangsurat iti agsina a proyekto. Nasdaawda laengen idi nagtitipon metten ti sinuratda a tallo (karaman ni Tiangco) iti maymaysa a libro. Agparparang a pammarang laengen ti sinurat da Hornedo ken Manuel tapno adu iti mangbasa kadayta a libro. Well, ti sinurat dagitoy a dua ket saan a magatadan ti literary valueda. Napategda dagitoy iti literatura. Idinto ta ti sinurat ni Tiangco ket napintas a para iti “collector’s item”, a kas kuna pay ni NHI chairman, Prof. Ambeth Ocampo.
No maipapan iti research, especially epics, mamatiak nga awan ngatan iti makagatad kadagiti sinukisok ni Dr. Hornedo. Kasta met ken ni Manuel. Isu a nabang-aran pay dagitoy a dua idi naipresentar ti libro: inawat ti nakaisangratanna, ket ditan a naidulin. Nagpatingga la ditan ti nasao a libro. Saanen a nairuar. Ti rason, ket daydiay nadakamat nga immuna.
Ti Paulo ti libro: Si Malakas at si Maganda. Nakalawlawag a maipapan ken ni Marcos (daydi strong man) ti Malakas ken ni Imelda (the former 1st lady) ti Maganda.
Isu met laeng a ti front, ti libro ket maipapan iti epiko a sinurat da Hornedo ken Manuel, ta mala-epiko met ti book 3, Si Malakas At si Maganda.
Ang Darangen ni Pamulingan, ni E. Arsenio Manuel, ken ti Ang Hudhud ni Talamuging at Sinagtala, ni Florentino Hornedo ket mamatiak a dakkel la unay koma a nayon ti kinabaknang ti Literatura Filipiniana no saanda a nairaman a ‘nailemmeng’. Sayang dagitoy a sinurat.
Bay-amon dayta Si Malakas at si Maganda, ta collector’s item la ngatan ti katukadna. Awan iti papelna iti kinapateg a kas literary value. Saan a kas iti sinurat da Hornedo ken Manuel. Lalo iti biang ti epiko.
Nagaget ni Hornedo nga agreserts kadagiti oral traditions. Nga isu ti kunak a liniana. Ti kaudian nga insagutna kaniak ket ti Ang Epiko ni Daragang Magayon a sinukisokna. Ken naipablaak iti “The Philippine Studies.”
No awan ni Dr. Hornedo, saan koma a napreserba dagiti Bago Oral Traditions iti Ilocos. Ket agsipud ta naisurat dagitoy iti Iluko, napateg met dagitoy a paset ti Literatura Ilokana.
Asino iti addaan kopia ti Si Malakas At Si Maganda? Pakiiskan man dagita sinurat da Hornedo ken Manuel. Naimbag la a nayon ti pempen iti kamaligko…. #
Tuesday, November 07, 2006
DOKTOR WENNO SOLDADO?
TI PAGILIAN DAGITI DOKTOR
Ania ti nasaysayaat, ti 1000 a doktor wenno 200 a soldado?
Filipinas, ti pagilian dagiti mamasirib a doctor. Daytoy koman ti awag ti pagilian, no napanunot ti gobierno wenno dagiti mangpatpataray ti gobierno ti importansia dagiti doktor.
Ketdi, nagbalin ti pagilian a “pagilian a pinanawan dagiti doktor.” Wenno ti pagilian ti doktor a kinaykayatna pay iti agbalin a nars.
Kabaelan ti pagilian a gastosan ti maysa nga estudiante iti 2 million pesos sadiay Philippine Military Academy agingga agreduar. Nasurok wenno duagasut nga estudiante iti tinawen. Mano a million pesos iti tinawen a gasgastosen ti gobierno tapno maaddaantayo laeng iti “soldado” ti pagilian?
Soldado a mangidaulonto ti kudeta no dipay ket maidarumto iti kurapsion, human rights violation, un-explained wealth ken dadduma pay.
Ngem saan a kabaelan ti gobierno iti agbusbos iti 400 thousand pesos para iti panagadal ti maysa a doktor agingga makagreduar.
Iti maysa laeng a soldado manipud iti PMA, katukadna daytan iti lima a doktor!
Apay a saan a doktor ti ikkan iti preperensia? Apay a saan nga ited kadagiti doktor ti naan-anay a prebilehio a kas kadagiti soldado?
Saan met a paudi ket dagiti doktor a Pinoy. Kinapudnona daydayawenda dagiti Pinoy a doktor iti sabali a pagilian, a kas masirib ken dedicated iti trabahoda.
No mangilatang koma ti gobierno iti pundo a kas iti gatad ti gasgastosenna kadagiti estudiante ti PMA, nga agpaay iti para iti eskolar dagiti doktor, nalabit nga ad-adu pay ket ngatan a, ti doktor ti pagilian ngem dagiti soldado.
Saan koman a parikut ti kinakurang dagiti doktor ti pagilian ta uray ngata sulsulineken ket addan ti doktor a mantaming iti salun-at.
Ngem makapataud ti gobierno iti nasurok a 200 a soldado iti tinawen a naggastosanna iti iti nasurok a 400, 000, 000 million pesos ngem awan man la uray maysa laeng a doktor?
No doktor koma ti nangigastosan kadayta 400,000,000 million pesos, mapan met a 1000 a doktor iti agreduar!
Nasungbatanen ti krisis ti kinakurang ti doktor iti pagilian.
Ta kadagiti 16 a rehion ti pagilian, adda pay iti awan pay 100 a doktorna, lalo kadagiti nakurapay a lugar.
Koma, nasken a panunoten met ti gobierno ti sabali pay a PMA, ti Philippine Medical Academy, a pangbusbusanna iti 400, 000, 000.00 million pesos tapno makapataud met ti gobierno iti 1000 a doktor iti tinawen.
Agtultuloy iti tinawen a panagpanaw dagiti doktor ti pagilian. Bimmassit met iti 42% ti nagadal iti medisina iti 23 a medical schools ti pagilian itoy a tawen. Iti di agbayag, mabilbilbilangton iti ramay ti agadal itoy.
Immadu ti doktor a nag-career shift iti nursing ket nagabrod.
Iti 3119 a doktor ti gobierno idi 1996, 3021 laengen idi 2002. Ket it agdama, mano ti doktor ti gobierno?
Agsubsobra ti soldado ti pagilian ta nagadu iti adda iti floating status. Idinto ta agkurkurang ti doktor.
Saan koma nga agturong ti pagilian iti nalikaw dana nga agtinnag iti pakaiyaw-awanan. Koma panunoten dagiti banag a mangipaay iti dur-as ken di panagkamtud kadagiti kasapulan lalo kadagiti human resources.
Ti panangbaybay-a ti kasapulan ken prebilehio dagiti doktor ti rason iti ipapanawda ken kinaadda iti krisis iti agdama.
Itoy a banag, nasaysayaat 1000 a doktor ngem 200 a soldado. Ti sabali pay a PMA ti sungbat ti krisis - ti Philippine Medical School.
Manipud idi 1996-2002, 3657 a doktor iti napanen nagtrabaho sadiay ballasiw taaw.
2000 met a doktor iti nagreduar iti nursing idi 2002. Amin dagitoy a nag-career shift ket nagabrodda metten a kas nurse.
Ad-adu pay ti bilang dagiti doktor iti nagenrol iti nursing iti tawen 2003 ken itoy a tawen. Agabroddanto met, siempre.
Iti tinawen ngna eksaminasion iti medisina, bassit laeng dagiti makapasa. 600 agingga iti 800 iti average iti tinawen.
Dagiti nabati iti pagilian ket dagiti laengen adda iti pribado.
Ania ti mapaspasamaken?
Binaybay-an ngamin ti gobierno dagiti doktor. Saan laeng a basta binaybay-an no di pay ket in-inuten a patayen babaen kadagiti nagduduma a wagas iti pananglipit kadakuada.
Siam a tawen a panagbasa (pakairamanan ti makatawen nga espesialista). Kalpasanna, tallo agingga uppat a tawen manen residency. Sumubra met a maysa a million iti magastos.
Dagiti government doctors, agsueldoda iti PhP 21, 000. 00 iti binulan. Wenno PhP 252,000.00 annual income. Ngem iti tax ceiling ti Bureau of Internal Revenue kadagiti dodoktor, PhP 450,000.00 gross income. Dayta pay obligatory malpractice insurance a bayadanda ken dadduma pay. Ngarud, no sumaen, saan a kumitkita wenno saan a masubbot dagiti doktor ti nagastosda a nagiskuela no addada iti gobierno.
Daytoy iti rason no apay a bumassit dagiti government doctors. Ngamin, nababa unay ti sueldoda no ikumpara kadagiti CEOs dagiti government owned and controlled corporation a nakatugaw kadagiti de-aircon nga opisina. Ti sueldo ti maysa a CEO kadagiti GOCCs iti makatawen ket suelduen iti 50 a doctors iti makatawen.
No koma ta ipada wenno ingato ti gobierno ti sueldo dagiti doktor a kas kadagiti adda kadagiti GOCCs, lalona kadagiti magmagna iti sulsulinek nga away a mangdanon kadagiti masakit, nalabit a maprebentaran iti ipapan dagiti doktor iti sabali a pagilian.
Saan koma baybay-an ti gobierno dagiti doktor.
Sunday, November 05, 2006
DOH VS. COPYWRITERS
DOH VERSUS COPYWRITERS
Ket ti nangabak, dagiti copywriters! Palakpakan! (Uray no kayariganna a pinalakpakak ti bukodko a bagi, ta maysaak met a copywriter.)
Narigat nga awaten ti kinapudno, ngem isu daytoy ti agdadata a kinapudno. Maysa a nainget a kompetetision a narigat a madlawan. Kasla higante a buaya nga agsakmal lattan iti asinoman ngem awan pay laeng iti agbalaw wenno makadlaw iti damsak nga itedna.
Nakaing-inget ti kompetision ti DOH ken dagiti copywriters dagiti advertising agencies. Maysa a kinapudno a nakakaalarma ngem saan man laeng a maikkan iti atension tapno maipaayan iti panagadal kadagiti naibunga a pagteng. Dagiti bunga a nasken a masulosionan iti kabiitan iti panawen ta no saan ket kumarkaro pay ti dagensen nga ipaayna. Maysa a nakain-inaka a kompetision a nakataya iti 16,000 a biag dagiti maladaga iti makatawen. Ket ti kanayon a maabak, dagiti inna! No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.
16,000 a beybi ti matmatay iti tinawen. Dakkel a bilang daytoy a datos ti estatistika no ikumpara kadagiti matmatay kadagiti nakabutbuteng a sakit a kas iti AIDS, SARS, meningococcemia, dengue, nadumaduma a klase ti kanser ken dadduma pay a sakit a nalatak ken pinalatak babaen iti pannakadulduldolna iti tungtungtongan, lalo iti media ken gapu iti kinabilegda. Natay dagitoy nga anghel iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Natay kadagiti sakit a gagangay a sakit dagiti maladaga. Dagiti sakit a malappedan met ket no kayat.
Asino iti mapabasol itoy nga ipapatay dagiti 16,000 a beybi iti tinawen?
Dagiti inna?
Ti DOH?
Dagiti Ads dagiti milk supplement?
Saan a mapabasol no ti maysa nga ina ket agkurang iti ammona maipapan iti colostrum, ti kangrunaan a lapped ti ipapatay dagiti beybi gapu iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Saan a masarakan ti colostrum kadagiti milk supplement. Masarakan laeng daytoy iti gatas ti ina.
Amin nga inna ket kayatna nga agbalin a masirib ti anakna: nga agbalin a gifted child; daytay accelerated iti klasena inton agiskuela; daytay nadaras a dumakkel a saan a lumtaw ti growth gap; daytay makapabileg iti brain development gapu iti taurine ken adu pay nga ay-ayo ken sales talk kadagiti ads dagiti milk supplement.
Ket gapu kadagitoy a kinalaing dagiti copywriter nga agpanunot kadagiti pangay-ayo, sales talks, adu dagiti inna a managarapaap iti agdependar lattan kadagiti milk supplement. Pagangayanna, 16,000 a beybi ti matay iti tinawen!
Inaramid laeng dagiti copywriter ti trabahoda. Inaramid laeng dagiti agar-aramid ti milk supplement dagiti umno a wagas tapno napintas ti lakoda kadagiti produktoda. Agdepende iti marketing strategies ti biag dagiti producers ken manufacturers. Kasinnallabayda dagiti ad agencies iti promotions. Agdepende dagiti ad agencies kadagiti copywriters. Pespesen amin ni copywriter ti laingna tapno makaa-ayo kadagiti consumers.
Ngem koma, nasken met nga adda ti napintas nga addang ti DOH a mangipakaammo kadagiti inna a napinpintas nga adayo ti gatas manipud iti suso ngem iti aniaman a milk supplement. Adda koma ti sapasap a kampania ti DOH maipapan itoy a saan ket nga agpannurayda lattan kadagiti paraipus ti ads dagiti milk supplement maipapan iti gatas iti suso dagiti inna nga still best for babies up to two years old.
Wen, adda ti kampania ti DOH maipapan iti breastfeeding. Tumultulong pay dagiti sumagmamano a non-government organization. Ngem agdadata a saan a makapnek dayta a naisarwag a kampania ta dakkel la unay a bilang dayta 16,000 a beybi iti matay iti tinawen. Dakkel unay a figure dayta 16,000.
Asino iti mamati a makapnek ti kampania ti breastfeeding no adda ti matay a 16,000 iti tinawen?
No saan a masulosionan iti kabiitan a panawen daytoy a banag, dakdakkel pay ti bilang dagiti beybi a matay iti tinawen. Umad-adu met ti bilang dagiti agar-aramid iti milk supplement ket layusenda ti merkado kadagiti produkto ken layusen met dagiti copywriters ti panunot dagiti inna kadagiti agkakapintas ken agkakasayaat a banag a maala kadagiti produkto nga yendorsoda. Nalabit a saanto la ngatan nga accelerated iti eskuelaan, saanto la ngatan a maipapan iti growth gap ken brain development, no dipay ket tumayabton ti maladaga a mapan sadiay bulan wenno makikinnamatan kada Son Goku, Majin Bu, Go Ten, Go Han, Piccolo ta addanto laok dagiti produktoda a magic beans.
Nakain-inaka a kompetesion. No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.
Saturday, October 28, 2006
TI PLUMA NI LORCA
Dida Kayat Sinuratna Ngem Paginnagawanda Monumentona
Kalaingan a mannaniw iti Espania iti moderno a panawen. Saan laeng a mannaniw no dipay ket artist in general. Kas mannaniw, nakalawlawag dagiti balikasna kadagiti daniwna a banag a nangited iti makay-ayo a rikna kabayatan iti inka panangbasa kadagitoy a daniwna. Nagmayat iti panangay-ayamna kadagiti balikas a mangited iti nasam-it a buyog ti rikna kabayatan iti panangnanam kadagitoy a balikas. Iti ababa a pannao, eksperto kadagiti balikas ti daniw ni Lorca.
Asino kadi ni Federico Garcia Lorca? Naiyanak idi Hunio 5, 1898. Saan laeng a mannaniw no dipay ket dramaturgo, pintor, pianista ken composer. Ubing a natay, ta agtawen idi 38 idi pinapatay dagiti kameng ti Nationalist Partisans idi rugi ti Spanish Civil War. Ita a panawen, isu ti mabigbigbig a “greatest artist of modern Spain.” Imbangonan ti gobierno ti Espania ti monumento sadiay Plaza Victoria sadiay Madrid a kas pakalaglagipan kenkuana ken kadagiti napapateg a gapuananna iti arte. Isuna laeng ta iti agdama a panawen, kanayon latta a mairamraman ni Lorca ti labanan politika sadiay Espania babaen itoy a monumentona. Kas insurat ni political philosopher David Crocker, inaldaw kano nga ikkan dagiti Makakannigid (Left Wing Group) iti Espania iti nalabaga a panio iti tengnged ti monumento ni Lorca, ngem ikkaten met a dagus ti Makakannawan (Rightist Group) a makaimatang.
Ti labanan ti Makakannigid ken Makakannawan ket paset latta ni Lorca. Maibilang ngamin ni Lorca a kas tao a saan laeng nga addaan iti makaay-ayo a karisma no di ket maimpluensia lalo kadagiti sinursuratna.
Naiyanak iti maysa a baknang ken agtagikua iti nalawa a dagdaga sadiay Fuente Vaqueros, Granada. Masirib, ket sipud pay idi ubing, naikamkamengen kadagiti nadumaduma a gunglo dagiti artist. Ti kaunaan a librona a naipablaak ket ti koleksionna kadagiti dandaniw, a napauloan iti “Impresiones Y Paisajes” a naimaldit idi 1918.
Naikameng kadagiti artist iti avant-garde, a nakailibroan manen kadagiti daniwna, ti koleksion kadagiti kapipintasan amin a dandaniwna, ken napauloan iti “Romancero Gitano” wenno “Gypsy Ballads” a kas iti pannakaipatarusna iti English. Nakapulpulapolna ti maysa kadagiti kalaingan a surrealist iti lubong, ni Salvador Dali.
No iti entablado, ti sinuratna a play a napauloan iti “Mariana Pineda” ti namaglatak kenkuana. Maysa a drama iti entablado a kalatakan iti Barcelona kadagidi a panawen.
Napadasanna met iti nagnaed sadiay New York, ket nagaramid kadagiti dandaniw maipapan iti biag ken kabibiag dagiti ganggannaet, particular kadagiti imigrante. Daytoy a librona ket napauloan iti “Poeta En New York” a kunaen dagiti kritiko a maysa nga eksperimental dagiti tekniko nga inaramatna kadagitoy a dandaniwna.
Nagsubli iti Espania idi nagpatinggan ti diktadoria a panagtakem ni Primo de Rivera ken napagbalin ti Espania a kas maysa a republika. Iti panagsublina, dinutokan ti gobierno ti Espania a mangidaulo iti maysa a teatro. Ditoy manen a naglatak dagiti putarna a kas maysa a dramaturgo.
Ngem iti panagtakem ni General Felicisimo Franco, a kas pangulo ti Espania, naiparit a maipabuya iti entablado dagiti sinuratna a drama, maiparit a basaen dagiti librona ken amin a gapuanan ni Lorca. Patien ngamin ti administrasion ni Franco a maysa a makakannigid ni Lorca. Iti ipapatay ni Franco idi 1975, nairuar manen dagiti sinuratna iti publiko. Nabigbig a kas kangrunaan nga artist iti Espania iti modern times.
Isu daytoy ti gapuna, nga agingga kadagitoy nga aldaw, ket inaldaw nga ikkan dagiti Makakannigid ti nalabaga a panio ti tengnged ti monumentona a kas simbolo iti ilablaban ti Makakannigid ti Espania.
Nasayud dagiti balikas dagiti daniwna. Naidumduma dagiti balikasna. Nalalag-an ken nakalaklaka a maawatan. Mangipaneknek a ti daniw ket saan a nasken dagiti nauuneg a balikas, no di ket ti panangipaawat ti mensahe ken pakabuklan ti daniw iti nasayud ken makaay-ayo a wagas.
Dagiti daniw, dagiti sinurat a kas konsensia iti gimong iti dayta a panawen. Ngem apay itan a mabekkel dagitoy a sinurat ken ‘mapapatay’ maparitan dagitoy a mannurat/mannaiw a mangirakurak iti kinapudno? Apay a maparitan dagiti mannaniw/mannurat a mangiyebkas iti kapanunotanda? Apay a pakatayan ti maysa a mannurat dagiti sinuratna?
Saan a patas ti dangadang. Dagiti mannurat, pluma laeng ti armasda. Ania koma ti ilabanda kadagiti paltog? Saan kadi a kinatakrot nga aramid iti manggudas iti biag ti awanan gaway?
No koma ta iti sangonsangon ket agbain la unay ti napiltakan ti rupana ket agbabawi, awan koman iti agbisin pay a Filipino, awan koman ti agpalpalama a Filipino, no di ket ti pannakaiwaras iti patas ti kinabaknang ken hustisia. Ngem itoy a panawen, ditoy pagiliantayo, nabilbileg ni Pilistino ngem ni Filipino… ##
Thursday, October 26, 2006
William Shakespeare Issue
Ania, ni Shakespeare, di pudno a mannurat?
“Dina ammo ti agsurat. Nainagan laeng kenkuana dagiti tallopulo ket pito master pieces a play,” daytoy ti ipappapilit ti maysa a literary group sadiay London, England, ti de Vere Society.
Ket ngimmato la ket ngarud ti kiday dagiti amin nga agduyos ti literatura. Pakairamanan ‘toy author. Ngamin ti kalatakan pay laeng a mannurat iti play ket talaga kano a saanna nga ammo ti agsurat iti play?
“No agtultuloy ti pammatiyo a ni William Shakespeare a taga Stratford-Upon-Avon ti nangsurat kadagiti daydayawenyo a ‘Shakespearean play’, maibilangkayo kadagiti nangkillo ti pudno a pakasaritaan ti literatura,” daytoy ti kuna ni Richard Malim, sekretario ti de Vere Society.
Ti maysa kadagiti daydayawen a linia iti Romeo and Juliet ket ti klasiko a linia a O, Romeo, my Romeo. Where art thou my, Romeo? Maysa daytoy a figure of speech nga interrogation. Iti literatura, lalo iti literatura Ilokana, naruay met dagiti kakastoy a figure of speech. Maysa a dramatic wenno rhetoric effect a paset ti sinurat.
Ngem, dagitoy a sinurat ket saan a ni William Shaklespeare ti nangsurat a kas ipetpetteng ti de Vere Society.
“Saan! Saan a pudno dayta. Naipanagan laeng kenkuana!” Ipapilit ni Malim.
Ket asino ngarud ti pudno nga author dagitoy a play?
“Ni Edward de Vere. Isu a talaga ti nangsurat kadagitoy a play. Impanaganna laeng ken ni Shakespeare dagitoy a sinuratna. Kayat ngamin ni de Vere nga ilimed ti kinaasinona,” innayon pay ti grupo dagiti mannurat.
Asino aya ni Edward de Vere?
Maysa a nga aristokrata. Maysa a nangato a tao nga agduyos iti literatura ken nangilinged ti naganna, kuna ti grupo.
Naiyanak ni Edward de Vere, a ka maika-17th Earl of Oxford, naiyanak idi 1550 sadiay Castle of Hedingham. Nagiskuela sadiay Oxford ken Cambridge ken kanayon iti panagbiahena sadiay Europa.
Idinto a ni William Shakespeare, innayon ti grupo, ket maysa laeng a gagangay nga anak ti common tao. Nagiskuela iti formal education sadiay Stratford Grammar School.
Kasapulan ngamin kano nga ilemmeng ni de Vere ti kinaasinona iti publiko, isu nga impanaganna ken ni Shakespeare dagiti sinuratna. Ngamin simmangpet kano ni Shakespeare iti London nga awan iti makukuartana. Idinto ta ni de Vere ket maysa nga aristokrata.
“Saan a nakapappapati dagita nga ibagbagada,” kuna met ni Stanley Wells. “Ti Shakespeare ket sinurat a talaga ni William Shakespeare. Imposible a makasurat ni de Vere kadagidi a panawen ket makumikom la unay.”
Kuna pay ni Wells, nga iti kinalatak ti theater play kadagidi a panawen, imposible nga adda pay ti mailemmeng idinto ta ti tsismis ket nangato unay nga agpang iti gimong.
Iti kinalatak ni William Shakespeare, adu met dagiti mannurat a nalalatak a kinabalubalna iti kinalatak a kas kada playwright Francis Bacon ken ni mannaniw a Christopher Marlowe, a makin-author iti The Tragedy of Dr. Faustus, maysa a nalatak a karakter a nangilako ti kararuana ken Satanas.
“Ti lawag ti kinapanatiko ti adda kadagiti matada, imbes nga agidatagda iti napigsa nga ebidensia iti lawlawatenda,” innayon ni Wells iti ipetpetteng dagiti grupo dagiti mannurat.
No bilang pudno ti sasawen ti de Vere, ania ngarud ita? Apay ngarud nga agririda? Susme… makaulaw!
Saan aya a nalatlatak nga adayo ni Mark Twain ngem ni Samuel Clemens? Saan aya a nalatlatak nga adayo da Dr. Christine Marie Versoza ken Psychologist Ma. Theresa Buenaventura Santos ngem ni Jaime M. Agpalo, Jr.?
Kamatem pay laeng iti inka inyuttot? Nagmawmawen a, awanen iti banglona nga inka ipreserba, saan? Hmm… kaska la limmidok met iti sangabakig a sudo a baak a basi…. Baam man laengen! ##
(copy and paste)
http://www.deveresociety.pwp.blueyonder.co.uk/authorship_subpage.html
http://www.deveresociety.co.uk/
http://www.shakespeare-oxford.com/
Link
Sunday, October 22, 2006
WHALE SHARK!!!
Hoy, Maiparit ti Agsida iti Turati, Kunam!
Sadiay Cebu, awaganda iti balilan. Kangrunaan a pamastrekan ti turismo ti Cebu, lalo kadagiti beach resort. Agawisda kadagiti agbuya kadagitoy a balilan. Adu iti turista, local man ken ganggannaet a mapmapan iti Cebu gapu iti balilan. Ti pategna iti tunggal katao: US$ 460.00! Iti uneg ti lima nga aldaw ken uppat a rabii! Sabali laeng ti upa ti diving equipment nga agpateg iti US$ 50-70 per diving session. Sabali pay ti upa ti motorboat. Adda met bayad dagiti tour guide. No kayat iti maikkan iti sertipiko (diving certificate) kadayta a whale shark session, agpateg daytoy iti US$ 35.00. Ket nagtubo a kasla uong agadu dagiti beach resort iti Cebu gapu iti balilan. Agasem dayta a pamastrekan ti turismo iti Cebu?
Ti sistema ti whale shark tour: lima a katao laeng, maikanem ti guide. Addan ti nakasagana a motorboat ken dagiti diving equipment. Ket apaman nga adda ti agparang a whale shark, agiinnunan dagiti motorboat nga umasideg iti whale shark! Adda ti sumakay, umabay a lumangoy, agpiktiur iti abay wenno sumurot iti uneg ti danum a papanan daytoy. Sadiay Cebu ken Sorsogon, addaanda iti siam agingga iti innem a pulo ket maysa a panagparang dagiti whale shark.
Daytoy man met laengen ti kangrunaan nga atraksion iti nalatak unay nga international beach resort, ti Puerto Galera, whale shark!
Sadiay Donsol, Sorsogon, awaganda daytoy iti butanding. Kangrunaan met nga atraksion dagiti nakaad-adu a beach resort iti Sorsogon. Nalatak unay ti scuba diving ditoy gapu iti butanding. Adda pay idi iti indarumda a tallo nga agkakabsat a nagparti iti butanding.
Kulit, kuna met dagiti dadduma pay a lugar iti Katagalogan. Ngamin, ugali daytoy iti “makulit” nga agsikbab kadagiti babassit a pangen, kadagiti plankton, ket no mabsogen daytoy, agsirkosirko metten daytoy. Dayta a buya ti kaay-ayo dagiti turista, lalo kadagiti beach resort a mangipatpateg ken mangsalsaluad kadaytoy nga ikan. Ala ket, yad-adda pay met daytoy nga ikan iti agpalastog no ammo nga adu iti agbuybuya ken makiangtot kenkuana. Mannakigayyem, wen kasta ni kulit!
Iti Ilocos, awaganda met iti Turati. Iti La Union, immuna a naireport iti kinaadda iti nagparang ken binuybuyada sadiay Aringay, La Union idi bulan ti Setiembre 2006. Binaybay-an laeng dagiti mangngalap ken palpaliiwen ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources.
Adda met ti nagsiksikbab iti pangen ti aramang idi oras ti alas:7:00 A. M. agingga iti alas 10:00 A.M. sadiay Brgy. San Nicolas, Agoo, La Union.
“Alaem ti ladawanna!” inteksko a dagus apaman a naalak ti impormasion.
“Awan kamerak!”
“Iremediom!”
Madamdama pay: “Adda sugatna iti yan ti pigarna! Adda ti mangngalap a napan nangsakay!”
“Siputam amangan no isu met laeng (mangngalap) ti nangsugat!”
“Innak met kitaen, aglunak iti bilogko!” Motorboat ti kayatna a sawen.
No adda sugatna, adda ngarud ti nangdangran daytoy. Saan ngata aya nga ammo dagiti umili a maiparit ti agparti ken agtiliw iti turati?
Section 97 of Republic Act 8550, penalizes persons capturing, killing or trading protected and endangered marine species. Maibilang ti turati, (wenno butanding wenno balilan wenno kulit) nga endangered marine species.
Adda pay ti impaulog ti gobierno a linteg, ti Fisheries Administrative Order 193, a mangiparit iti agtiliw, agilako, gumatang, agikut, agibiahe ken aglako iti ballasiw taaw kadagiti turati (wenno whale shark) ken kadagiti pagi ken dadduma pay a mangmangan kadagiti plankton. Maiparit iti sagudayen ti FAO 193 iti mangsugat wenno mangpatay ken agparti kadagitoy a nadakamat nga ikan. Asino man a naglabsing itoy a linteg ken natiliw, mamulta iti saan a nababbaba ngem PhP 500 ken/wenno maibalud iti innem a bulan agingga iti uppat a tawen. Kadagiti met komersiante/negosiante a natiliwan a nagsalungasing iti linteg ket mamulta iti PhP5000 ken maibabawi ti lisensiana nga agnegosio.
“Adda ditoy batogmin! Buybuyaek. Dakdakkel pay ngem toy bilogko!” kuna ti impormantek. Kayatna a sawen, iti batog ti Brgy. Balawarte iti ili met laeng ti Agoo, La Union.
“Paliiwem!”
“Turikan met gayam dayta a pating!”
“Whale shark dayta!”
“Turati kunami ditoy La Union!”
Diak laeng masinuo no ania ti naganna iti Ilocos Sur. In general term, yo wenno pating lattan a. Ngem masinuok nga adda met ti agparparang kadagiti ili a pagal-alaanda iti ipon. Kaay-ayo ngamin daytoy iti agsikbab kadagiti babassit a pangen ti aramang, ipon, alidengdeng, monamon, taburkik, ken uray dagiti pangen ti bulilit. No dadduma ket adda met dagiti kinarnen a lako iti tiendaan.
Ta ania ngamin aya daytoy a whale shark? Scientific name: Rhincodon typus. Natayengteng a ngumisit nga umasul ti marisna. Batekan iti puraw. No dadduma, umatiddog dayta a batekna a puraw iti bukot agingga iti tuktokna. Ti kudilna ket napuskol ken nakulbet. Pumuraw met ti karnena. Lalona pay iti ‘agpasikat ken agpalastog’ no madlawna nga adu iti mangbuybuya kenkuana. Babattit ken naurnos dagiti ngipenna. Dadakkel daytoy, ta umabut pay iti sangapulo ket walo a metros ket dakdakkel ngem nuang ti bagina dagiti natengan. Saan a napeggad daytoy nga ikan. Laeng ta ‘makulit’ kadagiti mangngalap ket pasaray dungparenna wenno sagidenna wenno langtotenna ti nakabilog.
“Nagistayankami napattog ta dinungparnakami!” intext manen ti impormantek.
“Agaluadkayo a! Ugalina dayta makiangtot. Isu ngarud a napanaganan iti ‘kulit’ iti Katagalogan, ta nakulit a makiangtot kadagiti mangngalap!” Insungbatko met.
Masarakan iti amin a taaw daytoy a turati lalo kadagiti medio napudot a taaw nga addaan iti temperature a 21 agingga iti 26 degrees centigrade. Ti kangrunaan a mangungaw kadakuada ket ti kinaimas ti karneda nga igisa iti getta (kalpasan a napaburek ken inikkat ti kimpet a darat iti kudilna), iwaan iti pias ken tadtadan iti silit’ sairo. No saan met ket iluto iti adobo a namaga ken namanteka. Nangina met dayta dalemna pagtaudan iti squalene ken daydiay pigarna a maaramid iti sharks fin soup.
Whale sharks? Whale, baliena. Shark, yo. Ano ba talaga, kuya? Baliena wenno yo? Agsipud ta addaanda ngarud iti asang, nakulbet a kudil ken cold-blooded, maysa ngarud daytoy a yo. Ta dagiti baliena (mammals) ket warm-blooded ken addaan iti bara.
“Delikado ti biagnan, manong! Pinalawlawanen dagiti managbungbong ditoy lugarmi! Namak payen ni barsakenda iti dinamita?”
Kinnana! Dida pay ket dadaelenen ti dakkel a pamastrekan ti turismo ti Agoo? Ket ti batog dayta a yanna ket ti mismo a batog ti nalatak a beach resort? Ania palusposanda ti Whale Shark Tours? Ti turismo nga agpateg iti US$ 450.00 per participants in 5 days and 4 nights a kas idiay Sorsogon ken Cebu?
“Hoy, maiparit ti agtiliw ken agparti ken agsida iti turati, kunam!” intextko met.
“Awanen, nagpataawen. Naamak ngata iti kinaadu dagiti bilog a managbungbong a nanglawlaw kenkuana.”
Immangesak pay iti nauneg… ##
Link