text:
Karayan Indus
Ti Karayan Indus (Sanskrito: सिन्धु Sindhu; دریائے سندھ; Urdu: Daryā-e Sindh; Hindi: सिन्धु नदी Sindhu; Sindhi: سنڌو Sindhu; Punjabi: سندھ Sindh; Gujarati: સિંધુ નદી Sindhu; Pashto: اباسين Abāsin Ama ti Karkarayan; Persiano: رود سند Rūd-e Sind; Arabiko: السند Al-Sind; Tibetano: སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo "Karayan Leon"; Griego: Ἰvδός, Indós; Turki: Nilab) ket maysa a nangruna a karayan nga agayus idiay Pakistan. Adda pay dagiti dalannna babaen ti akinlaud a Tibet (idiay Tsina) ken Akin-abagatan nga India.
Daytoy ket nagtaud idiay Tibetano a banak idiay asideg ti Danaw Mansarovar, ti karayan ket agayus babaen ti rehion ti Ladakh ti Jammu ken Kashmir, Gilgit, Baltistan ken agayus babaen ti Pakistan iti maysa a turong nga agpaabagatan idiay intero a kaatiddog ti Pakistan a tumipon idiay Baybay Arabiano idiay asideg ti puerto a siudad ti Karachi idiay Sindh. Ti dagup a kaatiddog ti karayan ket 3,180 km (1,980 mi). Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay Pakistan.
Daytoy a karayan ket addaan iti dagup a kalawa ti panagayus ti sumurok a 1,165,000 km2 (450,000 sq mi). Ti nakarkulo a tinawen a panagayusna ket agarup a 207 km3 (50 cu mi), isu daytoy ti makaaramid ti maika-21 a kadakkelan a karayan iti lubong iti termino ti tinawen a panagayus. Ti Zanskar ket isu ti akin kanigid a tributario ti igidna idiay Ladakh. Kadagidiay tanap, ti akin kanigid nga igidna a tributario ket ti Chenab ket adda met daytoy kadagiti uppat a nangruna a tributario, a nanaganan ti Jhelum, Ravi, Beas ken Satluj. Ti kangrunaan nga akin-kanawan nga igidna a tributario ket ti Shyok, Gilgit, Kabul, Gomal ken Kurram. Daytoy ket agtaud manipud kadagiti karayan ken dagiti glasier ti Himalaya, ken ti karayan ket mangsuporta kadagiti ekosistema dagiti kalalainganna ti temperatura a kabakiran, dagiti tanap ken dagiti namaga nga igid ti away.
Ti Indus ket mangporma ti delta ti Pakistan a naibagbaga idiay Vedic Rigveda a kas ti Sapta Sindhu ken ti Iraniko a Zend Avesta a kas ti Hapta Hindu (ti kayatna a sawen dagitoy dua ket Pito a Karkarayan). Ti karayan ket isun ti taudan ti panakaskasdaaw idi las-ud ti Klasiko a Paset ti Panawen. Ni Ari Darius ti Persia ket inpatulodna ni Scylax ti Caryanda tapno sukimatenna ti karayan idi 510 BCE.
Nagnagan ken etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sanskrito a balikas ti Sindhu ket kaibuksilaan ti karayan, alog wenno taaw, mabalin a nagtaud daytoy ti ramut a sidh a kayatna a sawen ket "saan a mapan". Ti Sindhu ket isu pay laeng ti lokal a panangibagbaga ti Karayan Indus.
Idiay Rigveda, ti "Sindhu" (Sanskrito: सिन्धु) ket isu ti nagan ti Karayan Indus. Ti Sindhu ket naibagbaga iti mamin 176 a beses iti Rigveda, mamin 95 a beses iti ad-adu ngem maysa, nga ad-adu a naus-usar iti sapasap a kaibuksilan. Idiay Rigveda, a naisangsangayan kadagiti naud-udi a himno, ti kayat a sawen ti balikas ket naipabassit a mangitudo ti Karayan Indus, kas pagarigan ti listaan dagiti karayan ti Nadistuti sukta. Daytoy ket ti nagbanagan ti anomalia ti karayan nga adda ti maipapan ti lalaki a henero: amin a dadduma a karkarayan ti Rigvedic ket maipapan ti babai a henero, saan laeng nga iti gramatika, ngem naipanpanunotan a kas dagiti diosa ken maipadpada kadagiti nuang ken kabalio a babbai nga agpatpataud ti gatas ken mantekilia.
Ti balikas a Sindhu ket nagbalin a Hindu iti Daan a Persiano. Ti Taga-ugma a Griego a Ἰvδός (Indós, bunulod manipud iti Latin a kas ti Indus) ket maysa a bibulbulod iti Daan nga Iraniani a balikas.[1] Ti nagan nga Indós ket naus-usay iti libro nga Indica ni Megasthenes para iti naingel a karayan a linasat babaen ni Alejandro a naibatay iti nakaitawenan a pannkalaglagip ni Nearchus.
Dagiti taga-ugma a Griego ket nanginagnagan kadagiti Indiano (a ti agdama nga India iti labes ti Karayan Indus) a kas Ἰvδoί (Indói), ti tattao ti Indus.[1][2]
Iti Urdu, ti opisial a pagsasao ti Pakistan, ti Indus ket naamammuan akas ti درياۓ سِندھ (Daryā-e Sindh). Kadagiti sabsabali a pagsasao iti rehion, ti karayan ket ammo a kas ti सिन्धु नदी (Sindhu Nadī) iti Hindi, سنڌو (Sindhu) iti Sindhi, سندھ (Sindh) iti Punjabi, સિંધુ નદી (Sindhu) iti Gujarati; اباسين (Abāsin, lit. "Ama ti Karkarayan") iti Pashto, رود سند (Rūd-e Sind) iti Persiano, نهر السند (Naḥar al-Sind) iti Arabiko, སེང་གེ།་གཙང་པོ (Sênggê Zangbo, lit. "Karyan Leon") iti Tibetano, ken Nilab iti Turki.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti triburtario[urnosen | urnosen ti taudan]
- Karayan Nagar
- Karayan Astor
- Karayan Balram
- Karayan Dras
- Karayan Gar
- Karayan Ghizar
- Karayan Gilgit
- Karayan Gumal
- Karayan Kabul
- Karayan Kurram
- Karayan Panjnad
- Karayan Shigar
- Karayan Shyok
- Karayan Sohan
- Karayan Tanubal
- Karayan Zanskar
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Indus ket pakanenna ti Indus a paid ti submarino, nga isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a sedimento a bagi iti Daga iti agarup a 5 riwriw a kubiko kilometro kadagiti materiales a nainurunor manipud kadagiti bantay. Ti panagad-adal kadagiti sedimento iti moderno a karayan ket mangipakpakita a ti Karakoram a Kabambantayan iti akin-amianan a Pakistan ken India ket isu ti agmaymaysa a kangrunaan a taudan ti material, a ti Himalaya ti kaaduan a mangit-ited, kaaduan a babaen kadagiti dakkel a karayan ti Punjab (Jhelum, Ravi, Chenab, Beas ken Sutlej). Ti panagusig kadagiti sedimento manipud iti Baybay Arabo ket nangipakpakita a sakbay idi lima a riwriw a tawtawen ti Indus ket naisilpo kadagiti karayan ti rehion ti Punjab nga idi ket nagay-ayus nga agpadaya idiay Ganges ken natiwtiliw kalpasan ti dayta a panawen.[3] Ti nasapsapa nga obra ket nangipakpakita a ti darat ken lan-ak manipud idiay akinlaud a Tibet ket aba-butenna ti Baybay Arabo babaen idi 45 a riwriw a tawtawen, a mangipakpakita nga adda ti rimsua idi a duog a Karayan Indus ti dayta a panawen.[4] Ti delta ti daytoy a karayan ti roto-Indus ket dimteng a nabirukan idiay Labneng Katawaz, idiay pagbeddengan ti Apgano-Pakistan.
Idiay rehion ti Nanga Parbat, ti kaadu ti panagkukot babaen ti Karayan Indus kalpasan ti pannakatiliw ken panangibaw-ing iti kaunegan ti dayta a lugar ket naipanpanunotan a nangiyeg kadagiti tengnga ken akin-baba nga ukis ti batbato iti rabaw.[5]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Kuiper 2010, p. 86.
- ^ Encyclopædia Britannica.
- ^ Clift, Peter D.; Blusztajn, Jerzy (Disiembre 15, 2005). "Panagurnos manen ti akinlaud a sistema ti karayan ti Himalaya kalpasan idi lima a riwriw a tawtawen". Katutubo. 438 (7070): 1001–1003. doi:10.1038/nature04379. PMID 16355221.
- ^ Clift, Peter D.; Shimizu, N.; Layne, G.D.; Blusztajn, J.S.; Gaedicke, C.; Schlüter, H.-U.; Clark, M.K.; Amjad, S. (Agosto 2001). "Panagrang-ay ti Indus a Paid ken ti kinapangrunana para iti pakasaritaan ti panagkutkot ti Lumaud a Himalaya ken Karakoram". GSA Bulletin. 113 (8): 1039–1051. doi:10.1130/0016-7606(2001)113 2.0.CO;2.
- ^ Zeitler, Peter K.; Koons, Peter O.; Bishop, Michael P.; Chamberlain, C. Page; Craw, David; Edwards, Michael A.; Hamidullah, Syed; Jam, Qasim M.; Kahn, M. Asif; Khattak, M. Umar Khan; Kidd, William S. F.; Mackie, Randall L.; Meltzer, Anne S.; Park, Stephen K.; Pecher, Arnaud; Poage, Michael A.; Sarker, Golam; Schneider, David A.; Seeber, Leonardo; Shroder, John F. (Oktubre 2001). "Naukisan a panagobra manen idiay Nanga Parbat, Pakistan: Dagiti metamorpiko a nagbanagan ti maipapan ti pudot ken mekanikal a panagtitipon nga inaramid ti panagkutkot". Tektonika. 20 (5): 712–728. doi:10.1029/2000TC001243.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Albinia, Alice. (2008) Dagiti Imperio ti Indus: Ti Sarita ti maysa a Karayan. Umuna nga Edision ti Amerikano (20101) W. W. Norton & Company, New York. ISBN 978-0-393-33860-7.
- dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Indus". Encyclopædia Britannica (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press. Mangiraman daytoy nga artikulo iti teksto manipud iti pablaak a mabirukan itan iti
- World Atlas, Mileni nga Edision, pg 265.
- Jean Fairley, "Ti Leon a Karayan", Karachi, 1978
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Karayan Indus iti Wikimedia Commons
- Blankonthemap Sapot a pagsaadan ti Akin-amianan a Kashmir


c: text/html

text:
Pagsasao a Manide
Ti Manide, ammo pay a kas Agta ti Camarines Norte, ket ti agrangrang-ay a sasao a Filipino nga insasao babaen dagiti tattao a Negrito ti Probinsia ti Camarines Norte idiay akin-abagatan nga Isla ti Luzon, Filipinas. Ti kaaduan dagiti agsasao ket dagiti ili ti Labo, Paracale, ken Jose Panganiban.
Ti Manide ket asideg a kabagian ti Agta (Inagta) ti Alabat ken Lopez, Probinsia ti Quezon (Lobel 2013:66-67). Ti Agta ti Isla ti Alabat ket kasisigudda a nagtaud manipud kadagiti imigrante manipud iti Lopez (Lobel 2010). Ti pagsasaoda nga Inagta Alabat ket gangani a matmatayen. Dagitoy a pagsasao ket saanda nga agoarang nga asideg nga agkakabagian iti ania man a sasao a Filipino, ken saan a maisubgrupo iti Tengnga a Filipino wenno kadagiti pay sanga ti Kalatakan a Tengnga a Filipino (Lobel 2013:275).
Pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]
Inreporta ni Lobel (2010) a naisasao ti Manide babaen ti dagup iti agarup a 4,000 a tattao kadagiti sumaganad anga ili.
- Camarines Norte
- Basud – dagiti 2 a komunidad, 175 nga agsasao
- Labo – dagiti 9 a komunidad, 1,542 nga agsasao
- Jose Panganiban – dagiti 3 a komunidad, 568 nga agsasao
- Paracale – dagiti 4 a komunidad, 581 nga agsasao
- Santa Elena – 1 a komunidad, 110 nga agsasao
- Capalonga – dagiti 2 a komunidad, 245 nga agsasao
- San Lorenzo Ruiz – 1 a komunidad, 45 nga agsasao
- Quezon
- Camarines Sur
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Manide iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Camarines Norte Agta". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- Lobel, Jason William. 2010. "Manide: An Undescribed Philippine Language". Oceanic Linguistics, Vol. 49, no. 2.
- Lobel, Jason William. 2013. Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction. Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jean-Claude Duvalier
Ni Jean-Claude Duvalier (Panangibalikas a Pranses: [ʒɑ̃klod dyvalje]), nabirngasan iti "Bébé Doc" wenno "Baby Doc" (Hulio 3, 1951 – Oktubre4, 2014), ket isu idi ti Presidente ti Haiti fmanipud idi 1971 aginggana idi pinarmek babaen ti nadayeg a yaalsa idi 1986. Sinarunona ni amana a ni François "Papa Doc" Duvalier a kas agturturay iti Haiti kalpasan idi pimmusay ti amana idi 1971. Kalpasan idi nagtakem, isu ket nagipayammo kadagiti kosmetiko a panagbalbaliw iti turay ti amana ken nangidelegado iti adu a katurayan kadagiti nagbalbalakad kaniana, numan pay met a rinibu dagiti taga-Haiti a nantnatay wenno nadusdusa, ken ginasut a ribribu met dagiti pimmanaw iti pagilian.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Charges filed against 'Baby Doc' Duvalier in Haiti". CNN. Enero 18, 2011. Naala idi Enero 18, 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kabaknang ni Jean-Claude
- Jean-Claude Duvalier iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- Dagiti obra wenno maipanggep ti Jean-Claude Duvalier kadagiti biblioteka (katologo ti WorldCat)


text:
LAOAG CITY – Natakawan ti maysa nga agnanaed iti Brgy. 21 ditoy siuad ti Laoag babaen kadagiti tallo a suspek iti parbangon idi kalman.
Iti pannakiuman ti Bombo Radyo Laoag kenni Ms. Shiela Dela Cruz, biktima, bayat a matmaturog ket dita a kellaat a nagawan ti cellphone nga agbalur ti 15 a ribo a pisos ken wallet a nagkarga ti tallo a ribo a pisos.
Inlawlawag na a saanan a napuutan ti pannakaitaray ti cellphone ken wallet na iti agarup alas tres ti parbangon idi kalman.
Kuna na a naala iti CCTV Camera dagiti tallo a tattao no sadinno a sinerrek da pay ti maysa a tianggi ken sumagmamano a pagtaengan ngem maipagarup nga awan ti naala da.
Inbatad ni Dela Cruz a naiwar-warang pay dagiti nagyan iti bag ti kadua na ken nabirokan da ti maysa nga immuko.
Patyen pay ni Dela Cruz a naplano ti napasamak a panagtatakaw gapu ta nagsubli-subli dagiti tallo a suspek wenno agpalpaliiw no adda dagiti nakariing a residente iti oras ti parbangon.
Mainaig iti daytoy, inpakaammo ni Dela Cruz a naireport nan iti PNP Laoag ken naalan ti kopya ti CCTV footage ti insidente para iti naan-anay nga imbestigasyon.


text:
1946
Ti 1946 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 5 – Diane Keaton, Amerikana nga aktres ken direktor ti pelikula
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 5 – Charlotte Rampling, Briton nga aktres
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 12 – Liza Minnelli, Amerikana a kumakanta ken aktres
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 20 – Cher, Amerikana nga aktres ken kumakanta
- Mayo 26 – Diosdado Banatao, Filipino-Amerikano a negosiante ken inhenniero
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 14 – Donald Trump, maika-45 a Presidente ti Estados Unidos
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 19 – Bill Clinton, maika-42 presidente iti Estados Unidos
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 28 – Reynaldo Aguinaldo, Filipino a politiko (pimmusay 2019)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 4 – Susan Sarandon, Amerikana nga aktres
- Oktubre 5 – Pacita Abad, Filipina a pintor (pimmusay 2004)
- Oktubre 12 – Edward S. Hagedorn, politiko manipud iti Filipinas
- Oktubre 19 – Philip Pullman, Ingles a nobelista
- Oktubre 29 – Peter Green, Briton a gitarista iti blues rock (pimmusay 2020)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 6 – Sally Field, Amerikana nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 5 – George Arliss, Ingles nga aktor (naipasngay 1968)
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 30 – Marcela Agoncillo, Filipina a mabigbig a kas ti kangrunaan a nagdait iti immuna ken opisial a wagayway ti Filipinas (naipasngay 1859)


text:
Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī
Ni Abū ʿAbdallāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī[nota 1] (Arabiko: عَبْدَالله مُحَمَّد بِن مُوسَى اَلْخْوَارِزْمِي), a nasapsapa a naisurat a kas ti Algoritmi wenno Algaurizin, (c. 780, Khwārizm[1][2][3] – c. 850) ket maysa idi a Persiano[4][1][5] matematiko, astronomo ken heograpo idi las-ud ti Abasi nga Imperio, maysa nga eskolar idiay Kamara ti Kasaririt idiay Baghdad. Ti balikas nga al-Khwarizmi ket maibaliaks iti klasiko nga Arabiko a kas ti Al-Khwarithmi isu a kastoy ti Latin a pannakaisuratna.
Idi maikasangapulo ket dua a siglo, dagiti Latin a panakaipatarus ti obrana iti Indiano a numnumero ket nanagipayammo ti desimal a sistema a pannakaipuesto ti numero idiay Lumaud a lubong.[3] His Kompendios a Libro iti Panagkalkulo babaen ti Panagleppas ken ken Panagbalanse ket nagipakita ti immuna asistematiko a panangipalpalawag ti naipaatiddog ken dagiti kuadratiko nga ekuasion iti Arabiko. Iti Renasimiento a Europa, isu ket naipanpanunotan a ti kasisigud nga inbentor ti alhebra, urayno ammotayon a ti obrana ket naibatay kadagiti duog a nga Indiano wenno Griego a taudan.[6] Isu ket nanagbalbaliw ti Heograpia ni Ptolomeo ken nagsursurat iti astronomia ken astrolohia.
Adda dagiti balikas a mangipakita ti kinapangruna dagiti parawad ni al-Khwarizmi iti matematika. Ti "alhebra" ket naala manipud ti al-jabr, maysa kadagiti dua a tignay nga inusarna a mangsolbar kadagiti kuadratiko nga ekuasion. Ti Algorismo ken algoritmo ket nagataud ti Algoritmi, ti Latin a porma ti naganna.[7] Ti naganna ket isu pay ti taudan ti (Espaniol) guarismo[8] ken ti (Portuges) algarismo, a kayatna a saoen ket digit.
Biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Isuna ket naipasngay iti maysa a Persiano[4][1][5] a pamilia, ken ti nakaipasngayann ket naited a kas idiay Chorasmia[9] babaen ni Ibn al-Nadim.
Bassit laeng dagiti salaysay ti biag ni al-Khwārizmī nga addaan kadagiti natalgedan. Ti nagann ket mabalin a mangtudo nga isu ket nanipud idiay Khwarezm (Khiva), ken idiay pay Kalatakan a Khorasan, a nagsakup ti dumaya a paset ti Kalatakan nga Iran, nga itan ket ti Probinsia ti Xorazm idiay Uzbekistan. Ni Abu Rayhan Biruni ket tinawtawaganna ti tattao iti Khwarizm ti "maysa a sanga ti Persiano a kayo".[10]
Ni Al-Tabari ket nangited ti naganna a kas ni Muhammad ibn Musa al-Khwārizmī al-Majousi al-Katarbali (محمد بن موسى الخوارزميّ المجوسـيّ القطربّـليّ). Ti epiteto nga al-Qutrubbulli ket mabalin a mangibaga nga isu ket embes a nagtaud manipud idiay Qutrubbul (Qatrabbul),[11] ti maysa a vitikultura a distrito idiay asideg ti Baghdad. Nupay kasta, ni Rashed[12] ket nagisingasing:
Awan ti kasnekan a ti maysa ket nasken nga gabalin nga eksperto iti paset ti panawen wenno ti maysa a pilologo tapno makita ti maikadua a dakamat ni al-Tabari a nasken a mabasa iti “Muhammad ibn Mūsa al-Khwārizm ken al-Majūsi al-Qutrubbulli,” ken adda dagiti dua a tao (al-Khwārizmī and al-Majūsi al-Qutrubbulli) a baetan ti agtagikua ti letra a wa [Arabiko ti ‘و’ para iti artikulo ti ‘ken’] ket naikkaten iti nasapsapa a kopia. Daytoy ket saan koman a nasken a naibagbaga no dagiti serie ti biddut a maipanggep ti personalidad ni al-Khwārizmī, sgpaminsan pay nga uray dagiti taudan dagiti pannakaammona, ket saan pay a naar-aramid. Iti kinaudi, ni G. J. Toomer ... nga adda iti ampapaok a konpidensia ket nagaramid ti intero a pantasia iti biddut a saan a masuppiat iti kaikarian a pannkaliwliwa ti agbasbasa.
Ti kapanggepan ti relihion ni al-Khwārizmī, ket insursutrat ni Toomer:
Ti sabali pay nga epiteto a naited kaniana babaen ni al-Ṭabarī, "al-Majūsī," ket mabalin a mangibagbaga nga isu ket maysa a nagraraenm ti duog a relihion ti Zoroastriano. Daytoy ket mabalin koma idi para iti maysa atao a ti nagtaudanna ket Irani, ngem ti pio a pangyuna iti Alhebra ni al-Khwārizmī ket mangipakpakita nga isu ket maysa nga ortodokso a Muslim, isunga ti epiteto ni al-Ṭabarī ket mabalin a tikaibuksilanna ket nasaysayaat ngem dagiti simmarsaruno kaniana, ken mabalin nga isu idi agtutubo, ket maysa idi kadagiti Zoroastriano.[4]
Ti Kitāb al-Fihrist ni Ibn al-Nadīm ket mangiraman ti ababa a biograpia kenni al-Khwārizmī, a maikadua iti listaan dagiti libro a sinuratna. Ni Al-Khwārizmī ket nalpasna ti kaaduan d=kadagiti obrana iti paset ti panawen idi 813 ken 833. Kalpasan ti Islamiko a panagrukma iti Persia, ti Baghdad ket nagbalin nga isu ti sentro ti sientipiko a panagadadal ken panagtagilako, ken adu kadagiti aglaklako ken dagiti sientista manipud ti adayo a kas ti Tsina ken India tinagbanbaniaga iti daytoy a siudad, a kas ti inararamid di ni Al-Khwārizmī. Isu ket nagtrabtrabaho idiay Baghdad a kas maysa nga eskolar iti Balay ti Saririt a binagon babaen ti Kalipa a ni al-Maʾmūn, nga idiay ti nagadalanna kadagiti siensia ken dagiti matematika, a mairaman ti pannkaipatarus dagiti sientipiko a manuskrito iti [Pagsasao a Griego|Griego]] ken Sanskrito.
Ni D. M. Dunlop ket nangisingsingasing a mabalin a ni Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī ket isu met laeng idi ti tao a kas ni Muḥammad ibn Mūsā ibn Shākir, ti kalakayan kadagiti tallo nga annak a lallalki ti Banū Mūsā.[13]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Adda dagiti pannakaallilaw iti literatura no ti napno a nagan ni al-Khwārizmī ket Abū ʿAbdallāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī wenno Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī. Ni Ibn Khaldun ket nangisursuart iti ensiklopediko nga obrana: "Ti immuna a nangsurat iti daytoy a sanga (alhebra) idi ket ni Abu ʿAbdallah al-Khowarizmi, kalpasan daytoy ket sinaruno ni Abu Kamil Shojaʿ ibn Aslam." (MacGuckin de Slane). (Rosen 1831, pp. xi–xiii) ket nangibagbaga a ni "[Abu Abdallah Mohammed ben Musa] ket nagtaeng ken nagsursuarat babaen ti kalipato ti Al Mamun, ken isunga mailasin manipud ti Abu Jafar Mohammed ben Musa, nga isu met ket maysa amatematiko ken astronomo, a rimammag-ay babaen ti Kalipato a ni Al Motaded (a nagturay idi A.H. 279-289, A.D. 892-902)." Iti pangyuna ti nangruna a komentariona iti Latin a pnanagipatarus ni Robert Chester iti al-Khwārizmī's Alhebra, Ni L.C. Karpinski ket nanagisursurat a ni Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā ket mangibagbaga ti kalakayan nga annak a lallaki ni Banū Mūsā. i Karpinski ket nangisursurat iti panagrepasona iti (Ruska 1917) nga idi (Ruska 1918): "Ni Ruska ditoy ket nagkamali a nangisasao ti mannurat a kas ni Abū Gaʿfar M. b. M., embes a ni Abū Abdallah M. b. M."
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c Hogendijk, Jan P. (1998). "al-Khwarzimi". Pythagoras. 38 (2): 4–5. ISSN 0033–4766 Kitaen ti pateg ti
|issn=(tulong).
- ^ Berggren 1986
- ^ a b Struik 1987, p. 93
- ^ a b c Toomer 1990
- ^ a b Oaks, Jeffrey A. "Isukadi idi ni al-Khwarizmi ket nangipakpakat nga alhebraista?". Unibersidad ti Indianapolis. Naala idi 2008-05-30.
- ^ Rosen 1831, p. v–vi ; Toomer 1990
- ^ Daffa 1977
- ^ Knuth, Donald (1979). Dagiti algoritmo iti Moderno a Matematika ken Siensia ti Kompiuter (PDF). Springer-Verlag. ISBN 0-387-11157-3.
- ^ Cristopher Moore kenStephan Mertens, Ti Katutubo ti Panagbilang, (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 2011), 36.
- ^ Abu Rahyan Biruni, "Athar al-Baqqiya 'an al-Qurun al-Xaliyyah" (Tugot dagiti napalapas: ti kronolohia dagiti taga-ugma a pagilian), Tehran, Miras-e-Maktub, 2001. Orihinal nga insasao ti Arabiko iti: "و أما أهل خوارزم، و إن کانوا غصنا ً من دوحة الفُرس" (pg. 56)
- ^ "Ti Irak Kalpasan ti Muslim a Panagrukma", babaen ni Michael G. Morony, ISBN 1-59333-315-3 (ti 2005 pasksimile ti orihinla a libro ti 1984 ), p. 145
- ^ Rashed, Roshdi (1988). "Konsepto ti Alhebra ni al-Khwārizmī". Iti Zurayq, Qusṭanṭīn; Atiyeh, George Nicholas; Oweiss, Ibrahim M. (dagiti ed.). Arabo a Sibilisasion: Dagiti Karit ken Sungbat: Dagiti Panagadal a Pammadayaw kenni Constantine K. Zurayk. SUNY Press. p. 108. ISBN 0-88706-698-4.
- ^ Dunlop
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig ken ni Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao nga Orokaiva
Ti pagsasao nga Orokaiva ket ti pagsasao a Papuano a naisasao idiay Probinsia ti Oro, idiay "ipus" ti Papua Baro a Guinea.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Orokaiva iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Hunjara iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Aeka iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Orokaivic". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Humotepain-Ari te Giu, Dagiti Kararag iti Orokaiva (1953) Indihitado babaen ni Richard Mammana


text:
Sergio Osmeña Sr., Zamboanga del Norte
Ti Sergio Osmeña Sr. ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga del Norte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sergio Osmeña Sr. ket nabennebenneg iti 39 a barbaranggay.[2]
- Antonino
- Bagong Baguio
- Bagumbayan
- Biayon
- Buenavista
- Dampalan
- Danao
- Don Eleno
- Kauswagan
- Labiray
- Liwanag
- Mabuhay
- Macalibre
- Mahayahay
- Marapong
- Nazareth
- Nebo
- New Rizal
- New Tangub
- Nuevavista
- Pedagan
- Penacio
- Poblacion Alto
- Poblacion Bajo
- Princesa Freshia
- Princesa Lamaya
- San Antonio
- San Francisco
- San Isidro
- San Jose
- San Juan
- Sinaad
- Sinai
- Situbo
- Tinago
- Tinindugan
- Tuburan
- Venus
- Wilben
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Sergio Osmeña Sr. | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Peninsula ti Zamboanga Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion IX (Peninsula ti Zamboanga)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion IX (Peninsula ti Zamboanga)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion IX (Peninsula ti Zamboanga)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion IX (Peninsula ti Zamboanga)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Zamboanga del Norte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Plantilia:Ipakita ti datos ti pagilian
Naus-usar daytoy a plantilia para iti panagdokumento kadagiti meta-plantilia ti pagilian nga inus-usar babaen ti sistema ti plantilia ti wagayway. Makita ti iparuar daytoy a plantilia babaen ti dagus a panagbkita kadagit ania man a plantilia iti Kategoria:Dagiti plantilia ti datos ti pagilian.
Panagusar[urnosen ti taudan]
Automatiko nga awagan daytoy a plantilia babaen ti pagalagadan a sintaksis ti plantilia ti datos ti pagilian:
{{ {{{1 |ipakita ti datos ti pagilian }}} | alias = Nagan ti pagilian | shortname alias = Ababa a nagan ti pagilian   | flag alias = Flag of Countryname.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}}   }}
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Pagsasao nga Alangan
Ti pagsasao nga Alangan ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti Mangyan idiay probinsia ti Mindoro idiay Filipinas.
Ti Alangan ket insasao babaen dagiti 2,150 a tattao kadagiti sumaganad nga ili ti amianan-tengnga a Mindoro (Ethnologue).
- Ti ili ti Sablayan, probinsia ti Occidental Mindoro
- Ti ili ti Naujan, probinsia ti Oriental Mindoro
- Ti ili ti Victoria, probinsia ti Oriental Mindoro
Ti dialekto ti Ayan Bekeg ketnaisasao kadagiti amianan a daya a bakras ti Bantay Halcon ken maawatan daytoy babaen dagiti agsasao iti Alangan iti amin a paset ti lugar (Tweddell 1970:193).[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Alangan iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Alangan". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Tweddell, Colin E. 1970. “The Identity and Distribution of the Mangyan Tribes of Mindoro, Philippines”. Anthropological Linguistics 12 (6).


text:
Dinastia a Tang
Ti Dinastia a Tang (Insik: 唐朝; pinyin: Táng Cháo; IPA: [tʰɑ̌ŋ tʂʰɑ̌ʊ]; Tengnga nga Insik: Dâng) (Hunio 18, 618 – Hunio 1, 907) ket maysa idi nga imperial a dinastia iti Tsina nga inunaan babaen ti Sui a Dinastia ken sinaruno babaen ti Dagiti Lima aDinastia ken Dagiti Sangapulo a Pagarian a Paset ti Panawen. Dayto ket binangon babaen ti Li (李) a pamilia, a nangagaw ti bileg idi las-ud ti pannakaapday ken panakarebba ti Imperio a Sui. Ti dinastian ket napasardeng bassit babaen ti Maikadua a Dinastia ti Zhou (Oktubre 8, 690 – Marso 3, 705) idi nangagaw ti trono ni Emperatris Wu Zetian, nga isu laeng ti Insik a nagbalbalin nga emperatris a nagturay, a kinabukodanna ti nagturturay.
Ti Dinastia a Tang, nga adda ti kapitoliona idiay Chang'an (tatta nga aldawen a ti Xi'an), nga iti dayta a panawen ket isu ti kapusekan ti populasion a siudad iti lubong, ket sapasap a naikapanunotan a kas maysa a nangato a puntos iti Insik a sibilisasion—a maipada ti, wenno labsenna iti, nasapsapa a Han a Dinastia—ti nabalitokan a panawen iti kosmopolitano a kultura. Ti teritoriona, a nagun-od manipud kadagiti kampania ti milisia dagiti nasapa nagturturay, ket maipada iti Han a Dinastia. Kadagiti dua a senso itimaika-7 ken maika-8 a sigsiglo, ti Tang ket nagirehistro ti nakarkulo a populasion babaen ti bilang dagiti nairehistro a sangkabalayan ti agarup a 50 a riwriw a tttao.[2][3][4]a[›] Nupay kasta, ti pay sentro a gobierno ket nadaddadaelen ken saanen a nakaurnos ti pudno a senso ti populasion idi maika-9 a siglo, daytoy ket nakarkulo a ti populasion ket dimmakkel ti agarup a 80 a riwriw a tattao.[5][6] Ti kaada ti dakkel a batayan ti populasionna, ti dinastia ket nakabael a nagaramid ti propesional ken nakonkripto a buyotan dagiti ginasut a ribribu iti tropa tapno adda makasuppiat kadagiti nomadiko a bileg nga agturturay idiay Akin-uneg nga Asia ken dagiti lukratino a dalan ti komersio iti igid ti Seda a Kalsada. Dagiti nadumaduma a pagarian ken dagiti estado ket nagbaybayadda ti buis iti korte ti Tangt, bayat a ti Tang ket pinarukamana pay ti wenno pinarmekna dagiti nadumaduma a rehion a dagitoy ket saanna a dagus a tinengtengngel babaen ti protektorado a sistema. Iti labes ti politikal a panagsakop, ti Tang ket nangipilit pay ti napigsa a pannakainpluensia ti kultura kadagiti kaarrubana nga estado a kas ti Korea, Hapon, ken Bietnam.
Ti Tang a Dinasti aidi ket kaaduan a paset ti panawen iti karang-aya ken katalinaay, malaksid idi las-ud ti An Lushan a Rebelion ken ti pannkapaay ti sentro a turay idi kinaudi a gudua ti dinastia. Kasla ti napalabas a Sui a Dianstia, ti Tang a Dianstia ket nagtartaripatu ti maysa a sistema ti sibil a serbisio babaen ti panagkintos kagiti opisial babaen naalagad nga eksaminasion ken dagiti rekomendasion iti opisina. Daytoy a sibil nga urnos ket pinaay babaen ti kaada irurumsua dagiti rehional a gobernador ti milisia a naamammuan a kas ti jiedushi idi las-ud ti maika-9 a siglo. Ti Insik a kultura ket rimmang-ay ken simmaysayaat idi las-ud ti Tang a panawen; daytoy ket naikedkeddeng a ti kalatakan a panawen para iti Insik a daniw.[7] Dua kadagiti kadayegan a mannaniw ti Tsina, ni Li Bai ken ni Du Fu, ket tagikua iti daytoy a panawen, ken dagiti dadduma pay a nadayeg a mannaniw a kas ni Han Gan, Zhang Xuan, ken ni Zhou Fang. Adda idi dagiti nadumaduma a nabaknang a naipakasaritaan a literatura nga inur-urnong babaen dagiti eskolar, ken dagiti pay ensiklopedia ken dagiti heograpiko nga obra.
Adda idi dagiti nalatak nga inar-aramid idi las-ud ti Tang, a mairaman ti panagrang-ay ti panagprenta ti muton ti kayo. Ti Budismo ket nagbalin idi a nangruna nga impluensia iti Insik a kultura, nga adda idi dagiti patneng a sekto ti Insik a nakagun-od ti kinadayeg. Nupay kasta, ti Budismo maiparparukmanto babaen ti estado ken bimmassit ti impluensiana. Urayno ti dinastia ken ti sentral a gobierno ket napapaay babaen idi maika-9 a siglo, ti arte ken kyultura ket rimmangrang-ay. Ti napakapsut a sentral a gobierno ket kaaduan a nagikkat manipud iti panagtaripatu ti ekonomia, ngem ti panaglaklako a pannakibiang ti pagilian ket natalinaay a sibubukel ken ti komersio a panaglaklako ket nagtultuloy a rimmangrang-ay.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Pannakabangon[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Li a pamilia ket tagikua ti amianan a laud nga aristokrasia ti milisia a kaaduanna idi las-ud ti turay dagiti emperadr ti Sui.[8][9] Nagtuntonda ti patrilineal a kaputotan manipud iti nangruna atattao iti Insik a pakasaritaan a kas ni Laozi (Li Er), Li Guang ken ni Li Gao. Dagiti ina ni Emperador Yang iti Sui (r. 604–617) ken ti nagnbangon nga emperador iti Tang ket agkasat idi a babbai, a mangaramid nga agkasinsin dagitoy dua nga emperador kadagiti sabali a dinastia.[10] Ni Li Yuan (kalpasanna a nagbalin a ni Emperador Gaozu iti Tang, r. 618–626) ket isu idi ti Duke iti Tang ken dati a gobernador iti Taiyuan idi dagiti dadduma nga opiial ti gobierno ket kinalablabanda dagiti daulo ti bandito iti pannakarebba ti Sui nga IMperio, a paset a gapuanan babaen ti maysa a napaay a kampania ti Korea.[8][11] Iti kaada tikadayaw iti milisia a panagipadas, isu ket ngimmato kalpasan iti rebelion a kakuyogna ti anakna a lalaki ken ti nagay-ayat pay ti milisia nga anakana a babai a ni Prinsesa Pingyang (d. 623) a nagaramid ken nangimaton kadagiti bukodna a tropa.[12] Idi 617, ni Li Yuan ket sinakupna ti Chang'an ken nagtigtignay a kas ti nagturturay iti maysa a tirtiris nga ubing nga emperador iti Sui, a nagitited kenni Emperador Yang iti puesto iti Taishang Huang, wenno nagretiro nga emperador/ama ti agdama nga emperador.[12] Iti damag ti pannkapatay ni Emperador Yang babaen ti bukodna aheneral a ni Yuwen Huaji (d. 619), idi Hunio 18, 618, ni Li Yuan ket inrangrangna ti bagina a kas emperador ti baro a dinastia ti Tang.[12][13]
Ni Li Yuan ket nagturturay aginggan aidi 626 sakbay idi napilit nga inikkat babaen ti anakna a lalaki a ni Li Shimin, Prinsipe iti Qin. Ni Li Shimin ket nagbilbilin idin kadagiti tropa manipud idi isu ket agtawen iti 18, isu ket nalaing iti bai, espada, pika, ken naamammuan idi para iti kinalaingna kadagiti panagduklos ti kabaliero.[10][14] Ti pannakilabanna kadagiti ad-adu ti bilangna a buyot, inabakna ni Dou Jiande (573–621) idiay Luoyang iti Gubat ti Hulao idi Mayo 28, 621.[15][16] Iti naranggas a panagikkat ti naarian a pamilia gapu ti buteng iti asasinasio, ni Li Shimin ket tinambangna ken pinatayna dagiti dua a kakabsatna a lalaki, ni Li Yuanji (b. 603) ken Nabalangatan a Prinsipe a niLi Jiancheng (b. 589), iti Pasamak ti Ruangan Xuanwu idi Hulio 2, 626.[17] Iti nabiit a kalpasanna daytay, nagikkat a nangiparabor kaniana ti amana ken ni Li Shimin ket naipangato iti trono. Isu ket naitaripnongan a naamammuan babaen ti templo a naganna a Taizong (唐太宗). Urayno ti panagpatay kadagiti dua a kabsatna a lalaki ken ti panangikatna ti amana ket mangsuppiat ti Confuciano a pateg iti panagraem iti nagannak ken nagputot ,[17] ni Taizong ket nangipakita kanian nga isu ket makabael a daulo a nagdengdengngeg kadagiti balakad dagiti kasiriban a kameng iti konsilona.[10] Idi 628, ni Emperador Taizong ket nagtengngel iti maysa a Budista a serbisio ti panaglagip para kadagiti nadangran iti gubat, ken idi 629, isu ket nangipatakder kadagiti Budista monasterio kadagiti lugar ti nangruna a gubgubat tapno agkararag dagiti monghe ket para kadagiti natnatay kadagiti nakilablaban ti dua a bangir.[18] Daytoy idi ket idi klas-ud ti kampania a simmuppiat ti Akin-daya a Tujue, ti Göktürk a kanate a nadadael kalpasan ti pannakatiliw ti ni Jiali Khan Ashini Duobi babaen ti naindayegan nga opisial ti milisia ti Tang a ni Li Jing (571–649), a kalpasan daytoy ket nagbalin a maysa a Kanselor ti Dinastia a Tang. Iti daytoy a panagballigi, dagdi Turko ket inawatda ni Taizong a aks ti bukodda a Khagan, wenno Nalatak a Khan (天可汗), iti pannkaipatinayon iti panagturayna a kas ti Anak a Lalaki iti Langit.[19][20]
Administrasion ken dagiti politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti immuna reporma[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Taizong ket nangiyasentar a mangsolbar kadagiti kinauneg a problema iti uneg ti gobierno a kankanayon naar-aramid kadagiti napalabas a dinastia. Iti panangipadpadakkelna iti nainkalintegan a kodigo ti Sui , isu ket nangiparuar ti maysa a baro a nainkalintegan a kodigo a nakabatayan dagiti simmarsaruno nga Insik a dinastia, ken dagiti pay kaarubana a gobierno idiay Bietnam, Korea, ken Hapon.[10] Ti kasapaan a nabati a kodigo ti linteg idi ket ti maysa a nabangon iti tawen ti 653, a nabingbingay idi kadagiti 500 nga artikulo a nangibagbaga kadagiti nadumaduma a krima ken dagiti dusa a sumakop manipud kadagiti sangapulo a basnut iti maysa a bislak, sangagasut a basnut iti maysa a nadagsen a baston, pannakapatalaw, panagserbi iti balud, wenno pannkapatay.[21] Ti nainkalintegan a kodigo ket nalawag a nangilaslasin kadagiti nadumaduma nga agpang ti kinakaro iti nait-ited a panagdusa no dagiti nadumaduma a kameng iti sosial ken politikal a pagsasarunuan ket nakaitalekda iti isu met laeng a krima.[22] Kas pagarigan, ti kakaro ti panagdusa ket sabali idi no ti maysa nga agserserbi wenno kaanakan a lalaki ket pimmatay ti maysa nga master wenno ti maysa nga uliteg ngem no ti maysa a master wenno uliteg ket pimmatay timaysa nga agserserbi wenno kaanakan a lalaki.[22] Ti Tang a Kodigo ket kaaduan a naitaltalinaay babaen kadagiti naududi a kodigo a kas ti nasapa a Ming a Dinastia (1368–1644) a kodigo iti 1397,[23] ngem adda pay dagiti sabali a rebision kadagiti naud-udi a panawen, a kas ti napasayaat a karbenagan ti tagikua para iti bababi idi las-ud ti Song a Dinastia (960–1279).[24][25]
Ti Tang ket addan idi kadagiti tallo a departamento (省, shěng), a naikeddeng a mangaramid, mangrepaso, ken mangikeddeng kadagiti annuroten. Adda pay idi dagiti innem a ministro (部, bù) babaen dagiti administrasion a nangikeddeng ti annuroten, ti tungggal maysa ketnaidutokan ti sabali a trabaho. Dagitoy a pannkabingbingay ti opisina ti estado ket nairaman ti personalidad ti administrasion, pinansia, dagiti rito, milisia, hustisia, ken publiko a pagobraan, ti maysa nga administratibo a modelo a nagpaaut aginggana ti pannakatnag ti Qing a Dinastia (1644–1912).[26] Urayno dagiti nangbangon ti Tang ket nakaikabagianda iti nasapsapa a Han a Dinastia (202 BC–220 AD), ti kaaduan a nakaibatayan para kadagiti administratibo nga gungloda ket kapadpada idi dagiti immun-una nga Akin-abagatan ken Akin-amianan a Dinastia.[10] Ti dibisional a milisia (fubing) ti Akin-abagatan a Zhou (557–581) ket nagtultuloy idi babaen ti Tang a gobierno, a mairaman dagidi mannalon a soldado a nagserserbi iti panagsisinnublat manipud iti kaptolio wenno ti prontera tapno makaawat ti naitited a pagtalonan. Ti sistema ti agpapada a talon iti Akin-amianan a Wei a Dinastia (386–534) ket naibatbati pay idi, urayno adda idi dagiti bassit a panagbalbaliw.[10]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D. (Disiembre 2006). "East-West Orientation of Historical Empires" (PDF). Journal of World-Systems Research. 12 (2): 219–229. ISSN 1076-156X. Naala idi Agosto 12, 2010.
- ^ Ebrey, Walthall & Palais 2006, p. 91.
- ^ Ebrey 1999, p. 111.
- ^ Ebrey 1999, p. 141.
- ^ Du 1998, p. 37.
- ^ Fairbank & Goldman 2006, p. 106.
- ^ Yu 1998, pp. 73–87.
- ^ a b Ebrey, Walthall & Palais 2006, pp. 90–91.
- ^ Adshead 2004, pp. 40–41.
- ^ a b c d e f Ebrey, Walthall & Palais 2006, p. 91.
- ^ Graff 2000, pp. 78, 93.
- ^ a b c Adshead 2004, p. 40.
- ^ Graff 2000, p. 78.
- ^ Graff 2000, p. 80.
- ^ Adshead 2004, pp. 40–42.
- ^ Graff 2000, pp. 78, 82, 85–86, 95.
- ^ a b Adshead 2004, p. 42.
- ^ Ebrey, Walthall & Palais 2006, p. 93.
- ^ Adshead 2004, pp. 42–43.
- ^ Twitchett 2000, p. 124.
- ^ Ebrey 1999, pp. 111–112.
- ^ a b Ebrey 1999, p. 112.
- ^ Andrew & Rapp 2000, p. 25.
- ^ Ebrey 1999, p. 158.
- ^ Bernhardt 1995, pp. 274–275.
- ^ Fairbank & Goldman 2006, p. 78.
- Dagiti obra a nadakamat
- Adshead, S. A. M. (2004), T'ang a Tsina: Ti Itatakder ti Daya iti Pakasaritaan ti Lubong, New York: Palgrave Macmillan, ISBN 1-4039-3456-8 (natangken nga akklub).
- Andrew, Anita N.; Rapp, John A. (2000), Autokrasia ken dagiti Rebelde a Nagbangon nga Emerador iti Tsina: Ti Panagipadpada kenni Mangipagulo Mao ken ni Ming Taizu, Lanham: Rowman & Littlefield, ISBN 0-8476-9580-8
- Bai, Shouyi (2003), Ti Pakasaritaan iti Insik a Muslim (Tom. 2), Beijing: Zhonghua Book Company, ISBN 7-101-02890-X
- Beckwith, Christopher I. (1987), Ti Tibetano nga Imperio iti Tengnga nga Asia, Princeton: Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan, ISBN 0-691-02469-3
- Benn, Charles (2002), Ti Nabalitokan a Panawen iti Tsina: Ti Amin a Biag idiay Dinastia a Tang, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, ISBN 0-19-517665-0
- Bernhardt, Kathryn (Hulio 1995), "Ti Tinawtawid a Karbengan dagiti Annak a Babai: ti Kanta nga Anomalia?", Moderno a Tsina: 269–309
- Bowman, John S. (2000), Dagiti Columbia Kronolohia iti Asia Pakasaritaan ken Kultura, New York: Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan
- Brook, Timothy (1998), Dagiti Pannaka-allilaw iti Rag-o: Komersio ken Kultura iti Ming a Tsina, Berkeley: Unibersiad ti California a Pagmalditan, ISBN 0-520-22154-0
- Chen, Yan (2002), Maipapan ti Baybay a Dalan ti Seda ken Insik a Ganganaet a Pagisinnukatan ti Kultura, Beijing: Unibersidad ti Peking a Pagmaldiatan, ISBN 7-301-03029-0
- Cui, Mingde (2005), Ti Pakasaritaan ti Insik a Heqin, Beijing: Renmin Chubanshe, ISBN 7-01-004828-2
- Du, Wenyu (1998), "Tang Song Jingji Shili Bijiao Yanjiu" (PDF), Dagiti Panagsukisok iti Insik a Pakasaritaan ti Ekonomia, 1998 (4), ISSN 1002-8005, naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2007-09-26
- Eberhard, Wolfram (2005), Ti Pakasaritaan ti Tsina, New York: Cosimo, ISBN 1-59605-566-9
- Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B. (2006), Daya nga Asia: Ti Kultural, Sosial, ken Politikal a Pakasaritaan, Boston: Houghton Mifflin, ISBN 0-618-13384-4
- Ebrey, Patricia Buckley (1999), Ti Cambridge a Nailustrado a Pakasaritaan ti Tsina, Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, ISBN 0-521-66991-X (paperback).
- Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006) [1992], Tsina: Ti Baro a Pakasaritaan (Maika-2 a naipadakkel nga ed.), Cambridge: MA; Londres: Ti Belknap a Pagmalditan ti Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, ISBN 0-674-01828-1
- Gascoigne, Bamber; Gascoigne, Christina (2003), Dagiti Dinastia iti Tsina: Ti Pakasaritaan, New York: Dagiti Pagipablaakan ti Carroll ken Graf, timaysa nga imprenta iti Avalon Publishing Group, ISBN 0-7867-1219-8
- Gernet, Jacques (1962), Ti Inaldaw a Biag idiay Tsina iti Kasakbayan a Rabii ti Mongol a Panagraut, 1250–1276, translated by H. M. Wright, Stanford: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan, ISBN 0-8047-0720-0
- Gernet, Jacques (1996), Ti Pakasaritaan ti Insik a Sibilisasion (2nd nga ed.), New York: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, doi:10.2277/0521497817, ISBN 978-0-521-49781-7
- Graff, David Andrew (2002), Mediebal anga INsik a Pannakigubatan, 300–900, New York, Londres: Routledge, ISBN 0-415-23954-0
- Graff, David Andrew (2000), "Dou Jiande's dilemma: Dagiti lohistika, estratehia, ken kasasaad", iti van de Ven, Hans (ed.), Pannakaigubat iti Insik a Pakasaritaan, Leiden: Koninklijke Brill, pp. 77–105, ISBN 90-04-11774-1
- Graff, David Andrew (2008), "Maipapan ti probinsia nga autonomia ken Panagsalaknib ti Prontera iti Naladaw a Tang: Ti Kaso iti Lulong a Buyot", iti Wyatt, Don J. (ed.), Dagiti sanguanan a pakigubatan Pudno ken Naipanpanunotan: Gubat, Pagbeddengan, ken Identidad iti Tengnga a Paset ti Panawen ti Insik, New York: Palgrave MacMillan, pp. 43–58, ISBN 978-1-4039-6084-9
- Guo, Qinghua (1998), "Yingzao Fashi: Twelfth-Century Chinese Building Manual", Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain, 41: 1–13
- Harper, Damian (2005), China, Footscray, Victoria: Lonely Planet, ISBN 1-74059-687-0
- Hsu, Mei-ling (1988), "Chinese Marine Cartography: Sea Charts of Pre-Modern China", Imago Mundi, 40 (1): 96–112, doi:10.1080/03085698808592642
- Hsu, Mei-ling (1993), "The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development", Imago Mundi, 45 (1): 90–100, doi:10.1080/03085699308592766
- Huters, Theodore (Hunio 1987), "From Writing to Literature: The Development of Late Qing Theories of Prose", Harvard Journal of Asiatic Studies: 51–96
- Kang, Jae-eun (2006), The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism, translated by Suzanne Lee, Paramus: Homa & Sekey Books, ISBN 1-931907-37-4
- Kiang, Heng Chye (1999), Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes, Singapore: Singapore University Press, ISBN 9971-69-223-6
- Kitagawa, Hiroshi; Tsuchida, Bruce T. (1975), The Tale of the Heike, Tokyo: University of Tokyo Press
- Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas, New York: Simon & Schuster, ISBN 0-671-70158-4
- Liu, Pean (1991), "Viewing Chinese ancient navigation and shipbuilding through Zheng He's ocean expeditions", Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai
- Liu, Zhaoxiang (2000), History of Military Legal System, et al., Beijing: Encyclopedia of China Publishing House, ISBN 7-5000-6303-2
- Needham, Joseph (1986a), Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (1986b), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Engineering, Part 2, Mechanical Engineering, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (1986c), Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (1986d), Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing, Taipei: Caves Books
- Needham, Joseph (1986e), Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 4, Spagyrical Discovery and Invention: Apparatus, Theories and Gifts, Taipei: Caves Books
- Nishijima, Sadao (1986), "The Economic and Social History of Former Han", iti Twitchett, Denis; Loewe, Michael (dagiti ed.), Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 545–607, ISBN 0-521-24327-0
- Pan, Jixing (1997), "On the Origin of Printing in the Light of New Archaeological Discoveries", Chinese Science Bulletin, 42 (12): 976–981, doi:10.1007/BF02882611, ISSN 1001-6538
- Reed, Carrie E. (Enero 2003), "Motivation and Meaning of a 'Hodge-podge': Duan Chengshi's 'Youyang zazu'", Journal of the American Oriental Society: 121–145
- Reischauer, Edwin O. (1940), "Notes on T'ang Dynasty Sea Routes", Harvard Journal of Asiatic Studies, 5 (2): 142–164, doi:10.2307/2718022, JSTOR 2718022
- Richardson, H. E. (1985), A Corpus of Early Tibetan Inscriptions, Royal Asiatic Society, Hertford: Stephen Austin and Sons
- Schafer, Edward H. (1985) [1963], The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics (1st paperback nga ed.), Berkeley and Los Angeles: University of California Press, ISBN 0-520-05462-8
- Sen, Tansen (2003), Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400, Manoa: Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the Association for Asian Studies, ISBN 0-8248-2593-4
- Shen, Fuwei (1996), Cultural flow between China and the outside world, Beijing: Foreign Languages Press, ISBN 7-119-00431-X
- Song, Yingxing (1966), T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century, translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun, University Park: Pennsylvania State University Press
- Stein, R. A. (1972) [1962], Tibetan Civilization (1st English nga ed.), Stanford: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan, ISBN 0-8047-0806-1
- Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History", The Art Bulletin, 86 (2): 228–254, doi:10.2307/3177416, JSTOR 3177416
- Studwell, Joe (2003), The China Dream: The Quest for the Last Great Untapped Market on Earth, New York: Grove Press, ISBN 0-8021-3975-2
- Sun, Guangqi (1989), History of Navigation in Ancient China, Beijing: Ocean Press, ISBN 7-5027-0532-5
- Tang, Zhiba (1991), "The influence of the sail on the development of the ancient navy", Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai
- Temple, Robert (1986), The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention, with a foreword by Joseph Needham, New York: Simon and Schuster, ISBN 0-671-62028-2
- Twitchett, Denis (2000), "Tibet in Tang's Grand Strategy", iti van de Ven, Hans (ed.), Warfare in Chinese History, Leiden: Koninklijke Brill, pp. 106–179, ISBN 90-04-11774-1
- Wang, Yongxing (2003), Draft Discussion of Early Tang Dynasty's Military Affairs History, Beijing: Kunlun Press, ISBN 7-80040-669-5
- Whitfield, Susan (2004), The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith, Chicago: Serindia, ISBN 1-932476-12-1
- Wood, Nigel (1999), Chinese Glazes: Their Origins, Chemistry, and Recreation, Philadelphia: Unibersidad ti Pennsylvania a Pagmalditan, ISBN 0-8122-3476-6
- Woods, Frances (1996), Napan kadi ni Marco Polo idiay Tsina?, Estados Unidos: Westview Press, ISBN 0-8133-8999-2
- Wong, Timothy C. (1979), "Ti Bagi ken Kagimongan kadagiti Sarita ti Ayat iti Tang Dinastia", Warnakan ti Oriental a kagimongan ti Amerikano, 99 (1): 95–100, doi:10.2307/598956, JSTOR 598956
- Wright, Arthur F. (1959), Budismo iti Insik a Pakasaritaan, Stanford: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan
- Xi, Zezong (1981), "Dagiti Insi ka Panagad-adal iti Pakasaritaan ti Astronomia, 1949–1979", Isis, 72 (3): 456–470, doi:10.1086/352793
- Xu, Daoxun (1993), Ti Biograpia ni Tang Xuanzong, et al., Beijing: People's Press, ISBN 7-01-001210-5
- Xue, Zongzheng (薛宗正) (1992), Turko a Tattao (突厥史), Beijing: 中国社会科学出版社, ISBN 7-5004-0432-8
- Yu, Pauline (Disiembre 1998), "Panagikarta ti Ladawan ti daga iti Insik a Daniw", Insik a Literatura: Dagiti salaysay, Dagiti artikulo, Dagiti repaso (CLEAR), pp. 71–87
- Zizhi Tongjian, vols. 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abramson, Marc S. (2008), Etniko ken Identidad iti Tang a Tsina, Philadelphia: Univbersidad ti Pennsylvania a Pagmalditan, ISBN 978-0-8122-4052-8
- Cotterell, Arthur (2007), Dagiti Imperial a Kapitolio iti Tsina: Ti Kaunegan a Panakakita iti Selestial nga Imperio, London: Pimlico, ISBN 978-1-84595-009-5
- Chen, Guocan, "Hebei Sanzhen (Tallo a Jiedushi iti Hebei)", Ensiklopedia ti Tsina (Umuna nga ed.)
- Chen, Zhen, "Jiedushi", Ensiklopedia ti Tsina (UMuna nga ed.)
- de la Vaissière, E. (2005), Dagiti Sogdiano nga Agtagtagilako. Ti Pakasaritaan, Leiden: Brill, ISBN 90-04-14252-5
- Schafer, Edward H. (1967), Ti Bermelon a Billit: Dagiti Ladawan ti T’ang Iti Abagatan, Berkeley ken Los Angeles: Unibersidad ti California a Pagmalditan
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Dinastia a Tang iti Wikimedia Commons
Dagiti midia a mainaig iti Dinastia a Tang iti Wikimedia Commons


text:
Sasao a Papuano
Ti sasao a Papuano ket dagiti agasmang dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea iti akinlaud nga isla ti Pasipiko ti Baro a Guinea, ken dagiti kaarruba nga isla, ken saan dagitoy nga Austronesio wenno Australiano. Ti termino ket saan a nalawag a mangipagarup ti henetiko a pannakikabagian. Ti konsepto a dagiti tattao a Papuano a kas naiduma manipud kadagiti Melanesio ket immuna idi nga insingasing ken ninaganan babaen ni Sidney Herbert Ray idi 1892.
Dagiti pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baro a Guinea ket maysa kadagiti kaaduan ti panagdumaduma iti lingguistika a rehion iti lubong. Malaksid iti sasao nga Austronesio, adda dagiti agarup a 800 a pagsasao a nabingbingay kadagiti innem a pulo a babassit a pamilia ti pagsasao, nga addaan iti saan a nalawag a panagkakabagian iti tunggal maysa kaniada wenno iti ania man kadagiti sabali a pagsasao, ken maipatinayon pay dagiti adu a bilang dagiti isolado a pagsasao. Kaaduan kadagiti sasao a Papuano ket naisasao iti isla ti Baro a Guinea, ken adda met dagiti bilang a naisasao idiay Purpuro Bismarck, Isla Bougainville, ken ti Is-isla Solomon iti daya, ken idiay Halmahera, Timor, ken ti purpuro ti Alor iti laud. Ti akinlaud unay a pagsasao, ti Tambora idiay Sumbawa, ket awanen. Ti maysa a pagsasao a Papuano, ti Meriam Mir, ket naisasao iti kaunegan dagiti nailian a pagbeddengan ti Australia, idiay akindaya a Lingsat Torres. Dagiti laeng sasao a Papuano nga addaan iti opisial a pannakabigbig ket dagiti adda iti Daya a Timor.
Dagiti nadumaduma a pagsasao ti Flores, Sumba, ken dagiti sabali nga isla iti akindaya nga Indonesia ket naidasigda a kas Austronesio ngem adu dagiti bilang dagiti balikas a saan nga Austronesio iti batayan a bokabularioda ken dagiti gramatikal a langa a saan nga Austronesio. Naisingasingen daytoy a dagitoy ket mabalin a kasisigudda a saan a sasao nga Austronesio a gangani amin a binulod dagiti bokabularioda manipud iti kaarrubada a sasao nga Austronesio, ngem awan ti nabirukan a pannakaikapet kadagiti sasao a Papuano iti Timor. Iti sapasap, ti sasao a Tengnga–Akindaya a Malayo-Polinesio ket namarkaanda iti adu a historikal nga impluensia iti Papuano, iti leksiko, grammatika, ken ponolohia, ken daytoy ti akinrebbeng para iti kaadu ti dibersidad ti pamilia a pagsasao nga Austronesio.
Kaaduan dagiti sasao a Papuano ken insasao dagiti ginasut aginggana dagiti rinibo a tattao; dagiti kaaduan a naisasao ket mabirukan idiay Kabambantayan ti Baro a Guinea, nga idiay ket mangsurok iti basbassit ngem sangagasot a ribo. Dagitoy ket mairaman ti Akinlaud a Dani (180,000 in 1993) ken Ekari (100,000 ti naireporta idi 1985) iti akinlaud a (Indonesian) kabambantayan, ken Enga (230,000 idi 2000), Huli (150,000 ti naireporta idi 2011), ken Melpa (130,000 ti naireporta idi 1991) iti akindaya a (PNG) kabambantayan. Iti laud ti Baro a Guinea, dagiti kadakkelan a pagsasao ket ti Makasai iti Daya a Timor (100,000 idi 2010) ken ti Galela iti Halmahera (80,000 ti naireporta idi 1990). Iti daya, ti Terei (27,000 ti naireporta idi 2003) ken ti Naasioi (20,000 ti naireporta idi 2007) ket naisasaoda idiay Bougainville.
Uray no bassit laeng ti panagadal kadagitoy a pagsasao no maiyasping iti pamilia nga Austronesio, addaan dagiti tallo a preliminario a panagpadas iti adu a gantingan a panangidasig iti henelohia, babaen da Joseph Greenberg, Stephen Wurm, ken Malcolm Ross. Ti kadakkelan a pamilia a naipagarup a pudno para iti rehion ti Papua ket ti pilo ti Trans–Baro a Guinea, a mangbukel iti kaaduan kadagiti sasao a Papuano ken kaaduan a mabirukan iti igid ti kabambantayan ti Baro a Guinea. Dagiti nadumaduma a nangato nga agpang a pamilia ket mabain a mangirepresenta dagiti naisangayan a migrasion idiay Baro a Guinea, ken naipagpagarup daytoy a manipud iti laud.[1] Gapu ta mabalin laeng a pagkatlo dagiti sasao a Papuano iti nasayaat a naadal, dagiti pannakaawat dagiti lingguista kadagiti panagkakabagianda ket agtultuloyto a mabaliwan.
Dagiti panagusig iti estadistika a naidesinio a mangala kadagiti senias a saan unay a nasayaat a maduktalan babaen ti komparatibo a pamay-an, ti pannakaipagarup iti naisuppiatan a pannaka-umiso, ket maingisingasing ti lima a nagruna nga stock ti Papuano (agarup a dagiti sasao a Papuano ti Trans–Baro a Guinea, Laud, Amianan, Daya, ken Abagatan);[2] ti napaut a gay-at iti panangiyasping ket nagisingasing pay kadagiti pannakaikapet a pagbaetan dagiti napili a pagsasao, ngem ti pamay-an manen ket saan nga ortodokso iti historikal a lingguistika.[3]
Ti sasao a Nalatak nga Andamanes ket mabalin a kabagian dagiti dadduma nga akinlaud a sasao a Papuano, ngem saanda a nasakopan babaen ti termino a Papuano.[1]
Panangidasig ni Greenberg[urnosen | urnosen ti taudan]
Insingasing ni Joseph Greenberg ti maysa a pilo ti Indo-Pasipiko nga aglaon iti (Akin-amianan) sasao nga Andamanes, amin dagiti sasao a Papuano, ken ti sasao a Tasmania, ngem saan a dagiti sasao nga Aborihinal nga Australiano. Bassit laeng dagiti lingguista a mangawat iti panangigrupona. Daytoy ket naisangayan manipud iti pilo ti Trans–Baro a Guinea iti pannakaidasig dita baba.
Panangidasig ni Wurm[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kaaduan a naus-usar a pannakaidasig ti sasao a Papuano ket ti bagi ni Wurm, ti nailista dita baba nga agraman iti agarup a bilang dagiti pagsasao iti tunggal maysa a pamilia iti parentesis. Daytoy ti isbangan nga inus-usar babaen ti Ethnologue sakbay iti panangidasig ni Ross (dita baba). Daytoy ket naibatay iti preliminario unay nga obra, kaaduan daytoy ket maipapan iti tipolohia, ken inbagbaga met ni Wurm a saan a mangnamnama daytoy a mangtengngel iti panagusig. Dagiti sabali a linggusita a mairaman ni William A. Foley, ket nangisingasing nga adu kadagiti pilo ni Wurm ket naibatayda kadagiti langa ti lugar ken dagiti panagpapada iti estrutura, ken awatenda laeng dagiti kababaan nga agpang iti daytoy a panangidasigna, kaadun ket tinawid manipud kadagiti dati a taksonomia. Biningbingay ni Foley (1986) ti sasao a Papuano kadagiti sumurok nga innem a pulo a babassit a pamilia ti pagsasao, ken maipatinayon pay dagiti bilang dagiti isolado. Nupay kasta, iti kaadian, inawat ni Foley ti nawatiwat a paraigid no saan a dagiti salaysay iti panangidasig ni Wurm, gapu ta isuna ken ni Ross ket nagipategda iti adu a paset iti pilo ti Trans-Baro a Guinea ni Wurm.
Segun ken ni Ross (kitaen data baba), ti kangrunaan a problema iti pannagidasig ni Wurm ket ti saanna a panangipateg iti panagbaliw gapu iti pannakaiyasideg. Kas pagarigan, adda dagiti nadumaduma a sanga iti bukodna a pilo ti Trans–Baro a Guinea ket awanan iti bokabulario kadagiti sabali a sasao a Trans–Baro a Guinea, ken naidasigda idi a kas Trans–Baro a Guinea gapu ta maipadada iti gramatika. Nupay kasta, adda pay dagiti adu a sasao nga Austronesio a maipada iti gramatika iti sasao a Trans–Baro a Guinea gapu iti impluensia iti pannakaiyasideg ken bilingualismo. Iti pay maipada, dagiti nadumaduma a grupo ket addaanda iti panagpapada kadagiti adu a batayan a bokabulario iti sasao a Trans–Baro a Guinea ket saanda a nairaman iti pilo gapu ta saanda a maipada daytoy iti gramatika.
Namatmati ni Wurm a ti sasao a Papuano ket simmangpet kadagiti nadumaduma nga allon iti migrasion nga adda met dagiti nasapsap a pagsasao (mabalin a mairaman ti sasao a Sepik–Ramu) a maikabagian iti sasao nga Australiano,[4][5] ti naladladaw a migrasion a nagiyeg kadagiti sasao a Laud a Papuano, Torricelli ken ti Daya a Papuano[4] ken ti maikatlo nga allon a nangiyeg iti kaudian a migrasion ti sakbay ti Austronesio, ti pamili a Trans–Baro a Guinea.[4]
Dagiti pamilia ti Papuano nga insingasing babaen ni Wurm (agraman kadagiti agarup a bilang dagiti pagsasao)
- Sasao nga Amto–Musan (2)
- Pagsasao a Burmeso (isolado)
- Pagsasao a Busa (isolado)
- Sasao a Daya nga Ulo ti Billit (3)
- Sasao a Daya a Papuano (36)
- Sasao a Luek Geelvink (12)
- Pagsasao a Yuri (isolado)
- Pagsasao a Porome (isolado)
- Sasao a Kwomtari–Baibai (6)
- Sasao a Left May (7)
- Sasao a Sepik–Ramu (104)
- Sasao a Sko (7)
- Sasao a Torricelli (48)
- Sasao a Trans–Baro a Guinea (598)
- Sasao a Laud a Papuano (26)
- Pagsasao a Yalë (isolado)
Dua kadagit isolado ni Wurm ket naisilpodan a kas ti
ken manipud idi panawen ni Wurm ti sabali pay nga isolado ken dagiti dua a pagsasao a tagikua ti baro a pamilia ket naduktalan,
- Pagsasao nga Abinomn (isolado)
- Sasao a Bayono–Awbono (2).
Panangidasig ni Ross[urnosen | urnosen ti taudan]
Pinategan manen ni Malcolm Ross ti singasing ni Wurm kadagiti puro a panankaibatay iti leksiko. Daytoy ket iti panangkitana iti nagbibingayan a bokabulario, ken naipangpangruna kadagiti nagbinbingayan nga idiosinkronidad a maipada iti Ingles ti I ken me a maigiddiat iti Aleman iti ich ken mich. Ti saan a nasayaat a saad ti dokumentasion ti sasao a Papuano ket manggawid iti daytoy nga arngian a kaaduan kadagiti pangsandi. Uray no kasta, namatmati ni Ross nga isuna ket nakabaelen nga adu a nangpasingked kadagiti panangidasig ni Wurm, uray no dagiti rebision a manpasayaat iti sangkapaset a tipolohiko nga arngian ni Wurm. (Kitaen ti sasao a Trans–Baro a Guinea). Kaaduan a suroten tiEthnologue (2009) ni Ross.
Nasingasingen a dagiti pamilia nga agparang no maiyasping kadagiti pangsandi ket mabalin a gapu iti panagbulod iti pangsandi imbes nga iti panagkakabagian iti henelohia. Nupay kasta, insuppiat ni Ross a ti sasao a Papuano ket addaan kadagiti sistema ti pangsandi iti narikpan a klase, a magawidan iti panagbulod, ken iti ania man a kaso ti adu a bilang dagiti pagsasao nga addaan kadagiti agpapada a pangsandi iti pamilia a kas ti Trans–Baro a Guinea ket mangilaksid iti panagbulod a kas maysa a panangipalawag. Ipakitana pay a dagiti dua akaso iti naipagarup a panagbulod iti pangsandi iti Baro a Guinea ket simpleda laeng a nairanrana, ken maipalawag a kas dagiti kadawyan a panagrang-ay manipud kadagiti proto a pagsasao dagiti pamilia a naibagbaga: gau ta dagiti nasapsap a aporma dagiti pagsasao ket nakonstruktoda manen, nagbalin dagiti pangsandida a basbassit nga agpapada, ngem saan nga ad-adu. (Insuppiat ni Ross a dagiti sistema ti pangsandi ti silulukat a klase, a kadawyan dagiti panagbulbulod, ket mabirukan kadagiti herarkia dagiti kultura a kas dagiti mabirukan idiay Abagatan a daya nga Asia ken Hapon, a dagiti pangsandi ket mangipakita kadagiti salaysay iti panagkakabagian ken ti sosial a kasasaad imbes laeng a dagiti gramatikal a pro-porma a kas dagiti adda iti ad-adu nga egalitariano a kagimongan ti Baro a Guinea.)
Insingasing ni Ross dagiti 23 a pamlia ti sasao a Papuano ken dagiti 9–13 nga isolado. Nupay kasta, gapu iti naing-inget a kriteriana, saan a nakabiruk isuna iti makaanay a datos tapno maidasig amin dagiti sasao a Papuano, ken naipangpangruna dagiti isolado nga awanna iti asideg a kabagian tapno makatulong iti pannakaidasigda.
Nabirukan pay ni Ross a ti sasao nga Akinbaba a Mamberamo (wenno ti pagsasao a Warembori—addaan isuna iti makaanay a datos iti Pauwi) ket sasao nga Austronesio anakaron a nagbaliw babaen ti panakaiyasideg kadagiti sasao a Papuano, kaaduan a kas idi ti pagsasao a Takia. Ti sasao nga Is-isla Reef – Santa Cruz iti pilo ti Day a Papuano ni Wurm ket mabalin nga isu ti maika-24 a pamilia, ngem ti simmakbay nga obra ket nangipakita kaniada a nakaroda pay a mangbaliw a sasao nga Austronesio.
Laglagipen a bayat a daytoy a panangidasig ket nasaysayaat ngem dagiti dati a panangipadas, daytoy ket naibatay iti bugbugtong a parametro, dagiti pangsandi, ken isu a daytoy ket nasken a maibati a tentatibo. Uray no dagiti pangsandi ket dagiti konserbatibo nga elemento iti maysa a pagsasao, isuda a dua ket ababa ken agusar iti naipabassit nga agasmang iti ponemiko nga imbentorio ti pagsasao. Dagiti dua a ponema ket mangpaadu a mangpasayaat ti posibilidad iti pannakaikarna dagiti panagpapada, a naipangpangruna no saanda a mapasingkedan babaen dagiti panagpapada iti leksikon.
Dagiti pamilia ti Papuano nga insingasing babaen ni Ross[urnosen | urnosen ti taudan]
- Trans–Baro a Guinea (naipabassit kadagiti 466–493 a pagsasao)
- ? Naipadakkel a Laud a Papuano (tentatibo)
- Sasao a Laud a Papuano (27)
- Sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani (9)
- Yawa (1–2)
- Sasao a Mairasi (4)
- Sasao a Daya a Cenderawasih (Luek Geelvink) (10)
- Sasao a Tanap Dandanaw (19; akinngato a Karayan Mamberamo)
- Sasao a Tor–Kwerba (17)
- Sasao a Nimboran (5)
- Sasao a Skou (8)
- Sasao a Pagbeddengan (15)
- Sasao a Left May – Kwomtari (13) (problematiko)
- Sasao a Senagi (2) (mabalin a kabagian ti Sepik)
- Sasao a Torricelli (40–50) (mabalin a kabagian ti Sepik)
- Sasao a Sepik (51)
- Sasao a Ramu – Akinbaba a Sepik (40) (immuna nga insingasing babaen ni Foley)
- Sasao a Yuat (5)
- Sasao a Piawi (2) (mabalin nga iti Ramu)
- Sasao nga Abagatan-Tengnga a Papuano (22)
- Sasao nga Akindaya a Trans-Fly (4; maysa idiay Australia)
- ? Sasao a Yele – Laud a Baro a Britania (tentatibo)
- Sasao a Baining (Daya a Baro a Britania) (8)
- Sasao nga Amianan a Bougainville (4)
- Sasao nga Abagatan a Bougainville (9)
- Sasao a Tengnga a Solomon (4)
Dagiti isolado a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Insingasing babaen ni Ross. Naurnos babaen ti lokasion:
Amianan nga Irian:
- Pagsasao nga Abinomn (Baso, Foia)
- Pagsasao nga Isirawa (isilpo ni Donahue daytoy iti Kwerba)
- Pagsasao a Karkar (Yuri) – kaudian a naipakitan a kas Pagsasao a Pauwasi
- Pagsasao a Busa
- Pagsasao a Yalë (Nagatman)
- Pagsasao a Taiap (Gapun), mabirukan iti adda iti baybay nga isla idi 4000 BCE
- Pagsasao a Sulka, iti Baro a Britania
- Pagsasao a Kol, iti Baro a Britania
- Pagsasao a Kuot (Panaras), iti Baro nga Irlanda
dadduma[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti dati nga isolado nga indasig babaen ni Ross:
- Pagsasao a Burmeso (Taurap), iti sasao a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani
- Pagsasao a Porome (Kibiri), iti pamilia a Kiwai ti Trans–Baro a Guinea
- Pagsasao a Morwap (Elseng), iti Ssaao a Pagbeddengan (kadagiti batayan a panagpapada iti leksiko)
Dagiti pagsasao a nabalin iti pannakaikeddeng iti pamilia nga Austronesio:
- Akinbaba a Mamberamo (insuppiat ni Donohue a daytoy ket releksipikado a pamilia a Papuano; mabalin a saan a maitagikua ti Yoke)
- Pagsasao a Kazukuru (2007)
- Is-isla Reef – Santa Cruz (2007)
Di naidasig gapu ti kaawan ti datos:
- Sasao nga Amto–Musan (2)
- Kenati (isolado)
- Komyandaret (isolado)
- Maramba (di napasingkedan)
- Massep (isolado)
- Molof (isolado)
- Pamilia a Momuna: Momina, Momuna (Somahai)
- Samarokena (mabalin a Kwerba)
- Saponi (makibinningay iti batayan a bokabulario, ngem saan a dagiti pangsandi, iti Tantanap Dandanaw)
- Tause (probisional nga inkabil daytoy ni Ross iti Daya nga Ulo ti Billit – Sentani tapno makaawis iti panagsukisok, ngem saan a mangtunton daytoy a kabagianna)
- Tofamna (isolado)
- Usku (isolado)
Di ammo:
- Bayono-Awbono (TNG)
- Pyu (isolatdo, naidasigen a kas Kwomtari–Baibai)
- Kosare
- Kapori
- Purari (naisilpon iti Eleman, ngem addaan laeng iti bassit nga ebidensia)
- Adda dagiti rimpuok ti pagsasao iti Laud a Papua iti pagbaetan ti Karayan Taritatu ken ti pagbeddengan ti Papua Baro a Guinea, a mairaman ti Molof, Usku, ken Tofamna a nailista dita ngato ken iti pay Namla, Murkim, Lepki, ken Kembra, a saan nga agparang nga agkakabagian wenno kadagiti sabali apagsasao iti dayta a lugar. Ti Namla, ti kaudian a naduktalan, ket mabalin a kabagian ti Tofamna no addanto pay dagiti adu nga umay a datos. Ti Murkim ken Lepki ket mangipakitada iti panagpapada, ngem mabalin daytoy a saan a henetiko.
- Tambora (di naidasig, agraman iti maysa a banag iti leksiko a mangikapet daytoy kadagiti pagsasao ti Timor)
- Doso
- Kimki
Dagiti akinruar a panagkakabagian[urnosen | urnosen ti taudan]
Insingasing ni Joseph Greenberg a ti sasao nga Andamanes (wenno ti laeng sasao a Nalatak nga Andamanes) iti aplaya ti Burma ket kabagian ti sasao a Papuano wenno Laud a Papuano. Inbagbaga ni Stephen Wurm a dagiti panagpapada iti leksiko a pagbaetan dagiti pamilia ti Nalatak nga Andamanes ken ti Laud a Papuano ken ti Timor–Alor ket "nakasidsidaawda iti birtual a pormal nga identidad […] kadagiti bilang dagiti kayarigan". Nupay kasta, inkeddengna a daytoy ket saan nga ebidensia iti pannakaikapet a pagbaetan ti (Nalatak) Andamanes ken ti Trans–Baro a Guinea, ngem iti maysa a sub-estrato manipud iti maysa a nasapsapa a migrasion iti Baro a Guinea manipud iti laud.
Insingasing pay ni Greenberg ti maysa panankaikapet iti sasao a Tasmania. Nupay kasta, ti tattao a Tasmania ket nasalsaluminada kadagiti mabalin a 10,000 a tawtawen, ti panagpatay iti adu a tattao ket nangpukaw dagiti pagsasaoda sakbay iti adu a pannakairehistroda, ken bassit laeng kadagiti lingguista ti mangnamnama a maikapetdanto iti sabali a pamilia ti pagsasao.
Inbagbaga ni William A. Foley (1986)[6] a dagiti panagpapada iti leksiko a pagabetan ti rekonstruksion ti proto-Australiano ni R. M. W. Dixon ti 1980 ken dagiti pagsasao ti Kabambantayan ti Day a Baro a Guinea. Namatmati a saan a nasayaat a sanay ti mangnamnama ti pannakabiruk iti bugbugtong a pamilia ti pagsasao ti Papuano wenno Australiano no idi ti Baro a Guinea ken Australia ket maysa idi a bugbugtong a masa iti daga iti kaaduan a pakasaritaan ti nagtagitaon, ken insinan daytoy babaen ti Lingsat Torres kadagiti laeng 8000 a tawtawen iti napalabas, ken ti nauneg a panagkonstrukto menn ket mabalin a mangiraman dagiti pagsasao manipud kadagiti dua. Nupay kasta, kanungpalan a pinanawan ni Dixon ti singasingn a proto-Australiano,[7] ken dagitikapanunotan ni Foley ket nasken amapategan manen gapu kadagiti kaudian a panagsukisok.Insingasing pay ni Wurm a ti sasao a Sepik–Ramu ket addaan iti pannakaipada iti sasao nga Australiano, ngem namatmati a gapu daytoy iti epekto ti sub-estrato,[5]ngem uray no kasta namatmati a ti sasao nga Australiano ket mangirepresenta ti lingguistiko a grupo nga adda idi idiay Baro a Guinea sakbay ti isasangpet ti sasao a Papuano (a namatmati isuna a simmangpet kadagiti saan a basbassit ngem dua a grupo).[4]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Wurm 1975
- ^ Reesink et al. (2009) "Explaining the Linguistic Diversity of Sahul Using Population Models", PLOS Biology 7(11)
- ^ [1] Murray Gell-Mann et al. (2009) "Distant Language Relationship: The Current Perspective", Journal of Language Relationship·Boпpocы языkoBoro poдcTBa
- ^ a b c d Moseley, Christopher (2007). Encyclopedia of the world's endangered languages. ISBN 978-0-7007-1197-0.
- ^ a b Bellwood et al. (1995) The Austronesians ch. 10 "Linguistic Links Between Sepik-Ramu and Earlier Australian Languages"
- ^ Foley, William A. (1986). The Papuan Languages of New Guinea. Cambridge: Cambridge University Press
- ^ Dixon, R. M. W. 2002. Australian Languages: Their Nature and Development. Cambridge University Press
Dagiti kadawyan a nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Carrington, Lois (1996). A linguistic bibliography of the New Guinea area. Canberra: Australian National University. ISBN 978-0-85883-449-1. OCLC 41223774.
- Foley, William A. (1986). The Papuan Languages of New Guinea. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-28621-2. OCLC 13004531.
- Pawley, Andrew; Attenborough, Robert; Hide, Robin; Golson, Jack (2005). Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Canberra: Pacific Linguistics. ISBN 0-85883-562-2. OCLC 67292782.
- Ray, Sidney Herbert (1892). "The languages of British New Guinea". Transactions of the Ninth International Congress of Orientalists. II (1892): 754–770.
- Ross, Malcolm (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages". Iti Andrew Pawley; Robert Attenborough; Robin Hide; Jack Golson (dagiti ed.). Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Canberra: Pacific Linguistics. pp. 15–66. ISBN 0-85883-562-2. OCLC 67292782.
- Wurm, Stephen A. (1975). Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1. Canberra: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University. OCLC 37096514.
- Wurm, Stephen A. (1982). The Papuan Languages of Oceania. Tübingen: Narr. ISBN 3-87808-357-2. OCLC 8592292.
- Wurm, Stephen A. (1983). "Papuan linguistics: past and future". Language and Linguistics in Melanesia. 14: 5–25. OCLC 9188672.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bibliograpia dagiti pagsasao (Papuano ken Austronesio) ti Papua ti Indonesia idi 2003
- Sitio ti Summer Institute of Linguistics kadagiti pagsasao ti (Papuan o ken Austronesio) ti Papua Baro a Guinea
- Mapa ti Sasao a Papuano (dati nga ammo a kas ti pamilia a Daya Papuano) ti isla ti Melanesia
- Ni Bill Foley iti Sasao a Papuano
- Dagiti pamilia ti Pagsasao a Papuano ken Henera ni Dryer
- Dagiti Naisagmak a pagsasao ti Rehion ti Pasipiko
- Sitio ti Newguineaworld ni Timothy Usher


text:
Plantilia:Masapul a dakamaten
Panag-usar[urnosen ti taudan]
{{Masapul a dakamaten|petsa=Oktubre 2021}}
Kaspagarigan[urnosen ti taudan]
Daytoy ket ipakita a kas pagarigan laeng.
{{Masapul a dakamaten|rason=masapul ti napudno a taudan ti insasao}}
Ti testo ti wiki ket maiparang a kas iti sumaganad:
- Daytoy ket ipakita a kas pagarigan laeng.[masapul a dakamaten]
Datos ti plantilia[urnosen ti taudan]
TemplateData para iti Masapul a dakamaten
Daytoy a plantilia ket inus-usar a mangipakita kadagiti tunton dagiti artikulo, a naipangpangruna no adda panagdudua, a makasapul ti dakamat iti napudno a taudan.


text:
BAGUIO CITY -Manayonan ti pwersa dagiti contact tracers nga agserbi sadiay La Trinidad, Benguet kagiddan ti agtultuloy a panagngato ti kaso iti covid-19 sadiay.
Sigun kenni Mayor Romeo Salda, agnayun dagitoy iti 16 a contact tracers a maiwaras kadagiti amin nga barangay tapno mapapartak ti contract tracing efforts ti nasao nga ili.
Kinunana a tumulong metlaeng dagitoy a mangisayangkat iti disinfection kadagiti pagtaengan dagiti covid-19 patients.
Innayona a nangilatang ti lokal a gobierno iti pondo para iti sweldo dagiti kanayunan a contact tracers.
Iti agdama, dumanon iti 28 a contact tracers ti agserserbi iti munisipyo.
Maipalagip a kidkiddawen ni Municipal Health Officer Dr. Antonette Agpas ti panakanayon ti bilang dagiti contact tracers dagitoy a dagos met a pinatgan ti loklal a gobierno.
Kabayatana, naminsan manen nga inyapela ti mayor ti nainget a panagtungpal dagiti umili kadagiti minimum health standards kontra iti COVID19**withpatrol5


text:
Matsuyama
Ti Matsuyama (松山市, Matsuyama-shi) ket ti kapitolio ti siudad ti Prepektura ti Ehime iti isla ti Shikoku indiay Hapon ken ti pay kadakkelan a siudad ti Shikoku, nga addaan iti populasion ti 509,835 manipud idi Hunio 1, 2019..[1]Daytoy ket mabirukan idiay akin-amianan a daya ti Tanap Dōgo. Ti kayat a sawen ti naganna ket "bantay ti pino". Ti siudad ket pinundar idi Disiembre 15, 1889.
Ti siudad ket ammo para kadagiti napudot nga ubbog (onsen) ket ti pakabirukan ti Dōgo Onsen, ti kaduogan a pagdigosan a balay ti napudot nga ubbog idiay Hapon. Ti maikadua a paborito a papanan dagiti turista ket ti Kastilio Matsuyama. Walo kadagiti walopulo ket walo a templo iti Perigrinasion ti Shikoku ket adda idiay Matsuyama.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Matsuyama (City (-shi), Ehime) - Population Statistics and Locations in Maps and Charts". citypopulation.de. Enero 3, 2015. Naala idi Oktubre 25, 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Matsuyama iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Matsuyama manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website ti Siudad ti Matsuyama (iti Hapon)
- Opisial a website ti Siudad ti Matsuyama (iti Ingles)


text:
Papa Eugenio I
Ni Santo Papa Eugenio I wenno Eugenius I, ket isu ti papa manipud idi 10 Agosto 654 aginggana idi 1 Hunio 657.
Isu ket katutubo iti Roma, ken naipasngay manipud kadagiti Rufiniano. Isu ket nabutosan a kas papa idi 10 Agosto 654, ken naikeddeng idi 655, ken pimmusay idi 1 Hunio 657 manipud ti masna a gapuanan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Libro dagiti Santo, bavbaen dagiti Benediktino a Monghe ti Ramsgate ti San Agostino Abadia
- Daytoy nga artikulo ket mangiramramanb kadagiti kasisigud a testo manipud ti maika-9 nga edision (1879) ti Encyclopædia Britannica.
- Mangiraman daytoy nga artikulo iti teksto manipud iti pablaak a mabirukan itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Popes Eugene I–IV". Catholic Encyclopedia (iti Ingles). New York: Robert Appleton Company.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Eugenio I iti Wikimedia Commons


text:
Santo Domingo, Ilocos Sur
Ti Santo Domingo ket maysa a maikatlo a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Santo Domingo ket nabennebenneg iti 36 a barbaranggay.[2]
- Binalayangan
- Binongan
- Borobor
- Cabaritan
- Cabigbigaan
- Calautit
- Calay-ab
- Camestizoan
- Casili
- Flora
- Lagatit
- Laoingen
- Lussoc
- Nalasin
- Nagbettedan
- Naglaoa-an
- Nambaran
- Nanerman
- Napo
- Padu Chico
- Padu Grande
- Paguraper
- Panay
- Pangpangdan
- Parada
- Paras
- Poblacion
- Puerta Real
- Pussuac
- Quimmarayan
- San Pablo
- Santa Cruz
- Santo Tomas
- Sived
- Vacunero
- Suksukit
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Santo Domingo | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Ilocos Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Bantay Parker (Filipinas)
Ti Bantay Parker, lokal nga ammo a kas Melibengoy, ket estratobulkan idiay isla ti Mindanao, Filipinas (6°06.8' N, 124°53.5' E). Daytoy ket mabirukan idiay probinsia ti Abagatan a Cotabato, 30 kilometro a laud ti Siudad ti General Santos ken 44 kilometro nga abagatan ti Siudad ti Koronadal.
Ti Ingles a nagan ti bulkan ket naala manipud iti Amerikano a Heneral, Heneral Frank Parker, a nakakita iti bulkan ken nagtunton nga isu ti "nakaduktal" idi las-ud ti panagpatayabna nga isu ti nagpiloto idi 1934. Ni Heneral Parker ket nangidaulo ti ekspedision aginggana iti danaw idiay abut ti bulkan ti bantay a kakuyogna idi dagiti dadduma nga opisial ti gobierno ti kolonial nga Estados Unidos ken Filipinas, a mairaman ni Bise-Gobernador-Heneral Joseph Ralston Hayden ken Probinsial a Gobernador Gutierrez, idi otonio ti 1934.[4]
Dagiti pisikal a langa[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangatona ket naited iti 1,784 metro manipud kadagiti dadduma a taudan ken iti 1,824 metro babaen dagiti dadduma pay.[3] Daytoy ket addaan iti diametro ti baba iti 40 km. Daytoy ket addaan iti 2.9-km-kalawa a kaldera nga addaan iti napadsok a bakras nga agpangato iti 200-500m iti ngato ti danaw a tinawtawagan tattan iti Danaw Maughan. Ti danaw nga opisial a tinawtawagan ti Danaw Holon, ket nainaganan ti sabali pay nga Amrikano a nadungpar a kakuyog idi ni Parker.
Ti Melibengoy ket naikedkeddeng a kas maysa kadagiti sagrado a lugar ti tribu ti T'boli. Daytoy ket mangibalbalay dagiti manmano a sebbangan ti, Parantica dannatti reyesi, a natakutan babaen idi ni Propesor Josue de los Reyes ti Notre Dame ti Unibersidad ti Marbel ken naipablaak iti Entomolohiko a Warnakan ti Panagsukisok nga Instituto ti Senckerburg idi Disiembre 1994.
Dagiti opisial ti gobierno ket nagpasingked pay ti pannakakita ti Tarsier ti Filipinas, Tarsius syrichta a mabalin kano a mabirukan kadagiti kaarrubayan a baranggay ti Dana wHolon.
Dagiti panagbettak[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Parker ket naipampamattian a namitlo a nagbettak kadagiti 3,800 a napalabas a tawtawen, ti naudi ket idi Enero 4, 1641. Ti panagbettak idi 1641 ket gapuanan ti pannakaporma ti abut ti bulkan a danaw.
Idi Septiembre 6, 1995, dagiti lokal nga opisial ket inreportada ti namatmattianda a bulkaniko nga aktibidad idiay Danaw Maughan. Ti kano aktibidad a gapuanan ti guedday ken dagiti panaglayus iti igid ti Karayan Ga-o a paatianan ti Danaw Maughan ken pakaitiponan ti Karayan Allah iti amianan. Gapu ti daytoy a penomeno, ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia ket nangikabil kadagiti alikamen ti panagsisiim a nangikeddenga a ti naibagbaga nga aktibidad ket inaramid ti tao.
Kalpasan ti basbassit ngem maysa a tawen kalpasan ti aktibidad idi 1995, ti temporario a pemnned ket naporma iti agarup a 250 m manipud iti rummuaran ti Danaw Maughan, ken daytoy ket nangbutbuteng kadagiti agtataeng iti kaunegan ti lugar gapu ti panagbutbuteng kadagiti kelaat a layus. Dagiti naideposito a tinumek ket nangpenned ti agay-ayus a Karayan Ga-o ket gapuanan ti panagpangato ti agpang ti danaw ti agarup nga 6 a metro.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
- Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia
- Bulkan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "Parker". Programa ti Global a Bulkanismo (iti Ingles). Instituto ti Smithsoniano.
- ^ Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) Panid ti Bulkan Parker
- ^ a b Daytoy nga artikulo ket agus-usar ti 1,824 ma kangato nga inted babaen ti Programa ti Global a Bulkanismo.[1] Ti website ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ket mangited ti kangato iti 1,784 m.[2]
- ^ J. R. Hayden ken ni Kapitan C. Morera, Sept. 4, 1934 ken ni Hayden ken ni Gob. Gutierrez, Enero 15, 1935, Joseph Ralston Hayden Papers, Box 27, Folder 32, Naipakasaritaan a Biblioteka ti Bentley, Unibersidad ti Michigan.


text:
Gradgrado desimal
Ti gradgrado desimal (DD) a maiyebkas iti latitud ken longitud kadagiti heograpiko a koordinato a kas dagiti kapirgis ti desimal ken inus-usar kadagiti adu a panangipakat ti sistema ti heograpiko a pakaammo (GIS), panangimapa ti web a kas ti Google Maps,ken dagiti ramit ti GPS. Dagiti grado desimal ket ti maysa nga alternatibo iti panagusar kadagiti grado, minminuto, ken segsegundo (DMS). Kas met iti latitud ken longitud, dagiti pateg ket respektibo a rineppet babaen ti ±90° ken ±180°.
Dagiti positibo a latitud ket dagiti amianan iti ekuador, dagiti negatibo a latitud ket dagiti abagatan ti ekuador. Dagiti positibo a longitud ket dagiti daya ti Kangrunaan a Meridiano, dagiti negatibo a longitud ket dagiti laud ti Kangrunaan a Meridiano. Ti latitud ken ti longitud ket kadawyan dagitoy a maiyebkas iti dayta a panagsasaruno, ti latitud sakbay iti longitud.
Presision[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti rayos ti semi-mayor a pagtayyekan iti Daga iti ekuador ket 6,378,160.0 metmetro[1] a pagresultaan iti sirkumperensia iti 40,075,161.2 a metmetro. Ti ekuador ket nabingbingay kadagiti 360 a gradgrado iti longitud, isu a tunggal maysa a grado iti ekuador ket mangirepresenta ti111,319.9 metmetro wenno agarup a 111.32 km. No ti maysa ket umalis iti adayo manipud ti ekuador a mapan iti ungto, nupay kasta, ti maysa a grado iti longitud ket maipa-adu babaen ti cosine iti latitud, a mangipaasideg iti distansia, nga umabot iti sero iti ungto. Ti bilang dagiti desimal a puesto a nasken para iti naisangayan a presision idiay ekuador ket:
Ti pateg kadagiti grado desimal iti maysa a presision kadagiti 4 a puesto ti desimal ket husto iti 11.132 a metmetro idiay ekuador. Ti pateg dagiti grado desimal iti 5 a puesto ti grado desimal ket husto iti 1.1132 a metro idiay ekuador. Ti kangato ket makaited ti bassit a biddut. Iti kangato iti 6,378 m , ti rayos ken distansia iti rabaw ket umado babaen ti 0.001 or 0.1%. Gapu ta ti Daga ket saan a nadalumpinas, ti presision ti longitud a paset dagiti koordinato ket umado no umad-adayoka iti ekuador. Ti presision ti paset ti latitud ket saan met unay nga umado, ngem iti kasta daytoy ket naing-inget, ti kaatiddog ti arko ti meridiano tunggal 1 a segundo ket agdepdepende iti latitud iti naikeddeng a puntos. Ti paggiddiatan iti 1 a segundo ti kaatiddog ti arko ti meridiano a nagbaetan ti ekuador ken ti ungto ket agarup a 0.3 metmetro gapu ta ti Daga ket maysa nga oblato nga esperoide.
Pagarigan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pateg ti DMS ket mapagbaliwan kadagiti grado desimal nga agus-usar iti pormula:
Kas pagarigan, ti grado desimal a representasion para iti
- 38° 53′ 23″ N, 77° 00′ 32″ W
(ti lokasion ti Kapitolio ti Estados Unidos) ket
- 38.889722°, -77.008889°
Kaaduan kadagiti sistema, a kas ti Google Maps, naikkat dagiti simbolo ti grado, a mangpabassit ti representasion iti
Ti mangkarkulo kadagiti komponente ti D, M ken S, ti sumaganad a pormula ket mabalin a mausar:
a ti |DD| ket ti absoluto a pateg iti DD, ti trunc ket ti annong ti trunkasion , ken ti mod ket ti operador ti modulo. Laglagipen nga iti daytoy a pormula, ti laeng S ket ti mabalin nga addaan iti sangkapirgis a pateg.
Ti pseudo kodigo, nga agus-usar iti bilang manipud iti ngato:
$min=int(mod(38.889722*60,60)); $sec=round(mod(38.889722*3600,60)) => min:53, sec:23


text:
Pebrero 9
Ti Pebrero 9 ti maika-40 nga aldaw ti tawen iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 325 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen (326 kadagiti bisiesto a tawen).
PaspasamakUrnosen
NaipasngayUrnosen
- 1773 – William Henry Harrison, Amerikano a daulo ti militar ken maika-9 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1841)
- 1837 – Jose Burgos, Gomburza (pimmusay 1872)
- 1891 – Ronald Colman, Ingles nga aktor (pimmusay 1958)
- 1940 – J. M. Coetzee, Abagatan nga Aprikano-Australiano a lingguista ken mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura
PimmusayUrnosen
- 1881 – Fyodor Dostoyevsky, Ruso a pilosopo, agiwarwarnak, ken mannurat (naipasngay 1821)


text:
Listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti kalawa
Daytoy ket listaan dagiti prepektura ti Hapon babaen ti kalawa.
Para kadagiti salaysay dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Hapon, kitaen dagiti prepektura ti Hapon.
Dagiti prepektura ti Hapon a nairanggo babaen ti kalawa manipud idi Oktubre 1, 2015Urnosen
Dagiti pigura ditoy ket segun kadagiti opisial a karkulo ti Hapon.[1] Dagiti ranggo ket naited babaen dagiti karkulo ti kalawa. Dagiti saan a naikeddeng a lugar ditoy ket pakabilangan para iti domestiko a pagbbeddengan dagiti rehion a di napasingkedan wenno sinuppiatan dagiti prepektura ti Hapon.
Dagiti prepektura ti Hapon a nairanggo manipud idi Enero 1, 1883Urnosen
Nairehistro a patneng (本籍, honseki) a populasion para iti Enero 1, 1883 ket nakarkulo idiay a naibatay iti pakaammo dagiti rehistro ti pamilia (戸籍, koseki).[5] Dagiti lugar ket nakarkulo a naibatay iti mapa nga inaramid babaen ni Inō Tadataka.[6] Dagiti ranggo ket naited babaen dagiti nakarkulo a lugar.
Kitaen payUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Dagiti karkulo ti populasion para iti Oktubre 1, 2015 ket segun kadagitinaireporta babaen ti Opisiana ti Estadistika ti Hapon. Dagiti karkulo ti kalawa para iti Oktubre 1, 2015 ket segun kadagiti inreporta babaen ti Heograpikal a Panagsukisok ti Instituto ti Hapon. Kitaen ti Kalawa dagiti Prepektura ti Hapon manipud idi Oktubre 1, 2015 ken Bariweswes ti Sistema ti Sosial ken Demograpiko nga Estadistika ti Hapon.(iti Hapon)
- ^ Dagiti ekspidensial a pateg ket karkulo babaen ti Opisina ti Estadistika, Ministro dagiti Akin-uneg a Pannakibianga ken dagiti Komunikasion, gapu ti di pannakaikeddeng dagiti pagbeddengan.
- ^ Saan a mairaman dagiti saan a naikeddeng a (kas iti saan a naikeddeng wenno nasuppiatan) luglugar.
- ^ Ti dagup dagiti prepektural a saan a naikeddeng a luglugar para iti tunggal maysa a prepektura ket mangdoble ti dagup dagiti saan a naikeddeng a lugar iti Hapon.
- ^ Segun dagiti Tabla ti Sangkabalayan ti Hapon para iti Enero 1, Meiji 16 (1883). Kitaen ti Digital Library at the National Diet Library of Japan
- ^ Segun ti 2nd Statistical Yearbook of the Empire of Japan (1883).
- ^ 1 kuadrado ri (方里, hōri) = 15.4234711 km².
- ^ a b c Dagiti tallo a prepektura ti Sapporo-, Hakodate- ken Nemuro-ken ket naitiponda idi iti Hokkaidō-chō (Ahensia ti Hokkaidō) idi Enero 26, 1886.
- ^ Mairaman iti agdama nga aldaw a Miyazaki-ken a naisina iti Kagoshima-ken idi Mayo 9, 1883.
- ^ Mairaman iti agdama nga aldaw a Toyama-ken split manipud iti Ishikawa-ken idi Mayo 9, 1883.
- ^ Mairaman iti agdama nga aldaw a Kagawa-ken a naisina manipud iti Ehime-ken iti Disiembre 3, 1888.
- ^ Mairaman iti agdama nga aldaw a Saga-ken a naisina manipud iti Nagasaki-ken idi Mayo 9, 1883.
- ^ Mairaman ti Nara-ken a naisina manipud iti Ōsaka-fu iti Noniembre 4, 1887.
- ^ a b Ti Kanagawa-ken ket maniraman ti Dagiti tallo a distrito ti Tama a naipan manipud iti Kanagawa-ken iti Tōkyō-fu idi Abril 1, 1893.


text:
Laud a Sumatra
Ti Laud a Sumatra (Indones: Sumatera Barat, naipangyababaan iti Sumbar, Jawi: سومترا بارايق, Minangkabau: Sumatera Baraik) ket ti probinsia ti Indonesia. Daytoy ket mabirukan idiay laud nga aplaya ti isla ti Sumatra. Ti kaudian nga opisial a karkulo para iti Enero 2014 ket mangipakita ti populasion iti 5,098,790. Ti Luad a Sumatra ket nabingbingay kadagiti 12 a rehensia ken dagiti pito a siudad. Daytoy ket relatibo nga addaan iti ad-adu a siudad ngem dagiti sabali a probinsia idiay Indonesia, malaksid ti probinsia ti Java.[1] Ti kapitoliona ket ti Padang.
Daytoy ket beddenganna dagiti probinsia ti Amianan a Sumatra (Sumatera Utara) iti amianan, ti Riau ken Jambi iti daya, ken ti Bengkulu iti abagatan a daya. Daytoy ket mangiraman ti Is-isla Mentawai.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Khee Giap Tan, Mulya Amri, Linda Low, Kong Yam Tan; Competitiveness Analysis and Development Strategies for 33 Indonesian Provinces, 2013
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Laud a Sumatra iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Laud a Sumatra manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
LAOAG CITY – Kinumpirmaran ni Barangay Chairman Abe Agsao iti Barangay Ester iti ili ti Vintar ti kalikagom a pananglapped dagiti agtartaraken ti baboy a makastrek iti lugar da dagiti mapan agikali ti napapatay a taraken.
Daytoy ket kalpasan nga adda ti impormasyon na da iti sanitary landfill a sakupen ti Barangay Ester ti pakaikalyan dagiti naisakripisyo a baboy manipud iti Barangay San Roque.
Segun kenni Agsao, saan nga ipalubos dagiti maseknan a sumrek iti sanitary landfill dagiti mapan agikali.
Inpetteng na a kalpasan a naipadanon kenkuana daytoy nga impormasyon ket dagus a timmawag iti Municipal Agriculture Office.
Kunana a basar iti MAO, ti sanitary landfill iti barangay da ket nailungalong a pakaikalyan dagiti naisakripisyo a baboy gapo ta awan ti mabalin a mausar iti Barangay San Roque.
Inpetteng na a saan a mabalin a mapasamak daytoy gapo ta iti asideg iti sanitary landfill ket adda ti waig.


text:
Kyoto
Ti Kyoto (京都, Kyōto, /kiˈoʊtoʊ/;[2]Hapon: [kʲoːꜜto] (dengngen)), opisial a ti Siudad ti Kyoto (京都市, Kyōto-shi, Hapon: [kʲoːtoꜜɕi] (dengngen)), ket ti kapitolio a siudad ti Prepektura ti Kyoto iti Hapon. Mabirukan daytoy iti Rehion ti Kansai iti isla ti Honshu. Mangbukel ti Kyoto ti maysa a parte ti lugar ti metropolitano iti Keihanshin a maikuyog iti Osaka ken Kobe. Manipud idi 2018, ti siudad ket addaan iti populasion iti 1.47 a riwriw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "国勢調査". Naala idi Hunio 16, 2021.
- ^ "Kyoto or Kioto". Collins Dictionary. n.d. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Kyoto iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Kyoto manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
San Fernando, La Union
Ti Siudad ti San Fernando ket ti kakaisuna a siudad iti probinsia ti La Union. Malaksid pay a kapitolio ti probinsia, agpapaay pay ti siudad a kas rehional a kapitolio ti Rehion ti Ilocos (Rehion I). Ti Siudad ti San Fernando ti sentro iti probinsia no maipanggep iti pinansia, politika ken ekonomia. Kaaduan nga agnaed ti siudad ket Ilokano.
Ti Siudad ti San Fernando ket maysa a primera klase a siudad ti Filipinas, naikuyog iti umuna a distrito ti La Union.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti San Fernando ket nabingbingay iti 59 a barbaranggay.[2]
- Abut
- Apaleng
- Bacsil
- Bangbangolan
- Bangcusay
- Baranggay I (Pob.)
- Baranggay II (Pob.)
- Baranggay III (Pob.)
- Baranggay IV (Pob.)
- Baraoas
- Bato
- Biday
- Birunget
- Bungro
- Cabaroan (Negro)
- Cabarsican
- Cadaclan
- Calabugao
- Camansi
- Canaoay
- Carlatan
- Catbangen
- Dallangayan Este
- Dallangayan Oeste
- Dalumpinas Este
- Dalumpinas Oeste
- Ilocanos Norte
- Ilocanos Sur
- Langcuas
- Lingsat
- Madayegdeg
- Mameltac
- Masicong
- Nagyubuyuban
- Namtutan
- Narra Este
- Narra Oeste
- Pacpaco
- Pagdalagan
- Pagdaraoan
- Pagudpud
- Pao Norte
- Pao Sur
- Parian
- Pias
- Poro
- Puspus
- Sacyud
- Sagayad
- San Agustin
- San Francisco
- San Vicente
- Santiago Norte
- Santiago Sur
- Saoay
- Sevilla
- Siboan-Otong
- Tanqui
- Tanquigan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Turismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu iti mabalin a pasyaran iti ili ti San Fernando.
- Thunderbird Resort
- Pindangan Ruins
- Macho Temple
- Bacsil Ridge
- Botanical Garden
- Poro Point Baywalk
- Poro Point Lighthouse
- Tomb of the Unknown Soldier
Tomb of the Unknown Soldier, monumento para dagiti soldado idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Monumento para iti Gubat ti Bacsil idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ City of San Fernando | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti La Union". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Joaquín González (politiko)
Ni Joaquín González (Hulio 22, 1853 – Septiembre 21, 1900) ket maysa idi a politiko a Filipino ken kameng ti Kongreso ti Malolos a nagsurat iti Batay-linteg ti Malolos, ti immuna a Batay-linteg ti Filipinas, kalapasan idi inrangarang ti wayawaya ti pagilian manipud iti Espania idi 1898. Isuna ket maysa kadagiti dua a nabutosan a delegado a nangirepresenta ti probinsia ti Pampanga, ti sabali ket ni Jose Rodriguez Infante. Kakuyog ni Felipe Calderon y Roca, ti nangruna a nagsurat iti batay-linteg, ni Dr. González ket paset idi ti komite a nakibinglay kadagiti debato a naipan kadagiti artikulo kada artikulo manipud idi Oktubre 25 aginggana idi Nobiembre 29, 1898.[1]
Nasapa a biag ken panagsanayUrnosen
Ni Dr. González ket maysa idi a Espaniol a mestiso anak da Fausto López (manipud iti Valladolid, Espania) ken María Amparo González y de los Ángeles (manipud iti Baliuag, Bulacan). Nagsanay isuna kas maysa a Doktor ti Medisina idiay Espania iti Universidad de Valladolid ken ti Universidad Central de Madrid (itan ket ti Universidad Complutense de Madrid). Kamaudian a dimmar-ay iti Instituto ti Optalmologo ni Dr. Wecker iti Paris, Pransia, tapno agbalin nga espesialista kadagiti sakit ti mata. Nakunkuna a nagobra ni José Rizal iti isu met laeng nga instituto ngem saan met a nagsabat dagiti dua a Filipino.
PagsapulanUrnosen
Idi Oktubre 19, 1898, naidutok ni Dr. González a kas ti immuna a Rektor/Presidente ti Universidad Cientifico-Literaria de Filipinas, ti inunaan ti Unibersidad ti Filipinas babaen ni Presidente Emilio Aguinaldo. Ti unibersidad ket addaan kadagiti pakultad kadagiti linteg ti sibil ken krimen, ken ti pay medisina ken operasion.[2] Nagisusuro isuna ti linteg ti medisina, toksikolohia ken kinadalus ti publiko.
Idi Abril 1899, ni Dr. González ket nagbalin a maysa kadagiti pito a kameng ti Permanente a Komision ti Nailian nga Asemblia[1] babaen ti Batay-linteg ti Malolos nga addaan kadagiti mangay-aywan a bileg iti labes ti Presidente ti Republika, dagiti Pannakabagi, dagiti Sekretario ti Gabinete, ti Pangulo ti Hustisia ken ti Solisitor Heneral idi las-ud ti panagsardeng ti Asemblia.[3]
PamiliaUrnosen
Inasawana ni Florencia Sioco y Rodríguez (1860–1925) ken nagannakda kadagiti sangapulo a lallaki, da Fernando, Jesus, Emilio, Augusto (ama ti dati a Sekretario ti Edukasion Andrew Gonzalez), Octavio, Virgilio, Javier, Bienvenido (maika-6 a Presidente ti Unibersidad ti Filipinas), Joaquin ken Fausto (dati a Kongregista ti Pampanga).
IpupusayUrnosen
Pimmusay ni Dr. González iti nakaro a apendisitis iyi Malate, Manila idi Septiembre 21, 1900. Nairangarang idi ti maysa a dakkel a nailian a panagminatay, ken ti pannagna dagiti mapan mangitabon ket dinar-ayan ti intero a Komision Sibil nga indauluan babaen ti immuna a presidentena ken ti Amerikano a Gobernador Heneral, ni William Howard Taft; dagiti turay ti militar ti Amerikano; dagiti nadayeg a Filipino ken dadduma pay a tattao.[4]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b Kalaw, Maximo M. (1927). The Development of Philippine Politics. Oriental Commercial. pp. 127, 130.
- ^ Agoncillo, Teodoro A. (1980). Ang Pilipinas at Mga Pilipino, Noon at Ngayon (The Philippines and the Filipinos, Then and Now). Garotech Publishing, Siudad ti Quezon, Filipinas.
- ^ "Article 55, Title VI, Malolos Constitution". lawphil.net/. Naala idi 17 Hunio 2014.
- ^ Gonzalez, Gene R. (1993). Cocina Sulipena: Culinary Gems of Old Pampanga. Bookmark, Manila. p. 29.