text:
Ti ‘Counter Clockwise’ Structure
Ania ti pagpapadaan dagitoy a sarita, ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner; ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina: Maysa A Meditasion’’ a nangabak iti Umuna a Gunggona a sarita ni Atty. Benjamin M. Pascual; ‘Sultana’ a sarita toy numo toy biang a naipablaak itay nabiit ditoyTawid; ti ‘Baggak’ a saritak a naipablaak iti ‘Sirmata Magasin’ ken, ti ‘Saddam’ a sarita ni Ariel Tabag ken nangabak iti Umuna a Gunggona iti Palanca Awards 2011?
Agpapadada ti istraktura ti pannakaisurat, immatras! Agpapadada pay a nangrugi iti ipapatay ti bida, sa kalpasanna, nawarwaren ti pakasaritaan. Ketdi, tao ti bida dagiti amin a sinurat, idinto a ti ‘Sultana’ ket ayup – maysa nga aso.
Naisalumina iti pannakaisurat dagiti sarita. Ketdi, saanen nga isu ti kabaruanan ta addan dagitoy nga istilo sipud pay idi un-unana. Saan laeng nga iti sarita ken nobela iti pakabasaan no dipay ket iti daniw.
Arintapusen ti dekada 90’s idi sinurattayo ti artikulo (ditoy met laeng kolum nga ‘Iti Duyog Ti Singasing’) maipanggep kadagiti istraktura iti pannakaisurat dagiti sarita ken nobela. Dinakamattayo ti kinaadda ti counter clockwise structure. Ta ngamin, no adda ti inawagantayo iti clockwise structure adda met ti counter clockwise. Iti ngamin panagbasabasatayo kadagiti liblibro ti literatura daytoy ti napaliiwtayo.
Nabasatayo idin ti ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner. Sa manen nabasatayo ti nangabak a sarita ni Atty. Benjamin Pascual a napauloan iti ‘Apay Ngata, Sabong, a Naisalsalumina: Maysa a Meditasion’ agraman dagiti kritisismo ken komentariona.
Diak ngarud nagpangadua a nageksperimento met iti kastoy a klase ti sarita. Uray kunak man, saan a maipablaak, wenno dumtengto ti panawenna a, a maipablaak. Ken maysa, naiserbi metten ti kangrunaan nga akem ti sinurat, ti panangpadas met iti agsurat iti kas iti napadasan dagiti nalatak a mannurat. Napasamaken ti pannakapnek wenno satisfaction – ti panangsurat met ti kabaelan a suraten dagiti nalalatak ken nalalaing a mannurat wenno kasdiay gayam iti agsurat iti kasdiay a klase ti sinurat. Dayta laeng met ti simple a motibotayo.
Idi nanglukat ti Sirmata Magasin, kasapulan ti sarita. Awan ti sidadaan a sarita nga isandi. Ala, man laengen, uray adda kuskuselna. Impablaaken, nupay adda idi ti gandat nga isalip koma. Imatonan pay la idi ti Saringit Chronicle ti pannakaipablaak ti Sirmata Magasin. Immabut met ti sumagmamano nga issue a tinarabayna.
Kunatayo idi sinurattayo ti artikulo, a no nagpakannawan ti clockwise, nagpakanigid met ti counter clockwise. Iti ababa a pannao, imbes nga umabante ti sarita, a kas iti gagangay a mapaspasamak, nagatras ketdi wenno abante-atras, atras-abante. Kasta ti pannakaisuratna. Saan a gagangay, limmaksid.
Saan ketdi a dagiti nobela ken iti sarita ti pakabasaan ti kastoy a porma. Uray met dagiti dadduma a dandaniw ket immatrasda met wenno nag-counter clockwise ti pannakaisuratda. Daytoy ti napaliiwtayo ken insurattayo manen iti daytoy met la a kolum nasuroken a maysa a dekada ti napalabas. Dinakamattayo ti maipapan ti sarita, kasta met ti daniw tapno maiparangarang ti kinaadda dagiti sinurat wenno pannakaisurat a nagatras.
Dinakamattayo idin daytoy maipapan iti panagsurat iti daniw idi sinurattayo iti maipapan kadagiti tayutay wenno figure of speech. Saanko a mabatoken no iti Saringit Chronicle wenno iti Tawid Magasin a naipablaak. Ngem siguradoak a di met Tawid News Magasin ta awan pay la idi.
Kunatayo man idi dinakamattayo ti tayutay a CLIMAX. The ascending order of ideas enumerated in a series. The enumeration of items is interesting only when the arrangement follows a climatic order. Naurnos a kapanunotan nga agibunga iti pannakapnek, kunam man laengen, he-he! Dayta makapikapik nga urnos dagiti detalie ti sinurat ket nasken nga ipangpangruna.
Kitaen ken usigen ‘toy linia ti daniw ni Percy Bysshe Shelley a napauloan iti ‘The Indian Serenade’:‘I die! I faint! I fail!’
Iti Iluko: Natayak! Nakapsutak! Napaayak!
Makapangato iti kiday a linia, di met? Dandanik pay naibbatan ti libro a basbasaek. Makapatayyek iti bukelbukel ti mata. Nakakaintriga. Apay kunam?
Iti umuna pay laeng a balikas a ket, naggibus koman a! Natayak, kunana. Natayen. Ania pay la ti ituloyna ket natayen? Ala, man? Ngem adda tuloyna. Apay a pinasarunuanna pay laeng iti nakapsut? Sa napaay?
Immatras ti pannakaisurat ti daniw. Climatic order!
Iti panagawatko itoy a linia ni Shelley, kastoy, kailian: Isu a natay ta nakapsut iti pannubok ti biag ket napaay iti panggep ti Dios kenkuana. Naglawag, saan? Ti kangrunaan a ramen daytoy a figures of speech ket ti lohika. No lohika no kuna, naurnos a konsepto.
Naurnos a konsepto ti kasapulan a tekniko ti kastoy a klase ti sarita, nobela wenno daniw. Saan a lumaksid kadayta a konsepto.
Iti sarita nga ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalumina: Maysa a Meditasion’ ni apo Benjamin Pascual, ket immuna a natay ti asawa ti bida, sa in-inut a nagatras babaen ti tekniko pannakagennedgenned wenno episodic babaen panagaramatna kadagiti interlude, requiem, ken dadduma pay; sa iti gibusna ket iti daydi kaunaan a pannakakita ti bida a lalaki iti bida a babai. Dayta ti konsepto ti pannakaisuratna.
Iti sarita a ‘Baggak’, iti opening ti sarita ket ti ipapatay met ti bida, sa nagatras-atras babaen iti tekniko ti transition wenno leave one space then capitalized the first word. Iti gibusna ti sarita, maipadto iti pannakaiyanak ti bida. Manipud ipapatay, nagatras ti sarita agingga naggibus iti pannakaipadto ti pannakaipasngay ti bida. Kastoy ti konsepto ti pannakaisuratna.
Kabaliktad daytoy a klase ti panagiparang iti plot pattern a “Boy Meets Girl” wenno vice versa. Iti “Boy Meets Girl” plot pattern, agam-ammo a siempre dagiti bida iti opening ti sarita, sadanto, agayan-ayat, agasawa, agpamilia, mataenganda, sadanto matay. Ngem iti daytoy nga istraktura, umuna met a matay ti bida, santo mataengan, sa agpamilia, sa makiayan-ayat, sa makiam-ammo ti lalaki iti babai. Nagbaliktad! Itoy nga istraktura, ket ad-adda nga agtaray ti sarita babaen ti Theme Driven Presentation.
Ti sarita a ‘Saddam’ ni Ariel Tabag, ket immuna naibaga a natayen ti bida a lalaki santo nawarwar ti pakasaritaan. Ket itoy a pakasaritaan, naglasat nga immuna iti panunot ti narrator. Isu met la ti konsepto ti pannakaisurat.
Itoy a banag, malagipko la unay ti naisurat ni Atty. Benjamin Pascual a diskusionda ken ni apo Juan S.P. Hidalgo, Jr. maipanggep ti kakastoy a sarita. Insurat ni apo Ben Pascual dayta a saritaanda iti panid ti libro, ken ginatangko met dayta a libro ken ni apo Juan S. P. Hidalgo nasuroken a dua a dekada ti napalabas. Ipalpalawag ni Atty. Ben Pascual a napintas a sarita a naglasat nga umuna ti panunot ti naretor dagiti paspasamak. Dayta ti urnos ti konsepto ti pannakaisuratna.
Iti met sarita a ‘Sultana’ pinadastayo inlaksid ti kangrunaan nga agbibiag, imbes a tao ti masarsarita, aso. Immuna met a naiparang ti pannakatay ti aso babaen iti tekniko nga ‘In Medias Res’ wenno ‘Medias in Res’ sa met la nawarwar ti pakasaritaan no kasano a natay ti aso, dagiti pagsayaatan a naaramidan ti aso, no kasano a simmangbay iti pamiliada ti aso, ken kasano iti pannakanagan ti uken a ‘Sultana’. Nga isu ti gibus ti sarita.
Nupay agpapadada ti pannakaisurat dagitoy a sarita nga immatras, nagdudumada ti istilo ti panagiparang, a kas dagiti naagapad.
Sumagmamano laeng dagitoy a sarita ti immatras wenno nagtinnag iti inawagantayo counter clockwise structure wenno pannakaisurat ti sarita. Adu dagiti nasagangtayo a kastoy, saan la a sarita ken nobela no dipay iti daniw, banag a mangipaneknek ti kinaadda dagiti kakastoy a sinurat.
Ket saan laeng nga iti kinaaddana no dipay ket nabayagen nga adda daytoy ngem saan nga ‘unay a maus-usar’ iti Iloko. Inrugi ni Atty. Benjamin Pascual iti Iloko, a kunaen dagiti agpalpaliiw kadagiti sarita a maysa nga experimental a sarita, ta ngamin, uray sadino iti pangirugiam a panangbasa, iti rugi ti sarita, iti tengnga ti sarita wenno iti gibus ti sarita iti panangbasam, agtinnag latta iti pannakapnekmo a mangbasa.
Ti makitak a rason idi no apay a manmano ti kastoy a sinurat ket maymaysa ngamin ti outlet wenno pakairuaran dagiti sinurat. Iti pammaliiwko, agbasar met dagiti sinurat iti preperensia ti literary editor. Natural laeng dayta. Lumtaw latta ti preperensia.
Binalakadannak pay idi iti literary editor a dagiti napisikalan ti risirisna ti suratek. Ngem saanko a linia iti kasta a sinurat, ket kunak met, mapanak laengen agsurat iti radio ta saanko a magaw-at dayta a polisia (editorial policy). Saanko a linia iti agsurat iti kinadang-as wenno napisikalan a risiris. (Iti kaaddak iti radio, saan a nagpatingga ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. a nanguyot iti panagsuratko manen.) Sumagmamano metten a mannurat iti binalakadak maipapan itoy. Ti panagsurat iti fiction ket maiduma unay iti panagsurat iti damag, salaysay ken kapadana.
Kadagiti sinursuratko a sarita, awansa iti sinuratko a dinnanogan, sinnaktan iti pisikal a bagi, pinnatayan wenno ania la ditan a kinadang-as. Ti napisikalan a risiris ket maysa laeng kadagiti nagkaadu a klase dagiti risiris: tao kontra tao (napisikalan ken verbal attack); tao kontra gimong; tao kontra iti bagina met laeng, ken; adda pay iti awanan a pulos iti risiris wenno dagiti symbolical stories (intellectual) a nakaaramatan laeng iti open ken close symbolism.
Adu pay dagiti nasken nga adakan ni mannurat, lalo dagiti sidadaan a mangilukat ti panunotda iti nakaisigudan. Tapno saan a kasla agpapada dagiti mabasbasa. @
Friday, February 24, 2012
Ti ‘Counter Clockwise’ Structure
Monday, February 20, 2012
Sport Stories and Poems
Dagiti sarita ken dandaniw maipapan kadagiti nagduduma nga isport ket gagangay laeng a saan nga ibilang dagiti dadduma a mannurat ken kritiko a genre writing. Ngem kadagiti dadduma, ibilangda ketdi. No ania ti panangipagarupmo met, nawayaka a mangiyebkas ken mangidasig ti kaipapanan itoy. No saan kunam, marespeto ti kapanunotam. No genre writing kunam met, apay ketdin a saan?
Sumagmamano metten dagiti sarita ken nobela ti nangtratar kadagiti isport iti Literatura Ilocana.
Iti nobela, dagiti sinurat ni Dionisio Bulong maipapan iti boksing. Ahedres wenno chess met ti maipapan iti nobela ni (daydi) Rodolfo Cachola. Kadagiti sarita, maipapan met iti marathon ti saritak idi late ‘80s ken maipapan iti motorcross iti early ‘90s. Sumagmamano metten dagiti sarita a maipapan iti basketbol.
Ngem ti daniw? Hmn, awan met malagipko wenno nakallalagip a daniw maipapan iti isport. Ngem adu dagiti mabasa iti net. Nagpipintasda pay. Isu a kunaek, a rumbeng met nga adakan ni Ilokano daytoy.
Dagiti dandaniw, nobela ken sarita a nasurat itoy ket saanna laeng nga iladawan ti biag – ti biag a napnoan iti kinapudno: iti isport ket adda pannakaabak ken panangabak. Kasta met iti biag, adda pannakaabak, adda met panangabak; ngem iti sibubukel a pakabuklan ti amin, nalawag nga addang iti biag. Addang iti biag ta masursuro ti tao no kasanona a sangoen ti kinapudno maipapan iti balligi ken pannakapaay. Ket iti agtultuloy nga inna panagaddang, ammonan ti saksakbayanna.
Ta saan kadi a ti biag ket buklen iti balligi ken pannakapaay? Maysa a napinget a dangadang. Kasta met iti isport. Adda ngarud pagkanaigan ti isport iti biag. Wenno ti biag ket maysa nga isport?
Dua dagiti sarita a nabasak iti nakallalagip unay. Diakto malipatan ta naimuladan iti panunot.
Ti maysa ket pakasaritaan dagiti ubbing nga agam-ambision nga agbalin a baseball player. Ngem ania met koma, aya, ta nakurapay met laeng ti panagbiagda piman ket saanda a makagatang iti uray no bola wenno bat man laeng. No agay-ayamda, ti lupot a linukotlukotda nga inaramidda a bola ti bolada ken no ania la ditan a mapidutda a sanga ti kayo ti usarda a bat. Iti laksid kadayta a kinapimpimanda, napasnekda pay laeng iti inda panagay-ayam, panagsursuro ken panagsanay iti ay-ayam a baseball. Ta ambisionda ngarud iti agbalin a nalatak a baseball player. Lalo ket awan pilpilien ti ambision, nakurapay man wenno baknang, nasalun-at wenno addaan rikriknaen, amin ket padapada; laeng a, ta kasano a gun-oden dayta nga ambision?
Dayta nga ambisionda ti makagapu a kanayonda a mapan agbuya iti ruar ti inaladan ti baseball field a pagay-ayaman dagiti players iti baseball league iti lugarda. Umap-apalda nga agbuybuya a nakakapet iti linaga a barut. Iti naminsan, napigsa unay iti pannakamalo ti bola ket nagturong iti ruar ti inaladan. Nagiinnuna dagiti ubbing a nangpidut ti bola. Inderetsoda metten nga intaray ti bola. Ania ketdin, ubing la ti ubing a, saan?
Ngem idi ay-ayamendan ti bola, daytan ta awan ti gaganaygayanda a mangibarsak, mangmalo ken mangsippaw ti bola a kunam la no nakadagdagsen la unay wenno kasla bola nga apuy ti kaiyariganna. Aglaladutda. Isuda amin. Nagsisinnaludsodda no ania ti makagapu dayta a marikriknada. Maysanmaysa iti rason a saan a nasayaat nga aramid ti inaramidda. Patigmaan ngamin dagiti dadakkelda a dakes nga aramid iti manggundaway iti padana a tao ken/wenno agtakaw – ta maibilangen a panagtakaw ti inaramidda a panangitaray ti bola. Nagtutulag ngarud dagiti ubbing a mapan isubli ti bola. Nakaluada pay a nagpakpakawan iti inaramidda. Naawatan met ti coach dagiti ubbing, lalo iti anepda nga agay-ayam ken makasursuro iti baseball, uray no improvised ti bola ket bat nga usarda, nga impakitada pay iti coach ken dagiti players.
Nagawid dagiti ubbing nga awan matimtimek kadakuada. Nagtalinaedda iti lugar a naynay a pagtambayanda. Saanda a matimtimek no di laeng inyiladda lattan. Piman met nga ubbing. No adda la koma mabalinda nga igatang iti aramatenda, naragsakda koma.
Napasangpetda ti coach ken dagiti players ti baseball league. Napamalanga pay dagiti ubbing, idi impadawat dagitoy dagiti saandan a maus-usar a bola, bat, baseball cap ken dadduma pay. Anian a ragsak dagiti ubbing!
Ti maysa pay a sarita ket makapasemsem-a-saan, ta imbes nga agay-ayam ni Dangkaw (natayag) a playing coach ti basketball, saan, ta nakapigket iti attention daytoy iti loptop a pangad-adawanna kadagiti scientific play nga isu iti inda iyaplikar iti panagay-ayamda. Isuna laeng ta iti laksid kadagiti sursurotenda a scientific play, kanayon latta a maabak ti teamda. Dimteng ti maudi nga ay-ayamda, no saanda pay a mangabak, maikkatdan ti liga. Nagririn dagiti saan a makatagtagari a players, ket kunada a nasken nga agay-ayamen ni Dangkaw ta ad-adda a kasapulanda ti kas kenkuana a mangidaulo iti team a saan ket a mangiwanwan laeng. Kasapulanda ti mangpatibker ti moralda ken ti natibker a lider. Kasapulanda ni Dangkaw a sentroda, nga isu dayta ti ammoda a kurang ti teamda. Ikapilitan a nagay-ayam ni Dangkaw. Gimmanaygay ken inspirado dagiti players. Agsipud ta inusar ni Dangkaw dagiti ammona a scientific play ken ti nainspiraran ken ganadon a players, nangabakda iti ay-ayam. Nagsasarunon iti panangabakda.
Naganaygay ti tao nga inspirado; maabak man wenno mangabak agtultuloy nga inna ibilang dagita a kas panagaddang iti ad-adu pay nga ay-ayam nga inna sangoen.
Ti Ilocano lit ket kasapulanna unay ti ad-adu pay a dandaniw, nobela, sarita a maipapan iti isport ta makaitedda iti inspirasion, tured ken pinget .@
Sunday, February 19, 2012
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag, ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel manen amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Nabileg ti delubyo a dimmuprak iti napalabas iti lubong dagiti mannaniw ken piksionista ta gapu iti saan a panagkikinnaawatan, nabukel ti giwang iti nagbaetan ti dua a grupo; banag a nangipasngay kadakami iti nauneg nga upay.
Ngem saan pay a naladaw ti amin; ibbatan laeng dagiti awit a bato a mangipapaay ti pannakadangran ti pagtaktakderan. Pabilgen ketdi koma ti panagkikinnabsatan imbes nga ikalawa ti giwang a di masukdipan; ket sangoen ti “panagbalbaliw ti panawen.”
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? Saan kadin nga aglukat ti telon naraniag nga agsapa? @
Sunday, February 12, 2012
Awan Nauneg A Duggong Iti Atiddog A Kuko
Napanak nagpasiar iti SM (Baguio) mall. Idi nabannogak a nagsigkisigking a nagna, inkeddengko ti naginana iti lobby, iti tugaw nga abay dagiti agtutubo – dua a babbai ken dua a lallaki a naliday ti langada ta nakatapayada pay. Pinaliiwko ida.
Maysa kadakuada iti addaan iti nadagsen a pakarikut, segun iti saritaanda ken langada. Agsasaibbek payen ti maysa kadagiti babbai. Agbasbasa iti kolehio dagitoy, ket addadan iti maikatlo a tukad ti Hotel and Restaurant Management. Agparikut ti agtutubo a babai, agsardengen nga agiskuela ta awan busbosenna. Nadadael kano ti pinagayanda gapu kadagiti naglabas a bagyo. Di maikkan dagiti dadakkelna iti pagenrolna. Dayta ti nadagsen a parikutna.
“Ania la ketdin,” kuna ti nataytayag ken nakutkuttong a lalaki, “awan ti nauneg a duggong, iti atiddog a kuko!”
Naklaatak pay iti insawangna ket dandanik la naibbatan ti sangkaigpilko a sarukodko. Apay ngata a daytoy ti imbagana? Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko idi saanko a masirok ti kayatna a sawen.
“Aniaka met, agparikut la ngaruden, mangibagaka pay la iti kasta,” immisuot ti maysa kadagiti babbai, “dika ket mangibaga iti sulosion tapno matulongantayo…”
“Isu met ti ibagbagak!” Kinunana a nagkatawa.
“Iti kaanoman, saan a makatulong ti duggong, sika met! Dinuduggongto la nga ammom!” immisuot pay ti maysa pay a lalaki.
Ket dandaniak la natilmon ti kaisubsubok a kendi iti nangngegko. Naggayad ti isemko. Lalo pay a pinasarangko dagiti lapayagko.
“Dakayo met, saankay’ a makaaw-awat kadagiti Ilocano saying. Awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! It signifies determination, creativity and hope! Ti kayatko a sawen, Nadine, saanmo nga awanen ti determinationmo a makaturpos iti kolehio. Dumteng dayta, ket ipamuspusam no didaka makutulongan dagiti dadakkelmo ita. Kasano? Dayta ti kasapulan, creativity. Ket siempre, mangnamnamatayo a maragpatmo dayta, saan kadi? Saantayo nga awanen dayta a namnama…”
Napataliawak iti agtutubo a nakanganga. Natnag ti kendi a mulmulmolak. Nabagas met ti muging daytoy nakunak iti nakemko. Napaumel met dagiti dadduma a kaduada.
“Umararawka iti Namarsua, Nadine. Tulongan ti Dios asinoman a mangtulong ti bagina.”
Immanges ti nauneg ti agparikut: “Agyamak ti balakadmo, Boyet. Hustoka kadayta. Agtrabahoak, pagurnongan.” Inayonanda ti insawangna. “Adda nabasak itay a kasapulanda ti sales clerk dita supermarket dita baba, kuyogendak man barbareng makaurnongak iti pagenrolko no next sem.”
“Makatulongto met ngatan dagiti dadakkelmo…” binagi ti maysa. Ket kinuyogdan ti gayyemda.
Kellaat met a simmangpet ti naisem ken kumidkidday a panawen iti mugingko, ket makasursuratakon! Ania ti suratek? Suratek man daytoy nga eksperiensa ti dinuduggong. Wen, awan ti nauneg a duggong iti atiddog a kuko! Awan iti saan a makaadal iti addaan iti nabileg a determination. Kasapulan laeng ti creativity ken namnama. Dayta ti kasapulan ken nakabagbagas a kapanunotan…@
Thursday, February 09, 2012
Ania ti Akem ni Piksionista ken Mannaniw iti Panagbalbaliw ti Panawen?
Ania Ti Akem Ni Piksionista Ken Mannaniw Iti Panagbalbaliw Ti Panawen?
Ania ti akem dagiti mannurat – dagiti piksionista ken mannaniw iti panagbalbaliwen ti panawen?
Dayta ti agal-allangogang a saludsod iti agdama a panawen a nasken la unay a masungbatan ken maammuan ti kaadduan. Masungbatan ta dakkel unay ti ekspektasion kadakuada a piksionista ken mannaniw a maiburayda ti sungbat no di man kapanunotan nga agmitsa iti positibo nga addang; wenno mangitedda iti suhestion a rumbeng addang wenno sangaduyog a singasing a mangsaranget-makidangadang iti agdama a sasaaden ti panawen – nga isu dayta ti nakadkadlawen a panagbalbaliw ken kasapulan unay a mataming ken pakaituonan immatang.
Ania nga agpaysu ti akem da piksionista ken mannaniw? Agsaoak laeng maipapan kada piksionista ken mannaniw itoy a sinurat ta no agsuratda ken bunga ti panunot wenno imaginative idinto a ni journalist ket agsuratda maipapan iti factual.
Nabileg unay dagiti bunga ti panunot dagiti piksionista ken mannaniw ket saan a pagduaduaan ti dakkel unay nga impluensiada ta isuda ti makaipaay iti rikna ken padas a saanda pay a napadasan, ken rikna a makapikapik iti dinto marsaak a kapadasan.
Ngarud, ti ekspektesion ti tao ket nangato ken dakkel la unay.
Agsipud ta nasisita la unay ti kiddaw iti talento, rumbeng la unay nga agikeddeng iti madagdagus a sungbat. Kasano nga aramiden, yawat kadagiti umili dayta a kiddaw wenno sungbat ti agdadata a parikut ti gimong maipapan ti panagbalbaliw ti panawen?
Makiraman. Makibiang iti pakarikutan. Nupay adda dagiti mangidardarirag a ti arte ket para iti arte laeng, adda kinapudnona daytoy; ngem iti agdama a kasasaad ti panawen, dakdakkel ti maiburay a panagkurno kadagiti makibibiang iti pakarikutan ti gimong. Napigpigsa ti payapay ken awis a nasken ti pannakipaset iti panangsolbar ti pakarikutan ti gimong.
Panangsolbar ti pakarikutan ti gimong babaen kadagiti putaren a piesa. Babaen ti bileg ti pluma, idanon dagiti nasisin-aw a kapanunotan nga agbunga iti positibo a sungbat ti pakarikutan. Babaen ti bileg ken impluensia ti pluma, agburayok koma dagiti nasisin-aw a balikas kadagiti maputar a daniw, sarita, nobela ken dadduma pay a bunga ti panunot a nakaiyaplikaran dagiti pampanunot no kasano iti panagballigi iti pannakidangadang iti agdama a pakarikutan.
Dagiti mannaniw ken piksionista a makiramraman kadagiti pakarikutan iti gimong ket iladladawanda ti kinaasino ti tao a napinget unay a makidangdangadang kadagiti didigra, kalamidad, ken dadduma pay a parnuayen ken bunga iti panagbalbaliw ti panawen. Babaen iti bileg dagiti bunga ti panunot, mapasubli ti bileg ken pintas ti napukaw nga aglawlaw wenno uray no maitaguyod ti panangabaruanan; ti dangadang ti tao ken ti nakaparsuaan ket agiladawan iti awan mansana a namnanama ken balligi.
Itoy a sangaduyog a singasing, lumtaw met ti ingpen a “no koma” maaramid ti panagkaykaysa tapno mapasiken ti kinaandur a sumaranget iti dangadang ti biag. Ta saan kadi a maiparbeng la unay nga agtitipkel amin a mannaniw ken piksionista nga Ilokano tapno idatag ken adalen ti nasaysayaat pay nga addang iti pannakidangadang?
Panagkunak, umno la unay daytoy a mapasamak. Pagaammok la unay a segsegaan ti kaadduan iti panagmaymaysa ti panggep nga awanan iti impluensia ken bileg ti nakaikappengan a gunglo.
Itay laeng nabiit, inakem ti PEN (poets, essayist, novelist) ti panagkaykaysa amin a piksionista ken mannaniw ti pagilian. Trinatarda ti akem ni mannaniw ken ni piksionista iti panagbalbaliw ti panawen. Kasano met ken ni piksionista ken mannaniw nga Ilokano? @
Sunday, September 11, 2011
Dagiti Anthropomorphism A Sarita
Maysa kadagiti kaay-ayok a sarita ket dagiti nasurat nga anthropomorphism. Diak ammo no apay, ngem nalabit, gapu ngata ta nagsursurattayon kadagitoy. Apaman a naammoan a nasurat nga anthropomorphism daytoy dumket metten a dagus iti essem a mangsiim no di man itedna ti regget a mangamiris no ania ti kayatna nga ibaga wenno ipasimudaag a tema. Masapul a takuaten ti mensahena santo amirisen. Saan ngamin a direkta a naibaga ti mensahe ditoy (ti kaaduan) no di ket mapidut kabayatan iti panangbasa, ken no ania ti readingmo isu dayta ti pakabuklan ti interpretasionmo. Eswes, pagwerretenna ti imahinasion.
Itay kallabes a Salip iti Sarita a Para Ubbing nga inesponsoran ti GUMIL Filipinas, napaliiw a limtaw manen ti ngayed ti sariugma (folktale) wenno ti nasurat iti anthropomorphism. Ti sarita (sariugma – sarita idi ugma) ket naikkan iti naintaoan a kalidad dagiti puersa ti nakaparsuaan (force of nature) tapno ideliberda ken itedda ti kapipintasan amin a motibo ken panggep ti sarita, ti mangipaay iti naimbag nga adal ken sursuro no di man kangangayedan nga inspirasion tapno maragpat ti ingpen biag. Iti ababa a pannao, dagiti agbibiag wenno karakter ket saan a tao no di ket puersa ti nakaparsuan nga inikkan iti naintaon a biag. Uray met dagiti inanimate objects (awanan biag) a naikkan iti naintaoan a panagbiag ket kapada met. Uray dagiti sarilaw-as (folklore) ket umarngi met laeng itoy. Uray dagiti ayup, mula ken dadduma pay a banag ket naikkan iti biag ken naintaoan a panagbiag. Dagitoy dagiti anthropomorphism.
Iti kaanoman dinto agkupas dagiti anthropomorphism – lalo no daytoy ket nasurat iti kapkapnekan a wagas. Saanda nga agkupas gapu iti ikutda a naisangsangayan a talugading – ti panangadal ken panangited iti patigmaan wenno pammagbaga. Maitutop la unay a para kadagiti ubbing. Ket uray metten a dagiti nataengan, apay ketdin a saan?
Maysa a klase ti sarita a nakaigameren iti panagbiag a nasken met a taldiapan ida iti agdama a panawen ken pasantaken ta isu dayta ti umno a pagteng.
Saan ketdi nga agdadamo wenno ubing ti Literatura Ilokana maipapan kadagiti kakastoy a sarita ta addadan dagitoy uray idi angged (time immemorial) ta dagiti dadduma ket, no diman kaaduan ket nagtitinnawidan, nagsisinublatan iti rabaw ti dila, nais-istoria kadagiti ubbing idi un-una, nabasbasa iti Bannawag ken dadduma pay a magasin.
Ken wen, nagtalinaed a nabayag kadagiti radio drama, a kas koma dagiti serie iti “Dagiti Sarsarita ni Uncle Pete” ni Pete Aromin, a nagtallopulo ti tunged idi napanen iti nagkaysa ni Uncle Pete, ngem saan a naginana ti sarsarita a para kadagiti ubbing ta inallawat a dagus ni Amor Cabaccang nga iniggamanna iti manon a dekada agingga iti agdama.
Nagsursurattayo met kadagiti alpabula (coined word for allegory and fable) iti las-ud ti lima a tawen iti radio drama (1992-1997). Naruay dagiti sinurattayo a fairytales, a dagiti dadduma, naipatarus iti porma a sarita manipud iti scriptwriting – agduma ngamin dagitoy ta adda dagiti nasken a sawen/ibaga iti scriptwriting a saanen a madakdakamat wenno idalan laeng iti pangngarig; sumagmamano dagitoy ti naipablasak iti Saringit Chronicle ken iti Tawid News Magasin, a kas iti “Kapwar,” “Ti Balbal,” “Boogles,” “ti Fenoderee,” “Ti Kilmoulis” “Ti Timazomb” ken dadduma pay. Insardengtayo iti nagipatarus idi nakumikomtayo kadagiti pakaseknan.
Kadagiti sinurat iti English, nalatak la unay dagiti koleksion ni Mabel Cook Cole a naipablaak idi 1916 – lalo ti maipapan iti sunggo ken pag-ong series, ti sarsarita maipapan iti puraw a karabasa – sarita maipapan iti kinaameng ken kinabukatot ti tao ken dadduma pay. Dayta kinabukatot ket naiparang a kas kinalabes iti panunot ken limmaksid iti nakaisigudan a talugading ken sursuro. Nagangayanna, ti nagpinget a maaddaan iti adu a kinabaknang ket isu met ti napukawan. Nagpinget a mangallop iti sangasalop, napukawan iti sangakaban! Ilocano Folktales kunana iti libro, kayatna a sawen nga addan dagitoy a sariugma sakbay ti 1916 a panangilibro ni Cole. Nabaknang ti Ilokano lit kadagiti kakastoy a sarsarita.
Nabaknang ti pagilian kadagiti fairytales, folktales ken folklores. Adda ti koleksion kadagitoy a mangipaneknek. Kas kadagiti inurnong ni nalatak a mannurat nga Ilokano ken Anak ti Vigan, Isabelo de los Reyes ken nasurat iti Spanish idi panawen ti Kastila. Gapu itoy a koleksionna isu nga inawagan dagiti scholars iti Ama ti Philippine folklore. Nagserbi pay subject ti panagadal dagiti literary scholars itay nabiit dagitoy a koleksionna. Dagiti laeng makaawat iti Spanish iti nagdisnudo a nangkalkal iti dulin ti national archive ken sinuratda dagiti napaliiwda ken komentoda kadagitoy a kinabaknang.
Saantayo nga awanen ti kinapudno, iti Philippine lit ket karaman met ditoy dagiti nasurat iti Spanish, a kas dagiti sinurat ni Rizal ken dadduma pay a mannurat idi panawen ti Kastila.
Pinadastayo met ti nagsursurat kadagiti adaptation ngem dagiti laeng limitations ti/dagitii karakter ken ti nagan ken/wenno kaarngi ti karakter ti piniduttayo nga inikkan iti nainlokanoan a biag. Kas koma ti “Kapwar” manipud iti “Jack-in-Iron,” ti “Ti Timmazomb” iti “Zombie” ken dadduma pay. Pinidut wenno binulodtayo dagiti karakter ken limitationsda ket binadoantayo ida iti kabukbukodantayo nga eksperiensa ni Ilokano nga isu iti inaramattayo iti serialized, babaen babaen iti karakter ni Rino Mistiko ken ti kaingungotna a ni Zeny. Agsipud ta maysa a mistiko ti bidatayo, ti mysticism ket saan a nailaksid itoy no di ket naibudi.
Nabaked nga ehemplo ti folktale ti “Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog” ni Joel Manuel. Makapaisem ti panagsalip da Kalgaw ken Burarog ket nabileg dagiti limtuad imahinasion – no ibasar iti agdama a kasasaad ti panawen, mabalin a kunaen, ni Kalgaw wenno ni Burarog wenno isuda a dua ket naidalit iti karkarna a sakit – sakit a nasken la unay a maagasan. Ta no saan a maagasan, agsagaba ti lubong iti nakaro nangnangruna dagiti umili. Ta saan kadi nga agsagsagaban ti lubong iti climate change ken global warming?
Nabaked met nga ehemplo ti folklore ti “Tubal” ti Ilokano super hero a sinurat ni (Ret.) Col. Rufino Re. Boadilla. Ni met laeng Col. Boadilla ti nangipatarus a sarilaw-as ti folklore. Kas ken ni Reynaldo A. Duque nga impatarusna iti legend – iti pasintawi. Ti sarilaw-as ni Col. Boadilla ket pudno la unay a namsek ti imahinasion ti author ket maaringan met dagiti agbasbasa.
Napintas nga anthropomorphism ti sarita nga ‘Apgad’ ni Karina Viola L. Bulong ken nangabak iti maikadua a gunggona iti kalkalpas a salip ti sarita a para ubbing nga inesponsoran ti Gumil Filipinas. Naisangsangayan ti karismana a sinurat. Ababa ngem namsek. Makapnek ta naideliberna ti mensahe nga isu iti panangibalat ti amak wenno buteng. Amin a tao ket sumango iti inaldaw-aldaw a panagbalbaliw; isu a mapasamak no kua ti saan a maliklikan a panagdakiwas. Adda dagiti seknan iti amak wenno buteng iti amin nga agdakiwas idinto nga adda met dagiti situtured a sumango iti balubal ti biag. Dagiti napinget, saan a pagduduaan iti panagsagrapda iti panagtamed. Ngem kadagiti seknan iti amak wenno buteng a sumango iti kinapudno, kasanon? Daytoy ti ababa a pakabuklan ti sarita.
Ket ti kakaisuna a solusion, ti patigmaan ken pammagbaga a naalut-ot iti kasin-awan amin a kananakem – kananakem dayta ni Ina Langit. Adda raya ti lawag nga agtaud kadagiti patigmaan ni Ina Langit ken ni Apgad. Ni Apgad a representation ti salt of the earth wenno pannakaasin dagiti tarumpingay tapno agserbida a kas naraniag a raya ti agsapa. Pannakaasin ti lubong.
Iti sabali a punto, ti proseso ti condensation wenno panagbalin ti tudo ket dakdakkel ti porsientona nga agtaud iti naapgad a danum (iti baybay) ta nalawlawa ti sakupen ti naapgad a danum ngem ti takdang; sa inayunmo pay ti saan a malapdan a pannakapasamak ti water spout – agpangato diay danum-baybay a mapan iti kaulpan santo agtinnag a kas arbis wenno tudo. Maitutop la unay ti nagan ti karakter – Apgad.
Ti pagpintasan la unay ti sarita ket ti udina, a nasupapakan iti pannakapnek ti amak ken buteng a nagalimutong iti barukong ni Apgad. Ti pannakapnek ni Apgad a nagbalinen a ramen iti nasantak a sabong ti kayanga ket narikna ti asinoman a nagbasa iti sarita.
Once again, inwawagayway ti sarita nga “Apgad” ti kinabileg ti anthropomorphism.
Napintas ti sarita ni Ms. Karina Viola L. Bulong… nabara a kablaaw!@
Sunday, September 04, 2011
TI BUOK A SALAKAN
Ti Buok A Salakan
Sarita ni Ma. Theresa B. Santos
I.
O, ZENY, adda kadi manen di katataw-an a karangetta. Saanak a low batt ita, he-he! Kare-recharge ti enerhiak ta kagapgapuk idiay Bantay Banahaw sadiay probinsia ti Quezon. Adu dagiti padak a mystic nag-fasting sadiay.
Haaaaaaaaaaay……!
Ha, ne, anian, nagunegen dayta sennaaymo, baket, he-he-he!
Karkarna ti mapaspasamak sadiay Barangay Libtong, Rino. Saggaysa a matmatay ti maysa a pamilia. Karkarna ti ipapatayda. Kaasida met. Uray dagiti dodoktor ket dida maibaga ti eksakto a rason. Karkarna a talaga ti mapaspasamak.
Puonay met daytan?
Daytoy ti dakkel a parikut, Rino, no dumtengen ti sumipnget, basta lattan bumsog ti tian ti biktima. Dumakkel a dumakkel ti tian aginga bumtak! Matay metten ti biktima. Dayta ti mangipapaay iti puzzle kadagiti dodoktor.
A-ania, bumtak? Sus…!
Wen, ket awan ti ammoda a makagapu!
Danum kadi ti linaon ti tian a bimtak ken maris amarilio a kasla nana ken nalangsi?
Kasta ngarud ti napaliiwda.
Hmp, aramid ti maysa a mangmangkik a! Kasta ti maysa a pattern ti aramidda ket…
Mangmangkik?
Wen. Maysa a nabileg a mangmangkik a kabaelanna a bilinen ti nakaparsuaan.
Bilinenna ti nakaparsuaan? Nakaskasdaaw. Kasano?
Adda kenkuana ti nangisit a bileg ti nakaparsuaan. Ditoy a nagtaud ti bilegna. Ket daytoy ti aramatenna kadagiti biktimaenna.
Nakaam-amak ngarud a…?
Wen, ket dagiti laeng addaan iti nangisit a pagsiriban iti makabael nga agaramid iti bumtak a tian. Dayta ti pattapattak itoy a kaso.
Ket maparmekta ngarud dayta a mangmangkik, Rino, maparmekta?
Nasken a takuatek pay ti kinaasinona. Nasken a maammoan no asino dayta a mangmangkik ken ti ikutna a bileg.
II.
O, ANIA, Rino, natakuatam kadin ti palimed ti mangmangkik?
Wen, Zeny, asawak. Kalpasan iti dua a lawas nga innak panagsukisok ken panagpaliiw, natakuatak met laeng. Nabileg unay. Nalaing a sumaep. Katukad ti agong ti sangapulo nga ugsa ti agongna.
Ow, kasta? Puonay a bilegnan?
Nalaing a sumaep iti kalabanna. Daytoy ti gapuna a di maasitgan iti asinoman a mangpadas a mangkontra ti bilegna. Ket kadagiti met mangpadas ti kabaelanna nga awan iti ammona maipapan mystisismo, saanda laengen a patuloyen ta saanda a maasitgan, nalabit nga umas-asidegda pay laeng, maungkeldan. Kastoy ti kabileg ti baket. Adda kenkuanan dagiti nagkaadu a bileg ti sipnget.
Dipay mangisaknapen ti alliaw no saan a malapdan? Kasano ngarud a parmeken, nay, lakay? Kasano?
Nalaka laeng, he-he-he…! Natakuatakon ti palimedna.
Kasano a natakuatam?
Babaen iti astral projection.
Astral projection?
Ti kangrunaan nga us-usaren dagiti psychic – dagiti pudno a pychic, a saan ket a dagiti sumanao dita a kayatda laeng iti makakuarta.
Ania ti astral projection?
OOBE wenno out of body experience. Babaen ti bileg ti spiritual a bagim, mapan daytoy iti yan ti mangmangkik tapno paliiwenna ti aramid daytoy a pasurot ti sipnget. Kastoy ti inaramidko a nangammo ti kinaasinona ken ti bilegna. Ta kaaduan dagiti addaan nangisit a pagsiriban ket saan a maasitgan no iti pisikal a bagi ti usaren. Di asitgan babaen iti OOBE, saan?
Isuronakto man met dayta, lakay. Nasken a masursurok met dayta a banag.
Wen. Nasken unay, baket, ta daytoyen ti naikur-it a lubongta, ti makidangadang kadagiti addaan iti nangisit a pagsiriban.
Ania ngarud ti panggepmo ita?
Mapanta idiay Brgy. Libtong. Kayatko a kasao dagiti nabatbati a kameng ti pamilia.
Ta apay?
No diak a maparmek iti sangonsangon daydiay a mangmangkik, parmekek babaen iti bukodna a sabidong. Uray no kasla laeng buok ti namnama, no nasken nga isu ti maaramid, maaramid no isu dayta ti sulosion ti parikut. Ta datayo a mistiko, agbatbatayo a kanayon iti kinapudno. Ket daytoy a kinapudno ti igamtayo. Daytoy a kinapudno ti mangwayawaya kadagiti naibalud iti nangisit a pagsiriban!
III.
ITI PUSEG ti rumiet a kabakiran nagikkis ti agam-ampayag a dakkel a nangisit a wak a taraken ti mangmangkik. Mabuteng pay dagiti ayup ket nagbuatitda nga immadayo, uray dagiti aguyas a nagbiag ket nagiinnunada a kimmalawikiw nga immadayo; iti pannakabuak dagiti tumatayab – billit, kulibangbang ken dadduma pay nga adda payakna, adu pay kadakuada ti naidungpar kadagiti kayo ken muymuyong ngem dida ingginggina dayta a napasamak kadakuada ta ad-adda a linaon iti isipda iti pannakaadayoda iti dayta a lugar – ti lugar ti mangmangkik. Ta no kastoy agritritual ti baket a mangmangkik, nadangkok la unay kadagiti amin a nagbiag ta asinoman a makitana, mapaliiwna a makaimatang wenno agsisiim iti ar-aramidenna ket saanna a pakawanen. Tiliwenna babaen ti nangisit a bilegna ket patayenna. Saan a kayat ti baket nga adda ti biangot iti ar-aramidenna.
Kuttongi ti baket, dulpet ta saan nga agdigdigos, isu a wakray ti nakaat-atiddog sugabba a buokna nga immangrag ken nagsalimpayak iti sibetna, ket agkaiwara dagiti naurot a buokna iti ruar ken iti uneg ti rukibna. Aggargarikgik iti sango ti agburburek a sinublan. Angot-angotenna-say-openna ti alingasaw ti agburburek a lutlutuenna a ramramot, bulbulong, tultulang ken buok, dutdot, ken dadduma pay. Nalabbaga dagiti matana. Nakaat-atiddog dagiti nangisit a kukona, nangisit met dagiti ngipenna, ken adda iggemna ti kanigidna nga iit a sagad nga aramatenna a tumayab wenno babaen iti pagsiriban a levitation. Agkaiwara dagiti bangabanga, paragpag ken nagduduma a tultulang iti aglawlaw ket makarurusok ti angotda lalo dagiti kabkabanga a linibasna kadagiti kamposanto no kasta a mairana a kabus ti Biernes nga isu ti panagukkonna kadagitoy a birtudna. Iti ruangan ti rukib, agbitbitin ti kasla takiag a karasaen a tarakenna ken ti lima a kakasla tangan a nangisit a manggagama a tarakenna met laeng.
IV.
ISUNAN, Roel, saanka nga agsangiten.
Manong Rino, natayen ti asawak. Ti dua nga anakko ken maysa a barito a kabsatko.. Pangaasim tulongannak iti pakarikutak.
Tulongankayo, Roel, saankayo a baybay-an.
Agyamanak, apo Mistiko. Nasken a matay dayta a mangmangkik iti kabiitan a panawen. Ta no saan, ad-adu pay ti biktimaenna.
Wen, Roel. Ngem nasken a sungbatam dagiti kayatko a maammuan.
Ania dayta, manong?
Awan ti ammom wenno adda ti pamalpalatpatam no adda ti pakainaiganna ti mangmangkik iti napalabas?
Diak ammo, manong, ngem nakuna idi ni Loida nga asawak nga adda kano ti nagarem kenkuana a lalaki a taga dita nay bakir. Pinaayna idi, a ti lalaki, siempre, ta agasawakami la ngaruden, adda payen uppat nga anakmi. Agtutubo kano ti lalaki.
Ania pay?
Maipagarup nga anak ti baket nga agnanaed idta bakir ti agtutubo. No apay ketdi a nagayat daydiay nga agtutubo ken ni baket ket adayon ti baetda.
Nalapsat ni baketmo, kuna dagiti kaarrubam.
Adda met ti pamuyaenna, a, manong.
Ehemn, ket? Ituloymo ti maipapan iti agtutubo.
Iti pannakapaay ti agtutubo, timmapuak kano iti rangkis, kuna met laeng ti baket idi nagsaritada kano. Makapungtot kano unay idi ti baket a mangiyikyikkis a balsenna ti asawak ken ti sibubukel a pamiliana babaen ti pannakabalinna. Ket patienmi nga adda pannakabalin daydiay a baket isu nga awan iti agpanggep a mangsapul kenkuana. Makaammo laengen, a, ni Apo Dios.
V.
O, ANIA, Rino, nakapanunotka kadin no ania ti kasayaatan a pamuspusan tapno maparmek dayta a mangmangkik?
Wen, Zeny. Babaen iti kasla buok a salakan. Wenno buok a salakan kunak man laengen ta agmetaporen, he-he!
Ania dayta a buok a salakan a kayatmo a sawen?
Isu ti kinapudno, Zeny. Isu nga ibilinko a sarakem daydiay a baket.
A-ania?! Susmariosepka met, lakay, ipasungalngalnak metten!
Dinak mulagatan a. Sarakem kadi, baket, ammok a kabaelam daytoy…
Mabutengak! Mabutengak unay, diak pay kayat iti maungkel!
Dika koma agbuteng, asawak. Iti kaanoman, saanka nga ipasungalngal iti peggad no dika kabaelan a salluadan. Bayabayenka met laeng. Addaak iti sibaymo babaen iti astral projection. Ket babaen iti telekinesis, ikallatikkonto iti isipmo dagiti rumbeng nga aramidem. Nalawag?
T-telekinesis?
Wen. Daytoy ti maysa pay a nalimed a pagsiriban, Zeny, asawak. Babaen ti bileg ti panunot, mabalinmo nga ikallatik ti mensahem iti maysa a tao iti isipna met laeng.
A, kasta gayam.
Isu a dika koma agbuteng. Basta parangrangem laeng dayta auram, saankanto a pulos a maan-ano. Agtalekka koma…
Ania ngarud ti aramidek iti rukib ti mangmangkik?
Allilawem. Ibagam nga adda ti ipatrabahom kenkuana. Adda ti kayatmo nga ipapatay babaen iti bilegna. Ket siempre, kunwari a ket, daydayawem ti kinabilegna, nga agtalekka iti kabaelanna, nga isu laeng ti ammom a mannakabalin amin tapno makiki ti isipna ket saannaka a paayen wenno dangran. Ti pannakakiki ti isip ket panangipasdek iti kompiansa; ket ti saan a naamiris a kompiansa ket pakaisagmakan. Saan nga ammo dagiti pasurot ti sipnget iti agamiris ta nakompiansada la unay kadagiti bagbagida. Kabatayatanna met, ikagumaam iti mangilibas iti naurot a buokna. Saanna a madlaw daytoy ta agkaiwara met laeng.
No di maasitgan, kunam met!
No dakami a patneng a mistiko. Makaasidegka met ngata ta nasursurom laeng kaniak dagiti ammom a kontra bileg-sipnget. No maammuanna nga adda ti ipaaramidmo, siguro makasidegka met kenkuana. Ngem no kadakami a mistiko, addaan iti pagilasinanda iti kinaasinomi. Babaen kadagiti matami, didakam’ kabaelan a perngen dagiti pasurot ti sipnget. Isu a perngemto no makipinnerreng kenka. Isu a no sumungsungadkami pay laeng wenno no masaepdakami pay laeng a, ket aglemmengdan wenno kumayakaydan. Isu a sika ti nasken a mangsarak kadaydiay a pasurot ti sipnget, Zeny, sika!
VI.
ANIA TI masapulmo kaniak, sika a babai?
Siak ni Zeny, daydayawek unay a mannakabalin amin.
Nadursokka, babai. Nagbasakbasakka iti pagnanaedak. Apay a dika nagbuteng kaniak a kas kadagiti dadduma?
Diak a pagbutngan ti raraemek unay, apo a mannakabalin. Umayak ketdi kenka agpasaranay iti nadagsen unay a pakarikutak. Ta awanen iti sabali pay nga asitgak no di laeng sika a mannakabalin amin. Isu a pangaasim ta saranayennak koma, madaydayaw a mannakabalin.
Hi-hi-hi! Saranay gayam. Ania dayta a saranay?
Wen, kayatko a patayem ti babaero nga asawak! Naumaakon kenkuana. Babaero, isugalna amin a kuartami, ket nalugin dagiti negosiomi. Nasken a mapukawen isuna tapno maalak metten ti tallo a million nga insurance-na.
Hi-hi-hi! Gamrodka met gayam, babai!
Amanos laeng a, no kuan, daydayawek a mannakabalin, saan? Ngem masapul a matay isuna iti natural death, ‘tay man basta lattan maungkel lattan wenno babaen iti sakit tapno makolektak ti insurance.
Ket kalpasan a maalam ti kuarta?
Agdennakaminto metten ti lalaki a nangisukatak kenkuana!
Adda met sabali a lalaki iti biagmo malaksid kenkuana?
No maaramidna ti agloko, apay ketdin a diak met maaramid? Ngipen iti ngipen a! Isuna laeng iti makabael?
Hi-hi-hi! Kaburburikka met gayam, babai. Naallilawak ngarud itay basbasaek ti kinataom. Addaanka met gayam iti nangisit a panagpuspuso, isu a tulonganka, hi-hi-hi! Ala, tulonganka.
Agyamanak madaydayaw a mannakabalin. Ngem, sakbayna a patayem ti asawak, kayatko pay nga umuna a patayem ti babai nga ikabkabbalay ti asawak! Parigatem ta innakto buyaen iti inna panagrigrigat a sumagpat ken patay!
Matungpal! Hi-hi-hi!
Kasta! Kasta ti kayatko daydayawek a mannakabalin! Uray agbayadak iti mano, no la ketdi matungpal ti pagayatak! Basta la ketdi makabalesak!
Dos sientos mil ti pagbayadmo, babai.
Wen, mayatak apo a manakabalin. Nayunakto pay dayta apaman a malpas ti ipapaaramidko kenka!
VII.
NAKAALAAKON iti buok ti mangmangkik, Rino. Ania ti sumaruno nga aramidek?
Zeny, anusam koma a buggoan. Siampuam a nalaing, koloram tapno sumileng ti ngisitna, putdem iti sangdudua a dangan. Bangbangluam wenno iyupermo pay ketdi iti bangbanglo a napaut a di agmamawmaw iti banglona ta namaymayat pay ket saan a mailasin ti baket ti bukodna a buok.
Sa kalpasanna?
Agsublika iti gukayabna. Itedmo ti tallo a kaputed a buok ket ibagam a ti buok ti babai ni lakaymo, he-he-he! Ibagam a naalam dayta a buok idi sinarakmo ket impungotpungotmo nga inggusugos iti tengnga ti kalsada. Ibagam nga aramidemto manen dayta no makitam tapno makiki latta ti panunotna.
Ti buok a mismo ti mangmangkik ti itedko?
Korek!
Di pinataynan ti bukodna a bagi?
Ininumna ti bukodna a sabidong, kunam a! Ha-ha-ha!
A, isu met laeng a kunam nga uray kasla buok ti namnama no isu ti yan ti pannakaparmek, nasken a mapasamak!
VIII.
KET SINARAK ni Zeny ti mangmangkik. Natay ti baket ta inamlinganna ti bukodna a bagi; daytoy ti mangipaneknek, a ti kinapudno ti mangwayawaya ti tao ken iti kaanoman dinto agtalinaed ti tao iti kasipngetan…lalo dagiti naayat iti nalinteg a dana a taltaluntonen….###
(gibusna)
Monday, August 29, 2011
TI BALBAL
TI BALBAL
Sarita Ni Ma. Theresa Buenaventura Santos
KASLA adda peggad a pakdaar ti managgaysa ken natinggaw a pulikkaaw ti aglikuslikos a puek. Nalamiis ti kuldit ti puyupoy. Nupay awan ti makita a nakasindi, nalaokan ti agat-kandela ti bang-i dagiti malunglungsot a garami iti talon ken ti bang-i ti agattemtem.
Ti ngata natibong ken makasidduker a taguob ti aso ti mangipapaay iti banugbog ti barukong ti babai a magmagna iti panipngeten a bit-ang nga agturong iti kabalbalayan ti Sitio La Loma. Agarup a lima a gasut a metros ti bit-ang manipud iti sungaban agingga iti umuna a balay; ket kasla mangliwengliweng a gukayab daytoy gapu iti bulbulong ken sangsanga dagiti nadumaduma a kayo a nangpayong iti bit-ang. Itay pay laeng sumrek iti sungaban, ipatpatiten ti babai ti plaslait iti kanigid a dakulapna, ngem talaga a saan nga aggangat, ket pabpabasolenna ti bagina iti pannakalipatna a gumatang iti baro a bateria ta idi pay la naminsan a lawas a kuridemdemen daytoy.
No kua, sardengan ken taliawen ti babai no sadino ti yan dagiti managgaysa a kiririt dagiti andidit ken riari; ket pasaray pampagenna met ti barukongna no kasta a kumayab ti angin; wenno saan, a kas itay, dandani la napaikkis iti kellaat a panagkayab ken panagikkis ti dakkel a panniki iti maysa a sanga ti tsiko iti igid ti dalan.
Tinangad ti babai ti nakuyem a langit, ngem, iti nakemna, nasken a makagteng iti balayda. Alas onse ti rabii itay dumsaag iti bus a naglugananna manipud Manila. Agarup duapulo a minutosen nagnagna manipud iti highway.
Kellaat a nagkayab dagiti bulong ti saba ken bulong ti paris makapuno, ket napariaw ti agtutubo babai iti kellaat nga ungor iti masanguananna.
Nupay apagapaman laeng, namira pay laeng ti agtutubo ti agtatapaw a banag nga umap-apuy dagiti matana. Nupay adda inulesan ti lagaw ti babai, napanunotna ti tumaray nga agsubli iti naggapuanna, ngem, naladawen ti amin, nalugobanen ti datdatlag a parsua, ket ti ikkis-paarayat ti agtutubo a babai nga agbakasion koma manipud iti panagiskuelana ii kabisera inalun-onen ti sipnget.
BIGBIGAT pay laeng, nagkayamkamen ti damag iti purok. Kas iti paraangan da Linda a kagayyeman ni Didith, agbebessag ‘toy balasang nga agipadamag ken agsagsagad kadagiti nagango bulbulong iti paraangan ti inana.
“Nakaam-ames, nanang ti napasamak ken ni Didith idi rabii. Wakwak ti barukongna, ket segun ti nangawtopsia kenkuana, awan kano ti dalem ken ti pusona!”
“Ni Didith nga anak ni Mari Sianang?”
“Wen, Nang! Ayyapo, apay metten a kasta ti napasamak? Pudnonsa metten nga agraira ‘tay damag maipapan iti aswang, ‘nang!”
“Pudno kadi dayta nga ibagbagam?”
“Wen! Nang, pudno kadi nga adda aswang?”
Saan a nakatimek ti ina. In-inut ti itatangtadna, napaut ken agtantanamitim…
MAYSA PAY a baket ti biktima, kalpasan ti tallo nga aldaw. A basta lattan nasarakanda daytoy a ngilngilawen iti kabigatanna iti bangsal ti kalapawna. Bugtong ngamin nga agnanaed iti ungto ti purok iti teppang ti karayan.
Naglagawen dagiti pumurok. Ammodan a saan la ketdi a gagangay a kriminal ti nakastrek iti lugarda.
Ket iti maysa a sumipnget a nabartek ni Iban a kaayan-ayat daydi Didith nga umuna a biktima, inkeddeng daytoy nga agtutubo iti agrekorida iti purok iti agpatnatg. Inkarina nga insangsangit iti sanguanan ti bangkay ni Didith nga ibalesna ti ipapatay ti kaayan-ayatna, ken saan a patien ‘toy baro nga aramid ti aswang no di ket ti sindikato nga aglaklako-aggatang kadagiti lalaem a kas ti puso, dalem, pali, bato, ken dadduma pay. Ilako daytoy a sindikato kadagiti ospital; ket kapigsaan kano a paglakoanda dagiti opital iti ballasiw taaw. Uray iti massayag ti baket a maikadua a biktima, adu manen ti nakangngeg iti insawang ni Iban nga anupenna no asino man dayta a kriminal. Ket daytoyen ti rabii nga inna panagsingir. Bitbitna ti baby armalaitna a napno ti bala ti nakasalpak a magasinna ken adda pay dua a magasin napno met laeng iti bala a nakabulsa iti agsumbangir a bulsa iti likud ti pantalonna. Iti panaglikuslikosna kadagiti kabalbalayan, saan la ket ngarud a nagtalna dagiti aso, nga ad-adda la ket ngarud a nangidateng iti tension kadagiti umili. Ngem, agparparikna ken ni Iban nga umatake ita a rabii ti kriminal gapu ta mapaliiwna nga iti laksid dagiti taul ti aso a malabsanna, adda met dagiti sumagmamano a taguob kadagiti asidegna a balbalay a kasla ketdin aglikuslikos met daytoy a kas iti aramidna. Nagsagana ta namnamaenna nga aniaman a kanito ket agsabatda a dua.
Nupay kabus, sangkatipping laeng ti sumirsirip a paset ti bulan iti nangisit nga ulep. Nupay nalamiis ti angin-amian, uksob ti nasabang a bagi ni Iban, ket imparautna iti kanawan a takiagna ti kordon ti paltogna.
Nakagteng iti tengnga ti plasa ti purok. Iti aglawlaw, saanen a taul ti mangngegna no di ket agsisinnungbaten a natibong ken makapaalliaw a taguob.
Wen, iti sangabotelia ti sammigel a nainum ni Iban, mariknanan ti kiamkiam kadagiti matana ta saan unay a managinum iti nasanger. Mariknana ti liliteng dagiti lapayagna ket nagmattider iti tengnga ti basketball court tapno amirisenna ti aglawlaw.
Pagammuan, nakangngeg ti dakkel a kayabkab iti likudanna. Impaturongna ti paltogna nga itay pay la nagrubuat a nagkasa. Pinindotna ti pin tapno agawtomatik. Ngem awan ti nakitana. Adda manen ti payagpag iti likudanna, kellaat a timmallikud, ket nakitana ti kutit ti agtatapaw iti angin a banag nga agturong iti tuktok ti kakaisuna a niog a mula ni Tang Tonio iti asideg ti ungto ti basketball court.
Nakarikna iti sidduker ni Iban. Isu kadi dayta ti kriminal, kunana iti bagina. Ngem iti sabali a suli ti panunotna, saan a mamati nga isu dayta ti kriminal. Napasublina ti simbeng ti panunotna. Pinukkawan ni Iban ti datdatlag iti tuktok ti niog. Pinukkawanna a kinarit.
Iti maysa kadagiti palatang ti niog, agpalpallayog ti datdatlat a parsua a kasna met tingtingitingen ti inalat ni Iban.
Idin saan a mauray ni Iban ti datdatlag a parsua, pinaratupotnan daytoy; rumrumik dagiti mata ni Iban ken agtigtigerger dagiti laslasagna iti pungtotna a nalakagip iti nakaskas-ang a nagbanagan ni Didith ken ti baket a maikadua a biktima. Naibus ti sangamagasin. Sinalpakanna manen ti maysa. Inkasana, ngem idi ipaturongna ti paltogna, adtoyen ti kasla kimat a yaasideg ti datdatlag a parsua. Nginarietan ni Iban nga impis-it ti gatilio ket ad-addan a napisang ti ulimek ti Sitio La Loma; ket sakbay a maiyibus amin ni Iban ti bala ti paltogna, nagtuliden ti ulona iti semento a pagbabasketbolan…
Ket naannad ti darumog a pannagna ti sabali pay a parsua nga itay pay laeng nga agpalpaliiw, kalpasan iti yaadayo ti Balbal.
SAAN A NAGTAKTAK Linda, maysa kadagiti baak a balasang iti purok, sinarakna ni Rino Mistiko, ti ammona nga eksperto ti paranormal science ken mysticism, ken Presidente ti Mystical Society of the Northwestern Philippines. Naam-ammona ni Rino ta estudiante ni Linda ti “Some Mystical Adventures” iti Rosecruix University. Kameng pay ‘toy soltera iti Women Psychic of Northern Philippines ken ti Spirit Questors. Namin-anon a daras a siniripna ti kinasino ti kriminal, ket ammona a datdatlag unay daytoy ken dina kabaelan ti bilegna.
“Agtatapaw, kunam, Linda?” Pinirit ni Rino imingna, sumreken iti limapulo ti edadna, agtayag iti lima kadapan ken walo a pulgada iti kalalainganna a pammagi. Nabannayad nga agtigtignay.
“Wen, manong.” Inwang-it ni Linda ti ulona ket nagallon ti pagatsiket a nakataytayaengteng ti ngisitna a buok, timpuar ti wayas a kallid iti simmantamaria a rupa, agtayag daytoy iti lima kadapan ken lima a pulgada, iti pangrapisen, saan a paudi iti kinapintas ngem kinaykayatna iti nagsoltera ngem ti mangtimud kadagiti asug dagiti naruay idi a nagrayo kenkuana ta ngamin kayatna nga ipamaysa ti naisangsangayan a talugading nga adda kenkuana, ti kinamistisismo: a di met napaay, adun iti padasna maipapan kadagiti datdatlag a bambanag, ngem impangpangrunana ti eksorsismo.
“Ditay’ masigurado dayta,” kuna ni Zeny, nga asawa ni Rino, ken nangidisso iti sangaplatito a patopat ken agal-alingasaw a kape a barako. Paningkiten, morena ken kataytayagna ti mistiko.
“Ania koma dagiti deskripsion kenkuana, no kunam a siniripmo?”
“Awan ti payakna, ngem agtayab.” Insungbat ni Linda, kalpasan iti panangigupna ti kape. “Nakatadtadem ti akaba ken atiddog a dilana.”
“Taltallo met laeng ti ammok a monster nga agtatapaw ditoy Northern Philippines: ti Irikan, maysa a fairy monster; ti Saddok, kapamilia dagiti sting ray monsters; ken ti Balbal,” manglanglangit ni Rino a nagkuna.
“Nalabit a maysa kadagitan, a, “ kuna ni Linda nga inayunan met ni Zeny.
“No maysa nga Irikan, maparmek laeng dayta babaen iti sikolohia; no saddok met, nalaka laeng a parmeken, ngem napeggad la unay…” pinug-awan ni Rino ti riang ti barukongna gapu iti dagaang iti dayta nga agalastres ti malem.
“Ket no Balbal, nay?” kuna ni Linda, ngem ni Zeny ti turong dagiti matana ta itudtudo ni Zeny ti kanigid a sintidona a kasla agpampanunot. “Alaek ‘diay nangisit a libro,” kunana met laeng sa nagdardaras a simrek iti siledda nga agassawa, sa met la nagdardaras a rimuar.
“Kasta! Kasta ti langana!” intudo ni Linda ti ladawan iti maysa kadagiti panid ti libro a linukatan ni Zeny. Saan a maisina ni Linda ti panagkitana iti ladawan ti balbal: nagatiddog ti dilana a nasurok maysa a metro ken aglapad iti gudua a pie. Tao lattan ngem, saan a dutdotan. “Pinaltogan ti maysa kadagiti biktimana, ngem kumtat ti bala, adda pay ti nangpadas a nanggayang.”
“Nasken nga adalen pay nga umuna ti kababalinna, ngamin kabaelan daytoy datdatlag a parsua a balbaliwan ti bagina: billit, uray ania a tumatayab. Dagiti laeng tumatayab. Ken paboritona taraon ti dalem ken puso, tao wenno dingo.” Insakuntip ni Rino.
“Ti nabasak iti maysa a libro, ket kasla kano adda kabuteng ti Balbal iti daga, isu nga agtatapaw. Rino….” Saan a natuloy ni Zeny ti kayatna a sawen, ta nagsabat dagiti matada ken ni Rino ket nabagas dagiti balikas a nagtaud kadagiti matada a duada laeng iti makaawat…
KABUS. Kasla dara ti lawag ti bulan , ngem, saan man la a mabuteng ni Rino a nakatakder iti maysa a bakante a solar iti arubayan dagiti kabalbalayan. Sipud pay idi alas-otso iti rabii, adda ditan a nakatakder. Gagangay laeng ti kawesna, nakasapatos iti goma, nakadalikepkep a mangur-uray iti Balbal. Ngem itay, alas dies, a dina mauray ti Balbal, nangaramid iti dakkel a temtem, sana intugkel iti daga ti gayang.
Umas-asideg dagiti taguob dagiti aso. Immalikuteg dagiti mata ni Rino. Nakangngeng ti kayabkab iti ngatuenna. Addaytan ti Balbal! Nagbatay iti nagango a sanga ti kapasanglay iti asideg. Saan a nagkir-in ni Rino. Naipigket dagiti matana iti Balbal nga agarup agtayag iti lima kadapan ken pito a pulgada iti kalalainganna a pammagi ken kasla mangpalpaliiw met kenkuana.
Babaen iti mental telepathy, inkallatik ni Rino ti mensahena iti Balbal: Umasidegka! Umasidegka! Saanka a kabuteng!
Ket addaytan ti Balbal. In-inut nga umasideg. Sa kellaat a nagsuek a nangiruar ti natadem a dilana tapno rugmaanna ni Rino. Linissian ni Rino ti pettat nga ipapatay, sana kinellaat ti nangparut ti nakatugkel a gayang ket naisurot ti nakilnet a daga a naipgket iti tadem ket induyokna iti barukong ti Balbal.
Nagungor ti ayup a kasla marigatan unay, nagtirtiritir iti daga. Itugkel ni Rino ti gayang, tapno kumpet ti nakilnet a daga, sana iduyok iti Balbal. Inulit-ulit ni Rino a dinuduyok, agingga natay.
Masmasdaaw ni Linda, a rimuar manipud iti naglingedanda ken ni Zeny. “Apay a nalsuk ti bagina, ket no paltoganda ken gayangen ket saan?”
“Ammom no apay nga agtatapaw ti Balbal? Agsipud ta kabutengna ti daga. Amirisem, kasla lalaki a tao, labus, isuna laeng ta kasla agul-ulo a billit, adda dua a sakana, ngem apay a dina ibaddek kadagiti daga? Ngamin, kabilang isuna kadagiti floating monsters a no maisagidda iti daga ket masaktanda unay. Ti daga ti kontra ti biagda…adu dagiti floating monsters nga intayto masagang iti panagtulid ti panawen….####
*** Naipablaak iti TAWID NEWSMAGASIN idi Nobiembre -12, 2001.


c: text/html

text:
Ti Makaulaw a Pantoum
Kalpasan daydiay Sestina, inarapaapko man manen iti mangsurat met iti PANTOUM. Ta ngamin ket adda met ti pagkaarngian dagitoy a dua. Saan ketdi a singin ngem agkaarngida man. Wenno adda iti pagpadaanda. Lalo iti panagputaran. Ket nalabit, napintas met nga ay-ayamen daytoy a berso.
Kasinsin ti Sestina kunak man. Ngem, ad-adda kano nga asideg ti Villanelle ken Triolet. Ala, wen, isuda a tallon ket adda pagpapadaanda kunam man laengen tapno awan ti riri.
Diak pay ammo dayta Triolet a kunkunada. Idinto ta dayta villanelle ket nagsursuratak met idin. Ngem diak idan masarakan no dinno kadagiti nawara a fileko. Siguro ket nairaman kadagidi naeres iti pannakakurap dagiti files iti daan a kompiuterko. Mangaramidakto met a.
Ngem anak ti kamatis a nalusak, iti naminlima a daras, diak ketdin nakaputar iti Pantoum!
Ala, iti Sestina, ti laeng maudi a balikas dagiti linia iti maulit-ulit.
Ngem iti Pantoum, dagiti linia!
Ngem mamatiak nga adda la ngata iti diak pay natakuatan a panglakagan iti panagsurat iti pantoum.
Ket inyiladko ngarud manen a binasa ti kolum ni Miriam Sagan iti Writers Digest March 2004 Issue, no kasano iti agsurat iti pantoum.
Ti naganas iti pantoum ket kaguduan dagiti linia ket naisuraten, kuna man ni Sagan, ket nakudkodko la ket ngarud ti di met nagatel a tuktokko. Kasano a nasuraten nga ibagam met ket diak la ngaruden makaputar?
Kasano ngamin aya iti agsurat iti pantoum?
Kastoy kano: (Kababaan iti uppat nga istansa.)
Line 1
Line 2
Line 3
Line 4
Line 5 (same as line 2)
Line 6 (new line)
Line 7 (same as line 4)
Line 8 (new line)
Line 9 (same as line 6)
Line 10 (new line)
Line 11 (same as line 8)
Line 12 (new line)
(the concluding stanza--in this case the 4th--consists entirely of repeated lines)
Line 13 (same as line 10)
Line 14 (same as line 3)
Line 15 (same as line 12)
Line 16 (same as line 1)
Makaulaw sa met? Dipay la kastoy, ne, namaymayatsa?
1) mangsurat iti maysa nga istansa nga addaan iti uppata binatog. Maysa nga imagistic wenno emotional.
2) piduten daydiay maika-2 ken maika-4 a binatog nga isu iti pagbalinen nga umuna ket maika-3 a binatog iti sumaruno nga istansa.
3) kasta a kasta agingga iti kayatmo a kaadu ti istansa.
4) yantangay, dagiti laeng umuna ken maika-3 a binatog iti saan a naulit, sublian ti umuna nga istansa ket piduten ida ket ikabil a maika-2 ken maika-4 a binatog iti maudi nga istansa. (Wenno pagbaliktadem met ket mabalin latta.)
Aya? Kasta aya iti agaramid iti pantoum?
Emotional wenno imagistic?
Nasaysayaat ti emotional, yong! Ammok ti agpakatawa ngem marigatanak nga agpasangit.
Imagistic ngarud a! Napipia pay.
Ngem dua nga oraskon iti sango ti kompiuter, awan iti nagbalikas a pantoum!
Napia pay daydiay sestina a, ta isuratmo nga umunan dagidiay keywords, aramidenen dagiti binatog, nasayuden iti agdaniw. Ngamin addan dagidiay ‘kimpetan’ a balikas iti ungto ti binatog.
Sinubliak manen dagiti ‘winagwagko’ a magazine kadagiti mall ken bookstand, kadagiti eskinita ken kangrunaan a kalasada. Ngem awan ti pantoum, no di laeng ti Writers Digest. Inresertsko iti internet. Ama, nagadudan!
Ngem uray ania iti ar-aramidem no di dinaka “aprosan ken kudkodan” ti musa. Ta saan met ngarud nga asi-asi a daniw. No la koma ta achmeism a daniw wenno dayta daniw a parparaangan di kasla koma a, digo ti saluyot ken susop a sinagpawan iti kinirog nga udang. Urayek laengen ti “apros ken kudkod” ti musa.
Atendarak man ti lektiur ni Prof. Ambeth Ocampo idiay UP-Baguio. Ta damagek man no apay a nagduduma ti datos ti nakaiyanakan ni Fr. Jose Apolonio Burgos. No ania ti pudno, Candon wenno Vigan.
Iti pannagnak, nasinga ti panagpampanunotko no kasano iti innak panagaramid iti pantoum.
“’Tang ‘na! Napakaigsi naman a sintas nga mokong ‘yun!” inradies pay ti estudiante a nabagi iti kaduana a nakuttong ken natayag. Agpadada a nakaigpil iti libro, isu a pagarupek latta idan nga estudiante. Sumsumrekkamin iti ruangan. Kellaat a naggillap iti mugingko.
Di kadi dayta ti maysa kadagiti kayatko a daniwen? Ti mangdaniw iti maipapan iti ababa ti kurdonna? Intugawko iti bakante a bato a tugaw. No maipapan iti ababa ti kurdonna, ket nalaka ngata nga aramiden, saan?
Makadandaniwak! Wen, ket dimteng dayta a gagar a makadandaniwak. Daytan ti apros ken kudkod ti musa. Nagdarasakon a nagawid. Bay-amon ti lektiur ni Ambeth. Suratekto lattan. Linuktak ti kompiuter. Binasak a dagus dagiti file maipapan iti panagaramid iti pantoum.
Larga, surat! Ket iti uneg laeng iti tallopulo a pulo a minutos, nalpas ti Pantoum!
Kitaem man a, no dagiti narigat a porma ti daniwen, sasaur gayam iti agputar no dika met makadandaniw? Ngem no sika ti “ap-aprosan ken kudkudkodan ti musa” kasla agayus a kassinglag a lana ti niog iti imbudo dagiti balikas!
Adtoy man ti naputarko nga imagistic pantoum:
Pantoum-Iluko: Ti Ababat’ Kurdonna
1.
diak a maawatan nga ay-ayam ti pakingawan
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniniwan
kalpasan iti pannangan iti naapgad a naalseman
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban
2.
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniwan
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan
3.
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan
iti lasonglasongan a bit-ang ti naamlingan
4.
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
iti lasonglasong a bit-ang ti naamlingan
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok
5.
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan
6.
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan
iti kiloan ti sagatan ken ti yakayakan ti nakem
7.
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
iti kiloan ti sagatan ken yakayakan iti nakem
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw
8.
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw
natnang ti abaga dagiti natnga iti dangadang
9.
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
nga agay-ayam iti di maawatan a pakingawan
ket immaldit ti nadugsak nga agikurkur-it ti biag
ti kuekong a nangan iti naapgad a naalseman
Dayta man, kailian. Nalaka met gayam iti agaramid. Lalo sika a mannaniw ket talaga makadandaniwka. Sabagay, no talaga makadandaniwka, nariribuk man ken saan iti aglawlawmo, makasuratka latta.
Wen, husto ni Miriam Sagan, nalaka laeng ti agaramid ti pantoum no narugiamon. Husto isuna, a kagudua kadagiti binatog ket naisuraten. Ngamin naulit-ulit.
Makapaisem pay iti kuna ni Sagan nga agas kano ti writer’s block ti pantoum. Ket kontraem pay laeng? Siguro a, ket, madama idi ti writer’s block isu a diak nakaputar kadagiti manon a daras a pinaggepko.
Ta ania ngamin aya ti Pantoum?
“For emotional impact, the pantoum poem is an excellent format. And while iti appears complex at first glance, this type of poem actually follows a rhythmic pattern that’s easy to follow,” kuna man ni Sagan.
Nagtaud kano idiay France ti Pantoum. Naibasar iti oral a porma manipud iti Pantun ti Malaysia.
Nupay repetons a daniw ti pantoum, mangited met iti makaay-ayo a rhythmic quality.
Ti repetons a makunkuna, kailian, ket ti kinaadda dagiti maulit-ulit a binatog wenno balikas. (Kas iti sestina.)
Padasenyo met iti mangputar, kailian. Agas kano ti writer’s block!
Naganas dagiti agay-ayam kadagiti balikas. No maganasanka nga agay-ayam iti scrabble, nagangganas pay nga adayo iti agputar iti daniw babaen kadagiti porma. Marikna no kua ti balligi ken pannakapnek. Uray no saan a maipablaak ket naan-anayen a ragsak dayta panagballigi a panangputar ken pannakapnek iti pannakabasa ti nagballigiam… ##
Monday, October 09, 2006
TI PANTOUM
Ti Makaulaw a Pantoum
Wednesday, October 04, 2006
Kasano Ti Agaramid iti Sestina?
Kasano iti Agsurat iti Daniw a Sestina?
Maysa kadagiti inarapaapko a suraten ket ti daniw a sestina. Porma a sestina. Nabayagen a panggep ngem maituntunkua. Tagipintasek dagiti sestina dagiti dua a mabigbigbig a mannaniw, da Francis Macansantos, perennial lecturer iti Dumaguete Workshops ken Palanca awardee iti daniw ken ni Zenaida French, dekana iti UP in the Visayas ken premiado a mannaniw.
Kunkunak, mangsuratakto met. Lalo ket dumket met ti kinalastogko no dadduma ket kunaek met a sestina only!
A kunam la ketdin no nalaka iti agaramid iti sestina.
Okey, pinadasko iti nagaramid. Ngem iti nagmalmalem a nakasango iti kompiuter, awan iti napagbalinko a sestina. Idinto a no ti free verse no kasayudna ket dipay maorasan.
Nagbasabasaak kadagiti daniw. Pangkondision ti utek. Duapulo met a gluthapos ti natomar ken inaldaw ta mani a ngingutngot para iti sidap ti utek. Uppat nga aldaw a kondision. Okey na! Ngem nagmalmalemak latta iti sango ti kompiuter, awan iti naaramidko a sestina!
Kalpasan iti dua nga aldaw, inulitko manen, ngem saanko a kinabaelan iti nagaramid.
Nabainanak pay ketdin iti bagik. Narigat met gayam ti agaramid iti sestina!
Ngem saan a mabalin a diak a makaaramid. Pilitekto, kunkunak iti bagik.
Ket dimteng ti pasamak a dandanin nadiklawit ni Patay ti tengngedko. Naimbag la ketdin ta iti lima a tawen a panagpapaayko a kas medical columnist, adda met ti napidutko a hanggap a pinangsarapak iti wasiwas ti kumpay ti nakadalungdong a rurog.
Ket sakbay nga agballigi daytoy a nabileg a rurog, aramidekon ti sestina. Amangan no maitugotko pay iti tanemko daytoy nga arapaap.
Nagpa-Ilocosak. Tapno agsapul iti ramot ti nalabaga a pan-aw. Yuuuk, uray dika gayam a mamati no addan dagiti dua a sakam iti ngarab ti tanem nasken ti pananglamot ti bukod a sao. Awan met ngata ti mapukaw kaniak. Nabileg kano nga agas ti acute GI bleeding ti ramot ti nalabaga pan-aw. No sadino ti pangsapulan dayta a ruot. Wen, adu ti pan-aw ngem narigat a sapulen ti nalabaga ta saanda a lumaok kadagiti gagangay a pan-aw. Naisalumina wenno naisina wenno simminada iti kaadduan. Nagtubo dagitoy iti igid ti karayan ken iti nadam-eg a daga kas iti paliiwko.
Iti panagawidko pinanggepko iti agputar ti sestina iti uneg ti lugan. Nangbalonak iti sangapad a papel, blue ken red ballpen. Rinugiak ti nagikur-it. Sakbayna inresertsko manen no kasano iti agaramid iti sestina.
Addaan iti rhythmic pattern. Maysa nga excellent format ti sestina. Addaan iti innem a linia iti kadagiti umuna nga innem nga istansa. Ken tallo a sagdudua a binatog nga istansa a paraipusna.
Nalaka a, kunam? Wen, no dayta laeng a pattern, nalaka. Ngem ti rigatna ngarud ket ti rhythmic pattern daytoy. Daydiay maudi a balikas dagiti binatog ti umuna nga istansa ket isu met laeng ti maudi a balikas ti binatog dagiti sumaruno nga istansa ngem iti nagsasabalin a lugar.
Kastoy man ne ti rhythmic pattern ti original sestina:
1st stanza: 123456
2nd stanza: 615243
3rd stanza: 364125
4th stanza: 532614
5th stanza: 451362
6th stanza: 246531.
7th stanza: 25
8th stanza: 43
9th stanza: 16
Maudi a balikas ti binatog ti kayat a sawen dagita a numero.Dayta met laeng nga urnos ti urnosna kadagiti istansana.
Di kad narigat nga aramiden, saan? Nalaklaka nga adayo ti villanelle, sonnet ken dadduma pay a porpormas ken rhythmic pattern.
Karuprupa daytoy a sestina ti Pantoum.Agkasinsinda ngata. Pinadasko met namindua iti nagaramid iti pantoum ngem diak met nagballigi.
Nalpas ti lima pad paper iti kakukur-it, awan pay la ti nagbalikas a daniw. Nakadanonkamin iti San Fernando, awan pay laeng ti nagbalikas a daniw. Maysa ket kagudua nga oras ti napalabas.
Apay a sestina idinto ta mabalin met nga ay-ayamen dayta a porma? Limteng iti mugingko. Wen met a, dayta met ti aramidko no kua, baliwak dagiti rhythmic pattern. Manipud iti sestina a porma, makaaramidka iti porma a sabali, impetteng ti isipko. Wen, aya?
Binaliwak ti rhythmic pattern. Ngem isu nga isu ti napasamak. Awan iti mabukelko a sestina. Adda kamin iti Tagudin wenno tallo nga orasen a nasurok iti napalabas, saanak a makapagbalin.
Inkidemkon. Simmeksek iti utekko ti leksion iti Del Carnegie maipapan iti word correlation. No ekspertoka iti word correlation, saanka a paudi iti daniw. Ta panagay=ayam iti balikas ti word correlation kasta met ti daniw.
“Kasano pay a makastrek ‘diay anakmo no intugotmo met ta tulbek!” makarurod pay ti balkat a babai a nangmisuot iti kaduana a lalaki, a pagarupek nga agassawada. Nagpalikodda.
Makasinga met ti panagpanunot dagitoy a tattao, kunkunak payen ti bagik. No sumangkakuog met a laklakayan ta itugotna ti tulbek, ingngayemngemko met. Tulbek, hmmmn…
Tulbek? Tulbek! Wen ti tulbek! Wen, apay a diak a napanunot a dagus? Kasapulan ti tulbek tapno nalaka iti agsurat iti sestina!
Ania a tulbek? Keyword!
Panunoten wenno isurat nga umuna dagiti keyword wenno dagiti maudi a balikas dagiti binatog. Dagita ti keyword!
Okey ngarud. Nasken ti kinaadda ti keyword. Ngem ania koma nay? Nagkidemak manen. Ti met tungtongan dagiti dua a lallakay iti sanguanak a tugaw ti nangituonak ti isipko. Dimngegak iti tungtunganda. Inkeddengko nga agtaud kadakuada dagiti keyword. Maipapan iti pulitika, iti agdama a pulitika ti tungtonganda. Inkeddengko a no ania daydiay iradiesda a balikas isu ti adawek a keywords.
Nakapidutak iti innem a keywords nga isu iti insuratko, a kastoy:
Sarwa – 1
Batonlagip – 2
Trono – 3
Kuada – 4
Ay-ayamda – 5
Korona – 6
Saankon a sinurot ti usual rhytmic pattern ti original sestina. Total adda met dagiti mannaniw a di simmurot kadayta a pattern. Sestina-Iluko met daytoy a! Bukodko met a sestina.
Inkur-itko nga umuna dagiti rhythmic pattern. Ket kastoy ti inaramidko.
1st stanza: 123456
2nd stanza: 516432
3rd stanza: 246153
4th stanza: 531642
5th stanza: 162543
6th stanza: 654321
7th stanza: 34
8th stanza: 25
9th stanza: 61
Kasta a rhythmic pattern: dua a sagdudua: 2 ken 3 ken nagbinnaliktad met dagiti umuna ken maikanem kadagiti sag-iinnem nga stanza; ket kadagiti tallo a maudi nga stanza, no sumaren ida, agtotal iti 7. Bigbigen ken adalen a nalaing dagiti rhythmic pattern. Mayat met ngatan a rhythmic pattern, ania? Artistic met, saan? Ta arte met ti daniw, kunamsa! Ket maysa nga artist ti poet. Saan laeng a kadagiti balikas ti pakasarakan iti arte no dipay ket kadagiti binatog wenno rhythmic pattern.
Okey! Nakapueston dagiti keywords. Dagiti laengen mangnayon iti aramidek. Konsentret: agpupudot dagiti dua a lallalay nga agis-istoria ti maipapan iti pulitika. Nasken nga agpupudotak met. Mabusor. Masuron. Kasuronko met dagiti kasuronda.Kondisionen.Kinitak ti relok. Rinugiak ti nagikur-it. Iti uneg laeng ti tallopulo a minutos, nalapasen ti sestina!
Ket nasuratko daytoy a daniw iti uneg ti Partas. Nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas! Uray iti uneg ti pampasahero a lugan!
Nalaka met la gayam ti agaramid ti sestina no urnosem nga umunan dagiti keywords! Kasla agigup iti digo ti saluyot ken rabong ken sabidukong a nasagpawan iti tinuno a paltat! Kasla agsurat iti gagangay a damag para iti police beat.
Daytoy man ne, ti inaramidko.
Dagiti Kappi iti Batonlagip
Ti sarming ket binurak ti sarwa
Dagiti kappi nga aggiginnuyodan iti batonlagip
Mabatbatibatda a simumulagat kadagiti trono
Saanda a malagip a dida kua ti pagarupda a kuada
Ket ti pinniltakan iti rupa iti sabali ti ay-ayamda
Ket pilitda a gun-oden ti balangkantis a korona.
Ti panangtiritir kadagiti tengged ti ay-ayamda
Ket tunggal lamotenda a sarwa ken bukodda a sarwa
Itandudoda ken idirdir-i a kas korona
Ket nagbugsoten nabaddekanda a pagarupda a kuada
Iti poder, iti kongreso ken iti senado a pagarupda trono
Isuda dagiti kappi nga aggiginnuyodan iti batonlagip
Essemanda nga ilamina iti muging ti batonlagip
Ket tapno agnanayon a matugawanda ti kuada
Nasken nga agtalinaed kadakuada ti korona
Uray no pakanenda dagiti babassit iti bukodda a sarwa
Iti tunggal kumpas dagiti ramay nga ay-ayamda
Isu nga agiinnagawda kadayta essemanda a trono
No koma puniandat’ ulila a dulang ti ay-ayamda
A kas inaramid pudpudno a nakatugaw iti trono
Awan koman iti mangan pay iti sarwa
Awan metten ti agessem iti korona
Ta iti tunggal maysa addanton kuada
Nga isu dayta ti pudpudno a tugot ken batonlagip
Ngem kaykayatda iti mangan iti sarwa
Kaykayatda iti agiinnagaw iti korona
Kaykayatda agkikinnaruskos iti batonlagip
Awan iti mayat a paatur iti ay-ayamda
Kasda arrabas nga aniaman a madalapus kuada
Ngem nangisit unay dayta gamgamenda a trono
Ta maburakto dayta a korona
Agpatingganto dayta nga ay-ayamda
Ket awanto a pulos mabati a kuada
Into bumaba ti adda iti pudno a trono
Matunawton dagita ginamgamda a batonlagip
Ta taraonda ti sarwa ti sabali ken bukodda a sarwa
Agsarsarwa dagiti agay-ayam iti trono
Ta ti batonlagip a korona ket kuada
Ti sarwa ti batonlagip
Ti korona nga ay-ayamda
Ket dagiti agay-ayam iti korona
Nanganda ken nagpakanda iti sarwa
Imblodfaceko man dagiti keywords.
Ti imasna iti agaramid iti daniw, kailian, ket saan laeng a ti panagay-ayam kadagiti balikas no dipay ket iti panagay-ayam kadagiti rhythmic pattern.
Padasem ti agaramid iti sestina a dimo insurat nga umuna dagiti keywords ket urayka la agkamulaw nga agaramid. Ngem no isuratmo nga umuna dagiti keywords ken dagiti posision dagiti keywords, nalaka la gayam ti agaramid.
Padasenyo met, kailian. Agaaramidkayo iti awanan iti keywords ken ti addaan iti keywords ket takuatenyo ti misterio ti daniw no apay nga adu dagiti agduyos ken mangipatpateg iti daniw. Uray no saan a maipablaak ti nasuratmo a daniw, umanayen daydiay satisfaction a mangited iti kired,sirmata ken namnama iti biag. Dayta satisfaction ket pannakapnek kadagiti babassit a banag a saan nga ikaskaso wenno saan nga ik-ikkan ti kaadduan. Kaaduan kunak, ta adu koman ti mannaniw.
Kas iti nasaotayon idi, ti maysa a mannaniw ket co-creator ti Namarsua, ta agparsua met iti kinapintas ti mannaniw babaen kadagiti linagana a balikas ken binatog. Saan laeng a balikas no dipay ket binatog.
Nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas ania? Iramanmo metten ti agay-ayam kadagiti binatog ken rhythmic pattern. Rugiamon ti agsurat iti SESTINA…
Urayek ta ipablaakta iti Tawid, wen? ##
Thursday, September 14, 2006
DANIW
Nalisiak Manen Ti Kumpay Ni Patay
ngem, ammok, saan nga agnanayon ti isem
kas iti daniw, aggibus inton magsat puseg ti angin
inton agin-iniin a matnag ti naragas a bulong iti daga
ket iti naulimek a lennekan, in-inut nga agtabon ti init
ala wen, ti kinakolumnista medikal ti salakan
iti lib-at a wasiwas ti kumpay ti nakaabungot
a rurog iti beddeng ti gunay ken talna
kunak itan, pak-ol ngata wenno pakdaar
panagsagana iti ibaballasiwen iti kinatalna
ta nakitakon ti biddut a panangitandudo ti dir-i
kadagiti amin a suli ti manglimlimo a talek
ket nalipatan ti litania ti umuna pakdaar
ti di naitaltalek a lib-at, ti ganna, ken ti mision
dagiti daniw, sarita ken sinurat a nasilawak
iti aksidente a pannakatnag iti dan-aw ti balikas
kayatko nga itakdang ida, isuda amin, itan, koma
ngem dandanin naisurat ti tallopulo iti papel
ket daydiay kabaelan ti muging di kabaelenen ti lasag
siguro, apitekon ti bunga dagiti bukel ti biddut
nga intukit ti kinalalaki iti bangkag ti kalman
dagiti bukel a nangitag-ay iti agusaw a bileg
dagiti bukel a sugsog iti kulkol a dana
dagiti bukel nga abungot ti padeppa
dagiti bukel a button ti konsensia
dagiti bukel a timtimonan ti agdama
iti sab-ok ti ulimek, nagampayag ti muging
kadagiti kinelleng nga inasak ket sinapul
dagiti sungbat ti saanen a magaw-at nga isem
pinanid ti panangbasak ti libro ti historia
ket nakitak dagiti namituen a kinelleng
dagiti natibtibong a bangkag ti dir-i
nabatida amin, wen, anian, nabatida amin
ket dayta a kanito, inagaw ti ubbog ti mata
ti kanalteek dagiti ramay iti keyboard
maipasngayak koma manen! wen, koma
no adda maulit a maipasngay ket subliak
dagiti kari dagiti namituen a kinelleng
dagiti kari dagiti natibtibong a bangkag ti dir-i
ngem ammok, itoy a kanito, umang-angesak
iti sabali a lubong, iti sabali a panawen
ta agrupsa ti amin a pigsa, ti lasag
adda met panakabannog ti muging
agpukaw met ti maris ti bullalayaw
dumteng ti paksoy, ti babawi, ti duadua
ti ladingit, ti sugnod, ti lunod, ti napait a lua
diak masinuo ti kalawa ti tangatang ti alla
makabannog, makabannog, ti upay, ti biddut
ti nangisit ti ulep iti nalidem a lennekan
ket ti nabatbati a pigsa, ti tibker ti muging
ad-adda a sapulennan ti talinaay…
PASENSIA
...iti panagpukaw iti sumagmamano nga aldaw gapu iti di napakpakadaan a pasamak
========================================
sungbatak laeng ditoy ti poste ni manong amado:
1) asino dagiti mabutaran?
iti damo, posible nga awan pay laeng ta nasken iti pannakaawag nga umuna iti taripnong maipapan itoy nga isyu ket maamiris dagiti nalinteg a dalan a suroten .. no asino dayta a mangawag iti taripnong dayta ti KADAKKELAN A PARIKUT..
2) asino ti mangbutar kadakuada?
ti taripnong a mismo... ti parikut, buklen ngata ti mayoria dagita a mannurat dayta a taripnong?
3) asino ti mamati kadakuada?
iggem dagiti pablisher ken editor dagiti writersda... ngem iti kanito a di mairaman dagiti editor ken pablisher, ipapilitto latta ti sistema a nariingan...lagipen a narigat ti mangabaruanan manen ... lalo no dayta a panangabaruanan ket mausar ti "diktar" a di ket iti naannayas a panagtutongtong... no dagiti editor ken pablisher ket "naimpusoan iti pannakisaritada maipapan iti panagbalbaliw, sumurot iti agus dagiti writers... no saan, nasaokon
ipostekto ti makunak kadagiti tallo a naidatag a singasing...
Saturday, September 09, 2006
GUMIL INTERNATIONAL UPDATE
International Conference will bring Ilokano Writers together in Honolulu, Hawaii this September 22,23, 24 Gumil Oahu, an association of Ilokano Writers on Oahu will hold its 2nd Gumil Filipinas International Conference on September 22- 23 at the Philippine Consulate General and at the Pagoda Hotel International Ballroom for the Gala Night on the 24th.
Delegate-writers and cultural performers from various GUMIL Chapters in Ilocos Sur, Ilocos Norte, La Union, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, Pangasinan, Metro Manila in the Philippines, U.S. Mainland, Canada & Europe including those from Hawaii will be participants of the event, says Ric Agnes, delegates coordinator.
Theme: Appreciating the past, recognizing the present and strengthening,equipping, developing potential and shaping the future
This three-day event will highlight seminar workshop aims to enrich Ilokano Literature and Cultural heritage by encouraging its members to write about the social, economic, cultural and other aspect of growth and development among the Ilokanos in particular and the Filipinos in general, says Gladys Menor, events and program chair, and Immediate Past president..
This event is in connection with the 10th Anniversary of Gumil Oahu being organized on August 13, 1996, and this International conference is in coincide with the celebration in commemoration with the One Hundred years arrival of the First 15 Ilokano recruit workers from the province Ilocos Sur who boarded in SS Doric and arrived on December 20, 1906 at the Honolulu port and finally landed to the Ola'a
Sugar Plantation in the Big Island.
Minimal fee will be charged to defray cost for the conference meals and materials and the gala night cost $40.00 per guest.
Friday, September 08, 2006
ISTANDARDISASION ITI ESPELING ITI ILUKO
mapasamak koma ti sapasap a forum ti istandardisasion iti espeling
sadiay Iluko.com, naidatag daytoy a panggep ngem awan ti naidatag nga addang no kasano nga aramiden... nakaisemak la ket ngarud a "nangontra" bareng idatagda dagiti addang ngem kasla asuk ket natay iti natural nga ipapatay... ania koma ti yistandartayo iti iluko? ispeling, pronunciation, adaptation, coinage? saan a nalawag no ania...
koma adda ti naidatag a "saan a rumbeng" ken "rumbeng" nga addang sakbay ti forum; a kas koma dagitoy: (saan a nasisita nga isu daytoy ti masurot, ta ehemplo laeng)
1) panagadal kadagiti kabaruanan nga estandardisasion iti pannakaisurat ti iluko
2) saggaysaen nga ilista dagiti parikut iti ispeing ken iti panagaramat iti iluko
3) maaddaan iti listaan dagiti rumbeng a pagadalan ken sukisoken ken analisaren (a saan ket a ti la sumapsapit ken maisapsapit)
4) agsukisok kadagiti agdadata a parikut iti ispeling ket mangaramid iti pagannurotan, annuroten, pagalagadan no kasano a solbaren dagitoy nasukisok a parikut
5) maisurat ken maidatag dagiti napagadalan iti sapasap no tung-edadnda wenno saan
6) no wen, kuna ti kaadduan, patalgedan dagiti annuroten ken pagalagadan
7) trial nga implementasion babaen iti tulong dagiti pablisher ken editor iti amin a babasaen ket mapagadalan ti feedback ti implementasion
8) maamiris dagiti feedback ket agsubli manen iti lamisaan tapno mapagadalan a nalaing dagiti timpuar a parikut ken masabat dagiti nagkamtudan ken marugosan dagiti simmubra.
9) maaddaan iti komite a mangadal ti panagtaray ti implimentasion ket idatagda ti reportda kadagiti 2, 5, 10, 15, 20 a tawen para iti rekord ti iluko
ti naidatag a tungtongan iti iluko.com, nakitak sadiay a "kasla di nairaman" dagiti pablisher ken editor iti saritaan banag a nangdillawak
laglagipen, ti istandardisasion ken saan a kabaelan nga ipagna ti sumagmamano a tao laeng no awan ti implementorna... ket dagiti pablisher ken editor iti makaiyimplementar iti kadagiti napagadalan ta isuda ngarud ti addaan iti babasaen
ulitek manen: umuna koma a maidatag dagiti addang sakbay ti panagadal
ta no saan: agtultuloy latta ti panagsurat iti agdama a sistema ken iruruar dagiti dinuyduyog a singasing iti panagbalbaliw
KUNAK LAENG DAYTOY A DI RUMBENG A PATIEN KEN SUROTEN... paset daytoy ti freedom of speech ken freedom of expression
Thursday, September 07, 2006
Tuesday, September 05, 2006
PALANCA AWARDS!
Big names in Philippine literature adjudge this year’s Palanca Awardees
This year’s recipients of the Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature were adjudged by the country’s leading literary personalities, the award sponsor Carlos Palanca Foundation, Inc. announced recently.
All of the judges hold key positions in institutions that promote the development of Philippine arts and literature.
Majority of the judges are members of the academe, national media organizations, publishing houses, and the performing arts, namely, movie, television, and theater.
The panel of judges includes:
FILIPINO DIVISION
DULANG PAMPELIKULA
Joel Lamangan
Mel Chionglo
Annette Gozon
DULANG PANTELEBISYON
Loida F. Viriña
Roy C. Iglesias
Rio Locsin
DULANG GANAP ANG HABA
Chris B. Millado
Arthur P. Casanova
Lito Casaje
DULANG MAY ISANG YUGTO
Manuel R. Buising
Sol Juvida
Anita M. Navarro
SANAYSAY
Lilia F. Antonio
Violeta A. Laraya
Arlene May Macapanpan
KABATAAN SANAYSAY
Pamela Constantino
Vina P. Paz
Vivencio M. Talegon, Jr.
TULA
Rogelio G. Mangahas
Nicolas B.Pichay
Luna Sicat-Cleto
FUTURISTIC FICTION
Eugene Y. Evasco
Galileo S. Zafra
Ronan Capinding
MAIKLING KUWENTONG PAMBATA
Luis P. Gatmaitan, MD.
Ani Rosa Almario
Heidi Emily E. Abad
MAIKLING KUWENTO
Herminio Beltran, Jr.
Glady E. Gimena
Marco A.V. Lopez
MAIKLING KUWENTO-CEBUANO
Belen Calingacion
Jaime An Lim
Edgar S. Godin
MAIKLING KUWENTO-HILIGAYNON
Isabel D. Sebullen
Ruby G. Alcantara
Nerio E. Jedeliz, Jr.
MAIKLING KUWENTO-ILUKO
Reynaldo A. Duque
Noemi U. Rosal
Ma. Leonida Fres-Felix
ENGLISH DIVISION
FULL-LENGTH PLAY
Behn Cervantes
Irma Adlawan-Marasigan
Ricky Davao
ONE-ACT PLAY
Floy Quintos
Pinky Amador
Joel Torre
POETRY
Ophelia A. Dimalanta
Ricardo de Ungria
Danton Remoto
FUTURISTIC FICTION
Ma. Milagros C. Laurel
Jose Neil Garcia
Khavn Dela Cruz
SHORT STORY
Gregorio C. Brillantes
Emily A. Abrera
Benjamin Bautista
SHORT STORY FOR CHILDREN
Ma. Elena P. Locsin
Ma. Teresa H. Madamba
Edizon A. Fermin
ESSAY
Bienvenido Lumbera
Conrado de Quiros
Lito Zulueta
KABATAAN ESSAY
Ma. Corazon R. Reyes
Helen Lopez
Jasmin E. Acuña
This year’s Palanca awardees were recently honored at the Dusit Hotel Nikko in Makati City.
Established in 1950 to honor Don Carlos Palanca Sr., the awards aims to help develop Philippine Literature for writers to craft their most outstanding literary work; and to be a treasury of the Philippines’ literary gems from our gifted writers; and to assist in its dissemination to the public, especially the students.
Palanca Winners Honored
The Carlos Palanca Memorial Awards for Literature honored last September 1, 2006 this year’s winners of the country’s premier literary awards for its 56th edition.
Majority of the winners are university students, two winners are affiliated with the two leading networks, and one winner each from a local radio station and a national magazine.
More than half of the awardees are first-time winners.
The awarding ceremonies held yesterday at the Dusit Hotel Nikko in Makati City had National Artist for Literature Dr. Edith Lopez Tiempo as guest speaker.
Dr. Tiempo presently holds key positions that are geared towards the development of Philippine literature. She is the Executive Consultant and Head of the National Academic Review Board, CAP College – Dumaguete Office; English Professor in Silliman University; and Director of the National Summer Writers Workshop in Dumaguete City.
Dr. Tiempo herself won several Palanca awards: Tracts of Babylon and Other Poems, first prize, poetry in English, 1967; “The Black Monkey,” third prize, 1951, “The Dam,” second prize, 1955, and “Un Bel Di,” first prize in 1969, all in the short story in English category. Her novel, His Native Coast, won the grand prize in the Cultural Center of the Philippines Literary Contest in 1979, while her short stories “Chamber of the Sea,” 1955, and “The Dimensions of Fear,” 1959, both won first prizes in the Philippine Free Press Literary contest.
Established in 1950 to honor Don Carlos Palanca Sr., the awards aims to serve as an incentive for Filipino writers to craft their outstanding literary works; to serve as a repository of Filipino literary masterpieces, and dissemination to the public especially students.
This year’s Palanca awardees are:
Dulang Pampelikula
1st Place – Cenon O. Palomares (Kusina)
2nd Place – Jim Diamond M. Libiran (Tribu)
3rd Place – Carlos A. Arejola (Ang Mundo ay Iisa at Marami)
Dulang Pantelebisyon
1st Place – Rodolfo R. Lana Jr. (Milagroso)
2nd Place – Jose Dennis C. Teodosio (Pulo)
3rd Place – Bonifacio P. Ilagan (Negatibo)
Dulang Ganap ang Haba
1st Place – Ma. Josephine C. Barrios (Gabriela)
2nd Place – Timothy Dacanay (Teatro Porvenir)
3rd Place – Liza Magtoto (’Nay Isa)
Dulang May Isang Yugto
1st Place – Job A. Pagsibigan (The Palanca in My Mind)
2nd Place – Joel V. Almazan (Aba Ginoong Mag-asawa)
3rd Place – Christian U. Tordecillas (Dyip)
Sanaysay
1st Place – Rosario Torres - Yu (Batang Tundo)
2nd Place – Elyrah L. Salanga (Talambalay)
3rd Place – Ramon M. Bernardo (Alingawngaw ng mga Kuliglig, Kalansing ng mga Tansan)
Kabataan Sanaysay
1st Place – Wilminia J. Balon (Package)
2nd Place – Allan Jay. T. Allonar Jr. (Ang Pangako kay Asterz)
3rd Place – No Winner
Tula
1st Place – Rebecca T. Añonuevo (Sa Tanda ng Pagsisimula ng Buhay)
2nd Place – Maria Josephine C. Barrios (Salit-salitang mga Tula ng Pagsulyap, Pakikibaka at Paglingap)
3rd Place – Emmanuel V. Dumlao (Salamangka ng Santelmo)
Futuristic Fiction - Filipino
1st Place – Michael Francis C. Andrada (Tala-Huli / Huling Tala: Si Manong, Sa Dyip, Ang Drayber at Ako, Ako Lang Naman, Ang Kanyang Pasahero)
2nd Place – Enrique C. Villasis (De-Lata)
3rd Place – Vladimeir B. Gonzales (Lunes, Alas Diyes ng Umaga)
Maikling Kuwentong Pambata
1st Place – Bernadette V. Neri (Ang Ikaklit sa Aming Hardin)
2nd Place – Maynard G. Manasala (Taguan-Pung)
3rd Place – Allan Alberto N. Derain (Ang Regalo ng Taong Ibon)
Maikling Kuwento
1st Place – Eros S. Atalia (Si Intoy Syokoy ng Kalye Marino)
2nd Place – Kristian Sendon-Cordero (Langaw)
3rd Place – Edgar B. Maranan (Buwan at Lupa)
Maikling Kuwento – Cebuano
1st Place - Lamberto Ceballos (Ang Ungo sa San Pilar)
2nd Place – Richel G. Dorotan (Dayaspora)
3rd Place – Eleazar T. Acampado (Mata sa Bagyo)
Maikling Kuwento – Hiligaynon
1st Place – Leoncio P. Deriada (Duta para sa mga Iskolar sang Banwa)
2nd Place – Peter S. Nery (Ang Kapid)
3rd Place – Bryan Mari Argos (Sagal-i)
Maikling Kuwento – Iluko
1st Place – Bernardo D. Tabbada (Nabungon Iti Lawag)
2nd Place – Danilo B. Antalan (Tugot)
3rd Place – Arnold P. Jose (Ni Ina Baket Gimma, Ti Aso, ken Ti Atang)
English Division
Full-Length Play
1st Place – Glenn S. Mas (The Death of Memory)
2nd Place – Amelia L. Bonifacio (Chinchina and the Five Mountains)
3rd Place – Maria Clarissa Estuar (Ask Me Again When I’m Thirty)
One-Act Play
1st Place – Steven Prince C. Fernandez (Ming Ming)
2nd Place – Joachim Emilio B. Antonio (Gabrielle)
3rd Place – Nikki Alfar (Life After Beth)
Poetry
1st Place – Lawrence L. Ypil (The Highest Hiding Place)
2nd Place – Sid G. Hildawa (Building a House, and other Poems)
3rd Place – Raymundo T. Pandan Jr. (Illuminations and Sonorities)
Futuristic Fiction
1st Place – No Winner
2nd Place – Corinna Esperanza A. Nuqui (Suman)
3rd Place – Arturo Ilano (A Monumental Race)
Short Story
1st Place – Socorro Villanueva (Mahogany Water)
2nd Place – Myrza Sison (Sink or Swim)
3rd Place – Ma. Celeste Flores-Coscolluela (Trips)
Short Story for Children
1st Place – Ma. Celeste Flores-Coscolluela (Cut)
2nd Place – Grace D. Chong (Big Brother)
3rd Place – Dean Francis Alfar (How Rosang Taba Won a Race)
Essay
1st Place – Jose Edmundo O. Reyes (Fungibility, Dead Souls and OCWs)
2nd Place – Edgar B. Maranan (Hometown Stories and Footnotes to Childhood’s End)
3rd Place – Martin V. Villanueva (He’d Rather be Relevant)
Kabataan Essay
1st Place – Katrina G. Gomez (Restructuring Idealism)
2nd Place – Ryan Edward L. Chua (Home)
3rd Place – Hannah L. Co (Coming Home)

robotstxt: allowed

filter: keep