text:
Ti Makunak Iti Historical Fiction
Kabarbaraan la unay a tungtongan iti Ilokano writer’s community daytoy a topiko, kailian. Ti maipapan iti historical fiction. Namungay daytoy iti komento ni apo Prescillano Bermudez, a maikkatan koma ti puntos dagitoy agsipud ta saan a bukod a kapanunotan ti author. Ngem kinontra apo Reynaldo Duque. Sinarurongan ni apo Honor Blanco Cabie.
Iti compilation ti librotayo a “Duyog ti Singasing II” panid 67, nakunatayo nga ubing pay iti Ilokano Lit iti historical fiction. Nangrugi laeng a nagna daytoy idi 1990. Ngarud, awan pay iti dua a dekada daytoy isu nga adu pay laeng iti agduadua no sarita kadi daytoy?
Kas nakunatayo, iti librotayo, wen. sarita a, daytoy. Duogan pay ketdin a sub-genre ti fiction. Nagnunog ngamin ti Ilokano Lit kadagiti traditional a wagas, isu a saan a naisango dagiti dadduma pay a genre. Isu a no adda ti lumtaw a kabarbaro ket maklaat dagiti awan pamalpalatpatanna iti kastoy a sarita.
Kinapudnona, dua kadagiti “Top Ten Literature” that influence the world, ket historical fiction. Ti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.”
Malagipko man ti kinuna idi Abraham Lincoln iti kaunaan a panagkitada ken ti author a ni Harriet Beecher Stowe, kuna ni US president, “Daytoy gayam ti bassit a babai a nangaramid iti nakadakdakkel a gubat.” Ti “Uncle Tom’s Cabin” ket mitsa ti “American Civil War” Maipapan iti pannakatagabo dagiti Negro. Racial discrimination. Ti nobela ket maipapan iti nakakaskas-ang a kasasaad dagiti tagabo a Negro kadagidi a panawen. Ket daytoy a libro iti nangited iti mitsa iti makunkuna a “American Civil War.”
Uray dagiti nalatak a pigura iti rebulosion ti Pinas ket binasada daytoy a libro ket naimpluensiaanda.
Ti “El Cid Campeador” ket maipapan ken ni Rodrigo Diaz De Vivar iti Espania. Maysa a maingel a mannakigubat a kas kadagiti maingel a mannakigubat kadagiti sarita iti Ilokano Lit. Dakkel ti impluensia ni El Cid saan laeng nga iti Espania no dipay ket iti Europa ken dadduma pay a rebulosion.
Ania pay dagiti “top ten literature” that influence the world? The Book of the Dead, The Koran, The Holy Bible, Iliad, The Canterbury Tales, The Divine Comedy, The Mahabharata ken The Book of the Sun. Panagkunak amin a nagadal iti literatura, ammona amin dagitoy a sinurat. (Saggaysaentayonto ida a taldiapan iti sumaruno a topiko, ta leppasentayo pay ti historical fiction.)
Adu dagiti napipintas a historical fiction. “The Tale of Two Cities” ni Charles Dickens ket magustoak unay. Uray kadagiti pelikula, a kas ti “The Forest Gump,” “Memoirs of Geisha” ngem ti magustoak amin iti pelikula ket ti “Life Is Beautiful,” ken “Schindler’s List” ken dadduma pay a kas iti maipapan iti Vietnam.
Nagsuratak kadi met iti historical fiction? Wen. Tallo laeng iti sinuratko a historical fiction. Agpadada a nangabak. Ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” Maika-4 a Gungguna iti Savella-Baclig Literatura Ilokana Awards iti ken ti “Indayuan” iti Upland Municipalities of Ilocos Sur, Maika-3 a gungguna. "Saridandan" Maika-3 a Gungguna iti General Eduardo Batalla Literary Awards ken kaunaan a nasibbolko a pammadayaw iti salip ti sarita.
Ta ania ngamin aya ti historical fiction? Kasano a Sangalen? Nalaka kadi ti agsurat?
Nalaka kadi ti agsurat? Kaniak a biang. Nasken a tumbog dagiti ling-etmo sakbay a makaputarka iti nalinay. Saan a kinusel a. Kadagiti nangab-abak a historical fiction iti Ilokano lit, nakitatayo dagiti nagkamtudanda. Apay a nagkamtudda? Ngamin kaykayatda wenno naiyagusda iti kas iti panagsurat iti tradisional. Lalo no daytoy ket addakan iti flow wenno agus wenno iti kaiiimasan a paset ti sursuratem, agliggasi no kua ti turongen ti sinurat. Malipatan a historical gayam ti sursuraten.
Lenguahe. Daytoy ti kangrunaan a kadangadang ti agsurat iti historical fiction. Nasken a dika nagbiddut iti lenguahe a maitutop iti panawen ken lenguahe ti sarita, ta maysa laeng a balikas ket makasugkaren wenno makaanayen a mangdadael ti sarita. Kasla sangatimban a krudo dayta a naisuyat iti sangakaban a bagas.
No kastoy ti lenguahe ti maysa a sarita a panawen ti yaalsa kadagiti Kastila.
“Umayen dagiti kalaban! Agsagana! Pumalpaltogdan!”
“Ugh, natamaanak!”
No siak ti hurado wenno editor, ket kastoy ti dayalogom, ninayunamon a ti sangaribu ket walo ti ubanko! Maitutop kadi dagita a lenguahe iti panawen ti Kastila?
Saan a! Idi panawen ti Kastila: awan ti balikas a KALABAN. Kadangadang ti adda. Awan ti balikas a PALTOG ngem adda ti paltoog ken pusil. Awan ti NATAMAAN ngem adda dayta napuntaan.
That’s language in historical fiction.
Logic. Iti dramatization a paset. Nasken ti lohika ditoy. Kas pagarigan koma, ta sinuratmo ti maipapan ken ni Gabriela Silang: Ania ngata ti posible a pampanunotenna idi wenno ania ngata ti rason no apay a kinayatna nga isu iti mangituloy iti dangadang ni Diego? No ikabilmo iti dayalogo babaen iti sabali a karakter daytoy a rason, pampanunotenna. Daytoy a rason ket nasken nga umayon iti taray ti historia. Saan a naisurat iti eksakto nga historia ti rason ni Gabriela ket no lohika (logically) ti rasonmo, suratemon dayta a kas fiction.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a logic? An art of correct thinking. Isu a ti dramatization dagiti karakter ket isu daytoy iti umno sawen, aramiden dagiti karakter kadayta a punto ti portrayal. No saan man nga eksakto, umiso wenno umarngi no diman isu daytoy ti kaasitgan. No agsuratka iti historical fiction, maibalakad a subliam pay nga umuna dagiti kuadernom idi maipapan iti logic tapno dakdakkel ti armasmo a mangipunget iti puon ti balligi iti inka sinurat. Ta no saan a maitutop dagiti rason, ken argumento, nalpasen. Masapul nga ammom ti maipapan iti claims, evidence ken reasoning iti philosophy tapno maliklikan iti panagbiddut.
No saan met, play safe! Simple laeng, pagsawem iti lingua franca dagiti karakter iti umno, maitutop, umayon iti situasion (logic latta!) kabayatan a mawarwar ti pudno a pakasaritaan, dramatization daytan. Ngem nasken a saanka nga agpugpugto wenno liklikan koma ti “opinionated” nga ilaga a binatog.
Panangiparang iti saan pay a naiparang a paset babaen iti bunga ti panunot a daytoy ti posbile a mapasamak wenno naibaga ti karakter wenno kayatna nga aramiden.
Panangilawlawag kadagiti abut ti historia babaen iti naindramaan a konsepto. Maymaysa laeng ti paggibusan ti nagballigi a historical fiction, kuna ti nagbasa: “A, kasta gayam ti napasamak…!”
Kas pagarigan koma (manen), no ti historical fiction a sinuratmo ket maipapan ken ni Rizal, idi inawis ni Bonifacio iti nadara a dangadang. Awan ti eksakto a balikas ni Rizal iti historia, no di laeng iti “panagkedked ni Rizal iti nadara a dangadang.” Kasano nga iparangmo iti dramatization dayta a pagteng? Kasano nga iparangmo iti dayalogo kadayta a pagteng? That is fiction! Isu nga aramaten metten ni mannurat ni alikuteg a panunotna, a kas iti kinaalikuteg ti panunot ni Stowe idi imparangna ti kabibiag ni Negro nga Uncle Tom, iti nobela a, “Uncle Tom’s Cabin.”
Isu a kunaek, use logic. Dagiti laeng adda ti pamalpalatpatanna iti pilosopia iti agballigi nga agsurat iti historical fiction. Ket no idi nagkolehioka, ket naalam ti Philo 101 uray agingga laeng iti Philo 114 a ket, dakkelen a puonam daytoy.
Kasano iti agsurat iti historical fiction? Dayta ket!
Diak pay namaster daytoy, kailian. Idi sinuratko ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” ket uray la datao nagkaling-etan iti berde a nagpanunot iti posible a dayalogo da Rizal ken Leonor idi napalabas ti balasang ti baro idi adda daytoy iti ngarab ti Karayan Pantal. Namin-adu a kasukatan ti sarita idinto ta makinilia pay laeng ti us-usarek idi. Iti historia, nabasak a nasinged ni Rizal kadagiti Ilokano a negosiante ag-Villamil. Madalanan ni Rizal ti kayo a rangtay iti Pantal no mapan iti balay dagiti Villamil. Iti dayta a sirok ti rangtay, nabasak met a kaay—ayo a papanan ni Leonor gapu kadagiti water lilies.
Base kadagiti facts a nadakamat, adda ti posibilidad a nagrana da Rizal ken Leonor iti maysa a panawen. Ania dagiti nagsaritaanda? Dayta ti sinakop ti sarita, sa simmarunon ti pudpudno a pakasaritaanda agingga nagasawa iti Leonor iti maysa nga inhiniero.
Tapno nalawlawag, ken kaasitgan amin a panangilawlawag, adawek man ti kapanunotan ni H. Scott Dalton iti sinuratna a “What is Historical Fiction?” Adtoy dagiti dinakamatna a sumagmamano a porma. Porma, kailian, wen met a, adda met pormada a!
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period.
In addition to these "standard" varieties, the market recognizes a few other permutations:
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently, such as a Nazi victory in World War II, a Texan victory at the Alamo, or the death of William, Duke of Normandy, in 1065.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
EXPLANATION:
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced. Kas iti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.” Iti Ilokano Lit, daydiay sarita ni Duque a “Colorum” ken kaaduan kadagiti nasuraten. Dagiti pakaipasungalngalan dagiti karakter ti taray ti istoria. Challenges they faced. Daytoy ti kaaduan a masursurat a historical fictions iti Ilokano Lit.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations. Imagined situation, kailian. Daydiay wenno dagidiay historical figure ket masurat iti posible a napasamak kadakuada. Fictionalized situation. Kas iti sinurattayo a “Ti Ayat ni Leonor Rivera” a maysa laeng nga imahinasion iti panagsarakda da Jose ken Leonor iti Karayan Pantal. Awan iti nabigbigko a nagballigi iti Ilokano Lit itoy a porma, historical figures in immagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations. Panangilaok iti maysa a fictional karakter wenno dagiti karakter iti maysa a dokomentado a situation. Iti Ilokano Lit, asideg la unay nga ehemplo ti sarita a napauloan iti “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Ariel Agcaoili. Adun a rally iti nadukomento. Gapu ta kunami, a kasla eksperiensa ni Ka Ariel ken kaingungotna ti saritana, ayat iti panawen ti rally, umarngi ngarud daytoy a porma ti historical fiction. Adda met ti historia maipapan iti nasaknap a sakit, ti cholera, mabasa met daytoy a fiction novel a sinurat ni Gabriel Garcia Marquez, “Love in the Time of Cholera.”
Nalaklaka pay a suraten daytoy a, kalian, babaen iti pattern a “What if?” wenno “ania koma no kastoy? Adu dagiti dukomentado a situation wenno pakasaritaan a pangilagaan iti fictional character.
Kas pagarigan koma, adtoy: tallo nga ubbing, nga agaayam iti bangkabangka a papel. Ipaanudda daytoy a papel iti karayan. Dayta a papel a banka ket nakaisuratan iti “wish” da met iti biag a. Dayta a paset ket facts. Apay a facts? Dagiti ngay tallo nga ubbing a nangipaanud iti bangka iti Karayan Pasig a dimmanon pay iti Malacañang nga inaramat ni PGMA iti SONAna.
Historical character dagita nga ubbing. Mangikabilka met ita, iti maysa nga ubing wenno ub-ubbing a manglapped kadagiti banka a dumanon iti Malacañang. O, di historical fiction daytan iti porma a fictional characters in documented historical situations. Naglakaan di ba?
Wenno saan met ket karaktermo, nakitana, nangngegna, a binilin ni Gen. Aguinaldo a dukotenda ken papatayenda dagiti agkabsat nga Andres ken (nagannan diay kabsatna, nalipatak metten, hehehe!). Sursurotenna met tatta itinalimed dagiti nabaon agingga iti pannangpapatayda ti supreme idiay Bantay Buntis. O, historical fiction daytan, depicting fictional characters in documented historical situations. Lalo no nalaingka nga agsurat iti first person sentimental a, ket saan laeng ngata nga agpungtot dagiti makabsa no dipay ket makasangitda gapu iti napasamak iti Ama ti Rebulosion.
Gapu kadagiti di mabilangen a dukomentado maipapan iti prostitusion, nasurat ni Vladimir Nobokonov ti nabalitokan a nobelana a napauloan iti “Lolit.” Ket di met nagpaatiw ti Nobel Prize Winner Gabriel Garcia Marquez, ket sinuratna met ti nobelana a “Memories of my Melancholy Whores.” Kunada dagiti literary critics nga umarngi kano ti “Lolit” ti “Memories…” (Iti sabalinto a topiko nga intay ituloy ti panagpapada ti kapanunotan dagiti writer iti maymaysa a tema ken situation.)
Naglaka, kailian, saan kadi? Ala, ket mangipaw-itka man met a ti sampolmo ditoy Tawid.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period. Kadagiti naglabas a panawen ti gubat, adda dagiti sarita maipapan iti gubat iti Ilokano Lit. iti panawen a kinabirkog dagiti “makindaga” kadagiti makitaltalon, iti panawen ti martial law, iti panawen ti rebulosion, ken dadduma pay a historical period. Iti panawen ti Kastila, Hapon ken Americano. Idi maika-2 a Gubat Sangalubongan ken dadduma pay a panawen. Saan a nagpaatiw ti Ilokano Lit. kadaytoy a porma ti historical story, kailian.
Additional Standard.
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
Awan pay ti kastoy iti Ilokano Lit a nabasak. No adda man diak a malagipen.
Ania ngata, kailian, no mangsuratka iti sarita. Dagiti karaktermo ket dagiti napeklan a nasionalista a kas kada Claro M. Recto ken Elpidio Quirino? Ipanmo ida iti agdama a situasion, sadiay Senado, Kongreso ken iti Malacañang. Iti yan dagiti agaapa a senador ken diputado. Iti yan dagiti dadakkel ti imana a mahilig iti scam? Kasano nga iladawanmo iti panangunget ken panaglektiur da Recto ken Quirino kadagitoy “agkakaguapo ken agkakapintas” ken “mamasirib” a senador ken diputado? Historical fiction met daytoy, kailian, depicting historical character transported to the present, or to a time period not his own.
Wenno idi panawen ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ket isu met laeng a nasurotan dagiti Americano ni Gen. Aguinaldo iti panagtartarayna gapu iti GPRS iti computer? He-he-he! Fiction is fiction, di kadi?
Modern character transported back in time? Wen, ania ketdin. Kas koma ken ni Yao Ming. Pagay-ayamem iti “one on one” iti basketbol kontra ken ni Carlos “The Big Difference” Loyzaga. Modern character transported back in time, kunana met, di kadi? Komedi la ketdi ngata ti labasna daytoy, saan? Patok la ketdi a!
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently.
Idi panawen ti EDSA 1. Katabok idin ti nasaknap a rally. Naayaban ni Air Force Colonel nga agreport sadiay Camp Villamor. Sakbay a nagrubuat iti balayda, nainget a binilinna ti pamiliana a saanda a pulos a rumrumuar. Ti asawana a madanagan, dagiti annakna a mariribukan, nagkarida a dida rumrumuar. Napanen nagreport ni Col. Ti missionna, tinnaganna ti bomba iti mismo a yan da Gen. Ramos, Enrile, Honasan ken dagiti dadduma pay a nagdepekto. Idin, kailian, ta itinnag koman ti Air Force Colonel, dagiti bomba, siniripna pay nga umuna iti baba, ket nakaitana dagiti agsasangit nga annakna, ti asawana a kaduana ti maysa a baket iti pangitinnaganna koma ti bomba. Saan nga intuloy ni Air Force Colonel nga itinnag dagiti bomba iti eroplano.
Naungtan. Nagsagrap iti napalalo nga unget ni Colonel. Saan lattan a nagtagtagari piman. Uray ibaga ti superiorna a maikkat iti air force. Nagawid met ita. Nabara ti ulona. Makaunget unay unay. Kinugtaranna ti ridaw. Nakigtot ti asawana ken dagiti annakna. Pinagasasawanna ida, no apay a sinalungasingna ti bilinna a dida rumrumuar.
Siempre, ti asawa ken dagiti annakna, imbagada a dida rimmuar a, ta dayta met nga agpaysu iti kinapudno. Madama ketdi nga agsan-Santo Rosario kadayta nga ibagbaga ni Colonel nga oras. Diskusion. Nabara diskusion ken palawag. Uray la nagkaling-etan ken nagkamulaw ti Colonel idi makitana ti baket iti altar. Nakalua.
Binilinna manen ti asawana ken dagiti pamiliana, a saanda a rumrumuar.
“Sadino kadi iti papanam,” dinamag ti asawana a madanagan.
“Innak tumipon kada Gen. Ramos ken Enrile….” End of the story.
Alternate history. Ania ngata no napasamak nga intinnagna dagiti bomba?
Sus, EDSA 4! Patapuaken dagiti umili ni PGMA. Naulit ti situasion. Itoy a panawen, natuloy ti panangitinnag dagiti bomba. Ania ngata ti mapasamak? Ala, uray iramannakon a maysa kadagiti nagrali mabalin latta. Fiction daytoyen. Isu daytoyen ti “what if?”
Ala, suratem ngaruden a, kailian. Ipatulodmo ditoy Tawid, ta kitaek man no kasano iti kinalaingmo iti fiction writing depicting alternate history.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
Kalakaan a suraten ti kastoy a sub-form ti historical fiction, kailian. Ngem kas kakisang ti bandos iti tangatang ti mabasa iti Ilokano Lit.
Sapay no kalakaan a suraten. Apay a kalakaan,m kunak, kailian?
Kastoy ti kaunaan a saritak a nangabak iti salip ti sarita. Napauloan iti “Saridandan.” Dagiti agbibiag ket da Lam-ang, Ines Cannoyan ken dadduma pay. Love triangle: Lam-ang, Ines Cannoyan ken Saridandan.
Iparparikna ni Saridandan ti panagayatna ken ni Lam-ang ngem di met ikaskaso ni toy baro. Ket idi agkallaysan da Ines Cannoyan ken Lam-ang, nagsakit unay iti nakem ni Saridandan. Iti sakit ti nakemna, pinanggepna a papatayen ni Lam-ang. Iti kallaysa da Lam-ang ken Ines Cannoyan, nanglimlimo a baket ni Saridandan. Pangepna a pusilan wenno paltoogan (paltoog idi saan pay laeng a paltog) ti baro. Ngem nalimed gayam a palpaliiwen dagiti kameng iti nalimed a tignay ti balasang. Linapdanda. Binagbagaanda.
Adda ti nangsita ti balasang a guardia sibil (panawen ti Kastila a Lam-ang). Naamirisda a manglimlimo a mujer (baket). Kinnamatan iti kabalio. ta nagkabalio met ni Saridandan. Nagpukaw ti balasang. Iti sumagmamano nga aldaw, nasarakanda ti bangkay ti balasang a tumtumpaw iti Karayan Banaoang.
Ti pannakapapatay ni Saridandan ti nagbalin a mitsa ken ikkis ti dangdangadang. Ti ikkis, “Laglagipen ni Saridandan!” Maysa a copycat ti battle cry iti maysa a guerilla group, “Remember, Erlinda!” History latta ti nagtuladan dayta a battle cry.
Historical fiction, dagitoy, kailian. nalaka-a-narigat a suraten ta kasapulan iti dedikasion, panagsukisok, panagimutektek, ken kangrunaan iti amin, ti lohika.
What is historical fiction? Kastoy ti kinuna met laeng ni H. Scott Dalton: Historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period. Historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.
Iti ababa a pannao, saanmno a kopiaen dayta teksto a nailanad iti pakasaritaan ti historia no di ket iparang, ipakita, iparaman, ipangngeg dagiti paset dayta a historia a dipay nangngeg, dipay nakita, dipay naangot, dipay narikna, ken dipay naraman. Kasta laeng iti kinasimplena, kailian. ##
Tuesday, September 30, 2008
HISTORICAL FICTION
Ti Makunak Iti Historical Fiction
Monday, September 29, 2008
Editorial
Ti sibilian ket sibilian latta. Ken asinoman a nagbasol ket mausig, isu a di maiparbeng nga ikabil kadagiti ima ti linteg. Isu ngarud nga addaantayo iti hustisia a mangusig kadagiti nagbasol.
Isu a dimi kanunongan iti mapaspasamak a pannakaiwaras iti paltog (shotgun ken cal.45) kadagiti kapitan iti Pangasinan babaen iti PNP. Ne, apayen, awan met ket ti gubat wenno riribuk a mapaspasamak ti Pangasinan? Saan met ket a battle zone ti Pangasinan? Awan met ngata ti pangta ti biag ti asinoman a kapitan iti Pangasinan?
Ti agdadata, adu pay laeng dagiti pulis nga awan pay laeng iti armasna. Ne, baliktad ti mapaspasamaken, saan? Adda paltog ti sibilian ngem awan kadagiti pulis? Saan a kadi a maibilang a saan a maikanatad a panangbusbos ti buis ti umili ti mapaspasamak?
Dagiti kapitan ket sibilian. Iti panangited a mismo ti PNP iti paltog kadakuada ket kaipapananna iti panangipalubos kadakuada nga aramaten dayta a paltog a pumatay. ta dayta met laeng ket ti rason ti paltog, pumatay. Saan maikanatad daytoy. Napukawen ti kaipapanan ti hustisia no kua.
Agsipud ta sibilian ti maysa a kapaitan, saan ngarud a natalged dagiti sibilian iti barangayna. Ta amangan no maaramat ti paltog para kadagiti abusado a sibilian. No mapasamamk daytoy nakarkaro a buong ti ulo ti PNP ta isuda a mismo iti nangiwaras kadagitoy a paltog. Napasamaken dayta panangpaltog dagiti nabartek nga opisial ti maysa a sibilian nga awan basolna iti ili ti Bani idi napan a tawen. Saan a masaan a di maulit daytoy.
Naulimek ti Pangasinan. Saan a kas iti Mindanao a yan ti gubat. No maipanggep iti insurhensia, nakapsut latta a rason iti panangarmas kadagitoy a kapitan. Ta ania koma iti maaramidan ti maysa laeng a shotgun wenno cal. 45? Iti panangarmas kadagitoy a kapitan, kaipapananna kadi a saan a kabaelan ti AFP ken PNP a pukawen no di man kontrolen laeng ti insurhensia? Kayatna kadi a sawen a dagitoy a kapitan iti ipasungalngal ti PNP kadagiti NPA?
Itoy a pananagiwaras iti paltog, uray ngata pupuoten ti kunami, naipasidongen dagitoy a kapitan iti peggad. Ti peggad a dina met inaramid. Ti peggad a dina malilikan. No saan a sumango iti kaso, maraut.
Maisubli koma dagitoy a paltog iti PNP ket ited laengen kadagiti awanan pay armas a kamengna ta isuda iti addaan iti dakkel a karbengan. ##
Nagbaknang Met Daytan a Messenger!
Malidayankami unay iti damag maipapan iti maysa nga ina a nangsamal kadagiti tallo nga annakna nga agedad iti 4, 3, ken 2 sananto sinamalan ti bukodna a bagi. Kinakurapay ti rason a nangiduron ti ina. Medida daytoy. Nangato unayen ti mercury iti kinaadda ti kinakurapay ken kinarigat iti panagbiag. Malagipmi manen daydi ubing a nagpakamatay gapu iti kinakurapay. Ania itan iti mapaspasamaken iti pagilian?
Kinakurapay. Adu dagiti rason. Iti gobierno, nalabes a kurapsion, mismanagement, incompetence, kinaadu ti papolasion.
Kurapsion. Napasal-itkami pay. Adda ti nagpakpakamatay ken pimmatay kadagiti annakna gapu iti kinaawan iti makanda, adda met dagiti naglalapusanan gapu iti panagkurakotda? Nagbaknang met daytan a messenger ti Bureau of Customs ta addaan iti milliones? Nakagatang iti P190,080.00 a daga idi 1992 idinto ta agsusueldo laeng iti P24, 876 iti makatawen wenno nasurok a dos mil iti makabulan; addaan iti lugan a Toyota revo nga agpateg iti P599,000.00 idi 1998 idinto ta agsusueldo laeng iti P58.992.00; ken naaddaan manen iti kotse a Honda Civic idi 2003 nga agpateg iti P395,000.00 idinto nga agsusueldo laeng iti P71, 592.00 iti makatawen?
Kastoy ti pannagna ti kurapsion iti pagilian. No maaramid daytoy dagiti lowly nga empleado, anianto la ketdin dagiti boss? Barya laeng dayta a kinurakot ti messenger. Mamatikami a daddakkel pay iti kinurakot dagiti nangatngato ti takemda (a kas naipadamag kadagiti kaduana a nadusa). Posible kadi ti panagaramid dagitoy babassit nga empleado iti kurapsion? Wen! Napaliiwmi. Iti kapadasanmi a nagtrabaho kadagiti ahensia ti gobierno a kas iti BIR (5 a tawen), Central Bank (3 a tawen) ken DOH (2 a tawen), DPWH iti 3 a tawen. Nakitami dagiti saan a maiparbeng nga aramid a di pabor iti gobierno. Nakitami ti rason, a saan laeng a ti security of tenure ti napinget a rason iti iseserrek iti gobierno no di pay ket iti kinaadda iti dakkel a tiansa iti panangpabungkong iti bulsa. Lalo kadagiti natured.
Dimi sapasapen. Nupay narwayen ti kurapsion, nakapaliiwkami pay laeng kadagiti makunkuna nga empleado iti gobierno a manakem. Nga uray ngata no an-annuem, uray ngata pabulsaam ket dina kayat nga awaten. Kas daydiay empleado iti BIR, pinagraemnakami. Pudno a manakem dagiti aramidna nga isu pay iti nakaawatanna iti CSC National Awards kadaydi a panawen nga addaak iti ahensia. Kas ti gayyemtayo a director ti HLURB, a di pulos maawis iti mirienda wenno pannangan, ta kunana, a sigurado dagita nga agawis ket adda ti kiddawenda. Ibagbagami daytoy, nga iti kinalabes ti kurapsion ti pagilian, adda pay laeng dagiti nadalus ti aramidda. Makunami, adda pay laeng ti tiansa a pannakapung-il ti kurapsion no kayat. Panangpung-il a saan laeng nga iti programa a kas paset ti propaganda ken pautot tapno mapabanglo ti nagan.
Mismanagement. Saan a nasayaat a panangamat kadagiti pundo. Panagaramid kadagiti proyekto a saan nga agbayag, saan a maturpos, ken proyekto nga al-allia. Nagadu nga scam. Napateg ngamin dayta 30% SOP cut wenno nangatngato pay kadagiti proyekto. Daytoy nga SOP cut ti mangidaddadanes. Daytoy ti rason iti kinaadda dagiti substandard a proyekto. Daytoy ti rason, no apay nga awan proyekto ta awan ti SOP cut.
Incompetence in the government. Incompetent government officials. Saanna a kabaelan iti mangrienda iti turay. Saan a daytoy ti expertisena. Iti sabali. Ket no saanna a kabaelan, natural, awan met iti mapasamak a progreso wenno dur-asan. Dagitoy nga incompetent nga opisial ket prone iti corruption.
Parikut iti papolasion. Dakkel la unay iti akem daytoy iti kinakurapay. No ad-addu ti ngiwat a mangan, ad-adu pay iti makunsumo a taraon. No adu iti makunsumo santo pay la bassit ti produksion a taraon, mas lalon. No ad-adu ti tao, narigrigat met iti sumrek iti trabaho. Ket no unemployment ti nangato, krimen met iti nakangatngato. Isu a nasken a masulosionan iti napartak a panaglobo ti papolasion.
Adda kadi pay tiansa a maagasan dagitoy? Adda pay. Serioso a panagserbi. Serioso a tignay a panangibalat kadagitoy a parikut. Kasapulan unay iti panagtignay ti gobierno, dagiti amin nga umili ken amin a sector iti maymaysa a panggep tapno agballigi. Awan koma iti agpanunot para laeng iti bukodna a bagi…#
Saturday, September 27, 2008
Saribitniw
NEWS STORY
27 September 2008
Salip iti Saribitniw
Silulukaten ti maikadua a nasional a salip iti saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipontipon) a pagtipkelan nga isayangkat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation ken ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ita a tawen. Maangay ti pasalip iti nailian a saribitniw iti kada tallo a tawen.
Kinuna ni retirado a Propesora Crescencia R. Alcantara, pangulo ti SPADE, a maysa daytoy a tampok ti 2nd Ilokano Literary-Cultural Festival a maangayto iti La Union National High School Quadrangle iti siudad ti San Fernando inton Nob. 30 – Dis.1, 2008.
Silulukat ti salip kadagiti amin nga Ilokano a mannurat nga adda iti pagilian. Libreda a mangpili iti tema wenno topiko a kayatda, ngem nasken a maibugas kadagiti pakisalipda ti kinapintas ken kinabaknang ti lengguahe ken kultura ni Ilokano, impaganetgetna.
Maysa a kabarbaro a klase ti literatura Ilokana ti saribitniw nga inimbento daydi Dios-ti-aluadna a Pelagio Alcantara, premiado a mannurat iti Iloko ken Ingles ken nagpaay a regional director ti Philippine Information Agency (PIA) a nagretiroanna idi 1995.
Dagiti dadduma pay nga annuroten:
1. Nasken nga orihinal ti pakisalip; saan a naipadron kadagiti immun-unan a nasurat
wenno nangabaken a piesa.
2. Agatiddog ti piesa iti sangapulo a panid, di nasursurok wenno nakurkurang.
3. Nasken a maikompiuter daytoy iti short bond paper, doble espasio ken namarginan
iti maysa a pulgada iti aglikmut.
4. Tallo a kopia ti pakisalip ti nasken nga ipatulod iti Saribitniw Secretariat, SPADE
Foundation, Namnama Village, siudad ti San Fernando iti di naladladaw ngem
Nob. 15, 2008. Pakuyogan ti pakisalip iti maysa nga electronic file (CD copy).
5. Awan ti mailanad a nagan (pudno man wenno parbo) iti pakisalip. Ketdi, pakuyogan ti
pakisalip iti seliado a sobre a naglaon iti impormasion maipapan iti ababa a kabibiag ti
autor, agraman address ken contact numberna
6. Mapilinto dagiti finalists inton Nobiembre 25 ket maawisdanto a makilaban iti
kampeonato a maangay inton Nob.30 iti La Union National High School. Ditoyto nga
ibunnayogda dagiti napili a piesada. Kalpasanna, mapilinto iti akto dagiti mangabak
babaen iti computerized judging system. Maiyawat dagiti premio iti dayta met laeng
nga aldaw.
7. Dagiti premio: umuna a gunggona – P10,000 ken medalia; maikadua – P7,000 ken
sertipiko manipud iti NCCA ken SPADE; maikatlo – P5,000 ken sertipiko; ken tallo a
pangliwliwa a gunggona a sag-P2,000.00 ken sertipiko.
8. Maikkanto amin a makisalip iti sertipiko, kas pammaneknek iti pannakipartisiparda.
Amin dagiti maisalip a piesa, agbalindanto a koleksion ti SPADE para iti bibliotekana.
9. Para kadagiti mayat a makisalip nga agdadamo nga agsurat iti saribitniw, addanto
maangay a libre a seminar-workshop inton Okt. 30 iti Multi Function Hall ti DMMMSU
-Open University System iti siudad ti San Fernando. Mangrugi ti seminar-workshop
iti alas 8:00 ti bigat.
10. Kontaken ti SPADE babaen ti email: spade_bulletin@yahoo.com wenno iti CP No.
09297780854 para iti dadduma pay a saludsod wenno ad-adu nga impormasion. Mabalin met ti agtelepono iti Iloko Creative Writing, Continuing Education Program, DMMMSU-OUS iti telepono (072)2423608, iti panangimaton ni Dr. Ophelia Cardenas. (National Saribitniw Contest Secretariat)


c: text/html

text:
Ti Makaulaw a Pantoum
Kalpasan daydiay Sestina, inarapaapko man manen iti mangsurat met iti PANTOUM. Ta ngamin ket adda met ti pagkaarngian dagitoy a dua. Saan ketdi a singin ngem agkaarngida man. Wenno adda iti pagpadaanda. Lalo iti panagputaran. Ket nalabit, napintas met nga ay-ayamen daytoy a berso.
Kasinsin ti Sestina kunak man. Ngem, ad-adda kano nga asideg ti Villanelle ken Triolet. Ala, wen, isuda a tallon ket adda pagpapadaanda kunam man laengen tapno awan ti riri.
Diak pay ammo dayta Triolet a kunkunada. Idinto ta dayta villanelle ket nagsursuratak met idin. Ngem diak idan masarakan no dinno kadagiti nawara a fileko. Siguro ket nairaman kadagidi naeres iti pannakakurap dagiti files iti daan a kompiuterko. Mangaramidakto met a.
Ngem anak ti kamatis a nalusak, iti naminlima a daras, diak ketdin nakaputar iti Pantoum!
Ala, iti Sestina, ti laeng maudi a balikas dagiti linia iti maulit-ulit.
Ngem iti Pantoum, dagiti linia!
Ngem mamatiak nga adda la ngata iti diak pay natakuatan a panglakagan iti panagsurat iti pantoum.
Ket inyiladko ngarud manen a binasa ti kolum ni Miriam Sagan iti Writers Digest March 2004 Issue, no kasano iti agsurat iti pantoum.
Ti naganas iti pantoum ket kaguduan dagiti linia ket naisuraten, kuna man ni Sagan, ket nakudkodko la ket ngarud ti di met nagatel a tuktokko. Kasano a nasuraten nga ibagam met ket diak la ngaruden makaputar?
Kasano ngamin aya iti agsurat iti pantoum?
Kastoy kano: (Kababaan iti uppat nga istansa.)
Line 1
Line 2
Line 3
Line 4
Line 5 (same as line 2)
Line 6 (new line)
Line 7 (same as line 4)
Line 8 (new line)
Line 9 (same as line 6)
Line 10 (new line)
Line 11 (same as line 8)
Line 12 (new line)
(the concluding stanza--in this case the 4th--consists entirely of repeated lines)
Line 13 (same as line 10)
Line 14 (same as line 3)
Line 15 (same as line 12)
Line 16 (same as line 1)
Makaulaw sa met? Dipay la kastoy, ne, namaymayatsa?
1) mangsurat iti maysa nga istansa nga addaan iti uppata binatog. Maysa nga imagistic wenno emotional.
2) piduten daydiay maika-2 ken maika-4 a binatog nga isu iti pagbalinen nga umuna ket maika-3 a binatog iti sumaruno nga istansa.
3) kasta a kasta agingga iti kayatmo a kaadu ti istansa.
4) yantangay, dagiti laeng umuna ken maika-3 a binatog iti saan a naulit, sublian ti umuna nga istansa ket piduten ida ket ikabil a maika-2 ken maika-4 a binatog iti maudi nga istansa. (Wenno pagbaliktadem met ket mabalin latta.)
Aya? Kasta aya iti agaramid iti pantoum?
Emotional wenno imagistic?
Nasaysayaat ti emotional, yong! Ammok ti agpakatawa ngem marigatanak nga agpasangit.
Imagistic ngarud a! Napipia pay.
Ngem dua nga oraskon iti sango ti kompiuter, awan iti nagbalikas a pantoum!
Napia pay daydiay sestina a, ta isuratmo nga umunan dagidiay keywords, aramidenen dagiti binatog, nasayuden iti agdaniw. Ngamin addan dagidiay ‘kimpetan’ a balikas iti ungto ti binatog.
Sinubliak manen dagiti ‘winagwagko’ a magazine kadagiti mall ken bookstand, kadagiti eskinita ken kangrunaan a kalasada. Ngem awan ti pantoum, no di laeng ti Writers Digest. Inresertsko iti internet. Ama, nagadudan!
Ngem uray ania iti ar-aramidem no di dinaka “aprosan ken kudkodan” ti musa. Ta saan met ngarud nga asi-asi a daniw. No la koma ta achmeism a daniw wenno dayta daniw a parparaangan di kasla koma a, digo ti saluyot ken susop a sinagpawan iti kinirog nga udang. Urayek laengen ti “apros ken kudkod” ti musa.
Atendarak man ti lektiur ni Prof. Ambeth Ocampo idiay UP-Baguio. Ta damagek man no apay a nagduduma ti datos ti nakaiyanakan ni Fr. Jose Apolonio Burgos. No ania ti pudno, Candon wenno Vigan.
Iti pannagnak, nasinga ti panagpampanunotko no kasano iti innak panagaramid iti pantoum.
“’Tang ‘na! Napakaigsi naman a sintas nga mokong ‘yun!” inradies pay ti estudiante a nabagi iti kaduana a nakuttong ken natayag. Agpadada a nakaigpil iti libro, isu a pagarupek latta idan nga estudiante. Sumsumrekkamin iti ruangan. Kellaat a naggillap iti mugingko.
Di kadi dayta ti maysa kadagiti kayatko a daniwen? Ti mangdaniw iti maipapan iti ababa ti kurdonna? Intugawko iti bakante a bato a tugaw. No maipapan iti ababa ti kurdonna, ket nalaka ngata nga aramiden, saan?
Makadandaniwak! Wen, ket dimteng dayta a gagar a makadandaniwak. Daytan ti apros ken kudkod ti musa. Nagdarasakon a nagawid. Bay-amon ti lektiur ni Ambeth. Suratekto lattan. Linuktak ti kompiuter. Binasak a dagus dagiti file maipapan iti panagaramid iti pantoum.
Larga, surat! Ket iti uneg laeng iti tallopulo a pulo a minutos, nalpas ti Pantoum!
Kitaem man a, no dagiti narigat a porma ti daniwen, sasaur gayam iti agputar no dika met makadandaniw? Ngem no sika ti “ap-aprosan ken kudkudkodan ti musa” kasla agayus a kassinglag a lana ti niog iti imbudo dagiti balikas!
Adtoy man ti naputarko nga imagistic pantoum:
Pantoum-Iluko: Ti Ababat’ Kurdonna
1.
diak a maawatan nga ay-ayam ti pakingawan
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniniwan
kalpasan iti pannangan iti naapgad a naalseman
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban
2.
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniwan
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan
3.
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan
iti lasonglasongan a bit-ang ti naamlingan
4.
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
iti lasonglasong a bit-ang ti naamlingan
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok
5.
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan
6.
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan
iti kiloan ti sagatan ken ti yakayakan ti nakem
7.
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
iti kiloan ti sagatan ken yakayakan iti nakem
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw
8.
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw
natnang ti abaga dagiti natnga iti dangadang
9.
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
nga agay-ayam iti di maawatan a pakingawan
ket immaldit ti nadugsak nga agikurkur-it ti biag
ti kuekong a nangan iti naapgad a naalseman
Dayta man, kailian. Nalaka met gayam iti agaramid. Lalo sika a mannaniw ket talaga makadandaniwka. Sabagay, no talaga makadandaniwka, nariribuk man ken saan iti aglawlawmo, makasuratka latta.
Wen, husto ni Miriam Sagan, nalaka laeng ti agaramid ti pantoum no narugiamon. Husto isuna, a kagudua kadagiti binatog ket naisuraten. Ngamin naulit-ulit.
Makapaisem pay iti kuna ni Sagan nga agas kano ti writer’s block ti pantoum. Ket kontraem pay laeng? Siguro a, ket, madama idi ti writer’s block isu a diak nakaputar kadagiti manon a daras a pinaggepko.
Ta ania ngamin aya ti Pantoum?
“For emotional impact, the pantoum poem is an excellent format. And while iti appears complex at first glance, this type of poem actually follows a rhythmic pattern that’s easy to follow,” kuna man ni Sagan.
Nagtaud kano idiay France ti Pantoum. Naibasar iti oral a porma manipud iti Pantun ti Malaysia.
Nupay repetons a daniw ti pantoum, mangited met iti makaay-ayo a rhythmic quality.
Ti repetons a makunkuna, kailian, ket ti kinaadda dagiti maulit-ulit a binatog wenno balikas. (Kas iti sestina.)
Padasenyo met iti mangputar, kailian. Agas kano ti writer’s block!
Naganas dagiti agay-ayam kadagiti balikas. No maganasanka nga agay-ayam iti scrabble, nagangganas pay nga adayo iti agputar iti daniw babaen kadagiti porma. Marikna no kua ti balligi ken pannakapnek. Uray no saan a maipablaak ket naan-anayen a ragsak dayta panagballigi a panangputar ken pannakapnek iti pannakabasa ti nagballigiam… ##
Monday, October 09, 2006
TI PANTOUM
Ti Makaulaw a Pantoum
2 comments:
- ariel said...
-
good point, ka jim. daytoy a talaga ti kayaw ti sao, ti parabur ti balikas. ala, kaaduem latta koma.
- 1:25 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
agyamanak ka ariel...
- 10:35 AM

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1) Ken ni Brenda iti Quezon City “Adda koma met syllabus a…!”
2) Ni Dexter ti Mt. Province: “Mayat-mayat piman no maibaga baga nga umuna ti syllabus…”
3) Mrs. Miranda, Santiago, Isabela: “Good idea, but where is the syllabus?”
SUNGBAT: Ala ngarud, apo, agyamanak unay iti singasingyo, adtoyen…
4) Lovelyn, La Union – “Ilokano Language and literary a, koma…”
SUNGBAT: Iti sumaruno met a dayta, iti Ilokano 112 ti pakaiyadalanna.
5) Kada Kathy ti Navotas, Dex ti Cagayan, Emil ti Ilocos Norte, LJC ti Washington, agyamanak unay iti pammadayawyo nga agserbi a kas pigsa tapno agtultuloy daytoy a sinurat…
Kadagiti amin a nag-react babaen iti email, agyamanak unay kadakayo iti imbadangyo a pagpintasan daytoy a sinurat… ‘la ngaruden…!
Adtoy ti silabus
=========================================================
TAWID NEWSMAGASIN
ILOKANO KEN LITERATURA
UMUNA A SEMESTRE TP 2007-2008
SILABUS
I. Kowd ti Kurso ILO 101
Nagan ti Kurso Arte ti Komunikasyon
Bilang ti Yunit 3 a yunit
Nasisita a Kasapulan uray awan
II. Deskripsion ti Kurso:
Daytoy a sinurat ket iparangna ti uppat a kapanagan ti komunikasion--- ti panagsao, panagdengngeg, panagbasa ken panagsurat. Mailawlawag no ania ti kinapateg ti lenguahe a kas instrumento iti tunggal Ilokano tapno makidangadang iti biag a naurnos ken nasamay a kas iti kidkiddawen ti riyalidad nga inna paggargarawan.
Babaen iti pannakipaset ken pannakiadal iti panagsurat maipaayan iti immatang iti tunggal maysa iti kinapateg ti lenguahe a kas kangrunaan nga instrumento iti pannakikomunikasion.
III. Panggep:
1) Maipakita ken maamoan ti “kinaania” ken “kinakasano” ken “kinaapay” ti lenguahe a tapno maawatan dagiti dadduma pay nga usarna.
2) Mapalaing ken maasa ti kabaelan dagiti agadal iti pannakikomunikasyon tapno maiyebkasna ti kapanunotanna ken
riknana babaen iti nasamay a wagas babaen iti lohikal ken kritikal a panagpampanunot tapno epektibo iti pannakigamulona iti pannakasolbar kadagiti parikut-sosial, parikut-ekonomia ken, parikut-pulitika iti gimong ken iti sibubukel a pagilian.
3) Mapadur-as ti ammo iti pannakaawat, panangidasig ti kaipapanan,
panagsukisok ken panagamiris ken, panangipaay iti kinapateg iti nangngeg ken iti nabasa tapno agserbi a mangiwanwan iti panagaramid iti umno ken makapnek a keddeng.
4) Maikkan iti immatang dagiti banag a para iti tao a kas iti nasionalismo, managamiris a panagpampanunot, ken kinapudno iti sidong ti intektual ken ispiritual
5) Masursuro ken maurnos iti ammo maipapan iti Gramatika Ilokana*
(*Itoy a sinurat, adaptaren ti author ti Gramatika Filipino a kas pangibasaran iti urnos ti Gramatika Ilokana ngem ti papolar a sistema gapu iti iray ti kinaasideg dagiti terminolohia, kinawaya ti pangiyebkas ken pannakaisurat.)
IV. Dagiti Linaonna: Bilang ti oras : (awan, ta modular laeng daytoy)
1) Ti Komunikasion
a. dagiti nagduduma a wagas ken proseso iti pannakikumonikasion
b. dua a wagas ti komunikasion
c. Panggep ti komunikasion
d. Kinapateg ti komunikasion
e. dagiti ramen ken proseso ti komunikasion
f. Dagiti nagtaudan ti komunikasion
2) Ti Lenguahe
a. Dagiti nagduduma a treoria maipapan iti lenguahe
b. Dagiti tallo a teoria ti lenguahe niDavid berlo
c. Ti kinadayag ti lenguahe
d. Ti kinapateg ti lenguahe
Amirisen ken pagadalan ti pakasaritaan ti panagbaliwbaliw ti pakasaritaan ti lenguahe ni Ilokano, karaman ti ispeling ken gramatika – ti daan, ti papolar ken ti naibasar iti agdama a Gramatika Filipino.
3) Ti arte ti idedengngeg
a. ti kinapateg ti idedengngeg
b. ti nadumaduma a wagas iti idedengngeg
c. dagiti nasamay nga idedengngeg
d. dagiti elemento a makaimpluensia iti idedengngeg
e. dagiti uppata wagas ti nasamay nga idedengngeg
4) Ti arte panagsao
a. ti kinapateg iti panagsao
b. ti dayag iti nalaing nga agsao
c. ti kasapulan iti nasamay a panagsao
d. dagiti ramen a kasapulan iti agsao
5) Ti arte pannakisarita
a. ti kinapateg ti pannakisarita
b. ti kinapateg iti kinaadda iti padas iti pannakisarita
c. ti dayag ti nasamay ken nawaya a pannakisarita
d. dagiti di umno nga aramiden iti pannakisarita
6) Ti arte panagbasa
a. ti kinapateg iti panagbasa
b. ti tallo a kapanagan ti panagbasa
c. dagiti dadduma a wagas tapno maawatan ti binasa
d. dagiti lapped iti panagbasa
7) Ti arte ti panagsurat
a. dua a kita iti panagsurat
b. dagiti addang iti panagsurat
c. dagiti klase ti sinurat
d. ti panagisalaysay
e. ti panangiladawan
f. ti panangikalintegan
g. ti panangibunannag
8) Ti arte ti diskurso
a. ti panggep ti diskurso
b. dagiti ramen ti diskurso
c. dagiti rumbeng nga ammoen sakbay ti panagdiskurso
d. dagiti uppat a wagas iti nasamay a panagdiskurso
e. dagiti klase ti diskurso
Agsurat ti diskurso ket usaren ti napagadalan.
Pagibasaran iti grado ti diskurso
Kinapintas 40%
Timek ken panangisawang 30%
Ekspresion/Kumpas 20%
Personalidad 10%
____
100%
V. Dagiti singasing nga aramiden
panagbasabasa
panagsurat iti diskurso
panangisao/panagisawang ti diskurso
panagaramat kadagiti nadumduam a teknolihia
panagdengngeg iti lektiur (no adda)
panagsukisok
pannakigamulo iti komunidad
makisarita/agsarita
g. dumngeg iti radio
e. agbuya iti telebision
VI. Wagas iti panagrado*
Kas kasapulan iti kurso (no daytoy ket maiydal iti uneg ti klasrum)
a. atendans 10%
b. partisipasion 20%
c. examinasion
1. kwizes 20%
2. prelim, midterm, faynal 30%
d. dagiti proyekto ken asaynment 20%
_______
Total 100%
* uray no di masurot daytoy no modular ti sistema ti panagadal. Mabalinen ti passed ken failed. Kasta met ti excellent agingga iti failed. Kedngan ti instructor ken yendorsona iti dean wenno board para iti approval. Ketdi, kadagiti dadduma nga eskuelaan, addaanda grado a kas keddeng ti instructor.
VII. Dagiti pagibasaran
1) Daytoy ti parikut ta awan iti nasurat iti bukodtayo a dila
2) Dagiti sinurat iti internet maipapan iti bukod a dila
* Maisurat pay iti baba ti nagan ti tser ken dekano/a a kas testemonia.
Sunday, July 29, 2007
ILOKANO 101
1) Ken ni Brenda iti Quezon City “Adda koma met syllabus a…!”


text:
AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
WANTED: scriptwriter!
For: Mt. Province Broadcasting Corporation
Contact: Kerby Rimando, cp # 09212350245
Naggaputayo met ditoy, kailian. Ken da:
Peter la Guardia
Pete Aromin
Frank Quitazol
Amor Cabaccang
Vidal Valdez
Delfin Dumayas
Ala, kadagiti interesado, kontakenna laeng ni Kerby, ti agdama nga agakakem iti KAPITAN ENTENG.... kasapulanda ti agsurat iti Kapitan Enteng ken serialized... maipatangatang dagitoy kadagiti kadadakkelana radio stations iti NL a kas iti DZCV, Tuguegarao, Cagayan; DWRV, Bayombong, Nueva Viscaya; DZWT, Baguio City, DZPA, Bangued, Abra; DZNS, Vigan City, ken posible pay kadagiti sigud a kliente ti MPBC a kas iti DZEA, Laoag City; DWDY, Isabela, ken iti maysa a radio station sadiay Alaminos City, Pangasinan...
ala ngarud...!
Tuesday, November 28, 2006
WANTED WRITERS!
AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
Saturday, November 18, 2006
REPUBLIC ACT 7942: MANGIRURUMEN!
Mamatikayo kadi nga itag-ayna ti ekonomia ti minasan?
Maysa a minamaag a kapanunotan no ayunan daytoy a banag. Adda pay dagiti sumagmamano a wagas a mangitag-ay ti ekonomia, a kas iti panangpigsa iti
panagsingir iti buis a sangagasut a porsiento ket mapan iti RP ket zero percent iti mapan iti PR. Pannakapugipog ti kurapsion iti gobierno. Pannakaiyimpliementar dagiti imprastraktura ken proyekto nga awan iti marka ti demonio nga 35 percent SOP-cut.
Ti panangaprobar ti Supreme Court idi Disiembre 1, 2004 ti implimentasion a kas linteg ti RA 7942 wenno Philippine Mining Act of 1995 ket maysa nga anti-poor, ta ti kaunaan a maapektaran ket dagiti nakakurkurapay nga umili a katutubo kadagiti kabambantayan. Papanawen dagitoy a minasan dagitoy nga agindeg. Papanawen dagiti ganggannaet dagiti agindeg iti nakaiyanakanda a daga. Sadino ti papananda dagitoy?
Daydi nagsenador Blas Ople, panunotenna amin nga anggulo sakbay nga agikeddeng. Tapno maikkat iti dakkel a porsiento ti bilang dagiti agtutubo ken umili a tumipon iti grupo a makakannigid, binuangayna ken impapilitna ken daydi Presidente Ferdinand Marcos ti panagtrabaho dagiti Pinoy kadagiti nadumaduma a nasion a kas Overseas Contract Worker, nga idi agangay nagbalin a Overseas Filipino Worker. Iti kinarigat ti biag ken iti kinabileg ti impluensia ti gumurgura iti gobierno idi panawen ni Marcos, no awan ti OCW, nalabit a nasursurok pay ngata ngem kaguduan iti papolasion iti makakannigid.
Ngem ti pannakapalubos dagiti ganggannaet nga agminminas a mangminas kadagiti kabambantayan, ad-adda pay nga awisenna ti ikakappeng dagiti umili kadagiti kabambantayan a tumipon iti makakannigid a puwersa. Awanen ti pagpilianda. Riknadan iti binaybay-an ken inlako ti gobierno kadagiti ganggannaet. Narikut a panunoten ti panangpapanaw kenka dagiti gangganaet iti nakaiyanakam a daga.
Pagarigan laengen sadiay Kasibu, Nueva Vizcaya, sangabarangay iti Didipio ti pamilia iti papanawen ti gangganaet a minasan. Saan laeng a daytoy a barangay ti madaksan no di ket ti sibubukel a Malabing Valley, a citrus bowl ti Rehion Dos a buklen iti innem a barangay. Dumanon ti sakup daytoy a minasan agingga iti Brgy. Dingasan, Cabarroguis, Quirino Province. Sakbay pay ti 1960 addan dagita nga umili dita. Dita ti naturongda kalpasan a napapanawda iti Binga ken Ambuclao gapu iti pannakabangon ti dua a dam. Ita, mapapanawda manen gapu dayta a minasan! Ket ti panangideklarada iti tribal war kontra gobierno ket maysa met nga awis iti ibaballaet ti makakannigid a tumipon kadagiti agindeg. Agbalin la ketdi a nadara ti dangadang a mapasamak kadagiti minasan.
Ti makadakes, saanen a tunnel ti usaren dagitoy a minasan no di ket open pit mining tapno makamenosda iti pangsueldo iti obreroda ta makinan iti agkali iti nakalawlawa nga abut. Ket daytoy nga abut, dadaelenna met dagiti kaykayayo, dagiti ramot ti ubbog, dagiti karayan ken ti taeng dagiti tumatayab, atap nga ayup ken ti tao.
Apay a saan a pinanunot ti rigat nga indateng dagiti minasan iti pannakadadael ti nakaparsuaan?
Apay a saan a pinanunot ti kalintegan dagiti agnanaed iti minasen a lugar?
Ket ti iseserrek manen ti siam a kabarbaro a minasan iti Cordillera ken Region I, siguradoka a mangibunga la ketdi iti adu a riribuk kadagitoy a lugar nga inaplayan dagitoy a minasan. Siempre, agkedked dagiti umili nga agindeg kadagitoy a lugar. Ket siempre, no dagitoy nga umili iti malipit ken nariknadan iti pananggulib ken panangilako kadakuada ti gobierno, saan a bumurong iti ikakappengda wenno isusuportada iti makakannigid a puwersa.
Apay a nagadu ti minasan a mayat a mangsukisok kadagiti kabambantayan?
Gapu iti kinalaka dagitoy ta agpateg laeng iti sangapulo a pesos iti maysa nga ektaria. Ti maysa a minasan, segun iti linteg ket agpatingga iti 81,000 nga ektaria iti maited kenkuana, wenno agbayad laeng iti P8,100,000.00 maaddaanen iti minasen.
Malaksid dagiti ili a sakop ti Lepanto iti Benguet, ti pannakanayon a pannakaminas dagiti ili ti Mankayan, Kabayan, Atok, and Kapangan iti Benguet ken kadagiti ili ti Manabo ken Bucay, Abra, manamnama a no dumteng ti katutudo, dakdakkel pay a layus ti sagabaen dagiti taga-Ilocos Sur ngem iti agdama a sagsagabaenda. Manamnama ti siltation a mapasamak kadagiti karayan, kangrunaanna ti Karayan Abra.
Sadiay Ilocos Norte, dakdakkel pay a layus ti sagabaenda iti pannakalukat ti minasan kadagiti ili ti Solsona ken Carasi. Ita pay laeng, agsasaibbeken ti pluma ni Leonardo Agunoy ti Dingras. Dindaelti landslides ti pakarsoda. Nagbalinen a nagpanawan ti ti sigud a paraisona. Ad-adunto pay a ti magaburan...##
Tuesday, November 14, 2006
WANTED: LIBRO!!!
Ti Nangina a Libro a Dida Kayat a Basaen?
No awan iti maisurat, ti la maisursurat met a topiko. Ngem kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, maibilang met a napateg a banag daytoy. Para iti nagan ti literatura. Para iti pakasaritaan ti napalabas. Para iti ladawan ti kinasipsip. Para iti wagas no kasano iti bumaknang. Blah, blah, blah, blah!!!
Libro. Wen, husto dayta. Libro nga agpateg iti dua a million a pesos ngem dida kayat a basaen?
Dida a kayat a basaen wenno dida kayat a mabasa?
Well, no ania kadagita iti rumbeng termino saanen a nasken. Ti kaskenan ket, mabasak koma met, ania?
Kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, kalikagumak man a basaen dayta a libro.
Ngem kunada met a no saan a nakadulin iti maysa a suli ti storeroom sadiay Malacañang, possible a nakadulin iti sabali a lugar. No adda man dagiti addaan iti ikut, manmano laeng daytoy. Nakadulin wenno indulin.
Hmmn, makapaisem met ania? Collectors item kunam man.
Ti kakaisuna nga ammok a makaited kaniak iti kopia, ket ti gayyemtayo a ni Dr. Florentino H. Hornedo iti Ateneo de Manila University, ngem adun iti utangko kenkuana, nga intedna a libro, sinurat ken research. Isu a mabainak metten nga agkiddaw. Sa ket ibilang dagiti dadduma a ‘kontrobersial ‘ daytoy a libro. Maysa isuna kadagiti author.
Apay a dida kayat a basaen? Wenno dida kayat nga ipabasa?
Saan a daydiay dida kayat a basaen, adu met ngata iti mayat a mangbasa ngem ti kuestion ngarud ita ket ti saanda a kayat a panangibasa. Saanda a kayat nga iruar ken mabasa ti kaadduan.
Itoy a termino, lalo la ket ngarud a gagar iti pannakapaadda iti kopiana. Lalo no sika ket adik iti libro a padak, talaga a yurnongam no kayatmo iti maaddaan.
Ti libro ket naipablaak idi panawen ti Marcos Regime. Maysa kadagiti libro a ‘naidulin’ ken saan a napalubosan a maipaima iti kaadduan.
Press freedom? Hmmn, saan met ngata nga applicable. Adda latta met a ti panggep ti libro a napintas. Ngem ti nakaisangratanna a tao kadayta a libro ket saanna a kinayat kano, I emphasized here, kano, a mabasa ti kaadduan. Ta segun ken ni Prof. Ambeth Ocampo, “embarrassed by the text and more so by the illustrations…”
Ita, possible nga adda ikut dagiti sumagmamano idi a nakagatang wenno nakaipuslit.
Dagiti author dayta a libro ket da Florentino Hornedo, E. Arsenio Manuel, ken Norma Tiangco.
Wen, maysa a libro nga addaan iti tallo a parang. Ti book 1 ket sinurat ni Dr. Hornedo, book 2 ken ni Manuel, ken book 3 ken ni Tiangco.
Immawat da Hornedo, Manuel, ken Tiangco iti PhP3000 a monthly stipend ken PhP 1000 gasoline allowance iti uneg ti tallo a tawen. Dakkelen a gatad dayta idi panawen ti 1972 a pannakaipablaak ti nasao a libro. Dies sentimo ti plete ti traysikel ken nikel (5 centavos) ti kalesa. Peseta (20 centavos) ti orange ken binting ti Coke. Nikel ti kasla tumeng a lola basyang.
Iti biang da Hornedo ken Manuel, napusganda a mangsurat iti agsina a proyekto. Nasdaawda laengen idi nagtitipon metten ti sinuratda a tallo (karaman ni Tiangco) iti maymaysa a libro. Agparparang a pammarang laengen ti sinurat da Hornedo ken Manuel tapno adu iti mangbasa kadayta a libro. Well, ti sinurat dagitoy a dua ket saan a magatadan ti literary valueda. Napategda dagitoy iti literatura. Idinto ta ti sinurat ni Tiangco ket napintas a para iti “collector’s item”, a kas kuna pay ni NHI chairman, Prof. Ambeth Ocampo.
No maipapan iti research, especially epics, mamatiak nga awan ngatan iti makagatad kadagiti sinukisok ni Dr. Hornedo. Kasta met ken ni Manuel. Isu a nabang-aran pay dagitoy a dua idi naipresentar ti libro: inawat ti nakaisangratanna, ket ditan a naidulin. Nagpatingga la ditan ti nasao a libro. Saanen a nairuar. Ti rason, ket daydiay nadakamat nga immuna.
Ti Paulo ti libro: Si Malakas at si Maganda. Nakalawlawag a maipapan ken ni Marcos (daydi strong man) ti Malakas ken ni Imelda (the former 1st lady) ti Maganda.
Isu met laeng a ti front, ti libro ket maipapan iti epiko a sinurat da Hornedo ken Manuel, ta mala-epiko met ti book 3, Si Malakas At si Maganda.
Ang Darangen ni Pamulingan, ni E. Arsenio Manuel, ken ti Ang Hudhud ni Talamuging at Sinagtala, ni Florentino Hornedo ket mamatiak a dakkel la unay koma a nayon ti kinabaknang ti Literatura Filipiniana no saanda a nairaman a ‘nailemmeng’. Sayang dagitoy a sinurat.
Bay-amon dayta Si Malakas at si Maganda, ta collector’s item la ngatan ti katukadna. Awan iti papelna iti kinapateg a kas literary value. Saan a kas iti sinurat da Hornedo ken Manuel. Lalo iti biang ti epiko.
Nagaget ni Hornedo nga agreserts kadagiti oral traditions. Nga isu ti kunak a liniana. Ti kaudian nga insagutna kaniak ket ti Ang Epiko ni Daragang Magayon a sinukisokna. Ken naipablaak iti “The Philippine Studies.”
No awan ni Dr. Hornedo, saan koma a napreserba dagiti Bago Oral Traditions iti Ilocos. Ket agsipud ta naisurat dagitoy iti Iluko, napateg met dagitoy a paset ti Literatura Ilokana.
Asino iti addaan kopia ti Si Malakas At Si Maganda? Pakiiskan man dagita sinurat da Hornedo ken Manuel. Naimbag la a nayon ti pempen iti kamaligko…. #
Tuesday, November 07, 2006
DOKTOR WENNO SOLDADO?
TI PAGILIAN DAGITI DOKTOR
Ania ti nasaysayaat, ti 1000 a doktor wenno 200 a soldado?
Filipinas, ti pagilian dagiti mamasirib a doctor. Daytoy koman ti awag ti pagilian, no napanunot ti gobierno wenno dagiti mangpatpataray ti gobierno ti importansia dagiti doktor.
Ketdi, nagbalin ti pagilian a “pagilian a pinanawan dagiti doktor.” Wenno ti pagilian ti doktor a kinaykayatna pay iti agbalin a nars.
Kabaelan ti pagilian a gastosan ti maysa nga estudiante iti 2 million pesos sadiay Philippine Military Academy agingga agreduar. Nasurok wenno duagasut nga estudiante iti tinawen. Mano a million pesos iti tinawen a gasgastosen ti gobierno tapno maaddaantayo laeng iti “soldado” ti pagilian?
Soldado a mangidaulonto ti kudeta no dipay ket maidarumto iti kurapsion, human rights violation, un-explained wealth ken dadduma pay.
Ngem saan a kabaelan ti gobierno iti agbusbos iti 400 thousand pesos para iti panagadal ti maysa a doktor agingga makagreduar.
Iti maysa laeng a soldado manipud iti PMA, katukadna daytan iti lima a doktor!
Apay a saan a doktor ti ikkan iti preperensia? Apay a saan nga ited kadagiti doktor ti naan-anay a prebilehio a kas kadagiti soldado?
Saan met a paudi ket dagiti doktor a Pinoy. Kinapudnona daydayawenda dagiti Pinoy a doktor iti sabali a pagilian, a kas masirib ken dedicated iti trabahoda.
No mangilatang koma ti gobierno iti pundo a kas iti gatad ti gasgastosenna kadagiti estudiante ti PMA, nga agpaay iti para iti eskolar dagiti doktor, nalabit nga ad-adu pay ket ngatan a, ti doktor ti pagilian ngem dagiti soldado.
Saan koman a parikut ti kinakurang dagiti doktor ti pagilian ta uray ngata sulsulineken ket addan ti doktor a mantaming iti salun-at.
Ngem makapataud ti gobierno iti nasurok a 200 a soldado iti tinawen a naggastosanna iti iti nasurok a 400, 000, 000 million pesos ngem awan man la uray maysa laeng a doktor?
No doktor koma ti nangigastosan kadayta 400,000,000 million pesos, mapan met a 1000 a doktor iti agreduar!
Nasungbatanen ti krisis ti kinakurang ti doktor iti pagilian.
Ta kadagiti 16 a rehion ti pagilian, adda pay iti awan pay 100 a doktorna, lalo kadagiti nakurapay a lugar.
Koma, nasken a panunoten met ti gobierno ti sabali pay a PMA, ti Philippine Medical Academy, a pangbusbusanna iti 400, 000, 000.00 million pesos tapno makapataud met ti gobierno iti 1000 a doktor iti tinawen.
Agtultuloy iti tinawen a panagpanaw dagiti doktor ti pagilian. Bimmassit met iti 42% ti nagadal iti medisina iti 23 a medical schools ti pagilian itoy a tawen. Iti di agbayag, mabilbilbilangton iti ramay ti agadal itoy.
Immadu ti doktor a nag-career shift iti nursing ket nagabrod.
Iti 3119 a doktor ti gobierno idi 1996, 3021 laengen idi 2002. Ket it agdama, mano ti doktor ti gobierno?
Agsubsobra ti soldado ti pagilian ta nagadu iti adda iti floating status. Idinto ta agkurkurang ti doktor.
Saan koma nga agturong ti pagilian iti nalikaw dana nga agtinnag iti pakaiyaw-awanan. Koma panunoten dagiti banag a mangipaay iti dur-as ken di panagkamtud kadagiti kasapulan lalo kadagiti human resources.
Ti panangbaybay-a ti kasapulan ken prebilehio dagiti doktor ti rason iti ipapanawda ken kinaadda iti krisis iti agdama.
Itoy a banag, nasaysayaat 1000 a doktor ngem 200 a soldado. Ti sabali pay a PMA ti sungbat ti krisis - ti Philippine Medical School.
Manipud idi 1996-2002, 3657 a doktor iti napanen nagtrabaho sadiay ballasiw taaw.
2000 met a doktor iti nagreduar iti nursing idi 2002. Amin dagitoy a nag-career shift ket nagabrodda metten a kas nurse.
Ad-adu pay ti bilang dagiti doktor iti nagenrol iti nursing iti tawen 2003 ken itoy a tawen. Agabroddanto met, siempre.
Iti tinawen ngna eksaminasion iti medisina, bassit laeng dagiti makapasa. 600 agingga iti 800 iti average iti tinawen.
Dagiti nabati iti pagilian ket dagiti laengen adda iti pribado.
Ania ti mapaspasamaken?
Binaybay-an ngamin ti gobierno dagiti doktor. Saan laeng a basta binaybay-an no di pay ket in-inuten a patayen babaen kadagiti nagduduma a wagas iti pananglipit kadakuada.
Siam a tawen a panagbasa (pakairamanan ti makatawen nga espesialista). Kalpasanna, tallo agingga uppat a tawen manen residency. Sumubra met a maysa a million iti magastos.
Dagiti government doctors, agsueldoda iti PhP 21, 000. 00 iti binulan. Wenno PhP 252,000.00 annual income. Ngem iti tax ceiling ti Bureau of Internal Revenue kadagiti dodoktor, PhP 450,000.00 gross income. Dayta pay obligatory malpractice insurance a bayadanda ken dadduma pay. Ngarud, no sumaen, saan a kumitkita wenno saan a masubbot dagiti doktor ti nagastosda a nagiskuela no addada iti gobierno.
Daytoy iti rason no apay a bumassit dagiti government doctors. Ngamin, nababa unay ti sueldoda no ikumpara kadagiti CEOs dagiti government owned and controlled corporation a nakatugaw kadagiti de-aircon nga opisina. Ti sueldo ti maysa a CEO kadagiti GOCCs iti makatawen ket suelduen iti 50 a doctors iti makatawen.
No koma ta ipada wenno ingato ti gobierno ti sueldo dagiti doktor a kas kadagiti adda kadagiti GOCCs, lalona kadagiti magmagna iti sulsulinek nga away a mangdanon kadagiti masakit, nalabit a maprebentaran iti ipapan dagiti doktor iti sabali a pagilian.
Saan koma baybay-an ti gobierno dagiti doktor.
Sunday, November 05, 2006
DOH VS. COPYWRITERS
DOH VERSUS COPYWRITERS
Ket ti nangabak, dagiti copywriters! Palakpakan! (Uray no kayariganna a pinalakpakak ti bukodko a bagi, ta maysaak met a copywriter.)
Narigat nga awaten ti kinapudno, ngem isu daytoy ti agdadata a kinapudno. Maysa a nainget a kompetetision a narigat a madlawan. Kasla higante a buaya nga agsakmal lattan iti asinoman ngem awan pay laeng iti agbalaw wenno makadlaw iti damsak nga itedna.
Nakaing-inget ti kompetision ti DOH ken dagiti copywriters dagiti advertising agencies. Maysa a kinapudno a nakakaalarma ngem saan man laeng a maikkan iti atension tapno maipaayan iti panagadal kadagiti naibunga a pagteng. Dagiti bunga a nasken a masulosionan iti kabiitan iti panawen ta no saan ket kumarkaro pay ti dagensen nga ipaayna. Maysa a nakain-inaka a kompetision a nakataya iti 16,000 a biag dagiti maladaga iti makatawen. Ket ti kanayon a maabak, dagiti inna! No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.
16,000 a beybi ti matmatay iti tinawen. Dakkel a bilang daytoy a datos ti estatistika no ikumpara kadagiti matmatay kadagiti nakabutbuteng a sakit a kas iti AIDS, SARS, meningococcemia, dengue, nadumaduma a klase ti kanser ken dadduma pay a sakit a nalatak ken pinalatak babaen iti pannakadulduldolna iti tungtungtongan, lalo iti media ken gapu iti kinabilegda. Natay dagitoy nga anghel iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Natay kadagiti sakit a gagangay a sakit dagiti maladaga. Dagiti sakit a malappedan met ket no kayat.
Asino iti mapabasol itoy nga ipapatay dagiti 16,000 a beybi iti tinawen?
Dagiti inna?
Ti DOH?
Dagiti Ads dagiti milk supplement?
Saan a mapabasol no ti maysa nga ina ket agkurang iti ammona maipapan iti colostrum, ti kangrunaan a lapped ti ipapatay dagiti beybi gapu iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Saan a masarakan ti colostrum kadagiti milk supplement. Masarakan laeng daytoy iti gatas ti ina.
Amin nga inna ket kayatna nga agbalin a masirib ti anakna: nga agbalin a gifted child; daytay accelerated iti klasena inton agiskuela; daytay nadaras a dumakkel a saan a lumtaw ti growth gap; daytay makapabileg iti brain development gapu iti taurine ken adu pay nga ay-ayo ken sales talk kadagiti ads dagiti milk supplement.
Ket gapu kadagitoy a kinalaing dagiti copywriter nga agpanunot kadagiti pangay-ayo, sales talks, adu dagiti inna a managarapaap iti agdependar lattan kadagiti milk supplement. Pagangayanna, 16,000 a beybi ti matay iti tinawen!
Inaramid laeng dagiti copywriter ti trabahoda. Inaramid laeng dagiti agar-aramid ti milk supplement dagiti umno a wagas tapno napintas ti lakoda kadagiti produktoda. Agdepende iti marketing strategies ti biag dagiti producers ken manufacturers. Kasinnallabayda dagiti ad agencies iti promotions. Agdepende dagiti ad agencies kadagiti copywriters. Pespesen amin ni copywriter ti laingna tapno makaa-ayo kadagiti consumers.
Ngem koma, nasken met nga adda ti napintas nga addang ti DOH a mangipakaammo kadagiti inna a napinpintas nga adayo ti gatas manipud iti suso ngem iti aniaman a milk supplement. Adda koma ti sapasap a kampania ti DOH maipapan itoy a saan ket nga agpannurayda lattan kadagiti paraipus ti ads dagiti milk supplement maipapan iti gatas iti suso dagiti inna nga still best for babies up to two years old.
Wen, adda ti kampania ti DOH maipapan iti breastfeeding. Tumultulong pay dagiti sumagmamano a non-government organization. Ngem agdadata a saan a makapnek dayta a naisarwag a kampania ta dakkel la unay a bilang dayta 16,000 a beybi iti matay iti tinawen. Dakkel unay a figure dayta 16,000.
Asino iti mamati a makapnek ti kampania ti breastfeeding no adda ti matay a 16,000 iti tinawen?
No saan a masulosionan iti kabiitan a panawen daytoy a banag, dakdakkel pay ti bilang dagiti beybi a matay iti tinawen. Umad-adu met ti bilang dagiti agar-aramid iti milk supplement ket layusenda ti merkado kadagiti produkto ken layusen met dagiti copywriters ti panunot dagiti inna kadagiti agkakapintas ken agkakasayaat a banag a maala kadagiti produkto nga yendorsoda. Nalabit a saanto la ngatan nga accelerated iti eskuelaan, saanto la ngatan a maipapan iti growth gap ken brain development, no dipay ket tumayabton ti maladaga a mapan sadiay bulan wenno makikinnamatan kada Son Goku, Majin Bu, Go Ten, Go Han, Piccolo ta addanto laok dagiti produktoda a magic beans.
Nakain-inaka a kompetesion. No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.


text:
BAYA-O
Ti pannakatagiben kadagiti aw-awid, tradision, pammati, kultura ken arte a pagtitinnawidan iti dila (oral arts) ket napateg la unay a pagsasabatan ti puli, dagiti asideg ken adayo a kabagian, gagayyem ken am-ammo. No awan dagitoy, nalabit a saan pay ngata nga agaammo dagiti agkakabagian; ken nalabit a saan pay ngata nga ammo dagiti dadduma a kakabagian ti maipapan ken ni angkay wenno ni angket, da lilong wenno ni lilang wenno ti kapuonan ti pamilia.
Napateg dagitoy oral arts ta subliananda ti dana a nagnaan ti puli, ti kabibiag ti napalabas, ti ayat, ti panagbiag, dagiti aramid ken pannakibakal ti biag.
Panangammo iti sibubukel a kinaasino ti kangrunaan a ragpaten iti pannakaammo iti pakasaritaan iti puli wenno pamilia. Ket asinoman a makaammo iti kinaasinona iti kaanoman, iti sadinoman, ken uray iti aniaman apagteng ket dinanto ibain ken ilemmeng ti kinaasinona.
Saan ngarud a maiparbeng a maidulinda iti baul ti panawen no di ket ilasag kadagiti tumanor a kaputotan tapno pagagsawan kadagiti kibin ken giya a mangpatanor iti mulinaw a kinatao ken kinaasino. Maysa a sarming a balitok a paganinawan iti sin-aw ken di matemtem a pannursuro ken tagipatgen.
Maysa ti baya-o a pakaagsawan iti biag ken kabibiag. Maysa a nakabaknang a nagtitinnawidan iti dila (oral arts) a nasken la unay a salimetmetan ken saluadan. Ti panangibinglay wenno panangipadigo ket panangiparangkap ti kabukbukodan a gameng ken panangipaduyakyak iti kinaasino. Ta saan a rumbeng nga idulin ti kinaasino. Saan a rumbeng nga idulin iti baul ti panawen dagitoy nga oral arts. Di maiparbeng nga idulin iti baul ti panawen ti baya-o.
Ti baya-o daytoy a sinurat ket nakasentro iti imbaya-o ni Rep. Mauricio Domogan ti Baguio City ken ni Mrs. Antonina T. Valdez, iti rabii ti Marso 19, 2008, iti massayag ti bangkay ni Inang Ricarda Allibang, iti Funeraria La Paz iti Siudad Dagiti Saleng. Ti maikatlo, ama ni Rep. Domogan ngem diak a maimdengan a naimbag ti timek-raed ken gapu (ngata?) iti saan a naimbag a pannakairekordna. Nupay kasta naragpat ketdi ti ababa a pakadagupan a pokus ket ti pananganalisar ti konteksto dagiti baya-o.
Ni Inang Carda (kas pangawag) ti ina ni Manang Rose a kaingungot ni ni Mang Buddy (Salvador) Espejo a publisher ti Tawid News Magasin. Maysa a retirado a mannursuro. Inulilana da Fe, Rose, Othmar KEN… dagiti mamanugang ken appona.
Ta ania ngamin aya ti baya-o?
Kastoy man ti panangilawlawag ni Atty. Leo Beligan, a maysa met a puli ti Bago iti Upland Municipalities of Ilocos Sur ngem agnanaeden iti agdama iti USA: “…ti baya-o ket daytay 'incantation' no adda natay, similar to the pasyon during holy week. Daytay agbaya-o agtugaw wenno agdalupisak iti sango ti bangkay ket salaysayenna ti kabibiag (the highlights) daytay natay ken aminen nga kayatna nga iyebkas maipapan kenkuana…” [1]
Idi sinurat ti author ti Bago Oral Arts and Traditions, saan a nadakamat daytoy Baya-o, wenno naigagara a diak dinakamat ta namnamaek a dumtengto daytoy a gundaway a mailatang iti ad-adu a panangilawlawag ken ehemplo.
Damok a mangngeg dayta balikas ken ni inangko, a maysa met Bago (wenno maysa kadagiti uppat a dibision ti Kankanaey, a kas insurat ni W. H. Scott). Nasuroken a tallo a dekada iti napalabas, iti massayag ni ikit nga inaunaan a kabsat da inang. Iti Gitlangan, Comillas, Cevantes, Ilocos Sur. Nagbaya-o ni inang. Kasta man met laeng idi napan nakimassayag iti kabagian sadiay Mainit, Bontoc, ket kunana a nagbaya-o. Ngem diak nga inkaskaso idi dagita, a ta diak met ngarud makaawat iti Kankanaey. (Babawikon itan a di nagsursuro, ta maid ken wada laeng met ti nalawag a maawatanmi. Ken maysa, saanak nga interesado ta saanak pay la a mannurat idi ken awan la eesgaak iti panagsuratan ken saanko nga arapaap ti agbalin a mannurat.)
Iti internet, adda dagiti sumagmamano a nabasbasak maipapan iti baya-o, ti nabaknang a pagtitinnawidan iti dila (oral arts).
“Baya-o … a song for the dead, recounting his past deeds; a dirge.” [2]
Kanta (wenno kansion) para iti natay, a kas panglagip kenkuana; maysa a dung-aw. Dirge – naikanta nga anek-ek, pammakada, panagyaman ken pammilin ken ingpen (wishes).
Ken ingpen? Wen. Adtoy ti maysa a linia ti baya-o dagiti i-Sagada (Mt. Province): “I taoli yo nan swerti kadakami, ya san an-ak yo.” [3]
Kayatna a sawen, babaen iti free translation: “Iti ipapanawyo, dumteng koma ti naimbag a gasat, grasia kadakam a pinanawam…(i.e. pamilia, kabagian, gagayyem, kailian...)
Dagiti ingpen ditoy ket nakakonekta iti pimmusay a kas sandi ti lagip, ayat ken iliw iti agnanayonen a kinaawannan iti denna. Itoy a punto, ti relasion ti ‘immunan’ ken dagiti ‘nabati’ ket ad-adda pay nga immamnut ken timmibker. Ti ayat, ket saan laeng nga agtaud iti ngiwat no di ket naigamer iti dara nga agtaltalaytay kadagiti laslasag.
Adda ti nakaisangratan daytoy nga oral arts. Saan amin a nakamassayag ket maipaayan iti baya-o. Saan.
“The baya-o on the other hand, is done during vigils. It is however done if the dead is either an old man or old woman with children.” [4]
Nakaisangratan. Saan amin ket maipaayan iti baya-o. Saan a para kadagiti ub-ubbing, agtutubo ken agkabanuag. Para laeng kadagiti nataengan. Baketen daydii Inang Carda iti edadna nga 85.
Ti bayao ket pakaadawan kadagiti tagipatgen (virtues) nga insursuro ti nakamassayag -- pammagbaga, pammilin, pannursuro – dagiti linaon iti muging ken iti puso. Ti panangiyallatiw manen dagitoy a tagipatgen (babaen iti baya-o) kadagiti dumdumngeg lalo kadagiti ub-ubbing ken agtutubo ket maysa a natakneng a wagas iti edukasion. Lumasag a wagas no diman mailaok a linabag iti dara nga agtalaytay kadagiti ur-urat.
“The baya-o extolled the virtues of the dead and sought his blessings for the community and for those who shared resources and efforts to usher the passing of the dead back to the world of their departed ancestors.” [5]
Sumagmamano laeng nga aldaw ti massayag. Saan nga agbayag. “The wake could last from three days to a week. Unnecessary noises and playing of gongs are prohibited. The only sound you will hear is the baya-o, a traditional chant performed by the elders to scold or praise the dead. [6]
Kas iti dung-aw ni Ilokano wenno ti ba-diw ni Ibaloi, adda latta laok ti baya-o a pammilin iti nakamassayag: (1) agtultuloy a pannarabay; (2) panangibabaet iti Namarsua; (3) ipaayna koma ti talna kadagiti pinanawanna
“ The only sound you will hear is the baya-o, a traditional chant performed by the elders to scold or praise the dead. The chant varies from humming, murmuring, wailing, and ends with a shout and a thud of a foot. The chant also served as a plea to the dead not to return to haunt the living, and help them instead to lead a prosperous life.” [7]
Kadagupan iti pananganalisar iti napagtitipon a konteksto dagiti naibaya-o iti massayag ni Inang Carda, adtoy dagiti nasirip a napagtitipon a linaon:
1. Kararag
2. Panaganinaw (mirror image)
3. Ti kinapateg ti nakaparsuaan
4. Ti tagipatgen ken kinapateg ti edukasion
5. Pammagbaga
6. Panangiyallawat ti kultura
Ti baya-o ket naiyebkas iti naratibo babaen kadagitoy wagas: naikansion, naidaniw, naisarita, anekdota, panamagdilig ken sarsarita.
Nupay kasta, inamin ni Domogan, a narigat iti agbaya-o, ket kinunana: “Narigat-rigat piman ti agbaya-o …ti mang-rhyme…” Ti imbaya-ona ket naglaok a Kankanaey ken Iluko wenno agbinnales. Ket tapno di atiddog la unay, inestoriana dagiti dadduma a paset.
1. Nakapokus iti panagyaman ken bendision. Panagyaman iti Mannakabalin kadagiti amin a naiburay ken naawat a parabur. Para kadagiti naulila ken pinanawan ti kiddaw a bendision. Ken para iti isasaklang ti pimmusay iti sakaanan ti Namarsua: “Ket agbiag koma iti biag awan patingganan ti palsua a namati ti isnan ken Sika… ti kangrunaan a kararagmi itattan… Amami a nainlalangitan, ta ragsak koma ken mailisida iti disglasia dagiti pinanawan…sika koma Ama nailangitan iti mangkitakitan kadaidan…ta kas koma ti nasayaat a sursuro nga insuro ti pimmusay kadaidan… ti maimulat’ kapanunot kadagiti appona ken pinanawan… ”
2. Panaganinaw. Mirror image wenno reflection. Kastoy ti imbaya-o ni Domogan: “Daytoy anti, saan laeng a mismo a dagiti annakna ti dinungdungngona, saan laeng a ti pamiliana, no di pay ket dagiti sabsabali nga annak…isu a nasayaat a pagtuladan…nasayaat a pagsarmingan….isu a ti kararagtayo, ti Ama koma ti pakibiaganna iti agnanayon…”
Kalpasan itoy, ti raconteur inistoriana a no saan a ti pammagbaga ti pimmusay, saan koma a nakapag-abogado (ken mayor ken representative ti Baguio iti kapamitlona daras). Anti ti pangawagna. Maestrana iti grade four. Linagipna iti panawen nga inda panagiskuela. “Kaeskuelaak idi da Fe ken Othmar…” kinunana, a ti kayatna a sawen ket dagiti annak ni Inang Carda. Manang, ti panangawagna ken ni Manang Rose. Inestoriana pay dagiti dadduma a mannursuro a nangadal kadakuada sadiay Angaki (Quirino, Ilocos Sur itan). “Adu ti ligligatna piman idi kadakami…ken isnan anusna…isu a tinungpatungpalmi dagiti pammagbagana ket 80% kadakami amin nga adalanna iti titulado…”
Kadagidi a panawen, dayta a ratio nga 80% ket dakkel unayen iti laksid iti kasulinek ti lugar ti kabambantayan. Saan laeng a ti siled a pagadalan ti agkurang no dipay ket ti mannursuro. Ket ditoy, inestoria ni Domogan ti panaggiddan a panangisuro ti pimmusay ti grade three ken grade four. “Liniblibu ay isnan natulonganna…”
Iti sabali a nagbaya-o, adda ti dakkel a babawi ken sennaay ni (Mrs) Antonina Valdez. No ni Domogan ket nagballigi, saan a nakaturpos iti adal ni Valdez. Ta kuna kano idi ni Inang Carda kenkuana (Mrs. Valdez) idi: “Ay, umali ka (umayka) ta padakkelenka, pagiskuelaen, tapno no makagreduarka ket matulongam met dagiti addim ken dadakkelmo…” Itoy a punto, ti makapudno ken napudno a mannursuro ket saan laeng nga agkutkuti iti uneg ti siled-pagdalan no dipay ket iti ruar ti eskuelaan. Dakkel ti yaman dagiti dadakkel ni Valdez ti awis ti mannursuro. Ta ammoda (dagiti dadakkel) ti kinapateg ti edukasion. Isuna laeng ta “…awan iti umuna a babawi no di ket maudi…” Insaibbek ni Valdez. Madlaw la unay ti raed a bosesna ti apal. Karaman isuna daytay inawagan ni Domogan iti dugoldugol. Ti dugoldugol ket Kankanaey iti ballog, bayanggudaw, awel-a-welwel, ken dadduma pay a termino para iti saan a mangikaskaso iti panangmuli iti naimbag a masakbayan. Iti baya-o ni Valdez, naisentro iti kinapateg iti edukasion.
3. Ti kinapateg ti nakaparsuaan. Kastoy ti baya-o ni Domogan: “Nakalinlinis ti lablabaw dagiti batbato isu a nakamaymayat man a buybuyaen dagiti nakaad-adu a lamlames iti uneg ti danum…” Linagipna iti panagpipiknikda iti karayan a kadakuada dagiti titserda (ni Inang Carda ken maysa pay a baro a mannursuro) a ti balonda ket kamotit ken pinia. Bay-on ti pagikabilanda kadagiti kalapenda nga ituno…
4. Ti kinapateg ti edukasion. Dagiti raconteur ket impatigmaanda ti kinapaeg ti edukasion.
Kas naynay a masarsaritana kadagiti pasken, inestoria ni Domogan ti maipapan iti dugoldugol.
Ti dugoldugol. Maipapan daytoy iti ayat ti ama iti anak. Kuna ti ama, agiskuelaka, anakko, uray no gastosek amin a sapulko ken sanikuak basta laeng makaeskuelaka. Ti kuarta ken sanikua ket mabirokan ken umadunto no sikanton iti titulado. Ket imbaon ngarud ti ama ti anak nga agiskuela iti Baguio. Ngem sabali ti ubra ti anak. Nagbarbartek. Nagbisio iti marihuana. Saan a nagiskuela idinto ta kanayon met a dumawat iti alawansna. Patulod met a patulod ti ama iti alawans. Iti panawen ti panaggregreduar, nagpa-Baguio met ti ama. Ngem anian a ladingitna iti natakuatanna. Nakasangit ti ama. nagawid a naliday. Agingga pimmusay. Iti di agbayag, iti maysa nga ummong, nadamag iti anak, no manon ti edad daytoy ta kasla isu met ti kalayan iti ummong. Imbaga kano ti anak ti edadna a tallopulo ket innem. Nasdaaw ti nagdamag, ta ti edadna a tallopulo ket innem, kasla metten agedad iti innem a pulo ket innem!
Iti bisio, saan a makaadal ti tao, ket daras pay a lumakay!
5. Pammagbaga. Kadagiti appo ti pimmusay ken kadagiti amin a dumdumngeg lalao kadagiti agtutubo ken ub-ubbing iti panangipangag koma kadagiti amin a pammagbaga dagiti dadakkel ken dagiti nataengan. “…lisialiasianda koman ti bisio a makaited iti dadael iti ploglesio…” kuna ni Domogan.
6. Panangiyallawat ti kultura. Kadagupan ti amin. No inka iperporm wenno aramiden ti kultura, yallawatmo daytoy kadagiti dumdumngeg, kadagiti sumaruno a kaputotan tapno inda patgen ken ilala. Tapno yam-ammo ti puli (kadagiti di pay makaam-ammo).
Ta kas iti kuna ni nalatak a potograpo Tommy Hafalla, “The culture of sharing will ensure that the people and their practices will endure for generations to come..” [8]
Dagitoy nga oral arts ket nailasag ken nailaok kadagiti linabag ti dara ti puli. Agserbi dagitoy a kas mangited iti ad-adda pay a panagdedekket ken panagkakayammet ti tunggal maseknan; agserbi a kas pangmentenar ti solidaridad ken kaysa.
Ket ti baya-o, kabayatan iti pannakaiyebkasna, maadaw dagiti dumdumngeg ti pakasaritaan ti napalabas ti puli, pamilia a pagadawan iti beggang para iti apuy ti silaw ti masakbayan ken beggang iti a dengngep kadagiti tibkol iti dana ti biag wenno ules kadagiti puraw a rabii.
Ti preserbasion ken panangtaginayon kadagiti a kinabaknang ti puli, ket panangipamatmat iti panangipateg ti kinaasino. Ket babaen itoy a panangipateg iti kinaasino, maikalawa ti panagawat maipapan iti kinabaknang nga ikut, a nasken a preserbaren ken yallawat kadagiti sumaruno a kaputotan.
Ket ti baya-o, maysa met kadagiti kangrunaan a tulbek saan laeng nga iti kaysa no di pay ket iti dur-as ken panagbalbaliw.
Kas kuna ni Rey Fiar-od iti Barlig, Mt. Province: ““The bottom line in the observance of these practices is unity and discipline. These values do not fade in time.” [9]
Makipagladingit ti sibubukel a pamiliak kadagiti naulina iti ipupusay ti patgenmi nga Inang Carda… ti ipapanawmo ket saan a panagpakada, no di ket panangisagana (manen!); ta saan a ditoy daga ti pagtaengan no di iti nagturongam… #
===============================================================
SARIBABA
1. http://www.iluko.com/dapayan_responses.asp?TopicID=74494
2. http://www.geocities.com/ljak00/songs.html
3. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, July 18, 2007.
4. Dumanghi, Mary T., Folktales and Chants of Tadian, Mountain Province, http://mpspc.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/folktalesandchantsoftadian.pdf
5. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, Northern Luzon Bureau, 07/18/2007
6. http://www.travel-support.info/category/travel/
7. http://travel2adventure.net/2008/03/14/reaching-for-the-gods-in-sagada/
8. http://frjessie.wordpress.com/2007/07/18/
9. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, July 18, 2007.
Friday, April 11, 2008
Bayao
BAYA-O
Wednesday, April 09, 2008
TMI Awards
TMI Awards, agawaten ti komite
Kayat nga ipakaammo ti Timpuyog dagiti Mannurat nga Ilokano (TMI)-Global,babaen ken ni TMI Presidente T. Gabriel Tugade, a mabalinen ti mangisumite iti nominasion para kadagiti sumaganad a pammadayaw:
1. Ilocano Writers Lifetime Achievement Award
2. Posthumous Award for Ilocano Writers
3. Ilocano Writers Hall of Fame
Dagiti Pagannurotan:
1. Mabalin ti uray asino man a mannurat nga Ilokano (agraman dagiti kameng ti Komite) ti manginominar iti para kadagiti pammadayaw babaen ti surat a
pakailanadan dagiti rason para iti nominasion. Maipatulod dagiti dokumento babaen iti e-mail address a nailanad iti baba wenno maibuson iti sabali pay a mailing address a maipablaakto, tapno mapasingkedan ti nominasion ken/wenno kualipikasion ti nominee.
2. Mabalin nga inominar ti mannurat nga adda darana nga Ilokano nga agsursurat iti uray ania man a lengguahe no la ketdi mainaig dagitoy a sinurat iti literatura. Kasta met a mabalin nga inominar ti mannurat a saan nga Ilokano ngem agsursurat iti Ilokano. Nasken a mailukon iti nominasion dagiti paulo dagiti sinurat ti maseknan ken ti nakaipablaakan dagitoy, kasta met dagiti naitulongna iti pannakatubay dagiti agdadamo a mannurat nga Ilokano ken dagiti dadduma a naaramidan daytoy a nagparangpaya wenno nakatulong iti idudur-as ti Literatura Ilokana.
3. Nasken nga agtawen iti 50 wenno nasursurok pay ti nominee.
4. Saan a mapagduaduaan nga ti nominee ket addaan prinsipio ken moralidad/etika a nangidaldalan.
5. Pinal ti pangngeddeng ti Komite. Maipablaakto ti nagan dagiti mapadayawan iti Bannawag, iti Tawid News Magasin ken dadduma pay a magasin ken mai-post iti internet. Kasta met a mapakaammuan dagiti mapadayawan babaen ti surat wenno e-mail.
6. Maikkan iti sertipiko a pammadayaw dagiti mapili iti Nasional a Panagtitimpuyog ti TMIF-Global inton Oktubre 2008.
7. Ti Komite ti mangngeddeng no asinonto kadagiti mainominar a mannurat ti mairaman iti Ilocano Writers Hall of Fame.
8. Ipatulod ti nominasion kadagiti sumaganad nga e-mail address:
jimmyagpaloii@yahoo.com
rvaragon@gmail.com
rarasjaime@yahoo.com
aida.tiama@up.edu.ph
PhilRice: No Rice Shortage
PhilRice: There is no Rice Shortage
Doomsday isn’t coming and will never come for the Philippine’s rice supply with proper technologies, cooperation, and bureaucratic support. There’s been a fuss these past few days on rice supply. Is there rice shortage? Are we going to be a nation with close to 90 million starving people soon? Should the people start practicing eating bread instead of rice because rice price will be uncontrollable in the next days?
Global factors
There is no rice shortage, and the country’s rice supply is stable enough to last for 57 days, said Philippine Department of Agriculture Secretary Arthur Yap. If there’s no rice shortage, why is rice price abnormally high?
According to Dr. Arsenio Balisacan of the UP School of Economics and director of the Southeast Asian Regional Center for Graduate Studies and Research on Agriculture (SEARCA), the situation is not at all unique to the Philippines. It is global. Balisacan said there is a growing affluence in developing countries. This, as is being shown, has shifted the consumption pattern to meat, which eventually pulled up the prices of wheat, corn, and other feedstock for animals. Consequently, farmers find these crops more profitable resulting in crops shift. Hence, there is a decrease in areas planted to rice.
What’s more, only 7% or only 30 to 35 million metric tons of the world rice supply are traded in the market, said Dr. Leocadio Sebastian, executive director of PhilRice. This resulted in a tight supply in the world market which has an impact on the Philippines’ rice supply as it is a major rice importer. Logically, rice-exporting countries can hold selling rice up to the point where they can sell it at a higher price.
According to Dr. Sergio Francisco, leader of the Impact, Policy, and Research Program of PhilRice, the world’s rice exporting countries trade their rice in the world market. Considering that supply is tight and it is a sellers’ market, the country that can pay the higher price gets the rice supply. Result: Higher world rice price which is reflected in our retail market.
Likewise, growing demand for biofuels has resulted in crops shift. Farmers are getting more interested in planting crops for biofuel rather than for food explained IRRI director general Robert Zeigler.
Local factors
According to the book, Why does the Philippines import rice?, Filipino farmers spend twice the cost of Vietnam and Thailand farmers in producing rice. Roughly about 10% of the increase in rice production is due to high prices of inputs like fertilizers and fuel.
There have also been reports of hoarding imported rice by some traders creating a local supply shortage.
Moreover, Philippine traders face high interest rate of 15% in borrowing from banks compared with the low 5% in Vietnam and Thailand as stipulated in the same book.
Land conversion, overpopulation
According to a PhilRice study on the extent of land conversion from 2003-2007, 34,200 tons of rice are lost due to the 9,000 hectares land conversion annual average for the said period. Oftentimes the trend is from rice area or any other agricultural uses to uses with higher commercial values. These include factories, subdivisions, and malls mushrooming fast across the country.
The problem is exacerbated by the Philippines’ burgeoning population. By the end of this year, the projected population is 90.4 million.
Studies done by PhilRice show that rice production has been doing very well in recent years only that it cannot keep up with the speed of population growth. While there is no rice shortage, the Philippines should invest more on research on how to make rice farming more efficient and profitable for the Filipino farmers.
Palanca 2008
58th Palanca Awards now accepting entries
Aspiring and established authors alike who wish to share their works toward the development of Philippine Literature may now submit their entries for the 2008 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature.
Regarded as the country’s most prestigious and longest-running literary contest, the Palanca Awards’ search for promising Filipino writers has generated an impressive roster of literary luminaries.
Established in 1950 in honor of Don Carlos Palanca Sr., the competition aims to help develop Philippine Literature by providing incentives for writers to craft their most outstanding literary works, as well as be a treasury of the Philippines' literary gems.
The literary contest is open to all Filipino (or former Filipino) citizens, except current officers and employees of the Carlos Palanca Foundation, Inc. Aspiring writers may submit works under the following eight (8) categories: Short Story, Short Story for Children, Essay, Poetry, One-act Play, Full-length Play, Screenplay, and Novel. Each author, however, may submit only one entry per category.
The awards have three divisions – English, Filipino and Regional Languages (Hiligaynon, Iluko and Cebuano). Works may be submitted in either English or Filipino for all categories except Screenplay, which is open only in the Filipino division, while the Regional Languages division is open only in the Short Story category.
This year’s theme for the Kabataan Essay, Palanca Awards’ special category for young writers below 18 years old, is “A foreign visitor has only one day to spend here in the Philippines. Where should this visitor go that day and why?” for the English division and “May isang dayuhan na isang araw lamang ang ipananatili sa Pilipinas. Saang lugar siya sa araw na iyon dapat pumunta at bakit?” for the Filipino division.
Contest Rules and Official Entry Forms are available at the Carlos Palanca Foundation, Inc., 6th Floor, One World Square Bldg., 10 Upper McKinley Road, McKinley Town Center, Fort Bonifacio, Taguig City. Deadline of submission of entries for this year’s awards is midnight of April 30, 2008. Winners will be announced on September 01, 2008.
For more information, you may email palancaawards@yahoo.com or call telephone number 856-0808.
Sunday, April 06, 2008
Tubera, Umuna iti 10th AMMAFLA
Inyalat ni Rolando D. Tubera ti Balioeg, Banna, Ilocos Norte ti Umuna a Gunggona iti Salip iti Sarita Para Kadagiti Agdadamo a Mannurat ti 10th AMMA Foundation Literary Awards.
Pinangabak ni Tubera, mangisursuro iti Banna National High School, ti saritana a “Burrarawit”. Maipaayto ken ni Tubera ti Sertipiko ti Pammadayaw ken P10,000 a cash prize iti pammadayaw a seremonia para kadagiti nangabak iti nasao a salip bayat ti Maika-40 a Komperensia Nasional ti GUMIL Filipinas a maangay inton Abril 18-20 iti Francisco L. Dy Coliseum, Cauayan City (Isabela).
Dagiti kadua ni Tubera a nangabak:
Maikadua a Gunggona (Sertipiko ti Pammadayaw ken P8,500.00): Sherma E. Benosa ti Bambang, Nueva Vizcaya, babaen ti saritana nga “Alona”. Madama a sursuratenna ti thesisna para iti kursona nga MA Language Education iti UP Diliman a nagturposanna iti BA Linguistics idi 1999; ken Maikatlo a Gunggona (Sertipiko ti Pammadayaw ken P7,000.00): Juviluck Ramos Basug ti Tuguegarao, Cagayan babaen ti saritana a “Ti Sagut ni Tatang”; katurturposna iti Computer Science itay Marso iti College of Mary Immaculate, Bulacan.
Napili dagitoy a Top 3 a sarita manipud iti 19 a sarita a naisalip.
Naluktan ti salip idi Disiembre 1, 2007 ken naggibus idi Pebrero 29, 2008 para kadagiti agdadamo a mannurat ti BANNAWAG (awan pay naipablaakna a sarita iti nasao a magasin; no adda man, di nasursurok ngem tallo agingga iti Nob. 26, 2007 a bilang ti nasao a magasin).
Dagiti naghurado: dati a Literary Bannawag Jose A. Bragado, agdama a Literary Editor ti Bannawag Juan Al. Asuncion, ken Noli S. Dumlao, National Commission for Culture and the Arts Radio-Media Coordinator.
Dagiti mangimatmaton itoy a pasalip: Amado I. Yoro, Mario Orbito, Mike Ulibas, Alfredo “Fred” Quibol, ken Francisco T. Ponce (agpapada nga agindegen iti Hawaii (Manipud iti email ni apo Amado Yoro)