c: text/html

text:
KRITIKA KEN PANIRIGAN
Premio Andel 2003-2004
Iti bukod a Kritika ken Panirigan ni JAIME M. AGPALO, JR.
Criticism should not be querulous and wasting, all knife and root-pulling, but guiding, instructive, inspirational.
—Ralph Waldo Emerson—
KARAYO ITI TANAP
UMUNA A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Premio Andel 2003-2004
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque
AMA, AMA, NAGPINTAS KET A SARITAN!
Ita laeng a mabasak daytoy a sarita, Abril 7, 2005. Diak nga impagarup, a makabasaak pay iti kastoy a klase ti sarita.
Idi sinuratko ti Kritisismo ken Panirigan ti sarita nga “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla ken naiserie iti TAWID NEWSMAGASIN ken mabasa iti http:kamalig.blogspot.com napukawsan ti ayat kadagiti pluma ni mannurat, kunkunak la ket ngarud.
Ngem adtoy ti ayat, a kas iti ayat a nailadawan iti sarita ni Manuel Arguilla.
TI PUNDASION TI PAMILIA NI ILOKANO.
Wen, isu daytoy ti pakabuklan a ladawan ni sarita ni apo Prescillano N. Bermudez. Daytoy a saritana, imparangna, saan laeng a dagiti tradision ken kabibiag ni Ilokano iti eksena ti kallaysa no dipay ket ti kapipintasan amin a ladawan ti pamilia ni Ilokano. Ti ideal a pamilia-Ilokano.
Naiparang ditoy no kasano a pundaren wenno bangonen ti maysa a pamilia. No kasano a pundaren ni Ilokano ti pamiliana. Napno ti ayat. nabangon iti AYATken PAMMATEG, PANANGILALA ken SAAN A MANAGIMBUBUKODEN. Nga isu daytoy ti ipannakkel ni Ilokano nga awan iti sabali a puli.
Napno iti ayat. Wen, napno iti ayat. Sarita a napno iti ayat. Parang a napno iti ayat. Imparang ti author a ti ayat a kas pundasion ti nasiken ken naragsak a pamilia. Imparang ti author ti nasiken a relasion ti tunggal kameng ti pamilia.
Iti rugi, agingga iti gibus ti sarita, saanak a nakakita iti uray sangkabassit la koma a pagilasinan ti gura, lunod, ken negatibo a panunot. Saanko a nakita daytay risiris a naynay a mismisuotak a dinnadaelan iti kinatae, este, kinatao iti tunggal maysa. Diak a nakita daytay risiris a negatibo ti ipasana a ladawan kadagiti ubbing nga agbasbasa. Diak nakita ti risiris a naiyaon iti nangisit a puso.
Ti nakitak ket pasig amin nga ayat. Isu daytoy ti rason no apay a nangabak iti Umuna a Gungguna, iti salip ti maipapan iti ayat.
Nabayag met ngamin a nagnunog ti Ilocano psyche kadagiti sarita a nagrisiris iti no saan a napisikalan a ranggas ket dagiti bileg ti nangisit a sugpeng a naiyaon kadagiti ngiwat ti naimaldit a basaen. Dagiti risiris a napnoan iti liput, gulib, ranggas ken kinadangkok, a saan laeng iti maysa nga indibidual wenno ad-adu pay no di ket pati pay nakaparsuaan ken sanikua. Iti kababayag a kababasa kadagiti sarita a nabugasan iti ranggas, ket apektaranna ti Ilocano psyche wenno kaunggan ti readers.
Ket daytoy ket saanna nga iladawan ti pudno a kabibiag ni Ilokano; ti pudno a pamilia ni Ilokano; ti ipagpanpannakkel ni Ilokano no apay nga Ilokano a kataknengan ken kadayawan amin a puli.
Puraw ti puso ken isip ni Ilokano. Puraw ti kaunggan dagiti mannurat-Iluko. Mamatiak pay laeng a saan laeng a napulpulos a pulkok ti apiten iti talon ti Literatura Ilokana.
Ket daytoy a sarita ti mangipaneknek.
TI BALABALA TI SARITA:
Nagkatlo a paset.
1. Ti panagpitik ti puso.
Bertdey ni Pedong. Ket ditoy malagipna pagraywanna a ni Milagring. Ti panaginnaddayoda ken ni Milagring. Ti irurukuas ti sabali nga ayat, kalpasan iti ipupusay ti immuna nga ayat….
Itoy a paset, inladawan ni author ti tipikal a buya iti away. Ti buya iti away a kabarbaro a nagdappatan. Ti biag dagiti babbaro ken babbalasang iti away. Ti aramid, ugali ken kultura ni Ilokano a naikawes kadakuada.
No kasano ti irurukuas ti baro a sulbod ni ayat kalpasan ti ipapatay ti immuna nga ayat. Naiparang ti pinget ti ibabangon iti namnama kalpasan iti pannakadaleb. Ket iti itatakder mulien manen ti sabali pay nga arapaap.
Daytoy a paset ti prefigure/foreshadowing wenno paripirip ti pakabuklan wenno summation wenno nagkaysa a pakabuklan ti sarita. Ti panangbangon ti maysa a pamilia. Ket daytoy ti rugina.
Nagdappat met ni Pedong tapno maaddaan met iti bukod a daga. Ti daga ditoy ket
saan laeng a napisikalan a daga no dipay ket maysa a simbolismo. Maysa a simbolo. Diak a masibbolen no asinon ti authorna daytoy a binatog: “Ti lalaki, dinto naan-anay a lalaki, agingga maaddaan iti bukod a daga.”
Isu daytoy ti suma total a lablabiden ti author itoy nga umuna a paset ti balabala ti saritana. Ti panangsapul ken pannakasapul ti “bukod a daga.”
2. Ti panangtagikua ti bukod a daga.
Iti pisikal wenno iti aktual a pasamak, addan ti bukod a daga ni Pedong. Nalawa ti nadappatanna.
Iti simbolismo ti sarita, adda metten ti daga a tagikuaen ni Pedong. Ket tapno matagikuana dayta a daga, nasken ngarud ti kallaysa a maiparang tapno “matagikua dayta a daga.”
Ket itoy a paset, naiparang ti ritual ti kallaysa. Dagiti ugali ken pammati ni Ilokano maipapan iti kallaysa a kas iti: parwad, ti innuna ti nobio ken nobia a tumakder wenno weno umaddang ken umuli, ti sala, ti panagibitor iti kuarta, tinnulong ken kinnarrubaan ken dadduma pay a nakail-Ilokano a pagteng. Ti kanta. Ti dallot ken ti dallang.
Ti dallot ken ti dallang, ket gagangay a pammagbaga. Ngem itoy a dallot ken ti dallang nga imparang ti author ket adda ti bugas ti angaw ken pantasia.
Ti pantasia a parang iti dallot ken ti dallang ket iparangna ken ibagian ti pantasia a mapasamak iti “panangtagikua” kadayta a bukod a daga. Ti author ket dina kayat nga ibaga iti direkta ti kayatna a sawen. Kas disipulo ti arte ti literatura, nasken a dagiti naalas a banag ket pamintasenna, padaegenna ken pagbalinenna a bunga ti malalaki nga arte. Arte a nakadadaeg ken pagdamdagan.
Artista ti maysa a mannurat. Kas maysa a literary artist, adda kenkuana dagiti kalidad a mangpapintas ti saan a nanakman a pagteng ken parang a dina maliklikan. Dagiti eksena a di maiparbeng iti sapasap nga agbasbasa.
Ket imbes nga indetalie ti author ti eksena, inaramatna ti dallot a kas parang ti sumaruno nga eksena ti sarita. Ti eksena a saan a nanakman nga iderekta nga ibaga. Ngem imbagana ditoy iti artistiko a wagas a mamagtinnag nga isem ti mauy-uyos a misuot. Kastoy ti panangiladawan ti author:
Ay, di babai a nasarakak napnuan gayam iti galad
Ta idi tumupra, ay, tinukel ti perlas!
Idi umisbo, Kabsat, puro nga arak!
Idi agdigos ket agis-iso-- dagiti kursingna
Ay, pasayan a rumanisak!
Ket wen a, makabartek a talaga ti “agay-ayam iti bukod a daga.” Dayta pasayan a rumanisak. (Rumanisak, kayatna a sawen: aglaglagto, agpangato-agpababa).
Ania la ket daytan! Kasla perlas ti ituprana? Kasla sago ngarud nga agtutukel a. Saan a nadaruy nga adi-adi ti isbo.
Ipasegundana pay daytoy a kanta, a kas pammasingked ti eksena:
Annay, pusok, annay, annayyy!
Nasakit, naut-ot la unay
Itdem kaniak ta pannaranay
Ta kaasiak a maidasay…!
Dayta no damo a bangkagen ti TI BUKOD A DAGA.
Kadagiti tumitiliw ti simbolismo ken paripirip iti sarita, maysa a sutil nga eksena daytoy. Eksena a mapasamak iti naan-anay a panangtagikua ti “TI BUKOD A DAGA.”
3. Ti daga. Ti eksena iti daga. Ti paynal a daga.
Agurayka man ketdi. Dagaak a daga, ditoy amangan met no sabali a daga ti adda dita utekyo?
Sus amaya, ti daga nga ibagbaga ditoy ni apo Prescy Bermudez ket PAMILIA!
Ti Daga ditoy ket ti PAMILIA.
Ti daga a pagitukitan ni ama iti bin-i ti namnama ken arapaapna.
Ti daga nga inspirasion iti biag ti ama.
Ti daga a pagrusingan wenno pagtubuan dagiti saringitda ken ni kaingungot.
Ti daga a maibilang a kabassitan a porma ti gobierno, gobierno nga iturayan ni ama ken ni ina.
Ti daga a pundasion ti nalinteg ken nanakman nga umili iti gimong.
Ti daga, nga inladawan ditoy ni apo Prescy ket daga a kapipintasan ken kasisikenan amin a daga a ladawan ti natakneng ken nadayaw nga Ilokano.
Daytoy a daga, nga inladawan ni author ket nagkaysa (summation) a daga ni Ilokano. Nagkaysa a pamilia ni Ilokano.
Daga ni Ilokano. Pamilia ni Ilokano a napno iti ayat.
Kasano iti kaadalem dayta nga ayat iti pamilia ni Ilokano?
From generations to generations!
Iti sarita: imparang ni author ti napnuan nga ayat ti asawa ken ni asawana. Ti anak ken ti nagannak. Ti apo ken dagiti apong. Isu adayta nga AYAT a pundasion ti pamilia ni Ilokano ket naadalem la unay ta uray la naglabas iti henerasion ken henerasion.
No awan ti AYAT iti pamilia ni Ilokano, masinasina daytoy. Sumiasi kadagiti tagipatgen (values). Ket saan laeng a dayta a pamilia ti maapektaran no dipay ket ti gimong. Ta ti pamilia ti kabassitan a porma ti gobierno. No ti pamilia ket awanan ti AYAT, ekpektarem met ngarud nga awan iti namnamaem nga urnos, dayaw ken kananakem.
Nalaka laeng nga iladawan ti pamilia nga awanan iti AYAT. Maamiris daytoy iti/kadagiti annak babaen iti tignay, panagpampanunot, panagsasao, ken kinaawan iti panagdayaw saan laeng a ti bukodna a bagi no dipay ket iti padana a tao. Makita dagiti pagilasinan iti saan a nanakman a pannakipulapolna kadagiti padana. Itoy a parang, ti pamilia a nagtaudanna ket saan a nabangon iti AYAT.
Ti puso dagiti annak ditoy ti daga. Daytoy a puso-daga, ti pagitukitan dagiti nagannak iti bin-i ti tagipatgen-Ilokano (Ilocano-values). Ket inton dumakkel dagiti annak, apitendanto ti bunga dagitoy a bin-i nga isu met ti indanto itukit iti padana, iti gagayyemda ken kapulapol, iti gimong ken iti sangkataw-an. No nagmulaka iti ayat, ayat met laeng iti maapit.
Pamilia ni Ilokano a napnuan iti ayat. Isu daytoy ti inladawan ni apo Prescillano Bermudez, Sr. itoy a saritana.
Kastoy ti kapintas daytoy a sarita, isu a nangabak iti Umuna a Gungguna. ##
__________________________________________________________________
**(Padaanan ti sumaruno a sarita: ti TAGILANGA ni Noli S. Dumlao, a nangabak iti Maika-2 a Gungguna)
Monday, April 11, 2005
PREMIO ANDEL 2003-2004
Thursday, April 07, 2005
KAMALIG
KAMALIG
DAGITI SALUDSOD KADAGITI PASALIP ITI SARITA
ni JAIME M. AGPALO, JR.
(for: DUYOG)
Bababaen iti text messages, iti land line telephone, iti email address, wenno iti chance conversation, masansan a damagen kaniak dagiti kamannurat dagiti isyus maipapan kadagiti pasalip. Dagiti isyu a nasken a malawlawagan ken maibuksilan ken maipaawat a nalaing iti maseknan tapno di dumiken ti panagduadua no di man ket pannakaulaw wenno posible a panagsanud iti dangadang ti pluma. Dagiti isyus a saan koma nga agpaay a lapped wenno tubeng ti nasayaat a panggep no di ket isyus nga ad-adda pay a mangiduron ken ni mannurat nga agpursigi ken sipipinget a mangsibbol ti arapaapna a mangabak. Ni mannurat a tumunton iti pantok ti balligi.
Adtoy ngarud dagiti isyus a naynay a madamdamag kaniak:
1. Ti nagduduma a bersion ti maipapan iti agdadamo ken beterano a mannurat. Iti ababa a pannao, adda ti agdadamo ken adda met ti beterano a mannurat.
SUNGBAT: Iti pakabuklan ti amin, agpada a mannurat dagiti dua. Amin a sinurat (sarita/daniw) ket bunga ti panunot ken sirib ti maysa nga indibidual. Ngarud, agpapada met amin nga addaan iti sirib ken panunot tunggal maysa.
Iti laeng nagdumaan ti nabayagen nga agsursurat ken ti damona pay laeng iti agsurat ket ti PROSESO ITI PANAGSURATAN.
“…carefully written and edited.” Kuna ni R. P. Vallejo, iti sinuratna a Preface iti libro ni Ramon R. Marcelino maipapan iti Scripwriting.
Iti nagbaetan ti nabayagen nga agsursurat ken damona pay laeng ti agsurat ket daytoy ti diperensiada.
Ni nabayagen nga agsursurat ket naannad ti panangsuratna ken panangeditna ti aramidna, banag a saan kadagiti damona pay laeng a mannurat.
Ni damona pay laeng iti agsurat, no malpasnan a nasurat ti saritana, basaenna manen daytoy ket editenna no adda met laeng ti kamali iti PANNAKAISURATNA. Kalpasan dayta, awanen. Sisasaganan a makirupak.
Ken ni nabayagen nga agsursurat, mabusisi daytoy iti sinuratna. Saan laeng a ti spelling, sentence, punctuation marks ti inna kitaen no di ket ipangpangrunana a kitaen DAGITI RAMEN TI SARITA iti saritana. No adda met laeng dagitoy ken no sadino ti yan dagitoy, ken no maiparbeng met laeng dagitoy.
Kas koma dagitoy a sumaganad:
1) ania ti mensahe ti sarita? sadino ti yanna? multiple kadi wenno maymaysa laeng?
2. sadino ti yan ti paripirip (foreshadowing/prefigure)? agtutunnal kadi wenno nakalemmeng met laeng a nasayaat? husto kadin ti kadagsen ken kalag-anna dayta a paripirip? nasken kadi ilaglag-an tapno mapataran ti intelektual ti common readers? nasken kadi nga idagdagsen tapno tumbokenna laeng dagiti makunkuna nga intellectual readers?
3. nagsuratak kadi ti simbolismo? tumutop met la kadi dagitoy?
4. kasano ti pakabuklan dagiti dayalogo? idur-asna kadi ti sarita ti dayalogo ti bida ken lappedanna met ti panggep ti bida ti dayalogo ti kontrabida? nagusarak kadi met kadagiti subtext?
5. ania ti panirigan nga inusarko? maymaysa kadi? dua? wenno chop suey?
6. ania ti driver ti sarita? (presentation: plot, character, theme, local, etc.)
7. husto met laeng ti kaatiddog dagiti eksena? adda kadi ti atiddog unay wenno ti ababa met unay? nasken kadi ti panagragas wenno panagiseksek?
8. makatengngel met la kadi ti immatang ti lukat ti sarita? ti gibusna nay?
9. makapagagar met laeng kadi dagiti eksena wenno boring la ngaruden, makapasuyaab pay?
10. kasano ti taray ti sarita: nabuntog? sadino ti pagbuntoganna? napaspas la unay? sadino ti pagpaspasanna? umno kadi ti kabuntogna? umno kadi ti kapaspasna?
11. umno kadi met laeng dagiti karakterisassion a naikawes iti tunggal karakter?
12. bambanti kadi dagiti karakter wenno pudno a tao nga agbibiag nga addaan iti bukod a panawen ken lubong?
13. ken adu pay! saankon a nga inaganan amin.
Basta, mabusisi, naannad ken editenna a nalaing ti sinuratna ni nabayagen nga agsursurat. No nasken a sabalianna ti naisuratna iti uray no ikkatenna ti sibubukel a kagudua wenno ti balbaliwanna amin amin a panid ti sarita, aramidenna daytoy, no daytoy iti nangpapintas ti sarita. No nasken a baliwan dagiti rumbeng a baliwan, baliwanna.
Iti ababa a pannao, naanus ken saan a managsulsulit ti nabayagen nga agsursurat lalo dagiti kanayon a mangabak.
Ngem no aramiden ni damona pay laeng iti agsurat dagiti ar-aramiden ni nabayagen nga agsursurat, nalabit a mapukaw dayta katkategoria a beterano ken agdadamo.
2. Nasken kadi nga itandudo ti makisalip ti disso a nakayanakan/dimmakkelanna iti manuskritona?
Saan. Bukod a keddeng ti mannurat daytan. No kayatna, nasayaat met a, ngamin ad-adda pay a maidayaw ti lugarna iti pannakapadayawna met. Nupay awan ti propeta a nalatak iti lugarna, at least, adda ti mannurat a nalatak iti lugarna, saan?
No apay nga adda ti agaramat ti bukodda a lugar a kas lugar ti saritada ket ti kinapapolar ken pannakaammo iti karakteristiko ti lugar ken dagiti lumugar kasta metten ti klima ken ti aglawlaw. Ammon ni mannurat ti sasawenna. Kabisadonan daytoy. Ammonan dagiti ugali, aramid, katatao, ken ti mangbukel ti lugarda. Isu a saanen nga agkarkarawa pay laeng kadagiti ramen nga iramenna no daytoy ket agimbento pay la iti lugar. Mas kombiniente no ti bukodmo a lugar ti pagsuratam. Ngem saan laeng met a ti bukodmo a lugar no dipay ket amin a lugar a kabisadom ti features, langa, klima, katatao. ugali, aramid, etc, kadayta a lugar.
No parikutmo ti kinapapolaren ti lugar gapu ta dayta ti nabayagen nga aramidmo, aramidem latta. Ngem sabaliamton a ti naganna no ageditkan. Uray no dimonton editen ti features daytoy. No kayat nga editen uray ti features daytoy, mabalin latta, uray ta nalaklakan iti inka panagsurat ta nalpasen ti pakabuklan ti sarita.
Ngarud, kinakombiniente ti rason itoy. Saan a suraten dagiti lugar a saan nga ammo ta amangan no agtutunnal ket lalo la ket ngarud a saankan a mangabak ta agsalsalawasawka metten iti dimo ammo.
3. Kasano ti kinaorig ti maisalip a sinurat a kas iti alagaden kadagiti pasalip?
Iti bukodko nga opinion, ti original ditoy a maawagan ket putar ti author. No ti author ti maysa a sarita ket imbasarna dayta a saritana kadagiti wenno iti salaysayna, daniwna, monologona, dramana, makuna latta nga orihinal ti author dayta. Wenno naibasar ti saritana iti maysa nga orihinal a saritana (modified version), mabalin latta nga awagan iti orihinal ti author daytoy gapu ta isu ti nagtaudan dagitoy.
Iti ababa a pannao, NOT A SECONDARY DERIVATIVE OR IMITATIVE FROM SOMEONE’S WORK.
Saan a kinopia wenno nagtaud iti trabaho ti sabali a mannurat.
Iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana, adun dagiti sarita a nagtaud kadagiti daniw ken salaysay, kasta met kadagiti nobela nga immuna a nasurat a sarita, a kas iti nangabak a sarita daydi Mario Albalos nga inaramidna a a nobela; kasta met ti impangabak ni Danilo Bautista a saritana a napauluan iti “Ramot ti Kaputotan” ket sinuratna manen a nobela, ti kaudian a nobelana iti Bannawag.
Maysaak kadagitoy a mannurat. Adu met dagiti saritak a naaramid nga immuna iti drama iti radio, salaysay, daniw, naisurat a premise, ken n aisurat nga outline.
Ngamin, lastog ti maysa a mannurat no awan iti nangpag-otanna kadayta nga aydeana. A pasig a bunga ti panunotna dayta a banag. Adda nga adda latta ti nangpag-otanna ti emosion ti saritana. Ket dayta ket posible met dagiti dadduma pay a bukod a putar.
Kadagiti salip, adda kadi ti sinalungasing ni mannurat nga annuroten ti salip? Awan, saan kadi?
Kadagiti mannurat a kakastoy ket VERY PROLIFIC. Mapanlikha. Kabaelanna a balbaliwan ti rupa dagiti suratenna. Kabaelanna nga agputar iti adu (a genre) iti maymaysa laeng nga aydea.
No di la ket nagsalungasing kadagiti pagannurotan, apay ketdin a saan a mapalubosan daytoy?
Kasapulantayo la unay dagiti PROLIFIC WRITERS iti Iluko Literature.
4. Mapalubosan kadi a maisalip dagiti na-workshop?
Apay, adda kadi aya iti pagannurotan ti pasalip a maiparit a maisalip ti maysa a naworksiap a sarita? No adda, wen, maiparit a ta adda la ngarud dayta a pagannurotan. Ngem no awan, apay ketdin a saan a mapalubosan?
Ti isyu a makitak a tumaud ditoy ket ORIGINALITY. Ngem sakbay a naworksiap dayta a sarita ket orihinal a konsepto ti author. Isu a maawagan pay laeng nga orihinal ti author dayta a banag. Ti worksiap dita ket saan a nabalbaliwan ti konsepto ken aydea ti author no di ket ti wenno dagiti laeng nabalbaliwan ket dagiti ramen ken no kasano iti pannakapintas dayta a sarita. Iti worksiap, sinapul ti posible a pagpintasan ti sarita. Ngem adda latta dayta a awag nga orihinal a konsepto ken aydea ti author dayta a sarita. Iti worksiap, natulongan laeng a nangpapintas daytoy.
Iti bukodko a paliiw, ta adu met dagiti nangipabasa ken nangkiddaw iti posible a pagpintasan ti saritada sakbay a maisalip, saan nga agbayag daytoy a situasion. Iti maminsan laeng a nangabakton ti author ket dinanton ipabasa wenno ipaworksiap pay ti saritana sakbay nga isalipna ta makatakderton daytoy iti bukodna a saka.
Agitedakto pay iti aydea a suraten ti author, ket ibagak a mangabak. Mangabak. nagtaud kaniak ti aydea ken konsepto, ngem isuna ti nangsurat. Isu ti author. Saan a maawagan a siak ti author dita. Saan a maawagan a siak ti orihinalna dayta. Mabalin daytoy ket mapalubosan kadagiti pasalip, ngamin awan iti nasalungasing a pagannurotan.
Idi 1990, iti panaglektiur ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti seminar-workshop ti GUMIL La Union sadiay Provincial Capitol, kunana a suratek ti itedna nga aydea ket mangabakak iti pasalip. Inaramidko, ket presto! nangabakak nga agpaysu. Isu a no dadduma, kadagiti kamannurat nga agdamdamag no ania ti napintas a suraten nga isalip, ikkak ida iti aydea. Adda ti mangabak ket adda met ti saan. Dependen ditan a no kasano iti kinalaingna a mangabel iti sarita. Ta ti nalaing a mannurat ket AMMONA ITI AGISTORIA KEN AGABEL KADAGITI PASAMAK.
NGEM, SAAN AMIN A MANNURAT KET EKSPERTO ITI PANAGABEL KADAGITI PASAMAK. Ngem saan laeng a ni mannurat ti nalaing nga agsitoria no dipay ket ngata amin a tao, ket ammona iti agistoria. No kuestion dita ket no kasano ti panagestoriana, makaay-ayo wenno saan?
No awan la ketdi iti nabalusingsing a pagannurotan ti salip, apay ketdin a saan a mapalubosan dagiti naworksiap? total, saan met nga agbayag wenno kanayon nga aramiden ti mannurat dayta a banag no di ket maysa laeng a booster wenno pammaregta kenkuana ket iti sumaruno agsolonton daytoy a magna iti bukodna a saka.
5. Iti Judge Vivencio Baclig Awards for Iloco Literature. Innem dagiti beterano iti nagdamag kaniak kadaytoy a tawen ti salip. Ti saludsod:
MABALIN KADI NGA ISALIP TI NAIPABLAAKEN?
Ti sungbatko: Apay ket a saanen? Mabalin!
Adda pay laeng dagiti agduadua. Idinto ta adda met ti nagkuna a maysa kano a loop hole iti pagannurotan.
Diak a patien met a maysa a loop hole.
Kastoy ngamin ti pagannurotan a mabasa kadagiti sumaganad:
4. Maysa laeng a sarita ti mabalin nga isalip ti kada mannurat. Ipatulod ti sarita iti uppat a kopia. Parbo a nagan ti usaren ti autor. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti paulo ti sarita, pudno ken parbo a nagan ti autor, kompleto nga adres iti pagtaengan wenno iti pagtrabahuan, maysa a nalawag a ladawan, ken ababa a pakasaritaan iti biag.
5. Nasken nga orihinal, di naipatarus manipud iti ania man a lengguahe, ken di pay nangabak iti ania man a pasalip, ti isalip a sarita. Kadagiti amin a pasalip, masansan a mabasa iti number 3- 5 a pagannurotan a saan a mapalubosan a maisalip ti naipablaaken ken nangabaken iti sabali a pasalip.
No ti sarita a naisalip ket naipablaak, apay ketdin a saan a mapalubosan? Basta la ketdi BUKOD A PUTAR ti author ti sarita. Ta no saan, sinalungasingna met daytoy ti paglintegan ti ORIGINALITY. Original met ti author dayta, uray no naipablaak!
Kadagiti salip, agtungpaltayo laeng kadagiti pagannurotan nga ited ti nagpasalip. Surotentayo amin nga ibagada.
Saanen a basol ni mannurat no nangisalip ti naipablaak. Ngamin awan met ti sinalungasingna a paglintegan. Awan ti basol ni mannurat ditoyen a. Ken nalabit, a palubosan ti sponsor ti naipablaaken ta adda met dagiti napipintas a naipablaak a maikari met a mangabak iti salip.
Saan laeng met a Baclig iti mangpalubos kadagiti naipablaaken no dipay ket ti Palanca Awards.
Speaking of Palanca Awards. 48 years a nagpaspasalipdan, sakbay a nairaman ti Iluko Category. 48 years a ti pagannurotanda ket awan iti nakasurat a MAYSA LAENG ti mabalin nga isalip ken ti NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP ket saanen a mabalin a maisalip.
Ania ti inaramid ni Manong Reynaldo A. Duque?
1. Nangisubmitar iti dua a sarita nga Iluko ket nangabak iti 1st ken 2nd Prize!
2. Ti saritana a “Ti Dana nga Agpa-Kalibugtong” a nangabak iti salip ket insalipna manen iti Palanca a pinauluanna iti “Ang Daan Patungo ng Kalibugtong” ket nangabak iti special prize.
Adda kadi sinalungasing ni Reynaldo A. Duque a paglintegan? Awan! Sinurotna amin a paglintegan, di kadi?
Ket iti sumaruno a tawen a pasalip ti Palanca, iti maika-49 years a pasalip, binalbaliwandan ti paglinteganda, ket ninayunandan ti MAYSA LAENG TI MABALIN NGA ISALIP ken TI NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP KET SAANEN A MABALIN NGA ISALIP.
Kaniak a biang, nasken a tungpalen amin a pagannurotan ti salip. Amin amin. Ngem no adda ti banag nga awan iti pagannurotan, nalabit a mapalubosan daytan a banag, ta no saan koma a mapalubosan, naikabil koman iti pagannurotan a maiparit.
6. Apay ni kastoy ket nangabak idinto ta dina pay ammo ti agsurat iti A ken NGA? ti ITI ken TI? Dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko? Apay nga inabakna dagiti nalinteg ti panagsuratna? Ket ngimmato pay met a, dagiti kidayko, sanak naglibbi, hehehe!
Ania ket daytan a saludsod?
Ngem kapilitan latta met a sungbatak dagiti nagdamag. Sungbatak ida iti makapnek tapno iti kasta ket maikkat kadakuada ti duadua lalo dayta awag a “lutong makaw” iti pasalip.
Iti pasalip ti Literatura Ilokana, ket very lenient la dagiti hurado. Naynay a maited kadagiti mannurat ti indulhensia. Umuna a masirip ti nagsalungasing kadagiti pagannurotan, no adda, ket no adda, maikkaten daytoy. Sumarunon ti pannakaamiris.
No ni mannurat ket dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko nasken laeng a maipaay kenkuana dayta leniency ken indulgence. Saan a basol ni mannurat iti dina pannakaammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Dumtengto a ti panawen a masursurona.
Iti tunggal ti salip ti sarita, ad-adda a maibasar ti SUBSTANCE ti sarita no apay a nangabak. Timbangen dagiti hurado dagitoy a substance ti tunggal sarita. No asino iti nadagdagsen ti SUBSTANCEna, isu ti mangabak.
Saan a kuestion ditoy iti pannakaisurat ti sarita no di ket ti kinabaked ken kinabileg ti sarita.
Kontes ti panagaramidan ti sarita daytoy a saan ket a kontes ti grammar ken composition.
Ti LENIENCY ken INDULGENCE a maited kadakuada ket maysa a pammaregta ken bileg ti durog nga ad-adda pay nga agsuratda. Ngamin, ad-adda a dakdakkel ti pukaw ti Literatura Ilokana no maparitan dagiti nalalaing ken nakalalaing a mannurat iti sarita a dina ammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Sayang ti sirib dagitoy no maiyetsepuerada lattan. Di bale, ta no maipablaak ket maeditto metten. Di isu met la nga isu, saan?
Well, kailian, kadagiti salip, importante a surotem dagiti pagannurotan ken dimo panunoten dagiti banag nga awan dita pagannurotan. Isu ket daytan ti pakarikutam? Dika pay la ket ibukbok iti panawenmo nga agpampanunot kadagita a banag (a kas iti nadakamt nga innem iti ngato) iti panangpapintasmo pay ti saritam.
Ala ngarud, kailian, sapay koma ta makatulong dagitoy a panangilawlawag kadagiti timmaud nga isyu.
Sunday, March 27, 2005
Tagalog man met, hehehe!
KAMALIG
Ang Kulog Ng Tag-araw
di lang matamis na orens ang inaangkat ko
kay lorinda, 30, kundi pati na rin
ang glorya ng mga matang maningning
ang sigla, sipag at sikap ng isang ina
ang pangarap ng isang balo sa anak
ang mga ngiti sa mga plantasyon ng orens
ang ginaw sa umaga ng brgy. didipio
ang kapayaan ng bayan ng kasibu
minsa’y nag-iiyak si lorinda
sinagpang daw ng minahan
ng mga dayuhang didyosen
at mga hudas na kayumanggi
ang barangay didipio
kumukulo ang dugo sa inis
at sa banta ng kulog ng tag-araw
napipi ako sa mga tanong
ang mga agam-agam ni lorinda
ang kinabukasan ng anak
ang panangis ng mga ifugao
ang pagwasak ng didipio
ang pagguho ng kapayapaan ng kasibu
dadamputin na naman sa kangkongan
ang katutubong minsa’y itinaboy
oo, itinaboy na parang baboy
maitayo lamang ang ambuclao at binga dam
at kalian lang, nagbayo ang dibdib, malakas
napakalakas, itinaas na raw ni lorinda
ang tikom na kamao, ang tikom na kamaong
kontra-puersa ng impluensiya’t pera
ng mga dayuhang didyosen
ay, ang tikom na kamao ng mga api’y
nagsilang na naman ng kulog ng tag-araw
“para sa anakko at kababayan…”
ayon sa kanyang sulat
at ang paglitaw sa balintataw
ang mga katutubong nanangis
nag-unahan ang pares na luhang
tumusok sa sahig ng pangamba
ay, paulit-ulit ang kasaysayan
ng mga maralitang katutubo
-JAIME M. AGPALO, JR.
125 Engineer’s Hill
2600 Baguio City
Thursday, March 24, 2005
Burburtia-Pangalatok
KAMALIG
Burburtia Dagiti Pangalatok: Maysa Taldiap
Sinukisok ken inamiris ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Ti panangadal ti bukod a kultura ket makuna a nayaat nga addang para iti dur-as ti puli.
Ngem nasken met no maminsan iti panangadal iti kultura iti sabali pay a puli wenno etniko tapno intay makapidut met iti adal a kas iti napiduttayo kadagiti bukodtayo.
Intay ngarud taldiapan man dagiti burburtia dagiti Pangalatok:
1. lan, aliwan dalan
got aliwan kambing
si aliwan dayat
Patarus iti Iluko :
lan, saan met a dalan
got di met kalding
si di met baybay.
Sungbat: langotsi
Paliiw: Maysa napintas a word-play. Mayat iti inna panagay-ayam kadagiti balikas ken pananggennegenned kadagiti silaba ti balikas.
2. Dinan yan say pinalsay Dios ya
say kinan to linma ed ulo to?
Patarus iti Iluko:
Ania ti imparsua ti Dios,
a no mangan ket mapan iti ulona?
Sungbat: Kurita
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ti ngiwat ti kurita iti mismo nga ulona. Lalo ket awan ti bituka daytoy.
3. Abong ni Tia Ines
aliber na butones.
Patarus iti Iluko :
Abong ni Ikit Ines,
napalawlawan iti butones.
Sungbat: atis
Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Kasla ngamin nagdedekket a butones ti ukis ti atis. mayat a simile.
4. No agaw, manlamping
no ombaleg labos.
Patarus iti Iluko :
no ubing aglampin
ngem labus no lakayen
Sungbat: rabong
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ukis ti rabong. Ngem no Nagbalin a kawayanen wenno bayog, awan metten ti ukisna isu a labus.
5. Tawen ed tagey
tawen ed liksab
danum ed pegley.
Patarus iti Iluko:
Langit iti ngato
langit iti baba
danum iti nagtengnga.
Sungbat: niog
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Ti langit ditoy ket kaibatoganna iti puraw. No puraw ngamin ket kinasin-aw, awanan mulit, nga isu ti karakteristik ti langit. mangmangngegko met daytoy a burburtia iti Ilokos.
6. Pilmiro, lingisan
pidua lakapan
pitlo, yesyesan
pimpat paltogan
Patarus iti Iluko:
Iti umuna, minnatmat,
maikadua, innapros
maikatlo, rinnakep
maikapat, pinnaltog.
Sungbat: ti panaguli iti niog
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin piman. Sakbay nga umili iti niog ket tangadtangadenna pay nga umuna. Ta nasken ngarud a kitaen nga umuna no ania dagiti purosen no mabalin a purosen wenno saan. Pasaray nabayag pay a tangad. Sananton aprosan ti puon sakbay nga umuli. Rakepennan daytoy no umuli. Iti udina, kumanabtuogen ti niog a kasla agpipinnaltog. Isu a pinnaltog kunana.
7. No balo, lupok
No daan, mallet
Patarus iti Iluko:
no kabarbaro, narukop
no daanen nalagda
Sungbat: tambak
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin, no katamtambak pay laeng, lalo no pitak a tambak ket narukop a. Ngem no bumaybayag ta timmangkenen a ket talagan a nalagda.
8. say ulo to ayep
say kabalgan to kiew
say ikol to too
Patarus iti Iluko:
ayup ti ulona
kayo ti bagina
tao ti ipusna
Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan tapno matiliw. Ngem ketdi, nangnangngegko metten daytoy a burburtia iti Kailokoan.
9. apatiray manbabansag
duaray singa balatyang
duaray lupay-lupay
sakey so manwasiwas
Patarus iti Iluko:
uppat ti agkukuyog
dua ti limmandok
dua ti lupaypay
maysa ti agwaswasiwas
Sungabat: nuang
Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan ditoy tapno matiliw ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti sibubukel a nuang manipud ulo agingga iti ipus. Nangngegko metten daytoy a burburtia iti Ilokos.
10. dalin ya amputi
binin andeket
intanem nan lima
inani sangi tan mata
Patarus iti Iluko:
puraw a daga
nangisit a bin-i
immula ti lima
inani da ngiwat ken mata
Sungbat: lapis ken papel, insurat sa binasa
Paliiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek tapno matiliw ti sungbat. Uray no kastoy a detelkiado ti amin, narigat latta nga imutektekan.
11. no bantagen ko kapontian
singeran ko kabalitokan
Patarus iti Iluko:
no adayo, kasabaan
no asideg, kabalitokan
Sungbat: kamaisan
Palkiiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek itoy tapno maarikap ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti kamaisan. Kasla ngamin sinabaan ti langa ti kamaisan iti adayo. Ngem no iti asideg wenno iti mismo a kamaisan, bimmalitok ngamin dagiti sabong, isu a kasla karuotan a naaplagan iti balitok
12. duaran balbaloto
saksakey a too lugan to
Patarus iti Iluko:
dua a banka
maymaysa a tao ti kargada
Paliiw: Ne, mayat man daytoy a panangiladawan. Nasken iti nauneg a panangimutektek tapno matiliw ti sungbat. Narigat a tiliwen dagiti kakastoy a panangiladawan.
13. pusoy balolaki
gatas na marikit
payak na andirit
no sikaray manlantip
saksakey so pansumpalanda
Patarus iti Iluko:
puso ti baro
gatas ti balasang
payak ti tuwato
no nagtipondan a dua
isudan ti maymaysa
Sungbat: gawed, apog ken bua
Paliiw: no ukkisan ti bunga ti bua, kasla ngamin sinanpuso ti kortena. Gatas a pulbos met ti katukad ti apog. Kasla payak ti tuwato ti bulong ti gawed. Ket no nagtitipondan iti ngiwat a ket ania pay laeng no di nagmaymaysadan, saan?
14. senioran ambalbalingit
walad dalem na sabit
Patarus iti Iluko:
seniora a nabanglo
nagkorona iti siit
Sungbat: pinia
Paliiw: Nabanglo nga agpaysu a ti pinia. Kasla tudoktudok ngamin ti sinusuonna a korona. Narigat met nga imutekan ti kayat a sawen daytoy. Ta sabali ti bersion ni Ilokano: nabanglo a prinsesa, nagadu ti matana! Ta adu la ngarud ti mata ti pinia.
15. senioran masansanting
walad dalem na salming
Patarus iti Iluko:
seniora a napintas
naikulong iti sarming
Sungbat: Itlog.
Paliiw: Kasla ngamin sarming ti ukis ti itlog, gapu ta nalaka a maburak. Isu a no dadduma dagiti daniw ket maysa met a panamagdilig (comparison) kadagiti dua a banag.
16. seniora masansanting
nanespada ed moling
Patarus iti Iluko:
seniora a napintas
adda espada iti mugingna
Sungbat: pasayan, padaw
Paliiw: Ta ngamin ket adda ti tudok iti ulo ti pasayan wenno ti padaw. Sabali met daydiay seniora a napintas a nagiggem iti dua nga ipit, ta udang dayta.
Kasapulan unay iti nauneg a panangimutektek dagiti burburtia dagiti Pangalatok. Ngamin napintas unay iti inda panangiladawan (description) kadagiti banag nga inda iladladawan ken iburburtia.
Kadagiti dadduma a burburtia, naisakab met dagitoy iti word-play, iti napintas unay ken makaguyugoy a panagay-ayam kadagiti balikas no diman ket dagiti silaba.
Iti panagaramatda iti panamagdilig (comparison) iti dua a banag ket banag a nangpasayaat ti kalidad dagitoy a burburtia a kas paset ti oral arts.
Ta maysa met nga oral arts ti dandaniw. Paset ti literatura. ##
Sunday, March 13, 2005
MAYSA A TALDIAP ITI ILUKO
KAMALIG
SANGKATALDIAP ITI ILUKO: IDI KEN ITA
Sinukisok ken Inamiris Ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Apay ania ti husto? Iloko? Iluko? Iloco?
Ti husto ket Iluko.
Apay nga adda dagiti mabasa nga Iloko?
Iluko iti husto. Ti Iloko ket biddut ta iti panangibalikas ti ket nadagdagsen daydiay maikadua a silaba ngem daydiay maikatlo. I-lu-ko.
Kastoy ngamin ti standard ti pannakaisurat dagiti balikas iti Iluko. Umun-una nga umun-una daydiay letra “U” ngem daydiay letra “O” a kas iti RUOT, BUOK, DISSUOR, DURUDOR, TUOK, DUGYOT, TUGOT, BUNOT, KULOT, DUGOL, GULGOL, KUMOT, UTTOT, NAULLOM, NALUOM, PAGTUTUTTOTAN, KUTO ken dadduma pay.
Daytoy nga standard iti panangisurat, naiyaplikar met laeng iti balikas nga ILUKO, a saan ket nga ILOKO. Ti standard ket adda daytoyen uray idi sakbay nga agsuratak iti bukodko a lenguahe.
“Ti balikas nga Iloco ket maiyaplay laeng a kas English.”
Wen, a ngem adda met ti mabasbasa kadagiti sinurat nga adda met dagiti balikas nga umun-una ti letra “U”.
No “U” ti umun-una, kayatna ngarud a sawen dayta ket pinutar a sao. Saan a patneng nga Iluko no di ket PINUTAR A SAO (derivative word) manipud iti GANGGANNAET A SAO (foiregn word). Kaaduanna daytoy Iluklish wenno Iluko a nagtaud manipud iti English—naisurat a kas iti pannakabalikasna ken kas iti pannakaisuratna.
Adtoy dagiti ehemplo: KOLUM (column), PORUM (forum), KORUM (quorum), KOMUNIDAD (co0mmunity) ken dadduma pay.
No apay a nasken pay nga aramaten nga aramaten ti pannakaibalikas daytoy a saan ket koma a mangparnuay iti bukod a sao a katukad dagitoy a sao (word)?
Kas koma dagitoy:
KOLUM-- BENNEG
KOLORUM-- DI BIGBIGEN
PORUM—PAGSASARITAAN/PAGTUTUTTOTAN
KORUM—NAKITARIPNONG/DIMMAR-AY
KOMUNIDAD—PUROK, LUGAR. LAONG
Ket nasaysayaat met laeng koma a, no dagiti patneng a balikas/sao ti usaren tapno makuna a ditay bumulbulod.
Wen, husto dayta. Ngem daytoy mga isyu ket panawen pay laeng met dagiti mannurat a da , Crisologo,Pechay, Gaerlan ken kaedadna.
Idi panawenda, dida met kayat nga adaptaren no mabalbalin dagita espaniol a balikas a maitipon iti patneng nga Iluko.
Isu a napataud dagitoy a balikas:
BATON-LAGIP --- MANIPUD ITI MONUMENTO
LUPNAS –MANIPUD ITI PANIO
BUYOMING—MANIPUD ITI BUYOBOY A SARMING
ARIBAI—REYNA
DIOSARI—PRINSESA
ANGKAY- MANIPUD ITI APONG LAKAY
ANGKET –MANIPUD ITI APONG BAKET
KEN DADDUMA PAY.
Ngem saan a nagpapolar dagitoy nga inruping dagiti makunkuna a patneng nga Ilukanista ta ad-adda met laeng a nasurot dagiti gagangay ken naruay (common) a panangibalikas. Ti standardization kadagiti patneng a balikas ket rinimbawan dagiti binulod a balikas.
Isu nga adu dagiti balikas-Kastila (Espaniol).
Isu a kuna ni Sonia A. Chan, iti sinuratna a PHD. Dissertation iti St. Louis University idi 1981:
“…it is exotic…a knowledge of the internal structures and peculiarities of the language enables to enter into the fascinating psyche of the native speakers.”
Husto ti kuna ni Dr. Chan. Nasurot dagiti pagsasao a naruay nga isao dagiti agsasao. Ngamin nalaklaka a maawatan ta gagangay ken naruay dayta a sao. Ngarud nalaklaka nga awaten.
Ngem idi daytoy. Idi panawen da lilong ken lilang. Kada Angkay ken Angket.
Itoy a panawen, natural, awanen iti bumulod iti Espaniol no di ket kadagiti lenguahe a kapulpulapol a kanayon, iti man eskuelaan ken iti pagtaengan. Isu a naruay iti panangbulod iti English ken iti Tagalog.
Ta adayo unayen a generation ti nagbaetan dagiti panawen ti Kastila ken ti agdama a generation.
Iti kaso ti Tagalog, narikrikut bassit daytoy. No ibasar iti panangpaliiw kadagiti agsasarita. Adda dagiti panangsurot iti sibubukel a balikas a kas koma itoy:
Patneng nga Iluko: “ Mag-an nay, ading?”
Sungbat: “ Napia met , manong. Sika ngay?”
Nalaokan iti Tagalog: “Kumustakan nay, ading?”
Sungbat: “Okey met, manong.”
Ti balikas a mag-an ken napia ket saanen a papolar iti agdama. A kas iti saan a kinapopolar dagiti dadduma a pakaibilangan dagiti sumaganad nga ehemplo:
1) titser—manipud iti mannursuro
2) obrero—mangmangged
3) iskul—eskuela
4) sori—ladingitek
5) tenkio—agyamanak
Lalo pay a nadegdegan ti pannakapataud dagiti Iluklish gapu iti kababalin ken kapanunotan dagiti nagannak a timmaud. Ubing pay la a di makapagna ni baby ket sursuruannan daytoy ti English. Isu nga adun ti timmaud a carabao English nga idi agangay naadaptaren a kas insurat dagiti agtutubo. Iti rigatna ad-adu met ngarud ti agtutubo ken sumarsaruno kadakuada ngem ti tumubngar kadaytoy. Di lalo a dumur-as? Ket iti agangay, napukawen ti basbassit a bilang. Nasurot ti ad-adu, ta kasano koma ngarud nga ipapilit ti basbassit a bilang ti kayatda iti ad-adu ti bilangda?
Lalo pay a nadegdegan ta maakseptar met ngarud dagitoy a balikas iti literatura a kas paset ti figure of speech a MISPRONUNCIATION, INFORMAL ken COMICAL. Ket no dagitoy ti nakaaramatan dagita a Tagiluko (Tagalog a nalaokan iti prefix, infix, ken suffix nga Iluko) ken ti Iluklish a naisurat, ngarud naynayen a maaramat dayta a kas madlaw.
Isu a nagbaliwen ti patneng nga Iluko.
At least, diak pay la inusar ditoy ti PURO NGA ILUKO, no di ket patneng kunak.
Patneng means pure.
Ken dadduma pay.
Exotic, kuna ni Dr. Chan. Ket wen a, uray daydiay balikas a NAPIA, PIA ket LATIN.
Iti panaglabas ti henerasion iti henerasion adda latta dagiti mapasamak a panagbulod. Ngem saan a dagiti nataengan iti gagangay nga agbulod no di ket dagiti agtutubo. Iti rigatna, ad-adu ti bilang ti papolasion dagiti agtutubo ken ubbing ngem kadagiti nataengan. Ket iti panaglabas ti panawen, mapukawton dagiti balikas da tatang ken lelong ta sumukat ti balikas da manong ken manang.
Ngem saan a kabarbaro nga isyu daytoy. Kastoy a talaga ti panagtaray ti amin a lenguahe. Adda dagiti maitabon ken adda met dagiti maipasngay.
Uray ni Dr. Jose P. Rizal a nailian a bannuar ket napaliiwna met daytoy a banag, isu a kinuna, ken inadaw met da Vito C. Santos ke Luningning E. Santos iti sinuratnda a “New Vicassan’s English-Pilipino Dictionary:
“The Filipinos now entered a new era. Little by little, they lost their ancient traditions, their memory of the past. They forget their own system of writing…”
Idi da lilong ken lilang ti bimmulod iti Espaniol a balikas. Iti “now generation” ti bimmulod kadagiti Tagalog ken English. Ta mas papolar met ti “now generation” iti Tagalog ken English. Ti Espaniol ket natayen no dipay ket saanen a naangotan ti “now generation” nga agsasaon iti Iluklish ken Slanguage.
Ti Slanguage ket dagiti lenguahe iti agtutubo iti agdama a panawen a naglalaok a Tagalog, English, vernacular a pagsasao ken pinutar a sao.
Apay a timpuar ti slanguage?
“Tapno maaddaanda iti bukod a lubong a kas nawaya nga indibidual a maiduma kadagiti dadakkelda, no diman pay ket panangilemmeng ti banag a di maawatan dagiti dadakkel.” Daytoy ti kuna ti nalaing a mannurat ken professor iti Linguistics ken English iti St. Louis University iti research workna a naipablaak iti SLU Research Journal, the journal of the Graduate Studies. Dagiti mismon nga estudiante ti SLU ken iti komunididad ti nagpaliiwan ni Magdalena B. Catriz idi sinuratna ti “Slanguage: the Language of the Now Generation.”
Daytoy a phenomenon ket inawagan ni Catriz itoy a sinurat iti “nangpadagsen wenno pagibasaran iti kinaadda iti generation gap.”
Daytoy ti maysa a sampel ti saritaan ti slanguage:
“Naggimikkami idi rabii.”
“Super doper a talaga!”
“Dinedmak laeng isuna. So what? Sino ba ‘suna?”
“Yo’ repapips, pormada ti wheels mo a!” “Ken ni erpatko ‘to ‘tol!”
“Why ngay you make misuot?” “Dagiti katropam ‘ya, puroda met drawing!”
No dagiti oldies ken goldies a ket dida la ketdi maawatan slanguage.
Lalo a nanayunan pay daytoy babaen kadagiti balikas dagiti “three times a lady” ken dagiti “more than a woman.” Simmagpaw ti ekspressions dagiti katropa wenno barkada.
“Three times a lady” kuna ti slanguage, daytoy ket maysa a bading, badaf, mamwa, ken dadduma pay a pangawag kadakauda. Tomboy, tibo, t-bird met ti kayat a sawen ti “more than a woman.”
Apay ngamin aya a dimteng dagitoy a panagbalbaliw ti lenguahe? Ti sungbat ket manipud iti Whorfian Hypothesis a dinakamat ni Peter Trudgill iti “Sociolinguistics: An Introduction, (Great Britain: Hazell Watzon and Viney Ltd., 1974 a kunana: “tawa a pagtan-awan ti asinoman maipapan iti lubong.”
Ngarud, itoy a hypothesis, addaan iti bukod a panawen ken lenguahe iti tunggal generation. Isu a saan a maikanatad a piliten wenno ipapilit ti kayat ti napalabas a generation iti agdama a generation. Ngamin agdumada ti lubong. Amangan no ibagadanto pay la ketdi kenka: “Isut’ laikda, pilitem? Bad tripkan a!”
Iti kaso ti maibagbaga a reintelectualization, iti Iluko, diak patien iti panagballigi daytoy. Ken diak met suportaran daytoy. Ngamin agduma ti LUBONG dagiti agus-usar iti daan a otograpia ti Iluko ken iti agdama nga ortograpia. Dakkel unay ti generation gap a lapped iti panggep.
Ti panangipapilit ken panangiselsel ti napalabas a lubong iti agdama a lubong ket maysa a kaso a narikut. Saan a napapolar a panirigan (views) agsipud iti kinaadu iti parnuayenna nga isyu a pinalakay ti panawen.
Kas pagarigan, adtoyen ti nariingak nga ortograpia, isu ti ammok ken nabayagen a panagsursuratko ken panagsursurat dagiti nagannak kaniak. Sa isubli manen dagita letra a C, Q, F, J ken dadduma pay a kas panakaisurat iti daan nga ortograpia?
Agduma ti lubong idi ken ita. Adda lenguahe idi ken ita. Amin a lenguahe ket nagbaliw manipud idi ken ita. Ta no saan nga abaliw ti maysa a lenguahe, matay metten daytoy babaen iti saanen a panagsao dagiti agtutubo iti bukodda a elnguahe a kas iti napaspasamak kadagiti dadduma pay a lenguahe iti Amianan a Luzon.
Diyo kadi mapaliw: No dadduma mas kayat dagiti agtutubo iti Kailokoan iti agsao iti Tagalog wenno English wenno naglaok a Tagalog ken English. Apay a napasamak ti kastoy? Wen a ta ti Tagalog ken English ti papolar kadakuada a lenguahe! Ket dayta ti surotenda!
Saanen a suroten dagiti agtutubo ti naespaniolan a sao ta adayodan kadayta a generation.
Ket no baliwan pay laeng ti agdama nga ortograpia nga ammo dagitoy nga agtutubo iti ganggannaet kadakuada, ad-addan a dida agsurat iti bukoda a pagsasao. Ta makaulawen, e, di ba?
Ti isyu wenno kayatko a sawen ditoy ket bay-an koma dagiti agtutbo nga agsurat iti bukodda a pannakaawat ken lenguahe ta daytoy ti panangiyekspresda ti mabuybuyada iti lubongda, iti bukodda a lubong a SAAN KET A TI LUBONG DAGITI OLDIES KEN GOLDIES.
Saan a maibilang a deterioration of morals daytoy a banag no di ket maysa a pagteng a patauden ti “SPEED OF CHANGE” wenno bunga ti panagbalbaliw.
Kalpasanna, addanto manen a sumaruno a lenguahe a maisab-it, maikonek iti lenguahe ken istilo ti panagsuratan. Addanto manen ti bumulodan.
Ania ti kaasitgan a bumulodan?
A, nalabit nga iti lenguahe ti netizen ken txt? Nga isu iti kaasitgan a mapaliiwko. Iti agangay mailaokton dagitoy a balikas kadagiti sinurat. Ta napatauden ti daniw manipud iti text messages.
Ket kunanto ni kanong baro: “muzta n u, dng?”
Sungbat met ni manang balasang: “k nng. wer u goin?”
Sungbat ni manong: “cr. brb. lbas na ulo.”
Sungbat ni manang: “lol!”
Diak la maibaga no daytoy ket maawagan iti panagdur-as. Ngem ad-adda a patiek a daytoy ket panagbalbaliw. Paset ti panagbalbaliw. Ta adda aya ngarud permanente iti sirok ti init? Amin ket agbalbaliw iti panaglupos ti panawen. Ket saan a masasaan a kastoy met ti lenguahe.
Saan ketdi a naan-anay a napukaw ti Iluko iti panagbulod kada Tagalog ken ni English. Ta mas nabilbileg ita ti panagkunak ngem idi kada lelong a nagbulod iti Espaniol ket sibubukel a binagtinda ti binulodda.
Iti agdama, bimmulodda ngem binaliwanda. Adda ti makuna a bersionda.
Iti English, naisurat a kas English.
Iti Tagalog, nakabilbileg ti prefix, suffix, infix ni Iluko a saan a kabaelan a duparen ken suktan ni Tagalog. Dagiti balikas a binulod iti Tagalog ket nalaokan latta kadagiti prefix, suffix ken infix.
Paliiwen dagitoy a binatog.
1. Isu ti laikna ngarud, pigilem, bad tripkan a!
2. Pakinggam kadi met ti labko kenka.
3. Sige, ngarud, agtuluytuloyakon, babayu!
4. “Hey, yo’, taposen kenka?” “Wen, pinisen.”
5. Agpaspasalamatak kenka. Tenkio, ha?
6. Sori, no nabanggaka.
7. ken daddumapay
Ad-adda a pakangngegan ket dagiti agtutubo iti binatog a naglalaok iti Iluko, English, Tagalog.
Nalabit a kalpasan iti sumaruno ken sumaruno pay a kaputotan, dagitoyto met ti rumimbaw a naisurat a mabasa a kas gagangay ken nalaka laeng a maawatan iti kaadduan.
Sunday, February 20, 2005
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
KAMALIG
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
NI JAIME AGPALO, JR.
(for column) DUYOG ITI SINGASING
TAWID NEWS MAGASIN
Padasentayo man met a taldiapan dagiti kansion-Pangalatok. Ti kansion dagiti Pangasinense. Ti kansion a kas maysa met a sanga ti literatura. Ta daniw met dagiti kansion a naikkan iti nota.
Ti intension daytoy a sinurat ket ti panangsirip ti linaon ken kaipapanan dagiti kansion iti bukodko nga interpretasion ken bukodko a patarus.
TI KANSION-PANGALATOK:
Natakuatan a dagiti lyrics wenno liriko dagiti kansion-Pangalatok ket idioms. Dagiti balikas ken uni dagitoy ket saan nga agsina--- a kayatko a sawen ket saan a kumpleto no daytoy no isao/idaniw laeng. Nasken a kantaen.
Adda daydiay sabali a rikna a sumamay a saan a matubngar a nasken a kantaen a saan ket a daniwen wenno isao laeng.
TAMBAYO – ti pangawag kadagiti ayug, lallay, rima wenno game song a pangay-ayo kadagiti ubbing wenno kadagiti maladaga tapno maturogda wenno agtungpal kadagiti nagannak.
Kurok, kurok, Manok
Kurok, kurok, manok
Masakbay ka pan ompokok
Ta talaranan yay libot
Libot ya sipok-sipok
Nakandilay tanos
Nanta kokoy galos
Ti Bukodko a patarus. Saanak a nalaing iti Pangalatok. Balet, daiset labat, Ket babaen ti tulong dagiti diksionari ken ni kaingungot, ti patarus ket napasamak.
Patarus iti Iluko:
Kurok, kurok, manok
“Maykan ket sapaem
Ti agbuya iti prosesion
Prosesion a dinsa aggibus
Dagiti kandela nga umag-agus
Ken binagkal iti bulong-saba
Daytoy ket maysa a positibo a banag nga awis no di man ket mandar wenno bilin iti/kadagiti ubbing iti langalang.
Anansata, positibo kunatayo, ngarud, adtoy met ti negatibo a partena:
Diman ama’d kaingetay dalan
Limmabat so ason alay kasubegan
Lapud siglat to et intangal toy ogaw
Imbalik ton tampol to linayman
Patarus iti Iluko:
‘Diay, ama, kakipeten a dalan
Agur-uray aso a kasubegan
Iti kinapartakna a sumikbab
Timmaray a paspas ti ubing
Itoy a parang, makita a dua a banag ti approach wenno ayab dagiti Pangalatok kadagiti ubbing, ti positibo ken ti negatibo.
ADTOY MET TI KANSION-KOMIS.
Komis kunada ti agaw-awir. Isu a mankukomisak natan,
no kunana, agaw-awir. Kadagiti sutil nga Ilokano a makaawat bassit iti Pangalatok, kunada met nga isutil: “A, komisionerka gayam!” Komision—komisioner.
Buabo, katatbo
Napelag so anak mi
Manbayar ka sanlibo
Patarus iti Iluko:
Buabo, a buabo
Natinnagmo ‘toy anakko
Agbayadkat’ sangaribu!
Napintas ti kanta a kas maysa a ballaag iti panagannad iti panagaw-awir. Lalo no ti komisioner ket saan nga isu iti akin-anak. No matnag ti ubing, agbayadka iti sangaribu—a kayatna a sawen, agbayadka iti nangina.
KANSION PARA ITI UBING A BABAI:
Kem, kem, kemakem
Say agik masansanting
Kaparpara na Birhen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagpintasen
Karuprupa ti Birhen
Ti kinapintas ti anak a babai ditoy ket maikompara iti Nainlangitan a Birhen. Karuprupa ti Birhen. Kas kapintas ni Birhen Maria.
Kadatayo nga Ilokano, kunatayo met nga ibaga: Simmantamaria a rupa.
PARA MET ITI UBING A LALAKI:
Kem, kem, kemakem
Say agik mareereen
Pa pakaney kanen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagsingpeten
Pakanentay ‘ti kankanen*
Kankanen---ket general term ti ania man a kita ti makan a kas iti tinapay ken kadagiti naaramid manipud iti diket ken dadduma pay.
Daytoy a kansion ket adda gayam gungguna dagiti nasingpet. Ket wen a, saan laeng nga iti material a banag, no dipay ket ti mental ken spiritual. Ti kansion ditoy ket ipasimudaagna iti panagsingpet dagiti ubbing tapno maited kadakuada ti gungguna. Siguro, dagiti saan a nasingpet wenno welwel ken bangad nga ubbing ket awan ti gunggunada.
PANAGBILANG:
Isa, dua, bibingka*
Talo, apat, patopat
Lima, anem, intemtem
Pito, walo , ampetang-petang ya puto
Patarus iti Iluko:
Maysa, dua, bibingka
Tallo, uppat, patopat
Lima innem, intemtem
Pito, walo napudot a puto
Itoy a kansion, mabasa nga agar-aramat met ti pinaababa a balikas dagiti Pangalatok. Ngamin ti duwa—ket duwara ken ti apat ket apatira, limara, kdp…
Ngem nalawag a panangisuro iti anak nga agbilang ti panggep tri kansion a kas met laeng kadatayo nga Ilokano iti bersiontayo.
KANSION DAGITI UBBING:
Walay manok kon pugo
Sasaliwen da lay walo
Agko iter na walo
Ta maong ya manluto.
Walay manok kon sikling
Sasaliwen da lay binting
Agko iter na binting
Ta maong ya manpising
Patarus iti Iluko:
Adda tarakenko a pugo
Gatgatangenda iti walo (piso)
Ngem diak nga ited iti walo
Ta nalaing nga agluto
Adda tarakenko a tukling
Gatgatangenda ‘ti binting
Ngem diak ited ‘ti binting
Ta nalaing nga agdinengdeng
Panangipateg. Panagayat. Panangilala ti kayat a sawen daytoy a kansion, nga awan iti katukadna a kuarta.
No maminsan ngamin, lalo iti agdama, matukadan ti pirak ti ayat wenno panangipateg. Ngem daytoy a kansion, isursurona dagiti ubbing a ti ayat ken pammateg ket awan iti katukadna a pirak.
KANSION PARA ITI BALASANG:
Rosing*
Siopa may walad tagey na torre?
Si Rosing na amputi-puti
Siopa may labay na manserserbi
Si Berting ya maong na laki
Patarus iti Iluko:
Asino ‘diay adda iti torre
Ni Rosing a nakapudpudaw (kapipintasan)
Asino ‘diay kayatna nga agserbi
Ni Berting a kagapuan
TI ROSING ditoy ket general term para kadagiti amin a babbalasang; a katukad ni MANANG BIDAY kadagiti Ilokano, ni NENENG kadagiti Tagalog, INDAY kadagiti Bisaya. Kadagiti nalatak a mannurat iti lubong, dagitoy met ti nagan ti babai kadakuada: Ni Spencer ket Stella; ni Wordsworth ket Lucy; ni Alan Poe ket Annabel; ken ni Shakespeare ket Lenore.
KANSION NI MANONG BARO KEN NI ROSING:
Akar ak lan akar
Ed arawi lan dalan
Katanga tangay ko et
Abong ya sinalming
Balitok so takayan
Samporadoy dingding
Bangon ka pa agi, Rosing
Ta wadia ak lan pinabli
Patarus iti Iluko:
Nagnagnagak a nagnagna
Iti adayo a lugar
Ket nakitak ‘toy balayyo
Sarming a balay
Balitok nga agdan
Samporado a maris diding
Bumangonka koman, Ading Rosing
Ta adtoyakon nga agay-ayat kenka
Mabalin met a pammasungad iti tapat (harana) daytoy a kansion. Ta iti panagpasiar ti baro iti rabii ket ririingenna ni Rosing, saan?
Nadayaw ti lalaki ditoy. Sobra a dayaw wenno hyper a panagdayawna iti nasangpetanna. Iti ngamin ugali no maminsan ket nasken ti hyper a panagdayaw a panangitayok ti isem kadagiti dayawen. Sagad hanggang buto, kuna dagiti Anggalog.
KANSION A PARA TAPAT:
Maminsad san agew ya agtaka nanengneng
Sakiten toy olok lupoken toy pokel
Ganaganay kanen ko mansisimentod pagew
Inumen kon danum manbuknol ed beklew
No wala ni panangasim sambot mon subegan
Ganaganay remedyo walad saduan limam
Patarus iti Iluko:
Maminsan la nga a dika makita
Agsakit toy ulok, tumulang a sakit
Ultimo a kanek ket semento iti barukong
Ti inumek a danum sullat ti karabukob
No adda pay asim ken panangilalam
Ti ultimo a remedio adda iti imam
Makita manen ditoy ti sobra a panangiladawan para iti sobra a panagayat. Ketdi saan laeng a ni Pangalatok ti agaramat iti kastoy no dipay ket ni Ilokano ken ni Anggalog.
NO NAPAAY KEN AYAT NI MANONG BARO:
No onya lan onya
Mabetbet ya inuman koy lua
Ta pagew ngalngalin ombetag
Ed irap iran mansasabid siak
Masamit ko nin kaney
Samal ya mangekal na bilay
Nan say manbilay ak
Ed sankabalgan na irap
Patarus iti Iluko:
No kastoy la a kastoy
A kanayon nga inumek ‘toy luak
Ket bumtaken ‘toy barukong
Iti rigat a dumdumteng
Kaykayatko laengen iti uminom
Iti samal a makapatay
Ngem ti agbiagak
Iti nakaro a rigat
Ansakit met, amigo! Ania ket ti sakitnan, g’yem! Sabagay, daytoy a kansion ket ipaneknekna la unay iti kinapudno ni manong baro ken ni Rosing. Ta kaykayatna payen iti agsamal ngem ti agbiag. Ehemn, kitaem man la ti ayat ania?
DI MAPAGPIARAN A MANONG BARO:
Matila yan nunot
Isip ya magamgam
Agka napampian
Iner a la ra may
Samit day salitam
Angaro kay duara
Saksakey ka ya laman
Patarus iti Iluko:
Nalastog a nakem
Isip a nagamgam
Dika mapagpiaran
Yannan ti sam-it
Dagiti sapatam
Nagayatkat’ dua
Uray maymaysat’ bagim
Ne, ket adda met a ti translation ni King of Pangasinense and Ilokano Music, Bobby Gutierez:
Nawayway a panunot
Isip a nagamgam
Ulbodka a lalaki
Dika mapagpiaran
Ayandan dagiti karim
Ken sapatam
Nagayat dua
Ket siakon ‘tay binaybay-am
Narigat ti translation no kamatem dagiti nota. Isu a sinurot no apo Bobby ti nawaya (free) a translation.
NAAPPUT NI MANONG BARO:
Nen karomay ngarem
Apalabas ta ka
Ibam si inarom
Paypayongan to ka
Samar kini Agi
Kuan kon nansalita
Intuwek moy lupam
Tan agmo la intangwa
Iluko translation:
Di naminsan a malem
A napalabaska
Kaduam ni ay-ayatem
Paypayongannaka
Dumagaskay pay
Kunak nga imbaga
Indumogmot’ rupam
Ket dinak payen tinaliaw
Iti maudi a linia, ket kuna ni apo Bobby Gutierez: Ket siakon ‘tay binaybay-am.
KANSION PARA ITI PADI:
Lig, lig, ligari
Atombay abong na pari
Pakinsi kinsiam mi
Pana napan mi bii
Bii ya amputi-puti
Ya asawaen nen Berto naani
(Iluko translation)
Lig, lig, ligari
Natumban balay ti padi
A pangsapsapulanmi
Ti napudaw a babai
Nga asawaento ni Berto
No madamdama
Maysa nga inaangaw wenno pagraragsakan a kansion-Pangalatok daytoy. Ket adtoy met ti bersion dagiti taga-Sual:
Walay bakak ya kapon
Ambalanga tan malokon
Batik lan batik
Nakar toy San Isidro
“Erel yo, erel yo” kuanen pare
“Andi, andi” kuanen tiniente
Imakalar toy batik
Obet toy manpaparitpit
Iluko translation:
Adda bakak a kapon
Nalabaga ken masikog
Taray a taray
Nakadon San Isidro
“Tiliwenyo, tiliwenyo!” kuna ni apo padi
“Saan, saan!” kuna met ni tiniente
Lalo a timmaray a timmaray
Ket ubetna ti pumanerper
KASAR MET
Ay, Rosing apiger mo
Ta mankasal ka la no Sabado
Abeten kay musiko
Musikon manlapud Baguio
(Iluko free translation)
Ay, Rosing agan-annadka
Ta makikasarkanton no Sabado
Tuntonennakanto ti musiko
Musiko nga aggaput’ Baguio
Ken dadduma pay, kailian, ken dadduma pay. Adu pay dagiti nasagangko.
Idi inadal ken inamirisko ti Epiko dagiti Ifugao a “Hudhud ni Aliguyon” nasagangko nga adu met gayam dagiti Iluko a balikas iti lengguahe dagiti Ifugao! (Sumarunonto a dasar, apo.)
Daytoy ti mangipaneknek nga agaasideg la unay ti lenguahe ditoy pagilian.
Saan laeng nga Ifugao ti yan ti laok nga Iluko, no di ket ti Cebu. Ti balikas nga agturay ket agpada ti kayat a sawen iti Iluko ken Cebu. Ti agamang, iti Bicol ket isu met laeng ti agamang ni Ilokano ken adu pay.
Itoy a sinurat, adtoy met dagiti nasagangtayo nga Iluko a balikas nga isu met laeng iti Pangalatok. (Ilaksidtayon dagiti bilang):
1) subeg
2) intemtem (impapudot, indalangiding, indadang, indalamadam, kdp.)
3) pugo
4) binting
5) serbi
6) torre
7) balitok
8) bangon
9) sarming
10) samporado ( chocolate brown)
11) diding
12) danum
13) remedio
14) gamgam
Ken adu pay ngata no yat-atiddog ti adalen.
Nabatad ngarud iti kinaadda ti relasion ti lenguahe ni Pangalatok ken ni lenguahe ni Ilokano.
Wen met a, ta maymaysa ngarud ti puonda ti Astronesia wenno Malayo-Polinesian.
Malaksdi kadagiti kadaanan a papolar a folks song a kas iti Walay Manok kon Taras ken ti Pito-pito Combibi, kaadduan kadagiti kabaruanan a kansion Pangalatok ket adda ti bersion ni Bobby Gutierrez.
Ti kansion Pangalatok ket kaadduan a maprodius sadiay estasion ti radio a DZRI iti Dagupan City. Nagtrabaho ditoy ni apo Gutierrez, segun ken ni Reggie Castillano. Ni apo Reggie ket nagtrabaho met a kas spinner iti DZRI ken kaduana ni apo Gutierrez. Nagkuyog met la da apo Bobby ken ni apo Reggie idi agangay a napan iti Mt. Province Broadcasting Corporation wenno DZWT iti Baguio City. Ni apo Bobby ti kaunaan a nangawis kaniak nga agsurat iti radio idi arintaposen ti 1980’s. Pinagsuratnak iti BUKANEGAN. (Nakaposte iti sample iti Iluko.com). Lima laeng ti nalagipko a naisubmitarko. 1992 idi, binagtin ni Amor Cabaccang ti makinilia ken saggaysa a ream nga onion skin ken carbon paper ken ni Reggie Castillano ket immayda iti dagusko, ket pinilitda nga agsuratak iti radio. Ket immikkatak iti trabahok iti Regga Transport Corporation ket nagbalinak nga scripwriter, copywriter keen translator ti MPBC-DZWT agingga 1997.
Dagitoy ngarud dagiti kansion dagiti Pangalatok, kailian. Adda ti koneksion wenno relasionda iti Iluko.
Ket siempre, saan a kumpleto ti panagadal no di dakamaten ti kansion a paborito ti amin, ti NALINAK LAY LAY LABI
(Intro)
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay…
I.
Malinak lay labi, oras lay mareen
Makalkalnay dagem, katikep so linaew
Samit day kugipko, binangonankon tampol
Lapud say limgasmo, sikan-sikay amamaywen ,
II.
Lalo la bilay, sika lay manengneng
Napunas lan amin, so ermen ya agbibiten
No nanunotanko lay samit day ugalim
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay
(Repeat II)
Patarus iti Iluko:
(Intro)
Dikanton malipatan, uray mauyosen toy biag…
I.
Nalinak rabii, oras naulimek
Natalna ti angin, nagbukar linnaaw
Sam-it tagainepko, a nakabaringkuasak
Gapu ta pintasmo, a sika lat' parparmatak
II.
Lalon a biagko, no sikat' mabuybuyak
Napunas aminen ti liday a bakbaklayen
No malaglagipko ti sam-it ti ugalim
Dikanton malipatan uray mauyosen toy biag
(Repeat II)
Iti sumaruno, adalentayo ti bukodtayo a kankansion…##
Thursday, February 17, 2005
Daniw-Amianan iti Radio?
KAMALIG
Ti Radio a kas Behikulo iti Panagsaknap ti Daniw-Amianan
JM Agpalo, Jr.
Tawid News Magasin
“Puwede kaya natin gamitin ang radyo? Hindi lang Tagalog, English at Iluko, kundi pati na rin ang ibat-ibang lenguahe ng Hilagang Luzon. Bigyan mo nga ako ng aydea…” Daytoy ti inyarungaing ni Francis “Butch” Macansantos, coordinator for Cordillera Administrative Region, National Commission for the Culture and the Arts. Dinawat ni apo Macansantos ti opinionko.
“Para sa Daniw-Amianan? Bakit hindi?” Insungbatko a dagus.
Imbagana ti pannakariing koma ti Bukanegan. Ti pannakaibasa dagiti daniw-amianan a kas iti Iluko, Nabaloi, Pangasinense, Kankanaey, Bolinawon, Kalanguya ken dadduma pay.
(Iti kaudian ngamin a Poetry Reading a napasamak idiay UP Baguio, saan laeng a Tagalog ken English ti naibasa no dipay ket Iluko, Pangasinense, Kankanaey, Bolinawon, Zambal, Kalanguya, ken Nabaloi iti tema a PANAGSUBLI. Panagsubli iti bukod a dila.)
Imbagak a napasamaken dayta. Saan laeng nga iti Baguio no di pay ket iti Pangasinan, La Union ken Ilocos Sur. Ngem naisardeng laeng gapu iti “pannakaisakripisio dagiti mannaniw.” No adda ti sukat ti plete ken kopunban ni mannaniw, posible nga agbanag a narangpaya. Ngem no awan, amangan no agunget manen daydi Jose “Pepot” Ilagan.
“Lukdityo, diyo met ibaba unay a ti katatao dagiti mannurat nga Ilokano. Propesional met dagiti mannurat. Karbenganda met a mabayadan dagiti putarda a a kas maysa a propesional.” Daytoy ti balakad daydi Pepot kadakami (kaduak daydi Bagnos Cudiama). Kaadduanna ngamin iti pikpik laeng ti sukat ti translation idi daydi apo Bagnos. Ngem idi binuangaymi B & J Iluko Writings and Translation Services, awanen iti libre.
Sadiay La Union, kastoy met laeng iti imbalakadko kadagiti grupo dagiti agtutubo a mannaniw iti La Union, Pangasinan kern Ilocos Sur iti programada iti radio. Agasem met daytan, naglatak ti programa a pannakaibasa dagiti daniw-amianan, isu a nagadu ti sponsors ti programa. Napaliiw pay dagitoy a mannaniw a saan a mapan iti estasion ti radio dagiti donasion iti programa no di ket iti store ti sumagmamano nga empleado ti estasion. Siiimatang pay dagitoy a mannaniw. Idinto ta uray koma la sukat ti plete wenno bayad ti maysa a kopunban ti maited met ti radio kadakuada.
“Lukdityo, diyo met ibaba unay a ti katatao dagiti mannurat nga Ilokano. Propesional met dagiti mannurat. Karbenganyo met a ti mabayadan…!” Imbalakadko kadagitoy a mannaniw. Kalpasan iti makalawas, naisardengen ti programada.
Kaasi met dagitoy nga agtutubo. Maayabanda nga agdaniw kadagiti parambak, a kas iti piesta iti ili wenno barangay ngem awan iti awatenda. Di man la masukatan ti pleteda.
Saan a kuestion ditoy ti bayad. Awan ti agpabayad no talaga nga awan ti pagbayad. Ngem no makita a maar-aramat laeng dagiti mannurat para iti bukod nga interest dagiti sumagmamano, sabalin a saritaan daytoy a banag.
Kadagiti Poetry Reading a dinar-ayak, nagbayadda iti PhP 2000.00-2500.00, naikkat payen ti withholding tax. Di rumbeng a mabayadan met dagiti agdaniw ken panelist iti radio, saan? No bukodda ti pagpleteda mapan iti estasion, lalo ket rabii, sinno ngarud ti mayat? Laloket naglam-ek ditoy Baguio iti rabii? Wenno saan met ket panagtutudo?
Pakpakauna iti katengngaan ti 1980’s idi kiniddaw ni Manong Bobby Gutierrez, ti King of Ilocano Songs nga agsuratak iti Bukanegan. Isuna ti direktor itoy a programa. Mai-dubbing iti Mt. Province Broadcasting Corporation ken maipatangatang kadagiti dadakkel a radio station iti Northern Luzon a kas iti DZEA, Laoag City; DZNS, Vigan, Ilocos Sur; DZPA, Bangued Abra; DZWT, Baguio City; DWRB, Bayombong Nueva Vizcaya; DZCB, Tuguegarao; ken dua pay nga estasion iti radio iti Alaminos, Pangasinan ken iti Isabela. Pinadaspadasko met. Sumagmamano laeng. (Basaen iti Iluko.com, Bukanegan ti ehemplo a sinuratko, ken naipatangatang met la daytoy kadagiti nasao a radio)
Arintapusen ti 1980’s idi inrengreng manen ni Lito Pizarro, ti simmukat a nangidirek ti Bukanegan idi inatake iti sakit ni Manong Bobby. Tulongak kano ni Amor Cabaccang. Nagsuratak ngem nabattaway. Ti dakkel a ginggined idi 1990 ti nangpasardeng kaniak nga agsurat. Nagnaedkami a sangapamilia sadiay Sual, Pangasinan.
Nagsubliak nga agsurat iti radyo. Full time (1991-1997). Ngem awanen ti Bukanegan. Ketdi, insingasingko iti kinaadda ti programa a maipatangatang dagiti daniw. Nagaramidak iti adu a daniw, ken nagusarak iti adu nga alias. Nalatak daydi a programa, ken adu ti nagaramid ken nangipatulod iti daniwda.
Kalpasan ti reorganisassion ti korporasion, ken pannakabaliw ti saadenmi a kas empleado, ken pannakaikkat dagiti benepisio a rumbeng nga awatenmi, insardengkon ti nagsurat iti daniw. In-nut met a natay ti programa nupay masukansukat ti naghost.
Ti saludsod ket epektibo kadi ti radio a kas behikulo ti dur-as ti daniw-amianan?
Saan laeng nga epektibo no dipay ket napakaepektibo.
Kinapudnona, ket sakbay nga inaramid ni Peter La. Julian a librona a napauluan iti Come Again Stranger/Umayka Manen Ganggannaet, dagiti dandaniwna iti English ken Iluko, ket immuna a rinabii a naibasa iti estasion iti radio.
Kuna ti coordinator a tumulong ti NCCA a mangited iti pinansial.
Ket dagitoy dagiti sangoen a paggastosan:
1) ti estasion ti radio ---
a) ta posible a block time ti maaramid. Bayadan dayta nga oras. Medo nakipet laeng daytoy a sistema, ta agparang a maysa laeng nga estasion ti pakadengngegan ti programa. Nagastos pay.
b) no ti radio a serken a maitulag nga agbalin ti programa a kas regular a programa iti radio, napinpintas. Ken napinpintas pay no mailako ti programa kadagiti affiliates ken kaalliado ti estasion nga estasion ti radio. Nalawlawan no kuan ti sakupen ti programa. Dua kadagiti estasion ti radio iti iti Baguio iti agprodprodius kadagiti programa nga ilakoda kadagiti kaaliadoda/affiliates a kas iti drama ken dadduma pay a pormat. Ti DZWX a maiwaras/mailako kadagiti amin a bombo radio stations iti Amianan a Luzon, ken ti Mt. Province Broadcasting Corporation a suplayer ti drama ken dadduma pay a programa kadagiti dinakamatko a radio stations. No daytoy ti mapasamak, sakupenna aminen a probinsia iti amianan. Makunan a napakaepektibon ti radio a kas behikulo iti dur-as ti daniw-amianan.
2) masapul met a masukatan ti pagplete dagiti umay agdaniw ken dagiti panelist
a) uray pagtaksi laeng met a mapan ken agawid
b) dika makaawis iti agdaniw/agpanelist iti poetry reading no dida
mabayadan, lalo ket siertoek a rabii ti maited nga slot ta daytoy laeng a kanito iti nawaya nga ere kadagiti estasion
c) napasamak iti lokal a telebision ti poetry reading ngem gapu iti kinaawan ti sukat ti bannog dagiti mannurat ken panelist, narigatda nga agawis ket naisardeng ti programa (dimmar-ayak met naminsan, nagnagnaak a napan, nagnagnaak pay a nagawid)
d) uray rabii ti ere wenno pannakaipatangatang ti programa, napinpintas pay ta ad-adu iti dumngeg. Makumikom dagiti tao iti aldaw, ken agawen ti telebision. Iti rabii a kaniton ti pannaturog, dumngeg nga umuna dagiti tao iti radio sakbay a maturogda, lalo no kalpasan a maipatangatang ti daniw ket adda ti makiddaw a kankansion-Ilokano.
3) ken dadduma pay a paggastosan iti (materials ken dadduma pay)
Dadduma pay a pakarikutan:
a) nasken ti panangadal nga umuna kadagiti posible ken rumbeng a mapasamak
b) nasken iti pannakapaadda iti target a panawen ken budget dayta a panawen.
No innem a bulan nga ere wenno makatawen, masapul nga addan dagitoy a
sidadaan sakbay a rugian ti programa
c) saan a dagiti laeng mannurat ti maawis no dipay ket amin: estudiante,
titser ken amin-amin. ###
Wednesday, January 26, 2005
TI POLITIKA NI MANNURAT KEN TI TEMA TI ALIENATION
Ti Politika ni Mannurat ken ti Tema ti Alienation
JM Agpalo, Jr.
Tawid News Magasin
Ania aya ti kapintasan a suraten? Daytoy man ti naynay a masalsaludsod kaniak, lalo dagiti agdadamo a mannurat.
Kaniak a biang, narigat a sungbatan daytoy. Ngamin, ti saludsod ket kasla agdamdamag no ania iti kaimasan a luto ti adobo. Well, nagduduma a bersion ti adobo. A kas met ti nagduduma a klase ti suraten.
Kas iti adobo, adda latta met a ‘tay naidumduma, naisangsangayan iti amin a bersion. Kastoy met laeng ti napintas a suraten.
Kastoy man met laengen iti saludsod ni Josephine de la Cruz ken dagiti kakaduana nga estudiante ti St. Louis University, idi inenterbiuda ‘toy biang idi tawen 2000 a kas nangabak iti 1st Prize Palanca Awards.
Kastoy man met laengen ti saludsod da Kristel Ramos ken Divina Ambrosio, dagiti estudiante ti Social Science iti UP Baguio idi inenterbiuda ‘toy biang a kas maysa a mannaniw iti Siudad Dagiti Saleng idi napalabas a tawen.
Kastoy man met laengen ti naibato kaniak a saludsod iti open forum kalpasan ti Poetry Reading sadiay Baguio Colleges Foundation idi 2000. Kaduak a nagreading ditoy dagiti tallo a propesora iti UP Baguio ken ti Palanca Awardee for Poetry Francis “Frank” Cimatu.
Uray dagiti naglektiurak iti panagsuratan ti sarita a kas sadiay Tayug National High School ken sadiay Bantay, Ilocos Sur ket kastoy man met laengen ti saludsodda.
Ta ania aya ti kapintasan a suraten?
Ngarud a. Ania aya ti napintas a suraten?
Ti kunak a ket no napintas ti suratem wenno ti topikom wenno subject mattermo, uray no adda ti kuskuselna ti pannakasuratna ket napintas latta iti serrekna kadagiti mannakaawat. Saan a ti pannakasuratnan ti kitaen no di ket ti pakabuklan ti sarita wenno ti estoria a sinurat.
Kaadduan kadagiti sungbatko ket ti pannakapili dagiti suraten, iti man daniw wenno iti sarita.
Masapul a suraten dagiti naisalsalumina. Naisangsangayan. Naidumduma. Ta dagitoy dagiti makaawis iti immatang kadagiti agbasbasa. Daytay adda ti ibatina kalpasan a nabasa. No ania man daytoy a naibati, isu dayta ti naisalsalumina, naisangsangayan ken naidumduma kadagiti gagangay a sinurat.
`“The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…”
Kastoy man ti kuna ni Dr. Resil Mojares ti University of San Carlos, Cebu City iti librona a napauloan iti “The Origins and Rise of the Filipino Novel”.
“Maysa kadagiti kalaingan a kritiko iti literatura ni Resil,”
Daytoy ti nakuna ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation ken panangdamagko iti katatao ti kritiko. Kuna ni apo Resil Mojares ditoy a nakatali wenno nairaked dagiti nobela (wenno sinurat kunatayo lattan) para iti panagbalbaliw ti kasasaad ti gimong. Kayatna ngarud a sawen, a nasken ti pannakipaset ni mannurat iti panagbalbaliw ti gimong a saan laeng a mangray-aw, mangpasangit, mabutbuteng, blah, blah, blah!
“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a
politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapaniti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso amakitana. Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman…”
Daytoy ti opinion ni Dr. Ariel S. Agcaoili, a kas imbaga ni Roy V. Aragon iti Introduksionna iti libro a Duyog Ti Singasing I – ti nakaurnongan dagiti sinurat maipapan iti daniw nga impablaak ti Tawid News Magasin.
No intay ngarud sumaen ti opinion da Mojares ken Agcaoili, nakabatbatad a maysa a politikal ti panagsurat. Ni mannurat a kas maysa a politiko. Dagiti sinurat ni mannurat ti makunkuna a political agenda wenno isu dayta ti platapormana iti panagbalbaliw ti gimong nga agturong iti narang-ay ken nakappia a panagbiag.
“Although Bulosan’s works are authobiographical, they are a reconstruction not of his personal life, but of the general condition of the working class.”
Daytoy ti nakuna ni Petronilo Bn. Daroy iti sinuratna a “Carlos Bulosan: The Politics of Literature”, St. Louis University Quaterly, 1968.
Ne, kailian, saan laeng a da Mojares ken Agcaoili ti mangibagbaga iti napolitikaan a sinurat. Pati pay ni Daroy. Ti kaipapanan ti imbaga ni Daroy ket saan laeng koma a para iti bukod a bagi wenno interest ti suraten no di ket para iti pagimbagan ti sapasap. Ngarud, no kayat iti agsurat iti napintas (a sinurat), nasken ngarud a, a daytoy ket napolitikaan. Isu daytoy ti politika ni mannurat para iti social change, intelectual intelectual change, spiritual change, moral change ken iramanen ti emotional change.
“I hope to find in (the social critics of his time such as Dreiser, Anderson, Lewis,
Hemingway, Caldwell, and Steinbeck) a weapon strong enough to blast the walls
that imprisoned the American soul. But merely describing the disease – they did
not reveal any evidence that they know how to eradicate it…”
Daytoy met ti opinion ni Susan Evangelista iti sinuratna maipapan iti “My Education” ni Carlos Bulosan, Ateneo de Manila University Press, 1985.
Ket ti Ilocano soul wenno kararua ni Ilocano, nakabalud kadi met? Saan laeng a maymaysa a pagbaludan no di ket naalud-alod a pagbaludan ti nakaibaludan ni kararua ni Ilokano. Ket awan iti asinoman a makabael a mangiruar iti daytoy a pagbaludan ti kararua ni Ilocano no di met laeng ni Ilokano a mismo. Ket kas politika dagiti natatarnaw a kapanunotan ti mannurat, kas politiko kadagiti nabibileg a balikas ti maysa a mannurat, akemna ngarud nga alut-oten, akemna nga iruar ti kararua ni Ilokano a balud iti damsak, kinakurapay, kinawatakwatak ken blah, blah, blah, blah! Front-liner iti panagbalbaliw ti gimong, komonidad ken iti panawenna ti maysa a mannurat.
“…ethnocentrism, self-alienation and crisis identity, lack of linguistic unity,
cultural dislocation, artistic divisiveness and fragmented diminishing
audiences, and evasion of the humanist commitment to literature as a human
institution…”
Daytoy kano ti bunga ti kolonialismo, a kas iti kuna ni Lucila Hosillos iti sinuratna a “Breakling Through the Wayang Screen: Literary Interdependence among New Literature in Southeast Asia,” Diliman Review 1984.
Puonayen, kailian, imbinsabinsan a mismo ni Hosillos dagiti pagbaludan wenno nakaibaludan a mismo ti kararua ni Asiano, ta karaman met ni Ilocano a kas maysa nga agindeg iti Southeast Asia.
Saggaysaentayo ngarud nga ibuksilan:
1) ethnocentrism---kaplastikan man daytoy, kailian. Plastik kadagiti amin a plastic. Kadagiti agtutubo iti agdama adun iti saan a makabasa iti Iluko. Saan a dayta pannakabasa ti rason dita no apay a dida kayat ti agbasa iti Iluko, ngamin kaykayatda a basaen ti Tagalog wenno English. Ken no dadduma pay kaykayatda ti ag-Tagalog ken ag-English ngem ti ag-Iluko ta kabainda ti bukodda a pagsasao. Agpaliiwka, kailian, lalo kadagiti ummong dagiti agtutubo. Iti Kailokoan, ibain met ni taga-surong nga isuna ket taga-surong. Kasla tagibassitenna ti bagina. Ni met taga-patad mas superior ti panagkitana ti bagina ngem ni taga-surong. Uray kadagitoy a panawen ket adda pay laeng daytoy. Nakabalud pay laeng ti kararua ni Ilokano iti pagbaludan nga ETHNOCENTRISM. No diak nagbiddut, iti annual conference ti Federation of Provincial Press Club ken Publisher’s Association of the Philippines a dinar-ayak, kastoy ti nalawag nga ehemplo ti lawlawatek. Manipud iti eksperiensa ni Asst. Prof. Jaime Raras ti University of Northern Philippines-Candon City Campus, a kas iti panangisaritana iti tungtonganmi maipanggep ti pasalip ti sarita a para kadagiti taga-surong wenno Upland Municipalities of Ilocos Sur. Dinamag ni Raras kadagiti estudiantena no asino ti agindeg kadagiti sangapulo ket uppat nga upland municipalities of Ilocos Sur. Awan a pulos ti nangitayag ti imana, ngem adu kano iti nagdumog. Sinaggaysa ni Raras a dinamag no sadino ti lugar ti tunggal estudiante.
“Pinapispisak a dagiti naglibak a lallaki. Dandanik la katosan dagiti naglibak a babbai. Agasem, nasurok a kagudua iti klasek ket taga-surong? Linektiurak a, ida, maipapan iti panangipateg ti puli…”
Kalpasan kadaydi, tunggal pasalip ti Upland Municipalities of Ilocos Sur, adun dagiti simmalip, lalo kadagiti estudiante ni Raras. Iti irony ken imasna, kunam, kailian, inabakdak pay dagitoy nga agdadamo a mannurat! He-he-he-! Third Prize (sarita, diak nakisalip kadagiti dadduma kategoria) laeng ti nadilamotak. At least, adun ti kaduak a mangiyik-ikkis a no kabaelan dagiti taga-patad iti agsurat kabaelanmi met a taga-surong! Wen sipapannakkelak a mangibaga a taga-surongak met, kailian. Taga-bambantay no isu. Maysa a Bago no isu. Igorot-nga-Ilokano no isu. Ilokano-nga-Igorot no isu. Kankanaey-Ilokano wenno Ilokano-Kankanaey no isu. Ngem ti Filipino a mangibain ti nagtaudanna a puli, mabainto met a mangibaga a maysa a Filipino. No mabain a mangitandudo nga isuna ket Ilokano, mabainto met a mangibaga nga isuna ket Filipino.
2) self-alienation and crisis identity---isu daytoy ti mangibain iti kinaasinona, mabain a mangibaga nga isuna ket Bago wenno Ilokano. Mabain nga agbasa iti Iluko wenno agimbabain nga agbasa iti Iluko isu a kaykayatna ti Tagalog ken English. Mabain nga ag-Iluko isu nga agtag-Tagalog ken agin-e-English. Panagriknana ngamin ket sikat, nalatak la unay no daytoy ket agbasa ken agsao iti ganggannaet uray pay no adda daytoy iti Kailokoan. No Tagalog, English, Pangasinense, Nabaloi, Kankanaey ti pagsasao ti kasasaom, wen kasaom ida iti maawatanda ta dida la ngarud met maawatan ti Iluko. Natural laeng dayta. Ngem Englishem ti saan pay a nakadap-aw ti hayskul iti away ti Kailokoan tapno ipakitam, iparupam laeng nga edukadoka, ngarud sika daytay nagiskuela ngem saan a nakaadal. Adda parikutmo maipapan iti crisis identity wenno self-alienation ta inyadayom dayta bagim iti pudno a kinaasinom. Ken adu pay a bersion itoy, lalo kadagiti adda ti an-annayenna a nangipusing ti bagida iti gimong, wenno ti gimong ti nangipusing kadakuada.
3) lack of linguistic unity----sabali ti Lowland Iluko ken ti Upland Iluko. Agsabali ti kayat a sawen ti patopat ti Ilocos Sur ken La Union. Agsabali ti agbansag ti Ilocos Sur ken Pangasinan. Agpada ti samsaping ti Pangasinan ken Ilocos Norte idinto ta sabali ti samsamping ti Ilocos sur. A, adu dagiti nagdudumaan iti Iluko. Isu nga idiay http://www.Iluko.com ket agpipinnapilit dagiti dap-ayero ti maipapan iti re-intelectualization iti Iluko. Maysanmaysa ket adda ti makunana. Ngem iti pananganalisarko kadagiti ibagbagada, awan man la ti nangdakamat met no apay a timpuar ti LACK OF LINGUISTIC UNITY. No ania ti puon daytoy. Makisawsawak koma iti saritaanda, ngem saan a napintas ti makidebate iti tao a saanmo nga am-ammo ta kaadduan no dipay isuda (dap-ayero) ket nakaabungot.
4) cultural dislocation---adun dagiti tagipatgen (values) ni Ilokano a napukaw. Iti laengen pannanganan ket maysamaysan ti mangbagtin ti platona sana sanguen ti telebision kabayatan ti pannangan. Pati orasion, mapukpukawen. Adu ken adu dagiti napukaw a tagipatgen ni Ilokano iti agdama a panawen. Saantayon a saggaysaen no di ket paliiwentayo iti uneg a mismo ti pamilia ken iti komunidad. Ti rigatna, daytoy a cultural dislocation ti in-inut met a nangpatay iti kina-Ilokano. Saan laeng a cultural dislocation no di pay morally dislocating effect of our higher educational system, a kas iti tema ti sarita ni Antonio S. Encarnacion a napauluan iti “Kampanario”. Dagiti edukado ket baybay-anda dagiti saan a nakaadal. Dagiti edukado nga annak ket bay-anda dagiti saan a nakaadal a nagannak. Kinaawan ti modo wenno naimbag a nakem ti kayat a sawen dagitoy a cultural dislocation ken morally dislocating effect of our higher educational system.
5) artistic divisiveness and fragmented diminishing audiences---- kinaawan iti panagkaykaysa. Pinnangatuan iti isbo. Kaniakania uttot. Innuttotan. No dimo kayat ni kastoy ta dimo gusto ti aramidna, inka ken ni kasdiay nga isu iti inka idaydayaw, ket kagiddan iti pananglais ni daydiay. Kasla kappi nga aggiginnuyodan iti alat ti angpep nga antukab. Ngem no sumaen ti amin, padapada dayta nga aramid ni Ilokano, padapada nga Ilokano. Isu a ti nasken koma ket ti panangitandudo ti aramid, partuat, putar ni Ilokano napintas man ken saan unay a napintas, agdadamo man ken saan ti nangaramid, nabaknang man ken saan ti nangaramid, adda man ti an-annayenna wenno awan ti nangaramid, edukado man ken saan ti nangaramid.
6) evasion of the humanist commitment to literature as a human institution---nadlawko, lalo iti salip ti sarita, kadagiti naisalip a sarita, manmano ti mangtratar ti humanism. Kasla saan nga ammo ni Ilokano iti agdama ti HUMANISM. Naimbag la ketdin ta adda ti Juan S. P. Hidalgo, Jr., Lorenzo Tabin, Agustin D. C. Rubin, ken dadduma pay nga agsursurat maipapan iti humanism. Ulitentayo man ti kunana: EVASION OF THE HUMANIST COMMITMENT TO LITERATURE AS A HUMAN INSTITUTION! Nairuam ngamin dagiti mannurat a dadduma, no dipay ket kaadduanna a, ti agbatay iti REALISM. Realista dagitoy. Ti sarita ket nasken a nakapappapati. Ngem kasano ti pangngarig a sarita? Dagiti sarita a saan a ti kinapudno wenno realismo ti dakdakamatenna no di ket adda ti kayat a sawen ti lablabidenna?
Iti Literatura Ilokana, saan ngata evasion wenno panangliklik ti mapaspasamak no di ket mabilbilang ti makaammo iti agsurat iti kastoy? Nalabit a wen. Ngamin naipangpngruna dagiti sinurat a ti targetna ket para iti komersial ken entertainment a saan ket a para iti naun-uneg a kaipapanan ti literatura ken sinurat a taraon ti isip ken kararua.
“Abakek. Abakek isuna, ngamin ket awan ti nasuratna a humanism. Dagiti
pangngarig. Ad-adda a dagiti sinuratna ket agbatay iti realistiko a pasamak.”
Daytoy man ti palawag ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation iti maysa a GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach Sta. Maria , Ilocos Sur. Imbagak ngamin kenkuana ti nasao ni Dr. Noemi Ulep Rosal iti sinuratna nga Introduksion iti libro “Silang Nagigising sa Madaling-Araw” ti Ateneo de Manila University Press, 1993. Ti paulo ti Introduksion ket “Ang Nobelang Iloko at si Constante Casabar.” Imbasa met laeng ni Dr. Rosal daytoy iti GUMIL Convention sadiay Suso, a kagiddan ti panaglektiur/panagsarita met ni Dr. Agcaoili ti maipapan ti alienation kadagiti daniw dagiti taga-Hawaii, a kas iti nadakamat iti immuna. Kastoy ti kuna ni Dr. Rosal:
“… iwinaksi ni Casabar ang kombensyonal na estilo ng mga nobelistang nauna sa
kanya – ang mahaba at sanga-sangang banghay ng kuwento at ang madalas na
paggamit ng mabulaklak, sentimental, masalimuot at maligoy na pangungusap.”
Binaliwan ni Casabar ti taray ti sinurat. Simrek daytoy iti napudpudno a pasamak. Napakarealistiko a pasamak. Ala ket editor ti Bannawag ni apo Casabar. Ngem sabali dagiti putar ni apo Hidalgo, a maikumpara kadagiti putar ni Casabar. Isu a kinasaok idi ni apo Hidalgo maipapan kadaytoy a banag. Managpaliiwka met, kuna ket idi ni apo Hidalgo kaniak, sana inyangaw no asino ti kakaisuna a mannurat ti Iluko a no agsurat ket agsasainnek? Ket am-amirisek amin a, a basbasaek ken dagiti putar ti asinoman a mannurat. Husto ti kuna ni apo Hidalgo, no agdaniw daytoy a mannurat ket agsasainnek latta. Diak ammo no apay. Adun ti daniwna a nabasak ngem agsasainnek latta. Siguro a ket napintas nga adalen ken ammoen no apay nga agsasainnek. Idi ngarud paseminar ti Poet Essayist and Novelist (PEN) of the Philippines sadiay Oasis Resort, San Fernando, La Union, kasaritak koma ‘toy idolok a mannaniw no apay nga agsasainnek ti daniwna, ngem nasinga laeng ti tungtonganmi iti idadateng ken pannakipatpatang ni Dr. Isagani Cruz. Sipud idin ingpek lattan a makatungtongkon ni mannaniw no apay nga agsasainnek. Daytoy a mannaniw ket ni Manang Emma Sol. Aguinaldo ti Ilocos Norte.
No inrugi ni Casabar ti realismo, inrugi met ni Hidalgo ti humanismo. Makasurat met ni Hidalgo iti realismo.
Adda ti taray dagiti sarita-Iluko a kas no ibasar kadagiti nag-editor ti Bannawag. Idi sinublat ni Jose Asia Bragado ti kina-editor, napimpinsan a napunas dagiti humanismo a sarita ket ad-adda a timpuar dagiti maaksion la unay a sarita. Dagiti nakaad-adu a conflict situation iti sarita. Dagiti sarita a marisiris la unay. Sa la adda tumpuar dagiti sarita a humanismo ken plot-less a sarita kadagiti nangabak iti salip.
Kailian, adu pay ken adu pay dagiti nakaibaludan ni Ilokano. Saan laeng a ni Ilokano ti naibalud no dipay ket dagiti mannuratna, ta saan a makaadak kadagiti dadduma pay a sanga, klase, genre iti sinurat.
“Isu met la nga isu! Di met la agbaliwen.”
Daytoy ti komento ni apo Prescillano Bermudez, Sr. maipapan kadagiti sarita a mabasbasa. Napasamak daytoy iti maysa a taripnong dagiti kameng ken opisiales ti GUMIL Pangasinan iti pagtaengan ni Fernando B. Sanchez sadiay Burgos Street, San Nicolas, Pangasinan. Kameng ti board of directors ‘toy biang, kailian, a kas pasado a presidente ti GP.
Kasano koma ngarud nga agbaliw ket ala latta met ti panagnunog kadagiti sinurat a pangkomersial wenno entertainment.
Isu a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation,” St. Louis Research Journal (Journal of the Graduate School of Arts and Sciences):
“In most, if not all instances, the spirit of social commitment and protest has
become primary character of the experience of alienation in this country as
expressed in our literature. To our writers, however, in Iloco that spirit came
relatively late…”
Husto ti paliiw ni apo Rosal. Naladaw a naipangato ti agpang dagiti sinurat. Isu a maud-udi a kanayon ni Ilokano no maipapan iti tema ti suraten. Ngamin, manmano dagiti sinurat nga addaan iti politika. Nagnunog dagiti mannurat iti komersial a sinurat wenno pang-entertainment. Iti rason ngamin itoy, nangrugi dagiti sinurat nga Iluko a para iti entertainment.
Nasken a napolitikaan dagiti sinurat a kas kuna da Dr. Ariel S. Agcaoili, Petronilo Bn. Daroy ken Resil Mojares. Ngem nakisang pay laeng dagiti sinurat a napolitikaan. Saan pay laeng nga umanay a mangwayawaya ti nakabalud a kararua ni Ilokano.
Ne, kailian, di kad uppaten dagitoy a madaydayaw a kritiko ti Literatura Filipina ti mangibagbaga a nasken a napolitikaan ti sinurat?
“…attempt to get rid of chaotic personality through the power of medium,”
Kastoy met ti opinion kano no T. S. Eliot, a kas iti nasao ni Epifanio San Juan iti sinuratna a “Philippine Literature in Crisis: An Interrogation, St. Louis University Quarterly.
Dayta a medium a kukuna dita ni Eliot ket dagiti sinurat. Siguro a ket isu ngata a, nga imparabur ti Namarsua ti talento ti panagsuratan ken ni mannurat tapno iti kasta ket katulonganna a mangirakurak, mangpaadda ken mangitandudo iti nalinteg, nakappia ken nadur-as a biag ti tao. Tapno makaalut-ot ni Ilokano iti nakaikulonganna.
TI TEMA NGA ALIENATION
Anansata, naglektiur ni Dr. Ariel S. Agcaoili maipapan iti “tema ti alienation” kadagiti dandaniw dagiti taga-Hawaii ti GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach. Dinakamat ni Dr. Agcaoili a kinaisalsalumina, kinaisangsangayan ken kinaidumduma ti tema dagiti daniw dagiti taga-Hawaii a maikumpara kadagiti daniw iti Ilocos. Mangisursuro idi ni Dr. Agcaoili sadiay UP Diliman.
Uray ni Dr. Leoncio Deriada, ti UP Visayas ket nasaona met babaen iti suratna ‘toy numo toy biang ti kinapintas ti tema nga alienation.
Uray ni Dr. Florentino Hornedo ti Ateneo de University ken University of Sto. Tomas ket sinuratna met ti maipapan iti kinapintas alienation a kas topiko, ken kas mabasa iti salaysayna maipapan iti Bago Oral Arts.
Kastoy met ti kuna ni Valerio L. Nofuente, iti sinuratna a “Sikolohiya ng Pagkasal sa Maikling Kuwento ni Lorenzo G. Tabin,” Philippine Collegian, 1975 a kas inadaw ni Dr. Mario Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short S0tory in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation:
“The theme of social alienation rendered from a psychological and
autobiographical perspective is in fact the strongest point in the fiction of Tabin, a major contemporary writer in Iloco who has actually undergone the same
subhuman conditions in which many of his characters in his stories are entrapped. In his rendition of said theme, the hero’s or heroine’s state of being boxed in a cheap, dirty, narrow dilapidated room emerges as the eloquent symbol of the sordid human condition that is alienating man in our kind of social system.”
Ngarud, maysa daytoy a mangipaneknek ti tema nga alienation wenno ginaganggannaet ti tao ket napintas a suraten.
Ngem kadagiti amin a nangdakamat iti maipapan iti tema nga alienation, ni Dr. Mario G. R. Rosal ti nangibinsabinsa dagiti tema iti alienation. Saan laeng a maysa a topiko no di ket imbinsabinsana ti/dagiti posible a suraten maipapan iti tema nga alienation.
Iti palawag ni Dr. Agcaoili, mabasa ti kinaganggannaet ni Ilokano iti Hawaii kadagiti dandaniwda. Ganggannaetda iti daga a yanda.
Iti palawag ni Dr. Deriada, ti kinaganggannaet ti kinaasino ti napigsa a kidag ti suraten. Ti kayatna a sawen ti kinaasino ditoy ket saan laeng nga iti bukod a bagi, ti kina-Filipino, kina-Ilokano, no dipay ket a kas tao iti dumaldaliasat ditoy lubong.
Ken Dr. Hornedo, impeksana ti kinagangganaet ti maysa a puli a nagdappat iti maysa a lugar, nga iti panaglabas ti panawen, nagpukaw dayta a kinaganggannaet ket nagbalin dagita a ganggannaet iti lugar a kasla patubo iti dayta a lugar.
Uray ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr., patienna met ti kinapintas ti tema nga alienation. GUMIL Filipinas Convention 1990, Bangued, Abra. Alasdos ngata iti parbangon. Sumagmamanokami laeng ngatan a mannurat iti nanglawlaw ken ni apo Hidalgo tapno agimtuod maipapan iti literatura. Agingga dimteng ti topiko ti kritisismo. Kadagidi a panawen, 1990 ken sakbayna, nagpipintas dagiti kritisismo dagiti hurado a naipabpablaak. Ngem gapu iti panagriri ti maysa kadagiti nangabak iti salip ken ti pangta ti damsak, diak ammo no apay a naisardengen ti kritisismo. Isu pay ngatan a, a nakuna ni Dr. Mario Rosal a naudin ni Ilokano. Siguro, kinaarsagid ken saan pay laeng a sisasagana dagiti mannurat a makritikar ti sinuratda. Dagiti sisasagana ket dagiti laeng nakapadas a dimmar-ay kadagiti workshops. Siguro, nakaadayo koman ti kritisismo ti Literatura Ilokana no saan a daydiay a pagteng. Agurayka, limmaksidak metten, hehehe! Kuna idi ni apo Hidalgo (adda pay laeng kaniak ti mapirpirpir a notbok a nangisuratak ti imbagana, ken naipintan iti utekko):
“…napintas dagiti naisangsangayan, naisalsalumina ken naidumduma a tema…”
Ket innagananna dagiti malalaki a mannurat iti lubong a nasken a basaen dagiti sinuratda ta makaali kano iti isip ken makaited iti inspirasion iti panagsurat no di man ridaw iti nalawlawa a panagimutektek iti literatura. Intuloy pay ni apo Hidalgo:
“…dagitoy a sinurat ket pinadasda nga inimpluensiaan wenno binalbaliwan saan
laeng a ti kasasaad ti kinaasino a kas indibidual no dipay ket ti gimong…”
Kastoy man ti panangibinsabinsa ni Dr. Mario G. R. Rosal ti tema ti alienation iti sinuratna “The Iloco Shrot Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, “ St. Louis Reserch Journal, 1983:
“The causes of alienation come in various forms, but usually fall under
one or a combination of the following general categories: economic causes
(e.g. dire poverty and oppression of the working class); social and political
causes (e.g. the pain of racial and class discrimination and political oppression);
bureaucratic causes (e.g. the oppressive and dehumanizing effect of bureaucratic
system in which one finds himself trapped); educational causes (e.g. the dislocating effect of a defective educational system undergone by youth); and future shock (e.g. the dislocating effect of the speed of change in the contemporary world). There are other causes, of course, that may not conveniently fall under any of these general categories like for instance the pain of religious discrimination and the trauma of war.”
Ngarud, daytoy ti sungbat iti saludsod no ania ti kapintasan a suraten. Agsurat iti napolitikaan ken iti tema ti alienation.
Napalo no dipay la mangabak met dagiti agar-arapaap a mangabak met iti salip kalpasan a nabasana daytoy a sangaduyog a singasing.
Ala ngarud, kailian, babayu! ##

robotstxt: allowed

filter: keep