text:
PANAGPADANON ITI BANIAGA, PANAGINDEG TI ESTRANGHERO
ITI LUBONG DAGITI DISIDENTE A BALIKAS
Introduksion iti libro nga ‘Umayka Manen, Ganggannaet / Come Again, Stranger’
ni Peter La. Julian
Ni Aurelio Solver Agcaoili
Universidad ti Hawaii
No adda maibagatayo a sumagmamano a nabaneg a dumadaniw iti
Literatura nga Ilokano kadagiti immun-una a generasion ngem ita, maysa
kadagitoy ni Peter Labayog Julian.
Kas kadagiti sumagmamano a mannurat nga Ilokano a nasanay
iti dua a lubong ti lengguahe, ken kas kadagiti ladino a mannurat a ti maysa
kadagiti naandur a teddek ket ni Isabelo delos Reyes, iparangarang ti “Umayka
Manen, Ganggannaet/ Welcome Again, Stranger” ti panagtultuloy ti tradision a
simmantak idi maika-19 a siglo, maysa a tradision a nakaibukibokan met ti bukel
iti revolusionario a panagasintada ken panagsirig iti kondision nga Ilokano.
Iti immun-unan a panawen ken iti panagsantak ti abilidad
dagiti Ilokano iti Ingles, daytoy a ladino a tradision ket nagbalin nga
Ilokano-Ingles/Ingles-Ilokano, Ilokano-Tagalog/Tagalog-Ilokano, ken
Ilokano-Ingles-Tagalog.
Adu dagiti makabael, kas pagarigan, iti modifikado a ladino
a tradision ket imbes a dua laeng a lengguahe ti pagap-aponan dagiti mannurat
nga Ilokano tapno makapaglayag iti tangatang ti sirmata ken imaginasion,
aglayagda pay ketdi iti dua pay a sabali, kas iti Ingles ken Tagalog, ket
ditoyda a mangsawar iti panagbabangibang dagiti espasio nga idatdaton dagitoy a
lengguahe iti maysa a mannurat nga Ilokano.
Sinawar ti mannaniw ti law-ang dagiti pagsasao nga Ilokano
ken Ingles iti daytoy a libro ket iti dayta a panangsawarna, kas iti panagsawar
dagiti dios a nakatamdag iti ngato tapno makitada dagiti mapaspasamak iti
mortal a dimension ti kinaparsua dagiti pinarsua, makitatayo ti klaro a lente
ti panagsawar babaen kadagiti marainvestigador a mata ti dumadaniw. Dagiti nabaknang a detalie a dina pinakawan
nga idokumento ti maysa kadagiti mangmangted iti suero kadagiti balikas ken
teknik nga ar-aramatenna iti panagdaniw.
Kas koma ti kumulativo a fuersa nga adda iti teknik ti
panagdagullit a nalawag a makita kadagiti kalkaludo a balikas, frase, wenno
binatog, adda dagiti nagduduma nga efekto dagitoy manipud iti pannakailillili
agtunda iti panagbaringkuas tapno iti panagbaringkuas ket mariing ti pungtot
nga addaan rason ken logika, ti pungtot a rugi ti pannakapartuat ti baro a
tagainep ken baro nga agsapa.
Edukado iti universidad ken nagsanay kadagiti kompetensia a
masapul iti relasion nga internasional babaen iti servisio kadagiti baniaga a
disso, komunidad, ken tao, nalabit daytoy a padas ti mannaniw ti namunganayan ti sentral a balikas nga adda ditoy a libro:
ti balikas a ‘ganggannaet.’
Agarup nasuroken a maysa a dekada ti pannakaipaima kaniak ti
umuna nga edision ti “Umayka Manen, Ganggannaet/ Welcome Again, Stranger.”
Daytoy ti gapuna a sipud pay idin, ammok a maaramatkonto daytoy a libro iti
panangbukelko kadagiti silabus ken modiul para kadagiti nagduduma a klase nga
isursurok.
Ket nagbanag a kasta.
Malaksid iti di-graduado ken graduado a programa nga insurok
iti Universidad ti Filipinas iti Diliman, binukelko pay ti maysa a kurso para
iti programami iti Ilokano iti Universidad ti Hawaii iti Manoa ket kadagitoy a
kurso, adda ta adda latta kadagiti panid dagiti pagbasaan dagiti obra ti
mannaniw.
Kasta met nga iti libro nga inummongko, ti
“Rekuerdo/Memento: Estrangement and Homing in Ilokano Poetics,”[1]
inramanko ditoy ti ‘Padsan: Maysa a Sirmata’ ken ti ‘Panagguummong’ ken inikkak
iti patarus dagitoy a “Padsan: a Vision” ken “Gathering.”
Adda tulbek-a-balikas iti daytoy a libro: ti
ganggannaet.
Iti diksionario, adda lima a bugas ti ‘ganggannaet’[2]
:
(a) tao a di am-ammo, di pay nakitkita, di pay nakalanglangen, wenno di
pagayam; (b) tao nga agdadamo a mapan iti maysa a disso, ket ngarud taga-ruar,
saan a residente iti nasao a disso, wenno kassangpetna pay laeng iti dayta a
referensia a disso; (c) tao a di makaammo kadagiti banag a rumbeng koma nga
ammona, ket ngarud, makasapul iti panagsanay wenno pannakaisuro; (ch) maysa a
sangaili wenno visita, ken (d) maysa a tao a di mairaman iti maysa a saritaan,
saan a partido iti maysa a kontrata, wenno saan a maikappeng iti maysa nga
aramid.
Amin dagitoy ket explikado iti daytoy nga obra, ket iti
maysa a banda, makitatayo ti panagbalin a tulbek-a-balikas ti ‘ganggannaet’
tapno unorenna dagiti adu a possibilidad ti kinaestranghero manipud iti literal
ken personal a padas, iti sosio-pulitikal a bugas daytoy, iti etikal a
kontextona, ken iti metafisikal a pakainaiganna.
Iti literal ken personal a padas, makitatayo ti karera ti
maysa nga allaalla a ti pakaigapuan mismo ti panagallaalla ket ti material a
kiddaw ti aginaldaw a panagbiag, kas iti rekisito ti residensia wenno ti
profesion.
Kadagiti sabali a sinurat ti mannaniw, imbutaktakna mismo ti
maysa a padasna a kas ‘manglanglangan nga ama,’ a maysa a padas a padas met
laeng ti adu nga ama gapu iti kaawan iti bukod a taeng partikular kadagiti paniemna
nga agdakkel dagiti annak, kadagiti paniemna a masapul ti panagsuheto kadagiti
babassit-a-maikanniwas nga aramidda, ken kadagiti paniemna a manglanglangan ti
boses-ama iti darikmat ti panagriing ken pannaturog dagiti annak a sumagsagpat
iti kinaagkabannuag. Iramantayo ditoy ti panaglangan iti panagiyaspili koma
kadagiti laso ti pammigbig iti eskuelaan, pammigbig a maited kadagiti annak a
mangibambando iti sanut iti laksid ti panaglangan. ‘Adda ni Esteling, ket isuna
ti nagbalin a kasla ama,’ kinunana iti maysa kadagiti komentariona. Ni Manang
Esteling ti kaingungotna ken ti ultimo a saksi kadayta a literal ket personal a
kinaganggannaet ken panagbalinna a ganggannaet.
Iti “Rekuerdo/Memento” a nangisuratak iti umuna unay a
kritisismo iti obra ti mannaniw, imbagak iti kastoy maipapan iti
kinaganggannaet: ‘daytoy ti narikor a disso iti panunot ken puso ti maysa a tao
nga agsubsubli iti naggapuanna.’
Agangay laeng nga uppat-a mapan-a-lima a generasion daytoy a
tradision ti panagsuratan iti Ingles iti Filipinas, ket ngarud, iti Ilocos, ti
disso a nangtenneb iti utob-nakem ti mannaniw tapno makapagampayag iti law-ang
ti panagmennamenna babaen iti panagdaniw. Ngem daytoy a mannaniw ti maysa
kadagiti naaddaan iti kapasidad ken abilidad tapno makaballasiw iti agpada a
takdang ti waig dagiti dua a lengguahe, a ti maysa a takdang daytoy ket ti
lengguahe a nariinganna, ken ti bangir a takdang ket ti lengguahe a tinawidna
iti eskuelaan, iti universidad, ken iti profesionna.
Gapu ta ti lengguahe ket maysa a lubong, ngarud simrek ken
sumsumrek ti mannaniw iti dua a lubong, ket ti engkanto ti dua a lubong ti adda
nga ipimpintana kadagiti sinuratna, iti Ingles dagiti tagainep ti maysa a
siudadano a napaidaman, ken napaidaman gapu kadagiti istruktural a violensia a
mangpatpataray mismo iti rueda ti gimong, ken iti Ilokano dagiti indigeno a rikna,
ti nabiag a sanut, ken ti nabaknang nga ubog ti biag.
Saan laeng a nadangkok ken naranggas ti kastoy nga
istruktural a violensia: daytoy mismo ti kugnal iti pannakaiwaragawag ti
evanghelio a rusngi ti kinalinteg, kinasayaat, kappia. Iti “Denggemto Sadi
Langit,” maripiriptayo ti maysa a parodia a nakabasar iti panangitantan iti
kaikarian ti maysa nga umili iti materialidad ti panagbiagna. Aramiden ti mannaniw
nga etnografo iti leddaang-ili ti akemna, ket ibunannagna ti kaadda ti ‘marmol
a taeng iti laksid dagiti alingasaw/ Atibuor ken langsi dagiti kaeskuateran/
Agraman dagiti angdod dagiti nagsasaip a karton./’ Saannatayo a bagaan no di
ket itudona kadatayo dagiti ladawan, dagiti materialisasion ken kongkretisasion
dagitoy a kinaawan igualidad iti ili ken pagilian a nabayagen a
mabangbangungot, ken mabangbangungot gapu ta adda iti ruar ti sallukob ti pudno
a realidad. Adda bibineg iti ili, ket daytoy a bibineg ket nagbalinen a
nasaknap nga angol, iti bagi kas iti isip, tapno iti kasta ket ditayon
mabalinan ti agkunail, ken tapno kasta ket ditayon mabalinan ti agpanunot para
iti bukodtayo a pagsayaatan.
Ti fuersa nga estetiko ti kastoy a wagas ti panagdaniw ket
adda iti panagitudo.
No maitudo ti maysa a ladawan babaen iti nainnaknam ken
nainsiriban a panangiladawan—ken nainnakman ken nainsiriban gapu ta bukbuklen
daytoy a panagiladawan iti panagaramat kadagiti detalie a mangitudo iti substantivo—di
bumurong a maipinta ti nabiag nga imahe. Iti dayta a panagipinta ket ti
pannakaabbukay ti rikna tapno makipaset iti dayta a ladawan, ken makipaset ta
ditoy a mairugi ti pannakaisingay dagiti sumaruno pay a rikna. Iti kabaelan dagiti
balikas a mangpalnuad ken mangitudo kadagiti image, ti nabarayuboy a
panagipalawag ken ti sinasalabusab a panagipeksa. Mairugi ditoy ti makunkuna
nga ekonomisado a panagiyebkas, iti naamnut nga expresion, ken iti nainut a
panagiyibbet kadagiti sao a mangpasingked kadagiti nagduduma a padas, agraman
ti padas a nakas-ang a kapadasan iti pannakipagindeg iti ili ken pagilian nga
awanan biang iti istruktural a violensia iti kolektivo a panagbiag, tapno
kunaen ti mannaniw, iti wagas a pangdagup: ‘saem ken damsak ti biag/ iti ina a
daga./’
Saan nga amin a saludsod ket makasapul iti sungbat.
Nalawag daytoy iti tradision ti hermenuetika—ti arte,
filosopia, ken siensa iti panaganag iti bugas dagiti texto a makisarita
kadatayo. Iti panagbarubasa—iti panaginterprete kadagiti texto iti panid kasta
met iti dakdakkel a texto ti biag—rumbeng a lagipen a ti nasayaat a saludsod
ket adda iti daytoy mismo ti semilia ti sungbat, ket obligasion ti parabarubasa
nga iyaon daytoy manipud iti abut, wenno paruaren manipud iti linged. Iti “No
Apay a Dika Sinungbatan,” agsubli ti mannaniw iti bileg ti balikas, daytay
balikas a paradoja ti panagibunannag ken panagilemmeng tapno maibanag ti
salamangka ti naindaniwan a panagiyebkas, ket dakamatenna ti kinaimpotente ti
litania dagiti balikas nga awanan iti kaes-eskan, ken awanan iti kaes-eskan ta
dina kabaelan ti mangibanag iti maysa realidad: ‘litania dagiti balikas/ A
nagkismay apaman nga inda naipasngay!/ Dagiti balikas, ay, dagiti balikas!/’
Saan a pudno a ti ontologia ti daniw ket adda laeng iti
imaginasion.
Ketdi, addaan daytoy iti kinaadda—iti existensia—iti labes
ti isip tapno iti kasta ket kaduaennatayo a mapan kadagiti disso ken pasamak
ken panawen nga irakrakurak dagiti binatog ti daniw ni mannaniw nga ammona ti
sasawenna.
Iti “Kelleng,” itundanatayo ti daniw kadagiti nalaad a langa
ti gimong a patpatarayen ti kinaawan kinalinteg iti aginaldaw a panagbiag,
kinaawan kinalinteg a nagramut iti pagilian mismo, ken kadagiti institusion
dayta a pagilian. Maysamaysa nga ikkannatayo ti nasao a daniw kadagiti ejemplo,
ket makariknatayo iti pannakabibi saan laeng kadagiti karakter nga adda
kadagiti babassit a narativo, no di ket iti kinalaad mismo dagiti pasamak, kas
koma kadagitoy: ‘inna a napan nakigasanggasat/ Kadagiti adayo a daga/’; ti
ubing a natay gapu ta awan maipaunegna a pangep-ep iti bisin ken saraawna isu a
nangan iti basura; ken ti imagineria ti Payatas ken kaarngi a lugar kas ti
Smokey Mountain ken adu pay a pagalaan iti pagbiag manipud kadagiti din
kaykayat ken imbellengen dagiti addaan, ken mangipaneknek iti di madeppa a baet
dagiti mapabpavoran ken dagiti mapapaidaman. Babaen iti bileg ti ironia,
mangiyofresir ni Julian iti nagasang a komentario kadagitoy a pasamak ken
kunaen ti voses iti dayta a daniw—nalabit ti maysa a mannalon?--: ‘Ibaklayko ti
sangolko/ Iti kelleng nga isu ti kararua/ Ti Dios a di makakita./’ Analisaren
ti paratexto ti binatog ket makitatayo ti pannakaisurat iti dadakkel a letra ti
‘Dios.’ Iti teknik ti pangnagan-a-pangtao, daytoy ti Dios a tinawid manipud iti
kolonisador, ket no ilugar daytoy iti atiddog nga estoria ti kolonialismo, ken
itan, ti neo-kolonialismo, iparipirip daytoy a paset ti daniw ti panangibaklay
iti buttuon iti wagas nga anestetisado, iti wagas a binubulsek, iti wagas nga
eskapista.
Adda sagut a mangub-ubon kadagiti sensitivo a panangiladawan
ken panangidaniw kadagitoy a kapay-an, ket kas ken Andre Malraux a nagkuna a ti
interesna ket ti kondision ti tao, kastoy met ti interes nga imbabaet ti
mannaniw kadagiti daniwna. Daytoy a pannakasalama ken pannakaawat iti naun-uneg
a nivel ti kondision ti tao ken ti kondision ni Ilokano ti bubon dagiti
disidente a balikasna.
Ti kumulativo a bileg iti panagdagullit ket makita ti
“Anastasia, Kasaom ti Bulan.”
Adda elision iti daytoy a daniw, ket ti sintoma ti
patologiko a kondision—ti pannakisao iti bulan—ket agbalin a sintoma ti
panangpasubli iti bileg ti balikas, ti panagbirri dagiti solido a pauni ken
paaweng a mangbukbukel iti silaba ti emosion tapno kunaen ti mannaniw, iti
wagas a naumbi, iti wagas nga addaan nakalemmeng dagensen, iti wagas nga addaan
di managanan a pungtot: ‘Anastasia, agsaoka/ Kasaom ti bulan/ Kasaom ti lunod
ti bulan/ Kasaom ti samiweng/ Kasaom ti saem ti samiweng/ Anastasia, agsaoka
koma./’
No ti kondision ti tao—no ti kondision ni Ilokano ket nagbalinen
a patologiko—rumbeng laeng nga isawang daytoy, naganan, aramiden daytoy a kas
palabra a mangibuksil iti wagas tapno maawatan no ania daytoy.
Amin a sakit—iti man bagi kas iti panunot kas iti isip—ket
agrugi ti pannakaagasda iti pannakaibuksil no ania ti nagan dagitoy. Ditoy, iti
pannakisarita ti mannaniw ken ‘Anastasia,’ makitatayo ti maysa a taeng, ti
panagpadakkel kadagiti annak, ti panagpapanaw dagiti annak tapno agsubli manen
ti agkasimpungalan iti dati met laeng a kondision ni ayan-ayatda a duduada
laeng iti rugi, ket iti udina, duduada laeng ti mabati iti isu met laeng nga
umok. Iti tengnga ti daniw, matimudtayo dagiti ariwawa dagiti ubbing,
maindengantayo dagiti bumtak a katkatawa, ken malagiptayo dagiti amin a lagip a
nangipasdek iti maysa a taeng. Ngem iti udina ket ti ulimek, ti makatitileng
nga ulimek, isut’ gapuna a rumbeng ditoy ti panangbaglan iti dayta nga ulimek,
ti panangburak iti daytoy, ti panangpadisi iti daytoy tapno mapan kadagiti umok
iti bantay, saan nga iti umok kadagiti maluyaan a taeng dagiti mannaniw nga
arsagid, ken arsagid gapu ta ammoda ti mangrikna. Kuna ti mannaniw a mabalin a
nakalukat ti tawa iti dayta a taeng, ngem posible a ti lukat a tawa ket adda
italtalimengna a leddaang.
Iti “Samtoy Elehia,” adda ditoy ti referensia ti maysa a
termino a segun kadagiti dokumento a kolonial ket naggapu iti kontraksion ti
frase a ‘saomi ditoy.’
Markaan—ken laglagipentayo—a naggapu daytoy iti kolonial a
rekord, ket numan pay nagbalinen a popular nga alternativo nga awag iti pagsasao
nga Ilokano, ken iti maikadua a nivel, iti maysa nga Ilokano mismo, adda saan
nga umisu a referensia daytoy, referensia a mangibumbunannag iti kinaawan
kabaelan ni Ilokano a mangawat iti saludsod ti ganggannaet, ti Español a
kolonisador. Ditoy a kunaentayo: no pudno ti kasta, saan a basol a mortal ni
kolonisado a tao—ni Ilokano—ti dina pannakaawat iti saludsod no ania ti
pagsasaoda iti dayta a disso. Ti relasion ti kolonisasion ket relasion iti di
panagkinnaawatan a nakabasar iti kinaranggas ti kolonisasion mismo. Ditoy nga
ipakita ti mannaniw daytoy a nakalemmeng a definision ti ‘estranghero,’
‘ganggannaet,’ wenno ‘baniaga,’ ket kunaenna iti ganggannaet: ‘Agnaedka ditoy a
taeng ket malanglang-abdaka/ Ngem ganggannaetka, umilika iti sabali a daga./’
Asintadaen ti mannaniw ti kondision ti ili ken pagilian, ket
maysamaysa nga ilistana dagiti gaggannaet iti sabasabali a rupa, sukog, forma,
hulma, ken kalat, ket iramanna ditoy dagiti kapitalista a di mariendaan, dagiti
organisasion a kuestionable ti moral a basar dagiti aktividadda, ken kuestionaranna
pannakabukel ti makunkuna a globalisado a panagbiag—maysa a panagbiag a
mangidekdeklara iti pananakaustel ti personal ken kolektivo a panagbiag.
Ilistana dagiti kunkunana a ‘pagarian’ a ti ari dagitoy ket nakarkaro pay ngem
ari nga agari-ari: Acupan, John Hay, Dole, Del Monte, Procter and Gamble,
Isetann, Robinsons, Hilton, William Lines, Stanfilco, Forbes, Jardin and Davis.
Iti kritisismo, umunayen dagiti partikularisado nga ejemplo tapno maipalgak ti
maysa a version ti pudno.
Kadagitoy a pasamak nga awanan etikal a substansia, ditoy
nga ilugar ti mannaniw ti akem ti mannaniw, ken kunaenna iti “Dagiti Sirmata
iti Isusuknal” a rebbengen ti mannaniw ti agsurat iti daniw, ken obligasionna
daytoy: ‘Ti mannaniw isuratna/ Ti dayag ti taaw iti agsapa/ Ti tarnaw ti langit
iti aglikig nga init/ Uray iti pannakaaradas ti kadaratan/ Iti arinunos ti
kigaw a bulan./’ Iti sabali a bangir, no agtraidor ni mannaniw kadagiti
responsibilidadna iti estetika kas met iti gimong, kas ipakita ti “A Refrain,
Lorenzo,” agbanag ti pannakatellay, ti madagdagullit a pannakapaay gapu iti
panangaramid a mangurkuranges kadagiti balikas, gapu iti panangbangkarote
kadagiti promesa dagitoy. Ditoy a lumtuad ti nagan ti pagtamdam a panuli ti
literatura, kas ti Dios-ti-aluadna a Dr Godofredo Reyes a nagarapaap iti maysa
a pasdek a pagsasarakan dagiti mannurat tapno aggiinnadal, pasdek a
pakaidulinan met kadagiti manuskrito nga obra maestrada tapno agbalin daytoy a
kas surnadan, a templo iti nagan dagiti Ilokano a balikas.
Saan a kas karina ti agbalin a mannurat iti maysa nga ili a
kas iti Ilocos, ken iti maysa a pagilian a kas iti Filipinas. Kasla
agkalkalantayan iti marasagut nga alambre nga iti maysa a kidmat ket mabalin a
mapugsat, ket iti baba daytoy ket ti derraas, dagiti tiradan a bato, wenno ti
mangliwengliweng a dariwangwang. Ipinta ti mannaniw ti pannakamasaker dagiti
periodista (“The Massacre of Journalists and Other Political Perfidies”) ken ti
nainliputan a panangipatli kadakuada dagiti agtuturay a nagsapata a
mangprotektar kadagiti amin a karbengan ti asinno man, ken kunana a kasla a
saan a pudno daytoy, a maysa daytoy a lubong a surrealistiko, nga adda daytoy
iti estranghero a darepdep, ket ngarud, saan a pudno. Ngem napasamak daytoy ket
malagiptayo ti Masaker iti Ampatuan ken dagiti nagkaadu pay a masaker saan a
laeng kadagiti periodista no di ket kadagiti aktivista, kadagiti estudiante,
kadagiti nakariingen nga umili, kadagiti obrero a mangilablaban kadagiti
karbenganda nga ekonomiko.
Iti sentral a daniw a paguddogan ti sibubukel nga antologia,
mabasatayo ditoy ti “Come Again, Stranger, and Discover These Isles.” Indedikar
ti mannaniw ti daniwna ken Mehru Jaffer, maysa a periodista nga anak ti India
ngem agin-indeg iti Austria ken aktivisita iti nagan ti kappia. Estoriaen
kadatayo ti mannaniw ti dua a rupa dagiti isla, dua a rupa ti maymaysa nga
entidad a kas iti kaso ni Dr Jekyll ken Mr Hyde. Dua a naturalesa daytoy ti
maysa a pagilian, ti Filipinas, nga iti maysa a banda ket dagiti aramid iti
sipnget ken kadagiti gingginget, dagiti aramid iti basbas ti visio, ken dagiti
aramid nga aggubbuay iti lidem, ken iti sabali a banda ket ti daton a dayag, ti
pagilian nga isla dagiti samiweng ken daniw, ti pagilian dagiti tao nga addaan justo
nga utob, addaan umisu a kananakem.
Kuna ti maysa a kritiko ti daniw a ti daniw ket maysa a
krimen a nailangitan.[3]
Ngarud, maysa a nailangitan a kriminal ti maysa a mannaniw. Ti krimen ti
mannaniw ket ti panagaramat kadagiti disidente a balikas a kas mangibabaet
kadagiti disidente nga idea iti isipna, disidente nga isipna nga aggubbuay iti
aktivo a respondena iti aginaldaw a karit ti kinaawan justisia. Ti krimen ti
mannaniw ket ti pananglatigona iti wagas nga awanan buteng kadagiti
napalangguad nga addaan iti bassit-usit a poder, dagiti napalangguad a di
makaammo iti justo a kaibatogan ti bileg nga adda kadakuada. Ti krimen ti maysa
a mannaniw ket ti panagbalinna a mythos segun ken Guss, ti mythos nga
agsirsirig, agsipsiput, agub-observar ken kalpasanna, ikur-itna amin dagitoy
ket ikur-itna iti wagas a daradara iti panid a mangifijo kadagiti daradara met
laeng a karirikna. Ditoy ken awanen sabali ti pagrugian ti simpatia, ti
solidaridad, ti panakipagrikna, ti pannakikammayet.
Adda referensia ti Holocausto iti “In the Time of
Holocaust,” ngem ti holocausto ket saan laeng a ti Auschwitz wenno Dachau wenno
aminen a kamara-de-gas a nangkettelanda kadagiti nagkaadu a biag: innem a
milion a Judio ken lima milion a sabsabali pay a puli iti pakadagupan a sangapulo
ken maysa a million, nga agarup kaibatogan ti dagup dagiti amin nga Ilokano iti
Filipinas segun iti kaudian nga estadistika. Ketdi, extension ti tema ti daniw ti
ipapanaw, ti panagbaniaga, ti panangsaranget kadagiti karit iti kontemporaneo a
biag iti pagilian, kas met iti ili, tapno ti Ilokano—ken Filipino—ket agbirok
iti sabali nga ili, iti sabali a pagilian: ‘Go to another country/ Where the
sun rises in the West/ And the moon weeps at sunrise./’
Adda dagiti sintoma iti daytoy a nainkagimongan a patologia.
Iti “Dagidi,” makitatayo ti ‘pagaw nga awanen’ ken ti
‘padeppa nga awanan nagan,’ ken ‘dagiti didiosen a kinideman ti langit.’ Daytoy
ti gapu ti nakaro a leddaang a posible a mangipagteng iti sanuong, iti buribor,
ken iti kinaawan simbeng iti nakem: ‘Ket naliday latta dagiti timekmi iti
angin.’ Saan a makaanay ti aglawlaw, ti nakaparsuaan, ti natura naturata numan
pay adda a kankanayon iti natura naturans, ti Namarsua. Ipaskil ti mannaniw ti
saludsod a nagubbog iti liday gapu iti pannakapukaw kadagiti gapu iti
seguridad, kappia, kinadur-as, ken panagdur-as, ket unorentayo dagiti nagduduma
a disso a pangitundaan kadatayo dagiti balikas agingga a mabati ti saludsod:
‘Nagturongan ngamin dagiti adu a baresbes?/ Ayanna dagiti dissuor, dagiti
perroka iti ligsay?/’ Saanna a pakawanen dagiti agente ti kinadakes, dagiti
aktor iti kinaranggas, dagiti autor ti kinaawan kinalinteg kas iti aramid nga
awanan panagkitakit ti duogan a baglan a mangikaskasaba iti pannakaisalakan iti
sagubanit, aramid a mangpaksiat kadagiti entidad a dakes. Iti “Taltalem ti
Itlogda,” usarenna ti rabrabak, ngem daytoy a rabrabak ti vehikulo ti
panagbaringkuas, ti pannakamurmuray, ti pannakariing manipud iti naunday unayen
a batibat. ‘Taltalem ti itlog,’ kunana ‘tapno maminggan ti panagramaram’
dagitoy a parikut, pannakaidagel, pannakaidaramudom, pannakairarem.
Saan laeng a pannakaidasay dagiti periodista, dagiti mannaniw,
ken dagiti mannurat nga Ilokano (Gregoria Laconsay, Arturo Padua, Pelagio
Alcantara, ken inayontayon ditoy da Crispina Bragado ken Reynaldo Duque) no di
ket pannakaidasay dagiti lagip iti kinaubing ken kinaagtutubo gapu iti
pannakaidasay met dagiti pagilasinan iti dayta a paset ti biag ti maysa a tao
kas iti karayan a nangipaanodanna kadagiti buteng, saning-i, balang a tagainep.
Iti “Padsan: Maysa Sirmata,” adda ditoy ti pannakaila, ti pannakabibi, ti
panangun-unnoy iti karayan ti panagubing, ti karayan ti kinaubing: ‘Tunggal
suknalak ti Padsan/ Makitak ti adu a nagkurosan/ Ket ti pakasaritaan ti biag:/
Panagungar iti tudtudo/ Pannakatay iti kalgaw/ Ngem ad-adda ti ipupusay/ Ta
awanen dagiti kannaway/ Uray dagiti kali ken pagaw/.’
Adu dagiti dagensen, kas iti nainsapasapan a buteng,
suspetsa, di panagtalek, kinaawan talinaay iti panunot, ket aramatenna ti
pasamak iti Ambatal iti “Ti Pakasaritaan ti Ambatal” tapno mangted iti
ilustrasion ti bunga ti divide et tempera,
ti taktika ti kabusor tapno iti kasta ket agtultuloy ti panagarina iti biag ti
sangapada. Kunana: ‘Ditoy, uray no agapoka/ Adda latta atap kadagiti mata,/
Agallingagda sakbay a sumungbatda./’ Agsawar ti kastoy a kasasaad—ti kasasaad
ti pannakaguduagudua, ket agbalin daytoy a narativo ti violensia, liday,
dung-aw, kinaranggas, kinadangkok ket iti udina, ti panangiruar iti lakasa ken
aparador kadagiti manto ti leddaang gapu ta ‘adda panagsawar ni patay uray iti
aldaw.’ Ditoy nga inayontayo ti sakrifisio iti altar ti revolusionario a
darepdep iti pannakaipatli iti dua nga aktivista a makilablaban iti nagan ti
wayawaya: da Ben Castillo iti “Ben Castillo, My Nationalist Brother” ken
Josefino Zabala iti “Notes to Josefino Zabala, ex-future Nationalist Writer.”
Iti serie ti television a “Nikita,” kastoy ti kinuna ni
Amanda ken Nikita maipapan iti definision ti maysa a taeng: ‘Daytoy ket ti
dimon itarayan pay,’ no di ket pagtalinaedam iti nabaybayag, saanen a panawan,
saanen nga adayuan tapno iti iyaadayo ket agbalin a ganggannaet. Iti panaggibus
iti metafisikal a panagallaalla tapno agbalin a baniaga, ti bukod a bagi ket
agbalin met a taeng, ket iti udina, daytoy ti ultimo a pagtaengan a di mabalin
a panawan. Kuna ni Margaret Atwood iti “The Tent” ti kastoy: ‘Saan a napno ti
taeng iti ania man a banag no di ket ti bukod a bagi. Nadagsen daytoy, dayta a
kinalag-an. Makaburakburak, dayta a kinakawaw.’
Ditoy nga awagantayo ti baglan nga Ilokano, ket daytoy a
baglan nga Ilokano ket mangidiaya iti panaglaing—kadagiti orasion a mamaglaing.
Awagan ti baglan ti tawataw a kararua, dagiti tawataw nga
uppat a kararua ni Ilokano.
Iti “Umayka Manen, Ganggannaet/ Come Again, Stranger” ket
dagiti orasion a mamaglaing, ket maysa a baglan ni Peter Labayog Julian.
[1]
Aurelio Solver Agcaoili, Rekuerdo/Memento:
Estrangement and Homing in Ilokano Poetics
(Honolulu: IWAH Press/Gumil
Hawaii), 2009.
[2]
Dasigen ti A. Solver Agcaoili, Monolinggual
a Diksionario ken Tesoro nga Ilokano
, manuskrito.
[3]
David M. Guss, “Introduction: Poetry is a Heavenly Crime,” in D. M. Guss, The Selected Poetry of Vicente Huidobro
,
ed with an intro. (New York: New Directions), 1981.


c: text/html

text:
Kadakami nga agkakabagis (Father side), sikami nga agkabsat ti maka-awat ken maka-sarita ti ilokano. Uray diyay tatang ko, ha-an unay nga agsarita ti ilokano, dimak-el gamin idiay estates di katurad ni inang ko nga dimak-el idyay ilokos ken isabela.
Ubing-ak pay (Grade school) idi pim-mutok dyay bulkan.
Dik malipatan nga na rib-a diyay balay mi ken nagbayag nga awan ti silaw.
Im malis amin nga kab-balay mi, ngem sikami nga agpapamilya (Apong Iding - kabsat ti taltalaga nga apong ko, Inang ken ading ko; mam may sak nga lalaki, awan dyay tatang ko OFW gamin) nagbati.
Napan kami diyay balay ni apong ko (Inang ken tatang ni papak) nga ramid ti bato. Bag laingen napigsa diyay balay, di nga narib-a. Ado nga aeta ti naki kab balay kenyami.
Dik malipatan nga kan-ayon nga ag-gin gined ken ag-gurgurood ngem di ak mabuteng.
Ado ti libre nga makan kasano ado ti rasyon, id dyay eskwela mi (public), ad da ti tsokolate drink nga in ted ni Cory, nalipatak jay nagan nan ngem naimas. kada alas tres ti malem, ag distibute ti trigo dyay titser mi nga inluto ti in-inang ken tat-tatang mi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amianan nga Amerika
T Amianan nga Amerika ket ti kontinente a sibubukel iti uneg ti Akin-amianan a Hemisperio ken gangani a sibubukel iti uneg ti Akinlaud a Hemisperio. Daytoy ket mabalin pay a maikeddeng nga akin-amianan a subkontinente ti Kaamerikaan.[1] Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Taaw Artiko, iti daya babaen ti Taaw Atlantiko, iti laud ken abagatan babaen ti Taaw Pasipiko, ken iti abagatan a daya babaen ti Abagatan nga Amerika ken ti Baybay Karibe.
Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti kalawa iti agarup a 24,709,000 kuadrado kilkilometro (9,540,000 kuadrado milmilia), ti garup a 4.8% iti rabaw ti planeta wenno agarup a 16.5% iti kalawa ti dagana. Manipud idi 2013, ti populasionna ket nakarkulo iti gangani a 565 riwriw a tattao iti ballasiw dagiti 23 a nawaya nga estado, a mangirepresenta iti agarup a 7.5% iti populasion ti tao. Kaaduan ti kalawa ti daga ti kontinente ket iturayan babaen ti Kanada, ti Estados Unidos, Greenland, ken ti Mehiko, bayat nga adda met dagiti basssit nga estado kadagiti rehion ti Sentral nga Amerika ken Karibe. Ti Amianan nga Amerika ket isu ti maikatlo a kadakkelan a kontinente babaen ti kalawa, kalpasan ti Asia ken Aprika,[2] ken ti maikapat babaen ti populasion kalpasan ti Asia, Aprika, ken Europa.[3]
Ti immuna a tattao a nagnaed idiay Amianan nga Amerika ket dagidi Paleoindiano a nangrugrugi a simmangpet idi las-ud ti paset ti panawen ti naudi a glasier babaen ti panagballasiw ti rangtay a daga ti Bering. Naggigiddiat dagitoy kadagiti nadumaduma a bilang dagiti dibersio a kultura ken dagiti komunidad iti ballasiw ti kontinente. Ti kadakkelan ken kaaduan nga abanse kadagiti Sakbay ti Kolombiano a sibilisasion idiay Amianan nga Amerika ket dagidi Aztec idiay idi itan ket ti Mehiko ken ti Maya idiay Sentral nga Amerika. Dagiti Europeano a kolonista ket nangrugrugida a simmangpet idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ken nagpunas kadagiti dakkel a bilang dagiti patneng a populasion ken nangrugian ti panawen ti Europeano a panagturay.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Kaamerikaan ket kadawyan a maawat nga innaganan idi babaen ti Italiano ng eksplorador a ni Amerigo Vespucci babaen dagiti Aleman a kartograpo a ni Martin Waldseemüller ken ni Matthias Ringmann.[4] Ni Vespucci, ket isu ti nagsukimat iti Abagatan nga Amerika idi baetan ti 1497 ken 1502, isu idi ti immuna nga Europeano a nangisingasing a ti Kaamerikaan ket saan idi a dagiti Daya nga India, ngem ti sabali a masa ti daga a dati a di ammo babaen dagiti Europeano. Idi 1507, ni Waldseemüller ket nagpataud iti mapa ti lubong, a nangikabilanna ti balikas ti "America" iti kontinente ti Abagatan nga Amerika, idiay tengnga iti tattan ket Barasil. Isu ket nangipalawag iti gapu para iti nagan iti kakkuyogna a libro ti Cosmographiae Introductio:[5]
...ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam (manipud kenni Americus ti nangduktal ... a kas dagidi ket daga ni Americus, isu a makuna nga America).
Para kenni Waldseemüller, ti maysa ket saan koma a manglikud iti panagnagan ti daga kalpasan ti nangduktal. Isu ket nagusar iti nai-Latin a bersion ti nagan ni Vespucci (Americus Vespucius), ngem iti pemenina a porma ti "America", a sinurot dagiti pagarigan iti "Europa" ken "Asia".
Kalpasanna, idi dagiti sabali a nagar-aramid ti mapa ket innayonda ti Amianan nga Amerika, innayonda met ti kasisigud a nagan iti daytoy: idi 1538, ni Gerard Mercator ket inusarna ti nagan nga Amerika kadagiti amin nga Akinlaud a Hemisperio iti mapana iti lubong.[6]
Adda met dagiti sumuppiat a ti taripnong ket ti panagusar ti apelyido para iti pananginagan kadagiti panagduktal malaksid iti kaso ti naarian ken isu a ti naala manipud ti "Amerigo Vespucci" ket mabalin a problematiko.[7] Ni Ricardo Palma (1949)ket nangisingasing ti naala manipud ti banbantay "Amerrique" iti Sentral nga Amerika—ni Vespucci ket isu idi ti immuna a nakaduktal ti Abagatan nga Amerika ken ti banbantay ti Amerrique iti Sentral nga Amerika, a naikonekta kadagiti naduktalanna kadagiti naduktalan ni Christopher Columbus.
Ni Alfred E. Hudd ket nangisingasing iti teoria idi 1908 a dagiti kontinente ket managanan manipud ti Gales a komersiante nga agnagan iti Richard Amerike manipud idiay Bristol, a naipampamattian nga isu ti nangpinansia ti panagbanniaga a panagduktal ni John Cabot manipud idiay Inglatera a napan idiay Newfoundland idi 1497. Ti bassit a nasukimat a pammati a naisingsingasing ket ti Amerika ket naipanagan para iti Espaniol a marinero iti taga-ugma a Bisigodo a nagan iti 'Amairick'. Ti sabali ket ti nagan a nairamut iti pagsasao a Patneng nga Amerikano.[6]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Amianan nga Amerika ket sakupenna ti akin-amianan a paset ti masa ti daga kadawyan a naibagbaga a kas ti Baro a Lubong, ti Akinlaud a Hemisperio, ti Kaamerikaan, wenno ti laeng Amerika (a saan unay a kadawyan, ken inkeddeng ti dadduma a kas agmaymaysa a kontinente[8][9][10] a ti Amianan nga Amerika ket subkontinente).[11] Ti laeng koneksion iti daga ti Amianan nga Amerika iti Abagatan nga Amerika ket ti Ismo ti Panama. Ti kontinente ket pinatinggaan iti abagatan a daya babaen dagiti kaaduan a heograpo idiay pagayusan a labneng ti Darién idiay igid ti pagbeddengan ti Colombia-Panama, ken manggikabil daytoy iti amin a paset ti Panama iti uneg ti Amianan nga Amerika.[12][13][14] Iti pay sabali, adda met dagiti heolohista a pisiograpiko a mangikabil iti akin-abagatan a patinggana iti Ismo ti Tehuantepec, Mehiko, a ti Sentral nga Amerika ket gumay-at nga agpaabagatan a daya idiay Abagatan nga Amerika iti daytoy a puntos.[15] Ti is-isla ti Karibe, wenno dagiti Laud nga India, ket naikeddeng dagitoy a paset ti Amianan nga Amerika.[1]
Sakbay a naipangato ti ismo ti Sentral nga Ameriaka, ti rehion ket adda idi iti sirok ti danum. Dagiti isla ti Laud nga India ket mangmarka ti dati a limned a rangtay ti daga, a nangisilpo idi ti Aamianan nga Amerika ken Abagatan nga Amerika babaen tattan ti Florida ken Venezuela. Ti aplaya ti kontinente ket atiddog ken saan a kadawyan. Ti Golpo ti Mehiko ket isu ti kadakkelan a bagi ti danum a manglennek ti kontine, ken sarunuen daytoy babaen ti Luek Hudson. Dagiti dadduma pay ket mairaman ti Golpo ti San Lorenso ken ti Golpo ti California.
Adda dagiti nadumaduma nga isla iti aplaya ti kontinente, kangrunaan ti Purpuro Artiko, ti Bahamas, Turks ken Caicos, ti Kalatakan ken Basbassit nga Antila, ti Is-isla Aleutiano ti dadduma ket adda iti maitutop nga Akindaya a Hemisperio), ti Purpuro Alejandro, dagiti adu a rinibu nga isla iti Aplaya ti British Columbia, ken ti Newfoundland. Greenland, ti bukod nga agturturay a Danes nga isla, ken ti kadakkelan iti lubong, ket adda iti isu met laeng a tektoniko a plata (ti Plata ti Amianan nga Amerika) ken heograpiko a paset ti Amianan nga Amerika. Iti heoliko a kapanunotan, ti Bermuda ket saan a paset ti Kaamerikaan, ngem ti maysa nga oseaniko nga isla a naporma idi iti ukap ti Pantok ti Tengnga nga Atlantiko iti napalabas a 100 riwriw a tawtawen. Ti kaasitgan a masa ti daga iti daytoy ket ti Cape Hatteras, North Carolina. Nupay kasta, Ti Bermuda ket masansan a naipagpagarup a kas paset ti Amianan nga Amerika, a napangpangruna iti gapu ti pakasaritaanna, dagiti pannakaikapet iti politika ken kultura iti Virginia ken dagiti sabali a parte ti kontinente.
Ti kaaduan ti Amianan nga Amerika ket adda iti Plata ti Amianan nga Amerika. Dagiti parte ti akinlaud a Mehiko, a mairaman ti Baja California, ken ti California, ken mairaman dagiti siudad ti San Diego, Los Angeles ken ti parte ti San Francisco, ket mabirukan iti akindaya nga igid ti Palata ti Pasipiko, a dagiti dua a plata ket agsabatda iti igid ti Tukki ti San Andreas. Ti akin-abagatan unay a paset ti kontinente ken ti kaaduan dagiti Laud nga India ket mabirukan idiay Plata ti Karibe, bayat a dagiti plata ti Juan de Fuca ken Cocos ket beddenganna ti Plata ti Amianan nga Amerika iti akinlaud a pronterana.
Ti kontinente ket mabaln a mabingbingay kadagiti uppat a nalatak a rehion (ti tunggal maysa ket aglaon kadagiti adu a subrehion): ti Nalatak a Tantanap a gumay-at manipud ti Golpo ti Mehiko aginggana ti Artiko ti Kanada; ti heolohiko nga ubing, kabambantayan ti laud, a mairaman ti Nabato a Banbantay, ti Nalatak a Labneng, California ken Alaska; ti napangato ngem relatibo a dalumpinas a banak ti Kalasag ti Kanada iti amianan a daya; ken ti naindumadumaan nga akindaya a rehion, a mangiraman ti Banbantay Apalaches, ti tanap ti aplaya iti igid ti taaw Atlantiko, ken ti peninsula ti Florida. Ti Mehiko, kadagiti atiddog a banakna ken dagiti kordiliera, ket kaaduan a maikabil iti akinlaud a rehion, urayno ti akindaya a tanap ti aplaya ket saan a gumay-at iti abagatan ti Golpo.
Dagiti akinlaud a bantay ket nagudua iti tengnga iti nangruna kabambanatayan ti Rockies ken ti kabambantayan ti aplaya idiay California, Oregon, Washington, ken ti Britaniko a Columbia, a ti Nalatak a Labneng—ti ab-ababa a lugar nga aglaon kadagiti basbassit a kabambantayan ken dagiti ababa a desierto iti baetanda. Ti kangatuan a pantok ket ti Denali idiay Alaska.
Inbagbaga ti United States Geographical Survey (USGS) a ti heograpiko a sentro ti Amianan nga Amerika ket "6 milmilia iti laud ti Balta, Kondado Pierce , North Dakota" iti agarup a 48°10′N 100°10′W / 48.167°N 100.167°W, aproksimado a 24 kilometro (15 mi) manipud idiay Rugby, North Dakota. Ti USGS ket adu pay a nangibagbaga a "Awan ti namarkaan wenno namonumentuan a puntos ti nabangon babaen ti ania man nga ahensia ti gobierno a kas ti heograpiko a sentro kadagiti ania man a 50 nga Es-estado, ti nangruna a daga ti Estados Unidos, wenno ti kontinente ti Amianan nga Amerika." Nupay kasta, adda maysa a 4.6-metro (15 ft) nga obelisko ti bato idiay Rugby a mangtunton a mangmarka ti sentro.
Pagpagilian, terteritorio, ken dagiti agkamkammatalek[urnosen | urnosen ti taudan]
Dita baba ket ti tabla dagiti pagilian ken dagiti teritorio ti Amianan nga Amerika a nabingbingay kadagiti tallo a batayan a rehion.[16][17][18]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy a pigura ti densidad ti Amianan nga Amerika ket naibatay iti dagup a kalawa ti daga iti 23,090,542 km2 laeng, ad-adu bassit ngem iti dagup a naitiptipon a kalawa ti daga ken danum iti 24,709,000 km2.
- ^ Daytoy a panagipalawag ti Amianan nga Amerika ket mangiraman laeng dagiti uppat nga akin-amianan unay a teritorial nga entidad ti Kanada, ti Estados Unidos, Greenland, Mehiko, ket dagiti asideg nga isla ti Bermuda – iti aplaya ken daya ti Cape Hatteras, North Carolina – ken Saint Pierre and Miquelon – iti aplaya ken abagatan ti Newfoundland and Labrador. Mairaman dagiti reperensia ti[16][17][18]
- ^ Mairaman ti estado ti Hawaii, nga adayo manipud ti masa ti daga ti Amianan nga Amerika idiay Taaw Pasipiko ken isu a kadawyan a mainaig kadagiti sabali a teritorio ti Oceania.
- ^ Gapu ta ti Purpuro Lucayan ket mabirukan idiay Taaw Atlantiko imbes nga idiay Baybay Karibe, ti Bahamas ket paset ti Laud nga India ngem dagitoy ket saan a teknikal a paset ti Karibe, urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket ingrupona ida iti Karibe.
- ^ Gapu ti agdama nga aktibidad iti Bulkan Turturod Soufriere a a nagrugi idi Hulio 1995, kaaduan idi a nadadael ti Plymouth ken dagiti opisina ti gobierno ketnaiyalis idiay Brades. Ti Plymouth ket agtultuloy nga isu ti de jure a kapitolio.
- ^ a b Depende kadagiti panangipalawag, ti Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, ken Trinidad ken Tobago ket adaan iti teritorio idiay iti wenno dagiti dua Amianan ken Abagatan nga Amerika.
- ^ Gapu ta ti Purpuro Lucayan ket mabirukan idiay Taaw Atlantiko imbes nga idiay Baybay Karibe, ti Is-isla ti Turks ken Caicos ket paset ti Laud nga India ngem saan dagitoy a teknikal a paset ti Karibe, urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ketigrupona idia iti Karibe.
- ^ Ti Panama ket kadawyan a naikeddeng a pagilian ti Amianan nga Amerika, urayno adda met dagiti turay a mangbingay daytoy idiay Kanal Panama. Dagiti pigura a nailista ditoy ket para iti intero a pagilian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "North America". Encyclopædia Britannica. Naala idi 2014-02-03.
- ^ "North America Land Forms and Statistics". World Atlas.com. Naala idi 16 Hunio 2013.
- ^ "North America Fast Facts". World Atlas.com. Naala idi 16 Hunio 2013.
- ^ "Amerigo Vespucci". Encyclopædia Britannica. Naala idi 7 Hulio 2011.
- ^ Herbermann, Charles George, ed. (1907). The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile. Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser. New York: The United States Catholic Historical Society. p. 9.
Latin: "Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."
- ^ a b Jonathan Cohen. "The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves". Naala idi 2014-02-03.
- ^ Lloyd, John; Mitchinson, John (2006). The Book of General Ignorance. Harmony Books. p. 95. ISBN 978-0-307-39491-0.
New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second...
- ^ "The Olympic symbols" (PDF). Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre: International Olympic Committee. 2002. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 7 Marso 2008. Dagiti lima a singsing ti wagayway ti Olimpiada ket mangirepresenta kadagiti lima a natataengan, nakibingbinglay a kontinente (Aprika, Amerika, Asia, Europa, ken Oceania).
- ^ "Continente". Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial. pp. 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7.
- ^ Los Cinco Continentes (The Five Continents). Planeta-De Agostini Editions. 1997. ISBN 84-395-6054-0.
- ^ "Encarta, "Norteamérica"" (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 31 Oktubre 2009.
- ^ "Americas". Standard Country and Area Codes Classifications (M49). United Nations Statistics Division. Naala idi 2014-02-03.
- ^ "North America". Atlas of Canada. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2006-10-21.
- ^ "North America Atlas". National Geographic.
- ^ "Central America". Encyclopædia Britannica. Naala idi 28 Hunio 2011.
- ^ a b "SPP Background". CommerceConnect.gov. Security and Prosperity Partnership Of North America. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 18 Hunio 2008. Naala idi 14 Nobiembre 2010.
- ^ a b "Ecoregions of North America". United States Environmental Protection Agency. Naala idi 30 Mayo 2011.
- ^ a b "What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America?". About.com.
- ^ Malaksig no sabali ti naibaga, dagiti pigura ti kalawa ti daga ket naala manipud ti "Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density" (PDF). United Nations Statistics Division. 2008. Naala idi 14 Oktubre 2010.
- ^ Malaksig no sabali ti naibaga, dagiti karkulo ti populasion ket naala manipud ti Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). "World Population Prospects, Table A.1" (PDF). 2008 revision. United Nations. Naala idi 12 Marso 2009.
- ^ a b c d e Dagiti karkulo ti populasion ket naala manipud ti Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles. "Statistical information: Population". Government of the Netherlands Antilles. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 1 Mayo 2010. Naala idi 14 Oktubre 2010.
- ^ "Insee – Populations légales 2008 – 971-Guadeloupe" (iti Pranses). Insee.fr. Naala idi 31 Oktubre 2011.
- ^ "Insee – Populations légales 2008 – 972-Martinique" (iti Pranses). Insee.fr. Naala idi 31 Oktubre 2011.
- ^ a b c Dagiti pigura ti kalawa ti daga ket naala manipud ti "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Naala idi 14 Oktubre 2010.
- ^ a b c Dagitoy a karkulo ti populasion ket para iti 2010, ken naala manipud ti "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Naala idi 14 Oktubre 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Amianan nga Amerika iti Wikimedia Commons


text:
Gambang
Ti gambang ket ti kimiko nga elemento nga addaan iti simbolo ti Cu (manipud ti Latin: cuprum) ken atomiko anumero iti 29. Daytoy ket mabennat a metal nga addaan iti termal ken elektrikal a konduktibidad. Ti puro a gambang ket naalumaymay ken mabennat; ti nabiit a naisarsarang a rabaw ket agmaris iti nalabbasit-naranghar. Daytoy ket naus-usar a konduktor iti pudot ken elektridad, material iti panagbangon, ken laok dagiti nadumaduma nga aloy ti metal.
Ti metal ken ti aloyna ket naus-usaren kadagiti rinibo a tawtawen. Idi panawen ti Romano, ti gambang ket naminmina idi idiay Cyprus, isu a ti taudan ti nagan ti metal ket ti cyprium (metal ti Cyprus), ken kalpasanna ket naipangyababaan iti cuprum. Dagiti kompuestona ket kadawyan a masarsarakan akas dagiti asin ti gambang(II), a masansan a maammuan kadagiti maris iti asul wenno berde kadagitimineral a kas ti asurita ken turkuesa ken kaaduanen iti pakasaritaan a naus-usar a kas dagiti pigmento. Dagiti arkitektural a nabangon iti gambang ket aglati a mangited iti berde a verdigris (wenno patina).
Ti gambang ket kammasapul iti amin a sibiag nga organismo a kas tugot a is dietario a mineral gapu ta daytoy ket nangruna a konstituente ti kompleks ti ensima ti pagangesan ti Sitokromo c oksidasa. Dagiti kangrunaan a lugar a pakabirukan iti gambang iti tattao ket ti dalem, piskel ken tulang.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Gambang iti Wikimedia Commons
- Gambang manipud ti Unibersidad ti Nottingham


text:
Fyodor Dostoyevsky
Ni Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky[nota] (Ruso: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; IPA: [ˈfʲodər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstɐˈjefskʲɪj] ( denggen); 11 Nobiembre 1821 – 9 Pebrero1881[nota]) sagpaminsan a transliterado ti Dostoevsky, ket maysa idi a Ruso a mannurat kadagiti nobela, dagiti ababa a sarita ken dagiti salaysay. Dagiti literario nga obra ni Dostoyevsky ket agsuksukisok ti sikolohia ti nagtagitaoan iti nariribukan a politikal, sosial ken espiritual a kontesto iti maika-19 a siglo a Rusia. Urayno ni Dostoyevsky ket nangrugrugi a nagsursurat kadagiti libro idi tengnga ti 1850 a tawtawen, ti kaaduan a nalaglagip nga obrana ket nanipud kadagiti naududi a tawtawen, a mairaman ti Krima ken Dusa, Ti Maag ken Dagiti Karamazov nga Agkakabsat a Lallaki. Isu ket nagsurat kadagiti sangapulo ket maysa a nobela, tallo a nobella, sangapulo ket pito nga ababa a nobela ken tallo a salaysay, ken kankanayon akakuen dagiti kritiko a kas maysa kadagiti kalatakan ken kaaduan a prominente a sokolohista iti literatura a lubong.[1]
Ni Dostoyevsky ket naipasngay ken dimmakkelwas idiay ospital ti Mariinsky Moscow, Rusia. Idi ubing isu ket naipayamammo iti Inggles, Pranses, Aleman ken Ruso a literaura, ken dagiti pay banbanig a sarsarita ken salaysay. Ti kelaat nga ipupusay ti inana ket nakareggaay kaniana ken, iti isu met laeng a panawen, pinanawanna ti pribado nga eskuela para iti maysa nga akademia ti milisia. Kalpasan idi nagturpos isu ket nagtrabo a kas inhenniero ken nabiit a naragragsakan ti liberal a panagbibiag. Kalpasan daytoy isu ket nangrugrugi a nagipatpatarus kadagiti libro tapno makabiruk ti kuarta. Idi lawlaw ti tenga ti 1840 atawtawen isu ket nagsurat ti immuna a nobelana, Pobre a Tattao, a daytoy ti nakaiserrekanna ti literario a lubong. Idi 1849 isu ket nakemmeg para iti panakairamanna iti Petrashevsky a Sirkulo, ti maysa a progresibo a grupo. Isu ken dagiti dadduma a kamkameng ket naipabsol iti patay para iti panakibinglayda iti daytoy a grupo, ngem daytoy a panagpabasol ket maysa laeng rabrabaken a panapapatay, ken ti sentensia ni Dostoyevsky ket nabaliwan ti uppat a tawen apanakaibalud idiay Siberia. Kalpasan idi naiparuar, isu ket napilit a nagserbi a kas maysa asoldado ngem naikkat manipud ti milisia gapu ti madi a salun-atna ken napalubosan nga agtu;tuloy kadagiti panagsursuratna.
Kadagiti simmakbay a panawen ni Dostoyevsky ket nagtrabtrabaho a kas maysa nga agiwarwarnak. Isu ket nagipabpablaak ken nagur-urnos kadagiti nadumaduma a bukodna a magasina ken kalpasan daytoy iti maysa aserial, ti Ti Diario ti Mannurat. Iti rugi kadagiti panagbanbaniagana ti Europa isu ket nagsagsagaba kadagiti banag a maipapan ti kuarta gapu ti panakairuamna ti sugal, a nagbanagan ti panakaemmana nga aglimlimos ti kuarta. Isu ket nagsagsagaba ti epilepsia kadagiti amin a manakman a panagbiagna. Ngem gapu ti aragaag nga enerhia ken ti kaadu ti obrana isu ket dimteng a nagbalin a maysa kadagiti kaaduan a nabasbasa ken naindayegan a mannurat idiay Rusia. Dagiti librona ket naipatarusen kadagiti adadu ngem 170 a pagsasao ken nailako ti agarup a 15 a riwriw a kopia.[2] Ni Dostoyevsky ket nangibati ti napaut a legado a nakaimpluensia kadagiti adu a mannurat, a mairaman kenni James Joyce aginggana kenni Ernest Hemingway ken Ayn Rand.
Dagiti linaon
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Kinaubing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Fyodor Dostoyevsky ket naipasngay idi 30 Oktubre 1821 (11 Nobiembre 1821, segun ti Gregoriano a kalendario), ti maikadua nga anak ni Mikhail Dostoyevsky ken Maria Nechayeva. Dagiti Dostoyevsky ket maysada idi naglaaok nga etniko ken naglalaok a denominasional a Lituanio a natakneng a pamilia manipud idiay rehion ti Pinsk nga adda dagiti ramut a masurotan manipud idi maika-16 a siglo. Dagiti sanga ti pamilia ket nairaman ti Ortodokso ken dagiti kameng a Katoliko, ngem dagiti kaasitgan a puonan ni Dostoyevsky ket pimmanglawda ken naipababada iti klase ti saan a monastiko a klero. Iti bangir ti inana, ni Dostoyevsky ket nagtaud manipud ti maysa a pamilia kadagiti Ruso nga aglaklako.[3][4]
Ti nalatak nga apong a lakay ni Dostoyevsky manipud ti amana ken aponna a lakay ket padida idi iti Ukrainio nga ili ti Bratslava, nga idiay tinakaipasngayan ti amana. Ni Mikhail ket nanamnama idi a tumipon iti klero, a kas ti amana, ngem pimmanaw idiay balyda embes a napan idiay semenario, isunga nagtultuloyen a pinanawanna ti pamiliana. Idi 1809, idi agtawen ti duapulo, ni Mikhail ket naawat idi idiay Imperial nga Akademia ti Mediko-Kirurhiko ti Moscow. Isu ket naipatudon idiay ospital ti Moscow hospital nga idiay ket nagserbi a kas maysa a milisia a doktor ken naipatudon a kas maysa akangatuan a mangngagas idi 1818. Idi 1819, isu ket inasawana ni Maria Nechayeva, ngem nagikkat ti milisia aserbisio ti simmaruno a tawen tapno mangawat ti puesto idiay Ospital Mariinsky para kadagiti kakaasi. Kalpasan ti panakaipasngay dagti dua nga annakna a lalaki, ni Mikhail ken ni Fyodor, ket nanipangatoda ti puesto ti agbalbalakad ti kolehio, ti maysa apuesto anangipangato ti legado a kasasaad ti nobilidad ken mangpalubos kaniana ti makagun-od ti estado idiay Darovoye, ti ili nga agarup a 150 km wenno 100 milia a kadayo manipud idiay Moscow. Dagiti nagannak kenni Dostoyevsky ket nagannakda pay ti lima kalpasan daytoy.[3][4]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1.^ Dagiti nagann ket nadumaduma a naisursurat ti Inggles, ti umuna a naganna ket sagpaminsan a naisursurat a kas Theodore wenno Fedor. Sakbay ti kalpasan ti rebolusionario nga ortograpiko a reporma, kadagti nadumaduma pay a banag, ket nasukatan ti Siriliko nga Ѳ ('th') ti letra ti Siriliko nga Ф ('f'), ti nagan ni Dostoyevsky ket naisurat iti Ѳeoдopъ (Theodor) MиxaйлoBичъ ДocToeBckiй.
- 2.^ Petsa ti daan nga estilo 30 Oktubre 1821 – 28 Enero 1881
- 3.^ Ti kabssat a lalaki ni Eduard Totleben, nga isu ti nagkiddawan ni Dostoyevsky para iti panakairuarna ti milisia kalpasan ti panakaibaludna.[5]
- 4.^ Ti agpaysa a rason, a nailimed kaniana, a ti warnakan idi ket nakaurnosen a mangipablaak ti Anna Karenina ni Leo Tolstoy .
- 5.^ Nicolas I ket nagsuporta ti teknikal nga unibersidad a nakaited ti opurtunidad para iti nasayaat a propesional a karrer ti milisia.
- 6.^ Ni Lyubov iti nasakbayan ket tinawtawganna ti bagina a kas Aimée (Pranses iti "naayat").
- 7.^ Ti Time a magasina ket maysa idi a nadayeg a warnakan, nga addakadagiti sumurok a 4,000 nga agsuskribir sakbay a narikpan idi 24 Mayo 1863, babaen ti Tsarista a Turay gapu ti panagipablaak ti salaysay babaen ni Nikolay Strakhova maipanggep ti Polako a yaalsa idiay Rusia. Ti Time ken ti simmaruno ti daytoy idi 1864 Epokha ket nagiyebkas ti pilosopia ti konserbatibo ken ti Eslabopilo a tignay ti Pochvennichestvo, a sinuportaran babaen ni Dostoyevsky idi las-ud ti panakaibaludna ken dagiti tawtawen kalpasan ti panakaibaludna.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ruso a literatura". Encyclopædia Britannica. Naala idi 11 Abril 2008.
Dostoyevsky, nga isu ket nabigbigan a kas maysa kadagiti kalatakan a sikolohista iti literatura a lubong, ket nagsuksukimat a mangipakita ti panakaitutop ti Kristianidad kadagiti kaunegan a kinapudo ti panagpanpanunot.
- ^ Kjetsaa 1989, p. 7.
- ^ a b Kjetsaa 1989, pp. 9–35.
- ^ a b Frank 1979, pp. 6–22.
- ^ Lantz 2004, p. 3.
- ^ Frank 1988, pp. 34–64.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikiquote (Ingles)
Dagiti obra a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikisource (Ingles)


text:
Bibliothèque nationale de France
Ti Bibliothèque nationale de France wenno iti Ilokano Nailian a Biblioteka iti Pransia (BnF, IPA: [bi.bli.jɔ.tɛk na.sjɔ.nal də fʁɑ̃s]) ket isu ti Nailian a Biblioteka iti Pransia, a mabirukan idiay Paris. Daytoy ket naikeddeng a repositorio kadagiti amin a naipablaak idiay Pransia. Ti agdama a presidente ti biblioteka ket ni Bruno Racine.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Jack A. Clarke. "Panagdaliasat dagiti Pranses a Biblioteka, 1789-95." The Library Quarterly, Tomo. 37, No. 4 (Okt., 1967)
- ^ a b "La BnF en chiffres".
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bibliothèque nationale (Pransia), Département de la Phonothèque nationale et de l'Audiovisuel. Dagiti Nailian a Nairehistro nga Uni ken Departamento ti Audiovisual iti Nailian a Biblioteka iti Pransia. Parais: Bibliothèque nationale, [1986]. 9 p.
- Riding, Alan. "France Detects a Cultural Threat in Google," New York Times. Abril 11, 2005.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Nailian a Biblioteka iti Pransia iti Wikimedia Commons
- Midia a mainaig iti Bibliothèque nationale de France iti Wikimedia Commons
- WEbsite ti BnF (Ingles)
- BnF website (Pranses)
- Gallica, Dihital a biblioteka ti BnF (Ingles)
- Gallica, Dihital a biblioteka ti BnF (Pranses)


text:
Nailian a Biblioteka ti Australia
Ti Nailian a Biblioteka ti Australia ket isu ti kadakkelan a biblioteka ti reperensia iti Australia, daytoy ket akinrebbeng babaen kadagiti termino ti Tignay ti Nailian a Biblioteka para iti "panagtaripato ken panagdur-as ti nailian nga urnong ti material ti biblioteka, ken mairaman ti komprekensibo a material ti biblioteka a mainaig iti Australia ken ti tattao nga Australiano." Idi 2012-2013, ti urnong ti Nailian a Biblioteka ket buklen dagiti 6,496,772 a banag, ken dagiti maipatinayon pay a 15,506 metro dagiti material ti manuskritu.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Collection statistics | National Library of Australia". Nla.gov.au. Naala idi 2013-11-12.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Nailian a Biblioteka ti Australia iti Wikimedia Commons
Nagsasabtan: 35°17′47″S 149°07′46″E / 35.296379°S 149.129448°E


text:
Eudicotidae
Ti Eudicotidae ket dagiti monopiletiko a klade dagiti mula nga agsabsabong a tinawtawagan kadagiti tricolpate wenno dagiti saan a magnoliid a dicot babaen dagiti dati a mannurat. Ti botaniko a pannakaibaga ket naipayammo idi 1991 babaen ti ebolusionario a botaniko a ni James A. Doyle ken paleobotaniko a ni Carol L. Hotton tapno maiyunayunay ti kinaudi nga ebolusionario panagtitipon ti tricolpate a dicot manipud ti nasapsapa, dagiti saan unay a naipangruna, a dicot.[1] Ti asideg a pannakaikabagian kadagiti mula nga agsabsabong iti bukbukel a mota ti tricolpate ket immuna idi a makitkita kadagiti morpolohiko a panagadal kadagiti nagbibingayan a tinawid a karakter. Dagitoy a mula ket addaan kadagiti naisangayan a ugali kadagiti bukodda a bukkel ti mota a mangipakpakita ti tallo a colpi wenno dagiti gurit a kaabay ti polar nga aksis. Ti kinaudi a molekular nga ebidensia ket nangpasingked ti henetiko a batayan para iti ebolusionario a pannakaikabagian dagiti mula nga agsabsabong iti bukbukel ti mota ken ti dicotyledon nga ugali ti tricolpate. Ti pnangibaga ket kaibuksilanna dagiti "agpayso a dicotyledon" gapu ta aglaon ti kaaduan kaadgiti mula a naikeddengen a dagiti dicot ken addaan ti panangilasin kadagiti dicot. Ti panangipaga ti "eudicotidae" ket kanungplanen a kaaduan a naampon iti botanika tapno mangibaga ti maysa kadagiti dua a kadakkelan a klade dagiti angiospermae (buklen tisumurok a 70% dagiti sebbanagn ti angiospermae), ti sabali pay ket dagiti dagiti monocot. Dagiti natidda nga angiospermae ket masansan a naibagbaga a kas dagiti basal nga angiospermae wenno dagiti paleodicot ngem dagitoy a panangibaga ket saan pay nga adu wenno kankanayon a naampon gapu ta saanda a mangitudo ti maysa agrupo ti monopiletiko.
Ti sabali pay a nagan para iti eudicotidae ket dagiti tricolpate, ti nagan a mangitudo ti naguritan nga estruktura iti mota. Dagiti kameng ti grupo nga addaan ti tricolpate a mota, wenno dagiti porma a naala iti daytoy . Dagitoy a mota ket addaan ti tallo wenno ad-adu pay a babassit nga abut a naikabil iti gurit a tinawtawagan iti colpi. Iti pannakaigiddiat, kaaduan kadagiti sabali a agbukel a mulmula (nga isu ti gymnospermae, dagiti monocot ken dagiti paleodicot) ket agpataudda kadagiti monosulcate a mota, nga addaan ti agmaymaysa a bassit nga abut a nikabil iti sabali a turongna a gurit a tinawtawagan iti sulcus. Ti nagan a "tricolpate" ket kinaykayat dagiti botaniko tapno maliklikan ti pannakaallilaw kadagiti dicot, ti grupo a saan a monopiletiko(Judd & Olmstead 2004).
Adu kadagitinadayeg a mula ket dagiti eudicots, a mairaman kadagiti adu a masida a mulmula, kaykayo, ken dagiti ornamental. Adda met dagiti kadawyan ken pamiliar a eudicotidae ket mangiraman ti kamkameng ti pamilia ti mirasol kasla ti kadawyan a dandelion, ti forget-me-not, repolio ken dagiti sabali pay a kameng iti pamiliana, iti mansanas, buttercup, arse ken macadamia. Kaaduan kadagiti adu ti bulongna a kayo iti tengna a latitud ket tagikua pay dagiti eudicotidae, malaksid kadagiti kayo ti magnolia ken tulipa a tagikua ti magnoliids, ken Ginkgo biloba a saan daytoy nga angiospermae.
Ti nagan nga "eudicotidae" ket inus-usar iti sisitema APG, ti 1998, ken sistema APG II, ti 2003, para itipanangidasig kadagiti angiospermae. Daytoy ket maipakat ti klade, ti grupo ti monopiletiko, a mangiraman ti kaaduan kadagiti (dati) dicot.
Dagiti subdibision[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti eudicotidae ket mabaln met a mabingbingay kadagiti dua a grupo: dagiti basal a eudicotidae ken dagiti bugas a eudicotidae.[2] Dagiti basal nga eudicotidae ket maysa nga inpormal a nagan para kadagiti grupo ti parapiletiko . Dagiti bugas nga eudicotidae ket dagiti grupo ti monopiletiko.[3]
Ti maikadu apanagadal ket nangisingasing idi a dagiti buagas nga eudicotidae ket mabalinda met a mabingbingay kadagiti dua a klade- Pentapetalae - a mangbukel kadagiti amina a eudicotidae malaksid kadagiti Gunnerales - ken Gunnerales.[4]
Ti Pentapetalae ket mabalin met a mabingbingay kadagiti tallo a klades:
- (i) ti "superrosid" a klade a mangbukel kadagiti Rosidae, Vitaceae ken Saxifragales
- (ii) ti "superasterid" a kalde a mangbukel kadagiti Berberidopsidales, Santalales, Caryophyllales ken Asteridae
- (iii) Dilleniaceae
Iti kaunegan dagiti bugas nga eudicotidae, dagiti kadakkelan a grupo ket dagiti "rosidae" (bugas a grupo nga addaan ti prefix nga "eu−") ken dagiti "asterids" (bugas a grupo nga addaan ti prefix nga "eu−").
- eudicotidae :
- dagiti bugas a udicotidae :
Iti ad-adu pay a salaysay, iti kaunegan ti tunggal amaysa a klade adda met dagiti saan a naipuesto a pamilia ken dagiti urnos (dagiti saan a naipuesto a henero ket saan a naibagbaga):
- klade ti 'eudicotidae
-
-
- pamilia ti Buxaceae [+ pamilia ti Didymelaceae]
- pamilia ti Sabiaceae
- pamilia ti Trochodendraceae [+ pamilia ti Tetracentraceae]
- urnos ti Ranunculales
- urnos ti Proteales
-
- klade dagiti bugas a eudicotidae
-
-
- pamilia ti Aextoxicaceae
- pamilia ti Berberidopsidaceae
- pamilia ti Dilleniaceae
- urnos ti Gunnerales
- urnos ti Caryophyllales
- urnos ti Saxifragales
- urnos ti Santalales
-
- klade ti rosids
-
-
- pamilia ti Aphloiaceae
- pamilia ti Geissolomataceae
- pamilia ti Ixerbaceae
- pamilia ti Picramniaceae
- pamilia ti Strasburgeriaceae
- pamilia ti Vitaceae
- urnos ti Crossosomatales
- urnos ti Geraniales
- urnos ti Myrtales
-
- klade ti eurosids I
-
-
- pamilia ti Zygophyllaceae [+ family Krameriaceae]
- pamilia ti Huaceae
- urnos ti Celastrales
- urnos ti Malpighiales
- urnos ti Oxalidales
- urnos ti Fabales
- urnos ti Rosales
- urnos ti Cucurbitales
- urnos ti Fagales
-
-
- klade ti eurosids II
-
-
- pamilia ti Tapisciaceae
- urnos ti Brassicales
- urnos ti Malvales
- urnos ti Sapindales
-
-
-
- klade ti asterids
-
- klade ti euasterids I
-
-
- pamilia ti Boraginaceae
- pamilia ti Icacinaceae
- pamilia ti Oncothecaceae
- pamilia ti Vahliaceae
- urnos tiGarryales
- urnos ti Solanales
- urnos ti Gentianales
- urnos ti Lamiales
-
-
- klade ti euasterids II
-
-
- pamilia ti Bruniaceae
- pamilia ti Columelliaceae [+ family Desfontainiaceae]
- pamilia ti Eremosynaceae
- pamilia ti Escalloniaceae
- pamilia ti Paracryphiaceae
- pamilia ti Polyosmaceae
- pamilia ti Sphenostemonaceae
- pamilia ti Tribelaceae
- urnos ti Aquifoliales
- urnos ti Apiales
- urnos ti Dipsacales
- urnos ti Asterales
-
-
-
-
Nota : “ + ....” = pagpilian, a kas maysa a nailasin kadagiti dati a pamilia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Endress, Peter K. (Oktubre 2002). "Morpolohia ken Angiosperma Sistema iti Molekular a Panawen". Botanical Review. Estruktural a Sistematika ti Botanika: Ti Timpuyogan a Pakalaglagipan kenni William C. Dickison. 68 (4).
- ^ Worberg A, Quandt D, Barniske A-M, Löhne C, Hilu KW, Borsch T (2007) Pilohenia dagiti basal nga eudicotidae: panirigan manipud tisaan nga agkodigo ken napardas nga agbalbaliw a DNA. Dagiti organismo, Dibersidad ken Ebolusion7 (1), 55-77.
- ^ Douglas E. Soltis, Pamela S. Soltis, Peter K. Endress, ken ni Mark W. Chase. Pilohenia ken Ebolusion dagiti Angiospermae. Sinauer Associates: Sunderland, MA, USA. (2005).
- ^ Moore MJ, Soltis PS, Bell CD, Burleigh JG, Soltis DE (2010) Pilohenetiko a panagusig kadagiti 83 a plastid a genes ketmangpasayaat a mansolbar ti nasap a dibersipikasion dagiti eudicotidae. Proc Natl Acad Sci USA
- Doyle, J. A. & Hotton, C. L. Dibersipikasion ti nasapa a pula ti sabong ti angiospermae iti kladistiko a kontesto. pp. 169–195 in Pollen and Spores. Dagiti Tabas ti Dibersipikasion(eds Blackmore, S. & Barnes, S. H.) (Clarendon, Oxford, 1991).
- Walter S. Judd and Richard G. Olmstead (2004). "Ti panagsukimat ti tricolpate (eudicot) pilohenetiko a pannakaikabagian". Amerikano a Warnakan ti Botanika. 91 (10): 1627–1644. doi:10.3732/ajb.91.10.1627. PMID 21652313. (napno a testo )
- Eudicots iti Stevens, P. F. (2001 ken masakbayan). Website ti Pilohenia ti Angiosperma. Bersion 7, Mayo 2006.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Eudicotidae iti Wikimedia Commons
- Eudicots, Gandat ti Web iti Puon ti Biag
- Dicots Dagiti Porma ti Mula a Biag


text:
Kernel
Ti kernel ket kangrunaan a paset ti dadduma a sapasap a sistema ti panangpaandar iti kompiuter. Dagiti rebbengna ket ipaset ti panangimaton dagiti rekurso wenno pamuspusan ti sistema ken ti pakitinnarusan ti pagbaetan ti hardware ken software. Kas kangrunaan a paset ti sistema ti panangpaandar, isagsaganaanna ti abstrakto a tuon para iti hardware, aglalo para iti memoria, kadagiti prosesor ken kadagiti ap-aparato ti I/O nga agpalubos iti pakitinnarusan ti hardware ken software. Paar-aramat ti kernel dagitoy kadagiti proseso ti sistema babaen ti mekanismo para iti pakitinnarusan iti pagbaetan dagiti proseso (inter-process communication mechanisms) ken ti panangawagan ti sistema (system calls).
No dadduma a kita ti kernal ket agsabalida iti pamuspusan kadagiti pannakaaramid, ngem agdepende iti daremdemda ken pannakaaramatda. Dagiti sibubukel a kernel (monolithic kernel) ket ar-aramatenda dagitoy pagtungpalan babaen ti pannakapataray iti kodigo iti uneg ti pareho nga lugar ti pagtaengan ti memoria (memory address space) tapno masaysayaatan ti pannakaaramid ti sistema. Ngem, dagiti nakabasbassit a kernel (microkernel) ket pinapatarayda dagiti kaaduan a panagserbida (services) iti uneg ti lugar ti mangaramat (user space). Ti pagtungpalanda ket pannakalaing ti pannaripato ken ti sebangan ti base ti kodigo.


text:
Pagsasao
Ti pagsasao ket maysa a sistema dagiti simbolo (a nainsapasapan nga ammo kas dagiti balikas), ken dagiti annuroten no kasano a maaramat ken maiturong dagitoy. Ti balikas a pagsasao ket maaramat met kas pangdakamat iti sibubukel a penomenon ti pagsasao, kas koma iti kadawyan a ramramit dagiti pagsasao. Nupay ti pagsasao ket maar-aramat iti komunikasion, saan ketdi a maipada iti daytoy.
Ti nataoan a pagsasao ket natural a pasamak a ti panangsursuro iti dayta ket kas iti nainkasigudan a karirikna ti ubing. Iti gagangay a pormana, ti nataoan a lengguahe nga ar-aramatenna dagiti uni wenno senias a kas simbolo a pangkomunikar babaen kadagiti nainkasigudan a rikna. Nupay rinibu ti nataoan a lengguahe, agpapada dagitoy nga addaan kadagiti gagangay a galad a ti panagpapada dagitoy ket arigna awan ti nagdudumaanda.
Inaramid (wenno iti sabali a kaso nadiskubre) ti tao dadduma pay a pagsasao, karamanna dagiti naar-aramid laeng a nataoan a lengguahe kas iti Esperanto wenno Klingon, panagprograma a pagsasao (iti kompiuter) kas iti Python wenno Ruby, ken kasta metten dagiti termino iti matematika. Dagitoy a lengguahe ket saan a siinget a maipada iti nainkasigudan a nataoan a lengnuahe.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pagsasao iti Wikimedia Commons


text:
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Naus-usar daytoy para iti panagpartuat ken panagtaripato kadagiti listaan ti pampanid—ken kangrunaan a para iti panggep dagiti listaan. Dagitoy ket saan a paset ti
panangikategoria ti ensiklopedia.
Adu pay a pakaammo:
Daytoy a kategoria ket
nailemmeng kadagiti nakaikamenganna a panid—malaksid no naisaad ti maitunos a kakaykayatan ti agar-aramat. Dagitoy a kategoria ket naus-usar a panagsurot, panagpartuat ket panagurnos kadagiti listaan ti pampanid a nasken a "maasikaso" (kas pagarigan, dagiti panid nga agus-usar kadagiti nasukatanen a sintaksis), wenno nasken a dagus a maurnos.
Dagitoy a kategoria ket agserbi pay tapno mailasin dagiti kameng dagiti nadumaduma a listaan wenno dagiti subkategoria iti dakdakkel ken nasaysayaat a listaan (
nailasin babaen kadagiti pannakaidasig).
Daytoy ket us-usaren laeng tapno adda ti nalaka pagsurotan ken pagtaripatuan kadagiti
nangruna nga artikulo ti Wikipedia. Makita pay dita dagiti sabali a kategoria a pagtaripatuan dagiti nangruna nga artikulo.
Pampanid iti kategoria "Nangruna nga artikulo"
Dagiti sumaganad a 189 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 189 a dagup.
Nailemmeng a katkategoria:


text:
William Henry Harrison
Ni William Henry Harrison (Pebrero 9, 1773 – Abril 4, 1841) ket isu idi ti maikasiam a Presidente iti Estados Unidos (1841), maysa nga Amerikano nga opisial ti milisia ken politiko, ken ti immuna a presidente a natay bayat bga adda ti opisina. Isu ket agtawen idi ti 68, ken 23 nga aldaw idi immuna a nagtakem, ti kalakayan a nabutosan a presidente aginggana idi nabutosan ni Ronald Reagan idi 1981, ken ti kinaudi a Presidente a naipasngay sakbay ti Panagirangarang iti Pannakawaya ti Estado sUnidos. Ni Harrison ket pimmusay idi maika-32 nga aldawna iti opisina[a] iti komplikasion manipud ti sakit ti bara, nga isu ket nagserbi ti kabassitan a panagturay iti pakasaritaan ti presidente ti Estados Unidos. Ti ipupusayna ket nakarisik ti bassit a batay-linteg a kibaltang, ngem dayta a kibaltang ket nagsolbar kadagiti adu a salusod a maipanggep ti panagsarsaruno ti presidente a saan a nasungbatan babaen ti Batay-linteg aginggana idi naipasa tio maika-25 a panagpasayaat.
Sakbay ti pannakabutosna a kas presidente, ni Harrison ket nagserbi a kas ti immuna a delagado ti kongreso para iti teritorio manipud ti Amianan a laud a Teritorio, gobernador iti Teritorio ti Indiana ken kalpasan daytoy a kas ti pannakabagi ti E.U. ken senador manipud ti Ohio. Isu ket nakaal ti panakadayeg para kadagiti panagidaulona dagiti puersa ti Estados Unidos para iti panagsuppiatna kadagiti Amerikano nga Indiano idiay Gubat iti Tippecanoe idi 1811,[1] nga idiay a nakagun-od ti parbo a nagan a "Tippecanoe" (wenno "Daan a Tippecanoe"). A kas maysa a heneral iti simmaruno a Gubat iti 1812, ti kalatakan nga inparawadna ket ti panagballigina idi idiay Gubat iti Thames idi 1813, nga isu ket nangpasardeng kadagiti riribok iti rehionna.
Kalpasan ti gubat, ni Harrison ket immalis idiay Ohio, nga idiay ket nabutusan ti Kongreso ti Estados Unidos, ken idi 1824 isu ket nagbalin a kameng iti Senado. Ken nagserbi ti napasardeng a termino sakbay nadutokan a kas Ministto ti Plenipotensiario idiay Colombia idi Mayo 1828. Idiay Colombia, nakisao kenni Simón Bolívar a nangawawis kaniana nga umampon ti Amerikano nga estilo ti demokrasia, sakbay a nagsubli idiay talonna idiay Ohio, nga isu a nagtaeng iti pannakaretiro aginggana nga isu ket nainominado a presidente idi 1836. Kalpasan a napaay, isu ket nagretiro manen idiay talonna sakbay a nabutosan a kas presidente idi 1840, ken natay iti sakit ti bara idi Abril 1841, ti maysa a bulan kalpasan ti panagtakemna ti opisina.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ni Harrison ket nagserbi a kas Presidente iti 30 al-aldaw, 12 oras ken 32 minuto, ngem daytoy ket naiwarwaras kadagiti nadumaduma a 32 nga aldaw ti kalendario; paset ti aldaw idi immuna a nagtakem, a 30 a napno nga al-aldaw, ken paset ti aldaw idi isu ket pimmusay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Buescher, John. "Tippecanoe and Walking Canes Too". TeachingHistory.org. Naala idi 8 Oktubre 2011.


text:
Metal
Ti metal (manipud ti Griego "uέtaλλov" – métallon, "mina, pagbatuan, metal"[1][2]) ket isu ti solido a materiales (ti maysa a elemento, kompuesto, wenno alloy) a kadawyan a natangken , nasileng, ken makailanga ti nasayaat nga elektrikal ken panagkukua iti pudot. Dagiti metal ket kadawyanda a naalumaymay, dagitoy ket mapanday wenno pemanente a matalmegan iti sukogda nga awan a saan amatukkol wenno agberre ken dagitoy pay ket mabalin a malunag (maipagtipon wenno malunag) ken naalumaymay (mabalin a maaramid iti naingpis a barot).[3] Agdama a, 91 kadagiti 118 a dagup dagiti elemento iti periodiko a lamisaan ket naidasig dagitoy a kas metal.
Ti kaibuksilan ti pannakaibaga ti "metal" ket maigiddiat para kadagiti nadumaduma a komunidad. Kas pagarigan, dagiti astronomo ket usarenda ti sapasap a pannangibaga ti "metal" para iti pakainugotan a mangipalawag kadagiti amin nga elemento malaksid ti hidroheno ken helio (dagiti kangrunaan a pakabuklan dagiti bituen, naurnong nga isu met ti pakabuklan ti kaaduan a makitkita abanag iti law-ang). Isunga, iti astronomia ken pisikal a kosmolohia, ti metalisidad ti maysa na naga ket isu ti proporsion iti banagna a bunukel dagiti kimiko nga elemento malaksid ti hidroheno ken helio.[4] Iti pay maipatinayon, adu kadagiti elemento ken dagiti kompuesto a kadawyan a saan a naidasig a kas dagiti metal ngem agbalin dagitoy a metaliko babaen kadagiti nangato a presion; dagitoy ket naamammuan a kas dagiti metaliko ng aalotropo dagiti saan ametal.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ uέtaλλov Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon, iti Perseus Dihital a Biblioteka
- ^ metal, kadagiti Diksionario ti Oxford
- ^ metal. Encyclopaedia Britannica
- ^ John C. Martin. "Ania ti naadaltayo manipud ti metal a linaon dagiti bituen". Baro a Panagusig ti RR Lyrae Kinematika iti Solar Kaarubaan. Naala idi Septiembre 7, 2005.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Metal iti Wikimedia Commons


text:
Inhenieria
Ti inhenieria iket isu ti panangipakat iti sientipiko, ekonomiko, sosial, ken praktikal a pannakaammo tapno mangidaremdem, mangibangon, ken mangtaripato kadagiti patakder, dagiti makina, dagiti ramit, dagiti sistema, materiales ken dagiti processes. Daytoy ket mabalin a sumakop ti panagusar kadagitipanirigan tapno maaramid, imodelo ken igatad timaysa a maitunos apakailawlawagan iti maysa a problema wenno gandat. Ti disiplina ti inhenieria ket nawatiwat unay, ken buklen dagiti sakop iti ad-adu a naipangpangruna a pagobraan iti inhennieria, nga iti tunggal maysa ket adda pay ti ad-adu a naisangayan a panagiyunayunay iti partikular a lugar iti teknolohia ken dagiti kita iti pannakaipakat.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Inhennieria iti Wikiquote (Ingles)


text:
Thomas Jefferson
Ni Thomas Jefferson (Abril 13, 1743 (Abril 2, 1743 O.S.) – Hulio 4, 1826) ket maysa idi nga Amerikano a Nangipatakder nga Ama, ti kangrunaan a nagsurat iti Pannakirangarang ti Panakawaya (1776) ken ti maikatlo a Presidente iti Estados Unidos (1801–1809). Idi rugi ti Amerikano a Rebolusion, Isu ket nagserbi iti Kontinental a Kongreso, a kas pannakabagi ti Virginia ken nagserbi pay a kas ti panawen ti gubat a Gobernador iti Virginia (1779–1781). Kalpasan ti gibus ti gubat, manipud ti tengnga idi 1784 ni Jefferson ket nagserbi a kas maysa adiplomatiko, a naipuesto idiay Paris, tapno makatulong a makitulag kadagiti komersio a tulagan. Idi Mayo 1785, isu ket nagbalin a ti Ministro ti Pransia iti Estados Unidos. Ni ket isu ti immuna a Sekretario iti Estado iti Estados Unidos 1790–1793) a nagserbi babaen ni presidente George Washington. Kalpasan ti panagikkatna iti daytoy nga opisina, a kaduna ti gayyemna a ni James Madison isu ket nagurno sti Demokratiko-Partido Repbulikano. Isu ket nabutosan a kas Bise-Presidente idi 1796, babaen ti kasuppiatna ani John Adams, ni Jefferson a kaduana ni Madison ket nalimed a nagisurat ti Resolusion ti Kentucky ken Virginia, a daytoy ket nangpadas nga agukas kadagiti Ganganaet ken Sedisiona Tignay.
Nabutosan a kas presidente a tinawtawagan ni Jefferson a kas ti Rebolusion iti 1800, immatunanna ti nakapia panagsukat ti bileg, ginatangna ti nawatiwat a Louisiana a Teritorio manipud ti Pransia (1803), ken nangipatulod ti Lewis ken Clark Ekspedision (1804–1806) tapno masukisok ti baro a laud. Ti maikadua a terminona ket adu kadagiti sikor iti taengan, a kas ti napaay a panagliput a tribunal ti dati a Bise Presidente a ni Aaron Burr, ken panagpakaro ti sikor iti Britania. Nga adda ti panakigubat ti Britani akenni Napoleon, isu ket nangipadas kadagit nakarit a panakigubat ti ekonomiko kaniada; nupay kasta, dagiti embargo a lintena ket adadu pay a nakadadael ti Amerikano a komersio ken ti ekonomia. Ni Jefferson ket kadawyan a naigatad kadagiti eskolar a panagsukisok a kas maysa kadagiti kalatakan a presidente iti Estados Unidos, urayno manipud idi maika-20 a siglo, adu kadagiti historiador ket umad-adu a dumildillaw para kadagiti pannakpaayna nga agtignay iti domestiko a panagtagabu.[1][2]
A kas daulo ti Panaglawlawag, ni Jefferson ket maysa a erudito a mangisasao ti lima a pagsasao ken naragut idi ti siensia, panagputar, arkitektura, relhion ken pilosopia, ti panagputar a nagniturong kaniana a nagipatakder ti Unibersidad iti Virginia kalpasan ti panagpresidentena. Isu ket nagdaremdem ti buokodna a dakkel a iti maysa a 5,000 hetri a plantasion idiay asideg ti Charlottesville, Virginia, a ninagananna ti Monticello. Bayat nga isu ket saan a maysa nga orador, isu idi ket saan a naumuma nga agsursurat ken nakisinnurat kadagiti makaimpluensia a tattao iti Amerika ken Europa.
Nupay a ni Jefferson ket nagtagikua kadagiti tagabu isu ket agnanayon a nagsuppiat ti panagtagabu iti dagup a abiagna[3] ken naipanunutanna a daytoy ket kasupaditi linlinteg ken masna. [4] Isu ti nagidaulo ti Amerika a panagsuppiat iti sangalubongan a komersio ti panagtagabu, ken nagnayon ti kontra-tagabu nga artikulo iti kasisigud a burador iti Panagirangarang ti Panakawayawaya. A kas ti Presidente, isu ket nagpirma ti [[Tignay a Mangpawil ti Panagimportar dagiti Tagabu] idi Marso 2, 1807. Ni Jefferson ket nakibingbingay ti sapasap a panagkita kadagiti panawenna a dagiti Aprikano ket nakapkapsut a puli. A kas paset iti Virginia a napili nga agmulmula ken agmulmul ati tabak, isu ket nagtagikua kadagiti ginasot a tagabu.[5][6] Idi 1820 isu ket napisa a simmuppiat iti Missouri a Kompromiso, nga isu ket nakakitkita iti daytoy a kas maysa a di nasayaat a naipanunutan a maniobra ti politiko a daytoyto ket mangbingay ken mangdangran ti irurumsua ti Kapppon.[7][5] Ni Jefferson ket pribado a nagsagsagaba ti kompatibilidad ti panagtagikua ti tagabu ken dagiti kaumnuan iti Amerikano a Rebolusion.
Kalpasan ti ipupusay ti awanana ti sangapulo ket maysa atawen a ni Martha Jefferson, idi 1782, ni Jefferson ket saanen a nakiassawa; ti panakiaasawana ket nakapataud ti innem nga annak, a dua laeng kadagitoy ti nagbiag ken limmakay. Idi 1802 adda rimmuar a panagpabasol nga isu ti agama kadagiti annak ti ti maysa a tagabuna a ni Sally Heming. Idi 1998, ti DNA a panagsubok ket adda nakapakita a naipadpada a bnagbaetan ti kinaudi nga anak ni Sally Heming ken ti lalakei a linia ti pamilia ni Jefferson. No dagitoy nga annak ket pinutotan babaen ni Jefferson, wenno maysa kadagiti kabagianna, ket nabati a suppiatan dagiti historiador.
Nasapa a biag ken karrer[urnosen | urnosen ti taudan]
Isu ket ti maikatlo kadagiti sangapulo nga annak, Ni Thomas Jefferson ket naipasngay idi Abril 13, 1743 (Abril 2, 1743 O.S.){{#tag:ref|Ti panakaipasngay ken ipupusay ni Thomas Jefferson ket naited nga inususar ti [[kalendario a Gregoriano]. Nga isu ket naipasngay idi ti Britania ken dagiti koloniana ket agususarda pay laeng ti kalendario a Huliano, dagiti kontemporario a rehistro ken panteonna ket nagrehistro a ti panaakaipasngayna ket idi bril 2, 1743.|group="Note"}} iti balay ti pamiliana idiay Shadwell, Kondado ti Goochland , Virginia, a tattan ket paset iti Kondado ti Albemarle.[8] Ti amana ket ni Peter Jefferson, maysa nga agmulmula ken agtagtagabu, ken maysa nga agrimensor.[9] Mabalin nga isu ket nanipud iti Gales a kapuotan, uray no daytoy ket saan pay a nalawlawagan.[10] Ti inana ket ni Jane Randolph, anak a babai ni Isham Randolph,ti maysaa a kapitan ti barko ken sagpaminsan nga agmulmula. Ni Peter ket Jane nagassawada idi 1739.[11] Ni Thomas Jefferson ket bassit laenga nagayayat ken saan a nangikaskaso iti bukodna a kaputotan ken ammona laeng ti kaada ti apongna a lakay manipud ti amana.[10]
Sakbay ti balo a lalaki a ni William Randolph, maya a nabayag a gayyem ni Peter Jefferson, ket pimmusay idi 1745, intudinganna ni Peter a kas ti mangasikaso ken mangtaripato ti Tuckahoe a Plantasion ken mangaywan kadagiti uppat nga annakna. Iti dayta a tawen dagiti Jeffersons ket immalisda idiay Tuckahoe, isu ditoy ti nagatenganda kadagiti simmaruna apito a tawen sakbay a nagsublida idiay Shadwell idi 1752. Ditoy ti nasapa a nakalaglagipan ni Thomas Jefferson, nga isu ket inawawit iti rabaw ti pungan babaen ti maysa a tagabu iti panawen nga iyaalisda idiay Tuckahoe.[12] Ni Peter Jefferson ket pimmusay idi 1757 ken ti estado ti Jefferson ket nabingbingay kadagiti dua nga annak a lalaki ni Peter; ni Thomas kenni Randolph.[13] Ni Thomas ket nakatawid iti agarup a 5,000 akre (2,000 ha; 7.8 sq mi) iti daga, a mairaman ti Monticello ken dagiti agarup a 20-40 a tagabu. Isu nagala ti panagtengngelna iti daytoy a tagikua kalpasan a nagtawen iti 21.[14]
Idi Oktubre 1, 1765, idi ni Jefferson ket nagtawen ti 22, ti bakbaket a kabsatna a babai a ni Jane ket pimmusay iti tawen a 25.[15] Isu ket napan iti nasudi a panagladladingit, nga isu ket naglidliday payen babaen ti panakaawan ti kabsatna a babai a ni Mary, a nakiassawa idin ti adu a napalabas a tawen kenni Thomas Bolling, kenni Martha, nga idi Hulio ket nakiassawa kenni Dabney Carr.[15] Dagitoy dua ket nagtaengda iti pagtaengan ti assawada. Ti ububing laeng a kabsat a babbai ni Jefferson a ni Elizabeth, Lucy, ken ti dua a maladaga, ket ti adda a nabati ti balayda. Nakaala ti panagliwliwana kadagiti ubbing a kakabsatna, ngamin ket saanda a nakaited kaniana kadagiti maipapan ti isip a panagsuppiat a kas dagiti bakbaket a kabsatna.[15] Segun ti historiador a ni Ferling, bayat idi dumakdakkel ni Jefferson ket nagsagsagaba ti tarumpingay ken panakabaybay-an a banag a daytoy ti nagbanagan ti ermitanio a panagbiag idi limmakay.[16]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Chernow 2004, p. 589.
- ^ Wood 2006, pp. 95–99.
- ^ Peterson, 1960 p.188
- ^ "Ni Thomas Jefferson ken ti Panagtagabu". Monticello.org. 2010-12-02. Naala idi 2012-05-04.
- ^ a b "Ni Thomas Jefferson ken ti Panagtagabu". Monticello.org. 2010-12-02. Naala idi 2012-05-04.
- ^ Ferling 2000, p. 135.
- ^ Peterson, 1970 pp.995-98
- ^ Malone 1948, p. 3, 430.
- ^ Malone 1948, p. 4.
- ^ a b Malone 1948, pp. 5-6.
- ^ Malone 1948, pp. 13-14.
- ^ Malone 1948, pp. 19-21, 428.
- ^ Malone 1948, pp. 31-33.
- ^ Malone 1948, pp. 437–440 Ti husto a kaadu iti daga ken tagabu a tinawid ni Jefferson ket karkulo laeng. Ti immuna arehistro ni Jefferson a naaramid a maipanggep ti panagtagikua ti tagabu, ket idi 1774, nga isu idi ket nagtagikua ti 41.
- ^ a b c Henry Stephens Randall, Ti biag ni Thomas Jefferson. p 41
- ^ Ferling 2000, pp. 36–37.


text:
Agosto 1
Ti Agosto 1 ti maika-213 nga aldaw ti tawen (maika-214 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 152 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Maria Corazon Cojuanco Aquino, ket maika-11 a Presidente ti Pilipinas. (nayanak idi Enero 25, 1933).
- Manuel Luis Molina Quezon, ket maika-2 a Presidente ti Pilipinas a commonwealth. (nayanak idi Agosto 19, 1878).


text:
Panagluas iti limbang
Ti panagluas iti limbang (Ingles: spaceflight) ket balistika a panagluas idiay wenno iti kaunegan ti akin-ruar a limbang. Ti panagluas iti limbang ket no usaren ti pagluganan ti limbang nga adda wenno awan iti agalugan a tao. Kas pagarigan panagluas iti limbang ti tao ket mairaman ti Ruso a programa ti Soyuz , ti Sapace shuttle a progra ti Estados Unidos , ken ti pay agdama nga Internasional nga Estasion ti Limbang. Dagiti kas pagarigan ti awan taona a panagluas iti limbang ket mairaman ti space probe a nangpanaw ti pagliklikmutan iti Daga, ken dagiti pay satelite a agliklikmut iti lawlaw ti Daga, a kas dagiti satelite ti komunikasion. Dagitoy ket agtiynayda babaen ti telerobotiko a panagtengngel wenno napno nga autonomo.
Ti panagluas iti limbang ket inus-usar iti panagsukisok iti limbang, ken dagiti pay komersial nga aramid kasla iti turismo tiiti limbang ken dagiti satelite ti telekomunikasion. Adda pay adagiti saan a komersio a panag-usar iti panagluas iti limbang a mairaman dagiti obserbatorio ti limbang, dagiti satelite ti panagsiim ken dagiti panagpalpaliiw a satelite ti daga.
Ti panagluas iti limbang ket kadawyan a mangrugi iti maysa a panangipatayab ti kuitis , a mangited ti umuna a tapno abakenna ti puersa iti grabidad ken iduronna ti lugan ti limbang manipud ti rabaw ti Daga. No addanton iti limbang, ti panagkutkuti ti lugan ti limbang iti saan a naidurduron ken naidurduron ket sakupan babaen ti ti panagadal a tinawtawagan iti astrodinamika. Adda dagiti lugan ti limbang nga inganat inggana nga aggigian iti limbang, adda met dagiti maburburak it ilas-ud ti atmosperiko a panagsubli, ken dagiti dadduma ket makaabot iti planetario wenno lunar a rabaw para iti panagsanglad wenno impakto.


text:
UTC−07:00
Ti UTC−07:00 ket ti timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 7 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC). Idiay Amianan nga Amerika, daytoy ket mapalpaliiw iti Sona ti Oras ti Bantay iti las-ud ti pagalagadan nga oras, ken iti Sona ti Oras ti Pasipiko ti las-ud dagiti sabali a 8 a bulan (kitaen ti Oras a panagin-inut ti lawag). Adda met dagiti bassit a luglugar nga agus-usar iti daytoy iti amin a paset ti tawen.
Pagalagadan nga Oras ti Bantay (panaglalam-ek ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kanada
- Alberta
- Britaniko a Columbia (abagatn a daya a rehion)
- Terteritorio ti Amianan a laud (kaaduan ti teritorio)
- Nunavut (akinlaud)
- Saskatchewan - laeng Lloydminster ken dagiti nakapalikmut a lugar
- Estados Unidos
- Amin ti Colorado, Montana, New Mexico, Utah, ken Wyoming
- Amin ti Pagilian ti Navajo, ken gumay-at idiay Arizona
- Kaaduan ti Idaho (akin-abagatan a paset)
- Akinlaud a paspaset ti Kansas, Nebraska, South Dakota, ken Texas
- Abagatan a laud apaspaset ti North Dakota
- Bassit a paspaset ti daya ti Oregon ken Nevada
- Mehiko
- Baja California Sur
- Chihuahua (inamponna ti UTC−07 idi 1998)
- Nayarit (kaaduan ti estado)
- Sinaloa
Oras ti Aldaw ti Pasipiko (kalgaw ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kanada
- Britaniko a Columbia (kaaduan ti probinsia)
- Yukon
- Mehiko
- Estados Unidos
- Amin ti California ken Washington
- Kaaduan ti Nevada ken Oregon
- Akin-amianan a paset ti Idaho
Kas oras ti amin a paset ti tawen[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kanada
- Ti paset ti Ginget ti Karayan Kappia idiay Britaniko a Columbia
- Estados Unidos
- Arizona, malaksid ti Arizona Pagilian ti Navajo, a saan nga agpalpaliiw ti DST
- Mehiko
- Sonora
- Is-isla ti Revillagigedo malaksid ti Is-isla ti Clarion


text:
Panagsibog
Ti panagsibog ket isu ti artipisial a panangipakat ti danum iti daga. Daytoy ket inus-usar tapno makatulong kadagiti tinaltalon nga apit, panagtaripatu kadagiti ladawan ti daga, ken panagmula manen kadagiti nadisturbo a daga kadagiti namaga a lugar ken iti las-ud dagiti paset ti panawen iti bassit a panagtudtudo. Iti pay maipatinayon, ti panagsibog ket addaan pay a kadagiti sabali nga usar iti panagpataud ti apit, a mairaman ti panagsalaknib kadagiti mula iti panagyelo,[1] panaglapped ti panagtubo ti ruot kadagiti talon ti bukbukel[2] ken panagtulong iti panagpawil ti konsolidasion ti daga.[3] Iti pagiddiatan, ti agrikultura nga agkamkammatalek laeng iti dagus a panagtudo ken makunkuna a pinakan ti tudo wenno panagtalon ti namaga a daga. Dagiti sistema ti panagsibog ket inus-usar pay para iti palaglapped ti tapok, panagibelleng ti rugit iti pagibellengan, ken iti panagmina. Ti panagsibog ket kadawyan nga inad-adal a kakuyogna ti pagayusan, isu daytoy ti masna wenno artipisial a panagikkat ti rabaw wenno sirok ti rabaw a danum manipud ti naited a lugar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Snyder, R. L.; Melo-Abreu, J. P. (2005). "Salaknib ti panagyelo:kammasapulans, panagsanay, ken ekonomia– Tomo 1" (PDF). Gunglo ti Makan ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. ISSN: 1684-8241.
- ^ Williams, J. F.; Roberts, S. R.; Hill, J. E.; Scardaci, S. C.; Tibbits, G. "Panangimaton ti Danum para iti Panagtengngel ti Ruot iti Pagay". UC Davis, Departamento dagiti Siensia ti Mula. Naala idi 2007-03-14.
- ^ USA. "Aridpoop -05-15". Naala idi 2012-06-19.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Panagsibog iti Wikimedia Commons
- "Dagiti pamay-amn ti panagsibog". USGS. Naala idi Disiembre 8, 2005.
- Mangiraman daytoy nga artikulo ti teksto manipud iti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "nasken ti nagan ti artikulo". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.


text:
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH;
awatenna ti Progress Award for Education
Pinili ti United Filipino Council of Hawai’i ni Dr. Aurelio Solver Agcaoili a kas naisangsangayan nga edukador iti sibubukel nga Estado ti Hawai`i babaen ti panangitedna kenkuana iti pammadayaw a Progress Award for Education.
Maiyawatto daytoy nga award kenni Agcaoili iti maysa a pormal a seremonia iti Royal Hawaiian Hotel iti Waikiki, Hawai`i, iti Estados Unidos ti Amerika inton Nobiembre 24. Kadua ni Agcaoili a mapadayawan dagiti dadduma pay a binigbig ti UFCH, maysa nga aliansa dagiti adu nga organisasion dagiti Filipino iti nadumaduma a parte ti Hawai`i.
Binigbig ti UFCH ni Agcaoili gapu iti aramidna iti edukasion saan laeng iti uneg ti Unibersidad ti Hawai’i nga agdama a pagpapaayanna a kas manursuro iti Ilokano, iti pelikula ti Filipinas ken kultura a popular, iti literatura, iti panagiyulog ken interpretasion, ken iti drama. Kaduana dagiti nagduduma civic organizations ken cause-oriented groups, kasta met ti GUMIL Hawai`i, Annak ti Kailokuan iti Amerika, ken ti Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano, inrusuat ni Agcaoili ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures. Isu met laeng ti nangirubuat iti Fiesta Ilokano ken Amianan a naangay iti Philippine Consulate General ken manamnamanto manen a maangay iti kada Pebrero a bulan a pannakarambak ti Philippine Arts Month.
Kinonseptualisa ni Agcaoili ti agtultuloy a pannakaedukar ti komunidad kadagiti isyu iti kanser ken iti kinaranggas iti taeng babaen ti 4K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kanser ken iti Kinaranggas iti Taeng) ken ti 3K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kinaranggas iti Taeng), agpada a community language program nga adda iti babaen ti Ilokano Language and Literature Program iti Unibersidad ti Hawai`i. Kadua ni Agcaoili a nangisayangkat kadagitoy nga inisiatiba ti Asian American Network for Cancer Awareness, Research and Training, ken ti Domestic Violence Clearinghouse and Legal Hotline-Pilipina Rural Project.
Ni Agcaoili met laeng ti maysa kadagiti nangirugi iti Nakem Conferences a maysa itan a tignayan ken addaanen iti country chapter iti Filipinas, ti Nakem Conference Philippines nga ipangpanguluan ni Dr. Alegria Tan Visaya, sekretaria ti Board of Regents ti Mariano Marcos State University.
Nileppas ni Agcaoili, babaen iti Presidential Scholarship, ti kinadoktorado iti Unibersidad ti Pilipinas a nangisuruanna sakbay a nagpa-Amerika. Dua pay a masterado ken dua a kurso a batsilier ti niringpas ni Agcaoili.
Mannurat ni Agcaoili iti Bannawag; kasta met nga agsursurat iti Ingles ken Tagalog. Ti nobelana a Dangadang ti maysa kadagiti napadayawan iti Centennial Literary Prize idi 1998.
Friday, November 23, 2007
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH
Sunday, November 18, 2007
Villafania’s poetry book launched
The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.
Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.
The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.
The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.
KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.
Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”
Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.
Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.
Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.


text:
Albert Einstein
Ni Albert Einstein (Marso 14, 1879 – Abril 18, 1955) ket maysa a nayanak nga Aleman a theoretical a fisico a naipangruna ti kinasiribna (maysa a henio), ken mabigbig kas kaindaklanan a sientista iti maika-20 a siglo. Isuna ti nangisingasing iti teoria ti relatividad ken dadakkel dagiti naiburayna a kontribusion iti pannakabukel ti quantum mechanics, statistical mechanics, ken cosmolohia. Napadayawan idi 1921 iti Premio Nobel iti Fisica gapu iti panangilawlawagna iti photoelectric effect idi 1905 ken "kadagiti serviciona iti Teoretikal a Fisica." Kalpasan a mainawna ti bukodna a sapasap a teoria iti relatividad idi Noviembre 1915, nagbalin a nalatak iti sangalubongan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Albert Einstein iti Wikimedia Commons


text:
Artiko
Ti Artiko ket ti polar a rehion a mabirukan idiay akin-amianan unay a paset iti Daga. Ti Artiko ket buklen ti Taaw Artiko ken dagiti paset ti Kanada, Rusia, ken ti Estados Unidos (Alaska), Dinamarka (Greenland), Norwega, Suesia, Pinlandia, ken Islandia. Ti rehion ti Artiko ket buklen ti nawatiwat, a naabbongan ti yelo a taaw, ken napalikmutan baaen ti awan kayo a permafrost. Ti lugar ket mabalin a maipalawag a kas ti amianan ti Sirkulo ti Artiko (66° 33'N), ti aproksimado a patingga ti init ti tengnga ti rabii ken ti polar a rabii. Iti pay sabali, mabalin pay a maipalawag a kas ti rehion nga ayan ti natimbeng a temperatura para iti kapudotan a bulan (Hulio) ket baba ti 10 °C (50 °F); ti akin-amianan unay a linia ti kayo ket agarup a surotenna ti isotermia idiay pagbeddengan iti daytoy a rehion.[1][2]
Iti sosial ken politikal, ti rehion ti Artiko ket mangiraman kadagiti akin-amianan a teritorio dagiti wealo nga estado ti Artiko, urayno babaen dagiti panangipalawag ti masna a siensia iti daytoy a teritorio ket subartiko. Ti rehion ti Artiko ket naisangayan a lugar kadagiti ekosistema ti Daga. Dagiti kultura iti rehion ken indihenio a tattao ti Artiko ket nasanaydan iti kalamiisna ken dagiti nakaro a kondisions. Kadagiti naudi a panawen ti gay-at ti yelo ti baybay ket bimaasiten.[3] Biag idiay Artiko ket mangiraman kadagiti organismo nga agnanaed iti yelo,[4] zooplankton and pitoplankton, ikan ken dagiti mamalia ti baybay, dagiti billit, dagiti ayup ti daga, mulmula len dagiti kagimongan ti tao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "arctic." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. Naala idi Mayo 2, 2009.
- ^ Addison, Kenneth (2002). Fundamentals of the physical environment. Routledge. p. 482. ISBN 0-415-23293-7.
- ^ "Global Sea Ice Extent and Concentration: What sensors on satellites are telling us about sea ice." National Snow and Ice Data Center. Naala idi Mayo 1, 2009.
- ^ Christopher Krembs ken Jody Deming. "Organisms that thrive in Arctic sea ice." National Oceanic and Atmospheric Administration. Nobiembre 18, 2006.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Artiko iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Artiko manipud iti Wikivoyage (Ingles)


text:
Bruno Mars
Ni Peter Gene Hernandez (naiyanak idi Oktubre 8, 1985), kadawyana naam-ammuan babaen ti entablado a nagan a Bruno Mars, ket maya nga Amerikano a kumakanta-mannurat ti kanta ken agpadpataud ti plaka. Dimakkel idiay Honolulu, Hawaii babaen dagiti musikero a pamilia, ni Mars nangrugi nga agraramid ti musika idi ubing pay laeng. Nagpabpabuya kadagiti sabsabali a beddeng ti musika idiay ilina iti amin a kinaubingna. Nagturpos isuna iti nangato a pagadalan ken immalis ken napan idiay Los Angeles, California tapno masurotanna ti karrerna iti musika. Ni Mars ket nagpadpataud kadagiti kankanta para kadagiti sabsabli nga artista, timmipon isuna ti timpuyog ti panagpataud ti The Smeezingtons.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ De Castro, Cynthia (Enero 5, 2011). "Bruno Mars: Ti Fil-Am nga Artista nga addaan iti Sangalubongan a Pannakaararaw". Warnakan ti Asia. AJ Press Los Angeles. Naala idi Enero 7, 2011.


text:
Sistema ti nerbios
Ti sistema ti nerbios ket isu ti paset iti bagi ti ayup a mangitunos kadagiti boluntario ken saan a boluntario a panagtignay iti ayup ken mangirangarang kadagiti senial ti nagbaetan dagiti nadumaduma a paset iti bagi. Kadagiti kaaduan a kita ti ayup ket buklen iti dua a nangruna a paset, ti sentral ti sistema ti nerbios (CNS) ken ti periperiko a sistema ti nerbios (PNS). Ti CNS ket isu ti aglaon iti utekken ti duri. Ti PNS ket nangruna a mangbuel kadagiti urat ti nerbios, a dagitoy ket dagiti atiddog nga urat a mangikapet ti CNS kadagiti tungngal maysa a paset iti bagi. Ti PNS ket mangiraman kadagiti motor ti neurona, a mangtimbeng ti boluntario a panaggunay, ti autonomiko a sistema ti nerbios, a buklen ti simpatetiko a sistema ti nerbios ken ti parasimpatetiko a sistema ti nerbios ken mangtimbeng kadagiti inboluntario nga annong, ken ti enteriko a sistema ti nerbios, ti nawaya bassit a paset ti sistema ti nerbios a ti annongna ket ti panagtengngel ti sistema ti sistema ti panagkalpa.