text:
Baguio
Ti Siudad ti Baguio ket maysa a primera a klase a siudad iti probinsia ti Benguet iti isla ti Luzon iti Filipinas. Impasdek kas siudad dagiti Amerikano idi 1900 ken pinusgan ti Asemblea ti Filipinas kas Kalgaw a Kapitolio iti Filipinas idi Hunio 1, 1903. Iti kada kalgaw, mapan ti Gobierno iti Filipinas iti Baguio ket idiay a matarawidwidan ti pagilian. Adda Mansion ti Presidente, dagiti opisina ti Korte Suprema ken Lehislatibo iti Baguio. Ti met laeng Siudad ti Baguio ti nagyanan ti opisina ti Rehion Administratibo ti Kordiliera (Kordiliera Administratibo a Rehion wenno KAR).
Sakupen ti Siudad ti Baguio ti 49 a kuadrado kilometro ti naturod a dagdaga iti maysa a banak nga aganay a 1,500 metro ti kangatona iti akin-abagatan a laud a deppaar ti kabambatayan ti Kordiliera a Tengnga iti amianan a Luzon. Pinalawlawan ti probinsia ti Benguet a sigud a nakaipasetanna kas maysa nga ili sakbay a napagbalin kas agwaywayas a siudad. Kabeddeng ti Baguio ti ili ti Tuba iti abagatan ken laud, ti Itogon, Benguet iti daya, ken ti La Trinidad a kapitolio ti Benguet iti amianan.
Tallo ti kangrunaan a dalanan a sumang-at iti Baguio, ti Kalsada Kennon a mangrugi iti Rosario, La Union, ti Kalsada Marcos manipud iti Agoo, La Union, ken ti Naguilian a Kalsada manipud Bauang, La Union.
Dagiti maar-aramat a pagsasao iti Baguio ket Ilokano, Ingles, Kankana-ey, Ibaloi, Itogon, Tagalog, Pagsasao nga Intsik, Aleman, Olandés, ken Koreano.
Dagiti linaon
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Siudad ti Baguio iti 129 a barbaranggay.[2]
- Apugan-Loakan
- Asin Road
- Atok Trail
- Bakakeng Central
- Bakakeng North
- Happy Hollow
- Balsigan
- Bayan Park West (Bayan Park)
- Bayan Park East
- Brookspoint
- Brookside
- Cabinet Hill-Teacher's Camp
- Camp Allen
- Camp 7
- Camp 8
- Campo Filipino
- City Camp Central
- City Camp Proper
- Country Club Village
- Cresencia Village
- Dagsian, Upper
- DPS Area
- Dizon Subdivision
- Quirino Hill, East
- Engineers' Hill
- Fairview Village
- Fort del Pilar
- General Luna, Upper
- General Luna, Lower
- Gibraltar
- Greenwater Village
- Guisad Central
- Guisad Sorong
- Hillside
- Holy Ghost Extension
- Holy Ghost Proper
- Imelda Village
- Irisan
- Kayang Extension
- Kias
- Kagitingan
- Loakan Proper
- Lopez Jaena
- Lourdes Subdivision Extension
- Dagsian, Lower
- Lourdes Subdivision, Lower
- Quirino Hill, Lower
- General Emilio F. Aguinaldo
- Lualhati
- Lucnab
- Magsaysay, Lower
- Magsaysay Private Road
- Aurora Hill Proper
- Bal-Marcoville (Marcoville)
- Quirino Hill, Middle
- Military Cut-off
- Mines View Park
- Modern Site, East
- Modern Site, West
- New Lucban
- Aurora Hill, North Central
- Sanitary Camp, North
- Outlook Drive
- Pacdal
- Pinget
- Pinsao Pilot Project
- Pinsao Proper
- Puliwes
- Pucsusan
- MRR-Queen Of Peace
- Rock Quarry, Lower
- Salud Mitra
- San Antonio Village
- San Luis Village
- San Roque Village
- San Vicente
- Santa Escolastica
- Santo Rosario
- Santo Tomas School Area
- Santo Tomas Proper
- Scout Barrio
- Session Road Area
- Slaughter House Area
- Sanitary Camp South
- Saint Joseph Village
- Teodora Alonzo
- Trancoville
- Rock Quarry, Upper
- Victoria Village
- Quirino Hill, West
- Andres Bonifacio (Lower Bokaw
- Legarda-Burnham-Kisad
- Imelda R. Marcos (La Salle)
- Lourdes Subdivision, Proper
- Quirino-Magsaysay, Upper (Upp
- A. Bonifacio-Caguioa-Rimando
- Ambiong
- Aurora Hill, South Central
- Abanao-Zandueta-Kayong-Chugum
- Bagong Lipunan (Market Area)
- BGH Compound
- Bayan Park Village
- Camdas Subdivision
- Palma-Urbano (Cari?o-Palma)
- Dominican Hill Mirador
- Alfonso Tabora
- Dontogan
- Ferdinand (Happy Homes-Campo)
- Happy Homes (Happy Homes-Lucban)
- Harrison-Claudio Carantes
- Honeymoon (Honeymoon-Holy Ghost)
- Kabayanihan
- Kayang-Hilltop
- Gabriela Silang
- Liwanag-Loakan
- Malcolm Square-Perfecto
- Manuel A. Roxas
- Padre Burgos
- Quezon Hill, Upper
- Rock Quarry, Middle
- Phil-Am
- Quezon Hill Proper
- Middle Quezon Hill Subdivision
- Rizal Monument Area
- SLU-SVP Housing Village
- South Drive
- Magsaysay, Upper
- Market Subdivision, Upper
- Padre Zamora
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Baguio ket mabirukan iti 5,200 pie ti ngato ti lessaad ti baybay, ken naiyumok iti kaunegan ti kabambantayan ti Tengnga a Kordiliera iti akin-amianan a Luzon. Ti siudad ket napalikmutan babaen ti probinsia ti Benguet. Daytoy ket sakupenna ti bassit a lugar iti 57.5 kuadrado kilometro (22.2 kd mi). Kaaduan iti naparang-ay a paset ti siudad ket naipatakder iti di nadalumpinas, turod a rabaw ti daga ti akin-amianan a paset. Idi nagaramid ti plano ni Daniel Burnham para iti siudad, inaramidna ti munisipio a kas puntos a reperensia ti pagpatinggaan a gay-at ti siudad iti 8.2 kilometro (5.1 mi) manipud ti daya aginggana iti laud ken iti 7.2 kilometro (4.5 mi) manipud ti amianan aginggana iti 2 kilometro (1.2 mi) iti abagatan. Daytoy ti kanagtuan a nangruna asiudad iti Filipinas iti termino ti kangato. Ni Andy Chen ket nagsurat ti maipanggep ti Heograpia ti Baguio idi 1910.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Baguio ket mangipakita ti klima ti subtropikal a kabambantayan babaen ti pannakaidasig ti klima ti Köppen. Ti siudad ket naamammuan para iti kalalaingan a klimana. Gapu ti daytoy ti Baguio ket nabirngasan a kas ti "Kalgaw a Kapitolio ti Filipinas". Gapu ti kangatona, ti temperatura ti siudad ket 8 a grado Celsius a nababbaba no maipada ti napipia a temperatura iti amin a paset ti pagilian.[4] Ti napipia a temperatura ket sumakop manipud ti 15 aginggana ti 23 grado Celsius. Kadawyan daytoy a nababbaba iti las-ud ti naladaw ken nasapa a bulbulan ti tawen. Ti kababaan idi a nairehistro a temperatura ket 6.3 grado Celsius idi Enero 18, 1961. Daytoy ket maigiddiat ti amin a panawen a kangato iti 30.4 grado Celsius a nairehistro idi Marso 15, 1988 idi las-ud ti El Niño a tiempo idi 1988.[5] Ti Baguio ket manmano laeng a malabsanna ti 26 grado Celsius uray iti las-ud ti kapudotan a paset ti tawen.
Kasla met laeng dagiti siudad nga addan ti klima ti subtropikal a kabanbantayan, ti Baguio ket madmadlaw a makakitkita ti bassit a panagtudtudo iti las-ud ti namaga tiempo. Nupay kasta, ti siudad ket addaan ti adu unay a panagtudtudo iti las-ud ti ti tiempo ti tudo, kadagiti bulan ti Hulio ken Agosto ti addaan ti napipia ti ad-adu ngem 1,000 mm (39 in) a tudo. Ti Baguio ket agpipia ti sumurok a 4,500 mm (177 in) iti tinawen a tudo.
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Benguet". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Hulio 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015] (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Panagbanniaga a Pakaammo ti Siudad ti Baguio, Filipinas". Asia Travel. Naala idi 26 Pebrero 2013.
- ^ Basilan, Jacquelyn; Khristine Love Vicente (17 Disiembre 2008). "Baguio wakes up to coldest morn in 2008". Breaking News / Regions. Philippine Daily Inquirer. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 19 Disiembre 2008. Naala idi 12 Enero 2009.
- ^ "Weatherbase: Baguio, Dagiti Rekord ken dagiti Napipia ti Filipinas". Weatherbase. Naala idi 22 Nobiembre 2011.
- ^ "Probinsia ti Benguet". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 10 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)
- Baguio (Administratibo a nawaya manipud iti probinsia, ngem naigrupo iti Benguet babaen ti Opisina ti Nailian nga Estadistika)


c: text/html

text:
July, national nutrition month
Maika-34 a tawen a selebraran wenno idarirag ti sangkapagilian ti bulan ti Hulio a kas nutrition month babaen iti Section 7 ti Presidential Decree Number 491, wenno ti ad-adda a maawagan iti Nutrition Act of the Philippines, a kunana, “The month of July shall be designated as NUTRITION MONTH, for the purpose of creating greater awareness among our people on the importance of nutrition…”
Ti termino a nutrition ditoy ket saan laeng a taraon iti bagi… “malnutrition retards mental and physical development of our children, weakens their resistance to infections resulting in unnecessary lose of human lives through high infant and child mortality rates; studies indicate the infants and young children, pregnant and lactating women and nursing mothers are most vulnerable to malnutrition;
Nakasentro ti sangkapagilian a pannakaikampania iti pagsayaatan ti nutrision iti "Wastong Nutrisyon ni Mommy, Siguradong Healthy si Baby!" Itoy a sangkapagilian a selebrasion ket maipokus iti maternal nutrition, tapno maksayan ti bilang dagiti matmatay nga ubbing.
Wastong nutrisyon ni baby. Saan ngarud a mailaksid ditoy a kas kangrunaan a pokus ket dagiti masikog ken agpaspasuso. Itoy a programa ti gobierno, maikampania iti sapasap a pagilian dagiti isyu maipapan iti pagsayaatan iti panagpasuso a mismo ti inana iti bebina babaen iti mismo a susona wenno breastfeeding. Ta itoy a panawen, inabaken ken nalatlataken dagiti naibote a gatas a kas taraon dagiti bebi ngem ti breastfeeding. Banag a dakkel la unay a biddut a panirigan dagiti inna daytoy a banag. Awan iti kas iti suso ti ina nga itaraon iti bebi. Maiyadal pay kadagiti inna no kasano ken ania iti aramiden tapno matun-oyan ti umno a nutrision iti wenno kadagiti annakna.
Dagiti dadduma pay a nakalinia a paset ti selebrasion ket ti panangilawlawag kadagiti inna kadagiti pammati maipapan iti panagsikog wenno myths of pregnancy. Karaman met itoyen dagiti rumbeng nga aramidem tapno maliklikan iti tinawen a panagsikog. Ta ngamin iti tinawen a panagsikog, apektaranna la ketdi ti programa wenno ti umno a nutrision kadagiti annak ta ad-adun no kua ti agbibingay iti taraon nga ipaay. Isu a saan laengen a nutrision iti mapagsasaritaan no dipay ket karaman iti panangsirip ken panangliklik kadagiti timmaud a rason no apay a saan a magun-od iti makapnek a resulta ti tinawen a selebrasion iti laksid iti nasuroken a tallopulo a tawen.
Nasken koma iti naqsaknap a panangsuporta kadatoy a programa ti gobierno. Saan laeng koma nga itoy a bulan no dipay ket iti amin nga aldaw iti tawen.
Ti malnutrion ket maysa a serioso a banag a nangapektar saan laeng a dagiti minilmillion a tattao no dipay ket ti mismo a gobierno. Iti sibubukel a lubong, ti pagilian ket kabilang kadagiti sangapulo a naapektaran iti malnutrition.
No agsawen ti report ti UNICEF. manipud iti 1996 agingga iti 2005, ti Pinas ket addaan iti three million a malnutrition nga ubbing. Itoy a tawen a 2008, mapattapatta nga immadu la ketdi iti unay iti bilangda.
Iti report met ti Food and Agricultural Organization, kunana, "Malnutrition in the Philippines is caused by a host of interrelated factors – health, physical, social,
economic and others. Food supply and how it is distributed and consumed by the populace have consequent impact on nutritional status…"
Lalo ita a krisis iti bagas, manamma iti itatayok ti bilang ti dagiti malnourished nga ubbing iti pagilian.
Ket tapno maksayan no di man malapdan ti bilang ti malnutrision, saan laeng koma a ti gobierno laeng iti panagidarirag itoy no di ket amin koma nga umili. Maseknan ti amin ditoy. Saan laeng a dagiti inna no di ket amin amin koma nga umili ket maited ti sangagasut a porsiento a pannakipaset tapno maikkat ti Pinas iti listaan dagiti sangapulo a kaadduan iti malnourished nga ubbing. ##
Saturday, July 05, 2008
July, national nutrition month

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saan laeng nga agmurareg no dipay ket agmisuotak no adda beggang iti lulonak kadagiti daniw a mamalbalakad, ngem itoy a gundaway ti panagimaldit ti arungaing ket maysa met addang lalo no nasirayan ti nagisit nga ulep iti tuktok dagiti saringit
BALAKAD
impalangitnak idin ti kamotit
ngem nalpay abagak a nangipalakay
iti bangkag butbot a bulsa.
ket na-el nino sangaputik a balitok
nga ingpek a kalien
iti mukod bullalayaw.
ngamin lubongkot’ umipus iti anges
tunggal matnag a ling-et iti pinuon
dagiti berde ken puraw a balitok kailokoan
kinurobko nalam-ek a lapog kaigorotan
ket kinammet ti mata ken lapayag
ti agur-urok a rabii
iti ilalawat’ anges sinusok sabali nga urat-sirib
iti bigaot’ bulod ken labbat’ dawat
ket nabagas ti apit iti ganggannaet a daga.
tinekkenak bukodko a rakit
ken binallasiw nadawel a baybay
da diplomado ken agtiltilmon
iti takdang sinennaayak naibukbok
a gettat’ balay-sirib iti tiklis-materialismo
ken kuribot lasag-lubong
ti getta a rangtay ti exodus ulila a dulang
ngem di alaw ti nalmes a suelas ti sapatos
no di ket bato nga impallangatok iti tuktok nanaltuok
kas iti kamotit, kalgaw man ken katutudo
agdalapdapak iti bangkag ti biag, anakko
tapno dikay agules tigerger ulila a dulang
tapno dikay agbakkog iti pinuon
ti berde ken puraw a balitok iti kailokoan
di agkurob tarubong iti butbot a bulsa
agbussogkayo a sumuso iti getta
ti balay-sirib nga isibog iti mana
a nagtubo iti nalinteg ngem nakipet a dana…
Sunday, September 25, 2005
DANIW MAN MET
Posted by Ka Iddo at 6:42 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
(kolum,duyog)
Maysa kadagiti karirigatan nga amirisen a daniw ti ekspresionismo. Makapatunglab a batoken ti perlas nga ikutna.
Mabatok kadi? Wen, apay ket a saanen.
Maala kadi ti perlasna? Wen, apay ket a saanen.
Mabatok ken maala ti perlasna ngem saan amin. Saan a naan-anay a matagikua dayta a perlas a gameng, ta kukua dayta ti nangputar. Insangrat laeng ni nangputar ti putarna a kas behikulo tapno iruarna ti adda nga ir-iruken ti riknana. Iruarna no ania dayta a kayatna a daniwen. No ania man daytoy, nawaya a kas kawaya ti ulep nga agbaniaga iti law-ang.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga ekspresionismo?
Expresionism--- works of art and literature in which the representation of reality is distorted to communicate an inner vision. The expressionist transforms nature rather than imitates it.
EKSPRESIONISMO----panangidatag ti kapanunotan, marikrikna, ken panirigan ti author iti maysa a banag, buya, langa ken dadduma pay a siwawaya la unay ken saanna a bigbigen dagiti nainsigudanen ken nalalataken a porma wenno presentasion. Daytoy a klase ti panagiparang ket sinarina ti alad ti realismo wenno ti nagbiag a panagiparang. Nakawaywaya ni author ditoy a nangiyebkas ti aniaman a kayatna a yebkas babaen iti daniw iti wagas a kayatna. Kastoy daytoy a teoria.
Ket tapno matiliw ti kaaasitgan amin a kaipapanan ti daniw, nasken ti panangaramat ti nauneg a panagamiris ken panagimutektek.
Nupay saan a matiliw ti eksakto a kaipapanan ti daniw ngem iti biang ti kritiko ken nangamiris, isu met daytoy ti ammona a kaaasitgan iti amin nga interpretasion ti kinaania ken kinaapay ti daniw.
Iti relasion ti kritiko ken ti author, agpadpadada a dua nga addaan iti nawaya a panirigan. No nakawaywaya ni author a nangisurat ti kayatna nga insurat, kasta met ti nangamiris ken nangimutektek. Isu a saan a makuna a sangagasut a porsiento nga eksakto nga interpretasion, ngem makuna met nga isu ti kaasitgan iti amin. Ta ti laeng mannurat ti makaibaga iti eksakto a kaipapanan ti daniwna.
Saan nga agdadamo kaniak daytoy a wagas ti panagiparang iti daniw. Uray idi saanak pay laeng a mannurat ket maysa kadagitoyen a porma ti daniw ti kaykayatko a basbasaaen ken tiltiliwen dagiti ipusda. A, saanak a nagarapaap nga agbalinto met a kas iti author no di ket umanayen ti pannakapnekko a mangiyebkas met iti bagik a “kasta ti ammok a kaipapanan dayta a daniw.”
Iti kaudian a National Convention ti GUMIL Filipinas sadiay Sto. Nino Beach, Santa, Ilocos Sur, adda ti maysa a nangikontes ti kastoy a porma a daniw. Siak ti maysa kadagiti hurado iti On the Spot Poetry Writing Contest. Nabayag nga inamirisko ti daniw. Nasken ti panagpagnapagna tapno matiliw ti “baddek” ti tunggal linia. Pangatiddogen ti daniw, sa ket up-uppat laeng a letra met ti inaramatna, dagiti letra A, B, C, D.
Kastoy man ti malagipko a grupo dagiti binatog ti daniwna:
ABCD
ABCD
A
A
A
AB
AB
ABC
ABCD
ABCD
A.
Iti pangatioddogen a daniw, naganasansa ti author adda dagiti linia a nasobraanna. Adda met nagkurang wenno limmagto. Adda ti nagappigud.
Kalpasan a nammuan ti resulta ti kontes, inasitgannak ti author ket dinamagna no ania ti kapanunotak iti daniwna. Inlawlawagko kenkuana a kontodo pay demonstrasion, uray isuna ket simmurot iti ar-aramidek. Kalpasanna, naamiris ngata ni author a talaga a nagbiddut ta kinudkodnan ti teltena, a diak ammo no nagatel wenno saan ket immisemen. Naraniag latta dagiti matana ta uray no saan a nangabak daytoy a daniwna, inyalat met ti sabali pay a daniwna (dua ti entrina) ti Maika-2 a Gungguna ti On the Spot Poetry Writing Contest nga inesponsoran ti Matshushita Corporation babaen ken ni apo Angel Calso a PR man.
Iti kabayagkon nga agam-amiris kadagiti daniw ken sarita, a diak man ammo no apay mas mas gustok pay ti agamiris ngem ti agsurat uray idi saanak pay laeng a mannurat. Natakuatak a ti kaasitgan a “pangtiliwan” ti ipus dagiti makunkuna nga ekspresionismo a daniw ket ti cadence, rhythm, beat, half-cadence, half-beat, half-rhythm ken kaarngida. Makita dagitoy babaen iti kanta.Ta daniw met dagiti kanta, kunayonsa! Daniw a nakawesan laeng iti nota.
Kadagiti dadduma, kaarngina dagitoy dagitay man ipapaeksamda nga ABSTRACT REASONING. A nasken a tiliwem ti ipusda. Ta talaga a makuna nga atap dagitoy a bunga ti panunot. Ngem no matiliw, ken ammomon ti pasikutsikut daytoy, maam-ammon metten dagiti nalalatak a mannurat iti lubong a “nagay-ayam” ti isipda ditoy a wagas, a kas kada: iti daniw, nalatak ditoy ni Arthur Rimbaud ken Charles Baudelaire ken dadduma pay; iti nobela, da Fyodor Dostoevsky, James Joyce, Virginia Woolf, and William Faulkner, kdp; iti painting, da Vincent Van Gogh, Paul Gauguin, ken Edvard Munch, kdp; iti drama, da Kaiser, Toller, ken Wedekind, kdp; a, aduda, kailian!
Maysa laeng met daytoy kadagiti a Principles of Psychology. Pagarigan laengen, kuna ni Friedrich Nietzsche: “God is Dead!” Ket wen a. No ti Dios ket Kappia. Ti Kappia ket Dios. No natay ti Dios, di natay met ti kappia? Iti literal, kayatna a sawen, no saan a nabigbig ti Dios, awan ti kappia, ta ti Dios ket isu met laeng ti kappia. Dayta man a lohika!
Ta adda met lohika dagiti sinurat.
Ta adda met sikolohia dagiti sinurat.
Dagiti kakastoy a sinurat ket saanna laeng a batoken ti kinauneg ti isip dagiti dear readers no di pay ipaayna ti rangtay ti naun-uneg a pannakaawat kadagiti ad-adu pay nga agur-uray a sinurat a nasken nga awaten ken ibagasan.
Kastoy ngamin ti makunkuna nga arte iti literatura. Nasken nga ibagasan samonto kanen, a kas iti kinaimas ti mangan iti tsokolate no ikkaten ti ukisna wenno balkotna. No dimo maukkisan, saan a para kenka. Para iti sabali. Bay-an ngarud nga agtungpal daytoy a sinurat para iti nakaisangratanna.
Ket nasken ti pannakidanggay iti allon ti daniw babaen kadagitoy a “pangtiliwan” tapno maibuyog ti rikna kabayatan iti panangamiris. No saan a maibuyog ti rikna, wenno saan nga itulok ti rikna a maiyagus iti agus ti daniw, makuna a saan a makaparnuay iti makapnek a resulta ti panagamiris. Saan nga umanay dayta buya a naibaskag. Saan nga umanay dayta buya a naisurat, ta saan a dita ti yan ti kinapintas ti daniw ta adda iti unegna. Nasken ngarud a serkem dayta a daniw iti unegna tapno mabuyam ti kinapintasna. Ditoy metten a maamirismo ti kinaania ken kinaapay dayta a daniw.
Iti napalabas a sinurattayo maipapan iti daniw, nadakdakamattayon daytoy a banag. Naisuratda payen iti libro a DUYOG TI SINGASING I. Dagidiay ngay daniw a kas iti maysa a tulnek (period) iti tengnga ti koponban, dagiti dandaniw a naputar babaen kadagiti panagay-ayam kadagiti tutulnekan ti makinilia (keyboard itan kadagiti haytek) ken adu pay a panagay-ayam ti author ken ti isip ti author ket pagamuan nakaputaren iti daniw a naisupadi kadagiti kaadduan no dipay ket isu amin a daniw.
Ti pannakaputar ti daniw ditoy ket kabayatan nga agay-ayam ti utek ti author. No ania dayta nga ay-ayamen ti utekna, nawaya met daytoy a nangisurat. Ti resulta, isu dayta ti maaw-awagan iti ekspresionismo—nawaya a panangibaskag iti no ania dayta nga “inay-ayam” ti utek.
Isu a nasken met ti “pannakiay-ayam” iti kararua ti daniw tapno maammuan ken makatiliw kadagiti palimedna. Nasken nga ag-binding-kayo met a dua, sakayto agay-ayam iti bending. (Adda latta a ti bending ko kayatyo nga ay-ayamen.)
Mangitedak ngarud man ti maysa nga ehemplo ti daniw. Daniw ti maysa kadagiti mabigbigbig a mannaniw iti Iluko iti agdama a panawen, ni Roy Aragon. (dinawatko ti pammalubosna a mausar daytoy daniwna).
annay
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
8) naay... naay... naay!
9) ay!
10) aya? naa... ay!
11) ay, ay, aya? aya? naay!
12) ay... naa... naa... naay, ay, ay, ay...
13) ayna... ayna... ay... ay... AYYYYY...
14) ayna, ayna, ayna, ayna, ayna, ayna!!!
15) annay..! annanay... ayna, ayna, annay..! annay!!! annay!!!
16) naa! naa! naay! ay! ayna... ayna! nanay! nanay!!!
17) ayna!!! ayna!! ayna! ayna, ayna... ayna aya!
18) aynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaya.....
19) ayaaynaaynaaynaayna.. ayna, aya, AYNAAAAA... ay... ay... ay...AYYYYY!
20) ayna... ay, ay, ayna...
21) ay...
22) ay...
23) ay...
24) ay... aya... aya...
25) yanna?
26) yanna? yanna?
27) yanna? yanna? yannan?
28) yanna? yanna?
29) yanna?
30) yannan!
Daniw ni:Roy V. Aragon
Mabasa, Dupax del Norte
Nueva Vizcaya
Adda dagiti tallo dita a balikas a nakapital. Iti linia 13 ken 19. Siak iti nangkapital kadagita. Saan a nakapital iti orihinal a manuskrito. Kinapitalko ta dayta ti nakitak ken naamirisko a kabayatan ti panagay-ayam ti isip ti author ket “nasubraanna” wenno bileg ngata ti pulso ti ket dina napuotan a simmubra ti litek dagiti letra. Makuna a maysa typo error. Ta ngamin no pumitik no kuan ti pulso ti mayso a mannurat ket no dina maaguantaran ti pulsona ket mapasamak ti panagsobra no diman ti panagkamtud.
Wenno dayta ngata met ti nagkamtudak iti panangamiris ken panangimutektekko? Ti laeng author ti makaibaga.
Kapada met laeng daytoy a daniw dayta nay ABCD a daniw nga immuna a nadakamat.
TI INTERPRETASIONKO ITI DANIW NI ARAGON.
Talo a letra ti inaramat ti author ditoy: A, Y, N.
No mano ti bilang ti letra, isu a talaga ti bilangna ken bilang nga irepresentarna, a kas koma kadagitoy a linia:
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
Interpretasion:
1) 1-1!
2) 1-2…
3) 1-2…
4) 1-2…
5) 1-2-1…1-2-1!
6) 1-1
7) 1-1, 1-1, 1-1, 1-1!
No agaramat iti exclamation point, natural a nangato a timek daytoy a kas iti sagudayen dagiti linteg ti diacritical marks in writing. No comma, aggudeng, no ellipses met (dagiti grupo ti tulnek) normal a pannakaibalikas.
No suroten daytoy nga interpretasion agingga iti gibus, madlawtayo a ti narrator ditoy ket maysa a command leader wenno platoon leader wenno adjutant wenno asino la ditan a makabael a mangkoman wenno mangimando ti maysa a martsa wenno parada.
Tapno matiliwmo ti imasna dear readers, nasken ngarud a kompasam dagiti diktar wenno ti ibagbaga ti command leader, nasken nga agmartsaka met. No maturposmo ti martsa ket maapresiarmo ti naited kenka a command, maapresiarmo metten ti kinapateg ti daniw. Makuna metten a natiliwmo ti kayat a sawen ti daniw.
Saan laeng nga iti marsta ti pakaaramatanna ti command, no dipay ket iti diaging. Padasem nga ikabesa ti command daytoy a daniw ket isu ti kompasam a command kabayatan iti inka panadiaging ket saanka unay a mabannog ta maysan daytoy a CHANT.
Ti CHANT ket katukadna met laeng ti kanta.
Ket no limmansad iti puso ken riknam ti command ti daniw, itayoknaka metten iti yuyeng ti kinadayag ti daniw. Ti daniw a kas arte. Ti daniw a kas ekspresion.
Ti daniw a kas expressionismo.
Ti daniw a nawaya a dinaniw ti author.
Ti daniw a nawaya nga inamiris ken immutektekan dagiti managayat nga agamiris ken agimutektek. ##
Monday, November 08, 2004
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
4 comments:
- rva said...
-
agyamanak, mang jim... sapay koma ngarud ta makadaniwakto manen ken -to latta iti kasta ken kakasta a daniw!
rva
- 7:58 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
wen a, makaputarkanto latta, apay ketdin a saan...
aluadam laeng a, ta kuna ti maysa a kritisismo a nabasak ket no saan kano a gagaraen nga aramiden dagiti kakastoy a daniw, aminen a naputar ket bunga ti panangipila ti "holiday" no di ket kangitingitan a ti holiday, hehehe! narigat kano nga aramiden ti kakastoy aglalako no bagsakka idi iti philosopy (logic)...
- 8:40 AM
- Mang Usting said...
-
Hi Jimmy,
Dinagdagam manen ti panagraemko kadakayo. No gagangay laeng nga agbasbasa (reader) a kas kaniak saanna a maamiris ti Annay, yanna. Iwalinna-nga-iwalin. Makunana a saan a daniw! Congrats Roy!
Padaananmi dagiti umay a paliiwyo kadagiti dadduma a daniw ken sarita. Makatulong unay kadakami dagiti wagas a panagamirisyo.
Komustakayo. Ita laeng a nasakarak daytoy nga umokmo.
- 8:12 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
basta mannaniw ti nangaramid iti daniw, daniw a talaga a dayta, Mang Usting...adda iti readers daytan a mangawat...no dina maawatan, saan a para kenkuana dayta a daniw...ta ngamin tunggal daniw ket adda ti nakaisangratanna...
- 4:59 PM


text:
Wen, kabaelan ti panagbalbaliw
Iti innak panangamiris iti napasamak kalpasan iti agarup makabulan nga innak isasarungkar ken panagpidut kadagiti maregmeg ti lagip idiay Narvacan, sigagagarak a mangammo ti mapaspasamak nangruna iti lukong ti panagsuratan.
Sadiay ngamin napanak, awan ti access kadagiti banag a maipapan itoy, no addaman, kadagiti gagayyem. Ngem adda gagarak a napateg sadiay a nasken a sanguek iti inaldaw. Isu a ti mapaspasamak a nasken a maamuak ket naipaigid pay nga umuna wenno naipasuli. Saan nga inikkan ti essem ken gagar.
Ti kaunaan a nakatugkik ti immatang ket ti panagbalbliw ti liderato ti GUMIL. Masapul ti nasged a panagbalbaliw a sangoen ti kabarbaro a liderato. Masapul ti umiso a tignay ken langen iti isu amin, kameng man ken saan. Nasken ti patas a trato ken balanse a gagem tapno masalaan a naimbag dagiti addang a naipakumit.
Sipud pay idi agsursuratak, am-ammokon ti inalat ken karisma ni Mrs. Elizabeth Madarang-Raquel a kabarbaro a mangidaulo. Ket namnamaek nga adda manen ti panagsubli ti nailibay a karisma ken ganaygay ti gunglo. Ta saan a mailibak nga inapunan ti rikki ken dismaya, a sinallukoban ti panagtitinnallikod.
Ngem itoy a gundaway, iti liderato ni Mrs. Raquel, namnamaek, dakkel la unay ti namnamak ti isusubil ti ganaygay ti tignay nga awanan iti kabukbukodan a rason. Ammok, sipapasnekak a mangibaga, nga iti lideratona, awan ti bukot nga aggandat a tumalikod wenno kumayakay man lang no di ket maited kenkuana ti respeto ken talek, ti namnama a tumakder manen ti regget ken ganaygay
Ni Mrs. Raquel ket respetado, awanan ti duadua, ti dua nga organisasion dagiti mannurat, GUMIL ken TMI. Wen a, ta no adda miting ken konbension ket adda isuna a mangibalballaet ti pintas, linak ken kappia. Iti napalabas a kombension ti TMI, adda isuna, uray no opisial ti GUMIL. Iti daytoy a banag, nailukat iti mata dagiti mannurat iti kinaadda iti panagkaykaysa.
Adda panagkaykaysa. Adda ti panagmaymaysa ti amin. Banag a nagdakkelan a gagem, nagdakkelan nga adda ti dur-asan ti pluma.
Awan ti duadua, isu a timmaud ti timpuyog iti laksid ti kinaaddan agdadata nga organisasion, ket saan nga isisina no di ket panangbuangay ti sabali a takder a maitutop iti addang ken panagem nga umiso iti rikna ken padas, nga umiso iti takder ken prinsipio, nga umiso iti bunga ti kapanunotan ken alagaden iti taktakderan a kaibatogan ti init.
Dayta respeto nga ited iti liderato ket nauyos manipud iti umiso nga aramid. Ta manipud idi am-ammokon, nakitak ti potensial nga akemna para iti dur-asan. Nakitak ti di nagbaliw nga akemna iti laksid ti panagbalbaliw ti taray ti aglawlaw. Nakitak a di man la naganiniin ti isemna iti rimkuas a naguduan ti nabayag a sappuyot.
Ta ania ngamin aya ti makuna a lider? Ta ania ngamin aya ti maala iti panangiyuna ken panangidaulo iti maysa a timpuyog wenno orgasassion?
Kadami, ti respeto. A kas individual. A kas nawaya a umawat kadagiti amin a banag a dumteng ken mangtingiting. Nawaya nga agtignay iti amin a suli. Nawaya nga agdakiwas nga awan iti pakapiltakanna. Gayyem ken am-ammo ti amin, saan nga iti naganna, no di ket kas isu a rinespesto. Rinespeto nga ammona nga isubli wenno ad-addu pay ti masagrap nga imbag.
Amin a mangidaulo, rinespeto ken pinaliiw dagiti addang ken wayatna. Manipud idi nagkainteres dataon iti panagsuratan. Ket napaliiwtayo no asino ti tumakder a mangiburay ti inumen ken asino ti mangbuggo ti ulona wenno sakana.
Iti napaliiwtayo, suportaranmi ti liderato ni Mrs. Raquel. Mangnamnamakami a makitami manen ti sapsapulenmi a garatigit ken isem nga awan ti duadua..
Ken ni Mrs. Raquel, ken dagiti kakaduana iti liderato, addakam apo iti likudanyo.
Agbiag ti GUMIL! Agbiag ti TMI! Agbiag dagiti mannurat! @
Friday, June 05, 2009
Wen, kabaelan ti panagbalbaliw


text:
ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?
Nalabit nga adda.
Wenno gapu iti kinakisang ti mannurat nga Ilokana, kaykayat dagiti lallaki ti agsurat iti balanse ngem ti agiray iti “kinamalalaki” a panirigan.
(DITOY TI NAYONNA)
Monday, August 07, 2006
Feminism iti Iluko
ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?
2 comments:
- rva said...
-
napintas daytoy a naluktam nga isyu ti feminismo, mang jim. nabayagen a panggepko met a diskasen koma, agrama pay gay lit (gay literature, a kas iti itantandudo da danton remoto ken j. neil garcia). no adda met la wenno awan ti kakastoy iti iloko lit.
awan pay sa ti nabasak a sinurat nga iloko a nagtungpal, nakatungpal wenno agtamed ken nangirupir iti feminismo. awan pay ti ammok a feminista a mannurat iti iloko (agsursurat iti iloko). gagangay a patriarkal ngamin dagiti masursurat ken agsursurat. no basaen dagiti sarita ken novela (nangruna dagitay love stories) da appo prescy bermudez, rey duque, d.s. bulong, joe bragado, francisco ponce, ansel cargo, kdpy., nakapatpatak ti tatakda a patriarkal a nakatalimudok iti ama kas nabileg nga ama ken iti kina-macho ti lalaki, ti machismo ket kaaduanna a ti babai kasla second-class a citizen laeng iti balay wenno taeng wenno teritorio ti ama, lalaki, playboy, macho.
sapay ta adda met tumayaktak a mannurat iti iloko a kas kada joi barrios, lilia quindoza santiago, menchu aquino sarmiento, rosario lucero, glecy atienza, luna sicat cleto, rebecca anonuevo, libay cantor kdpy a femenista a mannurat.
ne, narugiak san 'tay kunak a panggpeko a diskasen a paliiw, hehehe!
- 10:27 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
kas iti nakunakon:"Ta ania koma ti maala ti lalaki kontra iti babai in terms of discrimination, sexual objectification, oppression, patriarchy, stereotyping? Kinangato a purua dayta. False pride..."
saan a panangibaba iti lalaki no di ket tunton laeng ti panagpapada, iti nagan ti tao ken iti Namarsua...
nasken met a mabalanse ti literatura ilokano ta no saan ket agsagrap iti pannakababalaw nga agur-urok pay laeng iti kiniteb nga ikamen idinto ta nagluptaken ti sara ni sikkubengna...
no saantayo a tulongan dagiti babbai a mannurat, malmes ti literatura iti saan a balanse a literatura... lagipen koma, a ti literatura ket kararua ti puli, ngem iti kinapudno, saan a daytoy ti pudno a kararua ti puli...
ala ket suratem met a ti feminismo naimbag la a nayon dagiti datos a maiparuar for the record...
naimbag ta adda da apo Bal ken apo Nanding a mangitantandudo kada mirasol ken alicia...
ti gay/ebo lit ket narigat a maitugotan iti literatura ilokana.. nupay adda metten dagiti sumagmamano a nagsurat maipapan itoy... adda ngamin ti dakkel a parikut iti gay lit ta nagpartak nga agdur-as ti lengguaheda... kadatawensa nga agbaliw... kadagiti showbiz writer iti iluko, saan met ngarud a maitugotan kadakuada dagiti gay/ebo lingo... jak la ammo a no apay a di pinadakkel ni(aguray asino aya kadakuada iti "manang" itayen, ni Noli Dumlao wenno ni Nilo a kasinginna, aysus, jak a masinuo...ngem malagipko pay laeng ti nangabak a sarita a napauloan iti "Kasano Met Laengen Aya Iti Agtagibalay" maysa a makapakatawa a sarita a kontribiusion para iti gay Iluko lit...ninsa ketdi Nilo aya? hmmn...
- 10:35 AM


text:
Ti Salip Ti Sarita A Para Ubbing
Komentario ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Saan ket nga isu ti kaunaan a salip ti sarita a para ubbing, ta sakbayna, intuyang ti Tawid ti Ilocos Foundation, Inc. (TIFI) ti Vigan, Ilocos Sur ti Tawidsalip ti Sarita a Para Ubbing idi 1999-2000. Naipablaak dagiti nangabak iti tawen 2002 iti Samtoy, ti magasin a kukua ken imanehar ti TIFI. Saan a nasunotan ti pasalip. Nagsardeng metten ti magasin. Sipud idin, naturog daytoy a klase ti sinurat.
Nasayaat la unay ta adda 1st Honor Blanco Cabie Premio iti Literatura Ilokana (Cabie PINILI), Salip ti Sarita a Para Ubbing a nangriing ti nailibay. Agsipud ta umuna pay la a tawen itoy a pasalip, limitado laeng dagiti makisalip, taga-Metro Manila laeng ken Ilocos Norte. Nalabit a pagrugrugian. Pamadpadasan. Nalabit a maikalawanton kadagiti sumaruno a dupag.
Iti panangbasbasak kadagiti nangabak, napaliiwko a dakkel ti potensialna a lumawa ken rumang-ay pay daytoy, ta saan a paatiw ni mannurat (nga Ilokano) iti panagsuratan iti kastoy a klase ti sinurat. Ti Ilokano psyche iti kastoy a sinurat ket naluomen ken sidadaanen a mapuros ken maidaya iti dulang ti literatura. Ket daytoy a pasalip nagbandera ti kabaelan dagiti mannurat iti saan nga agpatingga a burayok ti pampanunot. Iti pannakatingiting ti nawarwaran a lubid, timpuar ti isem, a kabaelan ni Ilokano no dipay ket nalalaing nga agputar iti kabukbukodanna nga eksperiensa itoy a bangkag ti panagsuratan.
Napintas ken nabaludbod dagiti apit. Makapnek.
Isu nga intay man pasadaan ken usigen ti kinarakaran dagiti apit.
Ti “Ti Manok ni Andy” a sinurat ni Efren A. Inocencio, ti nangabak iti Maika-3 a Gunggona. Naipablaak iti Bannawag, Agosto 10, 2009.
Ti samari (summary) ti sarita.
Manipud iti away a dipay nagteng ti wayat dagiti “nangato a balaybalayan,” sumurot ni Andy ken ni amangna no parbangon nga agudong ken mapan aglako iti saba. Ilakona met ti dumalaga a manokna tapno adda igatangna ti Chicken Joy ti Jollibee nga impadamag ni Cris a kaeskuelaanna a nakaim-imas. Nasken a maramananna met ti Chicken Joy ken tapno mapadasanna met ti nanam dayta pagidikalutan. No pudno met laeng a naim-imas ngem ti tinola. No pudno met laeng a nasarangsang ti kudilna,
Ngem ilakona laeng ti manok kadagiti mangtaraken itoy, a saan ket a partien a sidaen. Isu a damagenna pay nga umuna iti nagtawar ti presio ti manok no para sida wenno saan. No para sida, dina ilako, a kas iti maysa a baket. No taraknen, ilakona iti dua a gasut a pisos, a kas iti lakay nga aglalanga a baknang a timmawar. Ngem pinawarwaran pay ti lakay nga umuna ti pungo ta makitana no di met laeng pilay. Sitatalek ken sigagagar met a winarwaran ni Andy ti manok. Ngem ti dakkel unay a biddut ti ubing ti panangpatitna ti kimmol ta simmiagen a timmaray ti manok.
Uray no kinamatda nga agama ti manok, didan nasurotan. Awan ti naaramidan ti ubing no di agsangit. Pinabasolna pay ti lakay ta pinawarwarannanto met. Imbaga met ti lakay nga awan basolna a ta dina pay sinagsagid ti manok. Ket pimmanawen lakay, ngem nagsubli ket inyawatanna iti sangagasut a pisos ti ubing tapno adda met laeng ti pag-Jollibee daytoy.
Apaman a nakapanaw ti lakay, dinagus met ni Andy iti napan iti Jollibee tapno gumatang iti Chicken Joy. Nagsubli iti yan ti puesto ni tatangna nga aglaklako. Linapgisanna met ti amana a pangramananna. Kuna met ti ama a saan nga adayo iti ramanna iti nadigo a tinola.
Ngem inrason ni Andy nga agsinsinda iti raman. Ngem naamiris ti ubing: “Mariknana itan ti nagdumaan ti Chicken Joy ken tinola. Ad-adda a mabsog iti tinola ta adda papaya a nayonna.”
No pinartida koma ti manok adu koma ti pagraramananda. Nasayaat ti lakay a timmawar ta binayadanna pay laeng ti sangagasut a pisos. Namrayanna latta a ninanam ti Chicken Joy. Sinepsepanna pay ti tulang ti luppo ti manok.
Nakaremkena pay ni Andy ti sepsepsepanna a tulang idi adda nagkiak a manok. Ti manokna a kamkamaten ti aso! Kinamatna metten ti manok tapno tiliwenna. Uray ti ama ket nakipagkamat metten kalpasan a nangput-ing iti saba a lakona ket imbatona iti aso a pangbugiaw. Immusok-usok ti manok kadagiti tagilako, ngem saanen nga ininggaan ni Andy a kinamat. Uray simrek iti kasilia dagiti babbai ngem sinurot latta ni Andy aginga nakemmegna ti manok.
Kuna ti amana a mapandanto ilako ken ni Sanglay ta nangina ti panaggatang daytoy iti netib a manok. Ngem saan a kayaten nga ilako ni Andy ti manokna, ta pagitlogennanton tapno umadu ti manokda a lutuendanto iti tinola. Gibusen.
Dagiti puntos nga ikonsiderar itoy a sarita:
1. Ti Chicken Joy iti panunot ni ubing nga Andy
2. Ti Chicken Joy iti panunot dagiti ubbing, in general
3. Ti pananggun-od ti ingpen ket maysa a panagtakuat ken panagamiris para iti masakbayan
Ti Chicken Joy. Nailadawan ti awtor ti nakaaw-away wenno rural a panagbiag. Nailadawanna ti kananakem ni ubing nga Andy a dipay nakaraman no ania dayta a Chicken Joy ken dayta pagdikalutanna. Nasken a maramanan met ti ubing dayta tapno ammona met ti pakasaritaan daytoy ken addanto masaona kadagiti kapadana nga ubbing. Daytoy daytay aw-awaganda iti kabarbaro nga eksperiensa a mangiturong iti asinoman a mangammo ti kinapudno. Eksperiensa a pakaamirisan ti agdadata a kinapudno. Daytoy nga eksperiensa ket itag-ayna ti kapanunotan ken panagikedkeddeng ti ubing.
In general, saan laeng nga iti rural a panagbiag iti pakapaspasamakan daytoy uray pay iti siudad. Maysa a phenomenon iti panunot ken nakem dagiti ubbing ti Chicken Joy. Naganna laengen kadakuada ket makapakatayen. Uray binandehado la ngaruden ti prito a manok iti sangoda, kaykayatda pay laeng ti Chicken Joy. Adda la ket ti naidumduma a pangabig daytoy, isu dayta ti kabarbaro nga eksperiensa ken sabali manen a panangammo ken pannakaamo ti kinapudno.
Ngem iti agdadata a kinapudno, inton addada iti uneg ti Jollibee, kaykayatdanto met laeng iti mapan agay-ayam iti ayan dagiti padada nga ubbing iti pagusok-usokan, pag-slide-an ken kangrunaan ti amin, ti pannakaadda ti kabarbaro a gayyem. Pagangayanna, yawidto met dagita a prito a manok kada prito a patatas.
Adda ti naisangsangayan a gagar ti ubbing a mangiduron kenkuana tapno takuatanna ti kinapudno. Isu a nasken a mapasamak dayta nga ingpen. Ket iti pannakapasamak ti ingpen, dumteng metten kadakuada iti pannakaamiris ti kinapudno. Dayta a panagamiris ket pasidapenna ti naganus a panunot.
Ket ti naganus a panunot a pinasidap ti eksperiensa, itayokna ti panunot nga agtakuat ken agamiris iti pagsayaatan. Iti eksperiensa a makasursuro ti ubing. Ti eksperiensa a kasisiriban a mannursuro, dayta ti tema ti sarita. Isu dayta ti phenomenon ti Chicken Joy.
Ti kapintasan a paset ti sarita. Iti manok ni Andy, siempre. Nagrugi iti manok. Uray kasano ti kinapategna dayta a manok no isu ti bentahe a pakagun-odan iti ingpen—a makaraman iti Chicken Joy, maisakripisio dayta a kinapateg. Ngem iti pannakaamiris ti kinapudno, nga ad-adda a makabsog ti tinola ta adda papayana ken kaldona, agsubli met laeng ti kinapateg dayta a naisakripisio. Isu a pagitlogenna laeng ta umadu pay iti itinolada. Itoy a puntos, ti istabilidad ti manok ken ni Andy ket masapul a dida agsina iti udina ta isuda la ngarud ti masarsarita.
Napintas a sarita. Nabara a kablaaw iti awtor.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ni Anya Manilenia ken ni Balong Promdi
Sarita ni SHERMA E. BENOSA
Maika-2 a Gunggona
Naipablaak iti Bannawag, Agosto 17, 2009.
Dagiti naipakita a ramenna ti pagpintasan ti sarita. Agduma ngamin ti impakita ken ti naidetalie wenno naisawang a paset. Iti ngamin literatura, ipakita dagiti tagipatgen wenno pagpintasanna a saan ket nga idetalie wenno isawang. Bay-an a makita a nalawag da dear readers. Bay-an nga apresiaren ni dear readers dayta a pagpintasan.
Dagitoy dagiti sumagmamano a pagpintasan daytoy a sarita. Nupay adda ti pagkaarngianda iti maikatlo a gunggona no maipapan iti panagtakuat, agdumada ketdi ta a nalawlawa ti sakopen daytoy (nalawlawa nga scope). Uray no saan a naibaga ket nakadkadlaw ti transformation wenno panagbalbaliw iti panirigan ni Anya. Ti ayat ken eksperiensa a naagsawna itoy a panagbakasionna ket dinto maumag.
Ti comparison technique ket naaramat a di naisawang no di ket kadagiti pasamak ken pannakautob a naipakita.
Dagitoy dagiti sumagmamano a banag a masapul a panunoten ken amirisen, ta babaen kadagitoy, ad-adda pay a maawatan dagiti di naisawang a kinapateg daytoy a sarita.
1. awanan malisia
2. panamagdilig ti away ken siudad
3. panagtakuat
4. eksperiensa
5. transformation
Ti kangrunaan a paset, ket ti kinaawan ti malisia daytoy a sarita. Daytoy ti mangipaneknek a sarita a para kadagiti ubbing. Ngamin awanan malisia dagiti ubbing. Kadagiti laeng nataengan nga umapon ti malisia. Iti level ti panunot dagiti ubbing, saan a pulos nga apunan ti malisia. Napakainosente. Makapasubli iti kinaubing. Daytoy ti nagdumaan ti ubing ken nataengan. Saan nga imbaga ti awtor daytoy a banag ngem impakitana a kas pammaneknek a para kadagiti ubbing daytoy a sarita.
Sadino iti pakasarakan daytoy? Idi inisbuanda dagiti inaramidda a bunton sada met la inay-ayam. Nupay naibaga ti bain tunggal maysa, saan a rimmimbaw dayta ta ubbingda pay. Inaramidda met laeng. Sada inay-ayam ti tapok nga inisbuanda. Ubing la ti ubing. Kadagiti nataengan, saanen a mapasamak dayta a banag.
Panamagdilig ti away ken siudad. Ti pakabuklan ti topiko. Adda dayta panamagdilig iti kabibiag, ti taraon ken taudan dagitoy, ultimo dagiti billit iti siudad ket naikomperar iti away: “Nalagip ni Anya dagiti nakitana idi a tumatayab iti Manila Zoo ngem duma ti kinaragsak dagiti adda ditoy. Apay ngata? nakunana iti bagina.” Nakakulong ngaminen dagiti billit iti zoo ket awandan iti natural a habitat dagitoy isu nga agpukaw metten ti kinaragsakda wenno mapilpilit. Iti siudad, preserbado dagiti taraon, aggapu iti SM a magatang idinto nga iti away ket agtaud iti mismo nga arubayan, iti mismo nga ayup ti gatas, iti mismo a puporasanna dagiti nateng. Iti ababa a pannao, sabali ti biag iti away ken siudad. Mangmangan dagiti ubbing iti sitseria iti siudad idinto ta prutas iti away. Managsaksakit ni Anya, idinto ta nasanikar ken nakaranting ni Balong. Saan a naibaga dagitoy a panamagdilig, ngem naipakita.
“Nalag-an ti rikna ni Anya a nakariing iti kabigatanna uray no isu ti naudi a bimmanon. Awan mariknana a rarek iti karabukobna.” Dagitoy a linia, ti nagserbi a kas foreshadowing/prefigure ti sarita. Ti nalag-an a rikna ket isu ti mapasamak iti sibubukel a sarita. Napintas ti mariknana gapu iti kabarbaro nga eksperiensa. Ti kinaawan mariknana ararek iti karabukobna ket isu daytan ti foreshadowing/prefigure ti panagbalbaliw a mapasamak.
Panagtakuat. Manen, saan a naibaga ti panagtakuat, ngem naipakita. Ngem maamiristo laengen ti ubing inton dumteng dayta a banag kenkuana. Panagtakuat ti kabibiag iti away a maiduma iti kabibiag ken panagbiag iti siudad. Ket daytoy a panagtakuat saan met a maliklikan iti panamagdilig kadagiti dua a klase ti pagnaedan. Mautobton ti amin nga adda iti naisangsangayan a pangabig ti tunggal maysa a pagnaedan. Itoy a pannakatakuat ti maipapan iti away ken iti maipapan iti siudad, lumawa ket lumawa ti ammo. Ket ti pannakaammo kadagitoy agtultuloy a proseso nga isu dayta ti eksperiensa a mangited iti adal iti asinoman. Ti adal base iti eksperiensa.
Dayta nga eksperiensa ti dakkel unay a pakaamoan, pakasursuroan kadagiti saan pay nga ammo ken saan pay a nasagang a pulos iti dana ti biag. Daytoy daytay panagsapul, panangbirok ken panangimuri kadagiti kabarbaro nga ammo no diman pannakaadda ti eksperiensa a pakasirayan ken pakaammoan iti kabarbaro a banag.
Iti pannakasursuro kadagiti dimteng ken dumteng a kabarbaro a banag ken eksperiensa ipasngayna metten ti panagbalbaliw. Kas makita ken mapaliiw ken ni Anya, dimtengen kenkuana ti panagbalbaliw. Dayta a panagbalbaliw ket saan laeng a iti panagimutektek kadagiti amin a banag no dipay ket ti aglawlaw, ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken panamati iti ‘kabarbaro a lubong.’
Daytoy ti agtultuloy, saan nga agsardeng a panagadal ken panagsursuro iti biag.
Napintas a sarita, a di pulos nagamayan iti negatibo a pampanunot. Ti sarita a nakapulpulos iti ayat ken panagtakuat.
Nabara a kablaaw iti author.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog
Sarita ni JOEL B. MANUEL
Umuna a Gunggona
Salip iti Sarita a Para Ubbing
1st Honor Blanco Cabie Premio
Naipablaak iti Bannawag, Agosto 24, 2009.
No apay a naaddaan iti a dua a paniempo ti Kailokoan.
Awan ti makuna a paniemmo idi, ta inaldaw nga agtudo, inaldaw met nga aginit. Maysa a paraiso iti Amianan. Iturayan ni Apo Lung-aw ken addaan iti dua nga annak, da Apo Kalgaw ken Apo Burarog. Ay-ayatenna unay dagiti annakna, ket isudanto iti sumukat nga agturay inton mauma.
Napanunot ni Apo Lung-aw, a tapno saan a tumanor nga awan ti ammoda dagiti annakna, nasken nga isagaannan ida iti akem tunggal maysa. Narigaten no masuroanna dagiti tao ngem saan dagiti annakna. Saan ngamin a nakibibiang dagiti annakna, ket daydiay laeng nagpaspasiar, nagpininnalastog ken nagay-ayam ti ammoda.
Pinaayaban ni Apo Lung-aw dagiti annakna a nabaliodong ken ni Pitopit tapno mabadangan a magituray ti Bantay Kilang. Ta adun kanon ti panawen a panangiwanwanna kadagiti tao. Ngem saan nga agkinnawatan dagiti annak ti pagturayan, no makannigid wenno makannawan. Nasken ngarud suboken ni Apo Lung-aw dagiti dua.
Isu nga inturongna dagiti dua iti leleggakan, ta sadiay a nakapakleb dagiti tallo a sinublan ni higante nga Aran. Dayta ti bagkaten tunggal maysa nga ipan iti tengnga ti Kailokoan.
Gapu ta di nairuam iti rigat ni Apo Kalgaw, inayabanna ni Palayupoy a pinatudon. Ngem saan a makuti ti naud-udi ti sinublan. Isu nga nakiinnuman ken ni Bagiw a mabaybayadan, ket linaklaka laeng daytoy nga impullasit ti sinublan. Dayta ti impakita ni Kalgaw iti amana. Ngem kuna ti ama a nalaing a mangusar ti gayyem toy anakna. Napanna insalda ti masakbayan. Dayta ti gapuna no apay nga ay-ayamen ti Bagiw ti Kailokoan.
Saan a nagpaudi ni Apo Burarog. Inayabanna ni Karayan a gayyemna, ngem saan a kinabaelan daytoy ti sinublan. Isu nga inayabanna ni Layus a mabaybayadan ket dagus met daytoy nga induron ti sinublan iti amianan ti Bantay Simminublan. Ngem di naayatan ti ama, insalda ni Burarog ti masakbayan, dayta ti rason no apay malayus ti Kailokoan.
Indeklara ni Apo Lung-aw a tabla ti laban. Iti sumaruno a rikus, saanda a pabadangan. Akinnaadu dagiti dua nga annak iti angin a maanges. Ngem naamiris ni Apo Lung-aw a maustel la ketdi amin a nagbiag no awanen ti angsenda. Isu a pinasardengnan dagiti dua.
Simmaruno iti innaduan a masusop a danum. Tunggal maysa adda abuyna a mangabak. Naparkagan dagiti waig ken karayan, dagiti laeng dadakkel ti di naabatan. Kaslan nagpuoran ti Kailokoan. Karandikang amin a karandikang. Nakayaman ni Apo Lung-awidi sumangpeten ni Pitopit a senial ti gibus ti salip.
Rinukod ni Apo Lung-aw ti danum a nainum tunggal maysa. Ngem agpadada a dua, awan surok ken kurangna. Inkeddeng ni Apo Lung-aw a ti Bantay Kilang mapagguduan. Mapan ken ni Kalgaw ti tangatang, ken ni Burarog met ti daga ken kadandanuman.
Nagdir-i Apo Burarog ken Apo Kalgaw. Ket nagtulagda pay a rambakan a tinawen ti salisalda. Isu nga adda dua a panniemmo ti Kailokoan.
oooOOOooo
Diskusion.
Napintas ti kastoy a sarita, ta impluensianna wenno akayenna dagiti agbasa iti lubong ti imahinasion, ket iti kasta, makuldit met ken maabbukay ti creative mind tunggal maysa. Daytoy ngamin a creative mind no naynay a maaramat, ti mangitunda ti asinoman nga agbalin a positibo ken produktibo – nga agaramid iti pagsayaatan ken pagimbagan ti sapasap. Isut’ gapuna, no mabalbalin, nga ipaay kadagiti ubbing ti kasisin-awan amin a bunga ti pampanunot. Kasapulan iti panagraira dagiti kakastoy a sarita, a saan laeng a pangray-aw wenno mangray-aw ti motibona, no di ket mangipalagip nga adda pay napatpateg nga akem ti literatura a naibudi a nasken nga ipaayan iti pammateg.
Ti sarita, natratar no apay a ti Kailokoan ket addaan iti dua a paniempo, ti katutudo ken ti kalgaw. Maiduma daytoy kadagiti sabsabali a lugar.
Itii bangir a punto, maibugasan iti sarita dagiti sumagmamano a tema a mangpasidap-panunot.
1. ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan
2. ti ayat ken otoridad ti nagannak
3. panagayat iti nakaparsuaan
Ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan. Dagiti annak ti masakbayan. “Isudanto ti sumublat no mauma nga agturay.” Kayatna a sawen, dagiti ubbing ket dumtengto met ti panawen nga isuda ti ‘maawagan’ iti nanakman wenno sumaruno nga agbatay ken mangisuot ti sapatos dagiti nagannak. Inton mataenganda, agbalindanto a nagannak. Isudanto met ti mangakem ti responsibilidad. Nasken ngarud nga isaganaan ti nasayasat a masakbayan dagiti annak. Ta narigaten, “dayta la nagpaspasiar, nagpimpinnalastog, nagay-ayam.” Isu a nasken a suruan ida, idalan ida, trabayen ida iti umno nga aramidenda para iti masakbayanda.
“Ngem ni Apo Lung-aw, pampanunotenna dagiti annakna. Ikkak man ketdi ida iti akemda ta dida tumanor nga awan ammona.” Dagiti nagannak, isagaanda iti naraniag a masakbayan dagiti annak.
Ti ayat ken otoridad ti nagannak. Maibugasan ti ayat ti nagannak. Awan ti idumdumana kadagiti annak. Maited nga agpapada ti maiparbeng a para iti tunggal maysa.
Panagayat ti nakaparsuaan. Naidumduma ti panagayat ti Namarsua ti Kailokoan ta inikkanna iti dua a paniempo a kas maikanatad iti panagbiag ken kasasaad dagiti agindeg.
Ket no saan nga ayaten ti tao ti nakaparsuaan, mangipaay met ti panagbalbaliw ti paniempo. Ti laengen panangabuso kadagiti kayo, itedna ti layus no panagtutudo, ket ipaayna ti tikag ken pudot no kalgaw. Iti in-inut a panangsabidong ti aglawlaw, makarikna met da Apo Burarog ken Apo Kalgaw iti sagubanit. Isu a dayta panagabuso iti nakaparsuaan ket ipaayna iti sagubanit wenno didigra. Iti ababa a pannao, nasken nga ipaay ti panagayat iti nakaparsuaan tapno agtultuloy a masagrap ti imbag a naipaay.
Ti sarita ket base iti eksperiensa ken masagsagrap ni Ilokano iti nakaparsuaan.
Paliiw.
Ti pagpintasan a maysa ti sarita ket naindaniwan ti urnos dagiti binatog. Ket no basaen makaay-ayo gapu a denggen dagiti balikas. Addaan pay ti kasla rima wenno isu pay ketdin, tunggal ungto dagiti binatog wenno sentence. Napaliiwko met dayta iti sarsarita a napauloan iti “Tubal” ni Rufino Re. Boadilla, ti superhero ti Kailokoan idi panawen ti 1002 agingga 1942. No maibasa dagiti sarsarita a kastoy ket makaay-ayo a denggen, lalo kadagiti ubbing.
Dagiti sarsarita idi un-unana ket nagbugas iti nakaparsuaan. Iti panangbasak kadaytoy a sarita, immapay ti lagip, uppat a pulon a tawen ti napalabas, mabasa iti teksbuk ti grade four ti panagsalip da Apo Angin ken Apo Init no asino kadakuada iti makaikkat iti balabal ti tao a magmagna. Kas kada Apo Burarog ken Apo Kalgaw, nausar ti limitasion ti tunggal maysa ket isu dayta ti nausar iti sarita. Adda met ti limitasion da Apo Angin ken Apo Init. Addaanda iti kabukbukodan a kabaelan. Addaan tunggal maysa iti naisangsangayan a talugading. Immuna ni Apo Angin a nangipakita iti talugadingna. Pinuyotanna a pinuyotan ti balabal tapno maitayaben. Ngem saan met nga ipalubos ti tao a maitayab ti balabalna. Simmublat ni Apo Init ket uray la kimmarandikang ti daga iti pudotna. Naglinong ti lalaki, pinagpunasna iti ling-etna ti balabal, sana insalapay ti balabal iti rungarong ti kayo, sa nagpaid iti payabyabna. Ania pay, naikkat diay balabal ti tao iti bagina. Ket nangabak ni Apo Init.
Talugading. Adda naisangsangayan a talugading tunggal maysa kadagiti agbibiag. Adda limitasionda. Napintas a sarita, pinagwerretna ti imahinasion.
Nabara a kablaaw iti author. @
Tuesday, September 08, 2009
Ti Salip Ti Sarita A Para Ubbing


text:
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?
Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?
No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.
Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?
Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.
Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?
Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?
1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.
No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.
Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.
Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.
Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.
Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.
2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.
Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).
Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?
Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.
4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.
Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.
Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?
Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.
Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.
Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…
Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…
NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##
Friday, December 18, 2009
Ti Kaipapanan ti Paskua
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Tuesday, July 29, 2008
Dagiti texbuk ti elementaria, nababalaw
“Dida ammo ti heograpiada,” daytoy ti pammabalaw ni diputado ti Ifugao Gualberto Lumauig iti DECS, dagiti author ken editors ken publishers ti tallo a texbuk ti elementaria a nairanta a para iti pampubliko ken pribado nga eskuelaan, gapu iti biddut a naisurat maipapan iti probinsia ti Ifugao.
Kiniddawen ti Lumauig iti recall para kadagiti nasao a libro a naglaon iti opensibo ken insulto ken panangibabain kadagiti umili iti Ifugao. Dagiti nasao a libro ket ti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagong Panahon,” a para iti grade six ken dagiti “Ang Lahing Pilipino” ken “Yakal Pabasa” a para kadagiti grade two pupils.
Mabasa iti panid 40 iti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagang Panahon” a dagiti kano Ifugao ket agnanaed iti Benguet! Iti panid 41 iti nasao met laeng a libro, mabasa man daytoy a binatog a nangdeskribir kadagiti Ifugao, “kilala sa pamumugot ulo, mabalasik, at mapaghiganti.” Adda aya met kasta a banag kadagitoy a panawen.
Kuna ni Lumauig, a mabasa kano met iti panid 5 iti “Ang lahing Pilipino, “Kilala ang mga Ifugao sa pagiging mabangis, kinatatakutan ng mga Kristiyano, walang kinikilalang Diyos…” Nasaknapen TI Kristianiusmo iti Ifugao. Iti isu met laeng a libro, nailanad a ti Banaue Rice Terraces ket masarakan iti probinsia ti Benguet. Ania ket a nagdakkelanen a biddut daytoy?
Iti met libro a “Yakal Pabasa,” iti maipapan iti “Ang Alamat ng Mina Sa Baguio” ket biddut ti ilustrasionna ta ti met sibubukel a Banaue Rice Terraces ti ladawan, banag a nangpadegdeg iti napasamak iti panid 5 iti libro a “Ang Lahing Pilipino.”
Agbibiagtayon iti lubong ti cyberage. Ket awanen dagita a sarsarita idi ugma kadagitoy a panawen maipapan iti pammutol ti ulo wenno headhunting. Ket nakadidillaw unay a dagiti author ti nasao a libro, dagiti editor ken ti publisher ket saandansa ketdi a nagreserts no ania dagiti umno nga ikabkabilda wenno isursuratda kadagiti libro. Talaga a dida ammo ti heograpiada.
Laglagipen koma a ti libro ket isu iti pagadalan ken pagadawan iti naimbag a sursuro ken adal dagiti ubbing, ngem no dagiti kakastoy a maisursurat iti libro iti adalen dagiti ubbing agbalinda met a munnel ken kangel nga umili.
Ti kalidad koma dagiti maipablaak a texbuk iti kangrunaan iti amin. Tinawen met laengen nga adda dagiti mababalaw a texbuk. Nalawag ngarud a dagiti maisursurat a pagadalan dagiti ubbing ket nababa unay iti kalidadda ket dida matun-oyan ti de kalidad nga edukasion agsipud iti kinababa ti kalidad dagiti texbuk nga adalenda.
Ti edukasion iti panangitag-ay iti kasasaad ti maysa nga indibidual. Ket dayta nga edukasion a magun-odan ket behikulo ti asinoman a mangidur-as met ti ilina ken ti pagilianna. “Dagiti agtutubo ti namnama ti pagilian,” kuna ti nailian a banuar. Ngem adalan met daguitoy nga agtutubo iti di umno, ay badarong!
Ngem no dagiti kakastoy a kita ti texbuk iti adalen dagiti ubbing, ania a klase ti edukasion iti namnamaen?
Maysa laeng iti maigunamgunam, sayataenyo met a ti agaramid kadagiti texbuk daydiay adda ti sirib ken sirmata ken namnama a yallatiwyo. Iti DECS, rebisarenyo met a nalaing a dagiti mailanad ti maipablaak a libro no umno met laeng wenno saan. Rebisarenyo dagiti mailanad no maragpatda met laeng iti gagem a mangingato ti kalidad ti edukasion iti pagilian a saan ket nga ad-adda mangidagem. ##
Wednesday, June 11, 2008
Independence Day
What’s The Real Date Of The Independence Day?
It was celebrated every 4th of July before Diosdado Macapagal became president of the republic. It was reverted to 12th of June by virtue of Republic Act 4166 signed by the president himself, on August 4, 1964. The sons and daughters of the past presidents, namely, Carmen Melencio-Aguinaldo, Manuel Quezon, Jr., Maria Osmeña-Charnley, Gerardo Roxas, Tomas Quirino and the two sons of the president, Arturo and Disodado, Jr., witnessed the signing into law.
Since then, we celebrate our Independence Day on 12th of June. To put off the arising opposition, the 4th July declared as Republic Day to commemorate the proclamation of the country as a republic.
Criticisms never die, and facts don’t lie. How could we celebrate June 12 as independence day while in fact, the day Emilio Aguinaldo proclaimed the Independence Day during the revolutionary government was on June 23, 1898? The people did not ratify the Malolos Constitution. Aguinaldo proclaimed himself as president and not by means of voting exercise. There’s no country declaring its support for the revolutionary government. A government that is not recognized by other government is not truly a government. Aguinaldo’s credibility was tainted when the founder of the Katipunan Andres Bonifacio was murdered. Every historian knows the hidden agenda of the Treaty of Paris and the Treaty of Biak na Bato.
The only significance of June 12 was the series of rebellion. But before this date, so many uprising occurred. If we were to signify these, the first was April 27, 1521 when Lapulapu killed Ferdinand Magellan in a fiery battle.
Why do we celebrate July 4 as Independence Day before Diosdado Macapagal became president of the republic? It was after 4th of July 1946 when the United States granted its independence that the Philippines became politically free as a country. Countries of the world throw their support to the new republic.
From 1946 to 1961, Independence Day was observed on July 4, but in the name of nationalism, President Diosdado Macapagal, upon the advice of historians, reverted to the June 12 date, which up to that time had been observed as Flag Day.
To end, is the sense of nationalism on this matter noteworthy? ##
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
SOURCES:
Macapagal, Diosdado. June 12 as Independence Day in Hector Santos, ed., Philippine Centennial Series; http://www.bibingka.com/phg/documents/whyjun12.htm. US, 30 April 1997.
Reyes, Bobby, July 4, 1946: True Philippine Independence, July 11, 2003 http://www.librarylink.org.ph/featarticle.asp?articleid=43
Avila, Bobit, Inside Cebu, http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=83373
Philippine Centennial Series; at http://www.bibingka.com/phg/misc/july4.htm. US, 3 June 1997.
Xie, Shixi, http://snow.gameshogun.ws/3philippines/happy_60th_real_philippine_independence
Agpalo, Jaime, Jr., Ania ti Husto nga Aldaw ti Wayawaya? www.tawidnewsmag.com/archive June 2007
Agpalo, Jaime, Jr., Ania ti Husto nga Aldaw ti Wayawaya?, Tawid News Magasin, June 2007, Vigan City, Ilocos Sur
Saturday, May 31, 2008
Ania ti de kalidad nga edukasion?
Saan a mamingga a diskusion ti maipapan iti edukasion. Nagadu dagiti wagas ken kapanunotan no kasano nga idur-as ken ingato ti kalidadna a kas iti kidkiddawen ti sangalubongan a merkado. Ngem saan met a masirip iti husto a tun-oyen ti makunkuna a kalidad tapno nalaklaka a targeten ken danonen iti dinno a lubong a yanna.
Ta ania ti makunkuna a nangato ti kalidad nga edukasion? Ania met ti makunkuna a nababa ti kalidadna nga edukasion?
Maymaysa ti sungbat dagita dua a saludsod. No saan a mabalin nga isangdo wenno ilaban ti kita ti edukasion iti nainlubongan a merkado ken mas lalo no reject pay daytoy para iti bukod a pagkasapulan wenno lokal a kasapulan, makuna a saan a nakaragpat iti standard ti edukasion nga awit ti nagraduar.
Tumakder iti kaadduan ti de kalidad nga edukasion uray sadino a papanan. Saan a paatiw no di ket rumimbaw iti amin a kanito ken panawen. Agtultuloy a proseso ti de kalidad nga edukasion, saan a mamingga nga agpidut ken mangammo kadagiti kabarbaro a banag a mainayon iti sigud nga ammo.
Ngem kasanon no adda dagiti nanglinteg iti inda panangragpat iti edukasionda?
Kas koma dagiti naggatang iti dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a katuladna a proyekto iti eskuelaan. Ala , saantayon nga iraman ditoy dagiti ginatang a grado, lalo ti ginatang a diploma wenno dagiti nagtaud iti Recto University .
Rumbeng kadi nga ipaaramid iti sabali dagitoy a dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a rekitos ti asignatura wenno panagraduar?
Mayat man ken saan ti kaadduan, iti sistema ti edukasion iti pagilian, adda dagiti magatang wenno ipapaaramid ti estudiante a dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a katukadna a project iti eskuelaan. Nasaknap la unayen daytoy ken nabayagen a mapaspasamak. Maigapu daytoy saan laeng iti kinasadut ti estudiante no di pay kinaawan ti interesna nga agaramid, kaawan ti ammona wenno kaawan ti simrek kenkuana nga adal.
Ti rigatna, kalpasan a nagraduar ti estudiante a nagpaaramid kadagita a rekititos, inton makastrek iti trabaho, saanna nga ammo dagiti porporma dagiti nadumaduma a kita ti sinurat. Saanna nga ammo ti agsurat iti gagangay laeng nga essay wenno saanna pay nga ammo ti agsurat iti simple laeng a damag.
Itoy a punto, bimmaba ti kalidad ti edukasion a naikawes iti nagpaaramid. Sino ti akimbasol?
Madama a maad-adal ken maipagpagna tapno agbalin a linteg iti pagilian ti Senate Bill 2053, wenno ad-adda a maawagan iti “Academic Honesty Act of 2008” .
Ania aya daytoy?
Panangiparit iti panaglako ken panaggatang kadagiti dissertations, theses, term papers, essays, reports, research ken kanaig a projects kadagiti estudiante.
Rumbeng laeng, saan kadi?
No agtultuloy ti panaggatang ken panaglako kadagiti dissertations ken dadduma pay a kasapulan iti panagturpos, lalo a bumaba ti kalidad ti edukasion ti pagilian.
Nababa ketdin a, dayta multa a P10,000.00 ken pannakaibalud kadagiti maduktalan a naggatang ken naglako.
Nakapatpateg ti academic achievement iti pananggun-od iti ar-arapaapen a trabaho, nangato a sueldo wenno pannakastrek kadagiti nalalatak a pagtrabahuan a mangit-ited iti nangato a pasueldo ken adu a benepisio.
Ngem kasanon no ginatang dagita nga academic achievements?
Kadagiti napalabas a dekada, kalakaan amin a pakaaalaan iti masters degree ti maipapan iti field of study iti literature. Adu dagiti ready made a para itoy. Adu payen dagiti nasurat nga artikulo a mabalin a tuladen wenno yesmagel lattan. Ngem kadagitoy a panawen, manmanon san ti eskuelaan a mangayat a ti litertature ti field of study iti masters degree.
Iti napalabas a symposium a dinar-ayak, ti “IT Today”, naiyammo ti kasasaad ken pagturongan ti information technology iti agdama ken ania dagiti lapped iti naannayas a dur-asanna.
Nadakamat iti seminar ti “poor use in English” ken ti kinakurang ti ammo dagiti nagraduar a lapped iti panagdur-as ti IT.
Saan laeng nga IT ti agparikut iti poor use in English no di pay dagiti sabsabali a kurso.
Kasta met a saan laeng nga IT ti agproblema iti kinakurang iti ammo, no di sapasap a problema ti panagdur-as.
Ngem ti ad-adda a nakaawis iti imatangko ti natangken a panangisawang ti resource speaker iti Iluko: “Saanyo a gatangen dagita theses ken dissertationyo! No diyo aramiden a mismo, dakayonto met laeng ti aglak-am no addakayonton iti trabaho a diyo ammon ti kudkuditenyo.”
Iti IT ken uray kadagiti sabsabali pay a kurso, simple laeng dagiti theses ken panangdependar wenno panangipresentar kadagitoy babaen ti power point presentation. Ngem no masadut nga agaramid ti estudiante wenno talaga a dina ammo ti agaramid iti thesis wenno presentation ket gatangenna laengen, santo nagsao ken nagdependar, ania ngarud ti namnamaen a kalidad ti edukasion a naragpatna? Inton adda iti trabaho ket pagaramidenda iti technical writing wenno ania la ditan a sinurat, kasano nga ammona ti ar-aramidenna?
Adda iti ima a mismo dagiti estudiante, saan laeng kadagiti mannursuro, ti de kalidad nga edukasion. No saanna (estudiante) nga aramiden dagiti rumbeng nga aramidenna ket ipatulokna lattan kadagiti ginatang ken maipapaaramid, maysa a factor daytoy iti panagbaba ti kalidad ti edukasion ti pagilian.
Rumbeng laeng a suportaran ti Senate Bill 2053 no kayat nga itag-ay ken padur-asen ti kalidad ti edukasion ti pagilian. Narigaten no maulit nga addanto manen nalatak a programa iti telebision a makadakamat a maysa a diploma mill ti pagiliantayo.#
Saturday, September 22, 2007
TRANSLESION
Dagiti Linteg Iti Translesion
No dadduma, daytoy iti saan a pagkikinnaawatan dagiti mannurat. Saanda nga agpaparis iti wagas iti panangipatarusda kadagiti binulodda a balikas kadagiti ganggannaet. No dadduma ket agtinnag pay a pinnangatuan iti isbo iti resultana.
Ania ngata ti kasasayaatan a wagas iti panangipatarus ti binulod a balikas?
Ti panagbulod ti maysa a balikas ket saan a kas iti panagbulod iti maysa a banag, daytoy man ti palawag ni Alfonso Santiago a kas nadakamat da Paz, Belves, M. et al, iti libroda a Sining Komunikasyon (Pangkolehyo).
Kuna ni Santiago, no bimmulodtayo iti bado koma, akemtayo met laeng iti intay panangisubli; no bimmulodtayo iti bado, ket saan a mabalin a balbaliwantayo dayta a bado tapno umiso iti sukat iti intay panangisuot. Kas pagarigan koma, no pantalon ti binulod, saan a mabalin a putden dayta no atiddog,
Ngem sabali iti panagbulod iti balikas. Saantayo nga akem iti panangisubli kadaytoy a balikas ta awan iti mapukaw wenno maawan iti bimmulodan ta maaramatda latta met dayta a binulodtayo.
Kas pagarigan koma, ta bimmulodtayo iti balikas, a kas koma iti electricity saantayo nga akem a pagtalinaeden iti kasta a pannakaisuratna, kasta man met laeng a, iti pannakaibaiikasna. Mabalin nga usarentayo babaen iti nain-Kastilaan a wagas, a kas iti electricidad. Idinto mabalin met nga usaren ti bukod a dila, isu nga agbalinen nga elektrisidad. Daytoy payen ti mas papolar a sistema iti panangisurat iti Iluko, ti bukod a dila.
No maumaka iti translesionmo wenno wagas iti panangipatarusmo iti bukodmo a dila, elektrisidad, mabalin latta met a kugtaram no kayatmo, ket agsublika manen iti bimmulodam. Isu a no isuratmo, electricity kunam manen. Mabalin latta met iti man Filipino wenno iti Iluko.
Ket gapu ta dayta ket electricity, mabalin latta manen nga isuratmo iti elektrisiti, ta bimmulodka iti English, ipatarusmo iti Iluko wenno iti Filipino babaen iti panangibalikasmo.
Mabalin latta met nga isuratmo iti nain-Kastilaan a wagas, electricidad. Isuna laeng ta kadagiti papolar a publikasion, saandan a sursuroten ti nain-Kastilaan no di ket usarendan ti bukodda a dila iti inda panangipatarus iti binulodda a balikas. Ngamin, malaksid kadagiti proper noun, awanen dagiti letra C, J, Q, ch, x, ken dadduma pay.
Ngarud, adda tallo a wagas a nadakamat ni Santiago a wagas iti panagbulod ket panangipatarus iti Filipino
1) Buloden iti Ingles, ikkan iti katukad a balikas iti Kastila, sa ipataurs iti Filipino.
Ingles----------Kastila----------Filipino
publicity--------publicidad-----------publisidad
regulation-------regulacion----------regulasyon
mathematics------matemateca----------matematika
2) Bumulod iti Ingles, usaren iti pannakaisuratna iti Filipino. Aramiden laeng daytoy no saan a mabalin iti immune a wagas ken ni awan iti katukadna iti katutubo a sao.
Ingles-----------Filpino
Struggle---------istragel
Xerox------------seroks
Tricycle---------traysikel
Di mabalin nga agtalinaed ti struggle a kastana lattan, ta agkaprobleman no ikkan iti UNLAPI (prefix).
Nag-iistragel (korek) nag-i-struggle (magulo)
Daydiay bicycle, mabalin a bisikleta, ngem ti tricycle, naalas met no trisikleta kunam, ta mas papolar met itan daydiay traysikel ngem dayta trisikleta. Isu nga usaren latta no ania dayta nakaisigudan a pannakaibalikas wenno mas papolar a makunkuna.
3) Bumulod iti Ingles wenno Kastila nga awan iti sukatan a letra.
Ingles----------Filipino
Villa Cecilia------Villa Cecilia
Baguio City--------Baguio City
coke---------------coke
varsity------------varsity
Iti met biang ti Iluko, dandanida nagpada iti Tagalog, ta sumursurot la ket ngarud ti Iluko iti pannakaisurat ken pannakaibalikas. Ti laeng nagdumaanda ket daydiay letra “Y” ta no iti Iluko, nagbalinen a letra “I”.
Nupay kasta, adda metten dagiti sumagmamano a Tagalogista, nga impalladawdan dayta letra “Y” ket simmurotdan iti letra “I” a kas ken ni Ilokano, ngem ketdi, insublida ti dagiti letra a V, ken F, a kas mabasa kadagiti textbook iti kolehio. Atiddog kano ngamin dayta “IY” isu a nagbalin nga “Y” (abogasiya, a nagbalin nga abogasya, pangkolehyo, manipud iti pangkolehiyo, ngem kadagiti dadduma a Tagalista, a kas iti nadakamat, naisuratda iti abogasia, pantasia, demokrasia.
Iti panangisubli ti V ken F.
Ehemplo:
Valyus (values)
Ofisina (office)
Familia (familia)
Ngem iti Iluko, iti papolar a pannakaisurat, no saanna a maipatarus iti bukodna a dila, agtalinaed latta a kas iti pannakaisurat iti bimmulodanna.
Values
Opisina
Pamilia
Values (narigat nga ipatarus, no adda man bilang, nalaklaka a maawatan ni Ilokano no isurat ken balikasen a saanen a nabaliwan iti pannakaisurat.
Iti panagsurat ken panagibalikas, ad-adda latta nga agiray iti mas papolar ta ad-adda ken nalaklaka a maawatan. Ta awan met laeng iti serbina ti saan a maawatan a naisawang ken narigat a basaen a naisurat.
Iti Tagalog, naynay iti inda panagtakuat kadagiti bukodda a dila nga aramaten iti inaldaw-aldaw. Ngem agsipud ta nauuneg unay dagiti putar ket di maawatan ti kaadduan, saan a maliklikan iti inda met panagbulod iti sabali a lenguahe a saan laeng nga iti Ingles ken Kastila no dipay ket iti Iluko. No dadduma, diak a maawatan no Iluko, wenno hybrid Iluko. Ngem kadagiti dadduma nga agsuksukisok kadagiti lenguahe ken dayalekto, variation iti pangawagda kadagitoy.
Adtoy ngarud dagiti sumagmamano a binulod ni Tagalog manipud iti Iluko variation ken patneng. Inawaganna daytoy iti Bigkas Lalawiganin.
Patneng
Kampit
Saluyot
Balatong
Karton
Kargada
Mas papolar ti nainkastilaan a "kutsilio" ngem ti kampit iti bibig ni Ilokano. No kasano iti iseserrekna iti mainstream iti Tagalog, saan a masinuo. Ngem sabali ti ipaayna a kaipapanan: bumulod laeng kadi ni Tagalog iti Iluko babaen kadagiti patneng laeng a balikas? Nalabit...
Iti Iluko variation. (Manipud iti Cordilleran Iluko wenno iti Bagolandia ken kadagiti agtutubo))
Madilem – (nasipnget)
Pigilem _ (lapdam)
Taem wenno taim – (takkim) NOT THE NOUN, no di ket kas regular nga ekspresyon, lalona kadagiti agtutubo
Pletem (pasahem, bayadmo)
Dayta a SUFFIX “EM” ken “M” ket nakabilbileg a nagsakayan ni Iluko a nangserrek iti balay ni Tagalog. (Itinto sabali a salaysay.)
Amin dagiti wagas a panagbulod ket umno ken umiso amin. Ti importante ket maawatan ti kaadduan. #
Friday, August 24, 2007
Walang Sugat, ni Severino Reyes
Laughter is the best medicine? Hindi sa lahat ng bagay. Hindi maaring basta na lamang pagtatawanan ang kirot at hapdi nang mga sugat na masasalamin “Sa Walang Sugat” na dula ni Severino Reyes. Kung pagtatawanan lamang ang mga sugat, lalong walang lunas ang pagdurugo ng lahi at patuloy na pagbaba ng pagkilala ng mundo sa atin at tuloy ang pagkalunod sa kumunoy ang mga valyus ng buhay.
1) Hele hele bago quiere
2) ‘Ipagkakayari’ ng mga magulang ang anak
3) Patriotismong hilaw
4) Sa kuko ng kolonisasyon
ANG HELE HELE BAGO QUIERE.