text:
Louvre
Ti Musée du Louvre (Panangibalikas a Pranses: [myze dy luvʁ])—iti Ilokano, ti Museo ti Louvre wenno simple laeng a Ti Louvre—ket maysa kadagiti kadakkelan a museo iti lubong, ken maysa a naipakasaritaan a monumento. Ti sentral a dulon ti Paris, Pransia, daytoy ket mabirukan idiay Kanawan nga Igid ti Seine iti umuna a distrito ti Pransia. Adda dagiti gangani a 35,000 a banbanag manipud ti prehistoria aginggana ti maika-21 a siglo ti naipabpabuya iti kalawa iti 60,600 kuadrado metro (652,300 kuadrado pie). Adda dagiti 8 a riwriw a bumisbisita iti daytoy iti tunggal maysa a tawen, ti Louvre ket isu ti kaaduan a mabisbisita a musseo iti lubong.[1]
Ti museo ket naibalbalayan idiay Palasio Louvre (Palais du Louvre) a ti nangruggianna ket maysa apagsammakedan a nabangon idi naladaw a maika-12 a siglo babaen ni Felipe II. Dagiti tidda ti pagsammakedan ket mabalin pay laeng a makita idiay sirok ti museo. Ti pasdek namin adun a naipadakkel manipud ti agdama a Palasio Louvre. Idi 1682, ni Louis XIV ket pinilina ti Palasio ti Versailles para iti bukodna a balay, ken inbatina ti Louvre a kas maysa a nangruna a lugar a pagipabuyaan ti naarian nga urnong , a mairaman ti urnong ti 1692 ti taga-ugma a Griego ken Romano nga eskultura.[2] Idi 1692, ti pasdek ket inaramat babaen ti Académie des Inscriptions et Belles Lettres ken ti Académie Royale de Peinture et de Sculpture, a nagtengngel idi 1699 kadagit immuna a serie dagiti salon. Ti Académie ket nagtultuloy a naggigian idiay Louvre kadagiti napalabas a 100 a tawtawen.[3] Idi las-ud ti Pranss a Rebolusion, ti Nailian nga Asemblia ket nagbilin a ti Louvre ket nasken a mausar a kas maysa a museo, tapno maidaya dagiti maestra obra ti pagilian.
Ti museo ket nalukatan idi Agosto 10 1793 iti panangipabuya kadagiti 537 a pinintaan, ti kaaduan kadagitoy nga obra ket naarian ken dagiti tiniliw a tagikua ti simbaan. Gapu kadagiti problema ti estruktura ti pasdek, ti museo ket narikpan idi 1796 aginggana idi 1801. Ti kadakkel ti urnong ket immadu babaen ni Napoleon ken museo ket nabaliwan ti naganna iti Musée Napoléon. Kalpasan ti pannakaabak ni Napoleon idiay Waterloo, adu kadagiti obra a tiniliw babaen dagiti buyotna ket naipulang kadagiti kasisigud a nagtagikua. Ti urnong ket naipa-adu pay idi las-ud kadagiti panagturturay ni Louis XVIII ken ni Carlos X, ken idi las-ud ti Maikadua nga Imperio ti Pransia ti museo ket nakagun-od kadagiti 20,000 a piraso. Dagiti tinengtengngel ket in-inut nga immad-adu babaen dagiti donasion ket dagiti regalo manipud ti Maikatlo a Republika. Manipud idi 2008, ti urnong ket nabingbingay kadagiti walo a departamento: dagiti Ehipsio nga Antikuidad; dagiti Antikuidad ti Asideg a Daya; Griego, Etruskano, ken dagiti Antikuidad ti Romano; Islamiko nga Arte; Eskultura; Dagiti dekoratibo nga Arte; dagiti Pinintaan; Dagiti Prenta ken dagiti Panangiladawan.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Travel + Leisure. "World's Most-Visited Museums". Naala idi 31 Oktubre 2012.
- ^ "Website ti Louvre- Chateau aginggan ti Museo, 1672 ken 1692". Louvre.fr. Naala idi 21 Agosto 2011.
- ^ "Website ti Louvre- Chateau aginggana ti Museo 1692". Louvre.fr. Naala idi 21 Agosto 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Louvre iti Wikimedia Commons
- Opisial a website


c: text/html

text:
Frances McDormand
Ni Frances Louise McDormand (naiyanak idi Hunio 23, 1957) ket maysa nga Amerikana nga aktres. Isu ket asawanan ni Joel Coen ti direktor ken mannurat manipud idi 1984 ken nagbidan kadagiti nadumaduma a pelikula dagiti agkabsat a Coen, mairaman ti Blood Simple (1984), Raising Arizona (1987), Fargo (1996), The Man Who Wasn't There (2001) ken ti Burn After Reading (2008). Ni McDormand ket maysa kadagiti saan unay nga adu a mangiladladawan a nakagun-od iti Tallo a Balangat iti Panagarte. Idi 1997, isu ket nangabak iti Kalaingan nga Aktres para iti Fargo.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Frances McDormand iti Wikimedia Commons
- Frances McDormand iti Internet Movie Database
- Frances McDormand iti Internet Broadway Database
- Frances McDormand iti Internet Off-Broadway Database

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
KAMALIG
Paulo ti Sarita: Pait ti Ubbog iti Disierto.
Sarita ni: Julio V. Belmes
Maysa a namsek a sarita. Napintas ti namay-an ti author. Ammona iti inar-aramidna a pinangtiliw kadagiti readers ti immatangda. Ammona dagiti insawsawangna (author) wenno inlaga a balikas kadagiti binatogna. (Ta maysa met idi nga OFW ti author). Makapatengngel iti anges kabayatan iti inka panangbasa.
Ti balabala ti sarita: Maipapan daytoy iti nabalud nga OFW iti Saudi Arabia. Balud nga awanan iti pigsa a mangdawat iti tulong kadagiti pamiliana wenno iti gobierno tapno mawayawayaan. Nakapukos ti sarita iti kinaadda ti balud iti uneg ti selda nga isu iti pangbasbasaanna kadagiti surat ni baketna ken kabsatna a dina nasungbatan ken dina pay nabasa. Ditoy a mawarwar ti sarita, no apay a nabalud ken no ania dagiti linaon ti surat a pakainaigan ti biagna.
Nairamraman laeng iti basol ti bidana ni Samuel. Isu a nabalud. Nairana nga agtartrabaho idi sumangpet ni Edgar a mangsapsapul iti nobiana iti balay. Nagpursar ni Edgar a simrek ngem di palubosan ti guardia. Napasamak ti ranget. Dimteng ti polisia ket iti kinaadda ni Samuel dita, nairaman a napabasol.
Iti pannakabalud ni Samuel, agrigat met ti pamiliana. Nakikamalala ni baketna. Nagsardeng a nagiskuela dagiti annakda. Iti di agbayag nagpakamatay ti anakda a balasang ken nagpukaw met ti barito.
Iti sarita, nakapimpintas ken nakapappapati iti bersion ti kabibiag ni Samuel iti Saudi Arabia. Makuna a nakapappapati a pagteng dagiti nailaga. Amin a pasamak ket pulido a pagteng ken awan iti pagkunaam, malaksid iti saan a nadukomento a salaysay ni Fatima Sharwawa, ti Indonesiana katulong, ta makita ken madlaw a minapolar daytoy ti author ti umuna a paset daytoy ket isu met laeng ti synopsis wenno summary ti pagteng sadiay Saudi.
Ngem nagbiddut ti author iti inlagana a pagteng no maipapan iti pakasaritaan ti pamiliana. Morbid unay nga aydea wenno kapanunotan para iti maysa a salip. Pudno man a napasamak ken mapasamakto, saan a rekomendado a topiko para iti salip iti sarita. Ta iti salip ket saan laerng a pinnintasan iti pannakasuratna no dipay ket pinnintasan iti aydea.
“No morbid unay, saan a napintas ta awan iti maitedna a pagsayatan
dagiti agbasbasa. Isu a nasken iti panangliklik ti nakaro unay a morbid
a pagteng no mabalbalin kadagiti sarita nga isalip. Ngamin salip ti
pinnintasan ti sarita daytoy. No pinnintasanen no kuna, napipintas dagiti
banag a mailaga…”
Dayta man kuna daydi Pelagio A. Alcantara, iti diskusionmi iti uneg ti dyip nga agturong iti downtown San Fernando no ania ti paniriganna wenno kapanunotanna maipapan iti napintas nga isalip iti sarita. Ti nagdamag idi ket daydi Bagnos Cudiamat. Kaduami iti uneg ti dyip da apo Juan SP Hidalgo, Jr., Nid Anima, Pedrito Sanidad, Art de Castro ken maysa pay nga agapeliedo iti Lopez a taga Philipine Information Agency a nagmaneho. Gapgapumi idi iti Kapitolio, a nakapasamakan ti GUMIL La Union Seminar Workshop 1990.
“Positive hindsight…”
Dayta met ti kuna ni Manuel S. Diaz iti komentona iti napintas a sarita nga impablaak ti Bannawag. Addaan kano iti positibo a pagtungpalan iti inka sinurat. Ket dayta a positibo a pagtungpalan wenno ngudo ti sarita adda ti maitedna a pagsayaatan uray pay no ti inka sinurat a topiko ket maipapan iti negatibo a banag.
Ni apo Manuel S. Diaz ti maysa kadagiti hurado itoy a salip. No ibasar kadagiti naglabas a pasalip, dagitoy dagiti patiek a mangay-ayon a rumbeng ti kinaaddda ti redeeming quality kadagiti negatibo a sarita: Dionisio S. Bulong (maysa met a hurado itoy a salip), Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque, Crispina Belen ken ti kaingungotna a ni Leonardo, Dr. Noemi Ulep-Rosal ken ti kaingungotna, Herminio Calica ken Greg Laconsay. No dagitoy ti naghurado ket awan ti redeeming quality ti negatibo a saritam, dimon namnamaen a mangabakka pay iti maysa kadagiti major prizes.
Ket no paliiwen met dagiti nangabak itoy a salip, napakapositibo ti ngudo wenno gibus dagiti sarita a nangabak kadagiti major prizes. Ala, usigenyo manen a, basaenyo manen ida ket pagkukumperaenyo ida.
Isu daytoy ti aw-awagan ni apo Diaz iti hindsight.
Namin-adu metten a beses a dinakamattayo kadagiti komentotayo kadagiti nangab-abak a sarita kadagiti nadumaduma a pasalip iti kinapositibo a ngudo ti sarita. Masapul a positibo.
Ta kunatayo pay, saan a napintas nga isuratmo dagiti parikut, rinuker, riper ken daddduma pay a negatibo a banag no dimo met ammo nga ited ti solusion dayta a parikut. Ti solusion a makunkuna ditoy ket dayta hindsight a kunkuna met laeng ni Diaz.
Ngamin, kas iti naynay nga maibagbaga, saan laeng a mangpasangit, mangpakatawa, ken dadduma pay, ti akem ni mannurat no dipay ket koma kangrunaanna iti pangidiayana iti posible a solusion dagiti parikut a sinuratna. Ta dagiti sinurat ket posible a napasamak iti pudno a biag wenno mapasamakto. Ken kas depinision payen a, no ania ti kayat a sawen ti sarita.
Kitaentayo a nalaing ti sarita:
Iti biag ni Samuel iti Saudi. Kinawesan ni author kadagiti pagteng a kinaadda iti pinget ken pannakibakal iti biag iti laksid iti kinaawan. Sana inggibus iti trahedia, krimen, inhustisia ken di naintaoan a pagteng.
Iti biag ti pamilia. Nakikamalala ti asawa, nagpakamatay nga anak. Nagpukaw nga anak. narakrak a pamilia.
No dasigentayo a nalaing, napakanegatibo ti panirigan ni author iti sarita. Indiayana dagiti pagteng a posible a patien a napasamak wenno mapasamakto. Dagiti pagteng a posible met a mangited iti impluensia kadagiti readers a mangtulad kadagiti pagteng nga inaramid dagiti karakterna.
Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight wenno positibo a ngudo ti sarita, ngarud, kunaen a ti kayat a yallatiw a mensahe ti sarita ket dagiti pagteng a negatibo a kas iti napasamak iti sarita? Adda ti posibilidadna, saan kadi? Maysa a nakabilbileg nga impluensia dagiti sinurat lalo kadagiti sisasango iti nauneg a gungugong ti depression. Ket ti aniaman a nabasa a kalakaan nga aramiden tapno mapaksiat daytoy a depression ket posible a maaramid uray pay no daytoy ket agdadata nga ammo a saan a nasayaat nga aramid wenno dakes, ngamin ti importante ditoy ket ti pannakaalut-ot iti gungugong ti depression.
Ket no ti maysa nga ina nga addaan met iti umarngi a kasasaad dagiti karakter ket nabasada daytoy a sarita, di kadi adda met ti posibilidad a tuladenda ti panangbaybay-ada kadagiti annakda ken panangliputda ti asawada? Adda posibilidadna, saan? Ta maimpluensia dagiti basbasaen.
Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight ti sarita, ngarud, dagiti pagteng a nailaga, a kas iti pannakikamalala ti asawa ti OFW, ti pannakabaybay-a dagiti annak, ti panagpakamatay ti maysa nga anak, ti panagpukaw ti maysa pay nga anak ket okey laeng nga aramiden inkaso no ti maysa a pamilia ket kapadana ti situasion iti sarita? Adda posibilidadna, saan kadi?
Ngarud, ania koma dagiti nasayaat iti ngudo ti sarita?
Ti kinaadda koma ti positive hindsight.
Isu met laeng daytoy ti redeeming quality ti sarita. Isu ti mangallangon iti kinarugit a naiparang iti sarita tapno agbalin a napintas.
Daytoy ti mangsaka, mangsubbot kadagiti banag a posible a bunga ti saan a nasayaat nga impluensia iti sinurat.
Itoy a sarita ni Belmes, awan met ti nasayaat nga impluensiana kadagiti agbasbasa. Negatibo ti mapidut.
Ngamin imparangna dagiti nalaad a pagteng ngem saan met ngarud a nangited, nangiproponer, nangisingasing iti posible a solusion ti indiayana a parikut ti gimong. Saan a naakem ti sarita ti ridaw ti panagbalbaliw.
Iti kaudian a tallo a tawen (2003-2005), iti laksid dagiti imbagbagatayo a positibo a ngudo, (hindsight), positibo a panirigan (insight), nagsurattayo met kadagiti nakaad-adu a negatibo a panirigan, negatibo a ngudo, ken kinaawan iti redeeming quality dagiti naiparang a negatibo a pagteng, ket insalipko. Ania iti nagbanaganna? Saanda a nakadilamot iti premio. Inrantak nga inaramid dayta a banag, tapno iti kasta ket maikkan laeng iti pudno nga ekspieriensa ken pammaneknek dagiti sawsaw-ek maipapan itoy a banag.
Suerte daytoy a sarita ni Belmes, ta innem amin dagiti mangabak. No saan, no tallo laeng ti premio a kas kadagiti dadduma a kontes, saan koma met a nakadilamut iti premio.
Wen, napintas ti pannakaisuratna. Wen, napintas ti pannakabalabalana. Napintas ti topiko ta makaawis iti immatang ken makawis iti simpatia dagiti agbasbasa. Ngem agpatingga laeng dita. Awan iti maitedna a pagsayaatan dagiti agbasbasa a kas bunga iti panangbasada kadayta a sarita no tuladenda dagiti pagteng a napamasak iti sarita.
Dayta perception after the fact ket importante la unay a banag iti salip ti sarita. Ti salip a kas salip iti pinnintasan.
Apay saan kadi a mabalin a suraten dagiti banag a kayat a suraten idinto ta addaantayo met iti wayawaya wenno freedom of the press ken freedom of expressions?
Lalo la unay dayta freedom of expressions.
Makaisemak pay ket idi imbarsakda kaniak daytoy a saludsod. Lalo ket maysa pay ni author kadagiti kinomentoak, inikkak iti kastoy met laeng a komento ken panirigan iti saritana a naisalip.
Wen, apay ket a saanen? Mabalin a suraten, suraten! Addaanka iti wayawaya. Addaanka iti freedom of expression. Addaanka amin iti wayawaya a mangisurat iti kayatmo nga isurat uray pay no daytoy ket pagbalinem a naalas kadagiti amin a kaaalasan a pagteng. Apay ket a saan a mabalinen? Suratem! Ania la ketdin nagbayagkan…!
Ikontesmo iti pasalip, kunam? Ikontesmon, ania la ketdin nagbayagkan…!
Mabalin, ikontesmo, apay ket a saan a mabalinen nga ikontes ket addaanka met iti freedom of expressions.
Ngem isublik met la kenka ti saludsodmo. Mangabak ngata dayta nga insalipmo?
Damagem ita iti bagim. Honestly, damagem dayta bagim.
Mangabakak ngata? kunam man iti bagim.
No siak, kas paliiwko, kas eksperiensak a kas hurado, kas eksperiensak a kas mannurat, a kas pinaliiwko ken inaramidko iti napalabas a tallo a tawen (2003-2005), kas iti napamasak itoy a salip, ad-adda a mangabak dagiti addaan iti positive hindsight.
Dagiti kakastoy a sinurat (negatibo nga awanan iti positive hindsight) ket napintas a material a para pablaak, apay ket a saanen. Sinurat met dayta. Sarita dayta. Apay ketdin a saan a material para pablaak no napintas ti pannakasuratna? Makaay-ayo ti pannakasuratna?
Ngem daytoy met ti saludsod? Material kadi met dayta a para iti salip?
Ti salip ket pinnintasan. Nasken ngarud nga adda ti mapidut, maadaw, matulad dagiti dear readers a napakapositibo a panirigan, ugali, aramiden, idoloen no isu, wenno dipay ket sungbat ti nabayagen a parikutda met no isuda ket addaanda met iti kapada a biag iti kas iti topiko a nadakamat. Daytoy ket material para iti salip. Kastoy ti material a para salip.
Material a para pablaak. Dagiti agtinag a kas entertainment: pagkatawaen, pagsangiten, paglidayen, ipasidong iti estado iti kinaay-ay wenno pannakisimpatia iti tao nga agsagsagaba iti nakana a liday, trahedia, saan a malapdan a pasamak a nangibunga iti limdo ken dadduma pay a rikna.
Ngem ti trend wenno taray ti sarita-Iluko iti agdama a panawen ket saanen a nakapulpulos nga entertainment. Dakkelen ti nagbaliwanna ti Literatura ni Saluyot. Entertainment man dagiti dadduma a sarita, addaanda met dagiti makunkuna a literary value.
Ti literary value ken ti hindsight a lablabidentayo ket dakkel la unay iti pagkanaiganda.
Kinapudnona, daytoy a sarita ti kapipintasan amin iti pannakaisuratna, kaniak a biang. Nasiken, namsek, saan a palawapaw dagiti karakter, nakabilbileg dagiti balikas a naaramat.
Ngem saan a nasaka, nasubbot, naallangon ti dayawna ti nalaad a parang. Nayaw-awan dayta redeeming quality a literary term.
Ket ti pannakaiyaw-awan ti redeeming quality ti sarita, naiyaw-awan met ti premiona, nga isu koma ti Umuna a Gungguna. Ti kinapintasna, wenno uray isu ti kapipintasan iti pannakaisuratna, impababa ti negatibo a kapanunotan. Ket tapno maallangon, masaka, masubbot dayta a negatibo a kapanunotan, nasken nga allangonen, sakaen, subboten ti redeeming quality ket agtalinaed ti kinapintasna.
Bukodko laeng a panirigan daytoy. Ti pangngeddeng ket adda kenkan, kailian, no patiem wenno saan. Total saritaan met laeng daytoy, saan kadi? ##
Monday, July 25, 2005
Sta. Rafaella Ilocano Community Literary Awards
KAMALIG


text:
TULONG PARA ITI PAMILIA | PANANGPADAKKEL ITI ANNAK
No Dangdangran ti Anakmo ti Bagina
TI PROBLEMA
Naduktalam nga igaggagara ti anakmo a dangran ti bagina. Mabalin a mapanunotmo: ‘Apay nga ar-aramidenna dayta? Kayatna kadi ti agpakamatay?’
Mabalin a saan met. Ngem no dangdangranna ti bagina *, kasapulanna la ketdi ti tulong. Kasanom a matulongan? Umuna, ammuem ti makagapu iti kasta a makapadanag nga ar-aramidenna.
DAGITI MAKAGAPU
Uso la kadi dayta? Dangdangran ti dadduma nga agtutubo ti bagida gapu ta nadamagda a kasta ti ar-aramiden ti sabsabali. Ngem saan laeng a basta uso dayta. Ania ti nakaidumaanna? Kadawyanna nga ilimlimed ti maysa ti ar-aramidenna ken ibainna unay dayta. “Diak kayat idi a maammuan ti asinoman ti ar-aramidek,” kuna ti 20 anyos a ni Celia. * “Naglaingak a mangilemmeng kadagiti piglatko.”
Panagpapansin la kadi dayta? Nalabit kasta ti pamay-an ti dadduma. Ngem dagiti mangdangdangran iti bagida a nadakamat iti daytoy nga artikulo ket gagangay nga ilimedda ti ar-aramidenda ken dida us-usaren dagiti sugat wenno piglatda tapno agpapansin. Kaskasdi, kuna ti maysa a dati a mangdangdangran iti bagina a kayatna nga adda koma nakadlaw kadagiti sugatna tapno isu ket naasikaso ken nasapsapa a natulongan.
Apay ngarud nga adda dagiti mangar-aramid iti kasta? Komplikado dagiti makagapu, ngem daytoy ti talaga a rason: Ti maysa nga agtutubo ket gagangay a makarikna iti saem a narigatna a mayebkas. Iti librona a Cutting, ti eksperto kadagiti problema mainaig iti kasasaad ti isip a ni Steven Levenkron deskribirenna ti maysa a mangdangdangran iti bagina kas “daydiay mangibilang a ti pisikal nga ut-ot ket mabalin a pangep-ep iti nasaem a rikna.”
Ti mangdangdangran iti bagina ket gagangay a makarikna iti saem a narigatna a mayebkas
Kasanon no pabasolem ti bagim? Imbes a sangkapanunotmo nga amangan ta di umiso ti panangpadakkelmo iti anakmo isu a dangdangranna ti bagina, panunotem ketdi ti maaramidan ti nasayaat a panangpadakkel iti isasayaat ti kasasaadna.
TI MABALINMO NGA ARAMIDEN
Paregtaem ti anakmo nga ibagana kenka ti pakariribukanna. Makatulong dagitoy a singasing.
Liwliwaem. No ipudno ti anakmo a dangdangranna ti bagina, dimo ipadlaw a maklaatka. Kalmado ken makaliwliwa koma ti pannakisaritam.—Prinsipio ti Biblia: 1 Tesalonica 5:14.
Liklikam dagiti mangakusar a saludsod. Kas pagarigan, mabalinmo nga ibaga: “Ammok a saan a kanayon a nasayaat ti panagriknam iti bagim. Ania kadi ti kangrunaan a pakaup-upayam?” wenno “Ania ti mabalin a maitulongko no mariribukan wenno malmaldayka?” wenno “Ania ti kangrunaan nga aramidek tapno nasingsingedak kenka?” Denggem dagiti sungbatna a dika sumamsampitaw.—Prinsipio ti Biblia: Santiago 1:19.
Tulongam a mangkita kadagiti nasayaat a galadna. Dagiti mangdangdangran iti bagida ket masansan a sangkapanunotda dagiti pagkamalianda isu a mabalin a paregtaem ti anakmo a mangkita kadagiti nasayaat a galadna. Mabalinmo pay ketdi nga ipaisurat ti uray tallo a magustuanna iti bagina. “Idi insuratko dagiti paglaingak, nakitak nga addaanak gayam kadagiti nasayaat a galad,” kuna ti balasang a ni Briana. *
Paregtaem nga agkararag ken Jehova a Dios. Kuna ti Biblia: “Iyallatiwyo kenkuana ti isuamin a pakaringgoranyo, agsipud ta isu maseknan kadakayo.” (1 Pedro 5:7) “Inkagumaak nga ibaga ken Jehova ti amin a marikriknak,” kuna ti 17 anyos a ni Lorena, “nangruna no kayatko idi a dangran ti bagik. Dayta ti timmulong kaniak a nangaramid iti amin a kabaelak a sumardeng.”—Prinsipio ti Biblia: 1 Tesalonica 5:17.
^ par. 5 Ti panangdangran iti bagi ket ti inggagara a panangranggas iti bagi babaen man iti panangsugat, panangdunor, panangdanog wenno sabali pay a pamay-an.
^ par. 7 Nabaliwan dagiti nagan iti daytoy nga artikulo.
^ par. 15 Kaaduanna a ti panangdangran iti bagi ket maysa a sintoma ti depresion wenno sabali pay a sakit. Kadagita a kasasaad, mabalin a kasapulan ti panagpadoktor. Saan a mangyen-endorso ti Agriingkayo! iti aniaman a pamay-an ti panangagas. Siguraduen koma dagiti Kristiano nga aniaman ti pilienda a panangagas ket saan a maisalungasing kadagiti prinsipio ti Biblia.
Ammuem ti Ad-adu Pay
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Apay a Sugsugatek ti Bagik?
Ti panangdangran iti bagi ket maysa a problema ti adu nga agtutubo. No ar-aramidem dayta, kasanoka nga agpatulong?


text:
Konpusianismo
Ti Konpusianismo ket maysa nga etikal ken pilosopikal a sistema a naiparang-ay manipud kadagiti sursuro ti Insik a pilosopo a ni Confucius (孔夫子 Kǒng Fūzǐ, wenno K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551–479 BC). Ti Konpusianismo ket nagtaud a kas maysa nga "etikal-sosiopolitikal a suro" idi las-ud ti Primabera ken Otonio a Paset ti Panawen, ngem kalpasan a naiparang-ay kadagiti metapisikal ken kosmolohiko nga elemento iti Han a Dinastia.[1] Kalpasan ti panangpanaw ti Legalismo idiay Tsian kalpasan ti Qin a Dinastia, ti Konpusianismo ket nagbalin nga ideolohia ti estado iti Han. Ti pannakadadael iti Han idi maikadua asiglo C.E. ket nanglukat ati waya para iti espiritual ken dagiti adda iti sabali a lubong a doktrina iti Budismo ken Daoismo a nangituray ti intelektual a biag ken nagbalin kadagiti nagturturay a doktrina iti las-ud ti Tang a Dinastia. Idi naladaw a Tang, ti Konpusianismo ket sinagepsepna dagiti adu a narikut nga aspeto ken nabaliwan iti Neo-Konpusianismo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Craig 1998, p. 550.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Craig, Edward (1998), Ensiklopedia ti Pilosopia ti Routledge, Tomo 7, Taylor ken Francis, ISBN 978-0-415-07310-3
- Elman, Benjamin A. (2005), Iti bukodda a termino: siensia idiay Tsina, 1550-1900, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, ISBN 978-0-674-01685-9
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Konpusianismo iti Wikimedia Commons
- Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: Confucius
- Interfaith Online: Konpusianismo
- Dagiti Konpusiano a dokumento
- Oriental a Pilosopia, "Topiko:Konpusianismo"


text:
Peter O'Toole
Ni Peter Seamus O'Toole [1] (/oʊˈtuːl/; 2 Agosto 1932 – 14 Disiembre 2013) ket maysa idi a Briton-Irlandes nga aktor iti entablado ken pelikula. Isu ket nagbasa idiay Royal Academy of Dramatic Art, ken nangrugi a nagtrabaho iti teatro, ken nakagun-od iti pannakabigbig a kas Shakespeareano nga aktor iti Bristol Old Vic ken iti English Stage Company, sakbay a napan iti pelikula idi 1959.
Isu ket nakagun-od iti sangalubongan a pannakabigbig babaen ti panagiladawan a kas ni T. E. Lawrence iti Lawrence of Arabia (1962) a nakagun-odanna iti immuna a nominsion iti Gunguna ti Akademia. Isu ket nakaawat pay kadagiti pito a nominasion ti Oscar – para iti Becket (1964), The Lion in Winter (1968), Goodbye, Mr. Chips (1969), The Ruling Class (1972), The Stunt Man (1980), My Favorite Year (1982), ken Venus (2006) – ken agtnegngel iti rekord para iti kaaduan a nominasion iti Gunguna ti Akademia iti panag-akting a saan a nangabak. Isu ket nangabak kadagiti uppat a Premio Nabalitokan a Globo, maysa a British Academy Film Award, ken maysa a Primetime Emmy Award. Idi 2002, ni O'Toole ket nagungunaan idi iti Honorario a Gunguna ti Akademia, a ti naisangayan a taentona ket nakaited iti pakasaritaan ti sinema kadagiti kaaduan a nakalalagip a karakter.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ O'Toole, Peter (1992). Loitering With Intent. London: Macmillan London Ltd. pp. 6, 10. ISBN 1-56282-823-1.
- ^ "The Official Academy Awards Database: Peter O'Toole". The Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Naala idi 4 Nobiembre 2015.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Peter O'Toole iti Wikimedia Commons


text:
Anton Chekhov
Ni Anton Pavlovich Chekhov (Ruso: AHTóH ПáBлoBич ЧéxoB, panangibalikas [ɐnˈton ˈpavləvʲɪtɕ ˈtɕexəf]; 29 Enero 1860[1] – 15 Hulio 1904)[2] ket maysa idi a Ruso a mangngagas, dramatista ken mannurat a naipanpanunotan a maysa kadagiti kalatakan a mannurat kadagiti ababa a sarita iti pakasaritaan.[3] Ti karerna a kas maysa a dramatista ket nakapataud kadagiti uppat a klasiko ken dagiti kasayaatan nga ababa a saritana ket natengtengngel iti nangato a regget babaen dagiti mannurat ken dagiti kritiko.[4][5] Ni Chekhov ket nagsansanay a kas maysa a doktor iti kadagupan ti literio a karerna: "Ti Medisina ket isu ti kalintegan nga asawak", nga inbagana idi, "ken ti literatura ket isu ti kamalalak."[6]
Ni Chekhov ket linikudanna ti teatro kalpasan ti didigra a panakaawat ti Ti Agila ti Taaw idi 1896, ngem daytoy a pabuya ket napaungar manen a napasayaat idi 1898 babaen ti Teatro ti Moscow nga Arte ni Constantin Stanislavski, a nangisaruno pay a nangipataud ti Uliteg Vanya ni Chekhov ken nangipanguna kadagiti dua a naudi a pabuyana, Tallo nga Akkakabsat a Babbai ken ti Ti Seresa a Minuyongan. Dagitoy uppat nga obra ket nagipresenta ti karit kadagiti nagtigtignay a grupo[7] ken dagiti pay nagbuybuya, gaputa iti sukat ti naitaripnong nga aksion ni Chekhov ket nagitited ti maysa a "teatro a kasasaad ti rikna" ken ti maysa a "nailenned a biag iti testo."[8]
Ni Chekhov idi immmun-una ket nagsursurat laeng kadagiti sarita tapno makabiruk ti kuarta, negm idi dimakdakkel ti ti artistiko nga ambisionna, isu ket nagar-aramid kadagiti pomal a panagpabaro a nakaimpluensia ti ebolusion ti moderno nga ababa a sarita.[9] Ti kinasigudna a binuklan ti nasapa a panag-usar iti pamay-an ti ayus ti kaadda ti rikna, a naudi nga inampon babaen ni James Joyce ken dagiti sabali pay a modernista, a naitiptipon ti panaglikud ti moral a kinapatingga ti estruktura ti tradisional a sarita.[10] Isu ket saan a nagpakpakawan para kadagiti karikutan a naibagbaga kadagiti agbasbasa, a nagipappapilit a ti papael ti artista ket ti agsaludsod, a saan a ti agsungbat kaniada .[11]
Dagiti linaon
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Kinaubing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Anton Chekhov ket naipasngay idi 29 Enero 1860, ti maikatlo kadagiti nabiag nga nnak, idiay Taganrog, ti pangsangladan idiay Baybay Azov iidiay akin-abagatan a Ruso. Ti amana, a ni Pavel Yegorovich Chekhov, ti anak a lalaki ti dati nga adipen, a nagpatpataryan ti tiendaan ti makmakan. Ti maysa adirektor ti koro, ken deboto nga Ortodokso a Kristiano, ken pisikal a managranggas nga ama, ni Pavel Chekhov ket nakitkita idi babaen dagiti adu a historiador a kas ti modelo ti anakna a lalaki kadagiti adu nga panangiladawan ti kina-ipokrita.[12] Ti ina ni Chekhov, a ni Yevgeniya, ket nalaing a nga mangisarita a nangliwliwa kadagiti ubbing iti banbanig a sarita manipud kadagiti kimmaduaan a panagbanbanniagana iti amana a nagtagtagilako ti tela iti amin a paset ti Rusia.[13][14] "Dagiti talentomi ket naalami manipud ti amami," a linaglagip ni Chekhov, "ngem ti kararuami ket nanipud ti inami."[15] Iti kinalakay, ni Chekhov ket dinillawna ti kabsatna a lalaki a niAlexander ti panagtratona ti asawa ken annakna babaen ti panangipalplagip kaniana ti kadawel ni Pavel:
Damagekman kenka a ti a depotismo idi ken ti panagul-ulbod ti nangdadel ti kina-agtutubo ti inam. Ti depotismo ken ti panagul-ulbod ket nangputed unay ti kinaubingtayo ken makasaksakit ken nakabutbuteng ti mangpanunot daytoy. Laglagipem ti buteng ken gura a nariknatayo kadagiti panawen idi niAma ket nagal-alipunget iti pangrabii idi kaadu unay ti asin iti sopas ken tinawtawaganna tini Ina ti maysa a mauyong.[16][17]
Ni Chekhov napan ti maysa nga para iti ubbing a Griego a lallaki, a sinarunuan babaen ti Taganrog a gimnasio, nga itan ket nanagananen ti Gimnasio Chekhov, nga idiay ti naggigiananna iti maysa a tawen idi isuna ket agedad ti limapulo ket lima gapu ti pannkapaayna iti eksaminasion iti Griego.[18] Isuna ket nagkankanta iti monestario ti Griego nga Ortodokso idiay Taganrog ken iti koro ti amana. Iti maysa asurat idi 1892, isuna ket nagusar ti balikas nga "agsagsagaba" tapno mangipalawag ti kinaubingna ket nangilaglagip:
Idi siak ken ti kakabsatko a lallaki ket agtaktakder iti tengnga ti simbaan ken agkankantakami a tallo iti "Ti koma kararagko ket maipangato", wenno "Ti Boses ni Arkanghel", kadagiti amin ket kumitkita kaniami a nagrikrikna ken inap-apalanda dagiti nagannak kaniami, ngem dakami iti dayta a darikmat ket nakarikriknakami a kas dagiti bassit a balud.[19]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daan nga estilo a petsa 17 Enero.
- ^ Daan nga estilo a petsa 2 Hulio.
- ^ "Ruso a literatura; Anton Chekhov". Encyclopædia Britannica. Naala idi 14 Hunio 2008.
- ^ "Ti Kalatan a mannurat ti ababa a sarita a nagbaiag ti aniaman a panawen." Raymond Carver (iti panagiyuna ni Rosamund Bartlett= ti Maipanggep ti Ayat ken Daddauma pay a Sarsarita', XX); "Mabalin nga isu. ti kasayaatan nga ababa asarita ti aniaman a panawen." Ti a Chekhov Leksikon, babaen ni William Boyd, The Guardian, 3 Hulio 2004. Naala idi 16 Pebrero 2007.
- ^ "Sarsarita… a dagitoy ti kangatuan a nagunodan iti prosa a salaysay." Babassit a Vodka, agtigtigab ken nakaungunget a puspusa, repaso ni George Steiner ti Ti Di Nadukatalan a Chekhov, iti The Observer, 13 Mayo 2001. Naala idi 16 Pebrero 2007.
- ^ Surat kenni Alexei Suvorin, 11 Septiembre 1888. Sursurat ni Anton Chekhov.
- ^ "Dagiti aktor ket kalkalayakatenda ni Chekhov a kasla bantay, a nasingdanda, a nakibinningay ti gloria no makapanda ti tuktok". Ni aktor Ian McKellen, a nangisasao idiay Miles, 9.
- ^ "Ni Chekhov ket nagdemdemanda ti teatro a kasasaad ti rikna." Ni Vsevolod Meyerhold, a nagisao idiay Allen, 13; "Ti nabakbaknang a nailenned a biag iti testo ket kapadpada ti adadu a kasayaat ti drama ti realismo, ti maysa nga agdepdepende kadagiti basbassit a panagibpabuya ti ruar." Styan, 84.
- ^ "Ni Chekhov ket nakunkuna nga isu ti ama ti moderno nga ababa a sarita". Malcolm, 87; "Isu ket nangiyeg kadagiti kabarbaro iti literatura." Ni James Joyce, iti Arthur Power, Panakisinnarita kenni James Joyce, Usborne Publishing Ltd, 1974, ISBN 978-0-86000-006-8, 57; "Ti panangabut ni Tchehov iti klasiko a tradision ket naisangsangayan a pasamak iti moderno a literatura", ni John Middleton Murry, iti Athenaeum, 8 Abril 1922, a naidakamat iti pangyuna ti Maipanggep ti Ayata ni Bartlett, XX.
- ^ "daytoy a panagusar ti ayus ti kaadda ti rikna ket, kadagiti kinaudi a tawtawen, ket nagbalin a batayan ti panagpabaro a luganan ti entablado ni Chekhov; ti pay panagpabarona ti piksion." Wood, 81; "Ti artista ket nasken nga isu ket saan a hustigado kadagiti bukodna a karakter ken dagiti panakisinsinnaritada, ngem saksi laeng nga awan paniriganna." Surat kenni Suvorin, 30 Mayo 1888; Iti panagsungbat ti saan a panagkayat nga insuratna a maipanggep kadagiti agtaktakaw ti kabalio (The Horse-Stealers. Naala idi 16 Pebrero 2007) a saan a nagpabpabasol kaniada, ni Chekhov ket nangibagbaga a dagiti agbasbasa ket inayonda koma ti bagbagida kadagiti awan a kabukbukodan nga elemento ti sarita. Surat kenni Suvorin, 1 Abril 1890. Sursurat kenni Anton Chekhov.
- ^ "Hustoka a nagidemanda a ti maysa nga artista ket nasken a mangala ti nasirib a panagkukua ti obrana, ngem naiyallilawmo ti dua a banag: ti panasolbar ti problema ken ti husto a panagibagbaga ti problema. Ti laeng maikadua ti nasken para iti artista." Surat kenni Suvorin, 27 Oktubre 1888. Sursurat kenni Anton Chekhov.
- ^ Wood, 78.
- ^ Payne, XVII.
- ^ Simmons, 18.
- ^ Manipud ti biograpiko a nailadladawan, a naampon manipud ti maysa apanagilaglagipan ti kabsata lalaki ni Chekhov a ni Mihail, a mangiyuna ti pannangipatarus ni Constance Garnett kadagiti surat ni Chekhov, 1920.
- ^ Sura para iti kabsatna a ni Alexander, 2 Enero 1889, iti Malcolm, p. 102.
- ^ Ti sabali pay a pakakitaan ti kinaubing ni Chekhov ket iti maysa a surat iti agipabpablaak ken gayyemna a ni Alexei Suvorin: "Manipud idi ubingak namatmatiak iti rang-ay, ken saanko a namatmati ti daytoy gaputa ti paggiddiatan a baetan ti panawen idi siak ket naimokomok ken idi nagsardenda a nagmokomok kaniak ket nakaap-aprang." Surat kenni Suvorin, 27 Marso 1894. Dagiti surat ni Anton Chekhov.
- ^ Bartlett, 4–5.
- ^ Surat kenni I.L. Shcheglov, 9 Marso 1892. Dagiti surat ni Anton Chekhov.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Anton Chekhov iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Anton Chekhov iti Wikiquote (Ingles)
Dagiti obra a mainaig kenni Anton Chekhov iti Wikisource (Ingles)


text:
Wikipedia:Dagiti Wikipedista
Ti Wikipedista ket dagiti agar-aramat nga agparpartuat wenno agibalbaliw kadagiti panid ti Wikipedia. Saan a kasla dagiti agar-aramat nga agbasbasa laeng kadagiti pampanid. Ti amin ket amin nga agbalin a Wikipedista, ipindutmo laeng ti pagbaliw a silpo dita kannawan a ngato tapno makairugi nga agpartuat kadagiti panid. Kitaen ti tulong ti adu pay a tulong ti mangirugi ti panagpartuat ti artikulo.
Agpartuatkayo ti baro nga artikulo wenno tumulong nga agnayon wenno agtarimaan kadagiti pungol a panid. Ti pungol a panid ket dagiti panid a narugianen wenno artikulo a saan pay a nalpas wenno nakompleto. Pangngaasi nga usaren ti pagipadasan no kayat ti agipadas.


text:
1810
Ti 1810 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 1[1] – Frédéric Chopin, Polako a kompositor ken pianista (pimmusay 1849)
- Marso 2 – Papa Leon XIII, naipasngay a kas ni Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci (pimmusay 1903)
- Hulio 5 – P. T. Barnum, Amerikano a politiko ken negosiante (pimmusay 1891)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti rehistro ti pannakabunyag ket mangited iti Pebrero 22; kitaen ti Frédéric Chopin para kadagiti salaysay.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1810 iti Wikimedia Commons


text:
Kategoria:Maurisio
Pampanid iti kategoria "Maurisio"
Daytoy a kategoria ket aglaon laeng iti sumaganad a panid.
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Is-isla ti Aprika
- Is-isla ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1968
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia


text:
Is-isla ti Solomon
Nagsasabtan: 8°S 159°E / 8°S 159°E
Ti Is-isla ti Solomon (/ˈsɒləmən ˈaɪləndz/ ( denggen)[4]) ket maysa a naturay nga estado idiay Osiania, daya iti Papua Baro a Guinea, a nabuklan kadagiti agarup a sangaribo nga is-isla. Sakupanna daytoy ti kadakkel ti daga iti 28,400 kuadrado kilometro (11,000 sq mi). Ti kapitoliona ket ti, Honiara, ken mabirukan daytoy idiay isla iti Guadalcanal. Ti pagilian iti Is-isla ti Solomon ket kameng iti Mankomunidad dagiti Pagilian.
Ti Is-isla ti Solomon ket addaan dagiti pammati a nagnaedan babaen dagiti Melanesiano a tattao para kadagiti ribribu a tawtawen. Ti Kastila a managdaliasat a ni Álvaro de Mendaña ket isu ti immuna a simmamglad idiay Is-isla ti Solomon idi 1568 ken ninagananna dagitoy ti Islas Salomón. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nangibangon ti maysa protektorado iti kadagitoy nga is-isla idi 1893. Idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat addan dagiti narungsot a panagsusuppiat a nagbaetan dagiti Amerikano ken dagiti Hapon iti Is-isla ti Solomon a kampania iti 1942–45, a mairaman ti Gubat iti Guadalcanal.
Ti bukod a panagturay ket naala idi 1976 ken ti panakawayawayas ket naala met kalpasan ti dua a tawen. Ti Is-isla ti Solomon ket maysa a batay-linteg a monarkia nga addaan ti Reina ti Is-isla ti Solomon , a ti agdama ket ni Isabel II, a kas ti daulo ti estado. Ni Gordon Lilo Darcy ket isu ti maika-11 ken agdama a Kangrunaan a Ministro ti Is-isla ti the Solomon.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Departamento iti Ekonomia ken Sosial a Pannakibiang Dibison ti Populasion (2009). "Prospekto ti Sangalubongan a Populasion, Tabla A.1" (PDF). 2008 revision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2009-03-12.
- ^ a b c d "Is-isla ti Solomon". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2010-04-21.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Batay-linteg iti Is-isla ti Solomon (1978)". Paclii.org. Naala idi 2011-07-07.
- Is-isla ti Solomon
- Dagiti pagilian idiay Oceania
- Dagiti bulkaniko nga arko nga isla
- Dagiti purpuro ti Taaw Pasipiko
- Melanesia
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti nabingbingay a rehion
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1978
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Republika a Tseka
Ti Republika a Tseka (i/ˈtʃɛk/ CHEK;[9] Tseko: Česká republika, panangibalikas [ˈtʃɛskaː ˈrɛpuˌblɪka] ( denggen), ababa a porma ti Česko Panangibalikas a Tseko: [ˈtʃɛsko]), ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti Alemania iti laud, ti Austria iti abagatan, ti Eslobakia iti daya ken ti Polonia iti amianan. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna, nga dda dagiti 1.3 a riwriw nga agnanaed, ket ti Prague. Ti Republika a Tseka ket mangiraman kadagiti naipakasaritaan a teritorio iti Bohemia ken Moravia ken ti maysa a bassit a paset ti Silesia.
Ti estado ti Tseka ket dati a naamammuan a kas Bohemia, ket naporma idi kaladawan ti maika-19 a siglo a kas maysa a bassit a dukada iti Prague, nga iti dayta a panawen ket tinurturayan babaen ti nabileg nga Imperio ti Nalatak a Moravia. Kalpasan ti pannakatnag ti Imperio idi 907, ti sentro ti bileg ket naipan manipud ti Moravia idiay Bohemia, babaen dagiti Přemyslid. Manipud idi 1002 daytoy ket pormal a nabigbigan a kas paset ti Nasantuan a Romano nga Imperio.[10][11] Idi 1212 ti dukado ket naipangato iti maysa a pagarian ken idi las-ud ti panagturay dagiti Přemyslid duke/ari ken dagiti simmarsaruno kaniada, dagiti Luxembourgs, ti pagilian ket nakaabut ti kalatakanna a gay-at ti teritorio (maika-13 – maika-14 a siglo). Idi las-ud ti Hussite a gubgubat ti pagarian ket nakasango kadagiti ekonomiko nga embargo ken dagiti krusada manipud kadagiti amin a paset ti Europa. Kalpasan ti Gubat ti Mohács idi 1526, ti Pagarian ti Bohemia ket nagininut a nadaddadael iti maysa a Habsburg a monarkia a kas maysa kadagiti tallo a nangruna a paset, a mairaman ti Arkidukado ti Austria ken ti Pagarian ti Hungaria. Ti Bohemio a Yaalsa (1618–20) a pannakaabak iti Gubat ti Puraw a Bantay, ket nangiturongan ti adu pay a pannkaipatengnga ti monarkia a mairaman ti pannakapilit a pannaka-Katoliko manen ken Pannka-Aleman manen. Iti pannakatunaw ti Nasantuan a Romano nga Imperio idi 1806, ti Bohemio a pagarian ket nagbalin a paset ti Austriano nga Imperio. Idi maika-19 a siglo dagiti Tseka a daga ket nagbalin a nabileg a balayan ti industria iti monarkia ken ti bugas ti Republika ti Czechoslovakia a naporma idi 1918, kalpasan ti pannkarebba iti Austro-Hungaro nga Imperio kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I. Kalpasan ti 1933, ti Czechoslovakia ket nagtultuloy nga isu laeng ti demokrasia idiay tengnga ken daya nga Europa.
Kalpasan ti Munich a Tulagan, Polako a pannkaikapet ti Zaolzie ken Aleman a panagraut iti Czechoslovakia ken ti dimtengan a pannakapukaw ti namnama ti Akinlaud a sungbat ken ti panagyaman para iti pannakawaya ti kaaduan apaset ti Czechoslovakia babaen ti Nalabbasit a Buyot, ti Partido Komunista ti Czechoslovakia ket nangabak ti kaaduan kadagiti 1946 a panagbutos. Iti 1948 a kudeta, ti Czechoslovakia ket nagbalin nga inturturayan ti komunista nga estado. Idi 1968, ti immad-adu a di nakaipaneknekan ket kimmaro kadagiti panagpadas a maireporma ti turay a komunista. Dagitoy a pasamak a nakunkuna a kas dagiti Primabera ti Prague iti 1968, ket nagpatingga iti maysa a panagraut babaen dagiti buyot ti pagpagilian ti Timpuyogan ti Warsaw (a malaksid ti Romania); dagiti tropa ket naggigianda iti pagilian aginggana ti Tersiopelo a Rebolusion ti 1989 , idi narebba ti komunista a turay. Idi 1 Enero 1993, ti Czechoslovakia ket nakappi a natunaw kadagiti konstituentona nga estado, ti Republika a Tseka ken ti Eslobako a Republika.
Ti Republika a Tseka ket isu ti immuna a dati a kameng ti Comecon a nakagun-od ti kasasaad iti maysa a narang-ay a pagilian segun ti Banko ti Lubong.[12] Iti pay maipatinayon, ti pagiian ket adda ti kangtuan a panagrang-ay ti nagtagitaon idiay Tengnga ken Daya nga Europa,[13] a nairanggo a kas maysa a "Nangato Unay a Panagrang-ay ti Nagtagitaoan" a pagilian. Daytoy ket mairanggo paya a kas ti maikatlo a kakappiaan a pagilian idiay Europa ken ti kaaduan a demokratiko ken nasalun-at (babaen ti mortalidad ti maladaga) a pagilian iti rehion. Daytoy ket maysa a pluralista adu a partido a parlamentario a representatibo a demokrasia, maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti OSCE, ti Konseho ti Europa ken ti Visegrád a Grupo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pagsasao a Tseka". Republika a Tseka – Opisial a website. Ministro ti Ganganaet a Pannakibiang iti Tseka a Repbublika. Naala idi 14 Nobiembre 2011.
- ^ Dagiti umili a tagikua dagiti minoridad, a tradisional ken iti napaut a batayan ket agnanaed iti kaunegan ti Tseka a Republika, ket addaanda ti karbengan nga agusar ti kabukbukodanda a pagsasao iti pannakisinnarita kadagiti agturturay kadagiti sanguanan ti korte ti linteg (para iti listaan dagiti mabigbigan a minoridad kitaen ti Annuroten dagiti Nailian a Minoridad iti Gobierno ti Tseka a Republika). Ti artikulo 25 iti Tseka a Dokumento ti Linteg ti Kammasapulan kakarbengan ken dagiti Batayan a Wayawaya mangisigurado ti karbengan dagiti nailian ken etniko a minorodad para iti edukasion ken ti pannakisinnarita kadagiti agturturay iti kabukbukodanda a pagsasao. Tignay Blng. 500/2004 Coll. (Ti Administratino nga Alagaden) iti parapona iti 16 (4) (Pamay-an a Pagsasao) ket mangisigurado, a ti maysa nga umili ti Tseka a Republika, a tagikua ti nailian wenno etniko a minoridad, a tradisional ken iti kapautan nga agnanaed iti kaunegan ti teritorio ti Republika a Tseka, ket addaan ti karbengan nga agyebkas iti maysa nga administratibo nga ahensia ken ken makapan iti daytoy iti pagsasao iti minorodad. Iti kaso a ti maysa nga administratibo na ahensia ket awan ti empleado a makaammo ti pagsasao, ti ahensia ket akinrebbeng a mangala ti agipatpatarus a ti ahensia ket isu ti agbayad. Segun ti Tignay Blng. 273/2001 (Maipanggep Kadagiti Karbengan dagiti Kameng dagiti Minoridad) parapo 9 (Ti karbengan a mangusar ti pagsasao iti nailian a minoridad iti panangirebbeng kadagiti agturturay ken iti sanguanan dagiti korte ti linteg) ti isu met laeng ket maipakat pay para kadagiti kameng dagiti nailian a minoridad iti sanguanan dagiti korte ti linteg .
- ^ Ti pagsasao nga Eslobako ket mabalin a maipanunotan nga opisial a pagsasao ti Republika a Tseka babaen dagiti naisangsangayan a kabanagan, a naipalpalawag babaen dagiti nadumaduma a linteg –a kas ti linteg 500/2004, 337/1992. Taudan: http://portal.gov.cz. Cited: "Například Správní řád (zákon č. 500/2004 Sb.) stanovuje: "V řízení se jedná a písemnosti se vyhotovují v českém jazyce. Účastníci řízení mohou jednat a písemnosti mohou být předkládány i v jazyce slovenském..." (§16, odstavec 1). Zákon o správě daní a poplatků (337/1992 Sb.) „Úřední jazyk: Před správcem daně se jedná v jazyce českém nebo slovenském. Veškerá písemná podání se předkládají v češtině nebo slovenštině..." (§ 3, odstavec 1). http://portal.gov.cz
- ^ (Tseko) ČSÚ – Tseka nga Opisina ti Estadistika. Czso.cz. Naala idi 12 Agosto 2012.
- ^ "Population". Tseka nga Opisina ti Estadistika. 2012-10-19. Naala idi 2012-12-19.
- ^ Senso ti Populasion ken Pagbalayan 2011: Resulta ti Nangruna a nagpatinggaan. Tseka nga Opisina ti Estadistika. Naala idi 19 Disiembre 2012.
- ^ a b c d "Republika a Tseka". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 10 Oktubre 2012.
- ^ "Human Development Report 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford, maikadua nga edision, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1989.
- ^ Mlsna, Petr; Šlehofer F. and Urban D. (2010). "Ti Dalan ti Tseka a Pannakabatay-linteg" (PDF). Umuna nga edidion (iti : (Bilingual) - Tseka ken Inggles). Praha: Úřad Vlády České Republiky (Ti Opisina ti Gobierno ti Tseka a Republika). pp. 10–11. Naala idi 31 Oktubre 2012. Ti dakamat ket agus-usar ti nasukatanen a parametro ti
|coauthors=(tulong)
- ^ Čumlivski, Denko (2012). "800 let Zlaté buly sicilské" (iti Czech). Dagiti Nailian nga Arkibo ti Republika a Tseka (Národní Archiv České Republiky). Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 1 Oktubre 2012. Naala idi 31 Oktubre 2012.
- ^ Velinger, Enero (28 Pebrero 2006). "Ti Banko ti Lubong ket nangmarka ti Panagturpos ti Republika a Tseka iti 'Narang-ay' a Kasasaad". Radio Prague. Naala idi 22 Enero 2007.
- ^ "Reporta ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ti 2009" (PDF). UNDP.org. Naala idi 25 Abril 2010.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hochman, Jiří. Naipakasaritaan a diksionario ti Estado ti Tseka (1998)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Republika a Tseka iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Republika a Tseka manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Gobierno
- Website ti gobierno.
- Website ti Presidente.
- Portal ti Publko nga Administrasion.
- Senado.
- Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete.
- Sapasap a pakaammo
- Republika a Tseka a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Republika a Tseka
- Dagiti taudan manipud iti ganganaet a pagsasao ti CS1 (cs)
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Republika a Tseka
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1993


text:
Karayan
Ti karayan ket maysa a masna a dalan ti danum,[1] a kadawyan a nasadiwa a danum, nga agayayus a mapan iti taaw, ti maysa a danaw, maysa a baybay, wenno ti sabali a karayan. Iti bassit a kaskaso, ti karayan ket simple laeng nga agayayus iti rabaw ti daga ken kompleto a mamagaan sakbay a makaabot ti sabali a bagi ti danum. Dagiti bassit a karayan ket mabalinda pay a matawagan kadagiti sabsabali a nagan, a mairaman ti waig, sariap, baresbes, ribule, ken tributario. Awan ti opisial a para iti sapasap a panangipalpalawag ti termino, a kas ti karayan, a kas naipakat kadagiti heograpiko a langa,[2] urayno dagiti sabali a pagilian wenno komunidad ti waid ket mabalin a maipalpalawag iti kadakkelna. Adu kadagiti nagan para kadagiti bassit a karayan ket naisangsangayn kadagiti heograpiko a lokasion; maysa kas pagarigan ket "uram" iti Eskosia ken amianan a daya nga Inglatera. Sagpaminsan a ti karayan ket mainagbaga a dakdakkel ngem ti maysa waig,[3] ngem daytoy ket saan a kankanayon ti kastoy a kaso, gapu ti saan akinalawag ti pagsasao.[4]
Dagiti karayan ket paset ti hidrolohiko a siklo. Ti danum iti kaunegan ti karayan ket sapasap a naurnong manipud ti panagtudo babaen ti maysa a pagayusan a labneng manipud ti rabaw a nagayusan ken dagiti dadduma pay a taudan a kas ti panagkarga manen ti danum ti daga, dagiti ubbog, ken ti pannakaibbet dagiti naipenpen a danum iti masna a yelo ken dagiti penpen ti niebe (a kas dagiti glasier). Ti potamolohia ket isu ti sientipiko a panagadal kadagiti karayan bayat a ti limnolohia ket isu ti sapsap a panagadal kadagiti kaunegan ti daga a danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Karayan {panangipalpalawag} manipud ti Merriam-Webster. Naala idi Pebrero 2010.
- ^ "GNIS FAQ". Heolohiko a pnagsukimat ti Estados Unidos. Naala idi 26 Enero 2012.
- ^ "WordNet Search: Karayan". Dagiti Mangimaton ti Unibersidad ti Princeton. Naala idi 2009-10-02.
- ^ "Domestiko a Nagnagan: Dagiti Masansan a Masalsalusod (FAQs), #17". Heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos. Naala idi 2009-10-02.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Jeffrey W. Jacobs. "Karkarayan, Kangrunaan a Lubong". Ensiklopedia ti danum.
- Luna B. Leopold (1994). Ti Pakaimatangan ti Karayan. Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. ISBN 0-674-93732-5. OCLC 28889034. ISBN.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Network ti karayan- Mangikapkapet kadagiti tao, mangisalsalakan kadagiti karayan (Enbironmental nga organisasion)


text:
TI BALBAL
Sarita Ni Ma. Theresa Buenaventura Santos
KASLA adda peggad a pakdaar ti managgaysa ken natinggaw a pulikkaaw ti aglikuslikos a puek. Nalamiis ti kuldit ti puyupoy. Nupay awan ti makita a nakasindi, nalaokan ti agat-kandela ti bang-i dagiti malunglungsot a garami iti talon ken ti bang-i ti agattemtem.
Ti ngata natibong ken makasidduker a taguob ti aso ti mangipapaay iti banugbog ti barukong ti babai a magmagna iti panipngeten a bit-ang nga agturong iti kabalbalayan ti Sitio La Loma. Agarup a lima a gasut a metros ti bit-ang manipud iti sungaban agingga iti umuna a balay; ket kasla mangliwengliweng a gukayab daytoy gapu iti bulbulong ken sangsanga dagiti nadumaduma a kayo a nangpayong iti bit-ang. Itay pay laeng sumrek iti sungaban, ipatpatiten ti babai ti plaslait iti kanigid a dakulapna, ngem talaga a saan nga aggangat, ket pabpabasolenna ti bagina iti pannakalipatna a gumatang iti baro a bateria ta idi pay la naminsan a lawas a kuridemdemen daytoy.
No kua, sardengan ken taliawen ti babai no sadino ti yan dagiti managgaysa a kiririt dagiti andidit ken riari; ket pasaray pampagenna met ti barukongna no kasta a kumayab ti angin; wenno saan, a kas itay, dandani la napaikkis iti kellaat a panagkayab ken panagikkis ti dakkel a panniki iti maysa a sanga ti tsiko iti igid ti dalan.
Tinangad ti babai ti nakuyem a langit, ngem, iti nakemna, nasken a makagteng iti balayda. Alas onse ti rabii itay dumsaag iti bus a naglugananna manipud Manila. Agarup duapulo a minutosen nagnagna manipud iti highway.
Kellaat a nagkayab dagiti bulong ti saba ken bulong ti paris makapuno, ket napariaw ti agtutubo babai iti kellaat nga ungor iti masanguananna.
Nupay apagapaman laeng, namira pay laeng ti agtutubo ti agtatapaw a banag nga umap-apuy dagiti matana. Nupay adda inulesan ti lagaw ti babai, napanunotna ti tumaray nga agsubli iti naggapuanna, ngem, naladawen ti amin, nalugobanen ti datdatlag a parsua, ket ti ikkis-paarayat ti agtutubo a babai nga agbakasion koma manipud iti panagiskuelana ii kabisera inalun-onen ti sipnget.
BIGBIGAT pay laeng, nagkayamkamen ti damag iti purok. Kas iti paraangan da Linda a kagayyeman ni Didith, agbebessag ‘toy balasang nga agipadamag ken agsagsagad kadagiti nagango bulbulong iti paraangan ti inana.
“Nakaam-ames, nanang ti napasamak ken ni Didith idi rabii. Wakwak ti barukongna, ket segun ti nangawtopsia kenkuana, awan kano ti dalem ken ti pusona!”
“Ni Didith nga anak ni Mari Sianang?”
“Wen, Nang! Ayyapo, apay metten a kasta ti napasamak? Pudnonsa metten nga agraira ‘tay damag maipapan iti aswang, ‘nang!”
“Pudno kadi dayta nga ibagbagam?”
“Wen! Nang, pudno kadi nga adda aswang?”
Saan a nakatimek ti ina. In-inut ti itatangtadna, napaut ken agtantanamitim…
MAYSA PAY a baket ti biktima, kalpasan ti tallo nga aldaw. A basta lattan nasarakanda daytoy a ngilngilawen iti kabigatanna iti bangsal ti kalapawna. Bugtong ngamin nga agnanaed iti ungto ti purok iti teppang ti karayan.
Naglagawen dagiti pumurok. Ammodan a saan la ketdi a gagangay a kriminal ti nakastrek iti lugarda.
Ket iti maysa a sumipnget a nabartek ni Iban a kaayan-ayat daydi Didith nga umuna a biktima, inkeddeng daytoy nga agtutubo iti agrekorida iti purok iti agpatnatg. Inkarina nga insangsangit iti sanguanan ti bangkay ni Didith nga ibalesna ti ipapatay ti kaayan-ayatna, ken saan a patien ‘toy baro nga aramid ti aswang no di ket ti sindikato nga aglaklako-aggatang kadagiti lalaem a kas ti puso, dalem, pali, bato, ken dadduma pay. Ilako daytoy a sindikato kadagiti ospital; ket kapigsaan kano a paglakoanda dagiti opital iti ballasiw taaw. Uray iti massayag ti baket a maikadua a biktima, adu manen ti nakangngeg iti insawang ni Iban nga anupenna no asino man dayta a kriminal. Ket daytoyen ti rabii nga inna panagsingir. Bitbitna ti baby armalaitna a napno ti bala ti nakasalpak a magasinna ken adda pay dua a magasin napno met laeng iti bala a nakabulsa iti agsumbangir a bulsa iti likud ti pantalonna. Iti panaglikuslikosna kadagiti kabalbalayan, saan la ket ngarud a nagtalna dagiti aso, nga ad-adda la ket ngarud a nangidateng iti tension kadagiti umili. Ngem, agparparikna ken ni Iban nga umatake ita a rabii ti kriminal gapu ta mapaliiwna nga iti laksid dagiti taul ti aso a malabsanna, adda met dagiti sumagmamano a taguob kadagiti asidegna a balbalay a kasla ketdin aglikuslikos met daytoy a kas iti aramidna. Nagsagana ta namnamaenna nga aniaman a kanito ket agsabatda a dua.
Nupay kabus, sangkatipping laeng ti sumirsirip a paset ti bulan iti nangisit nga ulep. Nupay nalamiis ti angin-amian, uksob ti nasabang a bagi ni Iban, ket imparautna iti kanawan a takiagna ti kordon ti paltogna.
Nakagteng iti tengnga ti plasa ti purok. Iti aglawlaw, saanen a taul ti mangngegna no di ket agsisinnungbaten a natibong ken makapaalliaw a taguob.
Wen, iti sangabotelia ti sammigel a nainum ni Iban, mariknanan ti kiamkiam kadagiti matana ta saan unay a managinum iti nasanger. Mariknana ti liliteng dagiti lapayagna ket nagmattider iti tengnga ti basketball court tapno amirisenna ti aglawlaw.
Pagammuan, nakangngeg ti dakkel a kayabkab iti likudanna. Impaturongna ti paltogna nga itay pay la nagrubuat a nagkasa. Pinindotna ti pin tapno agawtomatik. Ngem awan ti nakitana. Adda manen ti payagpag iti likudanna, kellaat a timmallikud, ket nakitana ti kutit ti agtatapaw iti angin a banag nga agturong iti tuktok ti kakaisuna a niog a mula ni Tang Tonio iti asideg ti ungto ti basketball court.
Nakarikna iti sidduker ni Iban. Isu kadi dayta ti kriminal, kunana iti bagina. Ngem iti sabali a suli ti panunotna, saan a mamati nga isu dayta ti kriminal. Napasublina ti simbeng ti panunotna. Pinukkawan ni Iban ti datdatlag iti tuktok ti niog. Pinukkawanna a kinarit.
Iti maysa kadagiti palatang ti niog, agpalpallayog ti datdatlat a parsua a kasna met tingtingitingen ti inalat ni Iban.
Idin saan a mauray ni Iban ti datdatlag a parsua, pinaratupotnan daytoy; rumrumik dagiti mata ni Iban ken agtigtigerger dagiti laslasagna iti pungtotna a nalakagip iti nakaskas-ang a nagbanagan ni Didith ken ti baket a maikadua a biktima. Naibus ti sangamagasin. Sinalpakanna manen ti maysa. Inkasana, ngem idi ipaturongna ti paltogna, adtoyen ti kasla kimat a yaasideg ti datdatlag a parsua. Nginarietan ni Iban nga impis-it ti gatilio ket ad-addan a napisang ti ulimek ti Sitio La Loma; ket sakbay a maiyibus amin ni Iban ti bala ti paltogna, nagtuliden ti ulona iti semento a pagbabasketbolan…
Ket naannad ti darumog a pannagna ti sabali pay a parsua nga itay pay laeng nga agpalpaliiw, kalpasan iti yaadayo ti Balbal.
SAAN A NAGTAKTAK Linda, maysa kadagiti baak a balasang iti purok, sinarakna ni Rino Mistiko, ti ammona nga eksperto ti paranormal science ken mysticism, ken Presidente ti Mystical Society of the Northwestern Philippines. Naam-ammona ni Rino ta estudiante ni Linda ti “Some Mystical Adventures” iti Rosecruix University. Kameng pay ‘toy soltera iti Women Psychic of Northern Philippines ken ti Spirit Questors. Namin-anon a daras a siniripna ti kinasino ti kriminal, ket ammona a datdatlag unay daytoy ken dina kabaelan ti bilegna.
“Agtatapaw, kunam, Linda?” Pinirit ni Rino imingna, sumreken iti limapulo ti edadna, agtayag iti lima kadapan ken walo a pulgada iti kalalainganna a pammagi. Nabannayad nga agtigtignay.
“Wen, manong.” Inwang-it ni Linda ti ulona ket nagallon ti pagatsiket a nakataytayaengteng ti ngisitna a buok, timpuar ti wayas a kallid iti simmantamaria a rupa, agtayag daytoy iti lima kadapan ken lima a pulgada, iti pangrapisen, saan a paudi iti kinapintas ngem kinaykayatna iti nagsoltera ngem ti mangtimud kadagiti asug dagiti naruay idi a nagrayo kenkuana ta ngamin kayatna nga ipamaysa ti naisangsangayan a talugading nga adda kenkuana, ti kinamistisismo: a di met napaay, adun iti padasna maipapan kadagiti datdatlag a bambanag, ngem impangpangrunana ti eksorsismo.
“Ditay’ masigurado dayta,” kuna ni Zeny, nga asawa ni Rino, ken nangidisso iti sangaplatito a patopat ken agal-alingasaw a kape a barako. Paningkiten, morena ken kataytayagna ti mistiko.
“Ania koma dagiti deskripsion kenkuana, no kunam a siniripmo?”
“Awan ti payakna, ngem agtayab.” Insungbat ni Linda, kalpasan iti panangigupna ti kape. “Nakatadtadem ti akaba ken atiddog a dilana.”
“Taltallo met laeng ti ammok a monster nga agtatapaw ditoy Northern Philippines: ti Irikan, maysa a fairy monster; ti Saddok, kapamilia dagiti sting ray monsters; ken ti Balbal,” manglanglangit ni Rino a nagkuna.
“Nalabit a maysa kadagitan, a, “ kuna ni Linda nga inayunan met ni Zeny.
“No maysa nga Irikan, maparmek laeng dayta babaen iti sikolohia; no saddok met, nalaka laeng a parmeken, ngem napeggad la unay…” pinug-awan ni Rino ti riang ti barukongna gapu iti dagaang iti dayta nga agalastres ti malem.
“Ket no Balbal, nay?” kuna ni Linda, ngem ni Zeny ti turong dagiti matana ta itudtudo ni Zeny ti kanigid a sintidona a kasla agpampanunot. “Alaek ‘diay nangisit a libro,” kunana met laeng sa nagdardaras a simrek iti siledda nga agassawa, sa met la nagdardaras a rimuar.
“Kasta! Kasta ti langana!” intudo ni Linda ti ladawan iti maysa kadagiti panid ti libro a linukatan ni Zeny. Saan a maisina ni Linda ti panagkitana iti ladawan ti balbal: nagatiddog ti dilana a nasurok maysa a metro ken aglapad iti gudua a pie. Tao lattan ngem, saan a dutdotan. “Pinaltogan ti maysa kadagiti biktimana, ngem kumtat ti bala, adda pay ti nangpadas a nanggayang.”
“Nasken nga adalen pay nga umuna ti kababalinna, ngamin kabaelan daytoy datdatlag a parsua a balbaliwan ti bagina: billit, uray ania a tumatayab. Dagiti laeng tumatayab. Ken paboritona taraon ti dalem ken puso, tao wenno dingo.” Insakuntip ni Rino.
“Ti nabasak iti maysa a libro, ket kasla kano adda kabuteng ti Balbal iti daga, isu nga agtatapaw. Rino….” Saan a natuloy ni Zeny ti kayatna a sawen, ta nagsabat dagiti matada ken ni Rino ket nabagas dagiti balikas a nagtaud kadagiti matada a duada laeng iti makaawat…
KABUS. Kasla dara ti lawag ti bulan , ngem, saan man la a mabuteng ni Rino a nakatakder iti maysa a bakante a solar iti arubayan dagiti kabalbalayan. Sipud pay idi alas-otso iti rabii, adda ditan a nakatakder. Gagangay laeng ti kawesna, nakasapatos iti goma, nakadalikepkep a mangur-uray iti Balbal. Ngem itay, alas dies, a dina mauray ti Balbal, nangaramid iti dakkel a temtem, sana intugkel iti daga ti gayang.
Umas-asideg dagiti taguob dagiti aso. Immalikuteg dagiti mata ni Rino. Nakangngeng ti kayabkab iti ngatuenna. Addaytan ti Balbal! Nagbatay iti nagango a sanga ti kapasanglay iti asideg. Saan a nagkir-in ni Rino. Naipigket dagiti matana iti Balbal nga agarup agtayag iti lima kadapan ken pito a pulgada iti kalalainganna a pammagi ken kasla mangpalpaliiw met kenkuana.
Babaen iti mental telepathy, inkallatik ni Rino ti mensahena iti Balbal: Umasidegka! Umasidegka! Saanka a kabuteng!
Ket addaytan ti Balbal. In-inut nga umasideg. Sa kellaat a nagsuek a nangiruar ti natadem a dilana tapno rugmaanna ni Rino. Linissian ni Rino ti pettat nga ipapatay, sana kinellaat ti nangparut ti nakatugkel a gayang ket naisurot ti nakilnet a daga a naipgket iti tadem ket induyokna iti barukong ti Balbal.
Nagungor ti ayup a kasla marigatan unay, nagtirtiritir iti daga. Itugkel ni Rino ti gayang, tapno kumpet ti nakilnet a daga, sana iduyok iti Balbal. Inulit-ulit ni Rino a dinuduyok, agingga natay.
Masmasdaaw ni Linda, a rimuar manipud iti naglingedanda ken ni Zeny. “Apay a nalsuk ti bagina, ket no paltoganda ken gayangen ket saan?”
“Ammom no apay nga agtatapaw ti Balbal? Agsipud ta kabutengna ti daga. Amirisem, kasla lalaki a tao, labus, isuna laeng ta kasla agul-ulo a billit, adda dua a sakana, ngem apay a dina ibaddek kadagiti daga? Ngamin, kabilang isuna kadagiti floating monsters a no maisagidda iti daga ket masaktanda unay. Ti daga ti kontra ti biagda…adu dagiti floating monsters nga intayto masagang iti panagtulid ti panawen….####
*** Naipablaak iti TAWID NEWSMAGASIN idi Nobiembre -12, 2001.
Monday, August 29, 2011
TI BALBAL
TI BALBAL
Thursday, August 04, 2011
Ti Diborsio iti Philippine Lit
Adda, aya met, diborsio iti Philippine Literature?
Adda met a. Nabayagen. Diak pay laeng naiyanak ket addan a nasurat daytoy iti Philippine Lit.
Philippine lit? Kayatmo a sawen, iti literatura?
Kasta ngarud. Saan a paatiw dagiti piksionista aniaman a topiko iti pagsasaritaan, lalo dagiti Ilokano, ta insuratdan dagitoy a kas bunga ti panunotda no di man reaksionda iti napapanawen nga isyu ti gimong. Ta dagiti piksionista ti timek ti gimong. Idi un-unana a panawen, idi saan pay la datao a naiyanak, addan daytoy a linteg ti diborsio; gapu ta addan daytoy a linteg, saan a nakalibas iti muging ni piksionista ket insuratna ti makapasainnek a resulta ti paliiwna, inggamerna iti putarna a piksion dayta a napaliiwna iti gimong a pagnanaedanna. Dayta ita ti nagbalin a lasag ken dara ti Literatura Filipiniana wenno Philippine lit.
Makapangato ti kiday ken makapalibbi met ibagbagam. Kasano koma a naaddaan itan ti Philippine Lit iti diborsio?
Ti maipapan ti diborsio ti dakkel unay a pakainaigan ti sarita, ta nagtaud ditoy ti kangrunaan a topiko iti nadakamat a sarita.
Sarita? Saan a nobela wenno drama?
Wen, sarita. Sarita a makapasainnek. Sarita nga agsasainnek. Saan laeng a dagiti dua – dagiti agassawa a bida iti sarita ti nakarikna iti nakaro unay a liday ken sainnek no dipay ket dagiti agbasbasa wenno nangbasa iti sarita, naiyallatiw kadakuada ti marikrikna dagiti agbibiag iti sarita. Narikna dagiti nagbasa ti narikna dagiti agbibiag iti sarita. Kasta ti kabileg ti sarita.
Nabileg ngarud a sarita, no kasta.
Wen. Ta kadagiti forum kadagiti nadumaduma a website ken blog nga innak nagpaspasiaran, nakiangtotan ken nakibiangotan iti topiko maipapan iti sarita, saan nga agpapada ti opinion dagiti nakabasa no ania ti nagbanagan ti babai iti sarita. No daytoy ket nagpakamatay wenno nagbibiag a maymaysana wenno saan a masinuo ti nagbanaganna ta saan nga insurat ti author no di ket inaramatna ti open ending a klase ti panangigibus ti sarita – a kayatna a sawen, awan iti imparangna a paggibusan no di ket nangited laeng iti posible a mapasamak babaen iti panangdeskribirna ti aglawlaw ken iti masakbayan. Napintas nga ending wenno paggibusan ti sarita ta naibiang dagiti agbasbasa – babaen iti panangituloydan a mismo ti basbasaenda – no ania ti reading-da wenno pannakaawatda ket balido amin dagitoy. Daytoy ti nadakamat a topiko ti sarita – saan nga iti nobela wenno ania a genre ti sinurat no di ket iti sarita. Nadakamat wenno nausar daytoy iti Philippine Lit in English.
Philippine Literature in English? Ania ti kayatmo a sawen?
Ti Philippine Lit, dua ngamin a klase daytoy iti agdama a panawen, ti nasurat iti English ken Filipino – puera pay laeng dagiti rehional a sinurat itoy. Iti agdama kunak, ta dayta iti panawenna. Ta idi panawen dagiti Kastila wenno idi un-un-unana a panawen, dua latta met ti literatura, ti naisurat iti Spanish ken Tagalog. Isu nga adda dagiti sinurat iti Philippine Lit a nasurat iti sao dagiti Kastila, ta sinakopnatayo la ngarud dagiti Kastila idi.
Asino ngarud ti author kadayta a sarita?
Ilokano! Ta nalaing a mannurat ni Ilokano, saan kadi? Aniaman a panawen ket adda latta isuna a makiramraman wenno makipaset itoy a tay-ak ti pagsiriban.
Wen, met ketdi a. Pudno la unay dayta kunam a nalalaing dagiti mannurat nga Ilokano, idi man panawen ti Kastila ken dadduma pay a panawen.
Iti agdama, dakkel manen nga isyu iti panagtata wenno rimmimbaw ti saritaan ket maipapan iti kinaadda koma ti pagilian iti diborsio (divorce) ta ngamin, malaksid iti Vatican a sentro ti Katolisismo, ti laengen pagilian ti kakaisuna a pagilian nga awanan iti diborsio. Napapanawen (kanon) iti pannakaadda met iti diborsio iti pagilian, segun kadagiti agpunpundar iti linteg a mangidurduron itoy, a kas ti Gabriela Women’s Party babaen kada Luzviminda C. Ilagan ken Emerenciana A. de Jesus a nangipila iti kongreso ti House Bill No. 1799 a maawagan iti “An Act Introducing Divorce in the Philippines.”
Saan, aya, nga addan ti annulment process ti pagilian? Pannakawaswas ti bisa ti sinapataan a kallaysa?
Wen, addan. Ngem maiduma ti annulment iti diborsio. Iti annulment, nangina unay, nagastos ket saan a kabaelan a maragpat ti gagangay nga umili wenno kaadduan nga umili, ta iti bayad laengen iti abogado ket saanen a bumaba iti one hundred thousand pesos; isu a para laeng kadagiti babaknang daytoy a linteg. Iti annulment, saan a mabalin a mangasawa manen dagiti napalugodan itoy a linteg no daytoy ket ikeddeng ti korte. Iti diborsio, kabaelan ti amin ken mabalinna manen iti makiaasawa ti maseknan itoy. Daytoy ti pagtaktakderan dagiti agar-aramid iti linteg a mangidardarirag itoy a banag.
Okey, nalawag. Ngem ti saan a nalawag, awan ti linteg iti pagilian maipapan iti diborsio ta madamada pay la ngarud a pagdedebatean dayta a banag, a kas kunam, no rumbeng a maaddaan ti pagilian wenno saan. Kasano itan a naaddaan ti topiko a diborsio iti Philippine Lit?
Beri gud kuestion. Ngem saanko met nga imbaga a diborsio iti Philippine laws wenno diborsio iti paglintegan ti pagilian, in general, saan kadi?
No saan, ania ngarud?
Babaen kadagiti customary laws.
Customary laws?
Dagiti linlinteg a naparnuay babaen iti nagtitinnawidan ti puli – maysa nga aw-awid a mapalugodan daytoy babaen kadagiti naikeddeng nga alagaden itoy. A kas koma iti customary laws dagiti Ibaloi (Ivadoi kadagiti dadduma nangnangruna iti makindaya ken makin-amianan a paset ti Benguet).
Ania dagitoy nga alagaden?
No nagkasar dagiti agassawa babaen iti customary laws, mawaswas met laeng ti bisa ti kallaysada babaen met laeng iti customary laws. Sa la mawaswas ti bisa iti kallaysada no daytoy ket saanda a naaddaan iti anak iti las-ud iti pito a tawen. Dayta ti alagaden iti customary laws dagiti Ibaloi. Dayta ti diborsio iti customary laws. Iti Philippine Lit naisuraten daytoy a topiko ti sarita. Ta kas kadagiti immun-unan a naibagbagatayo, ti literatura ket konsensia ti gimong wenno ladawan iti gimong iti dayta a panawen. No adda ti diborsio iti customary laws, nasurat metten daytoy a kas lasag ken dara ti Philippine Lit. Putar dayta ti maysa nga Ilokano.
Adda kadi pagibasaran a sinurat wenno pagbatayan iti diborsio kadayta a topiko ti sinurat, a kas pammaneknek ti kinaadda ti diborsio?
Adda a, siempre. Mabasa daytoy iti website ti National Commission for the Culture and Arts, a sinurat ni Wasing Sacla, foremost Ibaloi ethnic historian, nag-board member iti namitlo a daras sa kalpasanna, nagbalin manen a vice governor iti Probinsia ti Benguet. Kastoy man ti kunana: "A couple who wish to divorce due to infertility of either one of the partners is allowed by the law. A husband who divorces a wife without any valid reason will have to leave all properties to the children and the wife, this is another law." Iti met damdamag iti telebision, ti TV Patrol idi Hunio 9, 2011, inlawlawag met ti maysa a lakay ti customary laws dagiti Ibaloi maipanggep iti diborsio. Agpada ti lakay ken ni Sacla ti interpretasion daytoy a customary laws ken agpadada met laeng a panglakayen dagiti Ibaloi. Adda pay linteg ti gobierno idi un-unana a mangsakop itoy.
Adda aya? Kaano dayta a linteg?”
Iti explanatory notes nga indatag dagiti Gabriela partylist representatives, mabasa daytoy, “Historically, divorce had been part of our legal system. In the beginning of the 16th century, before the Spanish colonial rule, absolute divorce was widely practiced among ancestral tribes such as the Tagbanwas of Palawan, the Gadangs of Nueva Vizcaya, the Sagadans and Igorots of the Cordilleras, and the Manobos, B’laans and Moslems of the Visayas and Mindanao islands. Divorce was also available during the American period, starting from 1917 (under Act No. 2710 enacted by the Philippine Legislature), and during the Japanese occupation (under Executive Order No. 141) and after, until 1950.
No kasta ngarud, addan ngem naikkat daytoy idi 1950.
Wen. Ta mabasa iti explanatory note: It was only on August 30, 1950, when the New Civil Code took effect, that divorce was disallowed under Philippine law. Only legal separation was available. The same rule was adopted by the Family Code of 1988, which replaced the provisions of the New Civil Code on marriage and the family, although the Family Code introduced the concept of "psychological incapacity” as a basis for declaring the marriage void.” Dagitoy ti mangipaneknek ti kinaadda ti diborsio iti pagilian.
Asino ngarud dayta a mannurat? Taga-ano? Ania ti paulo dayta a sinuratna?
Ni Amador Daguio. Naiyanak sadiay Ilocos Norte. Dimmakkel sadiay ili ti Lubuagan, Kalinga, (saan a Lubuagan, Mt. Province a kas nailanad kadagiti dadduma sinurat, ta saan nga ili ti Mt. Province ti Lubuagan no di ket ili ti Probinsia ti Kalinga). Mannursuro idi sadiay University of the East. Ti sinuratna ket napauloan iti “The Wedding Dance.” Naisurattayon ti maipapan itoy, iti daytoy met la a kolum ti maipapan daytoy a sarita ni Daguio. Ngem saantayo a nadakamat no ania ti topiko no di ket kasano laeng a sinuratna ken kaimudinganna ti sarita iti literatura.
Kasano ngarud a mainaig ti topiko ti sarita ni Daguio iti topiko maipapan iti agdama a nabara nga isyu ti diborsio?
Agsipud ta insina ni Awiyao, ti bida a lalaki iti sarita, ti asawana a ni Lumnay, sa nakikallaysa ken ni Madulimay. Iti customary laws dagiti Ibaloi, napasamaken ti diborsio; ti diborsio a denepinar ni Sacla ken ti panglakayen a nainterbiu iti telebision ken ti explanatory note dagiti partylist representatives.
Ania ngarud ti implikasion a pinaruar wenno imparang ti sarita a kas iti pakaseknan ti diborsio?
Iti sarita, agpada dagiti maseknan a partido (dagiti nagsina nga agassawa) nga agsagaba iti nakana a sainnek ken di mailadawan a liday. Ti nasipnget nga uneg ti abongda ket iladawanna laeng iti mapasamak a nasipnget a lubongda iti inda panagsina – ta madaman idi iti ragragsak iti pannakikallaysa ni Awiyao kenni Madulimay. Nasipnget ti lubongda a dua – a sigud nga agassawa a nagdiborsio. Iti isyu ti diborsio iti agdama a panawen, makuna met nga umarngi kadayta a pasamak nga adda iti makarikna iti sainnek ken nakaro a liday – no di isuda a dua, ti maysa kadakuada. Iti ababa a pannao, ti proseso a maaw-awagan ti diborsio ket dakkel ti epektona iti pakasaritaan iti panagtipon ti lalaki ken babai a kas agassawa.
Ania dayta nga epekto?
Mabasa iti Mateo 19:6, “Saan a pagsinaen ti tao ti pinagtipon ti Dios.” Ti saan a pannakaadda iti anak wenno saanda a maparaburan iti anak dagiti agassawa ket narabaw a rason tapno inda agsina. Adda met dagiti pamuspusan pay tapno maliklikan dayta a pagteng, a kas koma iti panangadaptarda iti anak – ta adu met dagiti agur-uray itoy a proseso ken nangaramiden itoy ket lalo pay a rimmagsak ti panagdenna dagiti agassawa. Isu a narabaw unay a rason iti diborsio dayta saanda a pannakaadda iti anak ket mapasamak iti nakana unay a liday ti naisina a baog, a kas iti nailadawan iti sarita ni Daguio.
Ngem saan met laeng nga iti saan a pannakaadda iti anak ti balido a rason iti pannakapasamak ti diborsio.
Wen. No iti Ibaloi customary laws, wenno isina ken idiborsio ti asawa a lalaki ti babai, ibatina amin a sanikuada iti asawa a babai ken kadagiti annakda.
Ngem kasanon dagiti dadduma a rason, a kas koma iti kinadamsak wenno pannakairurumen ken pannakadangdangran ti babai wenno ti lalaki?
Dayta ti isiksikkir dagiti mangayat iti dibosio iti agdama, ken nasken la unay a matingiting a nalaing. Iti daytoy a punto, bay-antayon a dagiti agilinlinteg wenno agpanpanday ti linteg iti makaammo kadayta a banag; ken maysa, lumaksiden ti isyu tungtongantayo. Agsaritatayo laeng maipanggep iti topiko – ti topiko ti sarita ni Amador Daguio. Agsaritatayo laeng maipanggep ti literatura. Agsaritatayo laeng iti isyu maipanggep iti kinaadda ti doborsio a kas topiko ti sarita idi un-unana a panawen. @