text:
Astronomia
Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nainlangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a kas ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti law-ang.
Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babiloniko, Griego, Insik, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga astropisika.
Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.
Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.
Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.[1]
Dagiti linaon
- 1 Dagiti balikas
- 2 Pakasaritaan
- 3 Mapalpaliiw nga astronomia
- 4 Bibliograpia
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (ἄσtpov), "bituen" ken -nomy manipud ti nomos (vόuoς), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus).
Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.[2][3][4] Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"[5] ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".[6] Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisika" ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.[7] Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.[2] Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento,[3] ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.[4] Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.[8]
Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti heosentriko a modelo ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.[9]
Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti Babilonio, a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.[10] Ti Babilonio ket naduktalanda a dagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti saros.[11]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.[12] Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio.[13] Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia.[14] Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.[15]
Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay mediebal nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga obserbatorio iti Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.[16][17][18] Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immun-una nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen.[19] Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen.[20][21] Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu[22] ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.[23] Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.[24][25][26][27]
Sientipiko a rebolusion[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing ti maysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.[28]
Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.[29] Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.[28]
Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna a nabirukan a planeta.[30] Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.[31]
Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.[32]
Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.[20]
Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.[33] Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopio ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.
Mapalpaliiw nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion.[34] Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba.
Radio nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.[35] Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.[35]
Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar.[35] Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.[7][35]
Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[7][35]
Inpranalabbasit nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas.[36] Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.[37]
Optikal nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.[38] Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm),[38] ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.
Ultrabioleta nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm).[35] Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagiti OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[35] Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.[35]
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Forbes, George (1909). History of Astronomy. London: Plain Label Books. ISBN 1-60303-159-6. Magun-od idiay Proyekto ti Gutenberg,Google books
- Harpaz, Amos (1994). Stellar Evolution. A K Peters, Ltd. ISBN 978-1-56881-012-6.
- Unsöld, A.; Baschek, B. (2001). The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics. Springer. ISBN 3-540-67877-8.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo; Brewer, W.D. (2001). Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika. Berlin, New York: Springer. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a b Scharringhausen, B. "Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b Odenwald, S. "Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b "Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan para iti "astropisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b c Shu, F. H. (1982). Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang. Mill Valley, California: Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia. ISBN 0-935702-05-9.
- ^ Forbes, 1909
- ^ DeWitt, Richard (2010). "Ti Ptolemaiko a Sistema". Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia. Chichester, Inglatera: Wiley. p. 113. ISBN 1-4051-9563-0.
- ^ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan. 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272.
- ^ "Dagiti salip ken ti Saros". NASA. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 30 Oktubre 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Krafft, Fritz (2009). "Astronomia". Iti Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth. Baro a Pauly ni Brill.
- ^ "Hiparko iti Rodas". Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 23 Oktubre 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Thurston, H., Nasapa nga Astronomia. Springer, 1996. ISBN 0-387-94822-8 p. 2
- ^ Marchant, Jo (2006). "Panagsuksukisok ti napukaw nga oras". Nature. 444 (7119): 534–8. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Panagrepaso: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". Isis (warnakan). 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Micheau, Francoise. : 992–3. Awan wenno awan linaon ti
|title=(tulong); Di naikaskaso ti
|contribution=(tulong), iti (Rashed & Morelon 1996, pp. 985–1007)
- ^ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism. Brill Academic Publishers. p. 350. ISBN 90-04-09855-0.
- ^ Kepple, George Robert; Glen W. Sanner (1998). Ti Rabii a Langit Pagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1. Willmann-Bell, Inc. p. 18. ISBN 0-943396-58-1.
- ^ a b Berry, Arthur (1961). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud ti Immun-una a Panawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siam a Siglo. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20210-0.
- ^ Hoskin, Michael, ed. (1999). Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-57600-8.
- ^ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). Ti naarian a pagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay mediebal nga Aprika. H. Holt. ISBN 978-0-8050-4259-7.
- ^ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Ti salip ket nangiyeg ti pannakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio". Baro a Sientista. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ "Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia". Siensia idiay Aprika. Naala idi 3 Pebrero 2002.
- ^ Holbrook, Jarita C.; Medupe, R. Thebe; Urama, Johnson O. (2008). Astronomia ti Aprikano a Kultura. Springer. ISBN 978-1-4020-6638-2.
- ^ "Dagiti Aprikano ket nagad-adalda iti astronomia idi mediebal a panawen". Ti Naarian a Kagimongan. 30 Enero 2006. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 9 Hunio 2008. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ Stenger, Richard Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge'. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.
- ^ a b Forbes, 1909, pp. 58–64
- ^ Forbes, 1909, pp. 49–58
- ^ Forbes, 1909, pp. 79–81
- ^ Forbes, 1909, pp. 147–150
- ^ Forbes, 1909, pp. 74–76
- ^ Belkora, Leila (2003). Panagtartaripato kadagiti kalangitan: ti sarita ti pannakaduktaltayo iti Nagririmpuok a Bitbituen. CRC Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7.
- ^ "Elektromagnetiko nga Espektro". NASA. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 5 Septiembre 2006. Naala idi 8 Septiembre 2006.
- ^ a b c d e f g h Cox, A. N., ed. (2000). Astropisikal a Kuantidan ni Allen. New York: Springer-Verlag. p. 124. ISBN 0-387-98746-0.
- ^ Staff (11 Septiembre 2003). "No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko". ESA. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ "Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan". NASA/IPAC. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ a b Moore, P. (1997). Atlas iti Law-ang ni Philip. Gran Britania: George Philis Limited. ISBN 0-540-07465-9.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Astronomia iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Astronomia iti Wikiquote (Ingles)
Dagiti obra a mainaig iti Astronomia iti Wikisource (Ingles)


c: text/html

text:
Oriental Mindoro
Ti Oriental Mindoro ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon, okuparanna ti akindaya a gudua ti Isla ti Mindoro. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Calapan. Iti daya ti probisia ket ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon. Iti amianan ket ti probinsia ti Batangas, iti ballasiw ti Paso iti Isla ti Verde. Iti met abagatan ket ti Is-isla ti Semirara ti Antique.
Ti Oriental Mindoro ti taeng a probinsia ti dati a bise presidente ti Filipinas, ni Noli de Castro, a manipud iti ili ti Pola.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabennebenneg ti Oriental Mindoro iti 14 nga ili ken 1 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ayna, nagpintasen aytoy blog kon!
Anyway (madik ammo iti ilokano na iti “anyway”), kayat ko lang nga mapadasan nga agsurat tu uray anya panggep iti uray anya nga banag. Madi tayo nga ammo, nu ngay sumikat ak pay gapu ditoy!
Iti umuna nga post ko ket panggep iti… indiak ammo nu anya. basta first post!
Adattoy ak opisina mi tatta. as usual, makapasadot nga agtrabaho. Imbag lakitdin ta sweldo tatta, adda met bas-sit iti konswelo nga agtugay ittoy sango iti computer ken agtype in ilocano! yeyeye. Astig. Ken-tang! (Tigas, tangken). Ayna, bagtit. Pagpasensyaan yon, apo!
Agur-uray ak pay iti maysa nga ‘lucky break’ iti career ko (as if I have one). Abroad kuma, uray taga-urnos lang iti papel, basta dakkel met iti sweldo ken adda iti maurnong ko. Pang-negosyo into no agawid dak pasubli iti Pilipinas.
Ayna, makabannog gayam iti agsurat in ilocano. Intuno sumaruno manen. Naimbag nga aldaw kadakayo amin!


text:
Ti Libro ni Mormon ti napagtitipon a nasantuan a kasuratan a mayasping iti Biblia. Isu ti kasuratan ti pannakilanglangen ti Dios kadagiti umili iti America idi ugma ket linaonna ti pakabuklan ti agnanayon nga ebanghelio.
Insurat ti adu a propeta ti libro idi ugma babaen ti espiritu ti pammadto ken panangipaltiing. Naisurat dagiti balikasda iti balitok a pinanid, inadaw ken inyababa ni Mormon a propeta ken mannurat. Itden ti kasuratan ti napaspasamak iti dua a naindaklan a sibilisasion. Naggapu ti maysa iti Jerusalem idi 600 s.c., sa nagbalin a dua a pagilian, nga ammo iti nagan a Nephite ken Lamanite. Dimteng ti sabali a nasapsapa idi pinagduduma ti Apo ti pagsasao idiay Torre ti Babel. Daytoy a grupo ti maaw-awagan iti Jaredite. Kalpasan ti rinibu a tawen, nadadaelda amin malaksid dagiti Lamanite a kangrunaan a nagtaudan dagiti Indian nga Amerikano.
Ti panagministro ni Apo Jesucristo kadagiti Nephite kalpasan ti panagungarna ti kangrunaan a pasamak a naisurat iti Libro ni Mormon. Iparangarangna ti doktrina ti ebanghelio, ipalawagna ti plano ti pannakaisalakan, ken ibagana ti aramiden dagiti tao tapno magun-odda ti talna iti daytoy a biag ken agnanayon a pannakaisalakan iti sumuno a biag.
Idi nalpas ni Mormon dagiti sinuratna, inyawatna iti anakna a ni Moroni, a nanginayon iti sumagmamano a balikas sana inlemmeng iti turod ti Cumorah. Idi Septiembre 21, 1823, nagparang ni sigud a Moroni, ti naigloria, nagungar a tao, ken ni Propeta Joseph Smith ket insurona ti maipapan iti kadaanan a kasuratan ken ti naikari a pannakaipatarusna iti Ingles.
Iti naikeddeng a panawen, nayawat dagiti pinanid ken ni Joseph Smith, a nangipatarus kadagitoy babaen ti sagut ken pannakabalin ti Dios. Ita, naipablaaken iti adu a pagsasao a kas baro ken mainayon a pammaneknek a ni Jesucristo, Anak ti sibibiag a Dios ket iti dayta, amin nga umay kenkuana ken agtulnog kadagiti bilin ken linteg ti ebangheliona mabalin a maisalakan.
Maipapan iti daytoy a kasuratan ni Propeta Joseph Smith, kinunana: "Imbagak kadagiti kakabsat a ti Libro ni Mormon ti kalintegan a libro ditoy daga ket isu ti pagbatayan ti pammatitayo, ket as-asideg ti tao iti Dios babaen ti panangsurotna kadagiti linaonna, ngem ti sabali a libro."
Nangisagana ti Apo iti sabali pay a sangapulo-ket-maysa a tattao a mainayon ken ni Joseph Smith a mangkita kadagiti balitok a pinanid ket agbalinda a kangrunaan a saksi iti kinapudno ken kinasagrado ti Libro ni Mormon. Nainayon ditoy dagiti naisurat a pammaneknekda a kas "Ti Pammaneknek dagiti Tallo a Saksi" ken "Ti Pammaneknek dagiti Walo a Saksi."
Awisenmi ti amin a tao iti uray sadino man a mangbasa iti Libro ni Mormon, a mangusig iti kaungganda ti mensahe a linaonna, ket kalpasanna agsaludsodda iti Dios, ti Agnanayon nga Ama, iti nagan ni Cristo no pudno met la ti libro. Kadakuada a mangsursurot iti daytoy a wagas ken agdawat a napnuan pammati, magun-odda ti pammaneknek ti kinapudnona ken kinasagradona babaen ti pannakabalin ti Espiritu Santo. (Kitaen ti Moroni 10:3–5.)
Kadakuada a makagun-od iti daytoy nailangitan a pammaneknek manipud iti Nasantuan nga Espiritu maammuanda babaen ti sigud a pannakabalin a ni Jesucristo ti Mangisalakan iti lubong, a ni Joseph Smith ti agipaltiing ken propeta kadagitoy nga aldaw, ket ti Simbaan ni Jesucristo dagiti Santo iti Ud-udina nga Aldaw ti Pagarian ti Apo a naipatakder manen iti daga, a maisagsagana iti maikadua a yaay ti Mesias.
TI PAMMANEKNEK DAGITI TALLO A SAKSI
Maipakaammo iti amin a pagilian, kakabsat, pagsasao, ken tattao, a pakaidanonanto daytoy nga aramid: A dakami, a gapu iti parabur ti Dios Ama, ken ti Apotayo a ni Jesucristo, nakitami dagiti pinanid a naglaon kadagitoy a kasuratan, nga isu ti kasuratan dagiti tao ni Nephi, ken kasta met dagiti Lamanite, dagiti kakabsatda, ken kasta met dagiti tao ni Jared, a naggapu iti nasao a torre. Ken kasta met nga ammomi a dagitoy ti naipatarus babaen ti sagut ken pannakabalin ti Dios, ta ti timekna ti nangipalawag kadakami; isu nga ammomi a sitatalged a pudno ti naaramid. Kasta met a paneknekanmi a nakitami dagiti naikitikit iti pinanid; ken dagitoy ti naipakita kadakami babaen ti pannakabalin ti Dios, a saan a ti tao. Ket ipalawagmi iti nasimbeng a sao, a bimmaba ti anghel ti Dios manipud iti langit, ket intugotna ken impakitana kadakami, a naiggamanmi ken nakitami dagiti pinanid, ken dagiti naikitikit; ket ammomi a gapu iti parabur ti Dios Ama, ken ti Apotayo a ni Jesucristo, a nakitami ket saksianmi a pudno dagitoy a banag. Ken nakaskasdaaw iti imatangmi. Nupay kasta, imbilin kadakami ti timek ti Apo a masapul a dakami ti mangisurat iti daytoy; ket, tapno agtungpalkami iti bilin ti Dios, paneknekanmi dagitoy a banag. Ket ammomi a no napudnokami ken ni Cristo, maikkat kadagiti kawesmi ti dara ti amin a tao, ket sumarangkaminto nga awan mulitna iti pangukoman ni Cristo, ket makipagnaedkaminto kenkuana iti agnanayon idiay langit. Ket agpaay ti dayaw iti Ama, ken iti Anak, ken iti Espiritu Santo, a maysa a Dios. Amen.
TI PAMMANEKNEK DAGITI WALO A SAKSI
Maipakaammo iti amin a pagilian, kakabsat, pagsasao, ken tattao, a pakaidanonanto daytoy nga aramid: Nga impakita kadakami ni Joseph Smith, Jun., ti nangipatarus itoy nga aramid, dagiti nasao a pinanid a kasla balitok; ket kas iti kaadu ti binulong nga impatarus ti nasao a Smith naiggaman; ken nakitami dagiti naikitikit, nga aglanglanga a kadaanan, ken naisangsangayan ti pannakaaramidna. Ket paneknekanmi ti kasuratan a sipapasnek, a ti nasao a Smith ti nangipakita kadakami, ta nakitami ken binagkatmi, ket ammomi a sitatalged nga adda iti nasao a Smith dagiti pinanid a nasaomin. Ket itedmi ti nagnaganmi, a mangpaneknek iti lubong iti nakitami. Ket saankami nga agulbod, paneknekan ti Dios daytoy.
TI PAMMANEKNEK NI PROPETA JOSEPH SMITH
Dagitoy ti balikas ni Propeta Joseph Smith maipapan iti yaay ti Libro ni Mormon:
"Iti rabii ti...maikaduapulo-ket-maysa ti Septiembre [1823]...nagkararagak a sipapakumbaba iti Mannakabalin a Dios...
"Bayat ti yaawagko iti Dios, natakuatak ti lawag nga agan-anaraar iti siledko, a nagtultuloy a rimmaniag agingga a nalawlawagen ti siled ngem iti tengnga ti aldaw, sa kellaat a nagparang ti maysa a kinatao iti abay ti katrek, a nakatakder iti angin, gapu ta saan a nasagid dagiti dapanna ti basar.
"Nagkawes iti nalawa a roba a naisangsangayan ti kinapurawna. Kinapuraw nga awan ti umartap iti nakitakon ditoy daga; wenno patiek koma nga adda naaramid iti daga a kas iti kinapuraw ken kinaraniagna. Awan ti abbong dagiti dakulapna, kasta met dagiti takiagna, iti ngatuen ti pungupunguanna; kasta met dagiti dapanna, a kas kadagiti gurongna, iti ngatuen ti palaypalayna. Agpaparang met ti ulo ken ti tengngedna. Natakuatak nga awan ti sabali nga aruatenna malaksid ti roba, gapu ta silulukat, ket makitak ti barukongna.
"Saan la a ti robana ti naisangsangayan ti kinapurawna, ngem nailangitan ti pakabuklan ti kinataona nga awan ti makailadawan, ket pudno a kasla iti kimat ti langana. Nalabes ti kinalawag ti siled, ngem saan a kas iti nangbalkot iti kinataona. Iti umuna a panangkitak kenkuana, nagbutengak; ngem in-inut a napukaw ti butengko.
"Inawagannak iti naganko, ket kinunana nga isu ti mensahero nga imbaon kaniak ti Dios, ket Moroni ti naganna; nga adda paaramid ti Dios kaniak; a masapul nga agpaay ti naganko kadagiti naimbag ken dakes iti amin a pagilian, kakabsat ken pagsasao, wenno agpadanto a naimbag ken dakes ti sawen ti amin a tao.
"Kinunana nga adda libro a naidulin, a naisurat iti balitok a pinanid, a nakaisuratan ti napasamak dagiti immuna a nagindeg iti daytoy a kontinente, ken ti puon a naggapuanda. Kinunana pay a linaonna ti pakabuklan ti agnanayon nga Ebanghelio, kas inyawat ti Mangisalakan kadagiti nagkauna a nagindeg;
"Kasta met, nga adda dua a bato iti pirak a bai—ket dagitoy a bato, a naimuntar iti kalasag, ti mangbukel iti maaw-awagan iti Urim ken Tumim—a nairaman kadagiti pinanid a naidulin; ket naited ken naaramat dagitoy a bato dagiti nabukel a Mammadto iti nagkauna wenno immuna a panawen; ken insagana ida ti Dios nga agpaay iti pannakaipatarus ti libro.
"Ket imbagana manen kaniak, nga inton maalak dagiti pinanid a nasaona—ta saan pay a dimteng ti panawen a pannakaalada—diakto ipakita dagitoy iti uray siasino; kasta met ti kalasag a kadua ti Urim ken Tumim; kadagitinto laeng maibilin a pangipakitaak; ket madadaelakto no diak agtungpal. Bayat ti pannakisasaona kaniak maipanggep kadagiti pinanid, nalukatan ti parmatak ket nakitak ti lugar a nakaidulinan dagiti pinanid, ket nakalawlawag ken naisalsalumina isu nga ammok manen ti lugar idi sarungkarak.
"Kalpasan daytoy a pannakisao, nakitak ti lawag iti siled a napardas a nangbalkot iti tao a nakisao kaniak, ket nagtultuloy a kasta agingga a simmipnget manen ti siled, malaksid ti nangbalkot kenkuana, idi, kellaat a nakitak, arigna, a naglukat ti dana a kumamang iti langit, ket nagpangato agingga a namimpinsan a nagpukaw, ket nabati ti siled a kas met laeng iti sigud sakbay a nagparang daytoy nailangitan a lawag.
"Nagiddaak a nangpampanunot iti naisalsalumina a buya, ken masmasdaaw iti imbaga kaniak daytoy karkarna a mensahero; idi, iti kairut ti panagpampanunotko, kellaat a naduktalak a mangrugi manen nga aglawag ti siledko, ket iti apagdarikmat, a kasla iti sigud, adda manen ti nailangitan a mensahero iti abay ti iddak.
"Inrugina, ket inulitna manen dagiti imbagana iti immuna nga isasarungkarna, nga awan ti uray bassit a nagdumaanda; sa kalpasanna, imbagana kaniak ti naindaklan a panangukom a mapasamakto ditoy daga, ti nakaam-amak a panagsaknap ti bisin, ranget, ken angol; ket mapasamakto ditoy daga iti daytoy a kaputotan ti naladingit a pannakaukom. Kalpasan ti panangisalaysayna kadagitoy a banag, nagpangato manen a kas iti immuna.
"Iti daytoy a kanito, nadagsen dagiti panangipapan nga immapay kaniak, ket awan ti umapay a turog, ket nagiddaak a masmasdaaw kadagiti agpadpada a nakita ken nangngegak. Ngem anian a siddaawko idi makitak ti sigud a mensahero iti abay ti iddak, ket inulitna manen dagiti naibaganan; ket innayonna nga agannadak, ta padasennakto kano a sulisogen ni Satanas (a gapu iti napanglaw a kasasaad ti kaamaan ti amak), a mangala kadagiti pinanid iti gagem a bumaknang. Imparitna kaniak daytoy, a kinunana a masapul nga awan ti sabali a gandatko iti panangalak kadagiti pinanid no di ti pakaidayawan ti Dios, ken masapul a saanak a maawis iti sabali a gagem malaksid ti panangipasdek iti pagarianna; no saan diak ida maala.
"Kalpasan daytoy maikatlo nga isasarungkar, nagpangato manen iti langit a kas idi, ket nabatiak manen a mangub-ubog iti kinakarkarna ti napadasak; idi kalpasan ti maikatlo a panagpangato ti nailangitan a mensahero manipud iti yanko, dandani naigiddan ti panagtaraok ti kawitan a nakaammuak a parbangonen, a kaipapananna a nagpatnagkami a nagsarsarita.
"Bimmangonak iti iddak kalpasanna, ket, kas iti nakairuamak, sinangok dagiti nasken nga aramidek iti dayta nga aldaw; ngem, iti panangpadasko nga agtrabaho a kas iti napalpalabas, naduktalak a naugotanak iti pigsa ket saanak a makapagtrabaho. Nadlaw ti amak, nga agtartrabaho iti sibayko, nga adda di nasayaat a mapaspasamak kaniak, ket pinagawidnak. Rinugiak ti nagna nga agawid; ngem, iti iruruarko iti alad ti talon a yanmi, napukaw a namimpinsan ti pigsak, ket nadalupoak iti daga, ket naawananak iti puot.
"Immuna a nalagipko ti timek a nakisao kaniak, nga aw-awagannak iti naganko. Timmangadak, ket nakitak ti sigud a mensahero a nakatakder iti ngatuen ti ulok, a nalikmut iti lawag a kas idi damo. Inulitna manen kaniak ti amin nga imbagana iti napalabas a rabii, ket imbilinna a mapanak iti amak ket ibagak kenkuana ti parmata ken dagiti bilin a naawatko.
"Nagtungpalak; nagsubliak iti amak iti talon, ket inulitko kenkuana ti amin a banag. Imbagana kaniak a naggapu daytoy iti Dios, ket imbagana a mapanak ken aramidek ti imbilin kaniak ti mensahero. Pimmanawak iti talon, ket napanak iti lugar nga imbaga ti mensahero a nakaidulinan dagiti pinanid; ket gapu iti kinalawag ti parmata a naited kaniak maipapan itoy, nailasinko a dagus ti lugar apaman a nakadanonak idiay.
"Mainugot ti purok ti Manchester, probinsia ti Ontario, Nueva York, a yan ti turod a kalalainganna iti kadakkel, ken katayagan iti sangakaarrubaan. Iti akinlaud a paset daytoy a turod, iti saan nga adayo iti tuktok, iti pandag ti panakkelen a bato, adda dagiti pinanid, a naidulin iti kahon a bato. Napuskol daytoy a bato ken nagtimbukel a nagtimburog iti tengnga, ken naginduyas iti igidna, isu a makita ti akintengnga a pasetna a pimmissuol iti daga, ngem nagaburan iti daga ti aglawlaw nga igidna.
"Idi naikkatkon ti daga, nagsapulak iti barreta, nga insengngatko iti sirok ti igid ti bato, ket binasuelko babaen ti bassit a pigsak. Kimmitaak iti uneg, ket nakitak sadiay dagiti pinanid, ti Urim ken Tumim, ken ti kalasag, a kas nasao ti mensahero. Naaramid ti kahon a nagyanan dagitoy iti napidipid a batbato a kasla semento. Adda iti lansad ti kahon ti dua a bato a naisunggangat iti kahon, ket naiparabaw kadagitoy dagiti pinanid ken dadduma pay a banag.
"Pinadasko nga iruar ida, ngem imparit ti mensahero, ket naibaga manen a di pay dimteng ti panawen a pannakairuarda, ket di pay mabalin, agingga a mapalabas ti uppat a tawen manipud iti dayta a panawen; ngem imbagana a rumbeng a mapanak iti dayta a lugar iti apagisu a makatawen manipud iti dayta a kanito, ket agkitakami, ket rumbeng nga itultuloyko ti umay agingga iti panawen a mabalinen nga iruar dagiti pinanid.
"Ngarud, kas iti naibilin kaniak, tinawen a napanak, ket nasarakak sadiay iti tunggal isasarungkarko ti isu met laeng a mensahero, ken immawatak iti panangiwanwan ken pannakaammo manipud kenkuana iti tunggal panagsaritami, a sidadayaw iti kayat ti Apo nga aramiden, ken no kasano ken no ania a wagas ti pannakaimaton ti pagarianna iti ud-udina nga aldaw.
"Dimteng ti panawen a pannakaala dagiti pinanid, ti Urim ken Tumim, ken ti kalasag. Iti maika-duapulo-ket-dua nga aldaw ti Septiembre, sangaribu-walo-gasut-ken-duapulo-ket-pito, nga ipapanko manen iti lugar a nakaidulinanda iti gibus ti sabali a tawen, inyawat ti sigud a nailangitan a mensahero babaen daytoy a paganetget: A siak ti rumbeng a mangaywan kadagitoy; a no baybay-ak ida, wenno gapu iti pannakaliwayko, maisinaak; ngem no usarek ti amin a kabaelak a mangaywan kadagitoy, agingga nga alaen ida ti mensahero, masapul a masalaknibanda.
"Naammuak ti gapuna idi agangay no apay a naipaganetget ti panangitalimengko kadakuada, ken no apay a kinuna ti mensahero a no naaramidkon ti nasken nga aramidek, alaennanto ida. Ta apaman laeng a naammuan ti kaaddada kaniak, adun ti napinget a mangagaw. Adu a panglakagan ti naaramat para iti dayta a gagem. Limmanlan ti pannakaparparigatko, ket nagtultuloy ti adu a nagpanggep a mangala kadagitoy manipud kaniak agingga iti mabalin. Ngem babaen ti sirib ti Dios, nagtalinaedda a natalged kadagiti imak, agingga a natungpalko ti naikeddeng nga aramidek. Ket, babaen ti tulag, innala ida ti mensahero, inyawatko ida kenkuana; ket addada iti aywanna agingga ita, iti maikadua nga aldaw ti Mayo, sangaribu-walo-gasut-ken-tallopulo-ket-walo."
Para iti naan-anay a kasuratan, kitaen ti Joseph Smith—Pakasaritaan, iti Perlas a Kapatgan, ken History of the Church of Jesus Christ of Latter-day Saints, napagtitipon 1, dagiti kapitulo 1–6.
Immuna a naipablaak iti Ingles idi tawen 1830 a kas iti The Book of Mormon, ti kadaanan a kasuratan a nayeg ditoy daga, a kas timek dagiti tao nga agsasao manipud iti tapok, ken naipatarus iti agdama a pagsasao babaen ti sagut ken pannakabalin ti Dios kas ti panangsaksi babaen ti nailangitan a pammalubos.


text:
Enrique Villanueva, Siquijor
Ti Enrique Villanueva ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Siquijor iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Enrique Villanueva ket nabennebenneg iti 14 a barbaranggay.[2]
- Balolong
- Bino-ongan
- Bitaug
- Bolot
- Camogao
- Cangmangki
- Libo
- Lomangcapan
- Lotloton
- Manan-ao
- Olave
- Parian
- Poblacion
- Tulapos
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Siquijor". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Siquijor". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Plantilia:Aglaon ti teksto a Hapon
Panagusar[urnosen ti taudan]
Ikabil daytoy a plantilia iti rugi ti artikulo, iti baba ti ania man nga infobox, tapno maballaagan dagiti agbasbasa a nasken ti maipatinayon a naipangruna a panangipakita.
Para iti basbassit a plantilia nga awan iti ladawan, agusar ti blanko a parametro ti
|image=:
{{Aglaon ti teksto a Hapon|image=}}
Para iti plantilia a mangibaga iti "aglaon daytoy a seksion..." imbes nga iti "aglaon daytoy a panid" usaren ti
{{Aglaon ti teksto a Hapon|seksion}}
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
Nangruna a plantilia ti ballaag ti karakter
- Plantilia:Espesial a karkarakter
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Wikipedia:Panagdakamat kadagiti punganayan
Ti dakamat, pinagibasaran wenno reperensia, ket ti linia ti teksto a mangisalsalumina a manginagan ti taudan:
Dagiti dakamat ket nangruna a paset ti aniaman nga artikulo ti Wikipedia, nga agserserbi a manginagan kadagiti mapagtalkan a taudan a nakaibatayan ti artikulo. Kadagiti kaaduan a kaso dagiti dakamat ket maiparang iti porma dagiti nota iti baba ti artikulo, ngem dagitoy ket mabaln met nga agparang iti bagi ti artikulo. Dagiti dakamat a naipakpakita babaen ti bilang a sobeskritu wenno dagiti sabali pay a pamay-an iti linia ti teksto ket tinawtawagan kadagiti nailinia a dakamat
Ti annuroten ti pannakapatalged ti Wikipedia ket makasapul kadagiti nailinia a dakamat para iti aniaman a material a makarit wenno makaritto, ken amin dagit insasao, iti aniaman nga espasio iti artikulo. Nupay kasta, maibalbalakad nga amin dagiti editor ket mangited kadagiti dakamat para iti amin a material a mainayon iti Wikipedia; ti amiaman a metrial nga awan punganayan ket mabalin a makarit wenno kanungpalan a maikkat.


text:
TI BIBLIA BALBALIWANNA TI BIAG
Inusarda ti Biblia a Mangsungbat Kadagiti Saludsodko!
PANNAKAYANAKNA: 1950
NAKAYANAKANNA: SPAIN
PAKASARITAANNA: DATI A MADRE
TI NAPALABASKO:
Idi naipasngayak, adda bassit a talon dagiti nagannakko iti purok ti Galicia iti makin-amianan a laud ti Spain. Siak ti maikapat kadakami a walo nga agkakabsat. Naragsak ti pamiliami. Gagangay idi a maysa kadagiti annak ti agbalin a seminarista wenno sumrek iti kombento. Tallo kadakami ti simrek iti seminario.
Kas ken manangko, simrekak met iti kombento idiay Madrid idi agtawenak iti 13. Saan a maseknan ken adayo ti rikna dagiti adda iti kombento. Sursurotenmi laeng dagiti pagannurotan, agkararag, ken nainget ti kasasaad. Nasapakami a mapan iti kapilia tapno agmennamenna, ngem awan met nagyan ti panunotko. Kamaudiananna, agkantakami kadagiti narelihiosuan a kanta ken makimisa, ngem Latin ti mausar a lengguahe. Gapuna, awan ti maaw-awatak ken mariknak a kasla nakaad-adayo ti Dios kaniak. Nagpartak nga aglabas ti aldawko nga awan ti maar-aramidak. Uray no agsabatkami ken manang, ti laeng ibagami ket “Ave Maria purisima.” Kagudua nga oras laeng ti ipalubos dagiti madre a panagsasaritami kalpasan ti pannangan. Anian a naiduma iti naragsak a pamiliami! Panagriknak ket agmaymaysaak ken masansan nga agsangsangitak.
Nupay diak pulos marikna a nasingedak iti Dios, tinungpalko ti karik ken nagbalinak a madre idi agtawenak iti 17. Inaramidko laeng ti namnamaenda kaniak, ngem agduaduaak no talaga a pinilinak ti Dios nga agserbi kenkuana. Masansan nga ibaga dagiti madre a mapan idiay impierno dagidiay agduadua. Ngem nagduaduaak latta. Ammok a saan nga insinsina ni Jesu-Kristo ti bagina; imbes ketdi okupado a nangisuro ken timmulong iti sabsabali. (Mateo 4:23-25) Idi agtawenakon iti 20, inkeddengko ti agikkat a madre. Nakaskasdaaw ta imbaga ti madre superior a no agduaduaak, pumanawakon a dagus. Patiek a maamak di la ket ta tuladendak ti dadduma, isu a pimmanawak iti kombento.
Idi nakaawidakon, mannakaawat unay dagiti nagannakko. Ngem gapu ta awan ti trabaho iti lugarmi, immakarak idiay Germany a pagnanaedan ni adingko. Miembro idi ti aktibo a Komunista a grupo dagiti imigrante nga Espaniol. Nalag-an ti riknak kadagiti mangilablaban iti kalintegan dagiti trabahador ken panangidumduma kadagiti babbai. Gapuna, nagbalinak a Komunista ken nakiasawaak iti maysa a miembro ti grupo. Panagkunak ket adda maitultulongko ta agiwarwarasak iti literatura dagiti Komunista ken makiramraman iti panagprotesta.
Ngem idi agangay, naupayak ta masansan a saan nga ar-aramiden dagiti Komunista ti ibagbagada. Idi 1971, kimmaro ti panagduaduak idi pinuoran dagiti agtutubo a kagrupomi ti Konsulado ti Spain idiay Frankfurt kas panagprotestada iti panangirurumen ti diktadora nga Spain. Ngem ammok a saan nga umiso daytoy.
Idi naipasngay ti inauna nga anakko, imbagak ken lakayko a saanakon nga umatender kadagiti miting dagiti Komunista. Maladingitanak ta awan man laeng ti bimmisita kadakami nga agina kadagiti dati a gagayyemko. Pinampanunotko no ania ti panggep ti biag. Talaga kadi nga adda pagimbagan ti panangpasayaat iti komunidad?
NO KASANO A BINALBALIWAN TI BIBLIA TI BIAGKO:
Idi 1976, dua nga Espaniol a Saksi ti immay iti balaymi ket inawatko ti imbatida a sumagmamano a literatura a naibasar iti Biblia. Iti maikadua nga isasarungkarda, adu ti insaludsodko kadakuada maipapan iti panagsagaba, panangidumduma, ken kinaawan hustisia. Nasdaawak idi inusarda ti Biblia a mangsungbat kadagiti saludsodko! Dagus nga inawatko ti intukonda a panagadal iti Biblia.
Idi damo, kayatko laeng ti maaddaan iti pannakaammo. Ngem nagbaliw dayta idi napankami nakigimong ken lakayko iti Kingdom Hall dagiti Saksi ni Jehova. Dua idin ti anakmi. Naanusda a mangdagdagas kadakami ken timmulongda a nangaywan kadagiti annakmi bayat dagiti gimong. Simmingedak kadagiti Saksi.
Ngem agduaduaak latta iti relihion. Gapuna, binisitak ti pamiliak idiay Spain. Kayat ti angkelko a maysa a padi nga isardengko ti agadal iti Biblia. Ngem dakkel ti naitulong dagiti Saksi sadiay. Inusarda ti Biblia a mangsungbat kadagiti saludsodko, kas iti inaramid dagiti Saksi idiay Germany. Intultuloyko latta ti nagadal idi nagsubliak idiay Germany nupay nagsardeng ni lakayko nga agadal iti Biblia. Idi 1978, nabautisaranak kas maysa a Saksi ni Jehova.
NO KASANO A NAGUNGGONAANAK:
Addan nalawag a panggep ken direksion ti biagko gapu iti umiso a pannakaammo ti kinapudno manipud iti Biblia. Kas pagarigan, iparegta ti 1 Pedro 3:1-4 kadagiti assawa a babbai nga ‘agpasakupda’ kadagiti assawada ken maaddaanda iti “nauneg a panagraem.” Kasta met, patanorenda ti “naalumamay nga espiritu, nga addaan dakkel a pateg iti imatang ti Dios.” Nakatulong dagita a prinsipio tapno maitungpalko ti akemko kas asawa ken ina.
Agarup 35 a tawenen ti napalabas sipud nagbalinak a Saksi. Maragragsakanak nga agserbi iti Dios kas paset ti sangalubongan a pamilia nga agdaydayaw iti Dios. Agyamanak met ta uppat kadagiti lima nga annakko ti agserserbi metten ken Jehova a Dios.


text:
Ni Nelson Aldrich Rockefeller (Hulio 8, 1908 – Enero 26, 1979) ket mays aidi nga Amerikano a negosiante, pilantropo, agseserbi ti publiko, ken politiko. Isu ket nagserbi a kas ti maika-41 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1974–1977), a nagserbi babaen ni Presidente Gerald Ford, ken ti maika-49 a Gobernador iti New York (1959–1973). Isu pay ket nagserbi kadagiti administrasion ni Franklin Roosevelt, Harry Truman ken Dwight Eisenhower kadagiti nadumaduma apuesto. isu ket kameng ti Pamilia a Rockefeller, isu ket nalatak nga agururnong kadagiti arte.
Midia a mainaig kenni Kategoria:Nelson Rockefeller iti Wikimedia Commons


text:
Oksiheno
Ti oksiheno ( /ˈɒksɨdʒɨn/ OK-si-jin) ket isu ti elemento nga addaan ti atomiko a numero iti 8 ken nairepresenta babaen ti simbolo nga O. Ti naganna ket naala manipud ti Griego a ramut a ὀEύς (oxys) ("asido", literal a "natadem", a mangitudo ti naalsem a nanam iti asido) ken ti -Yevής (-genēs) ("agpadpataud"), gapu ta idi daytoy a nanaganan, addan ti biddut a kapanunutan nga amin nga asido ket makasapul ti oksiheno ti panakabukelda. Iti pagalagadan a temperatura ken presion, ti dua nga atomo iti daytoy nga elemento ket agpiansa tapno agporma ti dioksiheno, maysa daytoy a pusasaw nga asul, awan ti ayamuom, awan ti nanam a diatomiko nga alingasaw nga ti pormulana ket ti O2.
Ti oksíheno ket kameng iti chalcogen a grupo idiay periodiko a lamisaan ken daytoy ket nakaro a reaktibo a saan a metal nga elemento nga aggaggagana nga agporma kadagiti kumadua (a kas dagiti oksido) a gangani kadagiti amin a dadduma nga elemento. Ti oksíheno ket maysa a napigsa nga oksido nga ahente ken daytoy ket addaan ti maikadua a kangatuan ti elektronegatibidad kadagiti amin nga elemento (ti laeng pluor ti addaan ti nagatngato nga elektronegatibidad).[1] Bababen ti masa, ti oksíheno ket isu ti maikatlo a kaaduan nga elemento iti law-ang, kalpasan ti hidróheno ken helio[2] ken ti kaaduan nga elemento babaen ti masa iti rabaw a natangken ti daga, a makaaramid daytoy ti gangani a kagudua iit masa ti rabaw a natangken. Ti nawaya nga Panakaaduan dagiti kimiko nga elemento is too kimikalio unay a reaktibo iti Daga no awan ti photosintetiko nga aksion dagiti agbibiag nga organismo, nga agusar ti enerhia ti lawag ti init tapno agpataud ti elemental nga oksíheno nga agtaud ti danum. Ti elemental nga O2 ket mangrugi laeng nga agpaadu idiay atmospera kalpasan ti ebolusionario a panagparang kadagitoy nga organismo, iti agarup idi a 2.5 a bilion a tawtawen.[3] Ti diatomiko nga oksíheno nga alingasaw ket buklenna ti 20.8% iti tomo iti angin.
Gapu ta buklenna ti kaaduan a masa iti danum, ti oksíheno ket buklenna ti kaaduan a masa kadagiti agbibiag nga aorganismo (kas pagarigan, agarup a dua pagkatlo ti masa ti bagi ti tao). Amin kadagiti kangrunaan a klase iti patakder ti molekula iti sibibiag nga organismo, a kas dagiti protina, dagiti karbohidrato, ken dagiti taba,ket aglaonda ti oksíheno, a kas dagiti pay kangrunaan a kumadua nga inorganiko a mangbukel kadagit kontsa ti ay-ayup, ngipen, ken tulang. Ti elemental nga oksíheno ket mapataud babaen ti sianobakteria, algas ken mulmula, ken mausar dagitoy iti selular a panaglinget para iti amin a narikut a biag. Ti oksíheno ket makasabidong kadagiti anaerobio nga obligado nga organismo, a dagitoy ket ti kaaduan a porma dagiti nasap a biag iti Daga aginggana ti O2 ket nangrugi nga immadu iiti atmospera. Ti maysa pay a porma ti (alotropo) iti oksíheno, osono (O3), ket tumulong dagitoy a mangsalaknib ti biospera manipud ti ultrabioleta a radiasion nga addaan ti nagato a kangato ti daga nga osono a rutap, ngem daytoy ket rugitan iti asideg ti rabaw a daytoy ket produkto iti narugit nga asuk. Iti nagatngato pay a nababa nga orbita ti daga nga altitud nga atomiko nga oksiheno ket adu dagitoy idiay ken daytoy ket punganay pay iti panagrunot parakadagit pagluganan ti limbang.[4]
Ti oksiheno ket nawaya a duktalan babaen ni Carl Wilhelm Scheele, idiay Uppsala, idi 1773 wenno nasapsapa pay, ken ni Joseph Priestley idiay Wiltshire, idi 1774, ngem ni Priestley ket isu ti naikkan ti prioridad gapu ta ti obrana ket immuna a naipablaak. Ti nagan nga oksíheno ket naaramid idi 1777 bababen ni Antoine Lavoisier,a dagit panag-eksperimentona iti Oksíheno ket nakatulong a nagikkat ti panagtalek ti nalatak idi a plogiston a teoria iti panag-uram ken panag-runot. Ti oksíheno ket pinataud ti industria babaen ti praksional nga alambike iti nalikido nga angin, ti panag-usar dagitiseolita nga addaan ti presion a panag-siklo tapno mapaadu ti oksiheno manipud iti agin, elektrolisis iti danum ken dadduma pay a pamuspusan. Dagiti us-usar ti oksiheno ket mairaman kadagiti panagtaud iti asero, dagiti plastik ken dagiti tela; propulsor ti kuitis; oksíheno aterapia; ken suporta ti biag kadgiti eroplano, dagiti submarino, panagbaniaga ti limbang ken dagiti panagbatok ti adalem a danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "WebElements Periodiko a Lamisaan dagiti Elemento | Oksíheno | Elektronegatibidad". Webelements.com. Naala idi 2011-11-07.
- ^ Emsley 2001, p.297
- ^ "NASA Research Indicates Oxygen on Earth 2.5 Billion Years ago" (Press release). NASA. 2007-09-27. Naala idi 2008-03-13.
- ^ "Panagrunot ti atomiko a oksihena". Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi Hunio 13, 2007. Naala idi 2009-08-08.


text:
Ania ti Kuna ti Biblia?
Adda kadi nagan ti Dios?
ADDA DAGITI MANGIBAGA nga awan naganna. Kuna met ti dadduma a Dios kano wenno Apo, ken adda met dagiti mangibaga nga adu ti naganna. Ania ti makunam?
TI KUNA TI BIBLIA
“Sika, nga agnagan Jehova, sika laeng ti Kangatuan iti intero a daga.”—Salmo 83:18.
ANIA PAY TI MAAMMUANTAYO ITI BIBLIA?
Uray no adu ti titulo ti Dios, maysa laeng a nagan ti impanaganna iti bagina.—Exodo 3:15.
Saan a misterio ti Dios; kayatna a maam-ammotayo isuna.—Aramid 17:27.
Mabalin a ti umuna nga aramidem tapno agbalinka a gayyem ti Dios ket ti panangammom iti naganna.—Santiago 4:8.
Dakes kadi a baliksen ti nagan ti Dios?
PANAGKUNAM?
Wen
Saan
Depende
TI KUNA TI BIBLIA
“Dika aramaten ti nagan ni Jehova a Diosmo iti awan patpategna a pamay-an.” (Exodo 20:7) Sa laeng dakes nga usaren ti nagan ti Dios no mausar dayta iti pamay-an a mangipakita iti kinaawan respeto.—Jeremias 29:9.
ANIA PAY TI MAAMMUANTAYO ITI BIBLIA?
Ammo ni Jesus ti nagan ti Dios ken inusarna dayta.—Juan 17:25, 26.
Aw-awisennatayo ti Dios nga awagantayo isuna iti naganna.—Salmo 105:1.
Ar-aramiden dagiti bumusbusor iti Dios ti amin a kabaelanda tapno malipatan dagiti tattao ti nagan ti Dios.—Jeremias 23:27.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Adda Kadi Nagan ti Dios?
Adu ti titulo ti Dios, kas iti Mannakabalin-amin, Namarsua, ken Apo. Ngem agarup 7,000 a daras a nausar ti personal a nagan ti Dios iti Biblia.
Ania ti Pudno Maipapan iti Dios?
Maseknan kadi ti Dios kenka? Ammuem ti personalidadna ken no kasanoka a makaadani kenkuana.


text:
Ti Libel Case
Daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan a lapped dagiti kameng ti media tapno inda agirakurak iti kinapudno. Daydiay panagsao iti pudno ket tumutop koma a tumakder iti amin a balido nga isyo a mitsa iti pannasolbar ti tumaud a parikut no did man ti timmaud a sakit ti gimong ngem gapu daytoy a lapped timmaud limtuaw met kadagiti kameng iti gudeng lalo kadagiti adda iti babassit a poder wenno dagiti addaan no dipay ket awanan iti natugawanna iti agrakrakaya a gimong.
Saanen a mabilang dagiti kameng ti media iti simmango iti defamation case. Iti print ken broadcast media media, ad-adda a sumangoda iti libel case, a maysa kadagiti rupa ti defamation. Ti maysa pay a rupa daytoy ket ti slander. Maysa met a rupa iti panangbusal ti ngiwat ti libel case.
Iti agdama, sisasango ni Alexis (Alexander) Adonis, kameng ti broadcast media sadiay Davao iti kaso ti libelo. Iti radio, inwaragawag ni Adonis kadagiti serie ti komentariona a maysa a kongresista iti timmaray a labus iti maysa kadagiti hotel iti Davao gapu a ta nasukalan ida ti mister ti ‘nobiana’. Indarum ti kongresista ni Adonis iti libelo kadagiti komentona, ta maipagarup nga isu iti madakdakamat iti Davao Burlesque King Scandal. Napaneknekan a nagbasol iti korte ni Adonis, immawat iti parol idi Pebrero ngem saan a dagus a makaruar ta sabali manen a libelo iti naikaso kenkuna, nga ita ket ti met ‘nobia’ ti nagdarum. Nupay nagpiensa ni Adonis saan a mapalubosan a rumuar itri pagbaludan. Kinondena dagiti ganggannaet a media, ti Reporters without Borders ken local a grupo dagiti media, ti National Union of Journalists of the Philippines ken ti Center for Media Freedom and Responsibility ti kaso ni Adonis, ngem nakaserra dagiti lapayag dagiti maseknan.
Iti sabali pay a kaso ti libelo, innem a bulan agingga iti dua a tawen, ken panagbayad iti 5 a million a moral damages ken P33,732 for civil damages iti Carpio Villaraza and Cruz (nga itan ket Villaraza, Cruz, Marcelo and Angcangco) law firm iti nayetnag a pannanusa ni publisher ken Editor in Chief ti Daily Tribune Ninez Cacho-Olivarez.
Agpada dagiti dua a kaso a dinungparda ti pader a dakkel, ket gapu ta babassitda ken awan iti dakkel a tugawda, isu ngata ti puon ken gapuna a saanda a naiggaman ti balligi ken saanda a naiggaman ti lawag ti rinugianda a panggep? Kasano wenno ania koma no ti sinarida nga alad ket dagiti laeng gagangay nga awanan kapet, nabaddekanda koma ti tugotda iti agdama?
Kalpasan iti nagsasaruno a pammapatay iti naglabas a tawen kadagiti kameng ti media, ken naginana (ngata) daytoy kalpasan a nagsagrap ti pagilian iti a pannakaumsi iti sangalubongan, sabali manen ita a bangungot ti sagrapen dagiti katrabaho. Sabali manen a sangoen a busor ti panagserbi.
Awansa metten iti panagpatingga iti panagdadael kadagiti nasayaat a panggep ken pudpudno a panagserbi? Apay a saan laeng koma a panagpapatas iti maisarwag iti panggep tapno tumaud iti napudpudno nga ingpen a dur-as ken annayas iti panagbiag?
Awan iti an-anakenmi itoy a sinurat, ngem saan a solusion wenno sungbat ti dur-asan dagiti libelo no di ket saan a panangited iti karbengan ti trabaho ket panangpungtil ketdi daytoy kadagiti panagpapatas a panirigan ken panagkita iti tungga ingpen.
Kalpasan kadagiti nakaal-alliaw a panagparti iti kapanagan, rumbeng laeng koma nga awanen iti sumaruno pay a bangungot a sangoen. Ngem apay a saan nga agpatingga ti panagbasnot dagiti bagiw kadagiti mulinaw a pampanunot?
No awan ti asuk, awan la ketdi ti uram. Saan nga agsao ti maysa a kameng no awan iti inna pagibasaran. Agsao ti kameng gapu ta isu daytoy ti pudno. Agsao ti kameng gapu ta trabahona iti mangited iti sadiwa ken tumutop nga impormasion. Agsao ti kameng gapu ta kayatna laeng a yetnag ti opinionna. Amin dagitoy a tallo a rason ket saanda a sakopen ti kaso a libelo. Amin dagitoy a rason ket balido a mailaksid iti nasao a kaso.
Ngem iti kaso dagiti addaan iti bassit no dipay ket awan iti tugaw ket ket nailaksiddansa metten kadagiti di magaw-at nga anus ken pannakaawat? Sadino ngarud koma iti pagturongan ti gimong no lapdan dagiti tumakder a mangibangon ken mangdillaw iti inna panagrakaya?
Ingpenmi laeng a saan koman nga umadayo ti naisarwag nga addang kontra dagiti mulinaw a panggep, isu a kondenaenmi dagiti panagpungtil kadagiti nagtured a simmulbod…#
Sunday, June 08, 2008
Editorial
Ti Libel Case


text:
San Jose, Amianan a Samar
Ti San Jose ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Amianan a Samar iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Jose ket politikal a nabingbingay iti 16 a barbaranggay.[2]
- Aguadahan
- Bagong Sabang
- Balite
- Bonglas
- Da-o
- Gengarog
- Geratag
- Layuhan
- Mandugang
- P. Tingzon
- San Lorenzo
- Tubigdanao
- Baranggay North (Pob.)
- Baranggay South (Pob.)
- Baranggay East (Pob.)
- Baranggay West (Pob.)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Amianan a Samar". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 14 Oktubre 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Amianan a Samar". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 14 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
PAKASARITAAN TI BIAG
Dagiti Mata ni Jairo—Us-usarenna nga Agserbi iti Dios
Mailadawanmo kadi ti kasasaadmo no saanmo a makontrol ti intero a bagim malaksid kadagiti matam? Kasta ni manongko a Jairo. Ngem naragsak latta ti biagna. Sakbay nga ilawlawagko no apay, iyestoriak pay nga umuna ti kapadasanna.
Nayanak ni Manong Jairo nga addaan iti spastic quadriplegia, maysa a kita ti cerebral palsy. * Isu a dina makontrol ti kaaduan a paset ti bagina. Saan a makaipatulod ti utekna kadagiti nalawag a signal kadagiti maselna isu a dina makontrol ti panagtiritir dagiti ima ken sakana. Gapu ta bigla nga agkissiw no dadduma, madangranna ti bagina ken dagiti kaabayna no saanda a mapakadaan. Makapaladingit ta masansan a masapul a nakagalut dagiti ima ken sakana iti wheelchair tapno maliklikan dagiti kasta nga aksidente.
DAGITI RIGAT A NAPASARANNA BAYAT TI PANAGADULTO
Kumarkaro ti ut-ot a marikrikna ni Manong bayat a dumakdakkel. Tallo pay laeng a bulanna idi mangrugi nga agkissiw nga uray la maawanan iti puot. Masansan nga itaray ni Mommy idiay ospital ken ar-arakupenna a siiirut ta pagarupna a natayen.
Gapu ta masansan nga agpatangken ken umirteng dagiti maselna, nadeporma idi agangay dagiti tulangna. Idi agtawen iti 16, nagligasi ti padingpadingna isu a masapul a maopera agraman ti luppo ken patongna. Malaglagipko pay laeng ti rinabii a panagsangsangit ni Manong bayat nga agpapaimbag.
Gapu iti nakaro a kasasaadna, naan-anay nga agpampannuray iti tulong ti sabsabali tapno makapangan, makasukat, ken makaidda. Masansan a da Daddy ken Mommy ti mangar-aramid kadagita. Nupay kanayon a kasapulanna ti tulong, kanayon met nga ipalagip dagiti nagannakmi a saan laeng a nakadepende ti biagna kadagiti tattao no di pay ket iti Dios.
NALUKTAN TI KOMUNIKASION
Saksi ni Jehova dagiti nagannakmi, ken ibasbasaanda ni Manong kadagiti estoria ti Biblia sipud pay idi maladaga. Ammoda a naragragsak ti biag ti maysa no nasayaat ti relasionna iti Dios. Awan maaramidan ni Manong iti nakapuy a bagina ken iti agtultuloy a panagkissiwna, ngem mabalinna ti maaddaan iti nasayaat, natibker a namnama iti masanguanan. Nupay kasta, masansan a pampanunotenda no matarusanna met laeng dagiti kinapudno iti Biblia.
Naminsan idi ubing pay ni Manong, kuna ni Daddy, “Jairo, agsaoka man!” Kunana pay, “No talaga nga ay-ayatennak, padasem ti agsao!” Bayat nga agpakpakaasi ni Daddy ken Manong a mangibalikas iti uray maysa laeng a sao, nagarubos dagiti luana. Inkagumaanna nga iyebkas ti marikriknana ngem awan ti agbalikas a saona. Nakonsiensia ni Daddy ta napagsangitna ni Manong. Ngem ipakita ti reaksionna a naawatanna ti imbaga ni Daddy. Saan la ngamin a makapagsao.
Di nagbayag, napaliiw dagiti nagannakmi a napartak ti panaggaraw dagiti mata ni Manong no adda kayatna nga ibaga. Maupay no saanmi a matarusan ti kayatna a sawen. Ngem idi nasursuro dagiti nagannakmi a tarusan ti garaw dagiti matana ken mayawatda ti kayatna, dumanon iti lapayag ti isemna kas panangipakita iti panagyamanna.
Insingasing ti maysa nga speech therapist a tapno mas agkikinnaawatankami, ingatomi ti dua nga imami no ti sungbat ti saludsodmi ket wen wenno saan. No kitaenna ti kannawan nga imami, wen ti sungbatna. Ngem no kitaenna ti kannigid, saan ti kayatna a sawen. Iti kasta a pamay-an a maibagana ti kayatna.
NAKAPATPATEG A PASAMAK ITI BIAG NI JAIRO
Mamitlo iti makatawen nga agasamblea ken agkombension dagiti Saksi ni Jehova. Adda dagiti palawag a naibatay iti Biblia a mangngegan ti adu a tumabuno. Kanayon a magagaran ni Manong iti palawag para kadagiti agpabautisar. Maysa nga aldaw, idi agtawenen iti 16, dinamag ni Daddy, “Jairo, kayatmo kadi ti agpabautisar?” Dagus a kimmita iti kannawan nga ima ni Daddy a mangipakita a kayatna. Dinamagna pay, “Inkararagmo kadin iti Dios ti karim nga agserbi kenkuana iti agnanayon?” Kimmita manen iti kannawan nga ima ni Daddy. Nalawag nga indedikarnan ti biagna ken Jehova.
Kalpasan ti sumagmamano a panagsasarita maipapan iti Biblia, nalawag met a naawatanna ti kaipapanan ti panagbautisar dagiti Kristiano. Isu nga idi 2004, sinungbatanna ti kapatgan a saludsod, “Indedikarmo kadin ti biagmo iti Dios tapno aramidem ti pagayatanna?” Kimmita ni Manong iti ngato kas sungbat. Dayta ti naitulag nga aramidenna no ti sungbatna ket wen. Nabautisaran ni Manong kas maysa a Saksi ni Jehova iti edad a 17.
MATA A NAIPAMAYSA KADAGITI NAESPIRITUAN A BAMBANAG
Idi 2011, naaddaan ni Manong iti baro a pamay-an ti pannakisarita—kompiuter a konkontrolen ti mata. Madetek daytoy nga alikamen ti panaggaraw ti iris-na isu a ma-activate dagiti icon iti iskrin. Ti panangkirem wenno panangmingming iti icon ket kasla panangi-click iti mouse ti kompiuter. Adda board a naglaon kadagiti ladawan a makatulong iti pannakikomunikarna. No kiremanna ti maysa kadagita a ladawan wenno icon, ti software ti kompiuter pagbalinenna nga elektroniko a timek ti mensahe ti ladawan.
Bayat nga umad-adu ti pannakaammo ni Manong iti Biblia, pumigpigsa met ti tarigagayna a tumulong kadagiti tattao iti naespirituan. Kadagiti linawas a panagadalmi iti Biblia kas pamilia, masansan a kitaennak sana kitaen ti kompiuterna, tapno ipalagip a masapul nga agsuratak iti ikomentona bayat ti saludsod ken sungbat a paset dagiti gimong ti kongregasion.
Kadagiti gimong, siaanus a mingminganna ti iskrin tapno mapilina dagiti maitutop nga icon, kalpasanna, mangngegton ti elektroniko a timekna. Napalalo ti isemna tunggal maparegtana dagiti kakabsat iti kastoy a pamay-an. Kuna ni Alex a gayyem ni Manong, “Kanayon a maparegtaak tunggal mangngegko dagiti komento ni Jairo maipapan kadagiti topiko iti Biblia.”
Us-usarenna met dagiti matana a mangiranud kadagiti patpatienna iti sabsabali. Kas pagarigan, mingminganna ti maysa nga icon a mangiladawan iti hardin nga addaan iti an-animal ken tattao a nagduduma ti pulida ken agbibiagda a sitatalna. No ma-activate daytoy nga icon, kuna ti elektroniko a timek, “Ikarkari ti Biblia nga agbalinto a paraiso ti daga ken awanton ti sakit ken ipapatay, Apocalipsis 21:4.” No aginteres ti kasarsaritana, mingminganna ti sabali pay nga icon ket agsao ti elektroniko a timek, “Kayatmo kadi ti makipagadal kaniak iti Biblia?” Nasdaawkami ta inawat dayta ni lolomi. Makaparagsak a makita ni Manong, iti tulong ti maysa a Saksi, a siaanus a mangyad-adal iti Biblia ken Lolo! Maragragsakankami ta idi Agosto 2014, nabautisaran ni Lolo iti maysa a rehional a kombension iti Madrid.
Dagiti mannursuro iti eskuelaan ni Manong nadlawda met ti debosionna iti Dios. Kuna ni Rosario a maysa nga speech therapist: “No makimiembroak iti maysa a relihion, kayatko ti agbalin a Saksi ni Jehova. Nakitak no kasano a naaddaan ni Jairo iti pudpudno a panggep ti biag gapu iti pammatina, iti laksid ti narigat a kasasaadna.”
Rumanraniag dagiti mata ni Manong tunggal ibasak ti kari ti Biblia: “Kumalay-atto daydiay pilay a kas iti panagkalay-at ti kalakian nga ugsa, ket ti dila daydiay umel umkisto gapu iti ragsak.” (Isaias 35:6) Nupay maupay no dadduma, naragsak latta. Posible daytoy gapu ta naipamaysa ti biagna iti Dios ken kadagiti Kristiano a gagayyemna. Ti kinaragsak ken napigsa a pammatina ti pammaneknek a ti panagserbi ken Jehova pagbalinenna a makagunggona ti narigat a biag.
^ par. 5 Ti cerebral palsy (CP) ket termino a pangdeskribir iti pannakadangran ti utek a mangapektar iti panaggaraw. Mabalin nga agresulta met dayta iti panagkissiw ken problema mainaig iti pannangan ken panagsao. Ti spastic quadriplegia ti kakaruan a kita ti CP; mabalin nga agresulta iti panagsikkil dagiti ima ken saka, ken panaglupoy ti tengnged.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Ti Kuna ti Biblia Maipapan iti Panagrigrigat
Maseknan kadi ti Dios kadagiti pakasuotan ken nasaem a marikriknatayo?


text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gaputa dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti aniaman a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, msumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna a panagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, arkea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] - ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaada ti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti linaon
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]— R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud ti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.[23][24] Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud ti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] - dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga organiko a molekula babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kellaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti protina, ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud ti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti posporo (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud ti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti meteorite a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akinruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gaputa ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud ti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia. 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers publisher=Chambers Publishers Ltd (online nga ed.). 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct. 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0262017288.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0765602164.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0521762782.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0199888396.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina. 13 (4). Naala idi 2012-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie. 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0520078276.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (Hunio 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen" (PDF). Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ. 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo (PDF). Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan" (PDF). Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia. 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia. 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang" (PDF). Bioethics. 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1405193360.
- ^ Wacey, D.; Kilburn, M. R.; Saunders, M.; Cliff, J.; Brasier, M. D. (2011). "Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia". Nature Geoscience. 4 (10): 698. doi:10.1038/ngeo1238.
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 Marso 2013). "BIag Sakbay ti Daga" (PDF). arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan. 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0964130408.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 019854751X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (Mayo 13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F., dagiti ed. Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA. The RNA World. Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press. pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (Pebrero 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature. 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos. 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature. 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature. 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A. (Hunio 18, 2013). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Arkea a taaw". PNAS. 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science. 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology. 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agosto 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei. 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Puon ti Biag iti Wikimedia Commons