c: text/html

text:
Jul 4, 2016
Inawaganna iti longsleeve Filipino guy, ngem ne, isu met ti naasawana...
NATAYAG a lalaki, ngem medyo narapis. Guapo idi kabambanuaganna pay. Awitna dayta a langa agingga a nataengan. Iti ababa a pannao, baby face- dayta ni George Pacubas, maysa a sakada.
Ngem asino daytoy George Pacubas?
Nayanak ni George idiay Barangay Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Abril 23, 1923. Iti panagturongna idiay Hawaii, espesial ken nakalalagip nga aldaw para kenkuana. Rinambakan ngamin George ti panagkasangayna iti barko a nagluganna nga S.S. Maunawili idi 1946 iti panagturongna iti Maui, Hawaii, a destinona. Kadua ni George dagiti sabsabali pay a sakada a nagpirma iti kontrata ken agragut nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii para iti naraniag a masakbayan ti pamiliada.
Ket kas met kadagiti dadduma a sakada, maymaysa ti rason no apay a kayatda ti mapan iti Hawaii- "naraniag a masakbayan ken naimbag a gasat nga agpaay iti pamilia."
Maysa ni George kadagiti inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S] Company.
Baro a buya. Baro nga aglawlaw. Baro a biag...
Simmanglad ti nagluganan a barko ni George ken dagiti sabsabali pay a lallaki iti Kahului Harbor, Maui, idi Abril 29, 1946. Sakbay a napalubosanda a bimmaba iti barko, naited kadakuada ti bukod a numero kas pammigbig ti kinataoda- ken indulin ni George dayta a numero agingga a nagretiro iti trabaho.
Dagus a nangrugi ni George iti trabaho a kas aglammua iti root [wenno cutting grasses], mule man [iturongna ti kabalio a nagkarga iti unas iti disso a pakaimulaanna], agbagkat ken agibunong kadagiti maimula nga unas, utility truck driver [agiwaras iti danum, dagiti kasapulan a supplies, kdp.] kadagiti trabahador, mud truck driver [agala ti pitak manipud iti kiskisan sana ibelleng iti pagbasuraan], ken trash trailer driver nga addaan iti PUC. Trabahona dagitoy agingga a nagretiro idi tawen 1986.
Bayat a nagtrabaho iti HC& S, nagindeg ni George iti Kampo 10 ken Hospital Camp [masarakan daytoy iti Hansen Road iti Puunene]. Makaisem ni George a manglagip kadagiti kinabbalayna iti kampo a kas kada: Pedro Pacubas, Fernando Pacubas ken Edward "Jose" Sales.
"Naragsak ti biag iti Camp 10 ken Hospital Camp," linagip ni George. Narimat dagiti mata ni George iti pananglagipna ti napalabasna iti kampo. No mabalin,
kayatna manen ti agsubli kadaydi a panawen.
Maibiliang ti kampo a kas maysa a komunidad dagiti Filipino. Masansan a marambakan ti Rizal Day ken 4th of July. Adda pay pasala a maawagan iti "ribbon dance" no sadino a dagiti lallaki ti maipareha ken agbayad tapno maisala dagiti dayag/imnas.
Linagipna pay nga adda idi "social boxes" a dagiti lallaki ti agtitinnawar. No asino ti kangatuan ti tawar, isu ti makaala iti dayta a kahon ken adda pay gundawayna a mangisala ti asinoman a balasang. Naipalaon iti daytoy a social boxes ti nagduduma a nagyanna kas iti makan, aplayanses ken no ania dita a pangay-ayo. Adu idi dagiti maimbitaran a ka-Filipinoan a babbalasang para iti daytoy a pasala.
Ket nagayat ni George ken ni Louisa...
Nangrugi ti relasion iti nagbaetan da George ken Louisa De Aquino idi yam-ammo ti Dios-ti-aluadna Mariano Patao [ama ni Linda Patao Cortez] ni George ken ni Louisa iti maysa a pasken. Nasinged nga aggayyem da Mr. Patao ken George. Nasinged met nga agpagayam ti balasang ni Mr. Patao, ni Linda ken Louisa. Agkarruba dagitoy iti Waihe'e. Agpada dagitoy a local born- nayanak ken dimmakkel iti Maui.
Iti maysa nga aldaw, idi tawen 1949, inimbitaran ni Linda ni Louisa nga agatendar iti maysa a party. Naglugan da Linda ken Louisa iti puraw a Pymouth a karro [sabali nga awag ti kotse] ni Goerge tapno itulnogna ida iti party a naangay iti Filipino Clubhouse iti Puunene.
Nataer ti langa ken takder ni George iti kawesna a "longsleeve" shirt. Nupay nakakita idin ni Louisa iti kastoy a klasena ti kawes, dinayawna ni George. Ket manipud idin, inawaganna ni George iti "Longsleeve Filipino Guy." Saan a kinagura to baro dayta nga angaw ni Louisa kenkuana. Nangrugi ketdi ti pakasaritaan ti ayatna iti dayta nga angaw, a manipud idin, nangrugi nga immasideg ti rikna ni George iti balasang. Di maungpot a panagistoria iti napalabas a pakasaritaan ti biag ti nagtungtonganda. No dadduma, agdanggayda pay nga agkatawa.
Para ken ni George, dakkel a paset ti "longsleeve" shirt-na iti pakasaritaanna ken Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda ti nagam-ammo ti nangitunda kadakuada iti altar.
Nagkallaysa da Goerge ken Louisa idi Hunio 12, 1954, iti St. Ann's Church iti Waihe'e. Naangay ti padaya/punsion iti St. Anthony Clubhouse idiay Lower Waiehu Beach, Wailuku.
Pannakabangon ti pamilia
Kalpasan ti kasar, nagyan da George ken Louisa iti Hospital Camp iti dua a tawen. Kalpasanna, immakarda iti Spanish A manipud tawen 1954 agingga iti 1960.
Agingga a nataenganen dagiti agkakaingungot, malagip ken kas da mangngeg pay laeng ti ringgor dagiti aglabas a truck iti natapok a kalsada iti asideg ti pagtaenganda. Ket idi tawen 1960, immakarda iti Kahului. Ditoy a rinambakan da George ken Louisa ti panagretiroda iti trabaho.
Nakem ngata ti Dios ti nangitunda kada George ken Louisa iti yaakarda iti baro a disso a 'yanda ita. Di ngamin ipagarup dagitoy nga agasawa a ditoy ti pakasarakanda ti kinaubing ken gayyem ni Louisa a ni Linda [Cortez]. Agpada ti kalsada ken dua laeng a balay ti nagbaetan dagitoy iti lungar nga ayanda iti Kahului. Pudno, agkarruba ken aggayyem dagitoy iti tunggal biag!
Lima nga annak ti naragsak a pamilia
Ni Charise, inauna. Nagturpos iti Maui Community College [MCC], nagtrabaho iti County of Maui- Clerk Office. Nayasawa ken ni Andrew Fuller, nagtrabaho iti Johnson Brothers a kas salesman. Nagtrabaho pay daytoy iti Sack and Save. Dua ti annakda: Ryan ken Jeremy.
Maikadua ni Kenneth. Nagturpos iti MCC ken nagtrabaho a kas Manager iti Local Motion Shop, Kukui Mall, Maui Nayasawa ken ni dati a Carlyn Apana, nagtrabaho daytoy iti Coldwell Banker a kas sekretaria. Uppat dagiti annakda: da Jason, Ikaika, Corbin ken Keely.
Maikatlo ni Leona. Nagturpos met iti MCC ken nagtrabaho iti 4 Star Mortgage. Nayasawa ken Duane Ah Yen, maysa a pintor. Tallo dagiti bungada: Kristi, Shauna ken Nervai.
George, Jr.- ti maikapat. Nagturpos iti MCC ken nagtrabaho a kas Correctional Officer. Nayasawa ken ni dati a June Facuri, nagtrabaho iti State Farm Insurance. Addaanda iti tallo nga annak: da Iris, Michael, Gannon ken Ramsey.
Inaudi ni Jason. Retirado iti Airforce. Nagtrabaho iti Terminix.
Ti pammagbaga ni George
-kadagiti agtutubo: "Respetaren ti pamilia. Agipakita iti napintas nga ugali. Mapan agbasa- ta ti edukasion ti tulbek ti nasayaat ken naraniag a masakbayan."
-para kadagiti kapatadana: "Agkaykaysa, adda koma kappia. Awan ti agsisinnupiat. Taripatoen ti bagi, nangruna ti salun-at. Agwatwat ken aramiden
dagiti banag a kabaelan ti bagi."
Magustoan ni George ti agtrabaho iti family garden-na. Aktibo met ni misisna iti Christ the King a kas miembro ti choir ti simbaan. Tumulong pay nga agdalus ken agdekorar iti simbaan no adda tiempo ken wayana. Aktibo da Goerge ken Louisa iti Filipino Catholic Clubs ken tumulong ti grupoda kadagiti maisayangkat a kombension ti Maui. Managpaliwada idiay Filipinas ken Las Vegas.
Ken ni George Pacubas: "Balligi a nanglukat ti dalan para iti naraniag a masakbayan ti sumaruno a henerasion dagiti agtutubo..."
INAWAGANNA ITI LONGSLEEVE FILIPINO GUY,
NGEM NE, ISU MET TI NAASAWAN...
Rudy Ram. Rumbaoa
Ammuen Pay Daytoy, Sakada
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
www.filamobserverarticles.blogspot.com
Apr 10, 2016
Apay Earth Day?
ITI agtultuloy a pannakaabuso ken in-inut a pannakapukaw kadagiti birhen a kabakiran ken let-ang, wenno ti alisto a pannakarunaw dagiti yelo iti Antartica, ti pannakaibukbok ti lana iti taaw, dagiti narugit nga asuk a patauden dagiti factoria ken power plants, ti pannakaigabor wenno pannakaibelleng dagiti toxic wastes materials, ti sabidong a patauden dagiti pestisidio ken dadduma pay, manamnama dumegdegdeg ti problema iti Global warming ti lubong.
Kinapudnona, ngimmaton ti average temperature iti rabaw ti angin ken taaw manipud pay idi katengngaan ti 20th century ket manamnama nga agtultuloy a ngumato pay.
Ket gapu kadagiti di agsarday nga aktibidad ti tao kas iti panangpuor ti fossil fuel ken pannakaabuso dagiti kabakiran wenno pannakakalbo dagiti kabambantayan, agtultuloyto latta iti ingangato/panagadu iti konsentrasion ti greenhouse gases.
Sabali laeng ti panagsipnget iti tangatang gapu iti ingangato met ti atmospheric concentrations nga aerosols nga aramid ti tao- a daytoy ti epekto iti panangbangen dagiti napupuskol nga ulep ti lawag ti init a dumanon iti daga.
Ti panagngato iti temperatura ti lubong, agresulta iti idadakkel ti danum. Manamnama a mapasaran ti Artic Region ti alisto a pannawatak-watak dagiti glaciers, ken pannakatunaw dagiti permafrost ken yelo ti taaw. Karaman a maapektaran ti masansan ken napalalo a panagbaliw ti panawen.
Idi Nobiembre 2009, nagpirma ken pinasingkedan ti agarup 187 a nasion ti maaw-awagan iti "Kyoto Protocol"- a ti gagemna ket tapno mapagtalna ti kumarkaro a konsentrasion ti greenhouse gases ken tapno malapdan ti pagbutbutngan nga "anthropogenic interference." Ket kas sungbat dagitoy a nasion iti daytoy a problema, naisingasing iti pannakabalbaliw ti klima karaman ti mitigasion tapno mapabassit ti emision/asuk, maadaptar ti agbalin nga epekto ti global warming, ken ti panangikkat dagiti geoengineers ti greenhouse gases iti tangatang a mangbangen iti iseserrek ti lawag ti init.
Ti ngay Ozone Layer? Daytoy a layer ti arigna nayaplag/naisallukob iti lubong tapno agbalin a salaknib iti ultraviolet [UV] rays ti init. Daytoy a layer ket addaan iti nangato a bilang ti konsentrasion ti ozone [03]. Sagepsepen daytoy a layer ti 97-99% nga ultraviolet light ti init- a daytoy a UV ti mapapati a mangdadael kadagiti agbibiag iti lubong no agtultuloy a dumakkel ti buttaw ti nasao a salaknib. Masarakan daytoy a layer iti babaen ti stratosphere iti mapattapatta a 13-40 a kilometro [8.1- 25 a milia] iti ngatuen ti lubong.
No mapukaw ti ozone layer, adda dua a dakes nga ibungana. Umuna, "dumakkel/umadu ti UV," ken maikadua, "maapektaran dagiti nabiag iti lubong." Maysa ti UVB iti makagapu no apay a maaddaan ti tao iti kanser iti kudil kas iti Basal and Squamous Cell Carcinomas ken Malignant Melanoma, ken Cortical Cataracts. Mainayon iti daytoy, ti panagadu ti UV iti ruar/rabaw iti tangatang ti mangitunda iti panagdakkel ti " tropospheric ozone" nga ad-adda la ngarud a mangirisgo iti salun-at ti tao.
Ngem apay a naawagan iti Earth Day?
Naituding daytoy nga aldaw tapno mabigbig, maipamaysa ken mapabileg ti kinapateg iti aglawlaw ken ti rekursos naturales ti lubong. Ti Earth Day ket maysa kadagiti dua a mapaliiw ken agpada a tinawen a maobserba bayat iti panawen ti panagtubo [spring] iti akin-amianan a paset ti lubong, ken iti nagbaetan ti kalgaw ken nababasa a panawen [autum] iti akin-abagatan a paset ti lubong.
Tinawen a rambakan ti Nagkaykaysa a Nasiones ti Earth Day iti March equinox, nagbalin a tradision a binangon ni peace activist John McConnell idi 1969. Idi 1970, nabangon ti maikadua nga Earth Day babaen ken ni US Senator Gaylord Nelson. Iti maikadua nga Earth Day, kayat ni Nelson a maipasagepsep ken maisuro iti panangtagiben wenno panangsalaknib, panangpreserba ken panangipateg iti aglawlaw.
Iti agdama, maisaknap ti Earth Day iti sangalubongan babaen ti Earth Day Network. Idi 2009, indeklara ken innaganan ti Nagkaykaysa a Nasiones ti Abril 22 iti tunggal tawen a kas "International Mother Earth Day."
Idi Abril 22, 1970, indaluoan ni Denis Hayes ti nailian a tignay protesta kontra iti panagtarikayo kadagiti kabambantayan ken ti pannakaabuso ti rekursos naturales. Nagutigot ti rinibribu nga organisasion iti kolehio ken unibersidad ket nakipaset iti agarup 20 a milion a bilang dagiti Amerikano iti gannuat nga inrubbuat ni Hayes. Ket gapu iti nasao a tignay, naplano ti immuna a pannakarambak ti Earth Day a ti gagemna: "Maaddaan iti nasalun-at a buya ti aglawlaw."
Ni Hayes ket Harvard graduate student, nagpresidente ti student body ken aktibista ti Standford University ti McCloskey District, ken national coordinator ti maysa a grupo.
Gapu kadagitoy nadakamat nga aktibidad ti tao ken alisto a panagadu ti populasion; wenno ti in-inut a pannakasabidong ti angin, ti danum ken rugit iti daga, arigna nga awanen ti pagpusiposan ti tao iti lubong. Global warming, pannakausar ti fossil fuels para iti enerhia ken transportasion, panagusar iti pestisidio ken moderno a ramramit iti napalawa a pagtatalonan- dagitoy ti mangiduron ti alisto a pagkapuyan ti lubong iti kabaelanna a mangsuporta iti kasapulan ti tao. Agbalin a nakapimpiman dagiti agbibiag iti lubong.
Aniat' Masapul nga Aramiden?
Gapu't dumegdegdeg a problema ti lubong, agbalin ti tao nga awan gawayna ken mabalin a masaludsodtayo: "Ania't mabalin nga aramiden wenno maitulongtayo?" Simple a sungbat: "Makatulong ti tao iti pannakabalbaliw ti lubong."
Maysa a kapintasan nga aramiden isu ti panangisardeng iti panagusar kadagiti plastic materials. Iti America, maibelleng iti agarup 10.5 milion a tonelada ti plastic iti pagbasuraan iti tunggal tawen, ken adda 8% nga oil production ti tinawen a mausar ti lubong iti pannakapartuat kadagiti plastic products. Mausar ti tunggal botelia ti plastic iti sadino man a lugar manipud 100 agingga iti 1000 a tawen iti sanitary landfill, idinto a makatulong a makainut agingga iti 60% no ma-recycle dagiti plastic imbes a mausar ti enerhia iti panagaramid kadagiti nasao a produkto.
Sabali pay a wagas a makatulong isu ti panagmula iti kayo. Makatulong dagiti kayo a mangpasin-aw iti angin nga angsentayo. Saan la a dayta, dagiti kayo ti mangsalaknib iti panagreggaay ti daga manipud kadagiti bantay wenno mangbangen iti layus a patauden ti napaut a panagtudo. Ken dagitoy met la a kayo ti mangpaberde iti aglawlaw, mangisubli iti dati a langa ti kabakiran- ti rekursos naturales.
Ditay lattan iwara dagiti basura. Makipasettayo ketdi iti komunidad iti proyekto nga iyuswatda a panagdaldalus. Tumulong a makipagpidut kadagiti basura iti kalsada, iti igid ti baybay, karayan, iti parke ken sadino man a pakakitaan kadagitoy a wara. No nadalus iti aglawlaw, awan ti kontaminado, nasalsalun-at ti buya ken naprespresko ti angin.
Nakairuamanen nga ar-aramidtayo daytoy- mangkali iti abut [compost pit] a pagibellengan kadagiti basura ken rugit, tedtedda ken nabangles a taraon ken maimula iti asideg ti hardin. Napintas daytoy a wagas tapno maikabassit ti dagup dagiti basura a maibelleng iti sanitary landfill. Sa maysa pay, makapartuatka iti nabaknang a daga a pagganagan kadagiti mula.
Makatulong iti salun-at ti tao ken mangpaberde iti aglawlaw no magna wenno agbisikleta nga agturong iti eskuela, iti parke wenno iti store. Ket babaen iti daytoy a wagas, makatulongtayo a mangikabassit iti panagadu ti asuk manipud kadagiti kotse, trak, bus, tren ken eroplano.
Ken kamaudiananna, saan koma a lipatan tay 3 R's: Reduce, Reuse ken Recycle.
Paglintegan a Mangsalaknib iti Aglawlaw
Kalpasan iti immuna a pannakarambak ti Earth Day, naipasa iti Kongreso ti Estados Unidos ti Clean Air Act, Clean Water Act, Safe Drinking Water Act, ken dadduma pay a paglintegan nga adda pakainaigan iti panangsalaknib wenno pannakaproteher kadagiti kabakiran ken let-ang. Kalpasan ti tallo a tawen a pannakarambak iti Earth Day, nabangon ti maysa nga ahensia ti gobierno- ti Environmental Protection Agency [EVP].
Maimutektekan a naimbag ti tunggal binnatog a mensahe iti tunggal tawen a pannakarambak ti Earth Day. Adda kayatna nga ipaawat kadatayo. Tunggal tao, adda bukodna nga akem ken responsibilidad a mangipaay iti respeto, dayaw ken mangsalaknib iti tunggal paglugaran dagiti agbibiag iti lubong- ta ti lubong ti agnanayon a kadua ken pagtaengantayo. Salakniban ken ipategtayo ti lubong nga agpaay para kadagiti sumarsaruno a kaputotan/henerasion- para iti masakbayanda. Ta no awan ti lubong, awantay' koma met ita a kas maysa a "kita" [species] ti parsua. Ditay' koma agamak ta addatayo iti tiempo ken lugar a mangsango kadagiti sabsabali pay a banag a maipagarup nga adda idin nga agbibiag ditoy lubong sakbay iti kaaddatayo.
Agtultuloy ti panagpuligos ti lubong, ngem saantayo a kanayon a makita ti aglawlaw.
Marambakan ti "Earth Day" no Abril 22, 2016.
APAY EARTH DAY?
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/April
www.filamobserverarticles.blogspot.com
Apr 2, 2016
Agpayso ngata nga Isu ti Pudno a Nakadiskobre iti Filipinas?
Agpayso ngata nga Isu ti Pudno a Nakadiskobre iti Filipinas?
SEGUN iti Official Philippine Tourism Website a Wow Philippines, ti isla ti Limasawa ti makuna a "lugar a nakarambakan ti umuna a misa dagiti kristiano dagiti pagilian iti deppaarna ti daya kalpasan ti pannakadiskobre ni Ferdinand Magellan ti Filipinas idi 1521." Ngem adda met panagduadua no pudno a naangay ti immuna a misa iti Limasawa wenno Masawa, ken saan met a mailibak a pagduaduaan a saan a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas.
Kas iti panangisurat ni Teodoro Agoncillo, "A Reinterpretation of Our History Under Spain" [Sunday Times Magazine, 21 September 1958]: nga "Adda dagiti husto a panangipapan wenno errado a panangammo" ti wagas a panangtratar iti pakasaritaan [ti Filipinas] a rumbeng koma nga irakurak ken makoreher para ti husto pay a pannakaammo dagiti estudiante ken dagiti agbasbasa. Maysa kadagitoy isu ti pammati a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas. Namuanganay daytoy a pammati manipud iti Spaniard chronicles a gagem ti nasao a panangirakurak ket tapno maiwaras ti kinatan-ok ti pagilian nga Espania.
Natural laeng daytoy ket saan nga ibilang a pangontra iti Espania. Ti kinaagpaysuananna, nabaknang ken naindaklan ti Espania idi tiempo a nadanon ni Magellan ti Filipinas. Nupay kasta, nagbalin a nakakatkatawa iti pannakaibunannag no ulit-uliten dagiti Filipino ti nadaras a maitarusan a panangulbod ti kinapudno- ti pagilian[tayo] a Filipinas ket nabayagen nga addan iti relasion pangkomersio iti karruba a pagpagilian iti Asia- sangagasut a tawen sakbay a mayanak ni Magellan.
Sakbay a nadanon ni Magellan ti Filipinas, adun dagiti immuna a bimmisita ken nangsakup ti pagilian. Maysa ditoy ti kaunaan nga ebidensia iti kaadda dagiti modernon a tattao- ti homo sapiens sapiens, a nadiskobre iti tawen 1962 idi idauloan ni Dr. Robert Fox ti grupo ti National Museum a nakakalianda iti Tabon Caves ti Palawan ti nabatbati a tulang ti maipagarup agtawenen iti 22, 000 a tao. Naammuan ti grupo a ti nasao a Tabon Caves ket agtawenen iti 500, 000 ken nausar daytoy a naggigianan ti tao iti maipagarup 50, 000 a tawen.
Iti tartaraudi ti 1990, mamati dagitoy dua nga Austronesians da Jared Diamond, Professor iti Geography ti UCLA ken nangabak iti Phi Beta Kappa Award para iti siensia, ken Peter Bellwood, Professor iti Archeology ti Australian National University, a nagtaud ti puli/ramut ti pamiliada iti abagatan a paset ti Tsina basar met laeng ti indatag ken pannakapataud kadagiti lohika a rason.
Iti palawag ni Diamond, napan nagindeg ti ramut ti pamiliana iti pagilian a Taiwan, maipagarup 3, 500 Sakbay ni Cristo [B.C.]; idinto a mamati met ni Bellwood a nagwaras dagiti Austronesians iti nasapa a 6, 000 B.C.
Nangrugi a rimmuar ti panagindeg iti Taiwan dagiti Malayo-Polynesians idi 3, 000 B.C. Ti Malayo-Polynesians ti maitudo a subfamily dagiti Austronesians. Kalpasan a nakaruarda iti nasao a pagilian, ti immuna a maipagarup a nadanonda a daga ket ti amianan a paset ti Luzon. Mapattapatta nga immabot iti nasurok 2, 000 iti kaatiddog ti tawen a pannakaiwaras dagiti Malayo-Polynesians manipud abagatan ken dadduma pay a paset ti Filipinas, ken kasta met iti panangdaliasatda ti taaw iti Celebes, Borneo, Timor, Java, Sumatra, Malay Peninsula ken Vietnam. Ket iti panagturongda iti akinlaud a paset ti Indian Ocean agingga iti Madagascar; ken iti daya ti Taaw Pasipiko agingga iti New Guinea, New Zealand, Samoa, Fiji, Marquesas, Cook, Pitcairn, Easter ken Hawaii.
Iti agdama, immadun ti populasion dagitoy nga addaan pagsasao a Malayo-Polynesians kadagiti nalalawa ken patag a lugar a nangukoparanda iti maipagarup a distansia nga 11, 000 a milia manipud Madagascar agingga iti Hawaii- daytoy ket ngan-ngani kagudua iti sirkumperensia ti lubong.
Idi tawen 2002, indauloan da Bellwood ken Dr. Eusebio Dizon, Archeology Division ti National Museum of the Philippines ti maysa a grupo a nagisayangkat iti arkeolohika a panagkali iti Batanes Islands, isla a masarakan iti nagbaetan ti Taiwan ken amianan a paset ti Luzon. Pinundoan ti National Geographic daytoy agtallo a tawen nga archeological project.
Naileppas ti proyekto a mangpaneknek wenno saan iti makuna a hipotesis- wenno, maysa a posision a numan pay daytoy ket addaan iti bassit a kinapudno, nasken pay a manayonan dagiti ebidensia tapno mapaneknekan ti "Out of Taiwan" dagiti Austronesians. Iti nasao nga arkeolohika nga ebidensia a naukkonda, napaneknekan nga adda napasamak a panagallatiw iti sabali a lugar dagiti tao manipud Taiwan a nagturong iti Batanes ken Luzon a mapattapatta a nangrugi nasurok 4, 000 a tawenen ti napalabas. Ket kalpasan ti simmaruno a lima gasut a tawen iti isasanglad dagiti Malayo-Polynesians iti Batanes ken amianan a paset ti Luzon, immadu dagiti immawat kadagiti natibo nga agbibiag iti intero nga isla.
Asideg ti pagilian a Filipinas iti Malay Archipelago, a karaman ditoy dagiti isla ti Moluccas- wenno am-ammo pay a "Spice Islanads" a nakaatrakaran/nakaimpluensiaan dagiti komersiante nga Arabo a mapapati nga adda birtual kadakuada iti panangtengngel ti aramid ken/wenno ti negosio kas iti panaggatang/panaglako iti Spice Islands agingga iti 1511. Idi 9th century, nangrugi a napan dagiti komersiante a Muslim manipud Malacca, Borneo ken Sumatra iti Sulu, Mindanao.
Idi 1210 A.D., nayam-ammo ti Islam iti Sulu. Iti kaunaan a gundaway, naipasdek ti umuna a komunidad ti Muslim iti Sulu babaen iti maysa nga am-ammo unay nga arabo iti nagan a Tuan Mashaika. Ket idi 1450 A.D., simmanglad ni Shari'ful Hashem Syed Abu Bakr, maysa a Jahore-born Arab, iti Sulu manipud Malacca. Inasawana ti anak a babai ti lokal a datu ken nangbangon iti Sultanate of Sulu.
Iti nasapa a 16th century, simmanglad ni Sharif Muhammad Kabungsuan, maysa a mangaskasaba a Muslim manipud Malacca iti Malabang, am-ammo iti nagan a Lanao del Sur ita ket inyam-ammona ti Islam kadagiti natibo a nagindeg sadiay. Di nagbayag, inasawana ti maysa a lokal a prinsesa ket binangonna ti Sultanate of Maguindanao a karaman ti Cotabato kas kapital ti komersio.
Ket iti maudi a pessat ti 18th century, nasurok a 30 a sultanates ti naestablisar iti Mindanao. Dagiti sultanates ti Maguindanao ken Sulu ti kabibilgan a grupo iti nasao a rehion, ngem awan kadagitoy ti pinaiturayan/pinasakupan kadagiti Espaniol.
Karaman met dagiti Intsik a komersiante ti nagnegosio iti Spice Islands- a mapapati a nangrugi a napan iti Filipinas idi 11th century. Nadanonda ti Butuan ken Sulu. Nupay kasta, kaaduan nga aktibidad a negosioda ket naisentro iti Luzon.
Idi 1405 bayat iti panagturay ti Ming Dynasty ti Tsina, inkalintegan ni Emperador Yung Lo a kukua ti Tsina ti isla ti Luzon ket sinakupna babaen ti panagturayna. Inawaganna ngarud dagiti Tsino ti isla a "Lusong" manipud iti Chinese characters- Lui Sung. Ti Lingayen, Pangasinan ti kadaklan a lugar a nagadduan dagiti Tsino. Nagbalin pay ti Lingayen a kas sentro ti pagtugawan ti kolonial ti gobierno dagiti Tsina iti Luzon.
Ngem idi natay ni Yung Lo idi 1424, saan nga interesado ti baro nga emperador, ni Hongxi, anak met laeng ni Yung Lo, ti agtultuloy a panangsakup ket nawara ti colonial government. Nupay kasta, nagtalinaed ken nadur-as dagiti komersiante a Tsino iti Lingayen nga am-ammo pay a "sangleys."
Iti kinasayaat ti panagnegosio ken panggedan iti Spice Islands, naawis nga immasideg iti isla dagiti nabibileg a nasion ti Yoropa. Idi 1511, naraut ti Malacca ket napadisi ti sultanate babaen iti panangidaulo ni Alfonso d'Albuquerque ti armada ti Portugese. Gapu iti napintas a lokasion ti Malacca, nagbalin daytoy a sentro ti aktibidad ti Spice Trade; ken no sino ti akin-tengngel ti Malacca, tengngelna ti Spice Trade.
Iti dayta a tiempo, addaan ti Malacca iti populasion a 50, 000 ken adda walopulo ket uppat a lengguahe a naaramat a pagsasao.
Makapainteres dagitoy a binatog a sinurat ni Tome Pires idi 1515. Ni Pires ti apotekario ni Prinsepe Alfonso ti Portugal ken author ti Suma Oriental [Eastern Account] - insuratna bayat ti panagbiahena a nagturong iti Malacca a kunana: "Agarup amin ket maymaysa dagiti tao ti Luzones, ken iti Malacca, awan ti namagsisina kadakuada. Nagipatakderda iti adu a balay ken pagtagilakuan. Maipannakkel dagitoy a tattao; nagagetda nga agtrabaho. Iti Minjam, iti asideg ti Malacca, maipagarup nga adda lima gasut a Luzones- sumagmamano kadakuada ket importante a tattao." Dagitoy aglimagasut a Luzoes [Luzones] ti mailibilang [kasla] nga immuna a naidukomento nga Overseas Filipino Workers [OFW].
Maysa ni Ferdinand Magellan nga opisial iti babaen ni d'Albuquerque. Bayat ti kaadda ni Magellan iti Malacca, nagtalinaed daytoy iti sumagmamano a tawen ket makuna a binusbosna a nagimbestigar iti aglawlaw ti nasao a lugar tapno makaukkon kadagiti importante a datos.
Idi napnek kadagiti naukkonna a datos, nagsubli iti pagilian a Portugal tapno kombinsirenna ti ari a maikkan iti subsidio iti inna panaglayag a mangbirok iti napimpintas a rota nga agpalaud nga agturong iti Spice Islands. Ngem saan a pinatgan ti ari ti Portugal isut' gapuna a tinurongna ti Espania tapno maala ti suporta ken makumbinsina ti ari. Nagballigi ngarud ni Magellan.
Idi 1521, naglayag ni Magellan iti rota nga agpalaud manipud Seville a nagrubbuatanna iti panangbirokna ti Spice Islands.
Idi Marso 16, 1521, iti Fiesta ni San Lazarus, nadanonna ti isla ti Filipinas. Ninagananna ti isla iti "Islas de San Lazaro" ket inkalinteganna a daytoy a pannakatuntonna ti isla ket kukua ti ari ti Espania.
Idi makasanglad ni Magellan iti Cebu, naduktalanna a mannakikappia ken sibilisado a komunidad dagiti agindeg a tattao iti Filipinas. Sinarabo ida a siraragsak dagiti Cebuanos. Naipaayanda kadagiti agkakaimas a taraon ken mainum- ken nasayaat a pannakataripato ken pannakasangaili. Gapuna a nadaras ti panagbalbaliw dagiti Cebuanos ket inawatda ti kina-Kristianismo nga indiyaya ni Magellan kadakuada. Nagsapata dagitoy iti nagan ti ari ti Espania a napudnoda kenkuana- nga awan ti maiparakupok wenno agaruyot a dara no bilang adda dida pagkikinnaawatan. Nupay kasta, nagkedked a nagsapata ni Lapu-lapu, ti dadaulo iti kabangibang nga isla ti Mactan.
Gapu ti suron ni Magellan iti panagkedked ni Lapu-lapu, rinaut ni Magellan ti isla ti Mactan. Ngem siaalibtak a sinabat ni Lapu-lapu ken dagiti mannakigubatna ni Magellan iti aplaya ti Mactan. Natay ni Magellan iti dangadang: iti kasta, naggibus dita ti arapaapna a mangtuntonn ti Spice Islands iti babaen koma ti rota nga agpalaud..
Ngem naasi ti pakasaritaan ta naited kenkuana ti kredito babaen iti "pannakadiskobrena" ... wenno ketdi maawagan iti "pannakarediskobre" ti pagilian a Filipinas.
AGPAYSO NGATA NGA ISU TI PUDNO A NAKADISKOBRE ITI FILIPINAS?
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/April
www.filamobserverarticles.blogspot.com
SEGUN iti Official Philippine Tourism Website a Wow Philippines, ti isla ti Limasawa ti makuna a "lugar a nakarambakan ti umuna a misa dagiti kristiano dagiti pagilian iti deppaarna ti daya kalpasan ti pannakadiskobre ni Ferdinand Magellan ti Filipinas idi 1521." Ngem adda met panagduadua no pudno a naangay ti immuna a misa iti Limasawa wenno Masawa, ken saan met a mailibak a pagduaduaan a saan a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas.
Kas iti panangisurat ni Teodoro Agoncillo, "A Reinterpretation of Our History Under Spain" [Sunday Times Magazine, 21 September 1958]: nga "Adda dagiti husto a panangipapan wenno errado a panangammo" ti wagas a panangtratar iti pakasaritaan [ti Filipinas] a rumbeng koma nga irakurak ken makoreher para ti husto pay a pannakaammo dagiti estudiante ken dagiti agbasbasa. Maysa kadagitoy isu ti pammati a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas. Namuanganay daytoy a pammati manipud iti Spaniard chronicles a gagem ti nasao a panangirakurak ket tapno maiwaras ti kinatan-ok ti pagilian nga Espania.
Natural laeng daytoy ket saan nga ibilang a pangontra iti Espania. Ti kinaagpaysuananna, nabaknang ken naindaklan ti Espania idi tiempo a nadanon ni Magellan ti Filipinas. Nupay kasta, nagbalin a nakakatkatawa iti pannakaibunannag no ulit-uliten dagiti Filipino ti nadaras a maitarusan a panangulbod ti kinapudno- ti pagilian[tayo] a Filipinas ket nabayagen nga addan iti relasion pangkomersio iti karruba a pagpagilian iti Asia- sangagasut a tawen sakbay a mayanak ni Magellan.
Sakbay a nadanon ni Magellan ti Filipinas, adun dagiti immuna a bimmisita ken nangsakup ti pagilian. Maysa ditoy ti kaunaan nga ebidensia iti kaadda dagiti modernon a tattao- ti homo sapiens sapiens, a nadiskobre iti tawen 1962 idi idauloan ni Dr. Robert Fox ti grupo ti National Museum a nakakalianda iti Tabon Caves ti Palawan ti nabatbati a tulang ti maipagarup agtawenen iti 22, 000 a tao. Naammuan ti grupo a ti nasao a Tabon Caves ket agtawenen iti 500, 000 ken nausar daytoy a naggigianan ti tao iti maipagarup 50, 000 a tawen.
Iti tartaraudi ti 1990, mamati dagitoy dua nga Austronesians da Jared Diamond, Professor iti Geography ti UCLA ken nangabak iti Phi Beta Kappa Award para iti siensia, ken Peter Bellwood, Professor iti Archeology ti Australian National University, a nagtaud ti puli/ramut ti pamiliada iti abagatan a paset ti Tsina basar met laeng ti indatag ken pannakapataud kadagiti lohika a rason.
Iti palawag ni Diamond, napan nagindeg ti ramut ti pamiliana iti pagilian a Taiwan, maipagarup 3, 500 Sakbay ni Cristo [B.C.]; idinto a mamati met ni Bellwood a nagwaras dagiti Austronesians iti nasapa a 6, 000 B.C.
Nangrugi a rimmuar ti panagindeg iti Taiwan dagiti Malayo-Polynesians idi 3, 000 B.C. Ti Malayo-Polynesians ti maitudo a subfamily dagiti Austronesians. Kalpasan a nakaruarda iti nasao a pagilian, ti immuna a maipagarup a nadanonda a daga ket ti amianan a paset ti Luzon. Mapattapatta nga immabot iti nasurok 2, 000 iti kaatiddog ti tawen a pannakaiwaras dagiti Malayo-Polynesians manipud abagatan ken dadduma pay a paset ti Filipinas, ken kasta met iti panangdaliasatda ti taaw iti Celebes, Borneo, Timor, Java, Sumatra, Malay Peninsula ken Vietnam. Ket iti panagturongda iti akinlaud a paset ti Indian Ocean agingga iti Madagascar; ken iti daya ti Taaw Pasipiko agingga iti New Guinea, New Zealand, Samoa, Fiji, Marquesas, Cook, Pitcairn, Easter ken Hawaii.
Iti agdama, immadun ti populasion dagitoy nga addaan pagsasao a Malayo-Polynesians kadagiti nalalawa ken patag a lugar a nangukoparanda iti maipagarup a distansia nga 11, 000 a milia manipud Madagascar agingga iti Hawaii- daytoy ket ngan-ngani kagudua iti sirkumperensia ti lubong.
Idi tawen 2002, indauloan da Bellwood ken Dr. Eusebio Dizon, Archeology Division ti National Museum of the Philippines ti maysa a grupo a nagisayangkat iti arkeolohika a panagkali iti Batanes Islands, isla a masarakan iti nagbaetan ti Taiwan ken amianan a paset ti Luzon. Pinundoan ti National Geographic daytoy agtallo a tawen nga archeological project.
Naileppas ti proyekto a mangpaneknek wenno saan iti makuna a hipotesis- wenno, maysa a posision a numan pay daytoy ket addaan iti bassit a kinapudno, nasken pay a manayonan dagiti ebidensia tapno mapaneknekan ti "Out of Taiwan" dagiti Austronesians. Iti nasao nga arkeolohika nga ebidensia a naukkonda, napaneknekan nga adda napasamak a panagallatiw iti sabali a lugar dagiti tao manipud Taiwan a nagturong iti Batanes ken Luzon a mapattapatta a nangrugi nasurok 4, 000 a tawenen ti napalabas. Ket kalpasan ti simmaruno a lima gasut a tawen iti isasanglad dagiti Malayo-Polynesians iti Batanes ken amianan a paset ti Luzon, immadu dagiti immawat kadagiti natibo nga agbibiag iti intero nga isla.
Asideg ti pagilian a Filipinas iti Malay Archipelago, a karaman ditoy dagiti isla ti Moluccas- wenno am-ammo pay a "Spice Islanads" a nakaatrakaran/nakaimpluensiaan dagiti komersiante nga Arabo a mapapati nga adda birtual kadakuada iti panangtengngel ti aramid ken/wenno ti negosio kas iti panaggatang/panaglako iti Spice Islands agingga iti 1511. Idi 9th century, nangrugi a napan dagiti komersiante a Muslim manipud Malacca, Borneo ken Sumatra iti Sulu, Mindanao.
Idi 1210 A.D., nayam-ammo ti Islam iti Sulu. Iti kaunaan a gundaway, naipasdek ti umuna a komunidad ti Muslim iti Sulu babaen iti maysa nga am-ammo unay nga arabo iti nagan a Tuan Mashaika. Ket idi 1450 A.D., simmanglad ni Shari'ful Hashem Syed Abu Bakr, maysa a Jahore-born Arab, iti Sulu manipud Malacca. Inasawana ti anak a babai ti lokal a datu ken nangbangon iti Sultanate of Sulu.
Iti nasapa a 16th century, simmanglad ni Sharif Muhammad Kabungsuan, maysa a mangaskasaba a Muslim manipud Malacca iti Malabang, am-ammo iti nagan a Lanao del Sur ita ket inyam-ammona ti Islam kadagiti natibo a nagindeg sadiay. Di nagbayag, inasawana ti maysa a lokal a prinsesa ket binangonna ti Sultanate of Maguindanao a karaman ti Cotabato kas kapital ti komersio.
Ket iti maudi a pessat ti 18th century, nasurok a 30 a sultanates ti naestablisar iti Mindanao. Dagiti sultanates ti Maguindanao ken Sulu ti kabibilgan a grupo iti nasao a rehion, ngem awan kadagitoy ti pinaiturayan/pinasakupan kadagiti Espaniol.
Karaman met dagiti Intsik a komersiante ti nagnegosio iti Spice Islands- a mapapati a nangrugi a napan iti Filipinas idi 11th century. Nadanonda ti Butuan ken Sulu. Nupay kasta, kaaduan nga aktibidad a negosioda ket naisentro iti Luzon.
Idi 1405 bayat iti panagturay ti Ming Dynasty ti Tsina, inkalintegan ni Emperador Yung Lo a kukua ti Tsina ti isla ti Luzon ket sinakupna babaen ti panagturayna. Inawaganna ngarud dagiti Tsino ti isla a "Lusong" manipud iti Chinese characters- Lui Sung. Ti Lingayen, Pangasinan ti kadaklan a lugar a nagadduan dagiti Tsino. Nagbalin pay ti Lingayen a kas sentro ti pagtugawan ti kolonial ti gobierno dagiti Tsina iti Luzon.
Ngem idi natay ni Yung Lo idi 1424, saan nga interesado ti baro nga emperador, ni Hongxi, anak met laeng ni Yung Lo, ti agtultuloy a panangsakup ket nawara ti colonial government. Nupay kasta, nagtalinaed ken nadur-as dagiti komersiante a Tsino iti Lingayen nga am-ammo pay a "sangleys."
Iti kinasayaat ti panagnegosio ken panggedan iti Spice Islands, naawis nga immasideg iti isla dagiti nabibileg a nasion ti Yoropa. Idi 1511, naraut ti Malacca ket napadisi ti sultanate babaen iti panangidaulo ni Alfonso d'Albuquerque ti armada ti Portugese. Gapu iti napintas a lokasion ti Malacca, nagbalin daytoy a sentro ti aktibidad ti Spice Trade; ken no sino ti akin-tengngel ti Malacca, tengngelna ti Spice Trade.
Iti dayta a tiempo, addaan ti Malacca iti populasion a 50, 000 ken adda walopulo ket uppat a lengguahe a naaramat a pagsasao.
Makapainteres dagitoy a binatog a sinurat ni Tome Pires idi 1515. Ni Pires ti apotekario ni Prinsepe Alfonso ti Portugal ken author ti Suma Oriental [Eastern Account] - insuratna bayat ti panagbiahena a nagturong iti Malacca a kunana: "Agarup amin ket maymaysa dagiti tao ti Luzones, ken iti Malacca, awan ti namagsisina kadakuada. Nagipatakderda iti adu a balay ken pagtagilakuan. Maipannakkel dagitoy a tattao; nagagetda nga agtrabaho. Iti Minjam, iti asideg ti Malacca, maipagarup nga adda lima gasut a Luzones- sumagmamano kadakuada ket importante a tattao." Dagitoy aglimagasut a Luzoes [Luzones] ti mailibilang [kasla] nga immuna a naidukomento nga Overseas Filipino Workers [OFW].
Maysa ni Ferdinand Magellan nga opisial iti babaen ni d'Albuquerque. Bayat ti kaadda ni Magellan iti Malacca, nagtalinaed daytoy iti sumagmamano a tawen ket makuna a binusbosna a nagimbestigar iti aglawlaw ti nasao a lugar tapno makaukkon kadagiti importante a datos.
Idi napnek kadagiti naukkonna a datos, nagsubli iti pagilian a Portugal tapno kombinsirenna ti ari a maikkan iti subsidio iti inna panaglayag a mangbirok iti napimpintas a rota nga agpalaud nga agturong iti Spice Islands. Ngem saan a pinatgan ti ari ti Portugal isut' gapuna a tinurongna ti Espania tapno maala ti suporta ken makumbinsina ti ari. Nagballigi ngarud ni Magellan.
Idi 1521, naglayag ni Magellan iti rota nga agpalaud manipud Seville a nagrubbuatanna iti panangbirokna ti Spice Islands.
Idi Marso 16, 1521, iti Fiesta ni San Lazarus, nadanonna ti isla ti Filipinas. Ninagananna ti isla iti "Islas de San Lazaro" ket inkalinteganna a daytoy a pannakatuntonna ti isla ket kukua ti ari ti Espania.
Idi makasanglad ni Magellan iti Cebu, naduktalanna a mannakikappia ken sibilisado a komunidad dagiti agindeg a tattao iti Filipinas. Sinarabo ida a siraragsak dagiti Cebuanos. Naipaayanda kadagiti agkakaimas a taraon ken mainum- ken nasayaat a pannakataripato ken pannakasangaili. Gapuna a nadaras ti panagbalbaliw dagiti Cebuanos ket inawatda ti kina-Kristianismo nga indiyaya ni Magellan kadakuada. Nagsapata dagitoy iti nagan ti ari ti Espania a napudnoda kenkuana- nga awan ti maiparakupok wenno agaruyot a dara no bilang adda dida pagkikinnaawatan. Nupay kasta, nagkedked a nagsapata ni Lapu-lapu, ti dadaulo iti kabangibang nga isla ti Mactan.
Gapu ti suron ni Magellan iti panagkedked ni Lapu-lapu, rinaut ni Magellan ti isla ti Mactan. Ngem siaalibtak a sinabat ni Lapu-lapu ken dagiti mannakigubatna ni Magellan iti aplaya ti Mactan. Natay ni Magellan iti dangadang: iti kasta, naggibus dita ti arapaapna a mangtuntonn ti Spice Islands iti babaen koma ti rota nga agpalaud..
Ngem naasi ti pakasaritaan ta naited kenkuana ti kredito babaen iti "pannakadiskobrena" ... wenno ketdi maawagan iti "pannakarediskobre" ti pagilian a Filipinas.
AGPAYSO NGATA NGA ISU TI PUDNO A NAKADISKOBRE ITI FILIPINAS?
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/April
www.filamobserverarticles.blogspot.com
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
4/26/12
no apay a diak napan iti massayagmo, sika a mararaem iti literatura iti filipinas
gapu ta maysaak laeng a tapok
iti suelas ti sapatosmo
a mabati no kasta nga agpagpagka
iti ruangan sakbay a sumrek
iti katedral
dagiti didiosen
abril 27
Impaskil ni Asseng idi 10:36 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ilocano poetry
4/24/12
Dagiti Sangapulo a Bilin iti Panagsurat iti Daniw
Ni ARIEL S. TABAG
DANIWKA kadi? Ngamin nagrigatka a maawatan.
Pudno a narigat a maawatan ti daniw ta mamatiak nga isu daytoy ti kangatuan a porma ti arte. Ti daniw, addaan iti ritmo ken kumpas ken addaan samiweng dagiti balikas. No addaan ngarud iti samiweng ken kumpas, addaan met ngarud daytoy iti sala— wenno ti panangkumpas ti asino man a mangi-perform wenno mangibasa itoy.
Ti daniw, maysa a painting wenno ladawan ket dagiti balikas ti inusarmo a pinagpinta wenno pinangkamera. Ti daniw maysa a kitikit ta addaan met ti arte ti pisikal a langa ti naisurat a daniw.
Maysa a pammaneknek a nangato a kita ti arte ti daniw daytoy: Kabaelan ti maysa a lima ti tawenna nga ubing ti agbalin a nalaing a pianista, ti agbalin a nalaing a mannala, ti agbalin a nalaing a pintor, ngem karkardayo a makasangal dayta iti maysa a napintas a daniw.
Maysa pay, no ti pintor ket ipintana ti padas wenno pamanunotan iti kambas babaen ti pintura, ti mannaniw ket ipintana met ti padas wenno pamanunotanna babaen “laeng” ti balikas.
Daytoy met ngarud ti mangilawlawag no apay a kasta laengen ti rigatna a maawatan ti maysa a daniw.
Ngem no siak a maysa, daytoy koma ti maysa a matukkoltayo a tuodan a pammati: a ti daniw narigat a maawatan. Masapul koma nga agbalin daytoy a mannakitinulong a ramit tapno maitandudo pay ti Lengguahe ken Kultura ni Ilokano, saan a para kadagiti sabali a puli no di ket para met laeng kadatayo nga Ilokano.
Tapno maawatantayo ngarud ti daniw, padasentayo man a kitaen ti narikut a pakasaritaan ken nakarikrikut a kaipapananna.
Ti daniw ket immun-una ngem iti panagsurat. Kayatna a sawen, nabukel wenno limtuad ngarud ti daniw babaen ti balikas a naisawang— naaramat kadagiti ritual ken addaan iti iti kumpas ken ritmo wenno samiweng.
Iti pannakaduktal wenno pannakairugi ti panagsurat, naisurat dagiti daniw tapno mataginayon dagitoy. Karaman iti pannakaisuratna dagiti elemento daytoy a pakairamanan ti rukod ken rima ken porma. Simmarsaruno ngarud metten ti pannakaituding dagiti pagalagadan iti panagsurat iti daniw, dagiti nadumaduma a kita ti daniw.
Saan man met laeng a nabayag, timmanor dagiti addaan iti progresibo a panagpampanunot a nangduprak kadagiti naituding a pagalagadan iti gimong, iti simbaan, ken itoy a gundaway, iti daniw. Dinakamatda nga addaan ti tunggal maysa iti karbengan a mangituding iti bukodna a pagalagadan ken no ania ti surotenna iti panagsuratna iti daniw, iti panangpaltuadna iti bukodna nga arte.
Nupay ania man ti nagbalbalinan ti daniw, kaykayatko latta met a sublianan ti immuna-una nga anagna— a daytoy ket maisawang. Isu a para kaniak, ti daniw ket ad-adda a maibasa ngem iti maisurat. Maisurat tapno agtalinaed ditoy lubong. Ngem maibasa wenno mai-perform tapno matungpal ti rason no apay a napartuat daytoy.
No ania ti aponeranyo kadagitoy a kapanunotan, ipabus-oyko kadakayo ti karbengan. Tunggal mannaniw, adda amin kenkuana a karbengan no ania ti ikeddengna a poetika wenno suroten a panagdaniw.
Ti pakaseknak ita iti daytoy a gundaway, isu ti panangawisko kadakayo nga agsurat iti Daniw Ilokano. Awisenkayo a mangibinglay met iti bukodyo a poetika, para kadagiti Ilokano.
Ngem sakbayna nga agsuratkayo, kayatko man nga ibinglay kadakayo dagitoy sangapulo a bilin iti panagsurat iti Daniw. Wenno iti sabali a pannao, dagiti tips a panglakagan tapno makasurat iti daniw.
Umuna a Bilin: Ammuen ti pudno a kaipapanan ti daniw
Masapul nga ammuen ti pudno a kaipapanan ti daniw ken no ania dagiti nadumaduma a kita ti daniw kas iti soneto, villanelle, haiku ken dadduma pay. Masapul nga ammom dagiti nailatangen a pagannurotan a saanka ketdi a mangar-aramid lattan iti bukodmo a kaipapanan ti daniw. Kabesaduen dagiti naikannawidanen. Ammuen nga addan dagiti nadumaduma a kita ti daniw sakbay pay nga inkeddengmo ti agdaniw.
Kas met laeng kadagiti sumrek iti maysa a fraternity, masapul nga aglasatka iti maysa nga inisasion nga isu ti panangammom kadagiti rules and regulations. Ta dagitoy ti mangted kenka iti nalawag a pagturongan, iti nawadwada a kapanunotan, iti disiplina tapno matun-oyam ti arapaapmo— ti panagbalinmo a naan-anay a mannaniw.
Ammuem met no ania dagiti ramitmo iti panagdaniw. Kalpasan nga ammomon ti kanigid-kanawan iti panagsurat iti daniw, mabalinmo metten ti mangituding iti bukodmo a pagalagadan. Wenno umarngi iti pagalagadan ti sabali. Iti ababa a pannao, mabalinmo metten ti mangituding iti bukodmo a poetika.
Kadagiti mangikeddeng nga agsurat iti addaan rimana, masapul a suroten a naimbag dagiti pagaladan. No awagam ti daniw a soneto wenno villanelle, masapul a suroten manipud kawwet (comma) agingga iti tuldek (period).
Kadagiti padak a naayat iti free verse wenno daniwalay wenno daniw a walay, saan met a no ania lattan dagiti balikas a mapanunot ti isurat. Uray no daniwalay, ti laeng pagannurotan nga awanan rima iti udina ti saan a sinurot. Kayatna a sawen, suroten met latta dagiti nagadu pay a pagalagadan wenno pammati no ania ti makuna a daniw. Adda agkuna a ti agdaniw iti free verse, kasla daytay agbasketbol nga awan ti makitam a ring ngem iti panangibatom iti bola, ammom nga iti pormam, kapigsa ti panangibatom, ammom no maisiut daytoy wenno saan.
Maikadua a Bilin: Ammuen dagiti nadumaduma a kita ti kabukbukodan a daniw
Kinapudnona, daytoy koma ti kangrunaan: ti panangammo wenno panang-review kadagiti kabukbukodan a daniw. Apay? Ta di kadi ti mannurat ti konsensia ti ili idinto a ti mannaniw, isu met ti kararua ti puli. Kas mannaniw nga Ilokano, sika ti kararua ti puli nga Ilokano, wenno pasetnaka dagiti sabsabali pay a kararua, wenno dagiti gapuananda. Dagiti nadumaduma a kita ti daniw nga Ilokano, isuda dagitoy dagiti ladawan ti kararua ni Ilokano.
Ania met ngay dagiti nadumaduma a kita ti daniw Ilokano?
Umuna ti Baribari, ti daniw para kadagiti di makitkita. Maysa pay a daniw Ilokano ti Atang, para kadagiti kararua dagiti minataytayo. Dung-aw, wenno daniw para iti kapuspusayna laeng. Burburtia a pagaayat a pagpalpaliwaan ti pamilia wenno gimong. Ti pagsasao. Ti Bukanegan. Ti Daniw Parparaangan wenno Daniw a para radio. Ti Epiko a namaglatak iti “Biag ni Lam-ang”.
Ken mabalintayo kadin nga inayon ti flip-top a palpalataken ita dagiti Tagalog. Mabalintayo kadin nga inayon ti pick-up line?
Maikatlo a Bilin: Saan a pagsursuruan nga agsurat ti panagsurat iti daniw
Naibagatayo a kangatuan a porma ti arte ti daniw. Ngarud, saan a mabalin a pagsursuruan nga agsurat daytoy. Kas nakunatayo iti ngato, mabalin a masursuro ti ubing ti agpiano ken agpinta wenno agsurat iti simple a babasaen. Ngem narigat a makasurat iti daniw.
Panagkunak, adda biddut iti ibagbagada nga agsuratka nga umuna iti daniw sakanto makapagsurat iti sarita wenno salaysay. Ti sarita ken salaysay ket direkta a panangsurat iti maysa a nakallalagip a padas ti tao ( significant human experience), idinto a ti daniw, isu daytoy ti saan a direkta a panangsurat iti nakallalagip a padas ti tao babaen pay kadagiti nagduduma a ramit a saan met a direkta a mangilawlawag iti maysa a banag.
Ngarud, agsursuro nga umuna iti sabali a benneg ti literatura sakbay a padasen ti agsurat iti daniw.
Maikapat a Bilin: Masapul a napudnoka iti bagim ken iti reader-mo
Masapul a nalawag ti usarem a pangngarig ket saan a tapno tikawem ti reader-mo tapno maibaga a nauneg ti daniwmo. No mamatika man a nasirsiribka ngem iti reader-mo, agusarka kadagiti pagilasinan tapno maawatanda no ania ti ibagbagam iti daniwmo. Masapul met nga agusarka iti maawatan a balikas a saan ket a dagiti nauuneg a masapulmo pay ti diksionario. Ti kaipapanan ti daniw ket saan a dagidiay nauuneg (read: balikas dagiti nataengan) a balikas no di ket ti ibagbagana ti daniw. Ti maysa a nalaing a mannaniw, kabaelanna nga aramiden a nauneg ti daniwna babaen dagiti gagangay a balikas nga us-usaren dagiti reader-na.
Agbalinka pay a napudno iti reader-mo no ti daniwmo, marikna, mananam, maangot, ken makitada ti daniwmo. Uray pay metapisikal dayta a daniw kas koma iti ayat, wayawaya, gura, wenno tratarenna ti beyond this world a kunada kas iti Dios, langit, patay ken impierno, masapul latta a marikna, mananam, maangot, mangngeg ken makita ti daniwmo. Iladawanmo dagiti metapisikal a konsepto kas iti ayat, hustisia, panagpapada, ladingit, ladingit, upay, balligi, tarumpingay. Kasano nga ibagam iti reader-mo a maipanggep iti pungtot ti dandaniwem? Kasano nga ipakaammom a maipanggep iti panagayat ti Dios ti daniwmo? Manen, masapul nga iladawan dagitoy a padas wenno pasamak.
Maikalima a Bilin: Laglagipen a dagiti balikas iti daniw ket elegante ken nasantuan
Awan dagiti nababa ti kalidadna a balikas. Nupay amin a banag, maipaayan iti elegante wenno natakneng a balikas. Kas koma iti dugyot, takki, tupra, adda sabali a wagas a panangibaga kadagitoy babaen ti retorika. Maysa ngarud a ramit iti daniw ti retorika, wenno ti naannad ken makaayo-ayo a a panangiladawan iti maysa a banag, uray pay no nakadurdurmen daytoy.
Nasantuan met dagiti balikas iti daniw. Gapu ta naglasatdan iti maysa a nakarikrikut a proseso— manipud iti pannakapasamak ti daniw agingga iti pannakasagat dayta a padas iti utek ni nasirib a mannaniw agingga a nagbalin ken simmimgat daytoy a balikas sa naisurat man met laengen iti nainsiriban a wagas. Iti pannakatungpal daytoy a proseso, maysa daytoyen a sacrificial a banag nga isu man met laeng ti namagbalin kadagiti balikas wenno iti daniw mismo a nasantuan.
Maikanem a Bilin: Iladawan saan nga ibaga ti mensahe ti daniw
Show don’t tell. Daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan a palagip kadagiti mannurat uray iti sarita. Bay-am a matignay daydiay reader gapu iti kapintek ti imparangmo nga estoria wenno padas wenno imahe. Saan pay ketdi a makuna a daniw no imbagam ti kaririknam wenno kapanunotam iti maysa a daniw.
Adda dagiti sumagmamano nga agsursuro nga agdaniw a dagiti komentarioda iti kagimongan a naurnos iti uppat a linia ken addaan rimana, awaganda iti daniw.
Adda met dagitay mangibagbaga iti ayatna iti babai a naurnos met laeng iti uppat a linia ken addaan rimana, awaganna iti daniw.
Adda met dagiti mangestoria iti rigrigatna iti biag piman ket naurnos met laeng iti uppat a linia ken addaan rimana, awaganna iti daniw.
Pangngaasiyo ta saan a kastoy ti daniw. Kas nakunak manen iti ngato, ti daniw ket indirekta a panangiladawan iti maysa a nakallalagip a padas ti tao a naiparang pay babaen ti maysa a pangngarig, ken ti sangkatipping pay dayta a padas.
Maikapito a Bilin: Daniwen dagiti estoria ti pulim
Ti maysa a mannaniw nga Ilokano, daniwenna ti pakaseknanna kas Ilokano. Daniwen dagiti dagiti estoria nga ammo ti kaaduan wenno kagimongam wenno ti aw-awagantayo iti folk story. Usarem ti bukodmo nga estoria wenno estoria ti pulim wenno kagimongam.
Malaksid ngamin nga agidokdokumentoka, iti artistiko a wagas, ipakpakitam ti naisalsalumina nga estoriam wenno estoria ti pulim iti lubong.
Total, agyamantayo iti globalisasion, ipangpangruna ti tao a basaen itan no ania dagiti bambanag a saan a kadawyan, wenno no ania ti naisalsalumina iti maysa a tao, wenno maysa a puli.
Maikasiam a Bilin: Saan laeng a dagiti mannaniw ti rebbengna a makaawat iti daniw
Awanen ti daan a kapanunotan a dagiti mannaniw, addaanda iti naisangsangayan a gupit nga isuda laeng ti makaanag kadagiti naisangsangayan a bambanag ditoy lubong. Pudno nga addaanda iti sirib a kabaelanda nga amirisen uray dagiti gagangay a bambanag. Ngem dagitoy nga amirisda, saan laeng a para kadakuada, no di ket para iti sabali a tao, para iti pudpudno nga anag ti arte a rebbengna a maapresiar, kas iti pudpudno ti anag ti kinapintas a napintas laeng daytoy no adda mangapresiar. Ta di kadi pinartuat ti Namarsua dagiti tao tapno adda mangapresiar iti naisangsangayan nga art-na nga isu ti Lubong?
Maikasangapulo a Daniw: Ammuem no kasano ti agsurat iti napintas a daniw nga Ilokano
Siempre, kayattayo amin a napintas met ti daniwtayo. Nausarmon dagiti nadumaduma a ramit iti panagsurat iti daniw iti daniwmo. Nakaaramatkan iti pangngarig wenno saan a diretso a panangestoria iti maysa a padas wenno pasamak (human experience) babaen ti panagusar kadagiti naindaniwan a balikas. Ngem napintas kadi ti daniwmo? Iti biangko, napintas dayta a daniw no matignaymo ti bukodmo a rikna ket maipaawatmo met dayta a rikna iti reader. Napintas ti daniw a masuratmo no saanka nga agkarkarawa iti panagsuratmo— ammom dagiti naikeddengen a pagannurotan ket nalawag kenka ken maawatam ti kayatmo a suraten, ammom ti lengguahem, am-ammom ti kararuam nga Ilokano,
Nayon a Balakad
No agsurat iti daniw, masapul met a panunoten no ania ti marketmo wenno pakaisangratanna. Para kadi iti Bannawag? Iti radio? Iti ar-armem? Iti Facebook? Naisangrat kadi a basaem ket ibideom ti bagim sa yuploadmo iti Youtube?
Kadagiti panggepna ti agsurat iti Bannawag, malaksid iti sibubukel a Panid 4, ad-adda a kagudua a panid daytoy a pabarintiddog. Dayta koma ti ikonsiderayo no panggepyo ti mangipaw-it iti daniw iti Bannawag.
Ania met ti klase ti daniw a para Bannawag? No ti daniw a para radio ket nalaka a maawatan ta masapul a maawatan daytoy dagiti listeners iti maminsan laeng a pannakaibasana, masapul a ti daniw iti Bannawag ket daytay maawatan kalpasan ti sumagmamano a panangam-amiris ti reader.
Kas maysa a mannaniw, naynay a sublianak ti historia. Mamatiak iti kuna ni Rizal a ti ammona a taliawen ti naggapuanna, makadanon iti papananna. Ti pannakaawatko iti daytoy a pammati ni Rizal, kasla maysa a karayan ti puli. Nga addaan iti puon ket agayus tapno magtengna ti nakaikarianna— ti taaw. No taliawem ti puonmo, ti naggapuam, maamirismo no ania nga agus ti pagturongam, malaksid siempre a maliklikamon dagiti babak iti napalabas.
No sublianam met ti naggapuan ti daniw, kas nakunak iti ngato, nangrugi daytoy nga oral. Nagayus ket nadalananna dagiti pannakaikeddeng dagiti pagannurotan, naamiris dagiti kita ti daniw, naamiris dagiti nadumaduma a ramit no kasano ti agdaniw, naamiris dagiti nadumaduma a pammati wenno teoria— dagiti ismo, agingga a dimmanon man metten iti postmodernismo a mangikaskasaba a tunggal indibidual, addaan iti kabukbukodan a pagalagadan no ania ti napintas a daniw.
Kas maysa nga Ilokano a mannaniw, a nairanrana a musikero, kayatko a pagtitiponen dagitoy babaen ti Danirock, maysa a kita ti poetry performance a matokaran iti rock and roll a musika.
Umuna, panangtungpal daytoy iti pammatik nga ad-adda maibasa ti daniw, malaksid a mabiag wenno ma-revive ti kannawidan a panagibasa iti daniw iti entablado.
Maikadua, tapno mayasideg iti kultura dagiti agtutubo a maysa a pasetna ket rakenrol.
Maudi a balakadko, no agbalinkayo a mannurat iti Bannawag, laglagipenyo nga uray sadino ti papananna, awit-awityon ti nagan a Bannawag. Masapul koma ngarud nga ipagpannakkelna daytoy. Ken iti amin a wagas ken panagsuratna, masapul a makita kenkuana dagiti gupit ken sirib ti maysa a pudno a mannurat iti Bannawag.
Kas panggibus, ipalagipko a tunggal maysa, addaan iti kabukbukodan a poetika ken politika. Kalpasan a naikeddengmo ti poetikam, ania met ti politikam? Ania met dagiti kayatmo nga itandudo para iti gimong a maragpatmo babaen ti daniwmo wenno panagsuratmo.
Ania man dagitoy, awisen ken suportarankayo a mangitandudo kadagitoy para kadagiti Ilokano.—O
(Naibasa iti Maika-44 a Komperensia Nasional ti GUMIL Filipinas para kadagiti Agdadamo a Mannaniw.)
Impaskil ni Asseng idi 12:30 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: daniw, Panagsurat iti Daniw
4/17/12
Marlex
PALAGIP: Daytoy a daniw ket naisangrat a Danirock-- Blues Rock met ti background-na.
Napasamak daytoy idi agtawenak iti nasurok a lima
Kuna ti mangngugit: Boting, modtoy ta palletongmo ala
Apay, lilong, kunak a masmasdaaw ngem immasidegak
Salsuitenta dardaras dumakkel ken saankanto a bakla
Saan met a dimmakkel ngem dimmakkelak a saan a bakla
Ken diak nalipatan daydi a padas ta naimas met tsokininana
No butbuto ti patangan, nagsutil daytoy ulitegko a maysa
Pinanagananna iti Buto ‘tay Marlex apaman a nagtawen dua
Isu nga indakdakkelna ta Buto a naganna piman ta ikatkatawa met ni amana
Idinto nagbalinen a “marlex” ti awagmi iti dayta a mabagbagi
Isu a no lumabas dagiti babbalasang ket sutilem ida nga ipakitam ni marlex
Kunada kenka nga iyiriag: Bastos! Dika pay la makimat, turpi!
Adda maysa a lakay a mannurat a nakahilhilig a kumaggo
Agtawenen iti otsenta ngem naglalapsat dagiti umaklili apo
Adda nagdamag naminsan no kasano kano a maparagsakna pay ida
Ta madlaw met piman a kuribetbet met aminen a bagbagina
Kuna ni oldie but goodie: ket nagtitibker met dagitoy ramayko
Ken adda met pay laeng dilak a naruam a nagkilkilaw iti kaggo, kujalo
Abril 18, 2012
Impaskil ni Asseng idi 12:00 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: Danirock, Ilocano Spoken Poetry
4/9/12
apay
apay nga ad-adda a mabati iti kaunggan dagiti napait a lagip idinto a dagiti nasam-it a lagip, kaslada laeng ladawan a malaksid no mingmingam iti mabayag, isu laeng ti pannakaabbukay manen dayta a naimnas a lagip kas iti pannakalagipmo iti sam-it ti dulsi a labus?
gapu ta dagiti nasam-it a padas, kaslada laeng pannakarikna iti aplaw ti salemsem ti amian, wenno ti imnas ti pussuak-- matignay ti rikna, mangibati iti apagbiit a lamiis a mangbungon iti bagi ket kalpasanna, kasla met laeng danum nga agawaaw iti isisirnaat ti init.
idinto a dagiti napait a padas, kaslada nakapapait a pildoras a matomar-- agwaras iti ngiwat, karabukob, iti amin a lalaem kangrunaan ti puso a mangiwaras met kadagiti amin nga urat ti dara tapno agwaras iti intero a bagi ket kabaelanda ti mangipatakder iti agnanayon a pagtaengan iti kaunggan ti isip ken rikna ken kararua.
4/2/12
Ti Dangadangta
Agdardara ita ti tangatang
Bayat ti panangagek ti alutiit
Iti kimraang a daga
Agrarangetda met iti likudanta, dunggo,
Isuda a mamati a ti balligi,
Magun-od iti dara a maiparakupok
Idinto a ti dangadangta
Kas kalawa ti taaw a panagsinnallawasiw
Ket iti maysa a pagteng ti biagta
Addata,nagkitata iti nagkurusan
A naitalimudok la ketdin ti amin
A nalabaga a raya ti init
Idinto a maregregreg dagiti bulong
Ti kumpitis, salamagi, algarruba, dungon
Wen, maregregreg dagiti apagukrad
A sampaga ti sampagita, rosas, lirio
Lamolamo dagiti dapanta
A situtured a nangasak iti kapanagan
Nga agpadata a mangsungsungka
Iti kalawa ken karaberna
Situtured dagitoy dakulapko
A nangranget iti tarumamis ti baimbain
Situtured ti bukotmo
A nangimameg iti tarumamis ti barsanga
Ket nagtibnok dagiti darata
A naigamer iti linnaaw ti kannag
Tapno dengngependa ti agkiamkiam
A bara ti daga
Inton agturongtan iti agduma a dalan,
Matdaak a mangpidpidut
Kadagiti naregreg a sampaga
Tapno isagnebko iti kaunggan
A napno sa nagkawaw
Iti yaay ken ipapanawmo.
Abril 2, 2012
Photo credit: google.com
Impaskil ni Asseng idi 5:38 AM 2 comments: Links to this post
Maipanggep iti: erotic ilocano poetry, erotic poetry, ilocano poetry
4/1/12
DIAK MAN MAAWATAN
This song is an original composition-- I penned the lyrics and I collaborated with Dick Francisco for the melody. It was performed by our band Muzart (now disbanded) on April 2004 in Badoc, Ilocos Norte for the Rimat Magazine's event.
It is now being lined-up for the 4-track EP album by Samtoy (composed by old Muzart members plus Mighty Rasing who helps in guitar and vocal chores) and, if God and financial resources forbid, will be out late this year.
It is a pop-rock song, I supposed. A contribution to the not yet discovered or acknowledged Ilocano music genre-- rock and roll. It is a fusion of rock and popular tune just to encourage the old Ilocano generation to lend an ear to the new Ilocano youthful, vibrant and energetic sound/music.
I am super excited with the project to the extent that I recorded this super-rough acoustic version, shot with my Nokia 97 mobile phone, just to scratch this itchy excitement. Please bear with my rock-and-rolling kids-- Anib Miguel and Saniata-- and please, please forgive my super-below average voice:
It is now being lined-up for the 4-track EP album by Samtoy (composed by old Muzart members plus Mighty Rasing who helps in guitar and vocal chores) and, if God and financial resources forbid, will be out late this year.
It is a pop-rock song, I supposed. A contribution to the not yet discovered or acknowledged Ilocano music genre-- rock and roll. It is a fusion of rock and popular tune just to encourage the old Ilocano generation to lend an ear to the new Ilocano youthful, vibrant and energetic sound/music.
I am super excited with the project to the extent that I recorded this super-rough acoustic version, shot with my Nokia 97 mobile phone, just to scratch this itchy excitement. Please bear with my rock-and-rolling kids-- Anib Miguel and Saniata-- and please, please forgive my super-below average voice:
Impaskil ni Asseng idi 6:41 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: diak man maawatan. ilocano rock, ilocano music, samtoy band
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Inyusuat ti CABULIG, maysa nga NGO nga idauluan ni Mrs. Jerlie Seguban-Cobangbang, kapisi ti puso ti Ama ti Ili, Mayor Edgardo “ Ediboy” S. Cobangbang, Jr. ken katinnulongna ni Dr. Margarita Santella-Jara iti dua nga aldaw a seminar-workshop: “Handicraft Making Using Plastic Waste” babaen ti tema: “Heal Mother Earth” idi Oktubre 29-30, 2011 iti mismo a Munisipio.
“Nayonanyo ti an-anusyo ta agsaknap koma kadagiti barbarangay tapno mairamanda met. Adda kaipapananna daytoy a gannuat: mangted ti pateg ti tiempo ti in-inna uray ti out-of-school youth ken amin nga interesado; adda met maitedna a benepisio ken magun-od nga adal ken makatulong pay iti aglawlaw,” kuna ni Mayor Ediboy iti panaglukat ti seminar.
Nagpaay a Facilitator ni Dr. Margarita S. Jara ket imbagana a napintas ti turongen ti kakastoy nga aramid ta makatulong iti kangrunaan a pakaseknan ti amin ita: maikkan ti pagkakitaan ti tattao manipud iti plastic waste ken tumulong a mangsalbar ti kasasaad ti aglawlaw. Innayon ti Doktora a mainayon a pagrebbenganna ita ti tumulong ken agbalin pay a “Doctor of Environment” kas ipalnaad ti tema: “Heal Mother Earth.”
Kalpasan ti Opening Prayer ken pannakakanta ti National Anthem, nagsarita ni Mrs. Joenah G. Sevilleja, Municipal Technologist ti DA-LGU a makasakup kadagitoy kakastoy a panagsanay. Inyam-ammona dagiti mangtartarawidwid ti panagsanay ken ti CABULIG nga idauluan ni Mrs. Jerlie S. Cobangbang. Kimmablaaw ni Dr. Jara iti imatang da Ma’am Jerlie ken kakaduana iti CABULIG sa naibinsabinsa ti panggep ken plano ti CABULIG ken kasta met ni Mrs. Grace Nunez Flores, Advocator ti panagsanay kadagiti awan panggedanna ken kangrunaan a Trainer iti Handicraft Making.
Naaramid ti Film Viewing iti imatang ti 65 a nagrehistro/nagpartisipar pakaseknan ti pannakaranggas/pannakarugit ti aglawlaw ken epektona iti kabibiag ti tao. Kalpasanna, naglektiur ni Dr. Jara iti pateg ti panangsaluad/panangsalbar ti agdama a kasasaad ti aglawlaw babaen kadagiti aktibidad a mangtulong iti pannakaipatungpal ti sinaguday ti Solid Waste Management Act 9003.
Nagsarita met ni Mrs. Grace Nunez Flores, Trainer sakbay a nairugi ti workshop. Nailawlawag dagiti annuroten ti agsanay agingga a malpas ken awaten dagitoy ti sertipiko.
Iti umuna nga aldaw, panaggansilio (chrocheting) ti immuna a naisuro: umuna iti kalkot sa naisaruno iti nagetteng a selopin nga agduduma ti estilo, rukod ken kolorna. Tunggal magansilio ket adda maitutop a disenio a suroten ti agsanay. Nagrupo dagiti nagpartisipar iti tunggal lamisaan iti level 2 kadagiti adda pamalpalatpatanna iti maaramid idinto ta level 1 kadagiti agsursuro. Ditoy lamisaanda ti pakaiparabawan dagiti ramramit ken usarenda a materiales.
Kabayatan ti workshop, naanus ken naregget dagiti trainors a nangtarabay ken nangiwanwan kadagiti agsursuro. Maikkan ti tunggal grupo iti aramiden depende iti kabaelanda a mangileppas ti umun-una a naipaaramid. Naipaagsep pay ti kaipapanan ti disiplina a kabulig ti napintas a magapuanan.
Iti umuna nga aldaw, immatendar met ni Mrs. Lydia S. Gazmen, Municipal Social Welfare and Development Officer (MSWDO), dagiti agkasimpungalan: SBM Carlito S. Pano, M.D. ken Ex-SBM Luciamar S. Pano. Iti maikadua nga aldaw, nagmalem dagiti nagsanay ken tinarabay dagiti trainors agingga a nairingpasda ti obrada. Pinasingkedan ni Mrs. Joenah G. Sevilleja nga adda 8 a nagturpos iti Level 2 ken 41 ti Level 1.
Nagsarita ni SBM Carlito S. Pano, M.D., Chairman, Committee on Social Services ket kimmablaaw ken nagyaman kada Mayor Ediboy, Ma’am Jerlie, Dr. Margarita Jara, Ma’am Milou Pano ken Ma’am Grace ken amin a nakipaset kadaytoy a panagsanay. Dinakamatna ti pateg ti panawen. Ket mausar ti tiempo nga adda kaibatoganna ken mainayon a pagkakitaan dagiti inna.
Kinompirma ni Mayor Ediboy dagiti nagturpos ken nagyaman kadagiti amin a nagatendar uray pay dagiti nangigannuat ti panagsanay. Imbaga ni CABULIG Adviser, Dr. Jara a napagkaykaysaan a ni Mayor Ediboy ti mangikeddeng ken agpili iti tallo a kapintasan ti naaramid ken disenio kadagiti nalpas a proyekto a naiparabaw iti lamisaan. Pimmili ti Mayor iti lima a naikkan ti premio.
Kalpasan ti awarding ceremony, naaramid ti group picture taking sa naisaruno ti naisagana a mapagsasanguan. # (JOED SABIO SAJONIA/Picture Taken, Rey Sorinio)


text:
Panaganges
Ti panaganges ket isu ti proseso a mangiyuneg ken mangiruar ti angin kadagiti bara wenno ti oksiheno babaen kadagiti dadduma pay a panaganges nga organo a kas dagiti asang.[1] Dagiti kastoy a kita ti aerobiko nga organismo a kas dagiti billit, dagiti mamalia, ken dagiti reptilia ket makasapulda ti oksiheno tapno mangibbetda ti enerhia babaen ti respirasion, iti porma iti metabolismo kadagiti nabaknang kadagiti a molekula a kas ti glukosa. Ti panaganges ket maysa laeng a proseso a mangiyeg ti oksiheno iti pakasapulan iti bagi ken agikkat iti [karbon dioksido]]. Ti sabali pay a nangruna a proseso ket mangiraman ti panangunay ti dara babaen ti sistema ti panagbalikoskos[2] Ti panagsinnukat ti alingasaw ket rumsua idiay pulmonario nga [albeolo]] babaen ti pasibo a panagipan kadagiti alingasaw iti baetan ti albeolar nga alingasaw ken ti dara kadagiti kapilario iti bara . Kalpasan dagitoy a natunaw nga alingasaw ket adaan iti dara, ti puso ket pabileganna ti panagayus iti lawlaw ti bagi (babaen ti sistema ti panagbalikoskos). Ti medikal a termino para iti agin-inana a panaganges ket eupnea.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Peter Raven, George Johnson, Kenneth Mason, Jonathan Losos, Susan Singer (2007). "Ti panagtiliw ti oksiheno: Respirasion". Biolohia (8 ed. nga ed.). McGraw-Hill Science/Engineering/Math;. ISBN 0-07-322739-0.
- ^ Kevin T. Patton, Gary A. Thibodeau (2009). Anatomia ken Pisiolohia (7 nga edision nga ed.). Mosby. ISBN 0-323-05532-X.
- Parkes M (2006). "Panaganges-panagtengngel ken ti pagsardenganna". Exp Physiol. 91 (1): 1–15. doi:10.1113/expphysiol.2005.031625. PMID 16272264. Napno a testo


text:
Heometria
Ti heometria (Taga-ugma a Griego: Yewuetpίa; geo- "daga", -metron "panagrukod") ket maysa a sanga ti matematika a maipanggep kadagiti salusod ti sukog, size, relatibo a puesto dagiti pigura, ken dagiti tagikua ti limbang. Ti matematiko nga agob-obra iti pagobraan iti heometria ket tinawtawagan ti heometro. Ti heometria ket nawaya a rimsua manipud kadagiti nadumaduma a kultura kas maysa a bagi iti praktikal a pannakaammo a maipanggep kadagiti katiddog, dagiti kalawa, ken dagiti tomo, nga addan kadagiti rimrimmuar nga elemento ti pormal a siensia ti matematika iti Laud iti nasapsapa a kas kenni Thales (maika-6 a siglo BC). Babaen idi maika-3 a siglo BC ti heometria ket naikabil iti maysa a aksiomatiko a porma babaen ni Euklides, a ti Euklideo a heometria ket nakaited ti alagaden para kadagiti sumakbay a siglo.[1] Ni Arkimedes ket nangiparang-ay kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagkarkulo kadagiti kalawa ken dagiti tomo, nga iti kaaduan a waya ket nakaipakauna ti moderno nga integral a kalulo. Ti pagobraan ti astronomia, a naipangangruna ti panangimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta iti nainlangitan a timbukel ken ti panangipalawag ti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti pananggunay dagiti nainlangitan a bagi, ket nagserbi a kas maysa a nagruna a taudan kadagiti heometriko aparikut idi las-ud ti simmaruno a maysa ket kagudua a milenia. Ti heometria ken astronomia ket naikeddeng idi iti klasiko a lubong a kas paset ti Quadrivium, ti maysa a sanga dagiti pito nga liberal nga arte a naikedkeddenga a kammasapulan a laingan ti maysa a nawaya.
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Martin J. Turner,Jonathan M. Blackledge,Patrick R. Andrews (1998). "Fractal geometry in digital imaging". Academic Press. p.1. ISBN 0-12-703970-8
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Boyer, C. B. Ti Pakasaritaan ti Matematika, Maikadua nga ed. rev. babaen ni Uta C. Merzbach. New York: Wiley, 1989 ISBN 0-471-09763-2 (1991 pbk ed. ISBN 0-471-54397-7).
- Nikolai I. Lobachevsky, Pangeometria, Agipatpatarus ken Editor: A. Papadopoulos, Dagiti Serie ti Tawidan ti Europeano a Matematika, Tomo 4, Kagimongan ti Europeano a Matematiko, 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mlodinow, M.; Ti tawa ni Euklides (ti sarita ti heometria manipud ladagiti paralelo a linia aginggana ti geometry from parallel lines to hiperespasio), UK edn. Allen Lane, 1992.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Heometria iti Wikimedia Commons


text:
1938
Ti 1938 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 28 – Adriano Celentano, Italiano a kumakanta ken aktor
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 5 – Rafael Buenaventura, Filipino a mangimaton iti banko (pimmusay 2006)
Disiemmbre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 29 – Jon Voight, Amerikano nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 16 – Robert Johnson, Amerikano a gitarista ken kumakanta (naipasngay 1911)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 10 – Isabelo de los Reyes, Filipino a politiko , mannurat ken aktibista (naipasngay 1864)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 27 – Otto Dempwolff, Aleman a lingguista ken antropologo (naipasngay 1871)


text:
News Story
Nangab-abak iti 2016 Brigada Eskwela Implementers, napadayawan idiay Ruiz Elementary School
posted in Ilocos Sentinel on Thursday, September 29th, 2016
Awan ti duadua a ti Ruiz Elementary School ti ili a Sarrat ti nangabak iti “exceptional category” iti benneg ti elementarya iti 2016 Brigada Eskwela Implementers.
Makita daytoy iti kinapintas ti eskwela a gubuay ti kinaurnos, kinadalus ken kinaberde ti aglawlaw.
Naisayangkat iti nasao nga eskwela ti pannakaipaay ti pammadayaw kadagiti nangabak iti 2016 Brigada Eskwela Implementers a nagbalinan ni Senior Sang. Panlalawigan Member Matthew Joseph Marcos Manotoc a kangrunaan a sangaili ken nagsarita.
Dagiti dadduma pay a nangabak iti benneg ti elementarya, kadagiti dadakkel nga eskuela, nangabak ti San Agustin Elementary School ken kadagiti babassit nga eskuela, nangabak met ti San Antonio Elementary School.
Kabayatanna, iti benneg ti sekondarya, iti “exceptional category”, inyalat ti Pinili National High School ti umuna a puesto, kadagiti dadakkel nga eskuela, nagun-od met ti Sta. Rosa National High School ti umuna a puesto idinto a kadagiti babassit nga eskuela ket nagun-ud ti Pallas Integrated School ti umuna a puesto.
Mainaig iti daytoy, binigbig ti school head ti Ruiz Elementary School a ni Mr. Jesse Juan a nakaisayangkatan ti awarding ti dakkel nga akem ti Parent Teacher Association iti balligi a nagun-od saan laeng a ti eskuela nga imatmatonanna ngem kadagiti amin nga eskuela a nangabak iti Brigada Eskwela ita a tawen 2016.
Naigiddan iti awarding ceremony ti 2016 Brigada Eskwela ti pannakapagsapata dagiti opisial ti PTA Federation ti Ilocos Norte nga indauluan ti presidente ti federasion a ni Engr. Efren Butay ken ti Bise Presidente a ni Mr. Joey Apostol, dati a kameng ti Sang. Bayan ti ili a Dingras. (PGIN – CMO)
Monthly News Archives
Editorial & Business Office
Office: (077) 670-7178 CP # 0919-381-6795
0919-434-0759 and 0917-588-6043
E-Mail : ilocos_sentinel@yahoo.com


text:
Kategoria:Amianan nga Aprika
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 7 a subkategoria, manipud iti 7 a dagup.
D
- Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika (7 K, 6 P)
H
- ► Heograpia ti Amianan nga Aprika (1 P)
L
- Liga ti Arabo (1 K, 2 P)
M
- ► Magreb (1 P)
S
- ► Sahara (2 P)
T
- Tengnga a Daya (8 K, 1 P)
- Heograpia ti Tengnga a Daya (13 K, 2 P)
Pampanid iti kategoria "Amianan nga Aprika"
Dagiti sumaganad a 6 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 6 a dagup.


text:
Baybay ti Okhotsk
Nagsasabtan: 55°N 150°E / 55°N 150°E
Ti Baybay ti Okhotsk (Ruso: OxóTckoe Mópe, tr. Okhotskoye More; IPA: [ɐˈxotskəɪ ˈmorʲɪ]; Hapon: オホーツク海 Ohōtsuku-kai) ket ti pingir a baybay iti akinlaud a Taaw Pasipiko,[1] a mabirukan iti pagbaetan ti Peninsula Kamchatka iti daya, ti Is-isla Kuril iti abagatan a daya, ti isla ti Hokkaidō iti abagatan, ti isla ti Sakhalin iti laud, ken ti atiddog a gay-at ti akindaya nga aplaya ti Siberia (mairaman ti Is-isla Shantar) iti laud ken iti amianan. Ti akin-amianan a daya suli ti Golpo Shelikhov. Ti baybay ket nanaganan babaen iti Okhotsk, ti immuna a pagtaengan ti Rusia iti Adayo a Daya.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay ti Okhotsk ket sakupenna ti kalawa iti 1,583,000 kuadrado kilometro (611,000 sq mi), ken addaan iti agpakatengnga a kaadalen iti 859 metro (2,818 ft) ken ti kaadalem iti 3,372 metro (11,063 ft). Daytoy ket naikapet iti Baybay ti Hapon iti dua a bangirna iti Sakhalin: iti laud babaen ti Golpo Sakhalin ken ti Golpo ti Tartaria; iti abagatan, babaen ti Lingsat La Pérouse.
Iti panaglalam-ek, agbalin a narigat ti panaglayag iti Baybay ti Okhotsk, wenno mabalin pay nga imposible, gapu ti pormasion dagiti dakkel a pebnned ti yelo, gapu ti kaadu a gatad ti nasadiwa a danum manipud iti Karayan Amur a mangipababab ti kaapgad a pagresultaan iti ingangato ti panagyelo apunto ti bayaby. Ti pannakaiwarwaras ken kapuskol dagiti penned ti yelo ket agdepdepende kadagiti adu a banag: ti lokasion, ti tiempo iti tawen, dagiti anud ti danum, ken dagiti temperatura ti baybay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kon-Kee Liu; Larry Atkinson (Hunio 2009). Carbon and Nutrient Fluxes in Continental Margins: A Global Synthesis. Springer. pp. 331–333. ISBN 978-3-540-92734-1. Naala idi 29 Nobiembre 2010.


text:
Dios
Ti Dios ket kankanayon nga isipen a kas ti kanagtuan a parsua ken ti kangrunaan a banag iti pammati.[1] Iti teismo, ti Dios ket isu ti nagpartuat ken agtartaripatu iti law-ang. Iti deismo, ti Dios ket isu ti nagpartuat (ngem saan a nagtartaripatu) iti law-ang. Iti panteismo, ti Dios ket isu ti law-ang. Dagiti teologo ket nangibagbagada kadagiti nadumaduma a gupit kadagiti adu a paggiddiatan dagiti konsepto ti Dios. Kadawyan kadagitoy ket ti omnisiensia (awan inggana a pannakaammo), pannakabalin (awan patingga a bileg), omnipresensia (adda amin ti aniaman a lugar), omnibenebolensia (puro a kinaemma), nainlangitan a kinanumo, ken ti agnanayon ken kammasapulan a kaadda. Ti Monoteismo ket isu ti pammati ti kaadda ti Dios wenno iti kinaagmaymaysa iti Dios.
Ti Dios ket naisipan pay a kas ti inkorporeal (di material), ti personal a parsua, ti taudan ti amina a moral a rebbeng, ken ti "kalatan a maisipan a kaadda".[1] Dagitpy a gupit ket sinuportaran idi dagiti nadumaduma a degrado babaen dagiti nasapa a teologo a pilosopo a Hudio, Kristiano ken Muslim . Adu kadagiti nadayeg a mediebal a pilosopo ken moderno a pilosopo ket nakaparang-ay kadagiti argumento para ken suppiat ti kaadda ti Dios.
Adda ti adu a nagnagan para iti Dios, ken dagiti nadumaduma a nagan ket naikapet kadagiti nadumaduma a kultural a kapanunotan no sino ti Dios ken ania dagiti gupit a tagikuana. Iti Hebreo a Biblia "Siak ti Siak", ken ti "Tetragrammaton" YHVH ket naus-usar a kas nagnagan ti Dios, bayat a ti Yahweh, ken Jehovah ket sagpaminsan nga inus-usar iti Kristianidad a panangiyebekkas iti YHVH. Iti Arabiko, ti nagan nga Allah ("ti Dios") ket isu ti naus-usar, ken gapu ti kadayeg ti Islam kadagiti agsasao ti Arabiko, ti nagan nga "Allah" ket adda dagiti kaibuksilanna iti Islamiko a pammati ken kultura. Dagiti Muslim ket agikedkeddengda a ti adu a titulo a nagnagan para iti Dios, bayat nga ti Hudaismo ket kadawyan a mangitudtudo ti Dios babaen ti naitituluan a nagnagan ti Elohim wenno Adonai. Iti Hinduismo, ti Brahman ket kankanayon a naikeddeng a ti monistiko a diosen.[2] Dagiti dadduma pay a relihion ket addaanda ti nagnagan para iti Dios, kas pagarigan, ti Baha iti Bahá'í a Pammati,[3] Ti Waheguru iti Sikismo,[4] ken Ahura Mazda iti Zoroastrianismo.[5]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Swinburne, R.G. Ti "Dios" iti Honderich, Ted. (ed)Ti Oxford Kumaduaan iti Pilosopia, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1995.
- ^ Panteismo: Ti Di Teistiko a Konsepto iti Diosen - Panid 136, Michael P. Levine - 2002
- ^ Ti Rambakan para iti Kararua: Dagiti meditasion kadagiti Gupit iti Dios : ... - Panid x, Baháʾuʾlláh, Joyce Watanabe - 2006
- ^ Pilosopia ken Pammati iti Sikismo - Panid ix, Kartar Singh Duggal - 1988
- ^ Ti Intelektual a Panagraraem: Paungarem ti Isipmo, Lippasem ti Panagadalmo, ken Agdayangdayangka a natalged kadagiti nakultura a klase, David S. Kidder, Noah D. Oppenheim, panid 364
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Beck, Guy L. (Ed.) (2005). Dagiti Pagpilian a Krishna: Rehional ken Berkular a Pakaidumadumaan iti Hindu a Diosen. SUNY Press. ISBN 0-7914-6415-6.
- Pickover, Cliff, Ti Paradokso iti Dios ken ti Siensia iti Omnisiensia, Pagmalditan ti Palgrave/San Martin, 2001. ISBN 1-4039-6457-2
- Collins, Francis, Ti Pagsasao ti Dios: Ti maysa a Sientista ket Mangitited ti Ebidensia para iti Pammati, Free Press, 2006. ISBN 0-7432-8639-1
- Harris interaktibo, Bayat nga Kaaduan kadagiti Amerikan ket Namatmati iti Dios, 36% laeng ti Mapmapan kadagiti Relihioso a Serbisio iti Maminsan ti maysa a Bulan wenno Adadu pay
- Miles, Jack, Dios: A Biograpia, Knopf, 1995, ISBN 0-679-74368-5
- Armstrong, Karen, Ti Pakasaritaan ti Dios: Ti 4,000-a Tawtawen a Panagbirbiruk ti Hudaismo, Kristianidad ken Islam, Ballantine Books, 1994. ISBN 0-434-02456-2
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Dios iti Wikiquote (Ingles)


text:
Lansing, Michigan
Ti Lansing /ˈlænsɪŋ/ ket isu ti kapitolio ti Estado ti Michigan. Daytoy ket kaaduan a mabirukan idiay Kondado ti Ingham, urayno adda met dagiti paset ti siudad a maigay-at iti laud iti Kondado ti Eaton ken amianan iti Kondado ti Clinton. Ti senso ti Estados Unidos idi 2010 ket nangikabil ti populasion ti siudad iti 114,297,[1] ken mangaramid daytoy iti maikalima a kadakkelan a siudad idiay Michigan. Ti populasion ti Estadistikal a Lugar ti Metropolitano ket 464,036, bayat a ti populasion ti dakdakkel pay a Naitiptipon nga Estadistikal a Lugar a mangiraman ti Kondado ti Shiawassee ket 534,684.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Lansing, Michigan iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Lansing, Michigan manipud iti Wikivoyage (Ingles)


text: Ni George Washington (Pebrero 22, 1732 [O.S. Pebrero 11, 1731] – Disiembre 14, 1799) ket isu ti immuna a Presidente iti Estados Unidos iti Amerika, a nagserbi manipud idi 1789 aginggana idi 1797, ken isu ti nangruna amilisia ken politikal a daulo iti Estados Unidos manipud idi 1775 aginggana idi 1799. Indauloanna ti Amerikano a panagballigi iti Gran Britania iti Rebolusionario a Gubat ti Amerikano a kas ti Agbilbilin a mangipangulo iti Kontinental a Buyot manipud idi 1775 aginggana idi 1783, ken nagipangulo iti panakaisurat iti Batay-linteg idi 1787. Ni Washington ket nagbalin ti umuna apresidente, babaen ti nagtutunos a panagpili, kenisu ti nagidaulo ti panakapartuat iti maysa a napigsa, nasayaat a nabusbusana nailian a gobierno a nagtaripato ti neutralidad kadagiti gubat a rimsua idiay Europa, nagpatalna kadagiti rebelion, ken nakaala kadagiti panagawat kadagiti nadumaduma a kita ti Amerikano. Ti estilo ti panagidaulona ket nangipatakder kadagiti adu a porma ken ritos iti gobierno a naususaren manipud idin, a kas ti panagusar ti maysa a gabinete a sistema ken ti panagital-o ti panagrugi a bitla. Ni Washington ket sangalubongan anaipammategan a kas ti "Ama ti Pagilianna."[2][3][4]


text:
Paul Newman
Ni Paul Leonard Newman (Enero 26, 1925 – Septiembre 26, 2008) ken maysa idi nga Amerikano nga aktor, direktor ti pelikula, negosiante, propesional a nga agpalpalumba iti lugan ken agtagikua, ebironmentalista, aktibista ken pilantropo. Isu ket nangabak kadagit inadumaduma a gunguna, mairaman ti maysa a Gunguna ti Akademia para iti panangiladawanna iti pelikula idi 1986 itiThe Color of Money,[1] ti BAFTA Award, ti Screen Actors Guild Award, ti Gunguna ti Cannes Film Festival, maysa nga Emmy Award, ken dagiti adu nga honorario a gunguna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Persons With 5 or More Acting Nominations". Academy of Motion Picture Arts and Sciences. Marso 2008. Naala idi Disiembre 30, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Paul Newman iti Wikimedia Commons
Midia a mainaig kenni Paul Newman iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Paul Newman iti Wikiquote (Ingles)


text:
Greenland
Ti Lupanlunti[1] o Grinland[1] (Kalaallisut: Kalaallit Nunaat, nangangahulugang "Lupa ng mga taga-Lupanlunti", "Lupa ng mga Grinlandes", o "Lupa ng mga Grinlandero"; Danes: Grønland) ket maysa a malaki nga Articong isla. Maysa ipo ti kasaping bansa ng Reino ti Denmark a nakalagay ti pagitan iti Baybay Artico ken Baybay Atlantico, se abagatan iti Kapuluan ng Kanadyanong Artiko. Meron ipo nga populasion ti 50,000 na dagiti naninirahan o residente lang dahil se dagiti cool na clima. Karamihan iti populasion iti nakatira se katimugang bahagi na dagiti isla, iti dagiti nga baybayin. Capitolio iti Lupanlunti ti Nuuk.
- Greenland
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Artiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti Danes nga agkamkammatalek
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Danes
- Dagiti agkamkammatalek a teritorio ti Amianan nga Amerika
- Dagiti Europeano nga agkamkammatalek
- Dagiti dati a kolonia ti Norwega
- Dagiti Inuit a teritorio
- Dagiti Nordiko a pagilian
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti pagilian idiay Akin-amianan nga Amerika
- Dagiti rehion ti Artiko
- Dagiti espesial a teritorio ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1979


text:
Makisalipkayon, apo! Deadline: Febrero 29, 2012
PAGANNUROTAN
1. Esponsoran daytoy ni Maria Rosa A. Cabie, kaingungot ni Honor Blanco Cabie, premiado a sumasalaysay ken mannaniw, agiwarwarnak, orador ken debatista, ken propesor pay iti Literatura ken Kinaagiwarwarnak iti Metro Manila, ken dagiti annakda. Naluktan daytoy a salip iti panagsurat iti Daniw a Para Kadagiti Ubbing kadagiti amin a mannurat iti Iluko (Ilokano) ditoy Filipinas ken iti ballasiw-taaw.
2. Buklen ti pakisalip ti maysa a set ti lima a daniw a ti tunggal daniw, saan a nababbaba ngem 24 a linia. Naimakinilia wenno naikompiuter iti doble espasio iti 8 1/2 x 11 a papel a coupon bond. Maysa laeng a set dagiti daniw ti mabalin nga isalip ti tunggal mannurat.
3. Masapul a ti parbo a nagan ti maikabil iti manuskrito a pakisalip. No ipatulod babaen ti e-mail: dua nga MS Word document files ti idatag. Umuna, ti set dagiti daniw a pakisalip. Maikadua, ti parbo ken pudno a nagan ken pakasaritaan ti biag ti autor. No ipatulod babaen ti koreo: uppat a kopia ti idatag ken pakuyogan ti entry iti narikpan a sobre a nakailanadan ti paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan ken kabibiag ti autor. No iti e-mail, iturong iti cabiepinili.secretariat@yahoo.com. No iti koreo, ipatulod iti Cabie PINILI Secretariat, c/o Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corporation, Muralla corner Recoletos Sts., Intramuros, 1002 Manila.
4. Makaammo ti makisalip a mangpili ti tema ti daniwna, ngem masapul a mainaig iti kultura ni Samtoy.
5. Rumbeng nga orihinal, di pay naipablaak, di naadaw iti ania man a naipablaaken a sinurat, saan a naipatarus manipud iti sabali a lengguahe, bukod a putar ti autor, ken di pay nangabak iti ania man a salip iti panagsurat dagiti daniw nga isalip.
6. Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a daniw. Maikkan pay iti karbengan a mangedit, mangatur ken mangipablaak iti libro, magasin wenno periodikal a pilina nga awan sungsungbatanna iti autor. Ngem agtalinaed ketdi ti copyright iti autor.
7. Saan a mabalbaliwan ti pangngeddeng dagiti hurado—malaksid no maduktalan kalpasanna a linabsing ti mannurat ti Alagaden Bilang 5. Iti dayta a panaglabsing, maibabawi ti gunggona ket saanton a mapalubosan pay ti autor a makisalip iti ania man a salip nga esponsoran ti Cabie PINILI.
8. Dagiti gunggona: Umuna, P3,000; Maikadua, P2,000; ken Maikatlo, P1,500. Maikkatto ti 10 a porsiento iti tunggal premio ket maipan daytoy iti pundo ti GUMIL Metro Manila.
9. Mayawat dagiti premio inton Kalgaw 2012 bayat ti Maika-44 a Kombension Nasional ti GUMIL Filipinas.
10. Nasken a maawat ti pakisalip iti e-mail wenno iti koreo iti saan a naladladaw ngem 11:59 p.m. iti Febrero 29, 2012.
11. Saan a mapalubosan a makisalip dagiti kakabagian ni HBC ken dagiti esponsor iti likub ti 4th civil degree of consanguinity ken affinity. Mapawilan pay dagiti kameng ti Bannawag a makisalip.


text:
Uleg
Dagiti uleg ket dagiti immatiddog, awan saka, mangmangan ti ayup a reptilia iti suburnos ti Serpentes a mabalin a mailasin manipud kadagiti awan sakana ng alutiit babaen ti kaawananda kadagiti kalub ti mata ken dagiti akin-ruar a lapayag. Kasla amin dagiti squamata, dagiti uleg ket ektotermiko, amniota a bertebrata a naabbongan kadagiti nagtutuon a siksik. Adu kadagiti sebbangan ti uleg ket addaan kadagiti bangabanga nga ad-adu pay kadagiti nagsuupan ngem dagiti alutiit a tinaudanda, a mangpalubos kadagitoy nga agalun-on kadagiti sidada a dakdakkel ngem dagiti uloda nga addaan iti nalukay a pangpanga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Uleg iti Wikimedia Commons


text:
Estonia
Ti Estonia i/ɨsˈtoʊniə/ (Estonio: Eesti), opisial a ti Republika iti Estonia (Estonio: Eesti Vabariik), ket maysa nga estado idiay Baltiko a rehion iti Akin-amianan nga Europa. Bineddengan daytoy babaen ti Golpo iti Pinlandia, iti laud babaen ti Baybay Baltiko, iti abagatan babaen ti Letonia (343 km), ken ti daya babaen ti Danaw Peipsi ken ti Pederasio ti Rusia (338.6 km).[9] Ti ballasiw ti Baybay Baltiko ket naisanglad ti Suésia iti laud ken Pinlandia iti amianan. Ti teritorio iti Estonia ket sumakop ti 45,227 km2 (17,462 sq mi), ken naimpluensiaan babaen ti natimbeng a klima ti panawen. Dagiti Estonio ket maysa da a Tattao a Pines, ken ti opisial a pagsasao ket ti Estonio, ken asideg a kabagian ti Pinlandes.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti populasion babaen ti etnisidad a pannakaumili, 1 Enero, 2010". stat.ee. Estadistika iti Estonia. Naala idi 2010-12-29.
- ^ "Estadistika ti Estonia". Stat.ee. 1 Enero 2011.
- ^ "2000. Aasta rahva ja eluruumide loendus (Populasion ken Pagibalayan a Senso)" (PDF) (iti Estonio ken Inggles). 2. Statistikaamet (Opisina ti Estadistika ti Estonia). 2001. ISBN 9985-74-202-8.
- ^ a b c d "Estonia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 5 Enero 2014.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Teritorial a panagbalbaliw dagiti Baltiko nga estado ti Sobiet a teritorial a panagbalbaliw a kasupiat ti Estonia kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat
- ^ Pechory babaen ti panagturay ti Rusia
- ^ Estoniano a Republika. Opisial a sapot a pagsaadan iti Republika iti Estonia (iti Estoniano)
- Estonia
- Dagiti Baltiko nga estado
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Akin-amianan nga Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1918
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Séksual a panaginnala
- Daytoy nga articulo ket maipapan iti sexual a panaginnala wenno panagkanaig wenno panaginnayat dagiti tao. Para iti biolohikal a panagyot, kitaen ti kopulasion.
Ti séksual a panaginnala (wenno panagkanaig, panaginnayat) wenno panagyot (wenno panaginniyot) ket ti naintaoan a wagas ti kopulasion. Daytoy a panagkanaig ket mabalin a maaramid a damo babaen ti panaglinnailo dagiti pareha a mangitunda iti pannakaabbukay ti panaguttog a pakaigapuan met ti itatangar ti buto ti lalaki ken ti natural a panagbabasa ti uki ti babai. Tapno mapasamak ti séksual a panagkanaig, ti timmangar wenno timmangken a buto ket maiserrek iti uki, a mapasarunuan iti panangkuti wenno panagkinod ti uray ania kadagiti pareha tapno maiserrek-mairuar ti buto a maisublisubli iti uki. Iti kastoy a wagas, gapu iti maparnuay a risiris ken panagsibo ti dara ken dagiti panagrikna, agngudo ti aramid iti pannakarikna iti orgasmo wenno panagimas ket ditoy a maiparuar manipud iti buto ti kapsit a nairanta a mangpataba iti itlog ti babai para iti inna panagsikog.


text:
SAMIWENG KEN AYAT...
"Dumngeg kadagiti makaabbukay a kanta ti iloko a naputar ken nagaun iti kalikagum ti puso. Dagitoy ti naitalimeng iti kaunggan tapno maikkan anges ti sonata ti kalman ken maibinggas iti agdama a mamalukay iti irteng ti rikna. No maminsan, pitingenna ti kaunggan ket lukaisanna ti linabag ti kalman nangruna no mainaig ken ni Ayat. Agbalin met a nota ti tunggal anges ket sika a mismo ti mangtempla ti kuerdas ni Ayat iti kayatmo nga ayug tapno rummuar ti napimpintas a himno ken rima ti biag..."


text:
Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
Ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia ket ti naway a naturay nga isla a pagilian ken ti naigimong nga estado ti Estados Unidos a buklen dagiti uppat nga estado – manipud ti laud aginggana iti daya, ti Yap, Chuuk, Pohnpei ken Kosrae – a naiwarwaris iti ballasiw ti Akinlaud a Taaw Pasipiko. No akkukuyog dagitoy, dagiti estado ket buklen dagiti agarup a 607 nga is-isla (ti naipagtitipon a kalawa ti daga iti agarup a 702 km2 wenno 271 sq mi) a mangsakop ti maipapan iti Longitud iti kaadayo iti gangani a 2,700 km (1,678 mi) iti amianan bassit ti ekuador. Dagitoy ket mabirukan iti amianan a daya ti Baro a Guinea, iti abagatan ti Guam ken ti Marianas, iti laud ti Nauru ken ti Is-isla ti Marshall, iti daya ti Palau ken ti Filipinas, iti agarup a 2,900 km (1,802 mi) iti amianan ti akindaya nga Australia ken ti agarup a 4,000 km (2,485 mi) iti abagatan a laud dagiti nangruna nga isla ti Hawaii.
Bayat a ti dagup a kalawa ti daga ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia ket bassit unay, daytoy ket sakupenna ti ad-adu ngem 2,600,000 km2 (1,000,000 sq mi) iti Taaw Pasipiko. Ti kapitoliona ket ti Palikir, ken mabirukan daytoy idiay Isla Pohnpei, bayat a ti kadakkelan a siudad ket ti Weno, ken mabirukan daytoy idiay Atol Chuuk.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Population". The World Factbook. CIA. 2013.
- ^ "GINI index". World Bank. Naala idi 26 Hulio 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Pederado nga Es-estado ti Mikronesia manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Gobierno ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
- Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete
- Pederado nga Es-estado ti Mikronesia a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Pederado nga Es-estado ti Mikronesia manipud ti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Mikronesia manipud ti BBC News
- Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Alemania
- Dagiti dati a kolonia ti Hapon
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian idiay Oceania
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1986


text:
Naangay iti umuna a gundaway iti daytoy a termino ni Mayor Eva Medina ti pannaki-uman uman kadagiti kameng ti Vigan City Press Coprs, gunglo dagiti media practitioner iti Ilocos Sur idi Agosto 25, 2007, nga inatendaran dagiti department heads, division chiefs iti Lgu Vigan , ken dagiti opisyales.
Kagiddan met a naisayangkat ti panagsapata dagiti opisyal iti nasao nga organisasyon babaen ti panangsapata ti Ina ti Syudad Mayor Eva Medina. Dagiti opisyal ti City Press Corps., ket idaolwan ni Amado...
More


text:
Naluktan ti miting babaen iti panangidaulo ti ababa a kararag ni Forester Jaime Sonido, Sr. ti CENRO. Nangipaay ti pannakaibinsa ti panggep ti grupo ti DENR babaen ken ni Senior Environment Management Specialist Antonio P. Ridulme, CENRO-Vigan City. Innayon ti opisial a maikatlo daytoyen a daras a matratar ti ICM Plan ket naudi ti workshop a naaramid a nangitedan ti tunggal maysa iti expertise-da iti panagplano. Naisaruno a dagus ti pannakaiparang ti pakabuklan ti ICM Plan babaen ken ni Ms. Graziel Gonzales.
Detaliado ti panangibasa ken panangilawlawag ni Ms. Gonzales ket naipalubos nga agsarita/agkomento ti asinoman a partisipante iti sinaguday ti plano a naipakita iti Powerpoint. Nagpaay ni Forester Darwin Ablang, pannakabagi ti DENR Regional Office a mangigiya iti “Critiquing and Open Forum” a parte ti miting. Nabiag ti diskusion dagiti nagpartisipar a nagresulta iti nasayud a pannakarebisar ti dadduma a paset ti ICM Plan.
Kinarit ni Forester Ablang dagiti pannakabagi ti coastal barangays ti Munisipalidad ti Cabugao nga idur-asda pay ti lugarda ta dakkel ti potensialna iti Ecotourism maigapu iti Mangrove Plantation ken dadduma pay a rekursos naturales a pakabuklanna.
Maulit ti pannakarebisar ti ICM Plan, maidatag iti Sangguniang Bayan para iti pannakaadaptarna a pagalagadan babaen ti panangaprobar ni Mayor Edgardo “Ediboy” S. Cobangbang, Jr. a mangitantandudo ti pannakasaluad ken pannakapasayaat dagiti Coastal Barangays ti Munisipalidad.
Nupay kasta, mapagnanamingan dagiti nagatendar a maipatungpal ti maaprobaran nga ICM Plan inton Tawen 2014 agsipud ta agpatingga inton Tawen 2013 pay laeng ti Coastal Resources Management (CRM) a maipatpatungpal iti Munisipalidad ti Cabugao iti agdama. # (Web In-Action)


text:
Bulkan
Ti bulkan ket maysa a lukat, wenno bungaw, iti rabaw ti planeta wenno ukis, a mangpalubos a kadagiti napudot a magma, bulkaniko a dapo ken dagiti alingasaw manipud a tumalaw manipud ti baba a mapan ti rabaw.
Dagiti bulkán ket sapasap a mabirukan kadagiti tektoniko a plato ket bumalbaliw wenno makisinnabat. Ti katengngaan a maipapan ti taaw a pantok, kas pagarigan ti Tengnga nga Atlantiko a Pantok, ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkánn a gapuanan babaen dagiti agbalbaliw a tektoniko a plato a maguguyod a maisinsina; ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkan a gapuanan babaen ti agsinnabat a tektoniko a plata nga agsinsinabat.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cas, R.A.F. and J.V. Wright, 1987. Bulkaniko a panagsasaruno. Unwin Hyman Inc. 528p. ISBN 0-04-552022-4
- Macdonald, Gordon ken Agatin T. Abbott. (1970). Dagiti bulkan iti baybaya. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan, Honolulu. 441 p.
- Marti, Joan ken Ernst, Gerald. (2005). Dagiti bulkan ken ti Enbironmento. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-59254-2.
- Ollier, Cliff. (1988). Dagiti bulkan. Basil Blackwell, Oxford, UK, ISBN 0-631-15664-X (hardback), ISBN 0-631-15977-0 (paperback).
- Sigurðsson, Haraldur, ed. (1999) Ensiklopedia dagiti Bulkan. Academic Press. ISBN 0-12-643140-X. Daytoy a reperensia ket naigandat para kadagiti heologo, ngem adu dagiti artikulo a mabalin a magun-od dagiti saan a propesional.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bulkan iti Wikimedia Commons
- Bulkan, Ahensia ti Pederal a Panangimaton ti Emerhensia (Estados Unidos FEMA)
- Bulkan a Lubong