text:
Iran
Ti Iran (i/ɪˈrɑːn/;[9][10] Persiano: ایران [ʔiˈɾɒn] ( denggen)), opisial a ti Islamiko a Republika iti Iran (Persiano: جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān), ket maysa a pagilian idiay Akin-abagatan ken Lumaud nga Asia.[11][12] Ti nagan nga "Iran", nga iti Persiano ket kayat na a saoen a "Daga dagiti Ariano", ket kapatnengan nga inususar daytoy manipud idi Sassaniano a panawen. Naususar ti sangalubongan daytoy idi 1935, sakbayan a daytoy a pagilian ket naamammuan idi ti Lumaud a lubong a kas ti Persia ( /ˈpɜrʒə/ or /ˈpɜrʃə/).[9][13] Ti "Persia" ken "Iran" ket maisublatan a maususar itilinaon dagiti kultura; nupay kasta,ti "Iran" ket isu ti opisial a maususar a nagan kadagiti linaon a politika.[14][15]
Ti maika-18 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino a kalawa iti 1,648,195 km2 (636,372 kd mi), ti Iran ket adda ti populasion ti agarup a 75 a riwriw.[16] Daytoy ket maysa a pagilian itinaisangsangayan a heopolitika a kinapangruna gapu ti lokasionna kadagiti tallo lugar iti Asia (Laud, Tengnga, ken Abagatan). Ti Iran nabeddengan iti amianan babaen ti Armenia, Azerbaijan ken Turkmenistan. Ti Iran ket maysa a litoral nga estado ti Baybay Kaspio, nga adda ti kauneg ti daga a baybay, ti Kazakhstan ken Rusia ket dagus pay a kaaruba ti Iran iti amianan. Ti Iran ket nagbeddengan iti daya babaen ti Apganistan ken Pakistan, iti abagatan babaen ti Golpo Persiano ken ti Golpo ti Oman, iti laud babaen ti Irak ken iti amianan a laud babaen ti Turkia. Ti Tehran ket isu ti kapitoliona, ti kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti politikal, kultural, komersial ken industrial a sentro ti pagilian. Ti Iran ket maysa a rehional a bileg,[17][18] ken agtengtengngel ti nangruna a puesto iti sekuridad ti sangalubongan nga enerhia ken ekonomia ti lubong a kas nagbanagan kadagiti dakkel a resebana iti petrolio ken masna nga alingasaw. Ti Iran ket adda ti maikadua a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti masna nga alingasaw iti lubong ken ti maikapat a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti petrolio.[19]
Ti Iran ket isu ti pangibalayan kadagiti kaduogan a sibilisasion iti lubong.[20] Ti immuna a dinastia idiay Iran ket naporma idi las-ud ti Elamita a pagarian idi 2800 BC. Ti Irani a Medes ket nangikaykaysa ti Iran iti maysa nga imperio idi 625 BC.[21] Dagiti ket sinaruno ti ken Irani nga Akamenidanga Imperio, ti Heleniko a Seleusida nga Imperio kendagiti dua a simmarsaruno nga Irani nga imperio, dagiti Parto ken dagiti Sassanid, sakbay ti Muslim a panarukma idi 651 AD. Dagiti kalpasan ti Islamiko a dinastia ken dagiti imperio ti Iran ket nagpadakkelda ti pagsasao a Persiano ken kultura kadagiti amin a Irani a banak. Dagiti nasapa a dinastia ti Iran a nangiyunay-unay manen ti pnnakawaya ti Iran ket mairaman dagiti Tahirid, Saffarid, Samanid kenBuyid.
Ti agrangrang-ay a Persiano a literatura, philosopia, medisina, astronomia, matematika ken arte ket nagbalin kadagiti nangruna nga elemento ti Muslim a sibilisasion. Ti Irani nga identidad ket nagtultuloy urayno adda dagiti ganganaet a panaturturay kadagiti dimteng a sigsiglo[22] ken ti Persiano a kultura ket inampon pay babaen dagiti Ghaznavid,[23] Ti Seljuk,[24][25] Ilkhanid[26] ken ti Timurid[27] agturturay. Ti irurumsua ti 1501 iti Safavid a dinastia,[28] a nangipakpatakder ti Imami a Shia nga Islam[29] a aks ti opisial a relihion ti imperioda, ket nangmarka ti maysa a kangrunaan a nagsikkuan a puntos ti Irani ken Muslim a pakasaritaan.Ti Kontitusional a Rebolusion ti Persia ket nangibangon ti immuna a parlamento ti pagilian idi 1906, iti kaunegan ti maysa a batay-linteg a monarkia. Kalpasan ti maysa a kudeta nga inrugi babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Estados Unidos idi 1953, ti Iran ket nagininut a nagbalin a adadu nga autokratiko a pagilian. Ti immadadu a panagsuppiat iti ganganaet nga impluensia ket kimmaro idi las-ud ti Irani a Rebolusion a nagiturongan ti pannakabangon ti maysa nga Islamiko a republika idi 1 Abril 1979.
Ti Iran ket maysa a kaemng dagiti nangipundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian , NAM, OICken ti OPEC. Ti politikal a sistema ti Iran, a naibatay ti 1979a batay-linteg, ket buklen dagiti nadumaduma a narikut a nagkikinnapet nga agturturay a bagbagi. Ti kanagtuan a kasasaad ti turay ket ti Kangatuan a Daulo. Ti Shia nga Islam ket isu ti opisial a relihion ken ti Persiano ket isu ti opisial a pagsasao.[30]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ngan ti Iran (ایران) ket isu ti Moderno a Persiano a tinaudan manipud ti Proto-Irani a termino ti Aryānā,, a kayatna asaoen ket "Daga dagiti Aryan", nga immununa a naipakpakita iti Avesta a tradision ti Zoroastrianism.[31][32][33] Thi termino nga Ērān ket nabirukan a mangibagbaga ti Iran iti maika-3 a siglo a Sassanid a sinuratan, ken ti Parto a sinuratan a kumadduan kadagiti panagusarna ti Parto a termino ti "aryān" a nangibagbaga kadsagiti Irani.[34] Nupay kata, iti naipakasaritaan ti Iran ket naibagbaga idi a kas Persia wenno ti kapadpadana (La Perse, Persien, Perzië, kdpy.) babaen ti Lumaud a lubong, a nagruna ti gapuna kadagiti sinursurat dagidi Griego a historiador a nangtawtawag ti Iran iti Persis (Πepσίς), a kayatna a saoen ket daga dagiti Persiano. Idi 1935, ni Rezā Shāh ket nagkiddaw a ti komunidad ti sangalubongan ket tawaganda koma ti pagilianna a kas ti Iran. Ti panagsuppiat ti panagbaliw ti nagan ket nangiturong ti panagibabawi ti daytoy a keddeng, ken idi 1959 dagitoy dua a nagan ket naipagsinnukat a naus-usar.[35] Manipud ti Irani a Rebolutsion idi 1979 ti opisial a naganen ti pagilian ket "Islamiko a Republika iti Iran".
Ti naipakasaritaan ken maipapan ti kultura a naad-adu a panag-usar ti 'Iran'[36][37][38] ket saan a nairestrikto iti moderno a maitutop nga estado. Irānshahr[39] wenno Irānzamīn (Kalatakan nga Iran)[40] ket maipada kadagiti teritorio ti Irani a kultura wenno linguistiko a sona. Malaksid ti moderno nga Iran, nangiraman daytoy kadagiti paset ti Kaukaso, Mesopotamia, ti Indiano a subkontinente ken Tengnga nga Asia.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kasapaan nga arkeolihoko nga artipakto idiayIran, kasla dagiti nakalkali idiay Kashafrud ken dagiti sitio idiay Ganj Par, ket mangipakpakita ti kaada ti tao idiay Iran manipud idi panawen ti Akin-baba Paleolitiko.[41] Dagiti Neanderthal nga artipakto a napetsaan manipud idi panawen ti Tengnga a Paleolitiko ket nangruna a nabirukanen idiay rehion ti Zagros kadagiti sitio a kas dagiti rukib ti Warwasi ken Yafteh .[42][43] Dagiti nasap anga agrikultural a komunidad ket nangrugida a rimmang-ay idiay Iran idi agarup a 8000 BC,[44][45] nga adda dagiti pagtaengan a kas ti Chogha Bonut, Susaken Chogha Mish a rimmangrang-ay idiay rehion ti Zagros.[46][47][48]
Ti irumrumsua iti Susa a kas maysa a siudad ket naikeddeng babaen ti panangipetsa iti C14 a nasapsapa a kas ti 4395 BC.[49] Adda dagiti sangadosena a pre-historiko a sitio iti ballasiw ti Irani a banak a manigitudtudo ti kaadda kadagiti taga-ugma a kultura ken dagiti urbano a pagtaengan idi maikapat a milenio BC.[48][50] Idi las-ud ti Gambang a panawen ti Iran idi ket pagbalayan dagiti nadumaduma a sibilisasion a kas ti Elam, Jiroft ken dagiti Zayandeh Rud a sibilisasion. Ti Elam, ket isuidi ti kadayegan kadagitoy a sibilisasion a naparang-ay idiay abagatan a laud ti Iran a kaaripingna dagitiadda idiay Mesopotamia. Ti panagrang-ay ti panagsurat idiay Elam idi maikapat a milenio BC ket kapadpadana iti napasamak idia [Sumer]].[51] Ti pagarian ti Elam ket nagtultuloy ti kaaddana angiggana ti irurumsua dagiti imperio ti Mediano ken dagiti Akuamenida nga Imperio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Opisial a Pagurasan ti Populasion iti Iran". Amar.org.ir. Naala idi 13 Pebrero 2012.
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_populasion
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_densidad_ti_populasion
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_densidad_ti_populasion
- ^ "Internasional a Pundo ti Panguartaan". Theodora.com. Di ammo a parametro ti
|http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=di naikaskaso (tulong); Awan wenno awan linaon ti
|url=(tulong);
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ a b c "Iran". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "Tengnga a Banko iti Iran: Ekonomiko a pagduyosan 2008/2009". Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2010". Nagkaykaysa aPagpagilian. 2010. Naala idi 5 Nobiembre 2010.
- ^ a b "Iran". Ti Amerikano a Diksionario ti Tawidan ti Pagsasao nga Inggles. Boston: Houghton Mifflin. 2000.
- ^ [1]
- ^ ""CESWW" – Panangipalpalawag ti Tengnga nga Eurasia". Cesww.fas.harvard.edu. Naala idi 1 Agosto 2010.
- ^ National Geographic.
- ^ D. N. Mackenzie (15 Disiembre 1998). "Ērān, Ērānšahr". Ensiklopedia Iranika. iranicaonline.org. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ Iransaga,ti "Persia wenno Iran, maysa nga ababa a pakasaritaan".
- ^ Iranian.ws, Irani ken Persiano nga Arte.
- ^ "Iran". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica. 2012. Naala idi 8 Agosto 2012.
- ^ Ti Opisina ti Komite, Kamara ti Commons. "Napili a Komite ti Ganganaet a Pannakibiang, Maikawalo a Reporta, Iran". Publications.parliament.uk. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ Iran @ 2000 ken Labes dagiti serie ti lektura, pangyuna a bitla, W. Herbert Hunt, 18 Mayo 2000 Naala idi 1 Oktubre 2007.
- ^ CIA World Factbook. "Iran". Naala idi 7 Agostot 2012.
- ^ Lowell Barrington, Michael J. Bosia, Kathleen Bruhn, "Komperatibo a Politika: Dagiti Estruktura ken dagiti Pagpilian", Cengage Learning, 2009. Naala manipud ti panid 34: "Kasla ti Tsina, ti Iran ket panagibalayan ti kaduogan a sibilisasion iti lubong"
- ^ Encyclopædia Britannica. "Artikulo ti Encyclopædia Britannica Encyclopedia: Midia ti taga-ugma a rehion, Iran". Britannica.com. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ "Ahmad Ashraf, "Irani nga Identidad" iti Encyclopaedia Iranica". Iranicaonline.org. 15 Disiembre 2006. Naala idi 14 Septiembre 2011.
- ^ B. Spuler, "Ti Pannkadadael ti Kalipato iti Daya", iti Cambridge a Pakasaritaan ti Islam, Tom. IA: Dagiti tengnga a Islamiko a daga manipud ti Kasakbayan a panawen ti Islamiko aginggan ti Umuna aSangalubongan a Gubat, ed. babaen ni P.M. Holt, Ann K.S. Lambton, ken Bernard Lewis (Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1970). pg 147: Maysa kadagiti nagbanagan ti panagpabaro ti Persiano a kararua a nagbangan daytoy nga obra ket dagidi Ghaznavid ket nagbalinda a Persiano ken isunga nagbalina Persiano a dinastia.
- ^ Grousset, Rene, Ti Imperio dagiti Estepa, (Unibersidad ti Rutgers a Pagmalditan, 1991), 161,164; "..nagpabaro kadagiti panagpadas dagiti Seljuk ti panabiruk ti maysa a nalatak a Turko-Persiano nga imperio idiay dumaya nga Iran..", "Maipalplagip a dagiti Seljuk, dagiti Turkomano a nagbalbalin a sultan ti Persia, ken saanda a pinabalina Turkia ti Persia-nga awan ti dudua gaputa saanda a kinayat. Iit kagiddiatan, isuda ti nagboluntario nga agbalin a Persiano ken isuda, iti panagkukua kadagiti nalatak a daan a Sassanid nga ari, ket nagreggetda a mangsalaknib dagiti populasion ti Iran manipud kadagiti agsamsam banda dagiti Ghuzz ken nangisalakan ti Iraniani a kultura manipud ti the Turkomano a panagmes."
- ^ Bosworth, C.E.; Hillenbrand, R.; Rogers, J.M.; Blois, F.C. de; Bosworth, C.E.; Darley-Doran, R.E., Saldjukids, Ensiklopedia ti Islam. Inurno babaen ni: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel ken W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online: “Iti maipapana ti kultura, ti panagtitipon ti Seljuq nga Imperio ket nangmarka ti adadu nga agpang iti iti pannakaikkat ti trono ti Arabiko manipud ti panagmaymaysana a lingua franca dagiti naadalan ken natakneng a kagimongan iti Tengnga a Daya. Nga imimmayda a kas idi iti maysa a Transoxania nga isu idi ket adu pay umau nga Irani ken iti maitutop a Persia, dagiti Seljuq nga awan bukodda a nangato nga agpang iti Turko a kultura wenno literario a tawidan – ket nangalada iti Persia, isunga ti pagsasao a Persiano ket nagbalin nga isu ti administrasion ken kultura idiay dagada a Persia kenAnatolia. Ti Persiano a kultura dagiti Rum Seljuq ket naisangsangayan idi a napintas, ken nagininut laeng a rimsua ti Turko a kas ti naiyariping a pagsasao iti pagobraan ti giobierno ken adab; ti Persiano nga imprenta iti Otomano a sibilisasion ket nagtaltalinaay a napigsa aginggana idi maika-19 a siglo. "
- ^ Ross E. Dunn, "dagit iPanagbanbanniaga ni Ibn Battuta, ti Muslim a mangbanniaga iti maikasangapulo ket uppata siglo", Unibersidad ti California a Pagmalditan, 1986. pg 144: "Agpaysao nga idi babaen ti Ilkhanid a kinaturay ti nangato a kultura ti dumaya ken tengnga nga Anatolia ket nagbalin nga ad-adu a Persiano ngem kadagidi"
- ^ Maria Subtelny, "Dagiti Timurids nga Agdaldaliasat", BRILL; nailustrado nga edision (30 Septiembre 2007). pg 40: "Nupay kasta, iti narikut a pamay-an , dagiti kameng ti Timurid a dinastia ken dagit iagsupsuporta kaniad a Turko-Mongoliano ket nagbalinda a nasanay iti kultura babaen ti panagliklikmut ti Persinate millieu a nagamampon kadagiti modelo ti Persiano a kultura ken panagraman ken nagtigtignay a kas dagiti patron ti Persiano a kultura, pinintaan, arkitektura ken musika." pg 41: "Dagiti kinaudi a kameng ti dinastia, a naisangsangayan kenni Sultan-Abu Sa'id kenSultan-Husain, iti kinapudno ket naikedkedengda a kas modelo ti Perso-Islamiko nga agturturay a nangirang-ay kadagiti adu a panagikaskaso ti panagrang-ay ti agrikultura a kas ti inaramidda ti panagirang-ay ti korte ti Persiano a kultura."
- ^ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Pannakaipasngay manen ti Persiano nga Imperio, I. B. Tauris (30 Marso 2006)
- ^ R.M. Savory, Safavids, Ensiklopedia ti Islam, maika-2 nga edision
- ^ "قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" (iti Persian). Naala idi 23 Enero 2008.
- ^ V.Jayaram (9 Enero 2007). "Dagiti Konsepto ti Hinduismo – Arya". Hinduwebsite.com. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ ""Iran – Ti Taga-ugma anagan ti Iran", N.S. Gill". Ancienthistory.about.com. 4 Septiembre 2010. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ Bailey, Harold Walter (1987). "Arya". Encyclopaedia Iranica 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 681–683.
- ^ MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica 8. Costa Mesa: Mazda.
- ^ "Panaginagan manen ti Persia". persiansarenotarabs.com. 2007. Naala idi 26 Abril 2011.
- ^ Richard N. Frye, panakisinnarita babaen ni Asieh Namdar, CNN, 20 Oktubre2007. "Nagtrabtrabahuak idiay Iran ti amin a kabibiagk ken ammok nga ammom a saanko a kayat a saoen ti Iran tatta nga aldaw, Ti kayatko a saoen ket ti Kalatakan nga Iran, ti Iran nga iti napalabas, a gimmay-at aginggana idiay Tsina aginggana kadagiti pagbeddengan ti Hungaria ken manipud ti sabali a Mongolia aginggana idiay Mesopotamia". [2]
- ^ Ni Richard Nelson Frye, Ti Teolohiko a Panagrepaso ti Harvard, Tom. 55, Blng. 4 (Okt., 1962), pp. 261-268 http://www.jstor.org/pss/1508723 Inus-usarko ti termino nga Iran iti maysa a naipakasaritaan a kontesto[...]ti Persia ket mausarto para iti moderno nga estado, adadu wenno basbassit a kapadpada ti "lumaud nga Iran". Us-usarek ti termino a "Kalatakan nga Iran" tapno kaibuksilanna ti naipagpagarupko a Klasista ken dagiti taga-ugma a historiador ket pudno a kayatda a saoen babaen ti panag-usarda iti Persia - a daytoy ket adda idi ti kaunegan kadagiti politikal a pagbeddengan dagiti Estado a tinurturayan babaen dagiti Irani.
- ^ Marcinkowski, Christoph (2010). Kinasiasino dagiti Shi'ite: Komunidad ken Kultura kadagiti Agbalbaliw a Sosial a Kontesto. LIT Verlag Münster. p. 83. ISBN 978-3-643-80049-7. "Dagiti 'naipakasaritaan a daga iti Iran' – 'Kalatakan nga Iran' – ket kankanayon idi a naamammuan iti pagsasao a Persiano a kas ti Irānshahr wenno Irānzamīn. Dagitoy dua a termino ket mangibagbaga ti Irani a banak a maipatinayon ti Persianato a lubong, dagita a rehion naipakasaritaan idi nga adda kadagiti nakaronga impluensia ti Persiano a kultura, a mabalin a kapadpada kadagiti teritorio a tinurayan babaen dagiti taga-ugma a parto ken Sasanids – a kas, iti maipatinayon iti 'maitutop nga Iran', ken ti pay Kaukaso, Mesopotamia (Irak), Tengnga nga Asia, ken ti dakkel a paspaset a tattan ket Pakistan ken Apganistan ken maibagbagay iti Persiano a 'naipakasaritaan a pannka-awat' iti 'napno a gay-at ti teritorio' iti Iran. Ti kapitolio idi daytoy nga entidad ket, iti sagpaminsan, ket mabirukan tatta nga aldawen iti Irak"
- ^ Mīr Khvānd, Muḥammad ibn Khāvandshāh, Tārīkh-i rawz̤at al-ṣafā. Taṣnīf Mīr Muḥammad ibn Sayyid Burhān al-Dīn Khāvand Shāh al-shahīr bi-Mīr Khvānd. Az rū-yi nusakh-i mutaʻaddadah-i muqābilah gardīdah va fihrist-i asāmī va aʻlām va qabāyil va kutub bā chāphā-yi digar mutamāyiz mībāshad.[Tehrān] Markazī-i Khayyām Pīrūz [1959-60]. ایرانشهر از کنار فرات تا جیهون است و وسط آبادانی عالم است. Ti Iranshahr ket gumay-at manipud ti Euprates aginggana idiay Oxus, ken daytoy ket sentro iti prosperidad iti Lubong
- ^ Frye, R. (2011). Persia. Routledge. p. 13. ISBN 978-0-415-57033-6. "Daytoy a 'kalatakan nga Iran' ket nangiraman ken mangiramraman pay tatta ti paset ti Kaukaso a Kabambantayan, Tengnga nga Asia, Apganistan ken Irak; para kadagiti Kurdo, Baluchis, Apgani, Tajiks, Ossetes, ken dagiti dadduma pay a babbabassit a grupo ti Irani" [3]
- ^ Biglari, Fereidoun; Saman Heydari, Sonia Shidrang. "Ganj Par: Ti immuna nga ebidensia ti Akin-baba a Paleolitiko a panagtaeng idiay Akin abagatan a Labneng Kaspio, Iran". Antiquity (warnakan). Naala idi 27 Abril 2011.
- ^ Pbase.com. Naala idi 27 Marso 2008
- ^ J. D. Vigne, J. Peters ken ni D. Helmer, Dagiti Immuna nga Addang ti Panagipaamo ti Ayup, Dagiti nagbanagan ti Maika-9 a Konperensia iti Internasional a Konsilo iti Arkeosoolohia, Durham, Agosto 2002, ISBN 1-84217-121-6
- ^ Dagiti Kinalkali idiay Chogha Bonut: Ti kasapaan a purok idiay Susiana, Irant, babaen ni Abbas Alizadeh - Ti Oriental Instituto ken ti Department para kadagiti Pagsasao ti Asideg a Daya ken dagiti SibilisasionThe Unibersidad ti Chicago
- ^ Hole, Frank (20 HUlioy 2004). "NEOLITIKO A PANAWEN IDIAY IRAN". Encyclopedia Iranica. Encyclopaedia Iranica Foundation. Naala idi 9 Agosto 2012.
- ^ Taga-ugma ng aarte ti Asideg a Daya babaen ni Dominique Collon
- ^ K. Kris Hirst. "Chogha Mish (Iran)".
- ^ a b Xinhua, "Baro nga ebidensia: moderno a sibilisasion ket nangrugi idiay Iran", 10 Agosto 2007. Naala idi 1 Oktubre 2007.
- ^ Ti Arkeolohia iti Elam: Pannakaporma ken Pannakaporma manen iti maysa a Taga-ugma nga Estado ti Iran - babaen ni D. T. Potts, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 29/07/1999 - pp. 45-46 - ISBN 0521563585 hardback
- ^ Iran Daily, "Panorama", 3 Marso 2007. Naala idi 1 Oktubre 2007. Plantilia:Wayback
- ^ "Dagiti taga-ugma a sinuratan:Elamite". 1996. Naala idi 28 Abril 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Iran idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Iran manipud idiay Wikivoyage
- Wikimedia Atlas iti Iran
- Kitaen ti Iran idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Ingglés)
- Iran
- G15 a pagpagilian
- Irani a Banak
- Dagiti Islamiko a republika
- Dagiti Islamiko nga estado
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti pagilian ti Persiano a Golpo
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Persiano
- Lumaud nga Asia
- Dagiti pagilian ti Lumaud nga Asia


c: text/html

text:
Ti Israel, opisial a ti Estado iti Israel ( /ˈɪzriːəl/; Hebreo: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, Medīnat Yisrā'el, IPA: [me̞diˈnät jisʁäˈʔe̞l] ( denggen); Arabiko: دَوْلَة إِسْرَائِيل, Dawlat Isrāʼīl, IPA: [dawlat ʔisraːˈʔiːl]), ket maysa a parlamentario a republika idiay Tengnga aDaya, iti igid nga pantar iti Baybay Mediterraneano. Nabeddengan ti Lebanon iti amaianan, ti Siria iti amianan a daya, ti Jordan ken ti West Bank iti daya, ti Ehípto ken ti Gaza Strip iti abagatan a laud, ken ti Golpo iti Aqaba idiay Nalabbaga a Baybay iti abagatan, ken buklen daytoy dagiti nadumaduma a heograpiko a langlanga iti uneg iti daytoy bassit a lugar.[1][6] Ti Israel ket naipalpalawag a kas maysa a Hudio ken Demokratiko nga Estado iti bukodna a Kangrunaan a Linlinteg ken isu laeng ti maymaysa a Hudio-a kaaduan nga estado.[7]
Kalpasan ti panaampon ti maysa a rsolusion babaen ti Sapasap a Gimong iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 29 Nobiembre 1947 nga agitaltalek ti panakampon ken panakaisayangkat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian a Plano ti Panagbingay para iti Palestina, idi 14 Mayo 1948 David Ben-Gurion, ti Ehekutibo a Daulo iti Organisasion ti Sangalubongan a Sionista[8] ken presidente ti Hudio nga Ahensia para iti Palestina, nairangarang ti pnakaibangon ti Hudio nga estado idiay Eretz Israel, a maamamoan to a kas ti Estado iti Israel, ti maysa nga estado a nawaya manipud ti Britaniko a Bilin para iti Palestina.[9][10][11] Dagiti kaarrubana nga Arabo nga estado ket nagraut ti sumaruno nga aldaw para ti panagsuporta kadagiti Palestino nga Arabo. Manipud idin ti Israel ket nakigubgubat kadagiti adu a gubgubat kadagiti kaarrubana nga Arabo nga estado,[12] a daytoy ket nagsakup ti West Bank, Sinai a Peninsula, Gaza Strip ken ti Golan Heights. Paset kadagityo a teritorio, a mairaman ti Day a Herusalem, ket innayon babaen ti Israel, ngem ti pagbeddengan iti kaarrubana a West Bank ket saan pay anga agnanayon a naipalpalawag.[13][14][15][16][17] Ti Israel ket nagpirma iti tulag ti kappia a kaduna ti Ehipto ken Jordan, ngem dagiti ganetget a panagsolbar ti Israeli–Palestina a suppiatan ket saan pay a nagbanagan ti kappia.
Ti sentro ti busbos ti Israel ket ti Tel Aviv,[18] a ti Herusalem ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad, ken ti kapitoliona (nupay saan a mabigbigan a sangalubongan a kastoyi). Ti populasion ti Israel, a kas naipalpalawag ti Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel, ket nakarkulo idi 2012 ti agarup a 7,859,300 a tattao, a dagitoy 5,916,200 ket Hudio.[3][19][20] Dagiti Arabo ket mangbukel ti maikadua a kadakkelan nga etniko a grupo, a kaaduan kadagitoy ket Muslim. Adda pay dagiti basbassit a minoridad a mairaman dagiti Kristiano, Drusos, Sirkasianos ken Samaritano.
Ti Israel ket maysa a [[representatibo a demokrasia] nga addaan ti parlamentario a sistema, panakaitutop a pannakabagi ken sangalubongan a kalintegan nga agbutos.[21][22] Ti Kangrunaan a Ministro ket agserbi a kas ti daulo ti gobierno ken ti Knesset ket agserbi a kas ti maymaysa a kamara a lehislatibo a pannakabagi ti Israel. Ti Israel ket addaan ti maysa a kangatuan a panagnamnama ti biag iti lubong.[23] Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian, kameng ti OECD,[24] ken ti ekonomiana, ket naibatay iti nominal a dagup ti domestiko a produkto, ket isu idi ti maika-41 a kadakkelan iti lubong idi 2010.[25] Ti Israel ket addaan ti kangatuan ti pagalagadan ti panagbiag idiay Tengnga a Daya.[26]
EtimolohiaUrnosen
Kalpasan ti panakawayawaya idi 1948, ti baro a Hudio nga estado ket pormal a nanaganan ti Medinat Yisrael, wenno Estado ti Israel, kalpasan a dagiti dadduma a naidiaya a ken relihioso a nagnagan a mairaman i tEretz Israel ("ti Daga ti Israel"), Zion, ken Hudea, ket nausig ngem nalikudan.[27] Kadagiti nasapa a lawas ti panakawayawayana, ti gobierno ket pinilina ti termino nga "Israeli" tapno mangibaga kadagiti umili ti Israel, a napormalan ti panakaiyebkas babaen ti Ministro ti Ganganaet a Panakibiang a ni Moshe Sharett.[28]
Ti nagan nga Israel ket naipakasaritaan idin a naus-usar, iti sapasap ken relihioso a panag-usar, tapno mangitudo ti bibliko a Pagarianf Israel wenno ti sibubukel a Hudio a pagilian.[29] Segun ti Hebreo a Biblia ti nagan nga "Israel" ket naited kenni patriarka Jacob (Pagalagadan Yisraʾel, Isrāʾīl; Septuagint Griego: Ἰσpaήλ; "struggle with God"[30]) kalpasan ti panagballigina a nakigabbo iti anghel ti Apo.[31] Dagiti sangapulo ket dua nga annak a lallaki ni Jacob ket nagbalin a dagiti nagngiputot kadagiti Israelita, ket nakunkuna pay a kas dagiti Sangapulo ket dua aTribu ti Israel wenno Annak iti Israel. Ni Jacob ken dagiti annakna a lallaki ket nagtaengda idiay Canaan ngem napilitda baben ti bisin a napan idiay Ehipto para iti uppat a kaputotan aginggana kenni Moses, ti maikadua a nalatak nga apo ni Jacob,[32] ket nagidaulo kadagiti Israelita a nagsubli idiay Canaan iti "Ipapanaw". Ti kasapaan nga arkeolohiko naga artepakto a nagibaga ti balikas nga "Israel" ket ti Merneptah Stele iti taga-ugma nga Ehipto (a napetsaan ti naladaw a maika-13 a siglo BCE).[33]
Ti lugar ket naamammoan pay a kas ti Nasantuan aDaga, a daytoy ket nasantuam para iti amin a dagiti Abraham a relihion a mairaman ti Hudaismo, Kristianidad, Islam ken ti Bahá'í a Pammati. Sakbay ti 1948 a Panakairangarang ti Panakawayawaya ti Israeli, ti sibubukel a rehion ket naamammoan babaen kadagiti nadumaduma a nagnagan a mairaman ti Akin-abagatan a Siria, Siria Palestina, Pagarian iti Herusalem, Probinsia ti Iudaea, Coele-Siria, Retjenu, Canaan ken, ti naisansangayan a kas ti, Palestina.
PakasaritaanUrnosen
Panaka-antigoUrnosen
Ti pakinakem ti "Daga iti Israel", a naamammoan iti Hebreo a ka ti Eretz Yisrael (wenno Eretz Yisroel), ket nangruna daytoy idin ken sagrado kadagiti Hudio a tattao manipud idi Bibliko a panawen. Segun ti Torah, ti Dios ket inkarina ti daga kadagiti tallo a Patriarka dagiti Hudio a tattao.[34][35] Iti naikabatayan ti eskritura, ti paset ti panawen dagiti tallo a Patriarka ket naikabil iti nasapa a maikadua a milenio BCE,[36] ken ti immuna a Pagarian iti Israel ket nabangon idi maika-11 a siglo BCE. Dagiti simmaruno a dagiti Israelita a pagarian ken estado ket nagballaballag a naturayan kadagiti sumaganad a ginasut a tawtawen, ken naamammon dagitoy manipud kadagiti nadumaduma bibliko a nagtaudan.[37][38][39][40]
Ti akin-amianan a Pagarian iti Israel, ken dagiti pay siudad a Pilistino nga estado ket natnag idi 722 BCE, ngem ti akin-abagatan a Pagarian iti Hudah ken dagiti nadumaduma a Poeniko a siudad ket nagtultuloy ti kaaddada idi ti rehion ket tinurayan babaen ti Asiria. Ti irurumsua dagiti Babilonia, ti Hudah ket dimteng pay daytoy a naparukma.
Klasiko a paset ti panawenUrnosen
Ti nagsasaruno a Persiano a turay, ti rehion, ket nabingbinagy ti nagbaetan ti probinsia ti Siria-Coele ken kalpasan daytoy ti autonomo a Yehud Medinata, ket naininut idi a naparang-ay ti urbano a kagimongan, a kaaduan atinurayan babaen dagiti Hudio. Ti Griego a panagrukma ket linabsanna daytoy a rehion nga awan dagiti resistansia wenno interesado. Nainkorporado iti Ptolemaiko ken kanungpalanna dagiti Seleusida nga Imperio, ti akin-abagatan a Lebante ket kaaduan a na-helenisado, a nagitakder daytoy kadagiti irteng a nagbaetan dagiti Hudio ken dagiti Griego. Ti suppiatan ket rimtak idi 167 BCE babaen ti Macabeo a Yaalsa, a nagballigi ti panagipatakderna ti maysa a nawaya a Hasmonean a Pagarian idia Hudah, a daytoy ket napadakkel ti kaaduan ti moderno nga Israel, idi dagiti Seleusida ket nagininutda a nakapukaw ti panagtengngel ti rehion.
Ti Imperio a Romano ket rinautna ti rehion idi 63 BCE, nga immuna a nangala ti panagtengngelna iti Siria, ken idi pay panakairamanna idiay sibil a gubat ti Hasmonean. Ti panagsalisal a nagbaetan dagti kumayat ti Romano ken dagiti kumayat ti Parto a sangkatiponan idiay Hudea ket dimtengan ti panakaiturong ti panakaikabil ni Herod ti Nalatak ken ti pakaitiptipon ti Herodes a Pagarian a kas ti basalo a Hudio nga estado ti Roma. Ti panakaapday dagiti Herodes, ti Hudea, ket naipabalin a kas probinsia ti Roma, ket nagbalin daytoy a lugar ti naranggas a panagsalisal dagiti Hudio a simmupiat kadagiti Greko-Romano, a nagpatinggaan ti Hudio-Romano a Gubgubat, a nagpatinggaan daytoy ti nawatiwat a panagdadael ken panagpaty dagiti puli. Ti kaadda dagiti Hudio ti rehion ket bimmassit kalpasan ti panakapaay ti Bar Kokhba a yaalsa a sinupiatan ti Imperio a Romano idi 132 CE.[41] NUpay kasta, adda idi ti nagtultuloy a bassit a kaada dagiti Hudio ken ti Galilea ket isu ti nagbalin a sentro relihionna.[42][43] Ti Mishnah ken ti paset ti Talmud, dagiti sentro a testo ti Hudio, ket naaramid idi ti las-ud ti maikadua aginggana ti maika-4 a sigsiglo CE idiay Tiberias ken Herusalem.[44] Ti rehion ket kaaduan anataengan babaen dagiti Greko-Romano idiay aplaya ken dagiti Samaritano idiay turod nga away. Ti Kristianidad ket nagininut idi a simmuksukat ti Romano a paganismo, a ti lugar a babaen ti Bisantino a turay ket napabalin iti Mitra iti Daya, a kas dagiti Palaestina Prima ken Palaestina Secunda a probinsia. Ngem idi maika-5 ken maika-6 a siglo, dagiti dramatiko a pasamak dagiti Samaritano a Yaalsa ket binalbaiwanna daytoy a daga, nga adda dagiti adu a panakadadael kadagiti Bisantino a Kristiano keb Samaritano a kagimongan ken ti maysa a nagbanagan ti panagpabassit tipopulasion. Kalpasan ti Persiano a panagrukma ken ti saan a napaut a panakaikabil ti Hudio a Mankomunidad idi 614 CE, ti Imperio a Bisantino ket nangikabil ti panagturayna idi 625 CE, a nagbanagan daytoy ti adadu pay a panakaapday ken panakadadael.
Tengnga a panawenUrnosen
Idi 635 CE, ti rehion, ia mairaman ti Herusalem, ket naparukma babaen dagiti Arabo ken nabati idi a tinengtengngel dagiti Muslim para kadagiti sumaruno a 1300 a tawtawen.[45]Ti panaktengngel ti rehion ket naiyallatiw ti nagbaetan dagiti Umayyad,[45] Abbasids,[45] ken dagiti Krusada ti dagup dagiti simmaruno nga innem a siglo,[45] sakbay a naparukma babaen ti Mamluk Sultanato, idi 1260.[46] Idi 1516, ti rehion ket rinukma babaen ti Imperio nga Otomano, ken nabati babaen ti Turko a panakaturay aginggana idi maika-20 a siglo.[46]
Dagiti notaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b c d "Israel". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 8 Pebrero 2012. ISSN 1553‐8133. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ "Kinaudi a Bilbilang ti Populasion iti Israel". Pudno a Biblioteka ti Hudio. Enero 2012. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ a b "Populasion, babaen ti Populasion a Grupo". Binulan a Pakdaar ti Estadistika. Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel. 7 February 2013. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ "Senso ti Populasion idi 2008" (PDF). Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ a b c d "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Pagbanagan ti Sangalubongan nga Ekonomia. Internasional a Pundo ti Panguartaan. 2012. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ Skolnik 2007, pp. 132–232
- ^ "Israel". Kawayaan iti Lubong. Kawayaan a Balay. 2008. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ Naamammoan idi a ti Sionista nga Organisasion
- ^ "Panakairangarang iti Panakabangon iti Estado iti Israel". Ministro iti Ganganaet a Panakibiang ti Israel. 14 Mayo 1948. Naala idi 8 Abril 2012.
- ^ Brenner, Michael; Frisch, Shelley (Abril 2003). Sionismo: Ababa a Pakasaritaan. Markus Wiener Publishers. p. 184.
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ "Dagiti Sionista a Daulo: David Ben-Gurion 1886–1973". Ministro iti Ganganaet a Panakibiang ti Israel. Naala idi 13 Hulio 2011.
- ^ Gilbert, Martín (2005), Ti Routledge nga Atlas iti Araba–Israeli a suppiatan, Routledge, ISBN 978-0415359009
- ^ "Ti kasasaad iti Herusalem". Ti Saludsod iti Palestina ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Nagkaykaysa a Pagpagilian Departamento iti Publiko a Paammo. "Ti Daya a Herusalem ket naipanunutan a, babaen ti Sapasap a Gimong ken ti Salaknik a Konsilo, a kas paset ti nasakupan a teritorio ti Palestina."
- ^ BBC News (29 Marso 2006). "Panagusig: Dakkel a plano ni Kadima". Naala idi 10 Oktubre 2010.
- ^ BC Kessner, HS Tatta nga Aldaw. [tt_news=873 "Dagiti Narigat nga Inadadal ti Israel"]. Naala idi 19 Marso 2012.
- ^ Ti Instituto para iti Nailaina a Panagadal ti Salaknib. "Ti Legado ti Di-nailawlawgan a Pagbeddengan, Paammo ti Tel Aviv Bilang. 40, Hunio 5, 2002". Naala idi 7 Oktubre 2010.
- ^ "Warnakan ti Israel: Ti Daga nga Awan ti Pagbeddenganna". The Epoch Times. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ "GaWC – Ti Lubong babaen ti GaWC 2008". Globalisasion ken Sangalubongan a Panagsukisok kadagiti Siudad a Network. Naala idi 1 Marso 2009.
- ^ "Ti Israel ket rinikpanna ti dekada nga addaan ti populasio iti 7.5 a riwriw". Haaretz. 30 Disiembre 2009. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ Time Series-DataBank, Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika, naala idi 20 Pebrero 2009
- ^ Rummel 1997, p. 257. "Ti agdama a listaan dagiti liberal a demokrasia ket mairaman ti: Andorra, Arhentina, ... , Cyprus, ... , Israel, ..."
- ^ "Sangalubongan aPnagala 2006: Panagrang-ay ti Tengnga a Daya iti Tengnga ti Sangalubongan a Panagganab ti Kawayaan". Freedom House. 19 Disiembre 2005. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ "WHO: Ti panagnamnama ti biag idiay Israel ket maysa a kangatuan iti lubong". Haaretz. 24 Mayo 2009.
- ^ "Ti panagpangato ti Israel idiay OECD". Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". World Economic Outlook Database. Internasional a Pundo ti Panguartaan. Septiembre 2011.
- ^ "Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Panagrangrang-ay a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 4 Nobiembre 2010.
- ^ "Nadayeg a Pamanunotan". The Palestine Post (Herusalem). 7 Disiembre 1947. p. 1.
- ^ "On the Move". Time (New York). 31 Mayo 1948. Naala idi 6 Agosto 2007.
- ^ Levine, Robert A. (7 Nobiembre 2000). "Kitaen ti Israel a kas maysa a Hudio Pagilan nga Estado, ADadu wenno Basbassit Demokratiko". The New York Times. Naala idi 19 Enero 2011.
- ^ Wells, John C. (1990). Longman a diksionario ti panagbalikas. Harlow, Inglatera: Longman. p. 381. ISBN 0-582-05383-8. naikabil a "Jacob".
- ^ "Ken ti kinununa ket, Ti nagan ket saanton a tinawtawagan a Jacob, ngem Israel: para iti kas maysa a prinsipe ti kabilenagn ket adda iti Dios ken adda ti tattao, ken nagballigin." (Henesis, 32:28, 35:10). Kitaen pay ti Hosea 12:5.
- ^ Exodus 6:16–20
- ^ Barton & Bowden 2004, p. 126. "Ti Merneptah Stele... ket masuppiatan nga isu ti kadaanan nga ebidensia a saan a ti Biblia para ti kaadda ti Israel a nasapsapa ngem ti maika-13 a siglo BCE."
- ^ "Ken ti Apo a Dios ket mangiyegto kenka idiay daga a tagikua dagiti ammam, ken nasken a sika ket mangtagikuantoa; ken mangiyeg to kenka ti kasayaatan, ken agputot kayonto kadagiti ad-adu ngem dagiti ammayo ." (Deuteronomy 30:5).
- ^ "Ngem no agsubikanto kaniak, ken namnamaem dagiti bilinko ken surotem dagitoy, urayno ti panakaiwarwarasyo ket adda idiay kaadaywan a paset ti langit, ngem siakto ket agurnong kadagitoy, ken isublikto iti lugar a napilik a gapunan ti naganko nga agnaed idiay." (Nehemiah 1:9).
- ^ "Sursoroten ti Biblia a Linia a Pagorasan", Sursoroten ti Biblia (Public Broadcast Television), naala idi 29 Septiembre 2007
- ^ Friedland & Hecht 2000, p. 8. "Para kadagiti napalabas a ribribo a tawen ti Herusalem ket isu ti tugaw ti Hudio a panakaturayan, ti sangkabalayan a lugar dagiti ari, ti lokasion dagiti bukodna a lehislatibo a konsilo ken dagiti korte."
- ^ Ben-Sasson 1985
- ^ Matthews, Victor H. (2002), Ti Ababa a Pakasaritaan ti Taga-ugma nga Israel, Westminster John Knox Press, p. 192, ISBN 978-0-664-22436-3
- ^ Miller, J. Maxwell; Hayes, John Haralson (1986), Ti Pakasaritaan ti Taga-ugma nga Israel ken Hudah, Westminster John Knox Press, p. 523, ISBN 978-0-664-21262-9
- ^ Oppenheimer, A'haron ken Oppenheimer, Nili. Nagbaetan ti Roma ken Babilonia: Dagiti Panagadal ti Hudio a panagidaulo ken Kagimongan. Mohr Siebeck, 2005, p. 2.
- ^ Cohn-Sherbok, Dan (1996), Atlas iti Hudio a Pakasaritaan, Routledge, p. 58, ISBN 978-0-415-08800-8
- ^ "Palestina: Pakasaritaan". Ti Online nga Ensiklopedia dagiti Romano a Probinsia. Ti Unibersidad iti South Dakota. 18 Enero 2007. Naala idi 20 Marso 2012.
- ^ Morçöl 2006, p. 304
- ^ a b c d Gil, Moshe (1997), Pakasaritaan iti Palestine, 634–1099, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, ISBN 978-0-521-59984-9
- ^ a b Kramer, Gudrun (2008), Pakasaritaan iti Palestina: Manipud ti Panagrukma dagiti Otomano aginggana ti panakabangon iti Estado ti Israel, Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan, p. 376, ISBN 978-0-691-11897-0
Dagiti silpo ti ruarUrnosen
- Dagiti midia a mainaig ti Israel idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Israel manipud idiay Wikivoyage
- Gobierno
- Portal ti gobierno ti Israel
- Ababa a pakaammo iti Israel idiay Ministro ti Ganganaet a Pannakibinag ti Israel
- Opisial a website ti Opisina ti Kangrunaan a Ministro ti Israel
- Opisial a website ti Ministro ti Turismo ti Israel
- Sapasap a pakammo
- Israel a naikabil idiay Ti Kinapudno a Libro ti Lubong
- Mapmapa
- Wikimedia Atlas iti Israel
- Kitaen ti Israel idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Inggles)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nunavut
Ti Nunavut /ˈnuːnəˌvʊt/ (fmanipud ti Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ Plantilia:IPA-iu) ket isu ti kadakkelan, akin amianan unay ken kabaruan a teritorio ti Kanada. Daytoy ket opisial a naisina manipud kadagiti Amianan a laud a Teritorio idi Abril 1, 1999 babaen ti Nunavut a Tignay[1]ken ti Tignay ti Panagtunton ti Daga a Tulagan ti Nunavut,[2] urayno dagiti pudno a pagbeddengan ket naippundaren manipud idi 1993. Ti pannakapartuat ti Nunavut ket nagbanagan iti immuna a nangruna a panagbalbaliw ti politika a mapa ti Kanada manipud idi naitipon ti baro a probinsia ti Newfoundland ken Labrador idi 1949.
Ti Nunavut ket buklen ti nangruna apaset ti Akin-amianan a Kanada, ken ti kaaduan iti Artiko a Purpuro ti Kanada. Ti nawatiwat a teritoriona ket mangaramid daytoy ti maikalima a kadakkelan a pannakabingbingay ti pagilian iti lubong, ken ti pay kadakkelan idiay Amianan nga Amerika. Ti kapitoliona nga Iqaluit (dati a "Luek Frobisher") idiay Isla Baffin, iti daya, ket napili idi babaen ti kapitolio a plebesito ti 1995. Dagiti dadduma pay a nangruna akomunidad ket mairaman dagiti rehional a sentro ti Rankin Inlet ken Luek Cambridge. Ti Nunavut ket mangiraman pay ti Isla Ellesmere idiay adayo nga amianan, ken ti pay dumaya ken akin-abagatan a paset ti Isla Victoria iti laud ken Isla Akimiski idiay Luek James idiay adayo nga abagatan. Daytoy llaeng ti is-isu a heo-politikal a rehion ti Kanada a saan a naikapet kadagiti pasei ti Amianan nga Amerika babaen ti kalsada.
Ti Nunavut ket isu ti kabassitan ti populasion ken ti kadakkelan ti lugar kadagiti amin a probinsia ken teritorio ti Kanada. Maysa kadagiti kaadaywan, kabassitan ti nagtataeng a rehion iti lubong, daytoy ket adda ti populasion iti 31,906,[3] a kaaduan ket dagiti Inuit, a naiwarwaras iti lugar a kapadpada a kadakkel ti Lumaud nga Europa. Ti Nunavut ket pangibalbalayanna pay ti Alert, ti akin-amianan unay nga agtultuloy a nataengan a lugar iti lubong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hustisia Kanada (1993). "Nunavut a Tignay". Naala idi Abril 26, 2007.
- ^ Hustisia Kanada (1993). "Panagtunton ti Daga a Tulagan ti Nunavut". Naala idi Abril 26, 2007.
- ^ "Senso a Bariweswes ti Nunavut". Dagiti Estadistika ti Kanada. Hunio 28, 2010. Naala idi Pebrero 9, 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Nunavut idiay Wikimedia Commons
- Nunavut Kavamat / Gobierno ti Nunavut: Opisial a sitio
- Kitaen ti Nunavut idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Inggles)
- Mapa a mangipakpakita kadagiti rehion ti Nunavut (manipud ti website ti Gobierno ti Nunavut)


text:
Belhika
Ti Belhika, (Ingglés:Belgium) wenno iti opisial a makunkuna a Pagarian ti Belhika, ket maysa a pederal nga estado idiay Lumaud a Europa. Isu ti kameng a nangipatakder iti Kappon a Europa ken isu ti agsangaili ti kuartel ti Kappon a Europa, ken dagdiay adadu pay a nangnagruna a sangalubongan nga organisasion a ksa iti NATO.[nb 1]Ti Bélga ket masakup na ti kalawa nga iti 30,528 a kuadrado milia, ken addaan ti maipapan a populasion nga 11 a riwriw a tattao. Agasaskaw ti kultural a nagbeddengan a nagbaetan ti Hermaniko ken Latin a Europa, ti Bélga ket nagyanan ti dua a nangrumna bung-goy ti pagsasao, dagiti agsasao ti Olandés, kaaduan ket Flemish (maipapan a 60%), ken dagiti agsasao ti Pranses, kaaduan ket dagiti Walloons (maipaan a 40%), ken adda pay bassit a bung-goy dagiti agsasao iti Aleman. Dagiti dua a kadakkelan a rehion ti Bélga ket dagiti agsasao ti Olandés a rehion iti amianan ken dagiti agsasao ti Pranses a rehion iti Wallonia.Ti Brussels-Kapitolio a Rehion, opisial a dua ti pagsasao na, ket kaaduan dagiti agsasao iti Frances nga addaan iti uneg ti Flemish a rehion.[2] Maysa a komunidad nga agsasao iti Aleman ket mabirukan idiay dumaya a Wallonia.[5] Dagiti nadumaduma a pagsasao iti Bélga ken dagiti maikabagian a panagsuppiat ti politika ket maiparang ti politikal a pakasaritaan ken narigat a sistema iti gobierno.[6][7]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Belhika ket kameng pay ti, wenno kumappon ti, adu a sangalubongan nga organisasion, a mairaman ti ACCT, AfDB, AsDB, Australia Group, Benelux, BIS, CCC, CE, CERN, EAPC, EBRD, EIB, EMU, ESA, EU, FAO, G-10, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICRM, IDA, IDB, IEA, IFAD, IFC, IFRCS, IHO, ILO, IMF, IMO, IMSO, Intelsat, Interpol, IOC, IOM, ISO, ITU, MONUC (agpalpaliiw), NATO, NEA, NSG, OAS (agpalpaliiw), OECD, OPCW, OSCE, PCA, UN, UNCTAD, UNECE, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNMIK, UNMOGIP, UNRWA, UNTSO, UPU, WADB (saan a rehional), WEU, WHO, WIPO, WMO, WTrO, ZC.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Kita ti gobierno: Belhika". The World Factbook. CIA. Naala idi Disiembre 19, 2011.
- ^ a b c "Dagup a populasion manipud idi Enero". Eurostat. Naala idi 9 Pebrero 2010.
- ^ a b c d "Bélga". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 20 Abril 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangay ti Nagtagitaon 2011". Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian. Naala idi 2011-11-02.
- ^ "Ti Komunidad nga agsasao iti Aleman". Ti Komunidad nga agsasao iti Aleman. Naala idi 5 Mayo 2007. Ti (orihinal) bersion iti Aleman a pagsasao (manen) agibagbaga a 73,000 embes nga iti 71,500 a nagtaeng.
- ^ Morris, Chris (13 Mayo 2005). "Ti suppiat ti pagsasao ket agbingbingay ti Belhika". BBC News. Naala idi 8 Mayo 2007.
- ^ Petermann, Simon, Professor at the University of Liège, Wallonia, Belgium—at colloquium IXe Sommet de la francophonie—Initiatives 2001—Ethique et nouvelles technologies, session 6 Cultures et langues, la place des minorités, Bayreuth (25 Septiembre 2001). "Langues majoritaires, langues minoritaires, dialectes et NTIC" (iti Frances). Naala idi 4 Mayo 2007.
- Belhika
- Benelux
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Olandes
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Aleman
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagsasao nga Olandes
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Akin-amianan nga Europa
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1830
- Lumaud nga Europa


text:
Plantilia:Maipapan
Dagiti linaon
- 1 Panag-usar
- 2 Plantilia ti ngato a paammo (Hatnote)
- 2.1 Sapasap
- 2.2 Dadduma pay a panag-usar (iti titulo)
- 2.2.1 "Daytoy a panid ket maipanggep ti … Para iti dadduma pay a panag-usar …"
- 2.2.2 "Kitaen pay ti …"
- 2.2.3 "Para iti …, kitaen ti …"
- 2.2.4 "Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti …"
- 2.2.5 "Para dagiti dadduma pay a salaysay …, kitaen ti …"
- 2.2.6 "… naibaw-ing ditoy ti. Para iti dadduma a panag-usar, kitaen ti …"
- 2.3 Ilasin
- 2.4 "Nangruna nga artikulo: …" kdpy.
Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Plantilia ti ngato a paammo (Hatnote)[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket sapasap a panid para iti kasano a panag-usar kadagitoy a plantilia.
Sapasap[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Hatnote|NAIDUMDUMA A TESTO}}→NAIDUMDUMA A TESTO
{{Hatnote|Para kadagiti dadduma pay a kaipapanan iti daytoy a banag, kitaen ti [[kdpy…]]}}→Para kadagiti dadduma pay a kaipapanan iti daytoy a banag, kitaen ti kdpy…
{{Rellink|NAIDUMDUMA A TESTO}}→NAIDUMDUMA A TESTO
Dadduma pay a panag-usar (iti titulo)[urnosen | urnosen ti taudan]
"Daytoy a panid ket maipanggep ti … Para iti dadduma pay a panag-usar …"[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti {{Maipapan}} ket isu ti kangrunaan a plantilia para iti panagibagbaga ti dadduma a pamag-usar.
Paammo. No mausar daytoy iti kangrunaan a lugar (main namespace), ti balikas a "panid" kadagiti sumaganad a ngato a paammo ket masukatan babaen ti "artikulo".
{{Maipapan|USAR1}}→Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti dadduma pay a kaipapanan wenno panag-usar, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
{{Maipapan|USAR1||PANID2}}(No ti panangilawlawag a panid ket addaan ti sabali a nagan – Kitaen dayta awan ti linaon na a maikadua a parametro) →Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti dadduma pay a kaipapanan wenno panag-usar, kitaen ti PANID2.
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2}}(No addaan laeng ti maymaysa a panag-usar) →Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti USAR2, kitaen ti PANID2.
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2|ken|PANID3}}(Dua a pampanid para iti USAR2) →
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2#SUBPASET{{!}}PANID2TITULO}}(Nga usaren ti {{!}} a plantilia tapno maikkan ti panilpo ti sabali a titulo) →Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti USAR2, kitaen ti PANID2TITULO.
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2|USAR3|PANID3|USAR4|PANID4|USAR5|PANID5}}(No addaan kadagiti uppat a panag-usar – Nasken nga agaramid ka ti panangilawlawag a panid iti daytoy a paset) →
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2|USAR3|PANID3|dadduma pay a panag-usar}}(No addaan kadagiti sabsabali a pagalagadan a dadduma a panag-usar ken ti maysa a panangilawlawag a panid nga addaan ti kasisigud a nagan – Nasken a ti naudi a nagan ti panid ket saan a mainaganan) →Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti USAR2, kitaen ti PANID2. Para iti USAR3, kitaen ti PANID3. Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2|USAR3|PANID3|dadduma pay a panag-usar|PANID4}}(No addaan kadagiti sabsabali a pagalagadan a dadduma a panag-usar ken ti maysa a panangilawlawag a panid nga addaan ti awan a kasisigud a nagan) →
{{Maipapan|USAR1|USAR2|PANID2|USAR3|PANID3|dadduma pay a panag-usar|PANID4|ken}}→Daytoy a panid ket maipanggep ti USAR1. Para iti USAR2, kitaen ti PANID2. Para iti USAR3, kitaen ti PANID3. Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti PANID4 ken Maipapan (panangilawlawag).
{{Maipapan||USAR2|PANID2|USAR3|PANID3|dadduma pay a panag-usar}}(No saan a nasken nga ibaga ti kaipapanan iti daytoy nga artikulo/panid – Kitaen ti awan ti linaon na nga umuna a parametro) →Para iti USAR2, kitaen ti PANID2. Para iti USAR3, kitaen ti PANID3. Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
{{Maipapan|||PANID1|ken|PANID2}}→
- Paammo:
{{Para iti||PANID1|PANID2}}agpataud ti agpadpada a banag.
{{Dadduma a panag-usar-paset|USAR}}(panangipalpalawag) →Daytoy a paset ket maipapan iti USAR. Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
- Paammo: daytoy a a ngato a paammoket agibagbaga ti "paset", imbes nga ti "artikulo" wenno "panid".
"Kitaen pay ti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Kitaen pay ti|DADDUMA A TOPIKO|DADDUMA A TOPIKO2}}→Kitaen pay ti: DADDUMA A TOPIKO ken DADDUMA A TOPIKO2
- Paammo: usaren no ti DADDUMA A TOPIKO ket minaig iti agdama nga artikulo ken addan ti linaon na a panangpanlpalawagan.
{{Kitaen pay ti2|[[DADDUMA A TOPIKO]]|[[DADDUMA A TOPIKO2]]|[[DADDUMA A TOPIKO3]] ken dadduma a testo}}→Kitaen pay ti: DADDUMA A TOPIKO, DADDUMA A TOPIKO2, ken DADDUMA A TOPIKO3 ken dadduma a testo
"Para iti …, kitaen ti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Para iti}} ket mabalin nga usaren embes iti {{Maipapan}} tapno saan a maiparan ti: Daytoy a panid ket maipapan iti USAR1. ngem daytoy ket mainaganan na latta ti umisu a panag-usar. Daytoy a langa ket magun-od pay babaen ti panag-usar ti awan ti linaon na a parametro iti {{Maipapan}} a kas iti:
- Kas pagarigan:
{{para iti|DADDUMA A TOPIKO|PANID1}}ket kapadpada ti
{{Maipapan||DADDUMA ATOPIKO|PANID1}}(kitaen ti immuna a awan ti linaon na a parametro).
Nupay kasta, nalawlawag no usaren ti {{Para iti}} a plantilia, a ti balikas a "maipapan" ket saan nga agparang iti parapo.
{{Para iti|DADDUMA A TOPIKO}}(panakaipalpalawag) →Para iti DADDUMA A TOPIKO, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
{{Para iti|DADDUMA A TOPIKO|PANID1}}→Para iti DADDUMA A TOPIKO, kitaen ti PANID1.
{{Para iti|DADDUMA A TOPIKO|PANID1|PANID2}}→
{{Para iti|DADDUMA A TOPIKO|PANID1|PANID2|PANID3}}→
{{Para iti||PANID1|PANID2}}→
- Sabsabali
A kas iti {{Dadduma pay a panag-usar}}.
{{Para iti2|DADDUMA A TOPIKO|NAIDUMDUMA A TESTO}}→Para iti DADDUMA A TOPIKO, kitaen ti NAIDUMDUMA A TESTO.
"Para iti dadduma pay a panag-usar, kitaen ti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
No saan a kayat nga usaren ti atiddog a naibgbaga iti {{Maipapan}}, ti {{Dadduma pay a panag-usar}} a plantilia ket mabalin pay nga usaren.
{{Dadduma pay a panag-usar}}(panakaipalpalawag) →Para iti dadduma pay a kaipapanan wenno panag-usar, kitaen ti Maipapan (panangilawlawag).
{{Dadduma pay a panag-usar|PANID1}}→Para iti dadduma pay a kaipapanan wenno panag-usar, kitaen ti PANID1.
{{Dadduma pay a panag-usar|PANID1|PANID2}}→
"Para dagiti dadduma pay a salaysay …, kitaen ti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Salaysay}} ket ususaren daytoy ti nailawagan nga estilo. Usaren daytoy kadagiti paset nga addaan ti sabali nga artikulo iti dayta a suheto.
{{Salaysay3}} pabaelan na ti ania man a testo kadagiti panilpo:
{{Salaysay3|[[artikulo 1]], [[artikulo 2]], ken [[artikulo 3]]|TOPIKO}}→Para dagiti dadduma pay a salaysay iti TOPIKO, kitaen ti artikulo 1, artikulo 2, ken artikulo 3.
"… naibaw-ing ditoy ti. Para iti dadduma a panag-usar, kitaen ti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Baw-ing|BAW-ING}}(panakaipalpalawag) →Ti "BAW-ING" ket naibaw-ing ditoy. Para iti dadduma a pang-usar, kitaen ti BAW-ING (panangilawlawag).
{{Baw-ing|BAW-ING||PANID1}}→Ti "BAW-ING" ket naibaw-ing ditoy. Para iti dadduma a pang-usar, kitaen ti PANID1.
{{Baw-ing|BAW-ING|USAR1|PANID1}}→Ti "BAW-ING" ket naibaw-ing ditoy. Para iti USAR1, kitaen ti PANID1.
{{Baw-ing|BAW-ING|USAR1|PANID1|USAR2|PANID2}}→
{{Baw-ing|BAW-ING|USAR1|PANID1|USAR2|PANID2|USAR3|PAGE3}}→
{{Baw-ing|BAW-ING|USAR1|PANID1|ken|PAPANID2}}→
{{Baw-ing|BAW-ING|USAR1|PANID1|USAR2|PANID2|ken|PANID3}}→
Ilasin[urnosen | urnosen ti taudan]
"Saan nga allilawen iti …"[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Ilasin|PANID1}}→Saan nga iyallilaw iti PANID1.
{{Ilasin|PANID1|PANID2|PANID3|PANID4}}→
{{Ilasin2|TESTO}}→Saan nga allilawen iti TESTO.
"Nangruna nga artikulo: …" kdpy.[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti
{{Nangruna}} ket maususar tia panagaramid ti kapukpukan nga estilo, maususar daytoy kadagiti kapukpukan a paset ti artikulo nga adda dagiti sabali nga artikulo iti dayta a suheto:
{{Nangruna|Nangruna nga Artikulo}}→Nangruna nga artikulo: Nangruna nga artikulo
{{Nangruna|Nangruna nga Artilulo|Artikulo2}}→Nangruna nga artikulo: Nangruna nga artikulo ken Artikulo2
{{Kat nangruna|NANGRUNA NGA ARTIKULO}}} →Ti nangruna nga artikulo para iti daytoy a kategoria ket ti NANGRUNA NGA ARTIKULO.


text:
Plantilia:Ikono ti pagsasao
({{ISO 639 a nagan {{{1}}}}})
Daytoy a plantilia ket inus-usar a mangipakita kadagiti agbasbasa a ti maysa nga akin-ruar a silpo ket adda iti ganganaet a pagsasao.
Daytoy ket kadawyan a maikabil kalpasan ti akin-ruar a silpo. Ti Ilokano ket isu ti kasisigud a pagsasao, ken saanen a nasken a mainota a ti panag-usar ti daytoy a plantilia,malaksid no adda rason ti agbasbasa a mangipagarup a ti silpo ket ganganaet a pagsasao (a kas ti ganganaet a titulo).
Para kadagiti dakamat, ti parametro ti
language kadagiti nadumaduma a plantilia ti dakamat (
{{cite web}},
{{cite news}},
{{cite journal}}, kdpy) ket nasken nga isu dagita ti mausar.
Dagiti linaon
Panag-usar
{{ikono ti pagsasao| }}
Kas pagarigan
{{ikono ti pagsasao|fr}} mangited ti: (Pranses)
Datos ti plantilia
Daytoy ket isu ti dokumentasion ti TemplateData para iti plantilia nga inus-usar babaen ti VisualEditor.
Ikono ti pagsasao
Agiparang ti nagan ti pagsasao a naibatay iti kodigo ti ISO , a kankanayon a maus-usar kalpasan ti reperensia ti ganganaet a pagsasao.
Kitaen pay
- Dagiti ikono ti pagsasao iti porma iti {{xx ikono}}, a naibatay iti daytoy, ket nailista idiay Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao.
- Listaan dagiti kodigo ti ISO 639.
- Plantilia:Ikono ti pagsasao/Paammo. Dagiti dokumentasion para kadagiti kodigo a nailista iti Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao, a nalaka a mapabaro.


text:
Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko
Ti Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko wenno naipangyababaan ti Ilokano iti GTAA (nalatlatak a tinawtawagan iti Inggles a kas ti NATO; /ˈneɪtoʊ/ nay-toh; Pranses: Organisation du traité de l'Atlantique Nord (OTAN)), makunkuna pay a ti (Amianan) Atlantiko a Kumaduaan, ket maysa nga intergobernamental a kumaduaan ti milisia a naibatay iti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko a napirmaan idi 4 bril 1949. Ti gunglo ket buklenna ti maysa a sistema iti naurnong a panagsalaknib a ti maysa nga estado a kameng ket makitulag ti agsinnaranay a panagsalaknib iti panagsungbat ti maysa panagraut babaen ti aniaman nga akin-ruar a partido. Ti kuartelna ket adda idiay Bruselas, Belhika, maysa kadagiti 28 nga estado a kameng iti ballasiw ti Amianan nga Amerika ken Europa, dagiti kabarbaro a kameng ket ti Albania ken Kroasia, dagitoy ket timmiponda idi Abril 2009. Adda pay dagiti 22 a pagpagilian a makibingbinglay iti "Pakikaduaan para iti Kappia", nga adda dagiti dadduma pay a 15 a pagpagilian a mairamraman kadagiti institutionalisado a programa ti dialogo. Ti naitiptipon a panag-gastos kadagiti amin a kameng ti NATO ket mangbukel ti agarup a 70% iti panag-gastos ti salaknib iti lubong.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The SIPRI Military Expenditure Database". Milexdata.sipri.org. Naala idi 22 Agosto 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bethlehem, Daniel L.; Weller, Marc (1997). Ti 'Yugoslabo' a Didigra iti Sangalubongan a Linteg. Dagiti Serie ti Sangalubongan a Dokumento ti Cambridge 5. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-46304-1.
- Clausson, M. I. (2006). NATO: Kasasaad, dagiti Pannakibiang, ken Panagaramid ti Kedden. Nova Publishers. ISBN 1-60021-098-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Gunglo ti Tulagan ti Amianan nga Atlantiko idiay Wikimedia Commons
- Opisal a website ti NATO
Nagsasabtan: 50°52′34.16″N 4°25′19.24″E / 50.8761556°N 4.4220111°E


text:
Estados Unidos iti Amerika
Ti Estados Unidos iti Amerika (Inggles: United States of America), wenno kaadduan ket masao nga "Amerika" laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken Washington, D.C., a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Taaw Atlantiko, nabeddengan ti Kanada iti amianan ken Méhiko iti abagatan. Ti estado iti Alaska ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan ti Kanada iti daya ken Rusia iti laud, iti ballasiw ti Nailet a Baybay Bering. Ti estado iti Hawaii ket maysa a purpúro idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken Karibe. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.
Iti 3.79 kuadrado milia (9.83 riwriw km2) ken addaan ti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagit sabsabali a pagilian.[4]Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011GDP iti $15.1 trilion.
Dagiti patneng a tattao ket nagtaudda manipud kadagiti dagiti Paleo nga Indio nga asino dagitoy ket naggapu da idiay Asia a nagnaedan da iti rib-ribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gub-gubat kalpasan ti panag-kolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia a mabirukan iti Daya nga Aplaya iti Estados Unidos. Idi Hulio 4, 1776 ket nagisayasay da ti Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas, nga daytoy ket nagparangarang ti kinabukod a panagturay ken ti panakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti Imperio a Britaniko iti Rebolusionario a Gubat ti Amerika, daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas.[5] Ti agdama a Batay-linteg ti Estados Unidos ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan ti napigsa a tengnga a gobierno. Ti Kuenta dagiti Karbengan, ket naglaon kadagiti sangapulo a a pannakapasayaatan ti Batay-linteg nga ag-garantia kadagiti kaaduan a nakaisugud ken naikalintegan a karbengan, ket napatalgedan idi 1791.
Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti territorio ti Louisiana manipud iti Pransia, Florida manipud iti España ken paset ti Pagilian nga Oregon manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian, Alta California ken New Mexico manipud iti Méhiko, ken Alaska manipud iti Russia, ken innala na ti Republika iti Texas ken ti Republika iti Hawaii. Ti suppiatan a baetan ti Abagatan nga Amerika ken ti Amianan nga Amerika iti panag-padakkel ti patakder iti pannakaadipen ken dagiti karbengan ti estado napungtoten na ti Sibil a Gubat iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti panaka-gibus ti nailintegan a panag-tagabu idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.[6]Ti Kastila-Amerikano a Gubat ken Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaad na a kas maysa a napigsa a milisia. Rimmuar manipud iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat nga isu ti immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas ken agnanayon a kameng iti Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, ken kultural a puersa iti sangalubongan.[7]
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Heograpia ken enbironmento
- 3 Politiko a panakabingbingay
- 4 Pakasaritaan
- 5 Gobierno ken dagiti politiko
- 6 Ekonomia
- 7 Puli
- 8 Relehion
- 9 Pagsasao
- 10 Edukasion
- 11 Kultura
- 12 Dagiti nagibasaran
- 13 Dagiti silpo iti ruar
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1507, maysa nga Aleman a managararamid ti mapa nga agnagan ti Martin Waldseemüller ket nagaramid ti mapa iti lubong nga nainaganan na ti Lumaud a Hemisperio iti "Amerika" nainaganan daytoy iti maysa nag Italino a managsukisuk ken managararamid ti mapa a ni Amerigo Vespucci.[8]Ti akinsakbay kadagiti kolonia ti Britania ket inus-usar da daytoy baro a nagan ti pagilian idi 1776 a panagirangarang ti panagwaywayas, "ti nagtutunos a Panagyebkas kadagiti sangapulo ket tallo a nakkaykysa nag Estado iti Amerika".[9]Idi Nobiembre 15, 1777, ti Maikadua a Kontinental a Kongreso ket inampon na ti Dagiti Artikulo iti Konpederasion, a nangisao, "Ti Patakder iti daytoy a Konpedarasion ket isunto ti "Ti Estados Unidos iti Amerika". Ti Pranko-Amerikano a tul-tulag iti 1778 ket nag-usar ti "Estados Unidos iti Amianan nga Amerika", ngem manipud idi Hunio 11, 1778, ti "Estados Unidos iti Amerika" ket ti nausar kadagiti kuenta iti pannagsukat iti daytoy a pagilian, ken nagbalin nga opisial daytoy manipud idin.[10]
Ti nababa a porma "Estados Unidos"(United States) ket maysa pay a pagalagadan. Dagiti sabbali pay a porma ket ti "E.U." (U.S), ti "EUA" (USA), ken "Amerika". Ti pangsarsarita pay a nagan ket mairaman ti "E.U. iti A" (U.S. of A) ken, it sabsabali a lugar iti lubong, ti "States" (dagiti estado). Ti "Columbia", idi ket maysa a nasikat a nagan para iti Estados Unidos, a nainaganan kenni Christopher Columbus; apparang daytoy iti nagan a "Distrito iti Columbia".
Ti pagalagadan a panagtawag kadagiti umili iti Estados Unidos ket ka ti "Amerikano". Nupay a ti "Estados UNidos" ket isu ti opisial a panagsuppiat a termino, ti "Amerikano" ken "U.S." ket kadawyan amaususar a panagitudo a pangilasin ti pagilian ("Dagiti Amerikano a kapategan", "dagiti puersa ti U.S."). Ti "Amerikano" ket saan unay a maususar iti Inggles a mangitudo kadagiti tattao a saana naikonekta iti Estados Unidos.[11]
Ti panangisao nga "Estados Unidos" ket kasisigud idi a natrato a kas adadu ngem maysa a kas ti, "dagiti Estados Unidos ket"—a nairaman iti Maikasangapulo ket tallo a Panagpasayaat ti Batay-linteg ti Estados Unidos, a napasingkedan idi 1865. Daytoy ket kadaywan a nagbalin a natroto a kas maymaysa laeng a ks ti, "ti EStado sunidos ket"—kalpasan ti gibus iti Sibil a Gubat. Ti maymaysa aporma ket pagalagadan tattan; ti adadu ngem maysa aporma ket naibati iti idioma a "dagitoy Estados Unidos".[12]
Heograpia ken enbironmento[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kalawa ti daga iti kasigkay nga Estados Unidos ket agarup a 1,900 riwriw akre (7,700,000 km2). Ti Alaska, a nailasin manipud ti kasigkay nga Estado sUnidos babaen ti Kanada, ket isu ti kadakkelan nga estado iti 365 riwriw akre (1,480,000 km2). Ti Hawaii, a sumaksakop ti maysa a purpuro idiay tengnga a Pasipiko, nga abagatana laud ti Amianan nga Amerika, ket adda ti sumurok a 4 riwriw akre (16,000 km2).[13] Ti Estado sUnidos ket isu ti maikatlo wenno maikapat a kadakkelen a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong (daga ken danum), a nairanggo daytoy iti likud ti Rusia ken Kanada ken nagatngat bassit ngem wenno ti baba ti Tsina. Ti panakairanggo ket agdumaduma segun ti panagibilang kadagiti dua a teritorio a supsupiaten babaen ti Tsina ken India ken kasano ti panagrukod ti dagup a kadakkel ti Estados Unidos: ti panagkarkulo ket sumakop manipud ti 3,676,486 kuadrado milia (9,522,055 km2)[14] to 3,717,813 kuadrado milia (9,629,091 km2)[15] aginggana ti 3,794,101 kuadrado milia (9,826,676 km2).[16] No mairaman laeng ti kadakkel ti daga, ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo a likudan ti Rusi ken Tsina, ken sango bassit ti Kanada.[17]
Ti aplaya a tanap iti Atlantiko a pantar ket agpastrek kadagioti adadayo a dagdaga dagiti agtintinnag ti bulongna a kabakiran ken dagitiagtultulatid a turod iti Piedmont. Ti Banbantay Appalachia ket bingayenna ti dumaya apantar manipud ti Nalatak a Danaw ken dagiti karuotan iti tenga a laud. Ti Mississippi–Karayan Missouri, ti maikapat a kaatiddogan sistema ti karayan iti lubong, ket kangrunaan nga agayos ti amianan-abagatan babaen ti pusod daytoy a pagilian. Ti nadalumpinas, nalames a tay-ak iti Nalatak a Tanap ket ket maibistrad iti laud, a tubngaren babaen ti rehion a kabanbantayan iti abagatan adaya. Ti Kabatbatuan a Kabanbantayan, iti lumaud nga igid iti Nlatak a Tanap, ket gumay-ay iti amianan aginggana ti abagatan iti ballasiw daytoy a pagilian, nga umababot ti kanagto a nagatngato ngem 14,000 a pié (4,300 m) idiay Colorado.Iti pay adadayo a laud ket dagiti kabatbatuan a Nalatak a labneng ken dagiti disierto a kas ti Chihuahua ken Mojave. Ti Sierra Nevada ken Cascade a kabanbantayan ket umasideg ti aplaya ti Pasipiko. Nga iti 20,320 pié (6,194 m), ti Bantay McKinley ti Alaska ket isu ti katayagan a tuktok iti pagilian ken ti Amianan nga Amerika. Dagiti aktibo a bulkan ket kadaywan kadagiti Alehandro ti Alaska ken Is-isla ti Aleutia, ken ti Hawaii ket buklen dagiti isla ti bulkan. Ti nalatak a bulkan a pinasirokan ti Nailian a Parke ti Yellowstone idiay Rockies ket daytoy ti kadagkelan a langa ti bulkan iti kontinente.[18]
Ti Estados Unidos, nga adda ti nawatiwat a kadakkelna ken ti nadumaduma a heograpiko, ket mangiraman kadagiti adu a kita ti klima. Ti daya iti maika-100 a meridiano, ti klima ket sumakop manipud ti nadag-eg a kontinental iti amianan aginggana ti nadam-eg a subtropikal iti abagatan. Ti akin-abagatan nga ungto iti Florida ket tropikal, ken kasta met ti Hawaii. Ti Nalatak a Tanap a laud ti maika-100 a meridiano ket namaga bassit. Kaaduan kadagiti Lumaud a kabanbantayan ken alpino. Ti klima ti Nalatak a Labneng ket namaga,ti disierto idiay Abagatn a luad, ti Mediteraneo idiay aplaya ti California, ken naintaawan idiay aplaya ti Oregon ken Washington ken abagatan nga Alaska. Kaaduan ti Alaska ket subartiko wenno polar. Ti nakaro a tiempo ket kadaywan kadagiti naibeddeng nga estado iti Gólpo iti Méhiko ken daytoy ket kanayon a makasansanay kadagiti alawig, ken kaaduan kadagiti alipugpog iti lubong ket rumsua iti uneg iti daytoy a pagilian, a nagnagruna idiay Bettang ti alipuglog ti Tengnga a laud.[19]
Ti ekolohia ti Estados Unidos ket naikapnunutan a "megadibersio": agarup a 17,000 a sebbangan dagiti vascular a mulmula oket rumsua iti kasigkay nga Estados Unidos kenAlaska, ken sumurok a 1,800 a sebbangan dagiti agsabsabong a mula ket mabirukan idiay Hawaii, ken bassit kadagitoy ti rumsua idiay kangrunaan a daga.[20] Ti Estados Unidos ket pagtaengan kadagiti adadu ngem 400 a sebbangan ti mamal, 750 billit, ken 500 reptilia ken ampibio.[21] Agarup a 91,000 a sebbangan ti insekto ket nainagananen.[22] Ti Tignay ti Nadangran a Sebbangan iit 1973 ket mangsalaknib kadagiti naipangta ken nadangran a sebbangan ken dagiti pagtaenganda, a dagitoy ket palpaliiwen ti Serbiso ti Ikan ken Kaatapan ti Estados Unidos. Adda dagiti sangapulo ket walo a nailian aparke ken ginasot kadagiti sabali pay a tinartarapato ti pederal a parke, kabakiran, ken langalang a luglugar.[23] No mairaman amin dagitoy, ti gobierno ket agtagikua iti 28.8% iti kadakkel a lugar ti pagilian.[24] Kaaduan kadagitoy ket nasalakniban, ngem adda dagiti naipaupa para itipanagkulukol ti lana, panagmina, panagtarikayo, wenno panagrantso ti baka; Ti 2.4% ket maususar para kadagiti milisia a kapanggepan.[24]
Politiko a panakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket maysa a pederal a kappon kadagiti limapulo nga estdo. Dagiti kasisigud a sangapulo ket tallo nga estado ket dagiti simmaruno kadagiti sangapulo ket tallo a kolonia a nagrebelde iti Britaniko a panagturay.Iti nasapa a pakasaritaan iti daytoy a pagilian, adda dagiti tallo a baro nga estado a naurnong iti teritorio a naisina para kadagiti panagtunton kadagiti addan nga estado: ti Kentucky manipud ti Virginia; Tennessee manipud ti North Carolina; ken Maine manipud ti Massachusetts. Kaaduan kadagiti dadduma nga estado ket naukiran manipud kadagiti teritorio a naala babaen ti gubat wenno panaggatang babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Maysa kadagiti malaksid nga agasmang ket buklen ti Vermont, Texas, ken Hawaii: tunggal maysa kadagitoy ket nawaya arepublika sakbayda a timmipon iti kappon. Idi panawen ti Sibil a Gubat ti Amerikano, ti West Virginia ket nakisina manipud ti Virginia. Ti kabaroan nga estado ti Hawaii ket nakagun-od ti panagestado idi Agosto 21, 1959.[25] Dagti estado ket awananda ti karnegan a sumina manipud ti kappon.
Dagiti estado ket buklen ti nawatiwat a masa ti daga ti Estados Unidos; dagiti sabali pay a dua a lugar a naipanunutan nga importante a paset iti daytoy a pagilian ket dagiti Distrito iti Columbia, ti pederal a distrito nga adda ditoy ti pakabirukan ti kapitolio ti Washington; ken ti Palmyra Atol, a daytoy ket awan dagiti agtaeng ngem nainkorporado a teritorio idiay taaw Pasipiko. Ti Estados Unidos ket agtagikua pay kadagiti nagruna a teritorio ti ballasi-taaw: ti Puerto Rico ken ti Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos idiay Karibe; ken Amerikano a Samoa, Guam, ken ti Akin-amianan nga Is-isla ti Mariana idiay Pasipiko.[26] Dagiti naipasngay kadagiti nangruna a teritorio (malaksid ti Amerikano a Samoa) ket agtagikuada ti panakaumili iti Estados Unidos.[27] Dagiti umili ti Amerika nga agtaeng kadagitoy a teritorio ket adda dagiti karbengan ken responsibilidad a kapadpada dagiti umili nga agteng kadagiti estado; nupay kasta, isuda ket mailaksid kadagiti pederal a panagbuis ti matgedan, saan a makabutoa para iti presidente, ken adda laeng ti saan a makabutos a pannakabagi iti Kongreso ti Estados Unidos.[28]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Patneng nga Amerikano ken Europeano a pagtaengan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti patneng a tatto iti kangrunaan a daga ti Estados Unidos, a mairanan dagiti patneng ti Alaska, ket naipammatia dagitoy ket immakar manipud ti Asia, a nagrugi ti nagbaetan ti 40,000 ken 12,000 a tawtawen.[29] Adda dagiti, a kas dagiti sakbay ti Columbia a kultura ti Mississippi, ket nakaparang-ay dagitoy ti masakbayan nga agrikultura, grande nga arkitektura, ken estado a lessaad ti kagimongan. Kalpasan ti panagrugi a panagtalinaed dagiti Europeano ti Kaamerikaan, adu dagiti riwriw a patneng a tattao ti Kaamerikaan ket natay manipud kadagiti peste a kas ti burtong.[30]
Idi 1492, ti Henobes nga ekplorador a ni Christopher Columbus, nga adda ti kontrata ti balangat ti Kastila, ket nakaabut kadagiti adu nga is-isla ti Karibe, a makaaramid daytoy ti immuna a panaginnasideg kadagiti patneng a tattao. Idi April 2, 1513, ti maysa aKastila a konkistador a ni Juan Ponce de León ket simmanglad ti tinawtawaganna a ti "La Florida"—ti immuna a nadokumentoan a isasangpet ti agbalintona ti kangrunaan adada ti Estados Unidos. Dagiti natalinaedan ti Kastila a rehion ket sinaruno babaen dagiti tatta nga aldawen a abagatan a laud ti Estados Unidos a nakawis kadagiti rinibo manipud ti Mehiko. Dagiti Pranses nga agkomkomersio ti nalamuyot a dutdot ket nangibangonda kadagiti baro a pagpuestoan ti Baro a Pransia ti lawlaw ti Nalatak a Danaw; Ti Pransia ket timmunton kadagiti kaaduan a kaunegan ti Amianan nga Amerika, aginggana idiay Golpo iti Mehiko. Dagiti immuna a nagballigi a nagtalinaedan dagiti Inggles ket dagiti Kolonia iti Virginia idiay Jamestown idi 1607 ken ti Plymouth a Kolonia dagiti Peregrino idi 1620. Ti 1628 a panagdokumento babaen ti linteg ti Luek ti Massachusetts a Kolonia ket nagbanagan kadagiti adu nga allon ti panagakar; babaen idi 1634, ti New England ket pagtaenganen babaen dagiti 10,000 a kaadu dagiti Puritano. Ti nagbaetan ti naladaw a panawen ti 1610 ken ti Amerikano a Rebolusion, agarup a 50,000 a naibalbalud ket naipan kadagiti Amerikano a kolonia ti Britania.[31] Iti rugi ti 1614, dagiti Danes ket tinalinaedanda ti baba ti Karayan Hudson, a mairaman ti Baro nga Amsterdam idiay Isla ti Manhattan.
Idi 1674, dagiti Danes ket insinada dagiti teritorioda nga Amerikano iti Inglatera; ti probinsia iti Baro nga Olanda ket pinanaganan idi ti New York. Adu kadagiti baro nga imigrante, nangnangruna ti Abagatan, ket nakontrato nga agserserbi a dagitoy ket dua a pagkatlo kadagiti amin a imigrante ti Virginia ti nagbaetan ti 1630 ken 1680.[32] Babaen idi buelta ti maika-18 a siglo, dagiti Aprikano a tagabu ket nagbalbalinen a ti kangrunaan a taudan iti napiansaan a panagtrabaho. Iti 1729 a panagbingbingay dagiti Carolina ken ti 1732 a panagkoloni aiti Georgia, dagiti sangapulo ket tallo a kolonia ti Britaniko a dagitoy ket ti nagbalin nga Estados Unidos ket napabangonda. Amin dagitoy ket adda ti lokal a gobierno a mabalin ti agbutos para kadagiti kaaduana anawaya a tao, ti panagpaadu to panaruknoy iti taga-ugma a karbengan dagiti Inggles a tao ken ti maysa a kapanunutan iti bukod a panagturay ket nagparugso ti panagsuporta ti republikanismo. Amin dagitoy ket nanglegado ti komersio ti Aprikano a tagabo. Ti kaadu ti gatad dagiti naipasngay, nababa agatad ti pnakatay, ken ti agtaltalinaed nga imigrasion, ti populasion ti kolonia ket napardas a dimakkel. Ti tignay a Kristiano a panagpabaro iti panawen ti 1730 ken 1740s a naamammoan a kas ti Nalatak a Panagriing ket nagsungrod ti panagayat iti relihion ken relihioso a panagwaya. Iti Pranses ken Indiano a Gubat, dagiti puersa ti Britaniko ket tiniliwda ti Kanada manipud kadagiti Pranses, ngem ti prankopono a populasion ket nabati a naisina babaen ti politiko manipud kadagiti akin-abagatan a kolonia. No saan a mairaman dagiti Patmeng nga Amerikano (nadayeg a naamammona kas dagiti "Ameriko nga Indian"), a dagitoy ket naipatpatalaw, dagita a sangapulo ket tallo a kolonia ket adda idi ti populasion iti2.6 a riwriw idi 1770, agarup a maysa a pagkatlo iti Britania; gangani maysa iti lima nga Amerikano ket dagiti nangisit a tagabu.[33] Ngen ngem suheto ti Britaniko a panagbuisn, dagiti kolonia nga Amerikano ket awananda ti pannakabagi iti Parlamento iti Gran Britania.
Gobierno ken dagiti politiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Estados Unidos ket isu ti kadaanan a sibibiag a pederasion iti lubong. Daytoy ket maysa a batay-linteg a republika ken representatibo a demokrasia, "a ti pangturay ti kaaduan ket timnemplado babaen ti karbengan dagiti minoridad a sinalakniban babaen ti linteg".[34] Ti gobierno ket timtimbengan babaen ti sistema a panagkita ken gantingan nga inpalpalawagan babaen ti Batay-linteg nti Estados unidos, a daytoy ket agserbi a kas ti kangatuan a legado a dokumento iti daytoy a pagilian.[35] Iti Amerikano a pederalista a sistema, dagiti umili ket kadawyan a suheto dagiti tallo nga lessaaad itigobierno, pederal, estado, ken lokal; dagiti rebbeng ti lokal a gobierno ket kadawyan a a biningbingay ti nagbaetan ti kondado ken ti munisipio a gobierno. Iti gangani amina kaso, dagiti ehekutibo ken lehislatibo nga opisial ket mabutosan babaen ti maysa nga adadu ngem maysa a panagbutos dagiti umili babaen dagiti distrito. Awan ti maibagay a pannakabagi itilessad a pederal, ken wan unay kadagiti nababbaba a lessaad.
Ti pederal a gobierno ket buklen dagiti tallo a sangsanga:
- Lehislatibo: Ti dua a kamara a Kongreso, a buklen ti Senado ken ti Kamara dagiti Pannakabagi, nga agaramid kadagiti pederal a linteg, agdeklara tigubat, agpasingked kadagiti tulag, adda ti bileg iti supot, ken adda ti bileg iti panagidarum, a babaen daytoy ket makaikkat kadagiti agtugtugaw a kameng iti gobierno.
- Ehekutibo: Ti presidente ket isu ti agbilbilin a daulo iti milisia, mabalin nga agbeto lehislatibo a bilbilin sakbay nga agbalinda a linteg, ken mangidutok kadagiti kameng iti Gabinete (suheto ti panagpasingked ti Senado) kendagiti nadumaduma pay nga opisial, nga agtaripato ken mangipatungpal kadagiti pederal a linteg ken annuroten.
- Ukom: Ti Kangatuan a Korte ken dagiti nababbaba a korte ti pederal, a dagiti huesna ket ket naidutokan babaen ti presidente a pasingkedan ti Senado, ket ibuksilanna dagiti linteg ken ibaliktadna dagiti mabirukanna a a saan naibatay ti batay-linteg.
Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaanda kadagiti 435 nga agbutbutos a kamkamemng, ti tunggal maysa ket agreprepresenta ti maysa a kongresional a distrito para iti dua a tawen a panagturay. Dagiti tugaw ti kamara ket dagiti panakabingay kadagiti estado babaen ti populasion iti tunggal sangapulo a tawen. A kas ti 2000 a senso, pito kadagiti estado ket addaanda ti kabassitan a maysa a panankabagi, bayat a ti California, ti kaaduan ti populasion nga estado, ket addan ti limapulo ket tallo. Ti Senado ket addaan dagiti 100 a kameng nga titunggal maysa nga estado ket addaan ti dua a senador, a nabutosan iti sapasap iti innem a tawen a panagturay; maysa apgkatlo kadagiti tugaw ti Senado ket agbalin a mabutosan iti tunggal maysa a sabali a tawen. Ti presidente ket agserbi ti uppat a tawen a panagturay ken saa amabalin a mabutosan iti adadu ngen dua. Ti presidente ket saan a mabutosan ti dagus a panagbutos, ngem babaaen ti saan a dagus elektoral a kolehio a sistema a dagiti mangikeddeng a butos ket mabingbingay kadagiti estado ken ti Distrito iti Columbia. Ti Kangatuan a Korte, nga indauloan babaen ti Pangulo a Hustisia iti Estados Unidos, ket addaan ti siam a kameng, nga asserbi iti amin a panawen ti panagbiagda.
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kadakkelan a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti kangrunaan a siudsiudad iti Estados Unidos, mainayon ti tallo nga kadakkelan ti pagiian ken lubong: Ciudad ti New York, Los Angeles, ken Chicago. Babaen ket lamisaan dagiti duapulo nga kadakkelan a siudad iti Estados Unidos, maibatay iti 2004 nga senso:
Kataoan[urnosen | urnosen ti taudan]
Puli[urnosen | urnosen ti taudan]
Relehion[urnosen | urnosen ti taudan]
Mapattapatta nga 85 porsiento dagiti Amerikano ket maibilang a Kristiano iti nadumaduma nga klase. Ti mabatbati nga kinse porsiento ket aggapu kadagiti Kinahudio, Islam, Budismo, ken kadagiti awan relihionna.
Kuna ti 2004 nga Gallup poll, kas 44 porsiento dagiti Amerikano ket minagsimba uray maminsan laeng iti lawas. Daytoy ket kadkadaywan kadagiti agnaed ti makuna nga "bible belt" iti umabagatan ken agpatengnga nga es-estado iti E.U.A. Dagiti Baptista ket kadakkelan nga grupo idiay abagatan, santo dagiti Metodista. Dagiti Romano Katoliko ket kaaduan idiay amianan-daya.
Pinagilaksid ti Relihion dagiti Nataengan nga Tattao iti Estados Unidos: 1990 ken 2001 [1]
Amin nga porsiento ket nai-adjust kadagiti tattao nga saan manginagan iti relihionna, manipud 2.3% idi 1990 ket 5.4% idi 2001
Pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan ti ofisial a pagsasao iti Estados Unidos nga ikalintegan ti gobierno a pederal. Maipagarup laeng nga Ingles wenno Inggles ti Amerika ti umuna wenno agmaymaysa nga lengguahe ti kaaduan nga katatao iti pagilian. Isu ti maar-aramat a pagsasao ti gobierno, korte, eskuelaan, media, ken dadduma pay.
Duapulo ket pito (27) nga estado ket nagpataud iti Inggles kas ofisial a lengguaheda, ngem tallo kaniada ti naginagan iti maikadua nga opisial nga pagsasaoda — Hawaii, Louisiana, ken Baro a Mexico, masurot ti Hawayano, Pranses, ken Espaniol ti napili.
Ti Espaniol ket kadakkelan a minoria a pagsasao, aggapu gamin kadagiti minagbaniaga iti Latino nga Amerika ken iti pakasaritaan a dakkel a paset ti Amerika idi, kas agpaabagatan ken agpalaud, ta isuda idi ket bagi ti Méhiko (a nagbagi ti Espania). Sa maysa pay, Espaniol iti umuna nga pagsasao ti Puerto Rico, teritorio ti Estados Unidos.
Ti kangrunaan a pagsasao nga insenial ket Senial a Pagsasao ti Estados Unidos (ASL).
Manipud idi 2004, adda ag-336 nga lengguahe iti Estados Unidos, 176 kaniada ket patneng nga pagsasao iti Amerika, diay pagsasao dagiti Patneng nga Amerikano.
Edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Kultura[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "U.S. POPClock Projection". U.S. Census Bureau. Ma-automatiko a mapabaro ti karkulo.
- ^ a b c d "Estados Unidos". Internasional a Pondo ti Paguartaan. Naala idi 2011-10-09.
- ^ "Nagbanagan ti Panagrangrang-ay 2011". Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ Adams, J. Q., ken Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.
- ^ Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomasia iti Rebolusion, aginggana ti 1783", p. 352, chap. iti Ti Kadua ti Amerikano a Rebolusion, ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.
- ^ Maddison, Angus (2006). "Pakasaritaan dagiti Estadistika para iti Ekonomia ti Lubong". The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen. Naala idi 2008-11-06.
- ^ Cohen, Eliot A. (Hulio/Agosto 2004). "History and the Hyperpower". Foreign Affairs. Naala idi 2006-07-14. "Bariweswes ti Pagilian: Estados Unidos iti Amerika". BBC News. 2008-04-22. Naala idi 2008-05-18.
- ^ "Dagiti kartograpo ket inkabilda ti 'Amerika' iti Mapa idi napalabas a 500 a tawtawen". USA Today. 2007-04-24. Naala idi 2008-11-30.
- ^ "Ti Dokumento ti Linteg ti Wayawaya". Nailian nga Arkibo. Naala idi 2007-06-20.
- ^ McClure, James (2008-06-12). "Pangyuna: Ti Suppiat nga 'Umuna a Kapitolio'". YDR.com. Naala idi 2010-07-26.
- ^ Wilson, Kenneth G. (1993). Ti Columbia a Pagsurotan ti Amerikano nga Inggles. New York: Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, pp. 27–28. ISBN 0-231-06989-8.
- ^ Zimmer, Benjamin (Nobiembre 24, 2005). Unibersidad ti Pennsylvania—Listaan ti Pagsasao http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002663.html. Naala idi Pebrero 22, 2008. Ti testo ti "titleTi Biag Kadagitoy, Uh, Daytoy Estado sUnidos " ket di naikaskaso (tulong); Awan wenno awan linaon ti
|title=(tulong)
- ^ Lubowski, Ruben; Vesterby, Marlow; Bucholtz, Shawn (Hulio 21, 2006). "AREI a Kapitulo 1.1: Panagusar ti Daga". Serbisio ti Panagsukisok ti Ekonomia. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ "Estados Unidos". Encyclopædia Britannica. Naala idi Marso 25, 2008 (ti kalawa ket naited ti kuadrado milia).
- ^ "Populasion babaen ti sekso, Gatad ti Panagdakkel ti Populasion, Kalawa ti Rabaw ken Densidad". Demographic Yearbook 2005. Dibision dagiti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Marso 25, 2008 (ti kalawa ket naited ti kuadrado kilometro).
- ^ "Estados Unidos". The World Factbook. CIA. Septiembre 30, 2009. Naala idi Enero 5, 2010 (ti kalawa ket naited ti kuadrado kilometro).
- ^ "World Factbook: Tabla a Pagiparisan ti Kalawa ti Pagilian". Yahoo Edukasion. Naala idi Pebrero 28, 2007.
- ^ O'Hanlon, Larry. "Nalatak a Bulkan: Ania ti adda ti sirok ti Yellowstone?". Discovery Channel. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-05-25. Naala idi Hunio 13, 2007.
- ^ Perkins, Sid (Mayo 11, 2002). "Bettang ti alipugpug, USA". Siensia a Damdamag. Naidulin manipud ti kasisigud idi Hulio 1, 2007. Naala idi Septiembre 20, 2006.
- ^ Morin, Nancy. "Dagiti vascular a Mulmula iti Estados Unidos". Mulmula. Serbiso ti Nailian a Biolohiko. Naala idi Okrubrer 27, 2008.
- ^ "Sangalubongan a Kamudingan dagiti Napilia Patneng a Mula ken Sebbangan ti Ayup iti Estados Unidos". Grupo ti SDI. Pebrero 9, 2001. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Dagiti Bilang ti Insekto (Dagiti Sebbangan ken Agmaymaysa)". Instituto ti Smithsonia. Naala idi Enero 20, 2009.
- ^ "Ti Nailaian a Serbisio ti Parke ket Nagirangarang ti Panakainayon ti Dua a Baro a Unit" (Press release). Nailian aSerbisio ti Parke. Pebrero 28, 2006. Naala idi Hunio 13, 2006.
- ^ a b "Pederal a Daga ken dagiti Patakder a Panagtagikua". Komite ti Republikano a Panagadal. Mayo 19, 2005. Naala idi Marso 9, 2009.
- ^ Borreca, Richard (Oktubre 18, 1999). "'Ti Pagtungpalan idi ket Demokrasia para iti Amin". Honolulu Star-Bulletin. Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Kitaen ti 8 U.S.C. § 1101(a)(36) ken 8 U.S.C. § 1101(a)(38) Pederal a Kodigo ti Estados Unidos, Tignay ti Imigrasion ken IPanakilian. Plantilia:USC
- ^ "Panagbutos ti Presidente idiay Estados Unidos: Maysa a Pangyuna (Panid 7)". Serbiso ti Kongresional a Panagsukisok ti Estados Unidos. Abril 17, 2000. Naala idi Enero 18, 2010.
- ^ Raskin, James B. (2003). Pangsuppiat ti Demokrasia: Ti Kangatuan a Korte Vs. ti Amerikano a Tattao. Londres ken Nueva York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.
- ^ "Dagiti Tattao ti Kaamerikaan". Intituto ti Smithsonian, Nailian a l Museo iti Masna a Pakasaritaan. Hunio 2004. Naidulin manipud ti kasisigud idi Nobiembre 28, 2007. Naala idi Hunio 19, 2007.
- ^ Meltzer, D.J. (1992). "Kasano a Pinasakit ni Columbus ti Baro a Lubong: No Apay a dagiti Patneng nga Amerikano ket Madanarda kadagiti Sakit nga insangpet dagiti Europeano a Nagtalinaed?". Baro a Sientista: 38.
- ^ Butler, James Davie (Oktubre 1896). "Dagiti Britaniko a Naibalbalud ket Naipan kadagiti Amerikano a Kolonia ti Britania". Panagrepaso ti Amerikano a Pakasaritaan 2. Instituto ti Smithsonia, Nailian a Museo iti Masna a Pakasaritaan. Awan wenno awan linaon ti
|url=(tulong);
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ Russell, David Lee (2005). Ti Amerikano a Rebolusion kadagidiay Akin-abagatan a Kolonia. Jefferson, N.C., ken Londres: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.
- ^ Blackburn, Robin (1998). Ti Panagaramid ti Baro a Lubong ti Panagtagabu: Manipud ti Barok aginggana ti Moderno, 1492–1800. Londre ken Nueva York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.
- ^ Scheb, John M., ken John M. Scheb II (2002). Pangyuna ti Amerikano a Sistema ti Legado. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.
- ^ Killian, Johnny H. "Batay-linteg iti Estados Unidos". Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Ti Opisina iti Sekretario iti Senado. Naala idi Pebrero 11, 2012.
Dagiti silpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Estados Unidos idiay Wikimedia Commons
- Opisial a Web Portal ti Gobierno ti Estados Unidos Pangirugian a mapan kadagiti sitio ti gobierno
- Kamara Opisial a sitio ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos
- Senado Opisial a sitio ti Senado ti Estados Unidos
- White House Opisial a sitio ti Presidente ti Estados Unidos


text:
Ensiklopedia
Ti maysa nga ensiklopedia ket maysa a nakatiponan dagiti ammo wenno pannakaammo ti tattao. Daytoy a termino ket naggapu iti balikas a Griego nga eYkύkλιoς πaιδeίa, enkyklios paideia ("iti uneg ti sirkulo ti pangisuro"). Manipud iti balikas a eYkύkλιoς, a kayatna a sawen ket circuit shaped a buklen dagiti balikas a kύkλoς wenno circuit ken πaιδeίa, wenno pangisuro/pangsuro.
Dagiti ensiklopedia ket mabalin a naglaon iti nalawa a pannakaammo iti agduduma a sakup (Ti Encyclopædia Britannica ti maysa a mabigbig a pagarigan), wenno mabalin a naglaon laeng iti maipapan iti maysa a partikular a sakup (kas koma dagiti ensiklopedia ti medisina wenno filosofia). Adda met dagiti ensiklopedia a naglaon iti topiko maipapan iti maysa a partikular a cultura wenno nailian a panirigan, kas koma iti Great Soviet Encyclopedia.


text:
Danúm
Ti danúm ket maysa a kimiko a sustansia nga addaan ti kimiko a pagannurotan a H2O. Ti molekula ti danúm ket aglaon ti maysa nga Oksíheno ken dua a Hidróheno a dagiti atomo a naikapet babaen dagiti kobalente a piansa. Ti danúm ket likido iti ambiente a kasasaad, ngem kadawyan nga adda iti Daga iti natangken a kasasaad, a yelo, ken alingasaw a kasasaad (alingasaw ti danúm wenno alibungubong). Ti danúm ket adda pay iti likido a kristal a kasasaad ti asideg kadagiti Hidropíliko a rabaw.[1][2] Babaen kadagiti nomenklatura a panaginagan dagiti kimiko a kompuesto, ti dihidróheno monoksido ket isu tisientipiko a nagan ti danúm, ngem daytoy ket saan unay a maus-usar.[3]
Ti danúm ket sakupenna ti 70.9% iti rabaw ti Daga,[4] ken daytoy ket nangruna kadagiti amin a naamammoan a porma iti biag.[5] Iti Daga, 96.5% ti danúm ti planeta ket mabirukan kadagiti taaw, 1.7% iti danúm iti sirok ti daga, 1.7% iti glasier ken dagiti yelo a gora iti Antartika ken Groenlandia, adda met bassit a pirgis kadagiti sabsabali a bagbagi ti danúm, ken 0.001% iti angin a kas ti sengngaw, dagiti ulep (naporma iti natangken ken dagiti partikulo ti danúm anasuspende iti angin), ken tudo.[6][7] Adda laeng 2.5% iti danúm ti Daga ket di-naapgad, ken 98.8% iti danúm ket yelo ken sirok ti daga a danúm. Basbassit ngem 0.3% kadagiti amina a di-naapgad a danúm ket addaan kadagiti karayan, danaw, ken ti tangatang, ken basbassit pay a bilang a di-naapgad a danúm ti Daga (0.003%) ket adda kadagiti biolohiko a bagbagi ken napataud a produkto.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Henniker, J. C. (1949). "Ti Kaadalem iti Sona a Rabaw iti Likido". Dagiti Panagrepaso iti Moderno a Pisiko (Dagiti Panagrepaso iti Moderno a Pisiko) 21 (2): 322–341. doi:10.1103/RevModPhys.21.322.
- ^ Pollack, Gerald. "Siensia ti Danúm". Unibrsidad iti Washington, Pollack a Laboratorio. Naala idi 2011-02-05. "Ti danúm ket addaan ti tallo a paset – alingasaw, likido, ken natangken; ngem dagiti agdama a panagsukisok manipud kadagiti lobaratotiomi ket agipaltiing ti kaadda ti nakakaskasdaaw nga adua a maikapata paset a rumsua kadagiti interfaces."
- ^ Bramer, Scott. "Kimiko a Nomenklatura". Unibersidad ti Widener, Departamento iti Kimika. Naala idi 20 Septiembre 2011.
- ^ "CIA- The world fact book". Ahensia ti Sentro nga Intelihensia. Naala idi 2008-12-20.
- ^ "Nagkaykaysa a Pagpagilian". Un.org. 2005-03-22. Naala idi 2010-07-25.
- ^ a b Gleick, P.H., ed. (1993). Danúm iti Didigra: Ti pagalagadan kadagiti Sangalubongan a Di-naapgad a Danúm. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 13, Tabla 2.1 "Dagiti reserba ti danúm iti daga". Ti testo ti " T" ket di naikaskaso (tulong)
- ^ Ti Sengngaw ti Danúm iti Klima a Sistema, Naipangpangruna a Reporta, [AGU], Disiembre 1995 (naisilpo idi 4/2007). Nangruna a Danúm UNEP.


text:
Gustav Mahler
Ni Gustav Mahler (Aleman a pannakabalikas: [ˈɡʊstaf ˈmaːlɐ]; 7 Hulio 1860 – 18 Mayo 1911) ket maysa idi a naladaw a Romantiko nga Austriano a komposer ken maysa kadagiti mangidadaulo a konduktor iti kaputotanna. Isu ket naipasngay idiay purok ti Kalischt, Bohemia, nga isu idi ti Austriano nga Imperio, nga itan ket ti Kaliště idiay Republika a Tseka. Ti pamilia idin ket immalis idiay asideg ti Iglau (nga itan ket ti Jihlava) nga idiay ti dimakkelan ni Mahler.
A kas maysa a kompositor, isu ket nagtignay a kas rangtay ti nagbaetan ti maika-19 a siglo nga Austro-Aleman a tawidan ken ti modernismo ti nasapa amaika-20 a siglo. Bayat nga iti kabibiagna ti kasasaadna a kas maysa a konduktor ket naibangon nga awan ti maisalsaludsod, ti bukodna amusika ket nagagun-od ti nawatiwat a kinadayeg kalpasan laeng kadagiti paset ti panawen a saan a panakabaybay-an a mairaman ti panakaiparit ti panakaipabuyana iti kaaduan aEuropa idi las-ud ti Nazi a panawen. Kalpasan ti 1945 ti musika ket naduktalan ket kinaykayatan babaen dagiti agdengdengngeg a baro a kaputotan; ni Mahler kalpasan daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti mathen kankanayon a naipabpauya ken nairekord kadagiti amin a komposer, ti maysa a puesto position a naitultuloy kaniana aginggana ti maika-20 a siglo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Gustav Mahler idiay Wikimedia Commons
- Dagiti sasao a mainaig ti Gustav Mahler idiay Wikiquote
- 1860 a pannakaipasngay
- 1911 nga ipupusay
- Dagiti klasiko a kompositor ti maika-20 a siglo
- Dagiti Austriano nga agnostiko
- Dagiti Austriano a kompositor
- Dagiti Austrino a konduktor (musika)
- Dagiti Austriano a Hudio
- Dagiti Austriano a Romano Katoliko
- Dagiti pagbaliwen ti Romano Katolisismo manipud ti Hudaismo
- Dagiti pimmusay ti septisemia
- Dagiti klasiko a musikero a Hudio
- Dagiti klasiko a kompositor a Hudio
- Tattao manipud idiay Distrito ti Pelhřimov
- Dagiti romantiko a kompositor
- Alumni ti Unibersidad ti Vienna


text:
Papa Esteban IV
Ni Santo Papa Esteban IV ket isu ti Papa manipud idi Hunio 816 aginggana idi Enero 817.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Duffy, Eamon, Dagiti Santo ken dagiti Managbasol: Ti Pakasaritaan dagiti Papa, Unibersidad ti Yale a Pagmalditan (1997)
- Mann, Horace K., Dagti Biag dagiti Papa idi Nasapa a Tengnga a Panpanawen, Tomo II: Dagiti Papa ti Las-ud ti Carolingia nga Imperio, 795–858 (1906)
- Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Stephen (Popes)". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Esteban IV idiay Wikimedia Commons
- "Pope Stephen (IV) V". Katoliko nga Ensiklopedia. 1913.


text:
Papa Juan VIII
Ni Papa Juan VIII ket isu ti papa manipud idi 13 Disiembre 872 aginggana idi 16 Disiembre 882. Isu ket kankanayon a naikedkeddeng a kas maysa kadagiti kalaingan a pontipikado iti maikasiam a siglo.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Katoliko nga Ensiklopedia, "Papa Juan VIII" napabaro ti panid, ti URL ket naala idi 10 Hunio 2007
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Juan VIII idiay Wikimedia Commons
- Agbiruk ti Nkaipunponan a bariweswes para kenni Juan VIII
- Opera Omnia babaen ni Migne Patrologia Latina nga adda dagiti analitiko a pagsurotan


text:
Papa Benedicto XIII
Ni Papa Benedicto XIII (2 Pebrero 1650 – 21 Pebrero 1730), ket naipasngay a kas ni Pietro Francesco Orsini, ken kalpasan daytoy Prayle Vincenzo Maria Orsini, O.P., ket isu idi ti papa manipud idi 1724 aginggana idi pimmusay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ni Papa Benedicto X ket naipanunotan tatan a kas maysa a kontrapapa. Iti dayta a panawen, nupay kasta, daytoy a kasasaad ket saan a nabigbigan ken isu nga ti papa nga opisial a tinawtawagan ti Romano Katoliko a simbaan a kas ti maikasangapulo a pudno a Papa Benedicto ket nangala ti opisiala bilang XI, a saan a ti X. Daytoy ket nangipangato ti panagbilang kadagiti amin a sumarsaruno a Papa Benedicto babaen ti maysa. Ni Papa Benedicto XI-XVI ket, manipud ti opisial a panakakita, ti maikasangapulo aginggan ti maikasangapulo ket lima a papa iti daytoy a nagan.
- ^ http://www.treccani.it/enciclopedia/papa-benedetto-xiii_%28Dizionario-Biografico%29
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Benedicto XIII idiay Wikimedia Commons


text:
Papa Benedicto XIV
Ni Papa Benedicto XIV (31 Marso 1675 – 3 Mayo 1758), ket naipasngay idi a kas ni Prospero Lorenzo Lambertini, ket isu idi ti Papa manipud idi 17 Agosto 1740 aginggana idi 3 Mayo 1758.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ni Papa Benedicto X ket naipanunotan tattan a kas maysa a kontrapapa. Iti dayta a panawen, nupay kasta, daytoy a kasasaad ket saan a nabigbigan ken isu nga ti papa nga opisial a tinawtawagan ti Romano Katoliko a simbaan a kas ti maikasangapulo a pudno a Papa Benedicto ket nangala ti opisiala bilang XI, a saan a ti X. Daytoy ket nangipangato ti panagbilang kadagiti amin a sumarsaruno a Papa Benedicto babaen ti maysa. Ni Papa Benedicto XI-XVI ket, manipud ti opisial a panakakita, ti maikasangapulo aginggana ti maikasangapulo ket lima a papa iti daytoy a nagan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Benedicto XIV idiay Wikimedia Commons


text:
Rainer Maria Rilke
Ni Rainer Maria Rilke (Disiembre 4, 1875 – Disiembre 29, 1926), maysa nga Austriano a mannaniw, ket maibilang kas kaindaklanan a mannaniw iti pagsasao nga Aleman iti maika-20 a siglo. Dagiti imahen kadagiti daniwna ket maitaltalimudok kadagiti pakarikutan ti Kristianidad iti panawen ti di panamatpati, panagmaymaysa, ken nakaro a pannakaburibor, dagiti tema a mangiraman kenkuana iti eskuela dagiti modernista a mannaniw.
Nagsursurat nga agpada iti berso ken lirikal a prosa, dagiti dua a kalalatakan a piesa ti berso ni Rilke ket ti Dagiti Soneto ken ni Orpheus ken ti Dagiti Elehia a Duino. Dagiti met kalalatakan a piesana a prosa ket ti Sursurat iti Ubing a Mannaniw ken ti semi-autobiograpikal a Dagiti Kuaderno ni Malte Laurids Brigge. Nagputar pay iti nasurok a 400 a dandaniw iti pagsasao a Pransés.


text: Ti Zagreb (Kroáta a pannakabalikas: [zǎːɡrɛb]) ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Republika iti Kroásia. Mabirukan daytoy idiay amianan a laud iti daytoy a pagilian, iti igid ti karayan Sava, idiay akin-abagatan a kabanbantayan iti bantay Medvednica. Ti Zagreb ket naisanglad iti kanagto nga agarup a 122 m (400 ft) iti pantar ti baybay. Iti naudi nga opisial a senso iti 2011, ti populasion ti pagnaedan iti Zagreb ket 686,568, a ti populasion iti administratibo na a lugar ket 792,875. Ti kalawaan a metropolitano a lugar ti Zagreb ket iraman na ti Siudad iti Zagreb ken ti naisina a Probinsia ti Zagreb nga addaan ti populasio a 317,642, nga agited ti dagup ti metropolitano a lugar iti sumurok a 1,110,517. Isu laeng daytoy ti maymaysa a metropolitano a lugar idiay Krosia nga addaan ti populasion iti sumurok a maysa a riwriw.[2]


text:
Franklin D. Roosevelt
Ni Franklin Delano Roosevelt ( /ˈroʊzəvɛlt/ roh-zə-velt wenno /ˈroʊzəvəlt/ roh-zə-vəlt; Enero 30, 1882 – Abril 12, 1945), ken naamammoan pay babaen kadagiti umuna aletra inaganna nga, FDR, ket idu idi ti maika-32 a Presidente iti Estados Unidos (1933–1945) ken maysa a nagruna apigura kaagiti pasamak ti lubong idi panawen ti tenga ti maika-20 a siglo, isu ket nagidaulo ti Estados Unidos idi panawen ti sangalubongan a panagsagsagaba ken dagup a gubat. Ti isisu laeng nga Amerikano a presidente a nabutosan tiadadu ngem dua a termino, isu ket nagpalaka ti natibker a kumaduaan a nangbalbaliw ti Amerikano a politik para kadagiti sumakbay a dekada. Nga adda ti makapasalto a nadayeg a kanta a "Happy Days Are Here Again" (Ilokano: Dimteng Manen dagiti Naragsak nga Alaldaw) a kas ti tema ti kampaniana, ni FDR ket inabakna ti agdama a Republikano a ni Herbert Hoover idi Nobiembre 1932, iti kinaunegan ti Nalatak a Panagsagsagaba. A napaalibtak babaen ti bukodna a panagballigi ti paralitiko apanagsaksakit, ti di mapapaay nga optimismo ken aktibismo ni FDR ket nagparawad ti nagparo ti nailian a kararua.[1] Isu ket asideg a nagobobra kenniWinston Churchill ken Joseph Stalin iti pinangidaulo dagiti Kumaduaan ti panagsuppiat ti Alemania ken Hapon iti Maikadua a Sangalubongan aGubat, ngem isu ket pimmusay idi gangani nasirmataanen ti panagballigi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Franklin D. Roosevelt idiay Wikimedia Commons


text:
Antilia nga Olandés
Ti Antilia nga Olandés (Danés: Nederlandse Antillen [ˈneːjərlɑntsə ˈɑntɪlə(n)] ( denggen), Papiamentu: Antia Hulandes[2]), ken saan pormal a makunkuna pay a kas iti Danes nga Antilia,[3] ket maysa idi a naturay a Karibe a pagilian iti kaunegan ti Pagarian iti Olanda, a nabuklan ti dua nga is-isla a grupo idiay Lesser nga Antilia: Aruba, Bonaire ken Curaçao (Is-isla ti ABC), idiay Leeward nga Antilia iti igid ti aplaya ti Venezuela; ken Sint Maarten, Saba ken Sint Eustatius (Is-isla ti SSS ), idiay Is-isla ti Leeward ti abagatan a daya iti Is-isla ti Birhen.
Ti Aruba ket nagikkat idi 1986 a kas maysa a naisina a pagilian iti kaunegan ti Pagarian iti Olanda, ken dagiti nabati nga Antilia nga Olandés ket nawara idi 10 Oktubre 2010,[3] a nagbanagan dagiti baro a dua a komponente a pagilian, ti Curaçao ken ti Sint Maarten, a dagiti sabsabali a is-isla ket timmiponda ti Olánda a kas ti "espesial a munisipalidad", opisial a dagiti publiko a bagi.[4]
Ti nagan nga 'Antilia nga Olandés' ket sagpaminsan pay a maus-usar a mangitudo kadagiti is-isla ti Karibe a paset iti Pagarian iti Olanda, a ti is-isla a Danes a Karibe.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Landsverordening officiële talen". wetten.nl. 28 Marso 2007. Naala idi 5 Enero 2011.
- ^ Papiamentu/Ingles Dikshonario, Ratzlaff, Betty; pg. 11
- ^ a b "Ti panagbaliw ti kasasaad ket kayat na a saoen a ti Danes nga Antilia ket awanen". BBC News. BBC. 10 Oktubre 2010. Naala idi 11 Oktubre 2010.
- ^ "Antillen opgeheven op 10-10-2010" (iti Danes). NOS. 1 Oktubre 2009. Naala idi 1 Oktubre2009.