text:
Wikipedia:Wikidata
Ti Wikidata ket maysa a gandat ti Wikimedia tapno agpartuat ti maysa a nawaya ken pagtitinnulongan a batayan ti datos. Manipud idi Pebrero 2013[pabaroen], ti gandat ti Wikidata ket nagiyalalis kadagiti silpo ti pagsasao manipud kadagiti artikulo idiay sentral a batayan ti datos tapno mapalaka ti panagtaripato.
Ti Ilokano Wikipedia ket mabalinen nga agusar kadagiti silpo a naipenpen idiay Wikidata. Kas pagarigan, dagiti silpo ti pagsasao nga agparparang iti kanigid a baras ti Wikidata ket nagtaud manipud ti d:Q2013.
Iti kasakbayan, ti Wikidata ket mangiramanto kadagiti nadumaduma a kita kadagiti pakainaiganan dagiti datos, a kas dagiti pakaammo a mausar kadagiti infobox.
Dagiti linaon
- 1 Dagiti silpo ti pagsasao (Paset 1)
- 1.1 Panangimaton kadagiti silpo ti pagsasao iti Wikidata
- 1.2 Panangiyalis kadagiti silpo ti pagsasao
- 1.3 Mainaig a pakaammo
- 2 Infoboxes (Paset 2)
- 3 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti silpo ti pagsasao (Paset 1)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tungngal maysa a Wikipedia a panid nga adda ti naikabkabil idiay Wikidata ket agus-usar kadagiti silpo a naipenpen idiay tapno maipakita dagiti silpo ti pagsasao a maiparparang dita kanawan a batong. Dagiti sigud a silpo ti pagsasao a naisurat iti wiki a testo iti maysa a panid ket mabalin pay laeng a mabigbigan wenno mausar, ken patuonennna laeng ti pakaammo para iti dayta a pagsasao (no adda) manipud idiay Wikidata.
No ti maysa nga artikulo ket naisilpo idiay Wikidata, daytoyen ket iparangna amin a silpo a nailista idiay, ket mainayon kadagiti silpo a naisurat iti wiki a testo iti artikulot. Kadagiti suppiat a kaso, wenno naikedkeddeng a panaggiddiat, a baetan ti lokal a silpo ken ti maysa a silpo ti Wikidata para iti maysa a naited a pagsasao, ti lokal a silpo ket isu ti maiparang; dagiti silpo ti Wikidata kadagiti sabali a pagsasao ket maiparangda pay.
No ti maysa nga artikulo ket saan pay a naisilpo manipud idiay Wikidata, daytoy ket agiparang laeng kadagiti silpo a naisurat ti wiki a testo iti artikulo, a kasla met laeng idi. Addanto dagiti kaskaso,addanto dagiti banag ti Wikidata a maipada iti artikulo, ngem ti artikulo ti Ilokano a Wikipedia ket saan pay a naikapet wenno naikameng ti daytoy. Kadagiti masakbayan a panagtartaripato iti Wikidata, dagitoy a banag ket masimpanto.
Panangimaton kadagiti silpo ti pagsasao iti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti baro nga artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
- S1. Kaparpartuatko ti maysa nga artikulo iti XEN; Ammokon nga adda dagiti artikulo kadagiti Wikipedia ti |Inggles|Tagalog iti daytoy met laeng a suheto a tinawtawagan ti XSW. Kasanoak nga agpartuat ti Interwiki a silpona daytoy?
- Mapanka idiay Wikidata.
- Iti kangrunaan a pagpilian (iti kanigid ti kudil a Vector) birukem ti "Banag babaen ti titulo".
- Pindutem ti "Banag babaen ti titulo".
- Iti agpakita a panid, ikabil ti kodigo ti pagsasao (kas pagarigan, en para iti Inggles) ken ti nagan ti panid idiay Wikipedia a kapadpadana (XSW). Kalpasan daytoy pindutem ti Biruken.
- No addan ti banag, mapanka iti baba ti banag, pindutem ti "agnayon", ikabilmo ti nalukatan a pagikabilan ti kodigo ti sitio (ilo para iti Ilokano) ken ti nagan ti artikulo a pinartutamo (XEN). Kalpasan daytoy pinduten ti "idulin". Nalpaskan.
- No awan daytoy a banag, partuatem daytoy babaen ti panagpindut ti "agpartuat ti maysa a banag", agiabilka ti nagannna (XEN) ken ti deskripsion ti banag. Kaplasan daytoy inayon ti kodigo ti pagsasao a kas ti naibagbaga dita ngato.
- No agplaplanoka nga agnayon kadagiti silpo ti pagsasao, mabalinmo nga usaren ti gadget a "slurpInterwiki", mabalin a magun-od datoy kadagiti gadget ti Wikidata. Kalpasam a napakabaelan ti gadget, ken addakan iti panid ti banag, pindutem ti "Agala kadagiti interwiki" kadagiti pagpilian dita kanigid.
Dagiti naiyalalis nga artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
- S2. Kaiyal-alisko iti artikulo iti YEN idiay NEY, ken amin dagiti silpo ti interwiki ket saanen a maiparparang. Ania kadi ti aramidek?.
- Mapanka idiay Wikidata ken biruken ti banag para iti YEN a kas ti naipalpalawag idiy S1.
- Iti panid ti banag, birukenm ti Ilokano a silpo ti interwiki, pindutem ti urnosen, sukatam YEN iti NEY, ken idulinmo no nalpaskan.
- Laglagipen a daytoy ket mabayag pay sakbay nga agparang ti Ilokano a panid. Mabalinmo a purgaen ti panid tapno daytoy ket dagus nga agparang.
Dagiti saan nga husto a silpo ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S3. Kakitkitak laeng a ti artikulo a ZEN ket naisilpo iti saan nga husto nga artikulo ti XSW kadagiti Wikipedia ti Aleman|Pranses|Inggles. Kasano ti panangpasayaatko daytoy?
- Idiay paset dagiti silpo ti interwiki ti artikulo ti ZEN pinduten ti simbolo ti panagsurat iti baba dagiti silpo ti interwiki. Daytoy ket mangipan kenka idiay Wikidata para iti banag ti ZEN.
- Idiay "Listaan dagiti panid a naisilpo ti daytoy a banag" a paset ti banag iti Wikidata, birukem ti Aleman a naikabil iti XSW.
- Pindutem ti "urnosen" a buton ti naikabil ken pindutem ti "ikkaten".
- Ulitem daytoy kadagiti saan nga husto a naikabkabil.
- No saan nga agparang ti simbolo ti pangsurat iti Wikipedia ti Ilokano, t banag ket saan pay a nainayon iti Wikidata. No kasta daytoy, surotem ti S1 dita ngato.
Adadu ngem maysa a pamilia ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S4. Nakitkitak laeng a dagiti artikuloiti ilo:YEN, en:YDE ken fr:YFR ket nagkakaduada a naisilpo, ken ti cs:YCS ken hu:YHU ket nagkakaduada a naisilpo. Nga amin dagitoy a lima nga artikulo ket ket addada iti agpapada a suheto. Kasano ti panagbirukko ken panagitipon kadagitoy iti Wikidata?
- Mabalinmo dagitoy a naikabkabil a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato – iti daytoy a kaso, mabalinmo a padasen tid:Special:ItemByTitle/en/YEN ken d:Special:ItemByTitle/cs/YCS; no saan amabalin daytoy, padasem ti agbiruk kadagiti sabali a titulo kadagiti sabali a Wikipedia, kadagiti kaso mabalin ti banag ket napartuaten para iti maysa a titulo, ngem ti artikulo ket saan pay a nasilpuan.
- No makabirukka ti dua a banag, ikkatem amin a silpo manipud iti maysa (sapasap a ti adda ti ab-ababa a numerona iti Q , ngem mabalin nga usaren ti sabali no adda dagiti addu a naisilpo nga artikulo), ken kiddawem a maikkat ti sabali.
- No makabirukka ti maysa a banag, inayonmo dagiti silpo a panngepen ti artikulo.
- No saanka a makabiruk kadagit ibanag, agpartuatka ti banag para kadagita lima nga artikulo, a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato.
- Iti sapasap, a kas panagraenm kadagiti dadduma nga agur-urnos ken agbasbasa kadagiti kakabsattayo a gandat, nasaysayaat no mapanaka agnayon kadagiti awan silpo kadagiti artikuloda.
- Mabalinmo dagitoy a naikabkabil a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato – iti daytoy a kaso, mabalinmo a padasen tid:Special:ItemByTitle/en/YEN ken d:Special:ItemByTitle/cs/YCS; no saan amabalin daytoy, padasem ti agbiruk kadagiti sabali a titulo kadagiti sabali a Wikipedia, kadagiti kaso mabalin ti banag ket napartuaten para iti maysa a titulo, ngem ti artikulo ket saan pay a nasilpuan.
Panaginayon kadagiti baro a silpo ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S5. Iti artikulo nga adda ti bukodna apannkaikabil iti Wikidata , ken dagiti silpona ket nabayagen nga inikkat babaen ti bot wenno tao, ken adda nagnayon iti Pangasinan a silpo ti interwiki. Ani akadi ti aramidek?
- Kitaem no adda ti artikulo iti Pangasinan ken adda met laeng iti isu a topiko;
- No adda, ikeddengmo a daytoy ket maysa a panagkiddaw nga inayon ti Pangasinan a silpo ti pagsasao iti Wikidata, surotem ti S1.
- No saan nga adda, ikkatem ti silpo ti pagsasao.
Dagiti agnanayon a suppiat[urnosen | urnosen ti taudan]
- S6 Ar-aramidek amin dagitoy, ngem kankanayok a makakitkita kadagiti suppiat kadagit sabali a wiki.
- Mapanka idiay Wikipedia tungtungan:Wikidata#Dagiti interwiki a suppiat ken ibagam dagitoy idiay. Masimpanto dagitoy wenno maipatulod idiay d:WD:IWC tapno daytoy ket mabalain nga ikaskaso kadagiti agar-aramat ti sabali a Wikipedia.
- No masapulmo iti tulong, mapanka agsaludsod ditoy.
Panangiyalis kadagiti silpo ti pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti lokal a silpo ti pagsasao kadagiti panid ti Wikipedia ket mabalin a matalgedan a maikkat no ti lokal a listaan ken ti listaan ti Wikidata let agpadpada. Laglagipen a ti saan a naipalpalawag a pagikkat kadagiti silpo ti pagsasao ket mabalin nga gaparang a kas maysa a bandalismo. Tapno mapawilanka amaipasubli, mangibatika ti maysa a pakabuklan (summary) no agikikkatka kadagiti lokal a silpo, a nasaysayaat no isilpom daytoy a panid.
Iti sapasap, daytoy ket nasay-sayaat nga ikkaten dagiti silpo ti artikulo ti Wikipedia no dagitoy ket naisilpodan idiay Wikidata. (Mabalinmo a makita no ti panid ket "naisilpon" iti Wikidata babaen ti kaada ti testo nga "Urnosen dagiti silpo" ti baba ti listaan dagiti pagsasao.) Gaputa daytoy ket dagiti amianan a nabatbati a silpo ti interwiki ket kankanayonda a tutnan ti barbaro a pakaammo a maitited ti Wikidata. Mabalin pay a makitkita a dagiti kadakkel ti panid ket bumassitda no maikkat dagiti atiddog a listaan dagiti interwiki. Nupay kasta, nasken a saanmo nga ikkaten dagiti silpo no saanmo paya napasingkedan a nakopiadan idiay Wikidata. Adda dagitoy nga obra ket agdama nga ar-aramiden babaen dagiti bot..
Semi-automatiko a panagipan kadagiti silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dita baba ket dagiti pamay-an a mabalin a mausar tapno mabaliwan dagiti silpo iti kasla automatiko a pamay-an, a mangpabassit kadagiti pannakaaramid kadagiti biddut bayat nga agiyal-alis kadagiti silpo:
- Mabalinmo nga inayon ti JavaScript idiay bukodmo a common.js a panid, a mangpalubos kenka, no agur-urnoska iti maysa a panid, ti panagpindut ti buton nga "agikkat kadagiti interwiki" , a mangikkat amin kadagiti silpo ti pagsasao a nakopian idiay Wikidata:
mw.loader.load('//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair_rand/checksitelinks.js&action=raw&ctype=text/javascript');
- Ti slurpInterwiki ket maysa a gadget ti Wikidata a mabalin a mausar iti semi-automatiko a panagala kadagiti silpo manipud ti artikulo. Kitaen dagiti gadget ti Wikidata.
Ti manual a panaginayon kadagiti silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti sumaganan a pamay-an ket isu ti pangunaan a waya ti panag-urnos kadagiti silpo ti pagsasao:
- Mapanka iti banag ti Wikidata. Adda dagiti dua a pamay-an a panagaramid daytoy:
- Pindutem ti kolordapo a silpo ti "urnisen dagiti silpo" iti baba ti "Sabsabali a pagsasao" a baras
- Mapanka idiay d:Special:ItemByTitle ken birukem ti panidmo
- Ipadam dagiti silpo iti artikulo
- Urnosem dagiti silpo idiay Wikidata.
- Ti umuna ket para iti kodigo ti pagsasao
- Ti maikadua ket ti silpo ti pagsasao
- A ti silpo ti [urnosen] ket agparang ken adda dagiti tallo a pagpilian: idulin, ikkaten, ken ukasen
- Ti idulin ket inus-usar no kompletokan a nalpas a nagsuksukat kadagiti pakaammo
- Ti kompleto nga ikkaten ket mangikkat ti naikabil manipd ti batayan ti datos.
- Ti ukasen ket mangukas ken mangbaliw ti interface
- Inayon amin nga awan a silpo iti Wikidata ni nasken.
- No nalpasen a naikabil amin a silpo, padasem a kitaen ti bersion ti artikulo iti Wikipedia a naikkat amin a silpo ti pagsasao, ken ipadam ti agdama abersion ti artikulo. Kitaem dagii adda a paggiddiatan a baetan dagiti agparparang a testo. No awan, mapatalgedanen a maikkat dagitoy. No adda dagiti paggiddiatan, mabalinmo a saannga ikkaten ti maigiddiat a silpo, wenno, ti nasaysayaat, agsublika nga agurnos idiay Wikidata, ken ikkatem idia manipud iti artikulo.
Mainaig a pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti mangipakpakita ti kasasaad dagiti artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nasayaat nga artikulo ken dagiti nailaslasin nga arikulo kadagiti sabali a Wikipedia ket naibagnaga babaen ti maysa a bituen a kaariping ti silpo ti pagsasao. Daytoy a bituen ket naararamid babaen ti plantilia. Ti Wikidata ket saan pay nga agipenpen kadagitoy a pakaammo, dagitoy a plantilia ket nasken a saan a maikaat ngem dagiti silpo ti pagsasao ti plantilia ket mabalien a maikkat.
Panaglapped kadagiti silpo ti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maysa nga artikulo ket mabalin a kompleto a malappedan dagiti silpo ti Wikidata babaen ti panag-usar ti salamanka abalikas ti {{noexternallanglinks}}. Ti salamangka a balikas ket manglapped pay dagiti naisangsangayan laeng a silpo ti pagsasao, iti porma iti "{{noexternallanglinks:es|fr|it}}", a manglapped kadagiti silpo ti Espaniol, Pranses, ken Italiano.
Sakup dagiti silpo ti pagsasao ti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti komunidad ti Wikidata ket nakitunosda iti RFC nga amin a nagan a lugar (namespaces) kadagiti gandat ti Wikipedia a saan a mairaman ti "Agar-ramat" ket mabalin a maipenpen idiay Wikidata. Ti kaibuksilanna daytoy ket dagiti interwiki a silpo para dagiti kategoria, plantilia, ken dagiti annuroten apanid ti Wikipedia ket mabalin a maipenpen idiay Wikidata ken mabalin a lokal a maikkat. Para iti kas pagarigan ti banag ti Wikidata a mangitudtudo ti Wikipedia a nagan a lugar, kitaen ti Q4654925, a mangitudtudo ti Wikipedia:Portal ti komunidad.
Kaudian a balbaliw[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti panagibalbaliw iti Wikidata a mainaig kadagiti artikulo iti daytoy a Wikipedia ket agparangto idiay kaudian a Balbaliw no ti pagpilian ket mapakabaelan babaen ti agar-aramat. Kitaen ti Special:Preferences#mw-prefsection-rc.
Infoboxes (Paset 2)[urnosen | urnosen ti taudan]
Manayonanto
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nagruna a panid ti Wikidata idiay Wikidata
- Wikidata idiay Meta-Wiki


c: text/html

text:
Heometria
Ti heometria (Taga-ugma a Griego: Yewuetpίa; geo- "daga", -metron "panagrukod") ket maysa a sanga ti matematika a maipanggep kadagiti salusod ti sukog, size, relatibo a puesto dagiti pigura, ken dagiti tagikua ti limbang. Ti matematiko nga agob-obra iti pagobraan iti heometria ket tinawtawagan ti heometro. Ti heometria ket nawaya a rimsua manipud kadagiti nadumaduma a kultura kas maysa a bagi iti praktikal a pannakaammo a maipanggep kadagiti katiddog, dagiti kalawa, ken dagiti tomo, nga addan kadagiti rimrimmuar nga elemento ti pormal a siensia ti matematika iti Laud iti nasapsapa a kas kenni Thales (maika-6 a siglo BC). Babaen idi maika-3 a siglo BC ti heometria ket naikabil iti maysa a aksiomatiko a porma babaen ni Euklides, a ti Euklideo a heometria ket nakaited ti alagaden para kadagiti sumakbay a siglo.[1] Ni Arkimedes ket nangiparang-ay kadagiti nasayaat a pamay-an para iti panagkarkulo kadagiti kalawa ken dagiti tomo, nga iti kaaduan a waya ket nakaipakauna ti moderno nga integral a kalulo. Ti pagobraan ti astronomia, a naipangangruna ti panangimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta iti nainlangitan a timbukel ken ti panangipalawag ti pannakaikabagian a nagbaetan dagiti pananggunay dagiti nainlangitan a bagi, ket nagserbi a kas maysa a nagruna a taudan kadagiti heometriko aparikut idi las-ud ti simmaruno a maysa ket kagudua a milenia. Ti heometria ken astronomia ket naikeddeng idi iti klasiko a lubong a kas paset ti Quadrivium, ti maysa a sanga dagiti pito nga liberal nga arte a naikedkeddenga a kammasapulan a laingan ti maysa a nawaya.
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Martin J. Turner,Jonathan M. Blackledge,Patrick R. Andrews (1998). "Fractal geometry in digital imaging". Academic Press. p.1. ISBN 0-12-703970-8
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Boyer, C. B. Ti Pakasaritaan ti Matematika, Maikadua nga ed. rev. babaen ni Uta C. Merzbach. New York: Wiley, 1989 ISBN 0-471-09763-2 (1991 pbk ed. ISBN 0-471-54397-7).
- Nikolai I. Lobachevsky, Pangeometria, Agipatpatarus ken Editor: A. Papadopoulos, Dagiti Serie ti Tawidan ti Europeano a Matematika, Tomo 4, Kagimongan ti Europeano a Matematiko, 2010.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mlodinow, M.; Ti tawa ni Euklides (ti sarita ti heometria manipud ladagiti paralelo a linia aginggana ti geometry from parallel lines to hiperespasio), UK edn. Allen Lane, 1992.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Heometria idiay Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Albert Einstein
Ni Albert Einstein (Marso 14, 1879 – Abril 18, 1955) ket maysa a nayanak nga Aleman a theoretical a fisico a naipangruna ti kinasiribna (maysa a henio), ken mabigbig kas kaindaklanan a sientista iti maika-20 a siglo. Isuna ti nangisingasing iti teoria ti relatividad ken dadakkel dagiti naiburayna a kontribusion iti pannakabukel ti quantum mechanics, statistical mechanics, ken cosmolohia. Napadayawan idi 1921 iti Premio Nobel iti Fisica gapu iti panangilawlawagna iti photoelectric effect idi 1905 ken "kadagiti serviciona iti Teoretikal a Fisica." Kalpasan a mainawna ti bukodna a sapasap a teoria iti relatividad idi Noviembre 1915, nagbalin a nalatak iti sangalubongan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Albert Einstein idiay Wikimedia Commons


text:
Panawen ti Landok
Ti Panawen ti Landok ket isu ti paset ti panawen a sapasap a napasamak kalpasan ti Panawen ti Bronse, a minarkaan babaen ti adu a panagusar ti landok. Ti nasapa a paset ti panawen iti daytoy a panawen ket nailaslasin babaen ti adu a panag-usar iti landok wenno aserol. Ti pannakaammpo dagiti kastoy a material ket naitumpong kadagiti sabali a panagbalbaliw iti kagimongan , a mairaman iti pagigiddiatan iti panagsanay ti agrikultura. Ti Panawen ti Landok a kas maysa nga Arkeolohiko a termino ket mangibagbaga ti kasasaad iti sibilisasion ken kultura ti tattao nga agus-usar ti landok a kas ti material a ramit ti panagtagbat ken armas.[1] Ti Panawen ti Landok ket isu ti maikatlo a nangruna a paset ti panawen iti sistema ti tallo a panawen a pinartuat babaen ni Christian Thomsen (1788–1865) pata iti panangidasig kadagiti taga-ugma a kagimongan ken dagiti prehistoriko nga agpang iti progreso.[2]
Iti pakasaritaan ti arkeolohia, ti taga-ugma aliteratura iti Panawen ti Landok ket mairaman dagiti kasapaan a naipreserba a testo iti manuskrito t tradision. Ti Sanskrito a literatura ken ti Insik a literatura ket rrimmang-ay idi Panawen ti Landok . Dagiti sabali pay a testo ket mairaman dagiti Avesta a Gatha, ti Veda ti India ken dagiti kaduogan a paset ti Hebreo a Bilia. Ti kangrunaan a langa a mangilasin ti Panawen ti Landok manipud kadagiti sinarunona a panawen ket ti panangipakaammo dagiti alpabetiko a karakter, ken ti dimtengan ti panagrang-ay ti naisurat a sao a nangpakabael ti literatura ken ti historiko a rehistro.[1]
Ti rugi ti Panawen ti Landok idiay Europa ken dagiti kaarubana alugar ket nailaslasin babaen ti naisangayan a porma dagiti implemento, dagiti armas, dagiti persoanal nga ornamento, ken bangbanaga, ken dagiti pay sistema iti naarkosana daremdem, a dagitoy amin ket maigiddiat manipud kadagiti sinaruno ti panawen ti bronse.[1] Ti obra dagiti mammanday iti panagparang-ay kadagiti implemento ken dagiti armas ket pinannday iti sukog, ken, kas ti nagbanagan, ket nagin-inut a pimmanaw manipud dagiti estereotipo a porma dagiti sinarunoda iti bronse, a dagidi ket naidamili, ken ti sistema ti panagarkos, nga idi Panawen ti Bronse ketdagidi laeng nalaka a panagul-ulit dagiti linia a tabas, ket nakaiturongan ti sistema dagiti nasuko a linia ken dagiti agay-ayus a daremdem[1] Ti termino a "Panawen ti Landok" ket addaan laeng ti nababa a pateg ti kronolohia, gaputa saan a nagpapada a nangrugi iti ballasiw ti intero a lubong[3] Dagit ipetsa ken dagiti kontesto ket agdumadumada depende kadagiti rehion, ken ti panagsisinnaruno ti panpanawen ket saan nga agpayso para iti tunggal maysa a paset ti rabaw ti Daga. Adda dagiti lugar, a kas dagiti isla ti Abagatn a Pasipiko, ti uneg ti Aprikaa, ken dagiti paset ti Amianan ken Abagatan nga Amerika, a ti tattao ket dagus a linabsanda ti panag-usar ti bato tapno agusarda ti landok nga awan ti panangibaetan ti panawen ti bronse.[1]
Ti Panawen ti Landok ket isu ti maikatlo iti sistema ti tallo a panawen iti arkeolohia, a mangbingbingay prehistoriko a teknolohia ti tao iti tallo a paset ti panawen:
- Ti Panawen ti Bato
- Ti Panawen ti Bronse
- Ti Panawen ti Landok
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Waldbaum, Jane C. Manipud ti Bronse aginggana ti Landok. Göteburg: Paul Astöms Förlag (1978): 56-8
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d e The Junior Encyclopædia Britannica: Ti reperensia a biblioteka iti sapasap a pannakaammo. (1897). Chicago: E.G. Melvin.
- ^ C. J. Thomsen ken ni Jens Jacob Asmussen Worsaae ket isuda ti immuna a nangipakat ti sitema kadagiti artipakto.
- ^ Chisholm, H. (1910). Ti Encyclopædia Britannica. New York: Ti Encyclopædia Britannica Co.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Sapasap
- Ti sitio a maipanggep ti Panawen ti Landok ti Britania manipud ti resourcesforhistory.com
- Maipanggep ti Panawen ti Landok it Tsina ken Europa
- Dagiti pablaak
- Andre Gunder Frank ken ni William R. Thompson, Ti nasapa Panawen ti Landok a panagpadakkel ti ekonomia . Amerikano nga Instituto iti Arkeolohia, San Francisco, Ca., Enero, 2004.
- Damdamag
- Dagiti adu a pannakaipunpon ket mangisingasing ti naranggas a pannakapatay iti turod a puerto ti Panawen ti Landok. Dagiti arkeologo ket nakabirukda ti ebidensia ti naranggas a pannakapatay a mangisilpo ti Panawen ti Landok a pannakigubatan idiay turod a puerto idiay Derbyshire. BBC. 17 Abril 2011


text:
San Isidro, Abra
Ti San Isidro ket maysa a maikanem a klase nga ili iti probinsia ti Abra iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Isidro ket nabingbingay a politikal iti 9 a barbaranggay.[2]
- Cabayogan
- Dalimag
- Langbaban
- Manayday
- Pantoc
- Poblacion
- Sabtan-olo
- San Marcial
- Tangbao
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abra". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti CAR (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Abra". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 30 Hunio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Bulalacao, Oriental Mindoro
Ti Bulalacao ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Oriental Mindoro iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bulalacao ket nabingbingay kadagiti 15 a barbaranggay.[2]
- Bagong Sikat
- Balatasan
- Benli (Mangyan Settlement)
- Cabugao
- Cambunang (Poblacion)
- Campaasan (Poblacion)
- Maasin
- Maujao
- Milagrosa (Guiob)
- Nasukob (Poblacion)
- Poblacion
- San Francisco (Alimawan)
- San Isidro
- San Juan
- San Roque (Buyayao)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Oriental Mindoro". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 24 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013
- ^ "Probinsia ti Oriental Mindoro". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Purpuro
Ti purpuro (Ingles:archipelago) wenno makunkuna pay a grupo ti isla, ket maysa a kawar wenno ummong iti is-isla. Ti balikas iti Inggles nga archipelago ket naala iti Griego ἄpxι- – arkhi- ("ehukotibo") ken πέλaYoς – pélagos ("baybay") babaen ti Italiano nga arcipelago. Iti Italiano, mabalin nga iti panagsurot ti tradision ti kina-ugma, ti purpuro isu ti husto a nagan ti Baybay Eheo ken, ti napalabas, ti panag-usar ket naiyalis iti Is-isla nga Eheo. Inus-usar daytoy tatan iti aniaman a grupo iti isla wenno, iti sagpaminsan, iti baybay a naglaon ti adu a bilang ti naiwarwaras nga is-isla a kas iti Baybay Eheo.[1]
Dagiti kita ti purpuro[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti purpuro ket mabalin a masarakan nga agmaymaysa iti bagi ti maysa a kadanuman wenno kaarruba iti maysa a dakkel a bagi ti masa ti daga. Kas pagarigan, ti Eskósia ket addaan ti 700 a ribo nga is-isla a palikmutenna ti kangrunaan a daga a mangaramid iti maysa a purpuro. Dagiti purpuro ket masansan a bulkan, a maporporma ti igid dagiti arko ti isla a naaramid iti nasasabtan a sona wenno rehion dagiti bulkan, wenno nagbanagan pay iti pannakainurunur, pannakanayon ti dag-daga, ken kangato ti daga.
Dagiti lima a baro a pagilian a kadawyan a purpuro ket Indonesia, Hapon, Pilipinas, Baro a Selanda, ken ti Nagkaykaysa a Pagarian. Ti kadakkelan a purpuro a pagilian babaen ti kalawa ket ti Indonesia.[2]Ti purpuro nga addaan ti kaaduan nga is-isla ket ti Purpuro a Baybay idiay Pinlandia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Archipelago". Farlex, Inc. 2008. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2008. Naala idi 2008-10-02.
- ^ "Indonesia". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 2008-12-04. Naala idi 2008-12-07.


text:
Malangas, Zamboanga Sibugay
Ti Malangas ket maysa a maika-3 a klase klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga Sibugay iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malangas ket nabennebenneg iti 25 a barbaranggay.[2]
- Bacao
- Basakbawang
- Bontong
- Camanga
- Candiis
- Catituan
- Dansulao
- Del Pilar
- Guilawa
- Kigay
- La Dicha
- Lipacan
- Logpond
- Malongon
- Molom
- Mabini
- Overland
- Palalian
- Payag
- Poblacion
- Rebocon
- San Vicente
- Sinusayan
- Tackling
- Tigabon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Zamboanga Sibugay". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 17 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Peninsula ti Zamboanga (Ingles) naala idi 1 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Zamboanga Sibugay". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 17 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Pagsasao a Masedonio
Ti Masedonio (MakeдoHckи jaзиk, makedonski jazik) ket pagsasao nga Abagatn nga Eslabo, a naisasao a kas umuna a pagsasao babaen ti agarup a dua riwriw a tattao, a naipangpangruna idiay Republika ti Macedonia ken ti Masedonio a diaspora, nga addaa dagiti basbasit a bilang nga agsasao kadagiti transnasional a reghion ti Macedonia. Daytoy ket isu ti opisial a pagsasao ti Republika ti Macedonia ken maysa nga opisial a minoridad a pagsasao kadagit paset ti Albania, Romania ken Serbia.
Ti alagaden a Masedonio ken naiyaramat idi a kas opisial a pagsasao iti Sosialista a Republika ti Macedonia idi 1945[7] ken manipud idin daytoy ket napardur-asen a kas ti agrangrang-ay a literario a tradison. Kaaduan ti kodipikasion ket naipormalisado idi las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen.[8][9][9]
Dagiti dialekto ti Masedonio ket mangporma ti lugar kadagiti Bulgaro a dialekto; ken isuda met ti mangporma ti dakdakkel a lugar iti Serbo-Kroata babaen kadagiti transisional a dialekto ti Torlak.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Pagsasao a Masedonio iti Britannica
- ^ Reporta ti Ethnologue para iti Masedonio
- ^ Urayno di ammo ti husto a bilang dagiti agsasao, dagiti bilang a nagbaetan dagiti 2.1 a riwriw (manipud ti Ethnologue) ken 2.5 a riwriw (Topolinjska (1998)) ket saan pay a nadakamat. Ti sapasap nga akademiko a konsenso ket addaan ti agarup a 2 a riwriw nga agsasao iti pagsasao a Masedonio, a mawmawat a "saan a nalaka a maikeddeng dagiti bilang ti agsasao ti Masedonio gapu kadagiti opisial nga annuroten kaarubana nga estado ti balkan ken ti agtultuloy a kasasaad ti emigrasion." Friedman (1985:?).
- ^ Europeano a Dokumento ti Linteg para kadagiti Minoridad a Pagsasao
- ^ Pagsasao a Masedonio, opisial idiay Dužine kenJabuka
- ^ http://www.isria.com/pages/22_June_2011_99.php
- ^ "MИA - MakeдoHcka ИHфopMaTиBHa AreHциja - HA ДEHEШEH ДEH". Mia.com.mk. Naala idi 2010-08-15.
- ^ Studies in contact linguistics, G. Gilbert, Glenn G. Gilbert, Janet M. Fuller, Linda L. Thornburg, Peter Lang, 2006, ISBN 0-8204-7934-9, ISBN 978-0-8204-7934-7,p. 213.
- ^ a b Friedman, V. (1998) "The implementation of standard Macedonian: problems and results" in International Journal of the Sociology of Language, Vol. 131, pp. 31-57
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kramer, Christina (2003), Macedonian: A Course for Beginning and Intermediate Students. (Maika-2 nga nga ed.), Pagmalditan ti Unibersidad ti Wisconsin, ISBN 978-0-299-18804-7
- Documents, Contes et Chansons Slaves de l'Albanie du Sud, Andre Mazon - 1936.
- L'Evangeliaire de Kulakia Un parler Slave du Bas-Vardar, Andre Mazon et Andre Vaillant - 1938.
- Dwie gwary macedońskie (Suhe i Wysoka w Soluńskiem) – Teksty, Mieczysław Małecki - (Polako), 1936.
Dagit isilpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Pagsasao a Masedonio idiay Wikimedia Commons


text:
Sona ti oras
Ti sona ti Oras ket maysa a rehion iti Lubong nga addaan ti agpapada a Pagalagadan ti oras para iti kalintegan, komersial ken sosial a pakaipanggepan. Tapno ti maysa a pagorasan ket agnaynayon nga agpadpada iti maysa a paset iti aldaw no agtayyek ti Daga, iti sabsabali a lugar iti Daga ket nasken nga addaan da ti sabsabali a pagorasan. Ti sona ti oras ket naus-usaren iti moderno a panawen tapno ti dua siudad iti agpada a lugar ket addaan da ti agpada nga oras, para iti panglaka ken panakasayaat ti pakitinnarusan.


text:
Fedora Core
Ti Fedora Core ket maysa a waras ti Linux a pinartuat ti Projecto a Fedora, maysa a komunidad dagiti agputputar ti lukat a kodigo a programa ken aplikasion, ken ti es-esponsoran ti Red Hat. Panggep ti Fedora Core ti maysa a kompleto ken naisapasapan a maaramat-amin a sistema a panangpaandar nga aglaon laeng kadagiti nawaya a software ken lukat a kodigo a software. Naibasar ti Fedora Core iti orihinal a waras a Red Hat Linux ket panggepna a suktan ti waras a pangkonsumo ti Red Hat Linux


text:
Lubao, Pampanga
Ti Lubao ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pampanga iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Lubao ket nabingbingay a politikal iti 44 a barbaranggay.[2]
- Balantacan
- Bancal Sinubli
- Bancal Pugad
- Baruya (San Rafael)
- Calangain
- Concepcion
- Del Carmen
- De La Paz
- Don Ignacio Dimson
- Lourdes (Lauc Pau)
- Prado Siongco
- Remedios
- San Agustin
- San Antonio
- San Francisco
- San Isidro
- San Jose Apunan
- San Jose Gumi
- San Juan (Poblacion)
- San Matias
- San Miguel
- San Nicolas 1st (Poblacion)
- San Nicolas 2nd
- San Pablo 1st
- San Pablo 2nd
- San Pedro Palcarangan
- San Pedro Saug
- San Roque Arbol
- San Roque Dau
- San Vicente
- Santa Barbara
- Santa Catalina
- Santa Cruz
- Santa Lucia (Poblacion)
- Santa Maria
- Santa Monica
- Santa Rita
- Santa Teresa 1st
- Santa Teresa 2nd
- Santiago
- Santo Domingo
- Santo Niño (Prado Aruba)
- Santo Tomas (Poblacion)
- Santo Cristo
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pampanga". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Luzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Pampanga". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Marinduque
Ti Marinduque ket maysa nga isla a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion a MIMAROPA iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili ti Boac. Adda ti Marinduque iti nagbaetan ti Luek Tayabas iti amianan ken ti Baybay Sibuyan iti abagatan. Masarakan ti Quezon iti laud, ti Mindoro iti daya, ken ti Romblon iti amianan.
Nalatak ti probinsia gapu iti tinawen a maang-angay a Piesta Moriones a daydaywen dagiti turista.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Marinduque iti 6 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013


text:
Victoria, Laguna
Ti Victoria ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti Laguna iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Victoria ket nabingbingay a politikal iti 9 a barbaranggay.[2]
- Banca-banca
- Daniw
- Masapang
- Nanhaya (Poblacion)
- Pagalangan
- San Benito
- San Felix
- San Francisco
- San Roque (Poblacion)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Laguna". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 12 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Calabarzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Laguna". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 12 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Siudad ti Valenzuela
Ti Ciudad ti Valenzuela ket maysa kadagiti ciudad ken il-ili a mangbukel iti Metro Manila iti Filipinas. Kabeddengna iti daya ti Ciudad ti Quezon ken ti akin-amianan a Ciudad ti Caloocan, iti abagatan ti Ciudad ti Malabon ken ti akin-abagatan a Ciudad ti Caloocan, iti laud ti ili ti Obando iti provincia ti Bulacan, ken iti amianan ti ili ti Meycauayan, iti Bulacan.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabennebenneg a politikal ti Ciudad ti Valenzuela iti 32 a barbaranggay.


text:
Monumento ni Manuel L. Quezon ken ti Presidencia ti Ciudad ti Quezon
Wagayway iti Ciudad ti Quezon
Ti Ciudad ti Quezon ket isu ti sigud a capitolio ti Filipinas. Masarakan iti isla ti Luzon, ti Ciudad ti Quezon ket maysa kadagiti ciudad ken il-ili a mangbukel iti Metro Manila, ti Nailian a Kapitolio a Rehion (National Capital Region wenno NCR). Naipanagan ken ni Manuel L. Quezon, ti presidente ti Mankomunidad ti Filipinas, a nangbangon iti ciudad a kas sukat ti Manila a capitolio ti pagilian.
Sakbay pay a nabukel ti Ciudad ti Quezon, adda babassit nga il-ili iti lugar. Isu dagitoy ti Francisco del Monte, Novaliches, ken Balintawak.
Idi nasapa a 1900s, inarapaap ni Presidente Manuel L. Quezon ti maysa a ciudad nga agbalinto a capitolio ti Filipinas, kas sukat ti Manila. Idi 1938, binukel ni Quezon ti People's Homesite Corporation ket ginatangda ti 15.29 km² kalawana a daga amnipud iti nalalawa a dagdaga iti Diliman ti familia Tuason. Impasa kas linteg ti Nailian nga Asemblea ti Mankomunidad ti Filipinas ti Acta Mankomunidad 502 nga am-ammo kas “Annuroten ti Ciudad ti Quezon” a sigud a naisingasing a kas Ciudad ti Balintawak. Babaen ti panangidaulo da Diputado Narciso Ramos (ama ni sigud a Presidente Fidel V. Ramos) ken Diputado Ramon Mitra, Sr. inanamongan ti asemblea a maipanagan ken ni Quezon ti baro a ciudad. Idi Octobre 12, 1939, pinirmaan kas linteg ni Quezon ti gakat a namagbangon iti Ciudad ti Quezon.
Idi Noviembre 7, 1975 iti pannakaipatungpal ti Decreto Presidensial Numero 824 ni Presidente Ferdinand Marcos, naipasdek ti Metro Manila ket nagbalin ti Ciudad ti Quezon a kas maysa kadagiti 17 a ciudciudad ken il-ili ti Metro Manila. Iti sumaruno a tawen, iti Decreto Presidensial Numero 940 ni Marcos, naisubli ti capitolio ti republica iti Manila, idi Junio 24, 1976.


text:
Wikipedia:Lua
Ti Lua ket maysa a pagsasao ti panangprograma a mabalin tattan a magun-od, babaen ti Scribunto a pangpaatiddog ti MediaWiki. Ti kodigo ti Lua ket mabalinen a maikabil kadagiti plantilia babaen ti panagusar ti "{{#invoke:}}" a pamay-an iti Scribunto a pangpaatiddog ti MediaWiki.
Ti Lua a taudan a kodigo ti ket naipenpen kadagiti panid a makunkuna iti modulo (kas pagarigan ti Modulo:Kumusta). Dagitoy nga agmaymaysa a modulo ket maiparuarto (babaen ti "{{#invoke:}}") kadagiti plantilia a pampanid (a kas ti Modulo:Kumusta/dok nga agus-usar ti kodigo iti {{#invoke:kumusta|kumusta}} tapno mangipakita ti testo iti "Kumusta amin nga Ilokano, iti lubong!").
Dagiti linaon
Pangsubok[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti batayan a pangsubok para kadagiti eskritu ti Lua iti Wikipedia ket magun-od idiay Modulo:UnitTests. Daytoy ket mangpalubos a mangtungpal kadagiti eskritu iti maysa a naited nga agasmang dagiti naikabkabil ken mangpasingked dagiti manamnama a maparuar ken mapataud. Ti pangsubok ket naipangpangruna nga agserbi para kadagiti napardas a panagkita kadagiti dumakes iti dati a kasasaad, dagiti panagbalbaliw iti maysa nga eskritu ket makaiyeg kadagiti baro a problema.
Babaen ti taripnong, ti pangsubok para iti maysa a modulo a kas ti Modulo:Kumusta ket naikabil idiay Modulo:Kumusta/pangsubok, ken matungpal idiay Modulo tungtungan:Kumusta/pangsubok nga adda kasla kadagiti
{{#invoke: Kumusta/pangsubok| run_tests}}. Dagiti pangsubok a pamay-an ket nasken a mangrugi iti "test". Ti maysa a nalaka a kas pagarigan manipud ti Modulo:Kumusta/pangsubok ket adda dita baba.
-- Pangsubok para iti [[Modulo:Kumusta]]. Pinduten ti tungtunganna a panid tapno maipataray ti pangsubok. local p = require('Modulo:UnitTests') function p:test_kumusta() self:preprocess_equals('{{#invoke:Kumusta | kumusta}}', 'Kumusta amin nga Ilokano, iti lubong!') end return p
Para iti listaan kadagiti amin a modulo nga agus-usar ti pangsubok, kitaen ti Espesial:Whatlinkshere/Modulo:UnitTests.
Adda met ti sabali a maus-usar a modulo para iti pangsubok a maus-usar a tinawtawagan ti Modulo:ScribuntoUnit, a nagtaud manipud ti Wikipedia ti Hungaria. Iti langlanga daytoy ket kapadpada ti Modulo:UnitTests, ngem addan ti sabali nga estilo iti pannakakodigo, ken agiparang kadagiti pudno a biddut a naikulong babaen ti panagusar kadagiti nasalakbiban a panatawag. Addaan pay ti pamay-an a mangipada kadagiti panagtumpaw iti kaunegan iti naited a presision.
Panagmarka kadagiti nabaliwan a plantilia[urnosen | urnosen ti taudan]
Pangngaasi nga ikabil ti plantilia ti {{lua}} kadagiti subpanid ti dokumentasion kadagiti amin a plantilia nga agus-usar ti Lua. Daytoy ket makatulong ti pannakaipayammo ti panagusar iti Lua ken ti panagibaliw kadagiti plantilia. Ti tabasna ket makita dita baba:
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Manual a maipapan iti Lua (Ingles)
- Pagsursuruan ti panagsurat ti Lua (Ingles)
- Manual a maipapan iti Lua manipud idiay lua.org (Ingles)


text:
Botanika
Ti botanika, siensia dagiti mula, wenno biolohia ti mula (manipud ti Taga-ugma a Griego Botάvn botane, "pagaraban, ruot, wenno lamut ti ayup" ken ti manipud ti Bόσkeιv boskein, "agpakan wenno agarab"), ket maysa a disiplina ti biolohia, ket isu ti siensia iti biag ti mula.[1][2][3] Iti tinawtawid, daytoy a siensia ket mangiraman ti panagadal dagiti hongo, algas, ken dagiti birus. Ti maysa a tao nga agadadal ti botánika ket matawtawagan a kas ti maysa a botaniko.
Ti botanika ket maabbonganna ti nawatiwat a panagsakup kadagiti sientipiko a displina a mairaman ti patakder, panagtubo, panagpatubo, metabolismo, panagrang-ay, saksakit, dagiti tagikua ti kimiko, ken dagiti ebolusionario a maikabagian dagiti taksonomiko a grupgrupo. Ti botanika ket nangrugi dagiti nasapa a panagganetget ti nagtagitaon ti panagilasin dagiti makan, makaagas ken makasabidong a mulmula, a mangaramid daytoy ti kadaanan a sanga iti siensia. Iti tattan a panawen, dagiti botaniko ket adadalenda dagiti agarup a 400,000 a sebbangan dagiti sibibiag nga organismo.
Dagiti nangrugrugian ti moderno nga estilo a panagidasig a sistema ket mabalin a matugotan kadagiti panawen ti 1500-1600 nga dagidi nadumaduma a panagipadas ket naaramid tapno maidasig a sientipiko dagiti mulmula. Kadagiti maika-19 ken maika-20 a siglo, adda dagiti nangruna a pamay-an a naparang-ay para iti panagadal dagiti mulmula, a mairaman ti mikroskopia, panagbilbilang dagiti kromosoma, ken dagiti panagusig iti kimiko ti mula. Kadagiti napalabas a dua a dekada iti maika-20 a siglo, ti DNA ket naus-usar pay ti kaaduan a kinapudno ti panagidasig kadagiti mula.
Ti botanika a panagsukisok ket mangipatengnga ti isip kadagiti populasion ti mula a grupgrupo, ebolusion, pisiolohia, patakder, ken dagiti sistematiko. Dagiti adda ti baaba a displina ti botanika ket mairaman ti agronomia, panagadal ti kabakiran, hotikultura, ken paleobotanika. Dagiti kangrunaan a sientista iti pakasaritaan ti botánika ket mairaman ni Theophrastus, Ibn al-Baitar, Carl Linnaeus, Gregor Johann Mendel, ken ni Norman Borlaug.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pakasaritaan iti botánika ket mairaman dagiti taga-ugma a sinursuratan ken dagiti panakaidasig dagiti mulmula a mabirukan kadagiti nadumaduma a kultura. Ti kas pagarigan dagiti nasapa nga obra ti botánika ket nabirukan kadagiti taga-ugama a nasantuan a testo manipud idiay India, dagiti taga-ugma a Zoroastrian a sinursuratan,[4] ken dagiti taga-ugma nga obra dagiti Insik.
Ti moderno a botanika ket tugotenna ti ramutna manipud kadagiti napalabas a duapulo ket tallo a siglo, manipud ti Ama iti Botánika, a ni Theophrastus (c. 371–287 BC), ken maysa nga estudiante ni Aristotle. Isu ket nagparnuay ken nangipalpalawag kadagiti adu a pamunganayan iti moderno a botanika.[5] Dagiti dua a kangrunaan nga obrana, ti Panagsalsalusod kadgiti Mula ken Dagiti Gapuanan dagiti Mula ket buklen dagiti kangrunaan a parawad ti siensia ti botánika ti antigo a panawen ken dagiti Tengnga a Panawen, ken nagtengtenggel daytoy a puesto para kadagiti sangapulo ket pito a siglo kalpasan a naisurat dagitoy.[5][6] Ken manipud pay ti Gresia, ni Pedanius Dioscorides, iti tengnga ti umuna a siglo, ket nagsurat ti De Materia Medica, ti lima a tomo nga ensiklopedia a maipanggep kadagiti yerba a medisina a nawatiwat a nabasbasa para kadagiti sumurok a 1,500 a tawtawen.[7] Dagiti obra manipud ti mediebal a Muslim a lubong ket mairaman ti Nabatean Agriculture ni Ibn Wahshiyya, ti Libro dagiti Mula ni Abū Ḥanīfa Dīnawarī (828-896) , ken Dagiti Pannakaidasig ti Daga ni Ibn Bassal. Idi kasapaan ti maika-13 a siglo, ni Abu al-Abbas al-Nabati, ken ni Ibn al-Baitar (d. 1248) ket nagsuratda pay idi kadagiti maipanggep ti botanika.[8][9][10]
Nasapa a moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aleman a mangngagas a ni Leonhart Fuchs (1501–1566) ket maysa idi kadagiti "tallo nga Aleman nga ama ti botanika", a kimmaddua ni Otto Brunfels (1489–1534) ken Hieronymus Bock (1498–1554) (tinawtawagan pay ti Hieronymus Tragus).[11][12]
Ni Valerius Cordus (1515–1544) ket nagsursurat ti maysa a pharmacopoeia iti agpapaut a kinapangruna, ti Dispensatorium idi 1546.[13] Ni Conrad von Gesner (1516–1565) ken Nicholas Culpeper (1616–1654) ket nangipablaakda pay kadagiti yerba a nagsaksakup kadagiti pangngagas nga usar ti mulmula. Ni Ulisse Aldrovandi (1522–1605) ket naikedkeddeng idi a ti "ama ti masna apakasaritaan", a nairamraman ti panagadal ti mulmula. Idi 1665, a nagus-usar ti nasapa a mikroskopio, ni Robert Hooke ket nakaduktal kadagiti selula, ti maysa atermino nga inaramidna, iti tapun, ken ti nabiit a panwen kalpasan daytoy kadagiti sibibiag a kulanit.[14]
Idi las-ud ti maika-18 a siglo, dagiti sitema ti panakaidasig ket naparang-ay a maipada kadagiti diagnostiko a tulbek, a dagiti taxa ket naiparbo a naigrupo kadagiti agparis. Ti panagsasaruno dagiti tulbek ket kaykanayon a di mainaig kadagiti bukodda a masna wenno phyletic a pannakaigrupo.[15] Babaen ti maiak-18 a siglo dagiti immadadu a bilang ti baro a mulmula ket simmangpet idiay Europa manipud kadagiti baro a naduktalan a pagilian ken dagiti Europeano a kolonia ti sangalubongan ken adu dagiti bilang ti mulmula a nagbalin a mnagun-od para iti panagadal. Dagiti botaniko nga alagaden manipud ti daytoy a paset ti panawen ket manmanu aeng a nailadladawan.[16] Idi 1754 ni Carl von Linné (Carl Linnaeus) ket nangbingbingay kadagiti Pagarian ti mula kadagiti 25 iti maysa a taksonomia nga adda ti maysa nga alagaden a binomio a sistema ti panaginagan para kadagiti sebbangan ti ayup ken mula. Isu ket nagus-usar ti dua a paset a panaginagan nga ti immuna a nagan ket nangirepresenta ti henero ken ti maikadua ket dagiti sebbangan.[17] Maysa kadagiti panangidasig ni Linnaeus, ti Cryptogamia, ket nangiramraman kadagiti amin a mula nga dda kadagiti nailemmeng a reproduktibo a paspaset (dagiti lumot, dagiti hepatika ken dagiti pako), ken algas ken fungi.[18]
Ti immad-adu a pannakaaammo ti anatomia, morpolohia ken dagiti siklo ti biag, ket nangiturong ti pannakaibanagan nga adda dagiti adadu pay a masna a pakkayatan a baetan ti mulmula ngem ti seksual a sistema nga inbagbaga ni Linnaeus. Ni Adanson (1763), de Jussieu (1789), ken ni Candolle (1819) ket nagisingsingasingda amin kadagiti nadumaduma a pagpilian ti masna a sistema a nawatiwat a nasursurot. Dagiti kapanunotan ti masna apanagpili a kas maysa amekanismo ti ebolusion ket nakasapsapul kadagiti panagampon iti Candollea a sistema, a nangirugrugi kadagiti panagadal iti ebolusionario pakikabagian ken dagiti pilohenetiko a panakaidasig ti mulmula.[19][20]
Ti botanika ket nalatak a naiparparudso babaen ti panagparang ti immuna a "moderno" a libro, a Grundzuge der Wissenschaftlichen ni Matthias Schleiden, a naipablaak iti Inggles idi 1849 a kas Dagiti Pamunganayan ti Sientipiko a Botánika.[21] Ni Carl Willdenow ket nagsuksukisok ti pakaikapetan a baetan ti pannakaiwarwaras ti bukel ken distribusion, ti kasasaad ti pakaigungluan ti mula, ken ti pagbanagan ti heolohiko a pakasaritaan. Ti selula a pagtengngaan ket naduktalan idi babaen ni Robert Brown idi 1831.[22]
Moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti adu a bilang ti baro a pannakaammo a nagtaud manipud ti panagadal ti modelo a mulmula a kas ti Arabidopsis thaliana. daytoy karuotan a sebbangan ti pamilia ti mustasa (Brassicaceae) ket maysa idi kadagiti immuna a mula nga adda dagiti bukodna a naipasarsaruno a henoma. Ti panangipasursaruno iti henoma ti pagay (Oryza sativa), ti bassit laeng a henomana , ken ti maysa a dakkel nga internasional a komunidad ti aksuksukisok ket nakaaramid ti pagay a kas maysa a nangruna a modelo ti sirial/ruot/monocot.[23] Ti sabali pay a sebbanagn ti ruot, ti Brachypodium distachyon ket maysa pay nga eksperimental a modelo para iti pannakaawat ti henetiko, ti maipapana ti selula ken maipapan ti molekula a biolohia.[24] Dagiti sabali paya a nangruna a maipapan ti komersio a taraon a kas ti trigo, mais, sebada, senteno, perlas a miho ken toyo ket naipasarsaruno paya dagiti henomada. Adda kadagitoy ket narigat a maipasaruno gaputa addaanda ti adadu ngem dua a haploid (n) dagiti paris ti kromosoma, ti maysa a kasasaad a kas ti polyploidy, a kadawyan iti pagarian ti mula. Ti maysa aberde nga Algas, Chlamydomonas reinhardtii, ket maysa a modelo nga organismo a naikeddeng a nangruna iti panagpasayaat ti pannakaaamo ti biolohia ti selula.[25]
Idi 1998 ti Angiosperm Phylogeny Group ket nangipablaak ti maysa a pilohenia dagiti agsabsabong a mula a naibatay kadagiti panagusig ti panagsasaruno ti DNA manipud kadagiti kaaduan a pamilia ti agsabsabong a mula. Akas ti nagbanagan daytoy nga obra, adu kadagiti saludsod no ania dagiti pamilia ti mangirepresenta ti kasapaan a sangsanga dagiti angiospermae ket nasungbatan itan. Ti panagsuksukisok no kasano a mainaig dagiti sebbanagan ti mula iti tunggal maysa ket mangpalubos kadagiti botaniko a mangpasayaat a makaawat ti pamay-an ti ebolusion dagiti mula.[26] Urayno ti panagadal dagiti modelo a mula ken ti umadadu a panagusar ti ebidensia ti DNA, adda pay laeng dagiti agdama nga obra ken pakisinnaritaan manipud kadagiti taksonomiko no kasano ti kasayaatan a panangidasig ti mulmula kadagiti nadumaduama ataxa.[27]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Liddell & Scott 1940.
- ^ Gordh & Headrick 2001, p. 134.
- ^ Online a Diksionario ti Etimolohia 2012.
- ^ Iyer 2009, p. 117.
- ^ a b Greene, Edward Lee (1909). Dulon dagiti pakasaritaan ti botanika: ti panagadal dagiti naisangsangayan a panawen iti panagrangrang-ay iti siensia ti botánika : paset 1, Sakbay ti 1562 A.D.. Smithsonian Institution. pp. 140–142.
- ^ Bennett, Charles E.; Hammond, William A. (1902). Dagiti Karakter ni Theophrastus [Pangyuna]. Longmans, Green, ken Co. p. 30.
- ^ Mauseth 2003, p. 532.
- ^ Dallal 2010, p. 197.
- ^ Panaino 2002, p. 93.
- ^ Levey 1973, p. 116.
- ^ Nailian a Museo ti Gales 2007.
- ^ Yaniv & Bachrach 2005, p. 157.
- ^ Sprague 1939.
- ^ Waggoner 2001.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–117.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–74.
- ^ Capon 2005, pp. 220–223.
- ^ Hoek, Mann & Jahns 2005, p. 9.
- ^ Ereshefsky 1997, pp. 493–519.
- ^ Gray & Sargent 1889, pp. 292–293.
- ^ Morton 1981, p. 377.
- ^ Harris 2000, pp. 76–81.
- ^ Devos & Gale 2000.
- ^ Unibersidad ti California-Davis 2012.
- ^ Ben-Menahem 2009, p. 5370.
- ^ Chase et al. 2003, pp. 399–436.
- ^ Capon 2005, p. 223.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Botánika idiay Wikimedia Commons
- Dagiti batayan ti datos ti Botánika idiay Instituto ti Hunt para iti Botaniko a Dokumentasion
- Dagiti napintas ti kalidadna a ladawan ti mulmula ken dagiti paamo a maipapan kadagitoy manipud idiay Katoliko nga Unibersidad ti Leuven
- Pakaamo a Network ti patneng a Mula
- Datos a batayan ti mula ti USDA
- Ti Virtual a biblioteka ti Botanika


text:
Bishkek
Ti Bishkek (iti Kirgistán ken ti Ruso: Бишkek), nga isu idi ti Pishpek ken Frunze, isu daytoy ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Kirgistán. Ti Bishkek ket isu pay to administribo a sentro iti Chuy a nakapalikmut iti daytoy a siudad, nupay daytoy a siudad ket saan a paset iti probinsia ngem agpang a probinsia iti Kirgistán.
Ti nagan na ket naala manipud ti Kirgistán a balikas para iti batir a panagaramid tipermentada a gatas ti kabalio a babai (kumis), ti nailian a maininom ti Kirgistán. Naibangon daytoy idi 1825 a kas ti Kirgistán-Khokand a pagsammakedan iti "Bishkek", ngem, idi 1862, napanaganan a kas ti Ruso a pagsammakeda a Pishpek (kpeпocTb Пишпek),[4] idi 1926 daytoy a siudad ket napanaganan a kas Frunze (ФpyHзe), manipud ti Bolshevik a daulo ti milisia a ni Mikhail Frunze. Idi 1991, ti parlamento ti Kirgistán ket inpasublida ti pakasaritaan a nagay iti daytoy a siudad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Linteg kadagiti Kasasaad iti Bishkek, 16 Abril 1994, artikulo 2 (Ruso). Naala idi 3 Agosto 2009
- ^ Districts of Bishkek (Ruso). Naala idi 3 Agosto 2009
- ^ a b Statoids
- ^ 282 ГBapдeйckий KpacHoзHaMeHHый MoTocTpeлkoBый пoлk иMeHи M. B. ФpyHзe B/ч 73809 п/o ПoдropHoe Koй-Taш [1]


text:
Kategoria:Agar-aramat fi
- Kodigo ti pagsasao: fi
- Daytoy a kategoria ket ikamengna amin dagiti agar-aramat para iti pagsasao a Pinlandes babaen ti kalaingda nga agpang a mangisao.
Pakaammo dagiti agar-aramat ti Babel
{{#babel:fi-0}}
{{#babel:fi-1}}
{{#babel:fi-2}}
{{#babel:fi-3}}
{{#babel:fi-4}}
{{#babel:fi-5}}
{{#babel:fi-N}}
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan ti sumaganad a 2 a subkatkategoria, manipud ti 2 a dagup.
F
- Agar-aramat fi-1 (1 K, 2 P)
- Agar-aramat fi-N (1 K, 4 P)
Pampanid iti kategoria "Agar-aramat fi"
Ti sumaganad a 6 a pampanid ket dagiti adda iti daytoy a kategoria, manipud ti 6 a dagup.


text:
Tulong:Pakasaritaan ti panid
Ti pakasaritaan ti panid ket mangipakita ti urnos ti panawen a pannaaramid ti pannakabaliw ti arikulo ti Wikipedia wenno dadduma pay a panid ti Wikipedia. Amin a mabalin a maur-nos a panid ti Wikipedia ket addaan iti mainaig a pakasaritaan ti panida (makunkuna pay apakasaritaan ti rebision wenno pakasaritaan ti panag-urnos), ken mabalin daytoy a maserrekan babaen ti panagpindut ti etiketa ti "Kitaen ti pakasaritaan" titi ngato ti panid.
Ti pakasaritaan ti panid ket aglaon ti listaan kadagiti dati a rebision ti panid, ken mairaman ti petsa ken oras (iti UTC) iti tunggal maysa nga urnos, ti nagan ti agar-aramat wenno pagtaengan nga IP ti agar-aramat a nagaramid iti daytoy, ken dagiti pakabuklan ti inurnos. Kas pagarigan, ti pakasaritaan a panid ti daytoy a panid ti tulong ket mangipakpakita nga immuna a napartuat idi Abril 2, 2014.


text:
Tagum
Ti Siudad ti Tagum ket maysa a primera a klase a siudad ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Davao del Norte iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Tagum ket nabingbingay a politikal iti 23 a barbaranggay.[2]
- Apokon
- Bincungan
- Busaon
- Canocotan
- Cuambogan
- La Filipina
- Liboganon
- Madaum
- Magdum
- Mankilam
- New Balamban
- Nueva Fuerza
- Pagsabang
- Pandapan
- Magugpo Poblacion
- San Agustin
- San Isidro
- San Miguel (Camp 4)
- Visayan Village
- Magugpo East
- Magugpo North
- Magugpo South
- Magugpo
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Davao del Norte". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 20 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Davao (Ingles) naala idi 2 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Davao del Norte". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 20 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Iran
Ti Iran (i/ɪˈrɑːn/;[9][10] Persiano: ایران [ʔiˈɾɒn] ( denggen)), opisial a ti Islamiko a Republika iti Iran (Persiano: جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān), ket maysa a pagilian idiay Akin-abagatan ken Lumaud nga Asia.[11][12] Ti nagan nga "Iran", nga iti Persiano ket kayatna a sawen a "Daga dagiti Ariano", ket kapatnengan nga inususar daytoy manipud idi Sassaniano a panawen. Naus-usar ti sangalubongan daytoy idi 1935, sakbayan a daytoy a pagilian ket naam-ammuan idi ti Lumaud a lubong a kas ti Persia ( /ˈpɜrʒə/ or /ˈpɜrʃə/).[9][13] Ti "Persia" ken "Iran" ket maisublatan a maususar itilinaon dagiti kultura; nupay kasta,ti "Iran" ket isu ti opisial a maususar a nagan kadagiti linaon a politika.[14][15]
Ti maika-18 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino a kalawa iti 1,648,195 km2 (636,372 sq mi), ti Iran ket adda ti populasion ti agarup a 75 a riwriw.[16] Daytoy ket maysa a pagilian itinaisangsangayan a heopolitika a kinapangruna gapu ti lokasionna kadagiti tallo lugar iti Asia (Laud, Tengnga, ken Abagatan). Ti Iran nabeddengan iti amianan babaen ti Armenia, Azerbaijan ken Turkmenistan. Ti Iran ket maysa a litoral nga estado ti Baybay Kaspio, nga adda ti kauneg ti daga a baybay, ti Kazakhstan ken Rusia ket dagus pay a kaaruba ti Iran iti amianan. Ti Iran ket nagbeddengan iti daya babaen ti Apganistan ken Pakistan, iti abagatan babaen ti Golpo Persiano ken ti Golpo ti Oman, iti laud babaen ti Irak ken iti amianan a laud babaen ti Turkia. Ti Tehran ket isu ti kapitoliona, ti kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti politikal, kultural, komersial ken industrial a sentro ti pagilian. Ti Iran ket maysa a rehional a bileg,[17][18] ken agtengtengngel ti nangruna a puesto iti sekuridad ti sangalubongan nga enerhia ken ekonomia ti lubong a kas nagbanagan kadagiti dakkel a resebana iti petrolio ken masna nga alingasaw. Ti Iran ket adda ti maikadua a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti masna nga alingasaw iti lubong ken ti maikapat a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti petrolio.[19]
Ti Iran ket isu ti pangibalayan kadagiti kaduogan a sibilisasion iti lubong.[20] Ti immuna a dinastia idiay Iran ket naporma idi las-ud ti Elamita a pagarian idi 2800 BC. Ti Irani a Medes ket nangikaykaysa ti Iran iti maysa nga imperio idi 625 BC.[21] Dagiti ket sinaruno ti ken Irani nga Akamenidanga Imperio, ti Heleniko a Seleusida nga Imperio kendagiti dua a simmarsaruno nga Irani nga imperio, dagiti Parto ken dagiti Sassanid, sakbay ti Muslim a panarukma idi 651 AD. Dagiti kalpasan ti Islamiko a dinastia ken dagiti imperio ti Iran ket nagpadakkelda ti pagsasao a Persiano ken kultura kadagiti amin a Irani a banak. Dagiti nasapa a dinastia ti Iran a nangiyunay-unay manen ti pnnakawaya ti Iran ket mairaman dagiti Tahirid, Saffarid, Samanid kenBuyid.
Ti agrangrang-ay a Persiano a literatura, philosopia, medisina, astronomia, matematika ken arte ket nagbalin kadagiti nangruna nga elemento ti Muslim a sibilisasion. Ti Irani nga identidad ket nagtultuloy urayno adda dagiti ganganaet a panaturturay kadagiti dimteng a sigsiglo[22] ken ti Persiano a kultura ket inampon pay babaen dagiti Ghaznavid,[23] Ti Seljuk,[24][25] Ilkhanid[26] ken ti Timurid[27] agturturay. Ti irurumsua ti 1501 iti Safavid a dinastia,[28] a nangipakpatakder ti Imami a Shia nga Islam[29] a aks ti opisial a relihion ti imperioda, ket nangmarka ti maysa a kangrunaan a nagsikkuan a puntos ti Irani ken Muslim a pakasaritaan.Ti Kontitusional a Rebolusion ti Persia ket nangibangon ti immuna a parlamento ti pagilian idi 1906, iti kaunegan ti maysa a batay-linteg a monarkia. Kalpasan ti maysa a kudeta nga inrugi babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Estados Unidos idi 1953, ti Iran ket nagin-inut a nagbalin a adadu nga autokratiko a pagilian. Ti immadadu a panagsuppiat iti ganganaet nga impluensia ket kimmaro idi las-ud ti Irani a Rebolusion a nagiturongan ti pannakabangon ti maysa nga Islamiko a republika idi 1 Abril 1979.
Ti Iran ket maysa a kaemeng dagiti nangipundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian , NAM, OICken ti OPEC. Ti politikal a sistema ti Iran, a naibatay ti 1979a batay-linteg, ket buklen dagiti nadumaduma a narikut a nagkikinnapet nga agturturay a bagbagi. Ti kangatuan a kasasaad ti turay ket ti Kangatuan a Daulo. Ti Shia nga Islam ket isu ti opisial a relihion ken ti Persiano ket isu ti opisial a pagsasao.[30]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ngan ti Iran (ایران) ket isu ti Moderno a Persiano a tinaudan manipud ti Proto-Irani a termino ti Aryānā,, a kayatna a sawen ket "Daga dagiti Aryan", nga immun-una a naipakpakita iti Avesta a tradision ti Zoroastrianismo.[31][32][33] Thi termino nga Ērān ket nabirukan a mangibagbaga ti Iran iti maika-3 a siglo a Sassanid a sinuratan, ken ti Parto a sinuratan a kumadduan kadagiti panagusarna ti Parto a termino ti "aryān" a nangibagbaga kadsagiti Irani.[34] Nupay kata, iti naipakasaritaan ti Iran ket naibagbaga idi a kas Persia wenno ti kapadpadana (La Perse, Persien, Perzië, kdpy.) babaen ti Lumaud a lubong, a nagruna ti gapuna kadagiti sinursurat dagidi Griego a historiador a nangtawtawag ti Iran iti Persis (Πepσίς), a kayatna a saoen ket daga dagiti Persiano. Idi 1935, ni Rezā Shāh ket nagkiddaw a ti komunidad ti sangalubongan ket tawaganda koma ti pagilianna a kas ti Iran. Ti panagsuppiat ti panagbaliw ti nagan ket nangiturong ti panagibabawi ti daytoy a keddeng, ken idi 1959 dagitoy dua a nagan ket naipagsinnukat a naus-usar.[35] Manipud ti Irani a Rebolutsion idi 1979 ti opisial a naganen ti pagilian ket "Islamiko a Republika iti Iran".
Ti naipakasaritaan ken maipapan ti kultura a naad-adu a panagusar ti 'Iran'[36][37][38] ket saan a nairestrikto iti moderno a maitutop nga estado. Irānshahr[39] wenno Irānzamīn (Kalatakan nga Iran)[40] ket maipada kadagiti teritorio ti Irani a kultura wenno linguistiko a sona. Malaksid ti moderno nga Iran, nangiraman daytoy kadagiti paset ti Kaukaso, Mesopotamia, ti Indiano a subkontinente ken Tengnga nga Asia.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kasapaan nga arkeolihoko nga artipakto idiay Iran, kasla dagiti nakalkali idiay Kashafrud ken dagiti sitio idiay Ganj Par, ket mangipakpakita ti kaada ti tao idiay Iran manipud idi panawen ti Akin-baba Paleolitiko.[41] Dagiti Neanderthal nga artipakto a napetsaan manipud idi panawen ti Tengnga a Paleolitiko ket nangruna a nabirukanen idiay rehion ti Zagros kadagiti sitio a kas dagiti rukib ti Warwasi ken Yafteh .[42][43] Dagiti nasapa nga agrikultural a komunidad ket nangrugida a rimmang-ay idiay Iran idi agarup a 8000 BC,[44][45] nga adda dagiti pagtaengan a kas ti Chogha Bonut, Susaken Chogha Mish a rimmangrang-ay idiay rehion ti Zagros.[46][47][48]
Ti irumrumsua iti Susa a kas maysa a siudad ket naikeddeng babaen ti panangipetsa iti C14 a nasapsapa a kas ti 4395 BC.[49] Adda dagiti sangadosena a pre-historiko a sitio iti ballasiw ti Irani a banak a manigitudtudo ti kaadda kadagiti taga-ugma a kultura ken dagiti urbano a pagtaengan idi maikapat a milenio BC.[48][50] Idi las-ud ti Gambang a panawen ti Iran idi ket pagbalayan dagiti nadumaduma a sibilisasion a kas ti Elam, Jiroft ken dagiti Zayandeh Rud a sibilisasion. Ti Elam, ket isuidi ti kadayegan kadagitoy a sibilisasion a naparang-ay idiay abagatan a laud ti Iran a kaaripingna dagitiadda idiay Mesopotamia. Ti panagrang-ay ti panagsurat idiay Elam idi maikapat a milenio BC ket kapadpadana iti napasamak idia Sumer.[51] Ti pagarian ti Elam ket nagtultuloy ti kaaddana angiggana ti irurumsua dagiti imperio ti Mediano ken dagiti Akuamenida nga Imperio.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Iran ket ti maikasangapulo ket walo a kadakkelan a pagilian iti lubong, nga addaan iti kalawa iti 1,648,195 km2 (636,372 sq mi).[19] Ti kalawana ket agarup a kapada no maitiptipon ti Nagkaykaysa a Pagarian, Pransia, España, ken Amenania, wenno kapada no ad-adu bassit ngem ti estado ti Estados Unidos ti Alaska.[52] Ti Iran ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 24° ken 40° N, ken dagiti longitud ti 44° ken 64° D. Dagitipagbeddenganna ket ti Azerbaijan (611 km (380 mi)) (iti Azerbaijan-Naxciva eksklabe iti (179 km (111 mi) ))[53] ken ti Armenia (35 km (22 mi)) iti amianan-laud; ti Baybay Kaspio iti amianan; ti Turkmenistan (992 km (616 mi)) iti amianan-daya; ti Pakistan (909 km (565 mi)) ken Apganistan (936 km (582 mi)) iti daya; ti Turkia (499 km (310 mi)) ken ti Irak (1,458 km (906 mi)) iti laud; ken dagiti pay danum ti Persiano a Golpo ken ti Golpo ti Oman iti abagatan.
Ti Iran ket buklen ti Irani a Banak malaksid dagiti aplaya ti Baybay Kaspio ken ti Probinsia ti Khuzestan. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti banbantay a pagilian, ken kaaduan ti langa ti dagana ket dagiti lasonglasong a kabambantayan a mangisina kadagiti nadumaduma a pagayusan a labneng ken dagiti banak. Ti adu ti populasionna nga akinlaud a parte ket isu ti kaaduan ti banbantay,nga addaan kadagiti kabambantayan a kas ti Kaukaso, Zagros ken ti Banbantay Alborz; ti naudi a naibaga ket aglaon ti kangatuan a puntos ti Iran, ti Bantay Damavand aiti 5,610 m (18,406 ft), ken isu pay ti kangatuan a bantay iti masa ti daga ti Eurasia iti laud ti Hindu Kush.[54]
Ti akin-amianan apaset ti Iran ket naabbongan babaen dagiti nasamek a katuduan a bakir a tinawtawagan ti Shomal wenno Bakbakir ti Iran. Ti akindaya a paset ket kaaduan a buklen dagitilabneng ti desierto a kas tiDasht-e Kavir, ti kadakkelan a desierto ti Iran, idiay amianan-sentral a paset ti pagilian, ken ti Dasht-e Lut, iti daya, ken dagiti pay dadduma a naapgad a danaw. Daytoy ket kastoy gapu ta dagitoy a rehion dagiti kabambantayan ket nanagatoda unay a maabotan dagiti ulep ti tudo.
Dagiti laeng dakkel a tanap ket mabirukan idiay igid ti aplaya ti Baybay Kaspio ken ti akin-amianan apatingga ti Persiano a Golpo, a ti Iran ket pagbeddengan ti sabangan ti karayan Arvand. Dagti basbassit ken saan nga agtultuoy a tanap ket mabirukan iti igid dagiti dadduma nga aplaya iti Persiano a Golpo, ti Kipet ti Hormuz ken ti Golpo ti Oman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Opisial a Pagurasan ti Populasion iti Iran". Amar.org.ir. Naala idi 13 Pebrero 2012.
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_populasion
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_densidad_ti_populasion
- ^ http://ilo.wikipedia.org/wiki/Listaan_dagiti_pagilian_babaen_ti_densidad_ti_populasion
- ^ "Internasional a Pundo ti Panguartaan". Theodora.com. Naala idi 7 Disiembre 2011.
- ^ a b c "Iran". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "Tengnga a Banko iti Iran: Ekonomiko a pagduyosan 2008/2009". Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2010". Nagkaykaysa aPagpagilian. 2010. Naala idi 5 Nobiembre 2010.
- ^ a b "Iran". Ti Amerikano a Diksionario ti Tawidan ti Pagsasao nga Ingles. Boston: Houghton Mifflin. 2000.
- ^ [1]
- ^ ""CESWW" – Panangipalpalawag ti Tengnga nga Eurasia". Cesww.fas.harvard.edu. Naala idi 1 Agosto 2010.
- ^ Iran National Geographic.
- ^ D. N. Mackenzie (15 Disiembre 1998). "Ērān, Ērānšahr". Ensiklopedia Iranika. iranicaonline.org. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ Iransaga,ti "Persia wenno Iran, maysa nga ababa a pakasaritaan".
- ^ Iranian.ws, Irani ken Persiano nga Arte.
- ^ "Iran". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica. 2012. Naala idi 8 Agosto 2012.
- ^ Ti Opisina ti Komite, Kamara ti Commons. "Napili a Komite ti Ganganaet a Pannakibiang, Maikawalo a Reporta, Iran". Publications.parliament.uk. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ Iran @ 2000 ken Labes dagiti serie ti lektura, pangyuna a bitla, W. Herbert Hunt, 18 Mayo 2000 Naala idi 1 Oktubre 2007.
- ^ a b CIA World Factbook. "Iran". Naala idi 7 Agosto 2012.
- ^ Lowell Barrington, Michael J. Bosia, Kathleen Bruhn, "Komperatibo a Politika: Dagiti Estruktura ken dagiti Pagpilian", Cengage Learning, 2009. Naala manipud ti panid 34: "Kasla ti Tsina, ti Iran ket panagibalayan ti kaduogan a sibilisasion iti lubong"
- ^ Encyclopædia Britannica. "Artikulo ti Encyclopædia Britannica Encyclopedia: Midia ti taga-ugma a rehion, Iran". Britannica.com. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ "Ahmad Ashraf, "Irani nga Identidad" iti Encyclopaedia Iranica". Iranicaonline.org. 15 Disiembre 2006. Naala idi 14 Septiembre 2011.
- ^ B. Spuler, "Ti Pannkadadael ti Kalipato iti Daya", iti Cambridge a Pakasaritaan ti Islam, Tom. IA: Dagiti tengnga a Islamiko a daga manipud ti Kasakbayan a panawen ti Islamiko aginggana ti Umuna aSangalubongan a Gubat, ed. babaen ni P.M. Holt, Ann K.S. Lambton, ken Bernard Lewis (Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1970). pg 147: Maysa kadagiti nagbanagan ti panagpabaro ti Persiano a kararua a nagbangan daytoy nga obra ket dagidi Ghaznavid ket nagbalinda a Persiano ken isunga nagbalina Persiano a dinastia.
- ^ Grousset, Rene, Ti Imperio dagiti Estepa, (Unibersidad ti Rutgers a Pagmalditan, 1991), 161,164; "..nagpabaro kadagiti panagpadas dagiti Seljuk ti panabiruk ti maysa a nalatak a Turko-Persiano nga imperio idiay dumaya nga Iran..", "Maipalplagip a dagiti Seljuk, dagiti Turkomano a nagbalbalin a sultan ti Persia, ken saanda a pinabalina Turkia ti Persia-nga awan ti dudua gaputa saanda a kinayat. Iit kagiddiatan, isuda ti nagboluntario nga agbalin a Persiano ken isuda, iti panagkukua kadagiti nalatak a daan a Sassanid nga ari, ket nagreggetda a mangsalaknib dagiti populasion ti Iran manipud kadagiti agsamsam banda dagiti Ghuzz ken nangisalakan ti Iraniani a kultura manipud ti the Turkomano a panagmes."
- ^ Bosworth, C.E.; Hillenbrand, R.; Rogers, J.M.; Blois, F.C. de; Bosworth, C.E.; Darley-Doran, R.E., Saldjukids, Ensiklopedia ti Islam. Inurnos babaen ni: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel ken W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online: “Iti maipapana ti kultura, ti panagtitipon ti Seljuq nga Imperio ket nangmarka ti adadu nga agpang iti iti pannakaikkat ti trono ti Arabiko manipud ti panagmaymaysana a lingua franca dagiti naadalan ken natakneng a kagimongan iti Tengnga a Daya. Nga imimmayda a kas idi iti maysa a Transoxania nga isu idi ket adu pay umau nga Irani ken iti maitutop a Persia, dagiti Seljuq nga awan bukodda a nangato nga agpang iti Turko a kultura wenno literario a tawidan – ket nangalada iti Persia, isunga ti pagsasao a Persiano ket nagbalin nga isu ti administrasion ken kultura idiay dagada a Persia kenAnatolia. Ti Persiano a kultura dagiti Rum Seljuq ket naisangsangayan idi a napintas, ken nagininut laeng a rimsua ti Turko a kas ti naiyariping a pagsasao iti pagobraan ti giobierno ken adab; ti Persiano nga imprenta iti Otomano a sibilisasion ket nagtaltalinaay a napigsa aginggana idi maika-19 a siglo. "
- ^ Ross E. Dunn, "dagit iPanagbanbanniaga ni Ibn Battuta, ti Muslim a mangbanniaga iti maikasangapulo ket uppata siglo", Unibersidad ti California a Pagmalditan, 1986. pg 144: "Agpaysao nga idi babaen ti Ilkhanid a kinaturay ti nangato a kultura ti dumaya ken tengnga nga Anatolia ket nagbalin nga ad-adu a Persiano ngem kadagidi"
- ^ Maria Subtelny, "Dagiti Timurids nga Agdaldaliasat", BRILL; nailustrado nga edision (30 Septiembre 2007). pg 40: "Nupay kasta, iti narikut a pamay-an , dagiti kameng ti Timurid a dinastia ken dagit iagsupsuporta kaniada a Turko-Mongoliano ket nagbalinda a nasanay iti kultura babaen ti panagliklikmut ti Persinate millieu a nagamampon kadagiti modelo ti Persiano a kultura ken panagraman ken nagtigtignay a kas dagiti patron ti Persiano a kultura, pinintaan, arkitektura ken musika." pg 41: "Dagiti kinaudi a kameng ti dinastia, a naisangsangayan kada Sultan-Abu Sa'id ken Sultan-Husain, iti kinapudno ket naikedkedengda a kas modelo ti Perso-Islamiko nga agturturay a nangirang-ay kadagiti adu a panagikaskaso ti panagrang-ay ti agrikultura a kas ti inaramidda ti panagirang-ay ti korte ti Persiano a kultura."
- ^ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Pannakaipasngay manen ti Persiano nga Imperio, I. B. Tauris (30 Marso 2006)
- ^ R.M. Savory, Safavids, Ensiklopedia ti Islam, maika-2 nga edision
- ^ "قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" (iti Persian). Naala idi 23 Enero 2008.
- ^ V.Jayaram (9 Enero 2007). "Dagiti Konsepto ti Hinduismo – Arya". Hinduwebsite.com. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ ""Iran – Ti Taga-ugma anagan ti Iran", N.S. Gill". Ancienthistory.about.com. 4 Septiembre 2010. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ Bailey, Harold Walter (1987). "Arya". Encyclopaedia Iranica 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 681–683.
- ^ MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica 8. Costa Mesa: Mazda.
- ^ "Panaginagan manen ti Persia". persiansarenotarabs.com. 2007. Naala idi 26 Abril 2011.
- ^ Richard N. Frye, panakisinnarita babaen ni Asieh Namdar, CNN, 20 Oktubre2007. "Nagtrabtrabahuak idiay Iran ti amin a kabibiag ken ammok nga ammom a saanko a kayat a sawen ti Iran tatta nga aldaw, Ti kayatko a saoen ket ti Kalatakan nga Iran, ti Iran nga iti napalabas, a gimmay-at aginggana idiay Tsina aginggana kadagiti pagbeddengan ti Hungaria ken manipud ti sabali a Mongolia aginggana idiay Mesopotamia". [2]
- ^ Ni Richard Nelson Frye, Ti Teolohiko a Panagrepaso ti Harvard, Tom. 55, Blng. 4 (Okt., 1962), pp. 261-268 http://www.jstor.org/pss/1508723 Inus-usarko ti termino nga Iran iti maysa a naipakasaritaan a kontesto[...]ti Persia ket mausarto para iti moderno nga estado, adadu wenno basbassit a kapadpada ti "lumaud nga Iran". Us-usarek ti termino a "Kalatakan nga Iran" tapno kaibuksilanna ti naipagpagarupko a Klasista ken dagiti taga-ugma a historiador ket pudno a kayatda a saoen babaen ti panag-usarda iti Persia - a daytoy ket adda idi ti kaunegan kadagiti politikal a pagbeddengan dagiti Estado a tinurturayan babaen dagiti Irani.
- ^ Marcinkowski, Christoph (2010). Kinasiasino dagiti Shi'ite: Komunidad ken Kultura kadagiti Agbalbaliw a Sosial a Kontesto. LIT Verlag Münster. p. 83. ISBN 978-3-643-80049-7. "Dagiti 'naipakasaritaan a daga iti Iran' – 'Kalatakan nga Iran' – ket kankanayon idi a naamammuan iti pagsasao a Persiano a kas ti Irānshahr wenno Irānzamīn. Dagitoy dua a termino ket mangibagbaga ti Irani a banak a maipatinayon ti Persianato a lubong, dagita a rehion naipakasaritaan idi nga adda kadagiti nakaro nga impluensia ti Persiano a kultura, a mabalin a kapadpada kadagiti teritorio a tinurayan babaen dagiti taga-ugma a parto ken Sasanids – a kas, iti maipatinayon iti 'maitutop nga Iran', ken ti pay Kaukaso, Mesopotamia (Irak), Tengnga nga Asia, ken ti dakkel a paspaset a tattan ket Pakistan ken Apganistan ken maibagbagay iti Persiano a 'naipakasaritaan a pannaka-awat' iti 'napno a gay-at ti teritorio' iti Iran. Ti kapitolio idi daytoy nga entidad ket, iti sagpaminsan, ket mabirukan tatta nga aldawen iti Irak"
- ^ Mīr Khvānd, Muḥammad ibn Khāvandshāh, Tārīkh-i rawz̤at al-ṣafā. Taṣnīf Mīr Muḥammad ibn Sayyid Burhān al-Dīn Khāvand Shāh al-shahīr bi-Mīr Khvānd. Az rū-yi nusakh-i mutaʻaddadah-i muqābilah gardīdah va fihrist-i asāmī va aʻlām va qabāyil va kutub bā chāphā-yi digar mutamāyiz mībāshad.[Tehrān] Markazī-i Khayyām Pīrūz [1959-60]. ایرانشهر از کنار فرات تا جیهون است و وسط آبادانی عالم است. Ti Iranshahr ket gumay-at manipud ti Euprates aginggana idiay Oxus, ken daytoy ket sentro iti prosperidad iti Lubong
- ^ Frye, R. (2011). Persia. Routledge. p. 13. ISBN 978-0-415-57033-6. "Daytoy a 'kalatakan nga Iran' ket nangiraman ken mangiramraman pay tatta ti paset ti Kaukaso a Kabambantayan, Tengnga nga Asia, Apganistan ken Irak; para kadagiti Kurdo, Baluchis, Apgani, Tajiks, Ossetes, ken dagiti dadduma pay a babbabassit a grupo ti Irani" [3]
- ^ Biglari, Fereidoun; Saman Heydari; Sonia Shidrang. "Ganj Par: Ti immuna nga ebidensia ti Akin-baba a Paleolitiko a panagtaeng idiay Akin abagatan a Labneng Kaspio, Iran". Antiquity (warnakan). Naala idi 27 Abril 2011.
- ^ Pbase.com. Naala idi 27 Marso 2008
- ^ J. D. Vigne, J. Peters ken ni D. Helmer, Dagiti Immuna nga Addang ti Panagipaamo ti Ayup, Dagiti nagbanagan ti Maika-9 a Konperensia iti Internasional a Konsilo iti Arkeosoolohia, Durham, Agosto 2002, ISBN 1-84217-121-6
- ^ Dagiti Kinalkali idiay Chogha Bonut: Ti kasapaan a purok idiay Susiana, Iran, babaen ni Abbas Alizadeh - Ti Oriental Instituto ken ti Department para kadagiti Pagsasao ti Asideg a Daya ken dagiti SibilisasionThe Unibersidad ti Chicago
- ^ Hole, Frank (20 Hulio 2004). "NEOLITIKO A PANAWEN IDIAY IRAN". Encyclopedia Iranica. Encyclopaedia Iranica Foundation. Naala idi 9 Agosto 2012.
- ^ Taga-ugma ng aarte ti Asideg a Daya babaen ni Dominique Collon
- ^ K. Kris Hirst. "Chogha Mish (Iran)".
- ^ a b Xinhua, "Baro nga ebidensia: moderno a sibilisasion ket nangrugi idiay Iran", 10 Agosto 2007. Naala idi 1 Oktubre 2007.
- ^ Ti Arkeolohia iti Elam: Pannakaporma ken Pannakaporma manen iti maysa a Taga-ugma nga Estado ti Iran - babaen ni D. T. Potts, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 29/07/1999 - pp. 45-46 - ISBN 0521563585 hardback
- ^ Iran Daily, "Panorama", 3 Marso 2007. Naala idi 200701-24.
- ^ "Dagiti taga-ugma a sinuratan:Elamite". 1996. Naala idi 28 Abril 2011.
- ^ "Iran-Location, size, and extent". Nationsencyclopedia.com. 7 Pebrero 2011. Naala idi 18 Hunio 2011.
- ^ "CIA – The World Factbook". Cia.gov. Naala idi 7 Abril 2012.
- ^ "SurfWax: News, Reviews and Articles On Hindu Kush". News.surfwax.com. Naidulin manipud ti kasisigud idi 24 Hunio 2011. Naala idi 18 Hunio 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Iran idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Iran manipud idiay Wikivoyage
- Wikimedia Atlas iti Iran
- Kitaen ti Iran iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Iran
- G15 a pagpagilian
- Irani a Banak
- Dagiti Islamiko a republika
- Dagiti Islamiko nga estado
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti pagilian ti Persiano a Golpo
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Persiano
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia


text:
Dagiti ili ti Pilipinas
Ti ili wenno munisipalidad ket maysa a lokal a paset ti gobierno iti Pilipinas. Naisangyan dagitoy manipud kadagiti siudad, nga dagitoy ket sabali a kategoria iti lokal a paset ti gobierno.
Dagiti pronbinsia ket naibuklan kadagiti siudad ken dagiti ili, dagiti ili ket naibuklan da kadagiti baranggay wenno dagiti barrio.
Dagiti ili ket addaan da ti sangkabassit a turay manipud ti Nailian a Gobierno iti Republika iti Pilipinas babaen ti Lokal a Kodigo ti Gobierno iti 1991. Naitden da ti pagkakaduaan a personalidad nga agpakabael kaniada nga agaramid kadagiti lokal nga annuroten ken linlinteg, panangipatungpal ti linteg, ken agturay da kadagiti masakupan da. Mabalin da a sumrek kadagiti kontrato ken panagginnatang ken agbuis babaen kadagiti opisial nabutosan ken nadutokan.
Agakem dagitoy kadagiti panagipatungpal kadagiti amin a linlinteg, no pay lokal wenno nailian. Ti Nailian a Gobierno ket tumulong ken imatonan na ti lokal a gobierno tapno maipasarado nga saan da a labsingen ti nailian a linteg. Dagiti lokal a gobierno ket adda bukodda nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ken dagiti panagkita ken panagtimbang kadagitoy dua a nagruna a sangsanga, ken dagiti panakailasin da, ket nalawlawag ngem ti nailian a gobierno. Ti Hustisi a Sanga iti Republika iti Pilipinas ket tumultulong pay kadagiti kasapulan dagiti lokal a paset ti gobierno. Dagiti lokal a gobierno a kas iti ili, ket awanan da ti hustisia a sanga; ti hustisia da ket kapadpada ti nailian a gobierno.
Ti ili ket naidauloan babaen ti mayor ti ili nga isu daytoy ti ehekutibo nga opisial. Ti lehisletibo ket naibuklan iti bise mayor ken dagiti walo a konsehal. Dagiti walo a konsehal, a mairaman ti presidente ti Konsilo dagiti Kinaagtutubo ken ti presidente ti Liga dagiti Baranggay, ket buklen da ti Konsilo dagiti Ili. Amin dagityo ket nabutosan ken agserbi ti tallo a tawen a panagturay. Saan da a mabalin ti agserbi iti adadu ngem tallo nga agsasaruno a panagturay (9 tawtawen).
Ti Bise Mayor ket isu ti agiturong ti lehislatura, ngem saan a makabutos mailaksid ti panagbuong ti paraut. Dagiti linteg wenno bilin a naitukon babaen ti lehislatura mabalina a pasingkedan wenno mabeto babaen ti mayor. No mapasingkedan agbalin dagitoy a linteg. No ti mayor ket saanna a pasingkedan wenno betoen ti naitukon iti lehislatura iti sangapulo nga alsaw manipud ti panakaawat, dayta a naitukon ket agbalin a linteg a kalsa napirmaan. No maibeto, ti naitukon ket maisubli idiay lehislatura. Ti naudi ket mabalin na nga maipasubli ti inaramid ti Mayor babaen ti panagbutos iti kabassitan a 2/3 kadagiti amin a kamkameng na, nga iti daytoy a kaso, ti naitukon ket agbalin a linteg.
Ti ili, no maabutan na ti maysa kasapulan a pinakabassit a rukod ti populasion, ken pinakabassit a tinawen a kuarta a mapastrek ket mabalin da ti agpabalina siudad. Ti umuna ket nasken a ti maysa a bilin ket mailasat idiay Kongreso ken mapirmaan a kas linteg babaen ti Presidente ken dagiti nagtaeng ket agbutos da iti sumaruno a panagbutos tapno awatenda wenno paayen da ti panag-siudad. Ti maysa a pagimbagan ti panagsiudad ket ti gobierno a siuda ket makaala ti adadu a busbos, ngem dagiti buis ket nangatngato ngem ti ili.
Bilang dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi Septiembre 30, 2009 addaan dagiti 1,514 nga ili.
Klase ti matgedan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili iti Pilipinas ket mabennebenneg babaen ti kaadu wenno klase ti matgedan a naibatay iti kadawyan a tinawen a matgedan ti ili iti naudi a tallo a kalendario a tawtawen.[1]


text:
Elepante
Dagiti elepante wenno gadia ket dagiti dakkel a mamalia iti pamilia nga Elephantidae ken ti urnos a Proboscidea. Iti tawidan, dua a sebbangan ti mabigbigan, ti elepante ti Aprika (Loxodonta africana) ken ti elepante ti Asia (Elephas maximus), urayno adda dagiti ebidensia a mangisingsingasing a dagiti Kamul-mulaan ti Aprika nga elepante ken dagiti Kabakiran ti Aprika nga elepante agsinada a sebbangan (L. africana ken L. cyclotis). Dagiti elepante ket naiwarwarasda kadagiti amin a sub-Sahara nga Aprika, ken Abagatanh ken Abagatan a daya nga Asia. Isu laeng dagitoy ti nabatbati a probosideo; dagiti awanen a sebbangan a mairaman dagiti mamut ken dagiti mastodon. Dagiti kadakkelan a naidagaan nga ayup, ti lallaki nga elepante ti Aprika ket makaabotda ti katayag iti 4 m (13 ft) ken agdagsen iti 7,000 kg (15,000 lb). Dagitoy nga ayup ket addaanda kadagiti naduduma a langa a pakailasinan, a mairaman iti atiddog a proboscide para kadagiti adu a pamay-an, a nangruna iti panagrakmen kadagiti banag.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Wikisource: "Ti Bulsek a Lallaki ken ti Elepante" babaen ni John Godfrey Saxe
- Williams, Heathcote (1989). Sagrado nga Elepante. New York: Harmony Books. ISBN 0-517-57320-2.
- Carrington, Richard (1958). Dagiti elepante: Ti Ababa a Pakaamo kadagiti Masna a Pakasaritaanda, Ebolusion ken Inpluensia iti Nagtagitaoan. Chatto & Windus. ASIN B0007J8A7E.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Elepante idiay Wikimedia Commons


text:
Sarita ni Salvador A. Espejo
Maikadua a Gunggona, Salip iti Sarita ti Economy Tours & Tavel, Inc.
Tinangad ni Emmanuel ti Empire Building. Iti tangkarang ti nakuyem a tangatang, nakatangtangsit ti takder ti sangapulo-kadsaaran a pasdek iti nagbaetan ti Pines City Bank ken Gotao Commercial Complex.
Iti apagdarikmat, nagpukaw ti babantot ni Emmanuel. Limmawag ti rupana ket manen, dina naigawid ti yaapon ti panagraem iti barukongna. Iti imatangna, kasla dayag ti Empire Building, makakayaw, makaarit.
Ngem naglumen ti raniag ti mata ni Emmanuel idi sumiplot iti panunotna a dinanton masirayan iti binigat ti daeg daytoy a pasdek. Gapu (kano) iti agdama a krisis iti ekonomia, agkissay ti Empire Services iti mangmangged. Saanton a kasapulan ti serbisio da Emmanuel ta agbalinton a self-service dagiti uppat nga elebeytor. Ita ti maudi nga aldawda nga elevator boys iti Empire Services.
Nakitem ni Emmanuel ti bibigna. Apay a no sumangbay dagiti parikut agtataruptop? Ita pay met ta uppaten a ngiwat ti ilanglangoyna iti biag ti pannakaikkatna. Numona ta nakaudna ti sangkabassit nga urnongna iti panagpasngay ni baketna itay kanikatlo nga aldaw. Suni ngamin ti ubing ket gapu ta di kabaelan ti inayabanna a mammaltot, kapilitan nga intarayna iti ospital. Nangina ti siningir ti ospital.
Immanges ni Emmanuel iti nauneg. Tinangadna pay naminsan ti pasdek sa simmurot iti agus a bimmallasiw iti kalsada. Tumuyutoy dagiti tao iti bangketa.
Induronna ti desarming a ridaw. Sinabat ti lamiis idi makadap-aw iti uneg. Immasideg iti counter a pagbanbantayan ni Andro, ti guardia, ket nagpirma iti logbook. Nagpelles iti basement sa simrek iti puestona.
Nagtugaw iti nangato ti sakana a bangkito sana impalawlaw ti panagkitana. Nagsaltek dagiti matana kadagiti nataratar a numero iti ngatuen ti ridaw. Immanges iti nauneg. Iti uneg ti walo a tawen, daytoy ti kuadrado a lubongna manipud iti alas otso agingga iti alas sais iti Lunes agingga iti Sabado. Ditoy kuadrado a lubong, nadumaduma a parsua ti nakalkalangenna, agduduma a padas ti napasaranna. Ditoy ti pakayallatiwan dagiti kabaruanan a damag, pakaikalbitan dagiti aramid a maikurkurimed ken pakayarasaasan kadagiti palimed.
Nasinga ti nauneg a panagpampanunot ni Emmanuel idi tallo a babbai ti agsasaruno a simrek iti elebeytor. Ti kaudian a simrek, ni Tessie Magno, ti am-ammona. Agpapaay ni Tessie iti Bonanza Enterprises.
“Sixth floor,” kinuna ti narapis.
“Iti met fourth floor kaniak, Manong,” inyisem ni Tessie.
Nasiputan ni Emmanuel ti panaglibbi ti narapis sana pinarukiban nga agpababa-agpangato ni Tessie Magno.
Nagtengda ti maikapat a kadsaaran. Iniseman ni Tessie Magno ni Emmanuel sa rimmuar.
“Oy, kabarbaro manen ti kawes ni Miss Magno, sika,” inkalbit ti narapis iti kaduana.
“’Nia koma ti nakadidillaw iti dayta?” kinuna ti nalukmeg. “Dakkel ti sueldona a kas sekretaria, saan kadi?”
“Ti dakesna kenka ta dika makaangot iti ginelgel a baraniw,” inlibbi ti nakuttong. “Dimo kadi ammo a…” adda inyarasaasna.
“Kasta?” nagmulagat ti nalukmeg. “Nakaem-emma ti langana, naaramidna dayta?”
“No kitkitaem, kasla di makapettak iti bulong. Ngem kuidaw, adda milagrona, sika.”
“Ngem pordios, ania ti nakitana ken ni kalbo ta tinutopanna? Malaksid ta naasawaan, addan sa aminen a bisio kenkuana.”
“Daytoy ti gapuna,” pinagtimbukel ti nakuttong ti tammudo ken tanganna. “Ay, no di agkibaltang, addanto manen sabali a Malou de la Cruz a pagtutungtongan ditoy Empire.”
“Sixth floor,” indagsen ni Emmanuel ti timekna. Tinalmeganna ti buton a mamaglukat ti ridaw.
“Ay, nakadanonta gayamen,” inrungiit ti narapis.
Dagiti labid, ingngayemngem ni Emmanuel. Ni la ketdi Mr. Andres Alegre, ti executive vice president ti Bonanza Enterprises, ti lawlawitenda.
Pudno ngata ti ipadpadamag ni kuttong? naisipna. Kasla dina patien a tutopan ni Miss Magno ni Mr. Alegre. Mayo ken Disiembre ti baetda. Ngem saan kadi a mannakabalin ti pirak ket kabaelanna a lunagen uray katangkenan a puso?


text:
Enrile, Cagayan
Ti Enrile ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Enrile ket nabingbingay a politikal iti 22 a barbaranggay.[2]
- Alibago (Villa Maria)
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Baranggay III (San Roque)
- Divisoria
- Inga
- Lanna
- Lemu Norte
- Liwan Norte
- Liwan Sur
- Maddarulug Norte
- Magalalag East
- Maracuru
- Baranggay IV (Poblacion)
- Roma Norte
- Baranggay III-A
- Batu
- Lemu Sur
- Maddarulug Sur
- Magalalag West (San Nicolas)
- Roma Sur
- San Antonio
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cagayan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Cagayan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Mata
Dagiti mata ket dagiti organo a makaduktal ti lawag ken pagbalinenna dagiti elektro-kimiko a duron dagiti neurona. Ti kalakaan kadagiti potoreseptor a selula iti manangrikna a panagkita ket mangikapet ti lawag ti panaggunay. Kadagiti nangatngato nga organismo ti mata ket maysa a narikut a sistema ti optika nga agurnong tilawag manipud kadagiti paraigid nga enbironmento, mangtimbeng ti kapigsana babaen ti maysa nga diaprama, mangipatengnga daytoy babaen ti mabaliwan nga asemblia dagiti lente tapno mangporma iti maysa a ladawan, pagbaliwenna daytoy a ladawan iti maysa nga agasmang dagiti elektrikal a senia, ken iwaragawagna dagitoy a senial iti utek babaen dagiti narikut a dlanan a mangikapet ti mata babaen ti optiko nga urat iti sistema ti panagkita ken dagiti dadduma pay a lugar iti utek. Dagiti mata nga adda dagiti agresresolba abileg ket adda kadagiti sangapulo a a kammasapulan a porma, ken 96% kadagiti sebbangan ti ayup ket addaanda ti narikut nga optikal a sistema.[1] Dagiti agresresolba ti ladawan a mata ket addaan kadagiti molluska, kordata ken dagiti artropoda.[2]
Dagiti kalakaan a "mata", a kas dagiti mikroorganismo, ket awan aramidenda ngem ti mangduktal ti lawag urayno dagiti paraigid ket lawag wenno sipnget, a daytoy ket makaanayen para iti panagsagat kadagiti ritmiko ti sirkadiano. Manipud kadagiti pay narikrikut a mata, ti maipapan ti retina a potosensitibo ganglion a selula ket agipatulod kadagiti senial kadagiti retinohipotalamiko a dalan kadagiti suprakiasmatiko a nukleo tapno mabanaganna ti panagbaliw ti sikadiano.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Land, M. F.; Fernald, R. D. (1992). "Ti ebolusion ti mata". Annual Review of Neuroscience 15: 1–29. doi:10.1146/annurev.ne.15.030192.000245. PMID 1575438.
- ^ Frentiu, Francesca D.; Adriana D. Briscoe (2008). "Ti mata a pannakaimatangan ti kulibangbang kadagiti billit". BioEssays 30 (11–12): 1151–62. doi:10.1002/bies.20828. PMID 18937365.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ali, Mohamed Ather; Klyne, M. A. (1985). Panagkita kadagiti Bertebrata. New York: Plenum Press. ISBN 0-306-42065-1.
Dagiti silpo ti rua[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Dagiti mata idiay Wikimedia Commons


text:
Unibersidad iti Hawai'i
Ti Unibersidad iti Hawaiʻi a Sistema, nangayed a ti Unibersidad iti Hawaiʻi ken nalatak a siaammo a kas UH, ket maysa a publiko, a pagadalan ti babai wenno lalaki a kolehio ken sistema a Unibersidad nga gatinong nga asosiado, lisensiatura, maestro ken doktora a grad-grado nga gatarus kadagiti tallo nga unibersidad a kampus, maysa a panagsanay ti panagbiruk ti trabaho, dagiti tallo a sentro a unibersidad, uppat sentro ti edukasion ken sabsabali pay a panasukisok a pas-pasdek a naiwarwaras iti labes kadagiti innem nga is-isla iti estado iti Hawai'i iti Estados Unidos.


text:
Bien Unido, Bohol
Ti Bien Unido ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Bohol iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bien Unido ket nabingbingay a politikal kadagiti 15 a barbaranggay.[2]
- Bilangbilangan Dako
- Bilangbilangan Diot
- Hingotanan East
- Hingotanan West
- Liberty
- Malingin
- Mandawa
- Maomawan
- Nueva Esperanza
- Nueva Estrella
- Pinamgo
- Poblacion (Bien Unido Proper)
- Puerto San Pedro (Lawis)
- Sagasa
- Tuboran
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Bohol". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 6 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Bohol". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 6 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
San Julian, Daya a Samar
Ti San Julian ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Daya a Samar iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Julian ket politikal a nabingbingay iti 16 a barbaranggay.[2]
- Bunacan
- Campidhan
- Casoroy
- Libas
- Nena (Luna)
- Pagbabangnan
- Baranggay No. 1 Poblacion
- Baranggay No. 2 Poblacion
- Baranggay No. 3 Poblacion
- Baranggay No. 4 Poblacion
- Baranggay No. 5 Poblacion
- Baranggay No. 6 Poblacion
- Putong
- San Isidro
- San Miguel
- Lunang
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Daya a Samar". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 14 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Daya a Samar". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 14 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)