text:
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Maysa kadagiti napintas a ganuat a napiliiwko ket dagiti suka ken basi iti Sta. Maria, partikular kadagiti barangay iti Maynganay Sur ken Norte. Napintas a ganuat ti panangidisple kadagiti produkto iti igid ti kalsada. Mayat la unay nga addang para iti livelihood project. Dakkel a tulong daytoy kastoy a ganuat Saanna laeng a parang-ayen ti pagsapulan no di degdeganna dagiti lumugar nga agagawa. Pagsapulan a nangrugi iti time immemorial wenno saanen a malagip no kaano gapu iti kinabayagnan, a kas produkto, a kas nakairuaman a pagsapulan.
Ti panangidisple kadagti tagilako iti igid ti kalsada ket saanen a kabarbaro a kapanunotan. Ta kadagiti ili iti Pangasinan nabayagen nga ar-aramiden dagiti lumugar. Ultimon a mais a liningta ket nalatak unayen a sumardengan dagiti lugan ken uray kadagiti bus. Kas koma iti liningta a mais iti Binalonan; ti suka, basi ken bugguong iti Pozzorubio; ti padaw iti Sison a nakakabil iti timba ken dadduma pay. Iti daytoy a mapaspasamak, ipakpakitan ti pamastrekan ti lugar.
Kinapudnona, ti agar-aramid iti buneng iti maysa a barangay iti Pozzorubio ket saan laengen a ditoy ti klienteda no di ket iti ballasiw taaw. Kadagiti espada a naaramat iti maysa a pelikula ni Mel Gibson ket partuat dagiti lumugar. Dayta ti mangipakita a ti panangidispley kadagiti tagilako iti kalsada ket dakkel a ganuat.
Iti probinsia, mapappapigsa ti panaglako kadagiti produkto babaen iti panagidisley kadagiti kalsada. Ngem adu pay laeng iti saan a nakapanunot ti kinaimbag nga ibunga ti kastoy a ganuat. Anansata, addan dagiti kumalab kadagiti bus nga aglako iti kalamay ken adda pay ti hilera dagiti puesto iti igid ti kalsada iti mismo nga ili ti Candon, maiyad-adu koma pay dagiti dumagasan, tay koma met adda pagparkinganna.
Kas iti especial bibingka iti Bantay, nalawa ti parkingan dagiti dua nga agar-aramid. Ngem diak makita a displey dagiti produkto a kornik ti Bantay ken Candon. Nupay agmalmalem, ken pasaraysa pay agpatpatnag a nakabitin dagiti buneng, kampit, kumpay, arado ken dadduma pay a kanaigna a produkto iti Brgy. Caburao, Santiago, ing-ingpek met a makita dagiti isu met laeng a produkto iti Manueva, Santa ken iti Bantay.
Dagiti inabel iti Santa ken Bantay? Saanko a makita, ngem ketdi, addadan kadagiti malls ken dadakkel a pagtagilakoan ken kadagiti tiendaan a mismo, a kas kadagiti sumagmamano nga alahas nga aramid dagiti alahero/alahera iti Bantay. Idinto nga adda met idi ti sitsaron iti Narvacan, partikular iti krosing, ngem idi ngimmina ti karne ti baboy, nagawan metten. Sitsaron daytay nailutluto pay ngem bagnet ken kumarandikang.
Immadu ti display nga alsong ken gilingan iti San Esteban. Adda payen dagiti slabs wenno nakorte a bato nga aramiden para iti flooring, dalan, diding ken uray annian a pangusaran. Idinto ta pasaray taratar iti display nga usaren iti panaggapas iti Candon, Sta. Lucia ken Sta. Cruz. Dagiti linaga iti Candon ken Tagudin. Dagiti ubas iti Narvacan nga ikalabda wenno yuli kadagiti bus ken dadduma a lugan.
Amin dagitoy ket mangipakita ti kinasaldet ken kinagaget ni Ilokano. A saan laeng nga iti mismo a tiendaan, kadagiti malls, department stores ken dadakkel a pagtagilakoan iti inda pagasisawan no di ket uray sadino a lugar a pagdupodupanm uray iti igid ti kalsada.
Iti aniaman a lugar, no kayat iti rumang-ay, nasken a agagawa. @
Wednesday, June 24, 2009
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Saturday, June 20, 2009
Happy Father's Day
Itoy a tawen, no intay suroten ti kalendario dagiti holidays iti USA, agtinnag a maselebraran daytoy nga aldaw inton Hunio 21, wenno maika-3 a Domingo iti bulan. Daytoy nga aldaw ti selselebraran ti kaadduanna a nasion.
Iti USA, naideklara ti umuna a selebrasion ti Father’s Day babaen ti presidential proclamation idi 1966 babaen ken ni President Lyndon B. Jonhson. Babaen ti bileg ti naanamongan a linteg idi 1977 ken babaen ti panangpirma ni President Richard Nixon, tinawenen a maselebraran daytoy naisangsangayan nga aldaw para kadagiti tatang, ama, adigi, sadiri, ken panuli ti pagtaengan, wenno aniaman ti pangawag iti ulo ti pamilia. Nagduduma nga aldaw ken petsa iti tunggal tawen ti pannakaselebrarna, ngem ketdi, agtinnag a maika-3 a Domingo iti bulan ti Hunio.
Ininaw ni Sonora Dodd ti Spokane, Washington daytoy naisangsangayan nga aldaw. Madama idi a dumdumngeg ni Dodd iti sermon ti pannakaselebrar ti Mother’s Day idi 1909. Kas kuna ti US Census Bureau, napanunot ni Dodd ti pannakaadda met koma ti aldaw nga agpaay kadagiti amma. Malagip ngamin ni Dodd ti amana, ni William Smart, maysa a Civil War veteran ken nangpatanor kadagiti annakna babaen ti panagtalon. Napilina nga aldaw ti Hunio 19 ta dayta nga aldaw ti pannakaiyanak ti amana. Daytoy ngarud ti indeklara ni Mayor Spokane a naisangsangayan nga aldaw a pannakaselebrar ti aldaw ti ama.
Wen, rosas met ti naideklara a sabong daytoy naisangsangayan nga aldaw. Nalabbasit para kadagiti amma a sibibiag pay, ken puraw met kadagiti pimmusayen.
Iti Pilipinas, pagilian a dominaran ti katolisismo, maiduma koma ti pannakaselebrarna, iti koma Mayo 1 a pannakaselebrar ti piesta ni San Jose, nga isu ti nainlangitan nga ama. Ngem nabileg unay ti nagkaykaysa a panunot ken karirikna ket simmurot ti pagilian iti naituding nga aldaw a pannakaselebrarna . Saan met a tinubngar ti simbaan dayta a banag, yantangay maselselebraran met ti piesta ti nainlangitan nga ama. Ti nasken ket maaddaan iti sangsangkamaysa a panunot a mangidaydayaw iti ama, kadua ni ina a nangpadakkel ken nangited ti aminda tapno tumanor a nasayaat ti anak nga agbalinto met a sumaruno a nagannak.
Napateg unay ti kinaadda ti maited a naisangsangayan nga aldaw kadagiti amma. Napateg unay ti panagkaykaysa dagiti nasion a mangselebrar iti aldaw a naisangrat para iti adigi ti pagtaengan. Napateg unay ti nagkaysa a panunot, ania man a puli, nangisit man wenno puraw, aniaman a relihion ken pammati, panagkaykaysa ti amin a mangselebrar iti kinaindaklan ti ama.
Ti kinapateg daytoy sangsangkamaysa a panunot ket naisangsangayan unay para iti asinoman, ta dina inikkan iti importansia dagiti banag a mamagsisina, mamaggaddayo ken agkaniakania ti pamilia. Daytoy sangsangkamaysa a panunot a mangidayaw iti kinaisalsalumina ti maysa nga ama, maysa a panggep a mangitag-ay iti panagkaykaysa.
Kadagiti padak nga amma, nagasat a panangselebrartayo daytoy naisangsangayan nga aldaw. Happy Father’ Day!
Thursday, June 11, 2009
Dagiti tukak, mapukawda kadin?
Iti angotna pay laeng, ammokon a ginittaan a tukak ti sidami. Urayak la nakakatay ken naggaradugod pay ti buksitko nga agganaten a makargaan. Sinal-ot, mapasuboka la ketdi a buksit, inyisemko. Agasem ta tukak, ginittaan, sa adda piasna ken apagapaman ti kinnit tay sili ti sairo iti lumabaga a digo a naatsuetean! Nagtudo ngamin idi rabii ket pinagpilawna dagiti kataltalonan iti daytoy arintapusenen a kalgaw. Rimmuar la ketdi dagiti agpakpakni a tukak iti rengngat ken kadagiti riper ken seksek.
Yos, saak met la makasida iti tukak no addaak iti nakayanakanmi a lugar. Sako la maramananen dagiti paboritok a putahe no agsubli datao iti nakayanakan.
Sabagay, adda met pasaray tagilako a tukak a masalamaak iti panaggatangko iti nateng ken prutas a tagilakomi iti parbangon. Sibibiagda pay a nadawis-naubon ti maysa a sakada. Isuna laeng ta kasulitko ti agikkat iti kudil ken agdalus. Lalo no awan ti dapo. No mairana met a diay la mangluton ti obra ta nadalusanen, sumeksek met iti mugingko a datao laeng iti balay ti agsida, ket itantanko ti gumatang.
Diak inurayen nga ipidua ni kabagis a yayab ti pannangan. No kasano ti gagarko a makasida iti lasag ti tukak, nairamanen dita ti bibisinak. Ngem anian a siddaawko ken naikulengak pay ta ti namnamaek a tukak ket nagdadakkelan metten a lasag. Aggudeng pay dataon a kumutsara ta daddadakkel pay ngem tammudo ti ima dagiti lasagda, lalo ket nagmayat ti pannakorte dagiti laslasag. Immatras pay ti bibisinak.
Karag (bullfrog) daytoy san, indillawko. Ngem saan kano. Sabalin ti tukak ita a panawen. Daddadakkelen nga adayo. Ket no agunida, nabangag ken napigsa a kunam la no karag. Naikapet pay iti barukongda ti tabada. Talaga a saan a kas iti nakairuaman a sidsidaen idi a nakuttong ti lasagda ken pasaray awan pay ti tabada. Pasaray mailaokto pay dagiti agadi iti bayyek, no labsen ti agsao.
Nupay dadakkel, isu met la ti ramanna, kunada, ngem para kaniak, saan. Naiduma ti raman dagiti tukak idi. Saanen a maibelleng dagiti kudil dagitoy dadakkel a tukak. Madalusan a nalaing babaen ti asin, maibilag, santo maiprito agingga iti nasarangsang.
Napananen dagidi tukak idi un-unana? Mapukpukawda kadin?
Uray dagiti karag ket marapukawda metten. Maibusda met babaen ti pasaray panagsida dagiti tao kadakuada. Annadan laeng a mabtak dagiti bukolda a yan ti makasamal a likido. Ngem no naannad la ketdi ti panangkulapnit, naimas ti lasag ti bullfrog.
Iti panagtulid ti panawen, agtultuloy nga adda dagiti nabiag nga agpukaw ken adda dagiti sumukat.
Dagitoy a nagbiag ket sisasangoda iti dakkel a pannakaungaw no saanda a masaluadan. Posible pay a mapugipogda wenno maungawda amin gapu iti panangapektar kadakuada iti chytrid fungus. Ditoy pagiliantayo ti yan ti maysa a kaaduan dagiti amphibian. Ngem gapu iti panagbalbaliw ti panawen - climate change, pollution, ken panagdadael kadagiti kabakiran ken ayuyangda - posible ti panagngudo ti panawenda.
Babaen ti panagadal dagiti Filipino ken US scientists, panawenen nga ited kadakuada ti naan-anay a pannaranay ken atension sakbay a maungawda. Nasken a maisapulan iti agasna wenno remedio ti sakit a kimpet kadakuada (ti fungus), ta no saan, mapukawton iti mabiit dagitoy a nagbiag.
Posible met a mapukawto nga aramid ti agliwliw ken agtukma iti tukak kabayatan ti panaggapas iti nakaidda a kapagayan, wenno adun dagiti naikursong iti bubon. No saan nga agpayso a maited ti manamnama a sungbat kadaytoy a parikut, maysanto laengen ti tukak a lagip iti napalabas. Kunamto laengen nga isennaay, napananen dagiti tukak?#
Friday, June 05, 2009
Wen, kabaelan ti panagbalbaliw
Iti innak panangamiris iti napasamak kalpasan iti agarup makabulan nga innak isasarungkar ken panagpidut kadagiti maregmeg ti lagip idiay Narvacan, sigagagarak a mangammo ti mapaspasamak nangruna iti lukong ti panagsuratan.
Sadiay ngamin napanak, awan ti access kadagiti banag a maipapan itoy, no addaman, kadagiti gagayyem. Ngem adda gagarak a napateg sadiay a nasken a sanguek iti inaldaw. Isu a ti mapaspasamak a nasken a maamuak ket naipaigid pay nga umuna wenno naipasuli. Saan nga inikkan ti essem ken gagar.
Ti kaunaan a nakatugkik ti immatang ket ti panagbalbliw ti liderato ti GUMIL. Masapul ti nasged a panagbalbaliw a sangoen ti kabarbaro a liderato. Masapul ti umiso a tignay ken langen iti isu amin, kameng man ken saan. Nasken ti patas a trato ken balanse a gagem tapno masalaan a naimbag dagiti addang a naipakumit.
Sipud pay idi agsursuratak, am-ammokon ti inalat ken karisma ni Mrs. Elizabeth Madarang-Raquel a kabarbaro a mangidaulo. Ket namnamaek nga adda manen ti panagsubli ti nailibay a karisma ken ganaygay ti gunglo. Ta saan a mailibak nga inapunan ti rikki ken dismaya, a sinallukoban ti panagtitinnallikod.
Ngem itoy a gundaway, iti liderato ni Mrs. Raquel, namnamaek, dakkel la unay ti namnamak ti isusubil ti ganaygay ti tignay nga awanan iti kabukbukodan a rason. Ammok, sipapasnekak a mangibaga, nga iti lideratona, awan ti bukot nga aggandat a tumalikod wenno kumayakay man lang no di ket maited kenkuana ti respeto ken talek, ti namnama a tumakder manen ti regget ken ganaygay
Ni Mrs. Raquel ket respetado, awanan ti duadua, ti dua nga organisasion dagiti mannurat, GUMIL ken TMI. Wen a, ta no adda miting ken konbension ket adda isuna a mangibalballaet ti pintas, linak ken kappia. Iti napalabas a kombension ti TMI, adda isuna, uray no opisial ti GUMIL. Iti daytoy a banag, nailukat iti mata dagiti mannurat iti kinaadda iti panagkaykaysa.
Adda panagkaykaysa. Adda ti panagmaymaysa ti amin. Banag a nagdakkelan a gagem, nagdakkelan nga adda ti dur-asan ti pluma.
Awan ti duadua, isu a timmaud ti timpuyog iti laksid ti kinaaddan agdadata nga organisasion, ket saan nga isisina no di ket panangbuangay ti sabali a takder a maitutop iti addang ken panagem nga umiso iti rikna ken padas, nga umiso iti takder ken prinsipio, nga umiso iti bunga ti kapanunotan ken alagaden iti taktakderan a kaibatogan ti init.
Dayta respeto nga ited iti liderato ket nauyos manipud iti umiso nga aramid. Ta manipud idi am-ammokon, nakitak ti potensial nga akemna para iti dur-asan. Nakitak ti di nagbaliw nga akemna iti laksid ti panagbalbaliw ti taray ti aglawlaw. Nakitak a di man la naganiniin ti isemna iti rimkuas a naguduan ti nabayag a sappuyot.
Ta ania ngamin aya ti makuna a lider? Ta ania ngamin aya ti maala iti panangiyuna ken panangidaulo iti maysa a timpuyog wenno orgasassion?
Kadami, ti respeto. A kas individual. A kas nawaya a umawat kadagiti amin a banag a dumteng ken mangtingiting. Nawaya nga agtignay iti amin a suli. Nawaya nga agdakiwas nga awan iti pakapiltakanna. Gayyem ken am-ammo ti amin, saan nga iti naganna, no di ket kas isu a rinespesto. Rinespeto nga ammona nga isubli wenno ad-addu pay ti masagrap nga imbag.
Amin a mangidaulo, rinespeto ken pinaliiw dagiti addang ken wayatna. Manipud idi nagkainteres dataon iti panagsuratan. Ket napaliiwtayo no asino ti tumakder a mangiburay ti inumen ken asino ti mangbuggo ti ulona wenno sakana.
Iti napaliiwtayo, suportaranmi ti liderato ni Mrs. Raquel. Mangnamnamakami a makitami manen ti sapsapulenmi a garatigit ken isem nga awan ti duadua..
Ken ni Mrs. Raquel, ken dagiti kakaduana iti liderato, addakam apo iti likudanyo.
Agbiag ti GUMIL! Agbiag ti TMI! Agbiag dagiti mannurat! @
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Wednesday, May 20, 2009
Nasken ti Panagridam
Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.
Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.
Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.
Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.
Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.
Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.
Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.
Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.
No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!
Wednesday, April 29, 2009
Timek
TIMEK TI MINDANAO
Nakakitaka kadin iti soldado nga aglua? Tay makasangit?
Kasla di nakapappapati ngem pudno.
“Ne, aglua gayam ti napudno a soldado ti pagilian,” nakunak a pangdisimular iti madrama a pagteng. Ti laeng instructress ti timmallaiaw kaniak. Idinto ta ti sibubukel a klase ket nairayo ngata iti madrama a panangisalaysay ti padami nga estudiante iti kabibiagna a kas kameng ti Philippine Marines. Maemosion ti panangisalaysayna kadagiti kapadasanna kadagiti “battle field” sadiay Mindanao babaen iti Power Point Presentation.
Saggaysa iti agipresentar iti presentation a kas rekuititos ti asignatura nga Office Automation iti kurso nga Information Technology. Mapasamak daytoy a kas pagibasaran no adda met laeng iti nasursuro ti tunggal estudiante iti maysa a semester. (Iti napalabas a semester.)
Saanko a nga asignatura daytoy. Iti bangir a siled ti yanko iti isu met laeng a subject ken iti sabali a mannursuro. Sarming (sliding) ti nagbaetan ti dua a siled ket adda ti ridawna. Immallatiwak a makipagdengngeg ta nalpasen a nakapagreportak iti presentation. Idinto ta dagiti kaklasek ket madamada pay laeng nga agar-aramid. Napalabsak itayen ti website ti TAWID. Ken maysa, interesadoak ti kuna ti instructress(da) (under-nak met iti sabali pay a subject, ti Fundamentals of Computer), nga agreport dagiti tallo a panglakayen iti klasena. Dua a vocational teacher ken a sigud a corporal iti Philippine Marines. Idi immallatiw ti instructorko iti bangir a siled (ta awan met ngata iti maaramidanna?) simmurotakon kenkuana tapno makidengngeg.
“No dadduma, saanko a maawatan ti biag,” kunana ni corporal a sipapasnek, ket makita iti presentationna iti maysa nga ubing a nakapannimid a nakamasngaad. “apay a kasapulan nga adda ti maparakupok a dara iti pananggun-od iti makunkuna a kappia? Apay a nasken nga agpipinnatay dagiti Filipino tapno laeng adda ti makunkuna a talinaay ken kappia ti pagilian? Makuna kadi nga addaanen iti kappia ken talinaay kalpasan iti adun a pammapatay ken pannakadadael ti sanikua? Kaniak a biang, saanto a naan-anay ti kappia a nasibugan iti lua ken dara…
Napangangaak pay a nakangngeg kadayta a balikas ti kameng ti armada. Iti impresionko, agtaud la ketdi iti barukongna dagiti balikas nga agtaud iti ngiwatna. Impasnekko pay iti dimngeg.
“Narigat ti biagmi a soldado. Lalo iti battle field. Nasken nga umunaka a pumatay no dimo kayat nga unaandaka a patayen. Ti pumatay ditoy ti makunkuna a kakaisuna a salakan. Ti pumatay ditoy ket kasla ketdin isu iti kapapatgan iti amin. Pumatay, awanen iti sabali pay…
“Mataytayo amin. Saan a masasaan dayta. Ngem apay ngarud a nasken a pumataytayo nga umuna satayto met matay? Wenno apay nga adda panagpipinnatay no agpapadanto met laeng a ti tao ket matay? Wenno apay nga agpipinnatay no mabalin met ti aggagayyem? Saan kadi a nasayaat ti panaggagayyem ngem ti panagpipinnatay? Daytoy ti makapatay a saludsod nga in-inut a mangpatpatay kaniak ita…
Naliday dagiti matana. Agar-arimasada. Kas iti nakunana itay, baro pay iti edadna a tallopulo ket walo.
“Malagipko, agtallo a bulanmi iti blockade sadiay Basilan. Bassit laeng ti bilangmi. Nagyankami sadiay a lugar, a bassit ti rasion. Awan iti tulong. Ngem imbes a dakami iti agsada kadagiti mangliklik wenno agatras a kalaban, dakami ketdin dagiti nasadaan. Awan iti sabali a pagpiliak, nasken a pumatayak tapno agbiagak. Ngem nabilbileg dagiti kalaban. Addaanda iti nabibileg nga armas. Adu ti balada ngem kadakami. Ket ti maysa a soldado, saan laeng gayam a pumatay ti aramidenna no di ket aginpapatay no dina kayat iti matay. Idin ta naibusan kamin iti bala ken awanen iti sabali pay a pagpilian, inalistuak iti naginpapatay: diay natay a kaduak, imbaklayko tapno pandagannak a nakapakleb. Uppat kami a nangaramid iti kastoy, ket uppatkami laeng a nakalasat iti nasurok a tallopulo a Marines. Iti nasakit kadagiti amin a kasasakitan, naduktalan ti lidermi, (a maysa kadagiti uppat a nakalasat) a dagiti inaramat dagiti rebelde a bala ken paltog ket nagtaud iti mismo nga armada ti pagilian…
“Kadagiti kampo a naribribbuotmi, makatakuatkami latta kadagiti bala ken paltog nga aramat ti AFP…
Naparupangetak. Adun dagiti damag iti diario ken iti telebision a kastoy.
“Timmaud iti adu a saludsod. Asinokami a soldados ti pagilian? Asino kadi dagiti kabusor ti pagilian? Saan laeng a dakdakami iti nakapasamakan iti kakastoy. Adu met a grupo. Saan laeng nga iti marines no dipay ket iti army. Ket nagtitiponkami. Binukelmi iti pannakaadda koma ti timekmi nga agsaludsod no apay a dagiti bala ken paltog ti pagilian ket adda a mismo iti ima dagiti kabusor. Idinto ta sibubukelen ti timekmi, awan met ti dimngeg kadakami no di ket napabasolkami pay a sumursurot kadagiti nagkudeta. Nasurokkami a tallopulo a Marines manipud iti Basilan iti naibalud. Saan a patas ti gobierno kadagiti soldadosna…
“Saan a patas ti gobierno, kunak, ta minilmillion ti ibulbulsa dagiti nangangato nga opisialmi, dagiti opisial iti gobierno, ngem kadakami nga inaldaw a makipipinnatay a mangsalsalaknib iti linak ken kappia, agkurkurangkami iti taraon, arruaten, bala, ken pudpud payen dagiti sapatosmi…
“Saanmi a maawatan no apay a ti agpaay koma a supply dagiti soldado ket adda iti ima dagiti kabusor…saanmi a maawatan, a kas iti kinaadu dagiti kakaduakon a natay…
Nagdumog, kinautna ti paniona ket pinunasna dagiti matana. Naulimek ti amin. Pinindutna ti keyboard. Naiparang iti presentation ti puraw ti tumaytayab a kalapati ken nagdakkel ti naisurat a TRANQUILITY.
“Daytoy ti pudno a linak ken kappia, ti awan iti pinnatay. Ngem lapped iti linak ken kappia, no addanto pay met laeng a nakatugaw dagiti rapas ti imana, dagiti dadakkel ti butitda, dagiti alamatek ken buaya iti takdang…
“Damagek kadakayo ita, sadino iti pagturongan ti pagiliantayo itan no ibasar iti nalabes unay a kurapsion iti agdama…?”
Natural, awan ti sumungbat. Ngem ania ngata iti kayatna a paruaren, kunkunak laengen iti bagik.
“Agbasatayo a nasayaat tapno salbarentayo ti pagiliantayo iti masanguanan nga aldaw! Usarentayo dagitoy a maadaltayo para iti pagimbagan a mismo ti sapasap ken ti pagilian. Saluadantayo ti pagiliantayo! Saantayo a baybay-an a lamoten dagiti aso. Awisek ken ibagak iti tunggal maysa kadakayo ita, no saantayo a salbaren ti pagilian, kakaasinto met dagiti sumarsaruno a kaputotan, lalo dagiti agbalinto nga annaktayo…”
NO DADDUMA, adda dagiti karkarna a timek a dumteng. Uray no kunaen a naiyaw-awan a timek iti lugar a di nimannama. Kas itoy a marines iti uneg ti eskuelaan. Ngem nabileg dagiti mensahe dagiti naiyaw-awan a timek. Kas iti aplaw ti angin a kumoldit.
Rumimbaw ket rumimbawto latta ti kinaimbag. Iti laksid iti kinadakes, addanto latta ti timek a rumuk-at ken rumkuas a mangidagadag iti nasken a panagridam ken panagsangga. Dagitoy a timek ket makatulongda iti gimong a paggargarawan dagiti bambanti ken bagiw.
Adun dagiti timek. Adu metten a timek iti naipatli. Ngem agingga adda latta dagitoy a managinkukuna a nakamaskara, saanto nga agpatinga ti proseso ti pananggaw-at ti linak ken kappia. Isu a nasken ti panagridam…##


c: text/html

text:
Pudno kadi ti damag a saanen a maikkan iti slot ni Ilokano iti sumaruno a UP Summer Workshop...
ngamin, ket "national level" kano ti UP Summer Workshop isu a dida ilaoken dagiti rehional a lenguahe... a kas pagayatan kano dagiti Tagalog writers
unfair, saan? kalpasan iti nabayag a pannakaikappengna, maikkaten ni Ilokano?
ania ngata iti pampanunoten dagitoy a Tagalog writers?
wenno agibalbalesda laeng ngata? Ngamin iti pakontes ti Komisyon ng Wikang Filipino (kongrats dagiti nangabak ken maawardan no Agosto 31) ket naikkan iti importansia dagiti rehional a lenguahe...
The heat is on! Ammoyo kadi met ti reaksion dagiti dadaulo dagiti rehional a lenguahe? Mangbuangayda met kadagiti regional workshops and seminars ket saanda met nga imbitaran dagiti Tagalog writers nga agpanel… ken ipursigida iti pannakaisuro ti literatura rehional kadagiti kolehio…
ania met ngay ti reaksionyo, kakabsat nga iluko writers?
adda met ti pinnolitika uray iti lenguahe, ania?
Thursday, August 24, 2006
INKUSAYDA TI ILUKO?
Pudno kadi ti damag a saanen a maikkan iti slot ni Ilokano iti sumaruno a UP Summer Workshop...
Monday, August 21, 2006
PNAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
PANAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
Hmn, maliplipatan met daytoy a topiko nga ituloy. Sapay no di nasurok a pitogasut a kita, tipo, istilo, porma, device, etc…etc…basta maipapan iti daniw a kayatko a suraten.
Napianto la nga ilibro.
Napianto la nga ipadawat a libro kadagiti mangisakit iti libro.
Ti Cinquain.
Iti Makata.com nga intay pagipospostean kadagiti daniwtayo iti Iluko, Filipino ken Pangalatok, adda sadiay a mabasa ti CINQUAIN.
Idi saanak pay laeng nga agipabpablaak kadagiti daniwko, circa 1985 agpababa, ay ket, maysa kadagiti paboritok nga estilo ti cinquian.
Idi ngamin agtutubotayo pay laeng nga agikur-itkur-it kadagiti daniw ket essemantayo dagiti narukod ken porporma ken estilo dagiti daniw.
Maysa kadagiti paboritotayo ti cinquain. Paboritotayo pay a rebisaren ti pormana lalo no agay-ayamtayo kadagiti balikas. Ta ti daniw ket maysa laeng met ket a panagay-ayam kadagiti balikas a saan ket a panagpanunot kadagiti balikas a kas naynay a kunaen dagiti dadduma a mannaniw.
A, ditay pay la nga ammo idi a cinquain gayam iti pangnagan kadayta a porma ti daniw.
Ta ania aya ti cinquain?
Cinquain is five line poem.
Ngem saan a bastabasta five line laeng ta addaanda iti rukod dagiti linia.
The traditional cinquain is based on a syllable count.
line 1 - 2 syllables
line 2 - 4 syllables
line 3 - 6 syllables
line 4 - 8 syllables
line 5 - 2 syllables
Kastoy man ti rukod dagiti linia.
Ngem no kayattayo a baliwan dayta porma, wenno idobol, kastoy:
1st line – 2
2nd line - 4
3rd line - 6
4th line - 8
5th line - 2
6th line - 8
7th line - 6
8th line - 4
9th line - 2
10th line 8
Iti Liwayway Magasin a naessem met iti rukodrukod kadagiti ipablaakda a daniw, maitugotan latta a rebisado dagiti porma nga iruarda. Adda ti nagtaudanna a porma. Kaadduan dagiti narukod a daniwda, segun iti makatawen nga isyu a panangamirisko kadagiti impablaakda.
Padasentayo ngarud nga agikur-it iti cinquain.
Ket agsipud ta panagtutudo, maipapan man iti tudo iti intay daniwen.
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Rebisado a dobol:
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Dagiti kattubot’ Mayo
Ta nagtupat bileg
Kinnarab-as
Kappi
Ta awanan iti pula.
No kayatmo mabalin met nga itripolmo wenno at-tiddog pay. Wenno tapno saanka a malipit, wenno pitsido, yat-atiddog dagiti silaba tunggal binatog, a kas koma plus seven, nine, twelve wenno sixteen.
INTAY MAN DITOY PLUS 9 SYLLABLES
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan.
PLUS 9 SYLLABLES DOBOL.
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan
Dagiti kattubot’ Mayo kasda la piek a nakutoran
Ta nagtupat bileg ti prinsipio ken panirigan
Kinnarab-as, innunat kumalab dir-i, kas
Kappi, guyodenna baddek sabali
Ta awanan iti pula ken sudi patawid a kari
Yos, nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas, ania? Ngem daytoy laeng, napan met ti maysa ket kagudua nga orasko iti limned. Idinto ta diak pay nakaluto! Luto a kagiddan iti panaglaba uray no nepnep, hehehe!
Dakayo metten a iti agay-ayam kadagiti balikas! Bye!
Wednesday, August 16, 2006
Kabarbaro a Gunglo Dagiti Mannurat
Ammoyo kadin daytoy kabarbaro a gunglo dagiti mannurat?
Uray siak ket ita laeng a naammuak. Diak pay nga ammo no asino dagiti opisiales ken kamengda.
Pinanagananda ti gungloda iti TALDIAP: Timpuyog Dagiti Agessem iti Literatura Dagiti Ilokano A Pintek. Isu a TALDIAP.
Nalatak ti gungloda iti radio. Addaanda iti slot iti Catholic Radio Network DZEA iti Laoag City, Ilocos Norte. Ket idi Hulio 22, 2006, nangangayda iti kabukbukodanda a literary seminar workshop iti mismo a programada iti radio a napauloan iti TALDIAP ITI NAGRUPSAN A KALMAN.
Iti seminarda, inamirisda dagiti kasapulan ti timpuyogda. Ket maysa kadagiti nakitada a kasapulan unay ti gungloda ket ti pannakaipablaak koma dagiti sinuratda iti babasaen iti man imprinta wenno iti internet tapno maparegtada pay.
Inyarungaing ti timpuyogda ti parikutda iti TAWID NEWS MAGASIN. Siak iti panagdesidir ni apo pablisher Salvador Espejo, ket kunak, ala a, ikkanta ida iti bassit nga espasio para iti bennegda. BENNEG DAGITI KATTUNGBOL. Dayta man ti napanunotko a nagan ti bennegda.
Mabasanto iti sumaruno nga isyu ti Tawid ken ditoy dagiti sinuratda...Padaanan
Tuesday, August 15, 2006
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
Apong Censio, diak maamiris ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Lalo no agggargarakgak ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Lalo no tangad ti timid ti gikgik
Wenno ti anniniwan ni Pin Lu ket agmadyik
Iti panagtupat’ bileg ti karbengan
Agasug dagiti narissikan
Adda aya anag dagita a lintaniada
No ibulsada met laeng ti sarwada
Wen, apong, insuyatda iti kadaratan
Ti getta ti Kunnotan
Gineppasda ti puseg-arapaap
Ken rinabsut napidut a nabirokan
Dida ket koma isador ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Ken itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Ta iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Ad-adunto pay ti manglabas ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Monday, August 07, 2006
Hawaii Update
Two Narra trees were planted in the Magic Island side not so far from the water “to symbolize the arrival of the Filipinos, especially the first 15 Sakadas from the Ilocos who embarked from the SS Doric on December 20, 1906, and later moved to work at the Ola’a Plantation in the Big Island.
Daytoy man ti salaysay ti kalaingan a mannalaysay iti Hawaii, ni apo Amado Yoro...(BASAEN DITOY TI NAYONNA...)
Ti Silpon Ni Lilong Tomas
Laklakayan la ngaruden, mahilig pay laeng met iti silpon. Katas ng palay, kunam man. Ngem gapu iti silpon, nakaarem ti laklakayan, dakayo! Basaen daytoy makapaisem a sarita ti premiado a mannurat iti Ballesteros, Cagayan a ni Jobert Pacnis... (DITOY TI TULOYNA)
Tarigagay ni Leonardo Agunoy
Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti biagko a kas mannurat...
Daytoy man ti sinarita a padas ti maysa kadagiti kaatikboan a mannurat iti Ilocos Norte. (BASAEN DITOY TI NAYONNA)
Feminism iti Iluko
ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?
Nalabit nga adda.
Wenno gapu iti kinakisang ti mannurat nga Ilokana, kaykayat dagiti lallaki ti agsurat iti balanse ngem ti agiray iti “kinamalalaki” a panirigan.
(DITOY TI NAYONNA)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
(sa mga taga UP Diliman, lalo na kay zig and co... sa ma lit...happy reading!)
------------------------------------
Marapait [1]
Maikling Kuwentong Pambata
ni Jaime M. Agpalo, Jr.
PINAGPALA ang kabundokan ng Benguet ng ibat-ibang uri ng mga bulaklak.
Ang Benguet Lily ay napakaputi.
Ang Petty Mini Rose ay mga mumunting rosas.
Ang Baby’s Breath ay mga mumunting bituin sa lupa.
Ang Marapait ay kulay dilaw.
At marami pang iba. Sari-saring ang kulay at bango.
Isang araw, si Manang Biday ay namasyal sa Kafagway. [2] Masayang naglalakad sa ekshipit.[3] Namataan niya ang mga bulaklak.
“Ay, ang gaganda!” Hinaplos at hinagkan ang mga bulaklak. “Iuuwi ko sa Ilocos ang pinakamaganda sa inyo!”
“Ako a pinakamaganda! Putim-puti ako. Ako ang iuuwi!” Tuwang-tuwa si Lily.
“Mahiya ka naman sa balat mo! Ako yata ang rosas ng kabundokan. At pinakamabango!” Sabi naman ni Mini Rose.
“Hoy, pwede ba, magsitigil kayo? Ako ang pinakamaganda sa inyo. Dala ko ang kagandahang ng mga bituin. Kaya tinawag akong bituin sa lupa!” Agaw ni Baby’s Breath.
“Ano? Pwede ba? Kakaiba ako sa inyo. Dilaw ako, dilaw!” Sumabad din ni Marapait.
“A, basta, ako ang pinakamaganda. Para lalo pa akong gumanda, hihingi ako ng kaputian kay Ulop!” Ismid ni Lily.
“E, ako din, hihingi ng kutitap sa mga bituin para lalo akong magkutitap!” Sabad naman ni Baby’s Breath.
“Ako din, kay Hamog ako hihingi ng pampaganda!” Sabi naman ni Mini Rose, “Para lalo pa akong bumango…”
“Kay Buwan ako hihingi ng dilaw niyang liwanag para lalong tumingkad ang aking kulay!” Agaw naman ni Marapait.
Kaya, lalong gumanda sina Lily, Mini Rose at Baby’s Breath. May nagbibigay ng kanilang pampaganda. Bigo naman si Marapait.
“Ay, pasensya na, Marapait. Hindi kita matutulongan. Kakaunti lamang ang aking dilaw na liwanag. Hiningi ko rin ito kay Araw. Kulang pa nga, e. ‘Yun ang dahilan kung bakit ga-suklay lamang ako ngayon. Kung minsan nama’y nauubusan ako liwanag, kaya di ako makikita sa mundo.” Sabi ni Buwan.
Nalungkot si Marapait. Kantiyaw pa ang inabot sa mga kasamahan.
“Kapag nasa kapatagan na ako, susundan pa rin daw ako ni Hamog para lalong pagandahin!” Sabi ni Mini Rose.
“Ako rin! Pangako ni Ulop,” agaw naman ni Lily.
“Kayo lang ba? Hinding-hindi ako iiwan ng mga bituin!” Sabad ni Baby’s Breath.
Iniuwi ni Manang Biday ang Lily, Baby’s Breath at Mini Rose.
Mas lalong nalungkot si Marapait. Nag-iiyak. Iyak ng iyak.
Hanggang sumapit ang buwan ng Nobyembre. Dumating ang tag-lamig na dala ni Andap [4] na taga-Siberia. Bakasyunan ni Andap ang Probinsiya ng Benguet. Gustong-gusto kasi ni Andap ang bango ng mga saleng. [5]
“Bakit ka umiiyak?” Tanong ni Andap kay Marapait.
“Pangit ako. Sobrang pangit…”
“Hindi naman. Maganda ka, Marapait. Huwag mong pintasan ang sarili mo. Walang pangit sa ibabaw ng mundo. Lahat ay maganda. Lahat tayo ay nilikha ng Diyos. Walang pangit na nilikha ng Diyos.”
“Hindi totoo yan!. Sina Lily, Mini Rose at Baby’s Breath lang ang maganda. Sila lang ang dinala ni Manang Biday sa kapatagan. May pinagkukunan sila ng pampaganda. Dinadagdagan ni Ulop ang kaputian ni Lily, ang mga bituin naman kay Mini Rose, at kay Hamog naman kay Baby’s Breath.”
Tumawa lamang si Andap. “Hayaan mo, ako ang magbibigay sa iyo ng pampaganda. Kakaibang kagandahan. Naiiba sa lahat ng mga bulaklak!”
“Talaga? Tutulongan mo ako?”
“Oo, gagawin ko na ngayon. Kaya huwag ka nang malungkot, ha?”
Ginaw. Sobrang napakaginaw ang kapaligiran. Umulan ng uraro – ang ga-mais na kimpal ng yelo.
“Ay, habang lumalamig, lalong tumitingkad ang aking kulay. Lalong lumapad ang aking mga petalo.” Nakuha nang tumawa si Marapait. “Maraming maraming salamat, Andap. Napakabait mo.”
Sa isang sanga ng saleng, masayang umaawit ang dalawang ulemshew.[6] Masiglang sumayaw si Marapait. Natutuwa naman si Andap.
“Mula sa buwan na ito, hanggang pagdating ni Tag-araw, ikaw ang pinakamagandang bulaklak ng Benguet! Magpakarami ka at punuin ng kagandahan mo ang buong kabundokan Kordilyera!”
Kaya, tuwing tag-lamig, napakagandang tanawin ang mga Marapait. Nagkalat sila sa lahat ng sulok ng kabundokan ng Kordilyera.
“Ay, napakaganda! Ang ganda-ganda mo, Marapait!” Sabi ni Manang Biday nang muling dumalaw sa Kafagway. Dinampihan pa ng halik ang dilaw na bulaklak.
“Maraming salamat, Manang Biday...”
“Ikaw ang pinakamagandang bulaklak dito sa Benguet!.”
“Totoo, Manang?”
“Oo, naman. Nagsasabi ako ng katotohanan. Saan ka ba kumuha ng pampaganda mo?”
“Kay Andap po, na taga-Siberia.”
Napakaganda ang ngiti ni Manang Biday.
“Iuuwi mo rin ba ako sa kapatagan, Manang?”
“Hindi.”
“Bakit?”
“Huwag kang malungkot. Dahil ikaw ang pinakamagandang bulaklak dito sa Benguet, mas nararapat ka dito.”
“Hindi ba ako nababagay sa kapatagan?”
“Hindi ka dapat mailagay sa plorera na gawa ng tao. Ang dapat sa iyo ay ang pinakamalaki at pinakamagandang plorera, ang kabundokan mismo.” Paliwanag ni Manang Biday.
Matinding ginaw ang kapaligiran. Umulan ng uraro. Alam na ni Marapait kung sino ang dumating.
“Tama ang sinabi mo, Manang Biday. Mawawala ang kagandahan niya kapag dinala siya sa kapatagan. Dito na lang siya. Mainit doon. Malalanta siya. Hindi ko siya masusundan doon. Matutunaw din ako sa sobrang init.” Paliwanag ni Andap.
Kapag buwan na ng Nobiembre, narito na sa Benguet si Andap, mula sa Siberia. Dala niya ang napakalamig na klima. Mag-uulan ng uraro.
Magsimula na rin mamulaklak ang Marapait. Nakakaayang masdan ang dilaw niyang kagandahan sa lahat ng sulok ng kabundokan. Lalo kung idinuduyan ng hangin. Parang gintong-bundok ang tingin sa malayo ang kinumotan niyang bundok.
At pag-dating ng tag-init, maglalaho ang Marapait. Mamamatay. Upang sa panahon ng tag-lamig, muli silang isilang at pagandahin ang kabundokan. Mabuti na lamang nandiyan silang nagpapaganda ng kabundokan. Isipin mo na lamang, kung wala ang mga Marapait, ano ang itsura ng mga bundok na kinalbo ng mga mapagsamantala kay Inang Kalikasan? Ang pangit tignan, di ba?
Kaya, simula noon, hanggang ngayon, sina Baby’s Breath, Lily, Mini Rose at iba pang mga bulaklak lamang ang dinadala sa kapatagan. Maiiwan ang pinakamagandang bulaklak ng Benguet, upang pagandahin ang buong kabundokan ng Kordilyera… # (30)
1. Marapait---local term for sunflower
2. Kafagway---lumang pangalan ng Baguio
3. ekshipit – Nabaloi for wilderness
4. andap--- Nabaloi term for frost
5. saleng – local term pine tree
6. ulemshew – Nabaloi term for isang uri ng ibon
Monday, January 07, 2008
MARAPAIT
(sa mga taga UP Diliman, lalo na kay zig and co... sa ma lit...happy reading!)
Walang Sugat (buod at reaksyon)
(Para sa mga naghahanap ng buod at reaksyon... thanks 4 visiting my blog...)
WALANG SUGAT
Ni Severino Reyes
I. BUOD:
Tulak ng bibig, kabig ng dibdib ang pag-ibig ni Julia kay Tenyong, taal na kulturang Pinay na kung tawagin ay hele hele bago quiere. [1]
Pinapahirapan ng mga Frayle ang mga bilanggong Pilipino, na inakusahang mga filibusterismo o kaya ay myembro ng Mason. Lalo ang ama ni Tenyong na si Kapitan Inggo.
Nilinlang ng mga Frayle ang mga dalaw ng mga bilanggo, sa pagkukunwaring nirerespeto nila ang karapatang pantao. Ngunit kabaliktaran ang nangyayari. Namatay si Kapitan Inggo at di nakayanan ni (Ina) Putin ang nangyari at hinimatay.
Nag-alsa ang mga kalalakihan. Sigaw ng patriotismo. Dahil ang inang bayang ay inaapi na nang tatlong daang taon. Sinugod ng mga Katipunero ang estacion ang Guiguinto.
Ipinagkakayari ni (Ina) Julia ang anak niyang si Julia kay Miguel na anak ni Tadeo.
Inutusan ni Julia si Lucas na ipagsabi kay Tenyong na ipinagkakayari na ng (Ina) Juana niya kay Miguel at naitakda na ang petsa ng kasal.
Hindi lamang taumbayan ang may sentimyento sa mga kolonisador, kundi mga Paring Pilipino tulad ni Pari Teban.
Inestorya ni Lucas kay Tenyong ang dalawang uri ng Pilipinong bumugbog sa kanya: ang taksil ng bayan, ang Makabebe (Macabebe Scouts) at ng mga Katipunero.
Nalungkot si Tenyong nang nalaman ikakasal na si Julia. Kasama ang mga Katipunero, bumaba sila sa bayan. Nagkunwaring sugatan si Tenyong upang makasal kay Julia. Iyon nga ang nangyari, ikinasal sila. Sila rin sa huli. At hindi sugatan ang kanilang pag-iibigan.
II. REAKSYON:
1) Ang dulang ito ay isang comediane humaine.[2]
2) Hindi humiwalay sa punto ng romantisismo [3] ang dula dahil nalulugmok sa mga sumusunod: a) pangunguna ng tungkol sa pag-ibig – nina Julia at Tenyong - masasalamin pa nga ang impluwensya ni William Shakespeare[4] dahil mas gusto pang magpakamatay si Julia (Juliet din, di ba?) kaysa mapangasawa si Miguel at ang katagang Oh, abang buhay ano? di ka pa pumulas na tila hango sa O Death, where is thy sting?; b) pagsasalaysay ng walang katiyakang balangkas – dahil ang layunin ng dulang ito ay bigyan kasiyahan ang mga nanunood; c) pagiging sobrang sentimental – nina Julia at Tenyong, ang taumbayan, ang mga bilanggo lalo na ang ama ni Julia; d) puno ng pagpapakasakit at pagmamartir – ng ama ni Tenyong at mga kasama nitong bilanggo, ang ina ni Julia ay martir din, ang mga katipunero; e) pagbabalik sa kaayusan o pagpapanatili ng kaayusan – decorum[5]; f) pagiging didaktiko o mapangaral – pagpapaalala ng mga valyus ng buhay ngunit kadalasan naman ay di nasusunod; g) pagtakas sa katotohanan o “eskapismo” – upang hindi maramdaman ang kirot at hapdi ng mga sugat ng inang Bayan; h) katolisismong bulag o panatisismo – ang irony nang dula dahil hindi lahat ng nagsasabi ng isa at dalawa ay nagbibilang; h) patriotismong hilaw – tayong taumbayan ang makabagong Lucas at nalilito at di malaman kung sino ang ang taksil ng bayan at ang bayani ng bayan dahil ang the Filipino is worth dying for [6] subalit tila mas mahalaga yung limang daan piso kung saan nakasulat ito; at i) kung anu-ano pang katangiang mailusyon lamang – hindi tayo nabubuhay sa ilusyon lamang kundi kanin at ulam.
3) Hindi ako sang-ayon na ang dulang ito ay isang monumentum aere perennius [7] dahil, ang horizons of expectation in literary interpretation ay di naganap sa dulang ito kundi inilarawan lamang (saglit) ang mga sugat ni Inang Bayan at hindi binigyan ng awtor na kaya niyang lunasan ang sakit o kahit mungkahi [8] man lamang nang mga dapat na gawin [9] at hindi naganap ang exitus acta probat. [10]
III. KATANONGAN
1) Ano ang ibig sabihin ng Walang Sugat?
Ang pangkaraniwan (o, baga, laging) katapusan ng romantisismong Tagalog, “sila rin sa huli.” Hindi nasugatan ang kanilang dalisay na pag-iibigan. (Nakakitaan nga lamang ng paglilinlang.)
2) Ano ang nais ipabatid ng kuwento?
Love conquers all? O, makapangyarihang pag-ibig, hahamakin ang lahat, makamtan ka lamang!11
3) Kung ikaw ang nasa kalagayan ni Tenyong, gagawin mo ba ang kanyang ginawa?
Oo naman.
Bakit?
Dahil may karapatan ng bawat pag-ibig.
Ano nga ba ang ginawa ni Tenyong?
Ipinaglaban ang karapatan sa pag-ibig.
Para saan?
Para sa kanilang pag-iibigan ni Julia.
Para kanino?
Kay Julia.
======
TALASANGGUNIAN:
1) ang pagtitimbang muna ng damdamin bago sagutin ang manliligaw.
2) sentimental (to) comedy
3) Romantisismo, Estilong Pilipino Itinatak sa Nobelang Tagalog, ni Ruby Gamboa-Alcantara , (lektyur sa De La Salle University) http://www.panitikan.com.ph/criticism/romantisismo.htm
4) mula sa kanyang dulang Romeo and Juliet
5) ang redeeming quality ng bawat sinulat
6) mula kay Benigo “Ninoy” Aquino
7) immortal works of literature
8) “The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…” mula kay Dr. Resil Mojares sa kanyang librong “The Origins and Rise of the Filipino Novel” na hinango ni Dr. ni Dr. Mario G. R. Rosal sa kanyang salaysay “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation,” na nalathala sa St. Louis University Research Journal (Journal of the Graduate School of Arts and Sciences), SLU, Baguio City.
9) “I hope to find in (the social critics of his time such as Dreiser, Anderson, Lewis, Hemingway, Caldwell, and Steinbeck) a weapon strong enough to blast the walls that imprisoned the American soul. But merely describing the disease – they did not reveal any evidence that they know how to eradicate it…” ayon kay Susan Evangelista mula sa kanyang thesis na “My Education” ni Carlos Bulosan, na nalathala sa Ateneo de Manila University Press, 1985.
10) the event justifies the deed
11) hango mula sa isang tulang Tagalog
12) mababasa rin ang salaysay tungkol sa dulang ito sa www.kamalig.blogspot.com
Friday, November 23, 2007
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH;
awatenna ti Progress Award for Education
Pinili ti United Filipino Council of Hawai’i ni Dr. Aurelio Solver Agcaoili a kas naisangsangayan nga edukador iti sibubukel nga Estado ti Hawai`i babaen ti panangitedna kenkuana iti pammadayaw a Progress Award for Education.
Maiyawatto daytoy nga award kenni Agcaoili iti maysa a pormal a seremonia iti Royal Hawaiian Hotel iti Waikiki, Hawai`i, iti Estados Unidos ti Amerika inton Nobiembre 24. Kadua ni Agcaoili a mapadayawan dagiti dadduma pay a binigbig ti UFCH, maysa nga aliansa dagiti adu nga organisasion dagiti Filipino iti nadumaduma a parte ti Hawai`i.
Binigbig ti UFCH ni Agcaoili gapu iti aramidna iti edukasion saan laeng iti uneg ti Unibersidad ti Hawai’i nga agdama a pagpapaayanna a kas manursuro iti Ilokano, iti pelikula ti Filipinas ken kultura a popular, iti literatura, iti panagiyulog ken interpretasion, ken iti drama. Kaduana dagiti nagduduma civic organizations ken cause-oriented groups, kasta met ti GUMIL Hawai`i, Annak ti Kailokuan iti Amerika, ken ti Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano, inrusuat ni Agcaoili ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures. Isu met laeng ti nangirubuat iti Fiesta Ilokano ken Amianan a naangay iti Philippine Consulate General ken manamnamanto manen a maangay iti kada Pebrero a bulan a pannakarambak ti Philippine Arts Month.
Kinonseptualisa ni Agcaoili ti agtultuloy a pannakaedukar ti komunidad kadagiti isyu iti kanser ken iti kinaranggas iti taeng babaen ti 4K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kanser ken iti Kinaranggas iti Taeng) ken ti 3K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kinaranggas iti Taeng), agpada a community language program nga adda iti babaen ti Ilokano Language and Literature Program iti Unibersidad ti Hawai`i. Kadua ni Agcaoili a nangisayangkat kadagitoy nga inisiatiba ti Asian American Network for Cancer Awareness, Research and Training, ken ti Domestic Violence Clearinghouse and Legal Hotline-Pilipina Rural Project.
Ni Agcaoili met laeng ti maysa kadagiti nangirugi iti Nakem Conferences a maysa itan a tignayan ken addaanen iti country chapter iti Filipinas, ti Nakem Conference Philippines nga ipangpanguluan ni Dr. Alegria Tan Visaya, sekretaria ti Board of Regents ti Mariano Marcos State University.
Nileppas ni Agcaoili, babaen iti Presidential Scholarship, ti kinadoktorado iti Unibersidad ti Pilipinas a nangisuruanna sakbay a nagpa-Amerika. Dua pay a masterado ken dua a kurso a batsilier ti niringpas ni Agcaoili.
Mannurat ni Agcaoili iti Bannawag; kasta met nga agsursurat iti Ingles ken Tagalog. Ti nobelana a Dangadang ti maysa kadagiti napadayawan iti Centennial Literary Prize idi 1998.
Sunday, November 18, 2007
Villafania’s poetry book launched
The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.
Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.
The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.
The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.
KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.
Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”
Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.
Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.
Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.
Monday, October 29, 2007
An Open Letter To KWF & DJGT Foundation
Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language
We are losing our language very fast. When we lost our native tongue, we also lost our knowledge, our thinking, culture, but most of all, our identity.
We, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. This open letter is to lay propositions to answer the imperative issues. If we work together, the better chances to get rid of these pervasive tribulations.
The most common problem is more and more kabaleyan address their native tongue as impediment. Others prevail such as, in school, student or pupil fined of one peso per word who caught speaking their native tongue. Second, commercial establishments prepare to approach customers in Tagalog. Third, teenagers contributed large slice in the obstruction of their parents’ language.
There should be massive information and dissemination to boost the awareness to speak our native tongue. Produce more books, magazine, comics, journals, newsletters, and newspapers written in Pangasinense. The language would be vanished if there were no dictionary, no literature, and no text of any kind.
In school, speaking in English or Filipino in class should be sternly enforce only inside classrooms and be optional in the hallways, library, grounds and other places. To decimate the freedom of speech and expression in the institution of knowledge is paradoxical.
Creating more laws to preside over commercial establishments let our native tongue spoken freely and or presenting a Pangasinense translation in every signage and advertisement.
Address the teenagers the love of native tongue by gathering them to seminars, symposia, and round-tables. Working with the community people on this matter really helps.
The realization comes only after the strong will. The key to getting a language rejuvenated is getting fresh age band of speakers.
As said, we, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. Working together to decline extinction, the more courage, sacrifices and efforts show.
This writing is most likely to share, as a writer, a cultural worker, a grandfather, a father in helping to address our common problems…
Thursday, October 25, 2007
WHITE LADY
Ti White Lady Iti Loakan Road
PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.
Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.
“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.
White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?
Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.
Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.
Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.
Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.
Idi 1986, nagkaseraak iti Tañedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.
White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.
Medios. Masapul iti mediosna..
“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.
Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!
“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.
“Pasado ala-unan.”
Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.
Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.
“Ania ti petsa ita?”
Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.
“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”
Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?
Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.
Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.
Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.
Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.
Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”
Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.
BROOOOOMM!!!
Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.
“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.
Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.
“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.
Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.
Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.
Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.
Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.
Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.
Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…
*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006
Monday, October 08, 2007
Cordillera Autonomy
Naatap ti Autonomia Ti Cordillera
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?
Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.
Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.
Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.
Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.
Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?
Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.
Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.
Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.
Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.
Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .
Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.
Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##
Monday, October 01, 2007
Two-face Fungus Lover
Reminiscing the past makes me smile. Smile adds life. I should say what happened was out of the ordinary.
Ordinarily, a teenager loves to court not only one but also two or more. The feeling to engage in this juvenile manner is what now a laughing matter. For that matter, I courted so many. Three girlfriends in a row are normal. Generally, of course, there are also those I feel something especial, like Myrna, Angelina and Mercedes. With them, I feel the meaning of love. Myrna comes from the other school while Angelina is my schoolmate. Mercedes is from the neighboring town, which I met during the Inter Catholic School Athletic Association. We are all in the higher level in the secondary. Although, there was no cellular phone or internet before, the means to express love is through letter particularly during special holidays. What was the disorder?
The disorder happens three days before the Valentine’s Day of 1977. I was then preparing cards for Myrna and Angelina in one of the bench in front of Narvacan Catholic School. After signing cards, somebody shouted that one of my friends is in trouble. The shout was so serious. The call intended for me. The need to help is necessary. Putting the two letters in order was in a hurry. Closed them immediately and run to the direction of my friend in trouble. After the problem is in proper order, I decided to go to the post office. I even wrote SWAK in the backside of the two envelopes. SWAK mean, Sealed, With A Kiss. Oh, it’s a day of fun!
Finally, the Valentine’s Day, and decided to visit Myrna in their house. But to my dismay, she was crying and said she never want to talk to me anymore. I don’t know why. My feeling hurts. But I have to move on. I still have two girlfriends. So, I immediately visit Angelina in their home. But Angie was also mad at me. She even curses me and threatens to hit me with a knife. Of course, I asked her what’s happening. But she cried, shouting at the top of her voice that she hates me. She even called me a two-face fungus lover. I don’t know why. What’s happening with these two girls? So what, I still have one girlfriend, right? But the puzzle still kept me thinking. A week passed by. When I met Angie in school and asked sincere talk to settle everything, she handed me the Valentine’s card supposed to be for Myrna. To my disappointment, I sent the wrong card!
Well, since then, I settled to myself, that I should love a one woman only. And that is Mercedes, and we engaged for 12 twelve years. When she left for Hong Kong to work as an overseas contract worker I lost communications with her. To bear my loneliness, I courted again another woman, Yolanda, now the mother of my four bangad children. #


text:
Thursday, August 22, 2013
Sunday, August 11, 2013
Ti Panawen Ti Novella
Wednesday, August 07, 2013
Sunday, August 04, 2013
Friday, August 02, 2013
Wednesday, April 03, 2013
Dumaniwak man met...
ti angin nga impug-aw ti manglimlimo
nga agsit ti kurareng ti nangato a timid,
a pinetpetan ti peke a dakulap ti kulot
nga isem a pinaltuad ti di maunnat
a nakem ti pammarang-parammag a rag-o
dagiti dipay nagawid a balliodong a tukak,
a nadanuman ken naguper iti siasi a tudo
ti manglimlimo a dugudog ti Agosto;
ken ti naluptakan iti kalgaw a di nagbalaw
iti panagpanaw ti linnaaw sakbay pangaldaw
iti pannakakawkaw ti danum ti konsensia
mauksob no kua dagiti naalian semsem
iti parigalsem ti nagbalangbalang a nakem.
Yanak ti di met nagatel a tuktok ti kudkod
ti naalsem nga isem a rubrob ti temtem iti lulonan
ngem ti diaya ti unnat a nawada a muging
ket pikpikan-arakopenna ti nabriat a telon
ti pannakaawat kadagiti dipay nagawid
a baliodong a tukak iti kinelleng dagiti abaleng
iti kapitakan a kurteng ti di maunnat
a naiwawa ken limmaksid iti wanes
ti nalinteg a pagagpaan iti malem
yanak ti isem no kua dagiti nariing manen
a kalman nga inuttotan ti naisalop nga angin
a tugot iti katapokan, inakop ken inaramid
a korona iti biddut a keddeng ti naganus
pay a tibker iti di maatianan a karayan
ni Bacchus; ala, wen, ampapagetda ngarud
dagiti balliodong a tukak nga agay-ayam iti agus
ket didan agawid, ta ti sung-ab ti nabsog
iti rennek ken pennek ti dagidagi nga ulaw
dagiti ubbing a kabaw ket dida mapanawan
iti tektek ti nailitek nga awid dagiti ballog a tukak
nainsiraban nga unnaten ti nawada a muging…
Ti Makaturog Makamukat
(Ti Di Magaw-at A Kalman Ni Mang Siyyong)
Binaddekan ni Manong, ti tugot a napintas
iti katawa dagiti immuna a nagraas
ngem labahas ti napidutna a nanglaslas
ti lubid ti nawarsian a singgalut ti arasaas.
Ket nabannog iti kutibeng dagiti sainnek
a puniebre dagiti di man la tinaliaw nga anek-ek;
nabriaten ti lulonanna iti palek
iti allitawtaw a panagtalek.
Danogdanogenna man angin nga awanan basol
iti ngaretnget ti gemgem a tiniktik-ol,
iti balangkantis a ladawan iti marmol
nga isem ti nakailaw-anan a sakmol.
Agsangsangit anghel a kasigodna iti upay
iti pannakapisang ti ladawan a nagpayapay,
iti garikgirk dagiti ubbing iti tawa a kulintipay
iti sab-ok iti daniw-ay-ay.
Nabannogen kadagiti pabuya
a diandianteng ken salsala a pagkatkatayanna
ket agsangsangit kararuana iti ulimek a kona
ta minisuotan ken dida tinaliaw diayana nga ima.
Nabannog iti awanan pinal a ngayemngem
iti buong ti ulo a di magalem;
ginaona ti burek a saang ti naalsem
ket nagpasag iti barukong a matemtem.
Monday, April 23, 2012
Mulien ti Literatura ti tao
Mulien ti Literatura ti tao
Adda dagiti mangayat iti literatura, idinto ta adda met dagiti saan unay a mangayat. Natural laeng daytoy. Adda ti paggugusto ken kaay-ayo nga adayo ken kabaliktad ti panagraman ti sabali. Adda kabukbukodan a panagraman tunggal maysa. Awan ti maaramidan dita. Isu daytoy ti topiko nga intay pagsasaritaan, dagiti bambanag no apay a makaay-ayo ti literatura no ikumpara kadagiti sabali pay a pagduyosan.
Pagwerretenna ti literatura ti utek. Isu a no kayatmo ti agpasiar iti yuyeng a kayatmo, literatura ti basaem ta itayabnaka dayta imahinasionmo. Ipannaka iti kayatmo a papanan. Ket no addaanka iti agong ti mannurat nakarkaro manen nga ad-adu ti pakairanudam a pagimbagan – iti man pantok ni balligi ken iti pinansial a makapnek iti pirpirmi, karamanen dita ti yaadu ti am-ammom ken makaam-ammo kenka, umadu dagiti gagayyem ken agraem kenka gapu iti naidumduma a talugadingmo. Dumteng kenka ti naresga ken nasalun-at nga aglawlaw. No nawerret ti utek, ipaayna ti adu a banag a makapaganetget.
Isuro ti literatura ti tao a mangisagana a mangsango iti aniaman a situasion a dumteng – kellaat man wenno saan – ken agbalin nga eksperto iti komunikasion. Isurona no ania ti komunikasion ken kasano a pakairanudan. Ta ti tao a dina ammo ti pasikutsikot ti komunikasion, dina met ammo ti agsurat ken mangapseptar kadagiti sinurat. Namnamaem a nawerret ti utek ti tao nga eksperto iti komunikasion ket ammona met nga isurat dagitoy iti pakairanudanna ken iti pakairanudan ti amin.
Isurona ti literatura ti tao no kasano ti agdasig ken aganalisar. Ti makiinnabuyog iti aniaman a bambanag, ti panangtimbang ken panangamiris iti agsumbangir tapno makapataud iti kapkapnekan a bunga ket maresolba dagiti timpuar a lapped a mangsinga ti dur-asan; manggutugot nga agsaludsod kadagiti namnamaen a nakudrep a ladawan tapno maited iti nalawlawag a kaipapanan; aganalisar ken agdasig kadagiti detalye tapno maibuksil ti ad-adda pay a pannakaawat; ken dadduma pay a pakairanudan itoy a banag ta daytoy nga abilidad ken talento ket maibilang a kangrunaan a kasapulan iti biag.
Ipaganetget ken isuronatayo a bennaten pay ti pannakaawattayo. Ti addaan iti at-atiddog a kordon ket ad-adayo kenkuana ti indulto a pakaitebbagan ken pakaikursongan; isuronatayo a mangkita ti lubong a kas iti panagkita dagiti sabali ti lubong ken ti lubong ti sabali. Isuronatayo ti literatura no ania ti aramidentayo tapno at-atiddog ti pannakaawattayo. Napateg unay daytoy, ta no nangednged ti pannakaawattayo kadagiti bambanag a nasken unay, ababa ken nailet unay ti espasio a paggargarawan. Isu nga atitiddog ti pannakaawat dagiti mannurat ta ti literatura ti gapuna nga addaanda iti nawaya ken naraniag a lubong.
Isuronatayo ti literatura a maaddaan iti alerto a pannakaammo kadagiti kabarbaro a kapanunotan ken idea ken no kasano nga usaren dagitoy para iti bukod a pakairanudan ken pakairanudan ti kaadduan ken isu amin nga awan ti labasna. Dagiti kabarbaro a kapanunotan ken idea ti ridaw dagiti makapnek a panagbalbaliw ti biag. Dagiti kabarbaro nga idea wenno kapanunotan ti mangpabaro ken mangbalbaliw ti amin.
Kaipapanan. Dagiti bunga ti literatura ket isuronatayo a mangammo iti kaipapanan dagiti amin nga ar-aramidentayo; gutugotennatayo a mangammo no ania ti naun-uneg a kaipapanan ti biag babaen kadagiti ar-aramidentayo; isu a maipaay met ti ad-adu pay a panagamiris nga isu ti mangmuli kadagiti kababalin, ugali, agraman dagiti kapanunotan a pakairanudan; iti kasta, maaddaantayo iti tured, pigsa ken pinget a makibalubal ken mangisikkir ti presensia iti daytoy a lubong. Iti ababa a pannao, maaddaantayo iti biag a napnuan kaipapanan.
Ited ti literatura ti naidumduma a panagbaniaga. Babaen ti panagpasiar kadagiti nadumaduma a lugar – nga addaan iti nagsasabali a kultura, tradision, pammati, aw-awid, aramid, naisalsalumina ken kabukbukodan a kinabaknang ken dadduma pay. Agpasiar babaen ti mystical, pantasia, adbentura, kinapudno wenno realismo, iti nakabutbuteng, iti lubong ti katataw-an ken al-alia, iti mahika ken dadduma pay. Maammuantayo amin dagitoy ken mapanan uray babaen laeng ti intay panagbasa iti bunga ti literatura.
Makaited iti inspirasion ken ganaygay ti literatura. Kalpasan ti pannakabasa iti bunga ti literatura ket maaddaanka met iti motibasion a mangaramid wenno mangsurot iti kas ti nabasam no di man iduronnaka a mangaramid, mangtulad wenno mangparnuay iti nasaysayaat ken napimpintas pay. Ket gapu ta addaankan iti inspirasion, addan kadagiti dakulapmo ti balligi iti amin a gannuat.
Makaited iti nagduduma a riknatTi literatura – sumangbay kenka kabayatan ti inka panagbasa – naragsak, naliday, iti panawen ti gura ken ayat, iti sakit ken salun-at, iti nasipnget ken nalawag, iti napait ken nasam-it a biag ken dadduma pay.
Sumagmamano laeng dagitoy ti pakairanudantayo iti literatura.#
Share:


text:
SARIBITNIW --- sarita, bitla ken daniw--- wenno declamation...
ala ngarud kailian, padasenyo, ngarud, good luck!
UMUNA A NAILIAN A SALIP TI SARIBITNIW
Maluktan ti Nailian a Salip ti Saribitniw iti bulan ti Hunio, 2005 nga iyusuat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation babaen ti panangesponsor ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ken ti pannakitakunaynay ti GUMIL Filipinas ken dagiti maseknan a probinsia.
Maysa nga eksperimental a porma ti Literatura Ilokana ti Saribitniw a buklen ti nagtitipon a sarita, bitla ken daniw maipanggep iti maymaysa a tema. Maisarita-maibitla-maidaniw ti suheto iti las-ud ti makedngan a tiempo. Minuli daydi dios-ti-aluadna a Pelagio A. Alcantara ti saribitniw ket itultuloy ita agiti kameng ti pamiliana ken nasinged a kakabsatna iti pluma. Kalikaguman daytoy a pasalip ti tumulong a mangpasantak iti panagdur-as ti Literatura Ilokana ken ti nariingan a kultura.
Dagiti pagannurotan:
1. Silulukat ti salip ti Saribitniw kadagiti amin a mannurat nga Ilokano nga agnaed ditoy Pilipinas malaksid kadagiti kameng ti SPADE Foundation ken dagiti agraman pamiliada agraman ken dagiti kameng ti sekretariat ti pakontes.
2. Maangay ti kampeonato a salip iti sigud a Wallace Air Base, Poro Point, Siudad ti San Fernando (La Union) iti maika-22 ti Oktubre, 2005 a pagbabalubalanto dagiti nangabak iti elimination round ti sangapulo a probinsia. Seminar-workshop para kadagiti dadduma a napili ti maaramid iti maikadua nga aldaw.
3. Tallo a bulan ti maited a pawayway kadagiti agregget a makisalip manipud pannakaimaldit wenno pannakaiwaragawag daytoy a pakaammo. Masapul a makadanon kadagiti SPADE-designated provincial headquarters amin a maisalip a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Agosto 31, 2005. Saanen a mairaman iti pasalip dagiti maawat a manuskrito kalpasan dayta a petsa.
4. Addaan ti dua a paset ti pasalip – ti panagsurat (writing) ti manuskrito a maisumite kadagiti provincial SPADE headquarters ken ti panangibasa (reading/oral delivery) ti sinurat. Dagiti laeng tallo a napili a manuskrito ti maibasa iti elimination round nga atenderan dagiti lokal a hurado ken bisita iti nakaiskediul a petsa iti probinsia. Ti umuna a kapintasan a mapili a manuskrito ti mairaman iti kampeonato a salip ti saribitniw. Dagiti autor ti maikadua ken maikatlo a napili ket esponsoranto ti probinsia nga ibagian dagiti autor a mairaman kadagiti duapulo nga agseminar-workshop maipanggep iti panagsurat ti saribitniw. Piliento ti SPADE dagiti aglektiur babaen iti masurot a proseso.
5. Maipanggep iti irarang-ay ti biag (poverty alleviation) iti napudno ken natan-ok a wagas (anti-corruption) ti sentro ti tema ti saribitniw. Maibinggas iti tema ti panangipateg iti nariingan a kultura (cultural heritage) ken pannakasaluad ti aglawlaw (environmental protection).
6. Agatiddog ti sibubukel a saribitniw iti 15-25 a panid. Masapul a maimakinilia wenno maikomputer ti entry iti regular a bond paper (short) ket nasken nga adda margin a maysa a pulgada iti amin nga igid ti papel.
7. Saan a nasursurok ngem 20 a minuto ti kaatiddog ti maiparang a Saribitniw. Dagiti laeng pasetna a bitla (10 a minutos) ken daniw (10 minutos) ti maibasa iti tallaong.
8. Maiwayat ti elimination round iti sangapulo a probinsia ti Kailokuan, agraman Metro Manila manipud Setiembre 2005 agingga iti Oktubre 2005. Dagitoy ti schedule ti panagpili kadagiti naisalip a manuskrito ti saribitniw kadagiti maseknan a probinsia: Abra - Setiembre 24; Metro Manila - Setiembre 25Ilocos Norte - Setiembre 10; Ilocos Sur - Setiembre 11; La Union - Setiembre 17; Pangasinan - Setiembre 18; Cagayan - Oktubre 2; Isabela ken Quirino - Oktubre 1; Nueva Vizcaya - Oktubre 8 ken Benguet/Baguio City - Oktubre 9.
9. Maysa laeng nga entry ti mabalin a maisalip. Ipaw-it ti pakisalip a manuskrito iti uppat a nadalus ken nalawag a kopia ket masapul a maawat daytoy iti saan a naladladaw ngem alas 5:00 ti malem ti Agosto 31, 2005 dagiti coordinators ti SPADE-designated headquarters iti tulong ti GUMIL chapter nga adda iti maseknan a probinsia. Awan ti agparang a nagan ti autor iti entry. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti Paulo ti saribitniw a pakisalip, nagan ti autor, ababa a pakasaritaan ti biag, retrato a 2”x2”. Iraman iti impormasion ti petsa ti pannakayanak, agdama nga adres ken numero ti selpon weno telepono.
10. Ikoreo, iyemail wenno idatag a personal ti pakisalip a manuskrito kadagiti sumaganad: Abra – Prescillano N. Bermudez, c/o Information Center, Bangued, Abra; Benguet/Baguio City – Clarito de Francia, c/o University of the Cordilleras, Baguio City; Metro Manila – Cles B. Rambaud, c/o Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Manila Bulletin Bldg.,, Muralla, Corner Recoletos Sts., Intramuros, Manila ken ni Angel R. Calso, c/o RIMAT, No. 58, Road 7, Project 6, Quezon City; Ilocos Norte – Elizabeth M. Raquel, Pinili, Ilocos Norte; Ilocos Sur – Edilberto H. Angco, c/o Sirmata, Marinella Complex, Metro Vigan, Ilocos Sur; La Union – Crescencia R. Alcantara, Namnama Village, San Fernando City; Pangasinan – Manuel S. Diaz, Nagsaag, San Manuel, Pangasinan; Cagayan – Vilmer V. Viloria, Provincial Government of Cagayan, Tuguegerao City; Isabela ken Quirino – Dir. Baldovino Ab. Valdez, P.O. Box 15, Alicia, 3306, Isabela ken Nueva Vizcaya - Ruperto Manuel, Agrisector Bldg., Capitol Compound, Bayombong, Nueva Vizcaya.
11. Dagiti Premio ti kampeonato a salip: Umuna a Gunggona – P10,000.00; Maikadua a Gunggona – P7,000.00 ken Maikatlo a Gunggona – P5, 000.00. Tallo ti mapili a Pangliwliwa a Gunggona a sag-P2,000.00 kada gunggona. (Mairaman iti premio ti 10% tax a maikissay kadagiti premio nga aggatad iti P10,000.00 wenno nangatngato). Malaksid iti premio a kwarta, maikkanto pay amin a mangabak iti maikwadro a sertipiko ti pammadayaw. Kas nayon dagiti maawat a premio, addanto pay maited a sertipiko ti libre nga innem a bulan a suskripsion ti Ilokano nasional magasin kadagiti mangabak ti umuna, maikadua ken maikatlo a gunggona.
12. Saan a mabalbaliwan ti nangabakan a manuskrito. Daytoy met laeng ti maisalipto nga entry para iti nasional a pakontes. Nasken ngarud a maawat ti SPADE Foundation dagiti nangabak a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Oktubre 15, 2005.
13. Dinto maibabawi ti pangngeddeng dagiti Hurado.
14. Amin nga entries a maisalip agbalinto a kukua ti SPADE Foundation. Mailibro dagiti mangabak a manuskrito ket maikkanto ti kopia ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA).
15. Para iti nayon a palawag maipanggep itoy a pasalip, kontaken laeng ti SPADE Foundation iti tel. blng. (072)7005755; cp no. 09215337599; email: spade_bulletin@yahoo.com. Wenno agsurat iti SPADE Foundation, c/o No. 4, Acacia St., Namnama Village, San Fernando City (La Union).
__________________
Approved for dissemination by SPADE Foundation, Inc., June 08, 2005
Saturday, June 11, 2005
MAKISALIPTAYO, KAILIAN!
SARIBITNIW --- sarita, bitla ken daniw--- wenno declamation...