text:
Ti politikal nga ekonomia ti taxi ken ti nangina a plete
NI BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
BAGUIO CITY — Ngimmaton ti plete iti taxi iti Siudad ti Baguio agsipud Marso, bulan a narugian ti panagpa-calibrate ti metro ti taxi ditoy. Manamnama a malpas ti calibration ti amin a taxi iti siudad ita a bulan. Implementasion daytoy ti Land Transportation Franchising Regulation Board (LTFRB).
Ngem iti katengngaan ti calibration ket nagpetision iti online dagiti komyuter idi Abril gapu ta dakkel kano unay ti inngato ti plete ket saanen a kabaelan ti nababa a sueldoda. Ti gagangay a mangmangged iti Baguio ket agsuelsueldo laeng iti P285-300 kada aldaw.
Iti napan a lawas ket pinaayaban ti City Council ni Deparment of Transportation Cordillera Director Jose Eduardo Natividad maipanggep kadagiti reklamo laban iti nangato a plete iti taxi. Insigurado met ni Natividad a ti dawat ti City Council a pannakaibaba ti plete iti taxi ket maidanon iti central office.
“Namin-adun a ngimmato ti presyo ti krudo ken gasolina, kagiddan met daytoy ti panagngina dagiti pyesa ti lugan ken kangrunaan a gagatangen,” sungbat ni Mang Ben, driver-operator ti maysa a taxi idi sinaludsod ko no ania ti makunana iti panagngato iti flagdown. “Iti las-ud ti tallo a tawen, naminsan laeng a naingato ti flagdown manipud P25 naingato iti P35. Naminsan a nakissayan iti P5.00 ken naingato iti P10,” intuloyna.
Ni Mang Ben ket dua dekadan nga agpaspasada iti taxi. Tagikuana ti maysa yunit a taxi nga isuna met laeng ti mangmanmaneho ngem adda pay dua a drayber a karelyebona. Impalawagna no ania ti nagdumaan ti sigud a kuenta ti plete iti dati ken iti baro nupay parehas a P35 ti flagdown. Idiay dati, P35 ti flagdown iti umuna a 400 metro ken manayonan ti P2.00 kada 200 metro a running time ken P2.00 waiting time kada maysa a minuto ken 30 segundo. Iti baro a kuenta, P35 ti flagdown + P2.00 kada minuto a running time + P13.50 iti kada kilometro. Kas pagarigan maysa kilometro laeng ti kaadayo ti papanan, ti average a patak ti metro ket mamintallo kada kilometro iti regular wenno saan a natrapik a kalsada. Iti dati a kuenta: P35 (flagdown) + 6.00 (2.00×3 patak) = P41 ti plete. Iti baro: P35 (flagdown) + 13.50 (per km.) + 6.00 (2.00 x3 patak) = P54.50 ti plete. Aggiddiat iti 13.50. Makita ti dakdakkel a nagiddiatan no ad-adayo ti tarayen ti lugan ta malaksid nga agnaynayon ti dos pisos kada minuto agnaynayon pay ti 13.50 kada kilometro, doble-kabig.
Inyangaw ko kaniana a doble-kabigda met ngarud iti pastrek, “Saan met ta nagadu met ti gastos iti panagpa-calibrate ken adda pay regular a gastos iti baro a rekisito tatta a gadgets, ken agtultuloy latta met a ngumatngato ti presyo ti krudo ken dagiti gagatangen” insungbatna.
Ti gastos iti calibration ken resealing iti metro ket P1,500 ken P500 ti fare increase tariff. Ngem sakbay iti calibration adda dagiti rekisitos a gadgets: global positioning system P3,000 – 5,000; dashboard camera/cctv P2,300 – 5,000; WiFi device 1,500 – 2,500. Dagiti laeng accredited ti LTFRB a suppliers ti GPS ti mabalin a paggatangan. Isu nga agbayad ti operator iti maminpinsan a P11,800 – 14,500 para iti calibration ken gadgets.
“Para kadagiti dadakkel nga operator ket kabaelanda dayta ngem ti kas kaniak a maymaysa ti unit-na, nadagsen unay,” kinunana. Nakalaka pay kano ni Mang Ben kadagiti gadgetna ta tinulungan isuna ti kooperatiba no sadinno ket miembro isuna. Tumultulong ti koop-na kadagiti miembro a drivers/operators tapno maka-discount iti GPS device ken mabalinda pay ti umutang para iti kas kadagitoy a paggastosan.
Adda pay gastos ti operator a binulan: buwis P657; SSS P560; GPS ken WiFi load P500; change oil, minor repair & maintenance P3,000; voluntary smoke emission test P50; receipt tape P50, agdagup iti P4,817 kada bulan. Adda met ti tinawen a gastos iti registration a P6,500.
Sinaludsodko ni Mang Ben no mano met ti birok ti makipaspasada a drayber. Kinunana nga adda met ti maiyaw-awidda kumpara idi a no dadduma ket saan a makumpleto ti boundary ta bassit ti napasadaan diay drayberna. Kinunana a ti kadawyan a boundary idi 2017 ket P900 – P1200 kada aldaw. Itatta ta naimplementar ti Tax Reform for Acceleration and Inclusion (TRAIN) Law ket 1,400 – 1,800 gapu ta dakkel met ti nginatuan ti presyo ti krudo. Agnayon iti 300-500 iti gastos ti krudo iti inaldaw, dakkel daytoy a guyod iti pastrek ti drayber.
Ti gross a mapasadaan ti drayber iti 24 oras ket 3,500 – 4,000 idi 2017; itatta ket 4,500 – 5,000. Daytoy a gatad ket dandanin awan turog ti drayber, maximum daytoy ken manmano ti agar-aramid ti kastoy ta kasapulan met ti turog, kas kinuna ni Mang Ben. Iti estimate, P250 – 300 kada oras ti gross income. Adda met ti half set laeng nga iskema wenno 12 hours a panagpasada. Agboundary ti P750 ti agpasada iti aldaw ken P700 met iti rabii. Dakdakkel ti pastrek iti aldaw ngem iti rabii.
Segun ken ni Mang Ben dakkel met ti gastos iti krudo, P900 – 1,200 idi 2017; 1,000 – 1500 itatta iti kada aldaw. Ti panagtantya, adda neto a pastrek ti drayber a 1,900 – 2,000. Ngem saan met nga inaldaw ti panagpasada ti maysa a drayber, kadawyan a mamintallo laeng iti makadominggo wenno 12 aldaw iti makabulan. Agdagup a 22,800 agingga 24,000 ti makabulan a pastrek ti maysa a drayber nga addaan regular a pasada (12 aldaw/bulan). “Adda met ti maminsan wenno mamindua laeng nga agpasada iti makadominggo ta adun dagiti drayber nga awan met ti maipasadada,” kinuna ni Mang Ben.
Ti regular a drayber ni Mang Ben a ni Jun ket kas met laeng kenni Mang Ben nga adda pagad-adalenna a dua nga anak. Iti agdama, ti baket ni Jun ket adda met pamastrekanna a P5,000 kada bulan a para bantay iti maysa a puesto idiay tiendaan. No pagnayonen ti pastrekda nga agassawa, adda met 27,800 nga income-da iti makabulan. Ti kabuklan a gastosda iti binulan ket agarup 28,000 para iti abang ti balay, kuryente, danum, pagluto, taraon, toiletries ken pagdalus/paglaba, balon a kuarta dagiti ubbing, school fees (para iti public school ken junior high school ti dua nga anakna), school supplies ken plete. Saan pay a nairaman dita ti maintenance nga agas ni Mang Jun, badbado ken sagpaminsan a pagliwliwaan nga aktibidad ti pamilia. Ti family living income-da Jun ket P926 iti inaldaw ken P933 ti gastosda, agkurkurang iti P7.00 kada aldaw wenno 200 iti makabulan.
Ni Mang Ben ket tallo ti putotna, nagturposen nga agadal ti maysa ken dua pay ti pagad-adalenna iti kolehio. Adda P36,400 a binulan a net income-na manipud iti boundary ken 14,000 manipud iti panagpasadana, agdagup ti pastrekna iti P50,800 kada bulan. Awan ti pamastrekan ni baketna ta managsaksakit kano daytoy isu a simmardengen a mangup-opisina. Aggasgastos ti pamiliana iti P35,700 (abang ti balay, utilities, taraon, plete, toiletries, balon ti ubbing, ken dadduma pay); tuition/schooling P12,000; ammortization ti lugan (taxi) P14,000; maintenance/gastos iti taxi P4,187; agdagup ti P65,887 kada bulan. Agkurang ti pastrekna iti 15,087, saan pay a karaman ditoy ti binulan a maintenance nga agasna ken ni baketna a dumanon iti P8,000. Tumultulong kenkuana ti inaunaan nga anakna (ta agsusueldo metten) iti binulan a bayad iti ammortization ti lugan ken para iti agas.
Iti apagtaldiap, kasla doble-kabig ti pastrek ti operator ken taxi driver ngem idi imbingay ni Mang Ben ken ni Mang Jun ti aktual a kasasaadda iti ekonomia, agkurkurang pay gayam ti birokda kumpara iti gastosda. Imbaga ni Mang Ben a dakkel ti epekto ti panagngato ti presyo dagiti gagatangen ken uray pay ti tax ken panagpaeskuela. “No awan ti tulong diay inaunaak ket diak ammon no kasanok nga isakad ti pamiliak,” kinuna ni Mang Ben.
Adda ti inruar ti LTFRB a Memorandum Circular No. 2017-033 idi Disiembre 2017 kasilpo iti modernisasion iti transportasion. Kabilang ditoy ti modernisasion ti jeep, taxi, bus, transport network vehicle service ken dadduma pay.
Kas met laeng iti jeep, mai-convert iti fleet dagiti unit ti taxi. Kayat a sawen, patarayen ti maymaysa nga operator ti maysa a fleet wenno adu a units ti taxi (minimum 10 units). Adda dua a pagpilian iti panangiwanwan iti fleet, babaen ti kooperatiba wenno korporasion. Iti kooperatiba, mabalin nga agtitipon dagiti babassit nga operator ket mangbukelda iti kooperatiba nga isuda mismo ti mangiwanwan ken agbibingay iti pastrek. Iti korporasion, kumpania wenno kaptalista ti akinkukua ken mangmanehar ken agnomar iti pastrek.
Sinaludsodko ni Mang Ben no ania ti makunana ditoy. “Awan pay met ti kasta ditoy Baguio ngem adda mangmangngegko a maikkat kano ti 2010 ken dadaan pay a model ti taxi, ken adda metten ti memo,” insungbatna. “No maipatungpal dayta, kakaasikamin a saggaysa ti unit-na. Di pay dagiti dakkel ti puonanna laeng ti mabalin nga operator,” innayonna. “Ngem no kasapulan nga agpiliak, piliek ti koop ta ad-adu met laeng ti mairanud iti ganansia. Masapul laeng ti panagkaykaysa dagiti small operators.”
Kas met laeng iti jeep, mai-phaseout dagiti daan a modelo. Segun iti nakuna a memo, ti model ti lugan ket kasalupan a current wenno iti agdama para iti aplikasion iti franchise ti taxi.
Segun iti pannakiuman iti sumagmamano a grupo ti transportasion ditoy Baguio, adu dagiti bassit nga operator wenno addaan maysa, dua wenno nababbaba ngem sangapulo a bilang ti taxi unit. Adda laeng sumagmamano nga operators nga addaan 10 wenno nasurok pay a units: Erra taxi (25 units) a tagikua ni Racquel Bustamante; Dragon Panda/ Rooster taxi tagikua ni Tirso Tan; 2Star/ 3Star/ 4Star taxi ni Estrella; Hamero/ RamV taxi ni Cabradilla; Mamasita taxi ni Rufo Gayoso; Jeannuard taxi; Uriah taxi ni Jocelyn Panayo; ken Darly taxi ni Jovito Orfano.
Iti agdama, adda nasurok 3,000 a rehistrado a taxi ditoy siudad ngem adda met dagiti maipaspasada a kolurum.# nordis.net


c: text/html

text:
PETER LA. JULIAN
RIPPING APART THE MASK OF AN ILUKO LITERARY ICON
There is an on-going “war” in the internet involving Iluko writers-- dagiti agdadamo, the not-so-young, and the so-called bangolan—that has kept the Ilocano websites like dadapilan.com and iluko.com alive for some time. It could have stemmed from one cause: the controversial article, “Ket Napankami met Nakitimpuyog, Atanud! “ Written by prize-winning author Errol L. Abrew of Caba, La Union, the feature article, published in the Bannawag last year, was based on the international literary convention held at Camp Samal, Tumauini, Isabela last October.
The visible protagonists—those who don’t hide their identities-- include this writer, Abrew, the editor of Regional Diaryo; Djuna Alcantara, president of Gunglo dagiti Mannurat iti La Union; Julio Belmes, an Abra writer now based in Dubai, and their sympathizers, on the one hand, and an Ilocano writers’ group based in Metro Manila, who hide under aliases like Mama Anawa and Ilocano Siwawer. A visitor of dadapilan.com has identified Ric Agnes, a Bannawag columnist, and a member of Gumil-Oahu (Hawaii) as one of those “nagabungot” who have been throwing brickbats at us. His visible nemesis, it appears, is Linda Bulong, one of the few Ilocana writers, of the University of the Philippines in Diliman.
A supposedly respected Iluko literary icon, Reynaldo Duque, Palanca Hall of Famer, has joined the fray. He could be one of those cowards who hide under false names in the websites. This time, he came out open via the print medium—in Bannawag, the Iluko weekly magazine. Rey has maligned us—he did not identify us by our names but it was clear it was us he was hitting—in his article, “Ti Dalan nga Agpa-Kalimugtong” that appeared in the Feb. 9, 2009 issue of the magazine.
Duque’s article could be described as self-pontificating, narcissistic, and smacks of dishonesty that is unexpected of a writer of his caliber. His digression, in the category of dialogic utterance in literary criticism, has nothing to do with his subject matter—his struggles as a creative writer. But he had to do what he was bidden to do: hit us with his kind of ammos from his literary arsenal that only produced a dud and, unfortunately for him, exposed his true self. Yes, Duque, in his article revealed the kind of person that he really is. Based on his own article, we can conclude that Duque is after all a rascal, a corrupt person. He is also a coward because he could not identify me by name as the subject of his unjustified wrath.
A person is not credible to deliver a sermon on morality, as Duque did, when his intellectual-moral acumen is under question. Why, Rey, saanmo pay a mapaggiidiat dagiti balikas nga etika ken etiketa? Are you talking about etiquette (say, table manners) or about ethics, a system of principles that should govern people like writers and journalists?
Abrew has written a letter in response to Duque’s diatribe. It was sent to Bannawag, but the editor, Cles Rambaud, would not print it. Abrew, an activist during the Marcos years, has e-mailed us his Letter to the Editor (Bannawag). We are reproducing it in this column. (basaen iti baba ti sibubukel a surat, Naiyaw-awan A Napan Kalinugtong - Editor)
-000-
Instead of presenting facts in his so-called “memoir”, Rey Duque went inside of himself and revealed his true self. Let us analyze a paragraph in his digression in “Ti Dalan nga Agpa-Kalimugtong”(Bannawag, Pebrero 9, 2009.) Ngem ania kadi ti pagrukodan ti kabaelan ti maysa a mannurat? Apay nga iti henerasion a nakaibilanganmi, natudingankami a kas “Eskolar ti Bannawag”? Gapu kadi ta nagbalinkami a paborito ti Bannawag no maidilig kadagiti dadduma?
Elsewhere in the salaysay, there is a subtitle: Eskolar ti Bannawag. In the article, Duque was using the “we” editorial pronoun—“we” is used in editorials to indicate that the writer is speaking for the editorial staff even if he or she wrote the piece. As used by Duque, “we “ is “I” ( siak).
Duque? Eskolar ti Bannawag? No dina imbaga, diak ammo. He is now making that claim himself 40 years or so after his group, except perhaps Gunding who was gainfully employed then, and our group made Bannawag a major source of income through writing. Bannawag scholar? Who designated him so? Manong Tante Casabar? He is now dead. Tatang David Campanano? He is now dead. Manong Johnny Alegre? He died last year. Only the surviving Bannawag staffer at that time, Juan S.P. Hidalgo, Jr., can testify.
But, of course, JSPH will dismiss this claim as the product of Duque’s deluded and narcissistic mind.
By making this dubious claim, Duque (note also paborito ti Bannawag and nabugas a gapuanan) was also saying that we, including JSPH, were of lesser minds. He also insulted his drinking buddies at that time —Eddie Angco, Manny Diaz, Gunding La. Foronda, Narding Belen, Arsing Cortez ( Arsing, pudno kadi a nagpukaw ti $1,000 nga indonarmo iti Gumil House?)
Yes, the mind of Duque was superior to the combined minds of our group that rented in the 1960s a rundown house, not an apartment, along Corominas Street in Quiapo, Manila—Lorenzo and Herman Tabin, Prescy Bermudez, PLJ, Terry Tugade, Tante Domingo, Ben Chua and Jimmy Lozano.
Winning 105 medals and becoming a Palanca Hall of Famer are achievements that installed Duque in the pantheon of not only Ilocano but Filipino literary heroes. I admire and congratulate him for these feats that, unfortunately, must have given him the franchise to malign us in his article.
He quoted Shakespeare in his anagram but, ironically, Shakespeare slashed him in the face for Duque’s “Ti Dalan nga agpa-Kalimugtong” narrates volumes of his cockiness and arrogance. He was writing about humility as one writer’s supposed trait. And yet he was angrily berating us—PLJ, Franklin Macugay, Errol L. Abrew-- for filing a complaint before Bannawag management. He did not investigate the cause of the complaint; instead, he came out with guns blazing like mad. Awan giddiatna iti ukom a nangibaba iti sentensiami: Awan karbenganyo nga agbalin a mannurat. He did not try to understand the context of “palipit”. In defending Cles Rambaud, the associate editor of Bannawag, and his selective policy, he was self-pontificating. Has Duque lost his balance, or rhetorical skill, if he has any?
Let me digress, not in the manner that Duque did with his dialogic utterance that had nothing to do with his “memoir”. This is relevant to the discourse.
We as writers are supposed to be civilized, cultured and honest, not given to corruption. Why did we savage the funds for the construction of our memory in Suso? The abandoned patta speaks to us in the silence of the rusting iron bars and the deteriorating concrete and stones. Why did we betray our ideals and the old man, “Ti Tan-ok ti Kailokuan”, now wheel-chair bound, and the wife who welcomed us with open arms, year after year, with food and shelter in lit saluyot’s sacred ground by the sea? In her sorrow, our great mother, the first president of the University of Northern Philippines, said, “Bulok ti gunglo, Peter.”
Inyetnag ni Dra. Dedicacion Agatep-Reyes, 84, ti pangngeddengna iti pasado alas dies ti bigat ti Sabado itay Pebrero 28. Naggapuak idi idiay Laoag ket dimmagasak iti pagtaengan dagiti ag-Reyes idiay Suso iti panagturongko idiay Baguio tapno agatendarak ti Panagbenga 2009 idiay Burnham Park.
The brilliant lady—she clashed several times with Carmeling Crisologo over policies at UNP-- was then wearing an elegant silk black dress with flowers and the devastating beauty of the young years was still evident despite the lines creasing her lovely face. Apo Godo, 91, ravaged by three strokes, was on her side. (Asked who his visitor was, he, without batting an eyelash, pronounced my name clearly and distinctly. I was close to tears because the authentic Iluko literary icon, Pedro Bucaneg incarnate, the very humble man of many talents remembered me and called me by my name.)
Now, Rey, you wrote about loyalty to an organization I left in 2005. Can you synthesize the unstated message of Elbert Hubbard’s poem with respect to Gumil Filipinas? Can you challenge the judgment on the gunglo promulgated by one of Ilocandia’s most revered educators?
(kitaen ti ladawan ti autor ken dagiti Reyes ditoy ->>)
(adda pay tuloyna)
ERROL L. ABREW
NAIYAW-AWAN A NAPAN KALIMUGTONG
Kadakami nga arig apagdap-aw pay laeng iti lubong ti Literatura Ilokana, makaited inspirasion ken pannakkel ti salaysay ni premiado a mannurat Apo Reynaldo A. Duque (“Gapu iti Bannawag, Natuntonmi Ti Dalan nga Agpa-Kalimugtong,” Bannawag, Pebrero 9, 2009).
Aglalo idi mabasami, kas nakunana met laeng, nga addan aganay a 105 a pammadayaw a binakruyna sipud pay nagbalin a mannurat iti Iluko. Aglalo ket nagbalin pay gayam a Hall of Famer iti Palanca. Wow! Unayen. “Awan seguron ti makaartap iti daydiay a nagapuanan,” nakunami. Maysa ngarud a teddek ti Literatura Ilokana ni Apo Duque nakunami – pagtamdan ti siasinno man nga agpanggep a sumbrek tapno agbalin datay kunana nga “adipen iti balikas.”
Nasayud, makapikapik ken naannayas iti panagtaray ti nasao a salaysay, gapuanan ti maysa a no iyarig koma iti ay-ayam nga ahedres, isu ket makuna a grandmaster. Ngamin ket kaslaka la umul-uli iti nakangatngato a torre, iti panangsurotmo kadagiti nabaked a gapuanan ti nagaget a pluma ni Apo Duque.
Agingga a nakagtengkami iti daydiay pasetna, ti kapantokanna, dagiti parapo a maiyarig ti kuna ti Biblia “a nagbalin a ngilaw nga inserrekna ti bagbagina iti uneg ti botelia iti bangbanglo”. A namagrupanget kadakami, idinto a timmaud la ket ti pannakaariekmi.
Memoir, laglagip kunana ngem amaya, a gapun ti kaadun ti binakruyna a pammadayaw, ket kunam lan’ sinno a mangidalan kampay idi iti kinapudno.
Adda di mailinged nga ayug-palastog ti salaysay ti premiado a mannurat. Pagdaksanna, pinasagidanna pay a dina met ngad maitured nga inaganan dagiti ipagarupna a kunana a “Dagitoy, awan karbenganda nga agbalin a mannurat. Nagpantalonda iti awanan etikita.”
Sinno met ti nangted iti bangolan, premiado a mannurat iti lisensia, prangkisa, karbengan, pribelihio a mangidiktar iti kasdiay? Dios kadi a mangukom iti intero a panagsuratan?
Sakbay koma met nga agpasagid, mangakasaba ti self-proclaimed nga “Eskolar ti Bannawag,” in-inayadenna koma met iti agibbet iti sarita, balikas wenno ania man a banag – aglalo no dina met ammo ti puon ken pudno a gapuna ti taltalanggutangenna. Nga indarum laeng dagiti maseknan kaniana, a dida met kabalinan a rasonan iti bagbagida. Ken iti nasao a kaso, saan met nga isuda ti nakaiturongan dagiti sursurat.
Unfair ti kasdiay. Ti pudno a mannurat, timbengenna ti pudno iti agsumbangir, babaen iti panangalana ti makuna dagitoy iti nasao a parikut wenno ania man a dida nagkikinnaawatan. Mabalin a nalipatannan, wenno dina pay nabasa ti kuna ti maysa a pagsasao: Tallo ti klase ti pudno: ti pudno iti imatangmo, ti pudno iti imatang ti sabali a tao, ken ti husto a pudno.
Ti rumbeng koma, kainnumanna ida, agsaludsod, no kasapulan. Sananto iparang a balanse dagitoy nagsupadi a kapanunotan, iti maymaysa nga espasio, aglalo ket salaysay, a dagiti datos ti pagibatayan, saan a patta-patta laeng. Balanse. Ngem iti nasao a salaysay, ditayo met mababalaw, ta piksionista met ni Apo Duque, bunga laeng ti panpanunot dagiti sursuratenna. Ken, gapu ta Eskolar met ngad’ ti Bannawag, natural nga isakitna dagiti kakaduana iti Bannawag.
Dina nakita nga adu met dagiti mas masirib pay ngem isuna nga agbasbasat’ Bannawag. No adda man ayug ti panangipakitana met iti superiority complexna, dayta iti bukodna laeng nga opinion ken pagarup, panamati ken patta-patta.
Sabagay, pudno met ti kunana. Nga addayta ti “naipannurok a kinaarsagid” kadagiti mannurat nga Ilokano. Ken inayonna pay koma, uray ania met a puli. Ta saan met a monopolio dagiti Ilokano a mannurat ti kinaarsagid. Ket iti nasao a salaysayna, isu met la a mismo ti nangipaneknek, babaen iti dina mateppelan numan pay kunana a “di koma nasken a madakamat ngem isu met ti sapulen ti gundaway” ti kina-arsagidna ket insuratna. Iti English, “look who’s talking,” kunada, kitaen no sinno ti agsasao.
Nalawag a dua laeng ti paspasagidan ni Apo Duque iti nasao a salaysayna. Umuna, da Apo Peter La. Julian ken TMIF (Timpuyog Dagiti Mannurat iti Iluko Filipinas) nga ipanguluan ni Franklin Macugay. Maikadua, ‘toy nanumo a nagsurat, Errol L. Abrew.
Nabasam kadin dagiti dadduma pay nga emails ni Associate Editor Clesencio Bugarin Rambaud malaksid kadagiti addan iti sirkulasion iti Internet Apo Duque?
Kunami a dakami ti paspasagidam ta mismo a ni Apo Rambaud, iti maysa kadagiti emailsna ti nagkuna nga iti intero a pakasaritaan ti 74 a tawenen iti Bannawag, dagitoy pay laeng a naagapad (La. Julian/TMIF/Macugay ken Abrew) iti nakaitured a nagsurat iti Bannawag ti nakunam iti salaysaymo a “No dadduma met, agsuratda nga agipulong iti publisher wenno akinkukua iti magasin.” Ngem kuidaw, ta di met maripar no sika ket pudno a mannurat wenno saan, wenno saanka a sigurado kadagiti datosmo (ta dimo met pay naala ti biangmi), ket pinilim ti nagpasagid.
Kitaen koma pay met ni Apo Duque ti bagina iti sarming, santo met agikasaba iti padana, no dinan ibilang, ket kunana nga “agbirbirok ti kabusorna iti kastoy a mannurat.”
Adu dagiti mannurat ti kunam lan’ sinno met nga agmoramoralizing, agindadalus, ngem dida met makita iti bagbagida.
Dagiti kakastoy a salaysay ti sumangkautro a makimitmitir, mangpaspasged, mangrubrubrob ti awan kanibusannan nga innapas iti nagbabaetan dagiti mannurat nga Ilokano, nga inrugi ti henerasion ni Apo Duque.
Saan kami met a kasla kadagiti dadduman a pinaspasagidam iti kallabes a nagkunaam nga “addaan iti nangepngep a kapanunotan” ta ammomi met ti pagsasaadanmi.
Ammomi met a kanayonto latta nga agsursuro kam’ a mannurat. A no di man maipablaak ti sinangalmi, paset dayta ti editorial prerogative ti maysa nga editor, ta dakami ket editor met. Maipablaak ken saan dagiti unsolicited articles nga itedmi, ammomi met a dayta ket karbengan ti maseknan a publisher ken editor.
Dagiti laeng mannurat a dida ammo wenno awan-talekda iti bukodda a kabaelan ken kabalinan kas mannurat ti pagapunan dayta dakes nga apal. Ken no dadduma, adda met dagiti uray pay bangolanen a ma-insecure iti isisingising ti maysa nga agngayangay a mannurat, a nagbalinen a “kariar” ti kinapantok ti kangato ti naragpatdan kano iti literatura.
No kadagiti panid ti Bannawag ti pangibatayan, wen la ketdi a, “narasrasay pay ngem obispo dagiti gapuananda a maipablaak,” iti simple a rason nga arig kaskastrekmi pay laeng nga agbalin a mannurat iti Iluko.
Saan met a panangibaklay iti bukod a bangko, saan kami laeng met a mannurat iti piksion, salaysay ken daniw. Periodistakami. Ket iti linawas nga ingkami panagsursurat iti column ken editorial iti English, Tagalog ken Iluko, sipud pay aglima a tawenen ti napalabas, iti maysa a rehional a pablaakan, saan kami metten nga agraraman, agbibisin ken makuna a “kalukkopanen ti ilem ti isip ken pusoda” iti saan pannakaipablaak dagiti artikulomi.
Nagbalin kami met a koresponsal iti maysa a nailian a pagiwarnak ket nakitami metten ti naganmi a sagpaminsan met a maipablaak. Napadasmi metten ti nagbalin nga editor iti maysa a newsletter a naka-base idiay Jeddah, Saudia Arabia a naiwaras iti intero a lubong iti kumpania idiay ballasiw-taaw iti uneg ti tallo a tawen a panagobrami sadiay. Kasta met dagiti saanen a mabilang a nagbalinanmi nga editor kadagiti newsletters iti pribado ken publiko a nagtrabahuan, iti nasurok a dua a dekada. Dagitoy a kapadasan, naigameren iti kaungganmi ti rikna, a kadawyan laengen, gapu metten iti kabayagen ken regular a pannakaipablaakmi, sipud pay idi adda kam’ kadagiti campus organ iti haiskul ken kolehio. Ali saanmin nga ibaga pay dagiti dadduma a nagtengan, nagun-od ken nagbalinan ti kinamannurat ken kinaperiodistami ta ibagadanto pay ket a nalastogkami. Bay-anmi a ti reputasion ti mangikayamkam a saan nga aggapu a mismo kadakami, tapno dida met kunaen a napalangguadkami.
Kayatmi a sawen, adu met dagiti mannurat nga Ilokano, a no manmanodaman a mabasa iti Bannawag, addada iti uneg iti akademia ken dadduma pay a luglugar, a dagiti sinuratda, adayo a nasaysayaat pay ngem dagiti mabasa iti ‘sumilasu’, datay kunan’ Dr. Aurelio Solver Agcaoili nga “useless body of pulp” a linaon ti Bannawag.
Ilokano ni Apo Francisco Sionil Jose, a National Artist, ngem saan a mabasbasat’ panid ti Bannawag. Ilokano ni Jose Maria Sison ti Cabugao, ngem awan a mabasa kadagiti panid ti Bannawag. English ti sursuratenda. Umayonkami, iti daytoy a kapanunotan, kas imbaskag ni Dr. Agcaoili, iti salaysayna a “Pathologies of Ilokano Poetics.”
Nungka man ammomi met, nga awan ti siasinno man, uray payen ti mismo a publisher, uray payen ti akinkukua, nga adda karbenganna a mangkuestionar wenno makibiang iti editorial policy ti ania man a pagsuratan. Nga awan met a naagapad iti daydiay a suratmi iti publisher. No di ket damdamagenmi no adda selective policy (underscoring supplied) ti Bannawag, mainaig kadagiti artikulo a rumrummuar ken mapilpili a rummuar.
Insubmitirmi ti nasao nga artikulo, maysa nga unsolicited article, a ti pammatimi ket addaan met ti makunkuna a journalistic character, kas salaysay. Addaan news value, immediciacy ken dadduma pay a kababalin, tapno maikari met a rummuar. Awan ti immuli a kapanunotan wenno pammati, pagarup a napinpintas daytoy ket masapul a maipablaak, ta maymaysana daydiay a kita ti salaysay idi a naaramid. No di ket, adda iti editor dayta a pangngeddeng.
Ti nasao nga artikulo (“Ket Napankami Met Nakitimpuyog, Atanud!", Bannawag Dis. 29, 2008), ingkarin Apo Rambaud nga ipablaakna, moot and academic ti suratmin. Ta impablaakna met laeng.
Ngem ti di ammo ni Apo Duque, ta saanen a naagapad dagiti nagipulong, inadmitirda a daydiay a salaysay, gapu iti kaadut’ trabahoda Apo Rambaud ket naliwayanda nga inikkan iti prayoridad, kas naikari a maipablaak. Ket ti nakaskasdaaw, ta iti maysa kadagiti emails ni Apo Rambaud ket nakunana idtoy numo a “diak la ammo kabagis no kaano a maipablaak, parikutko ngamin ti kaingpis ti Bannawag.” Ania? Associate Editorka a pinusgan ti Editor-In-Chief, dimo ammo no kaano a maipablaak ti ingkarim a maipablaak? Amaya.
Ken maysa, kuna pay ni Apo Rambaud, a total “panggep iti TMIF met laeng ti nasao nga artikulo, kasla met la GUMIL daytoy awanto met la’t mangbasa”. Isu nga impasulida. Ngem idin ta i-follow-upko, dinoblek pay nga inyemail manen, ket nasaok a TMIF ti nangted kaniak ti assignment, sarcastic pay la a nagkuna met a “wen, ipablaakmi, saan a gapu ta mabuteng kami.” Unayen. Ania a klase ti editor dayta a kasta ti panagsasaona ken panagrasrasonna? Ken kunana pay: “ay-aywem ni Juan”. Take your pick, dakayon nga agbasbasa ti manganninaw ti kayat a sawen daytoy.
Ti puntos ditoy, appo nga agbasbasa, daytay ikkantayo koma met ti umno a paglugaran dagitoy a banbanag. A no nagkibaltang man dagiti adda iti Bannawag, (ta taoda laeng met) addaanda koma met iti kinapakumbaba ken manakem nga aramid nga agalabar kadagiti nagkamtudanda. Wenno, no adda pay nabatbati a delicadezada, nasaysayaat laengen nga aglusulosdan, ta nagliwatda met iti pagrebbenganda. Malaksid no mabutengda nga awanen ti masarakanda pay a pangalaanda iti taraon iti rabaw ti lamisaan. No adda man kinaarogante wenno kinalastog iti panagkitkitada kadagiti padada a mannurat, dakam ditoy baba, maawatanmi met dayta a kababalinda. Ta adda met a talaga dagiti aginpapakumbaba ngem saan latta a mailinged ken maikkat ti nailasagen a kinalastogda.
Daytoy, kayatmi nga ipaawat, a ti napasamak iti nagbaetanmi kenni Apo Rambaud ket saanna a kayat a sawen nga iramanmi metten ti institusion a Bannawag. Saan a kasla iti agdama a presidente a no tiraem ti estado, ti ipagarupna ket isu a mismo ti tirtiraem. Ni Apo Rambaud saan met nga isu ti Bannawag, ti Bannawag saan met nga isu ni Apo Rambaud.
Ta bigbigenmi met, nga adda dakkel nga utangmi a naimbag a nakem iti Bannawag. Ta ditoy met nga immuna a nabasa dagiti gapuananmi iti Iluko. Utang a naimbag a nakem a diminto masubsubalitan iti unos ti panagbiagmi.
Daytoy a surat , no maikkan ti espasio, panangtunton laeng iti karbengan a maikkan met ti pudno a kaipapanan dayta sao a demokrasia, iti nagan ti wayawaya iti panagiyalnag.
Awan ti dakes nga apal wenno agbirbirokkami ti kabusormi a padami a mannurat. Amin a mannurat: mannibrong man, babaero man, mannikog man, NPA man (No Pagkakuartaan Alisto), makilallalaki man, maniac man, dispalkador man, sugador man, bartekero man, natakneng man, sipsip man, mannurot man (sumursurot laeng), tsimosa man, premiado man ken saan, naipablaak man ken saan, kakabsat amin ti pluma dagitoy nga ibilangmi. Malaksid no dida kam’ met nga ibilbilang iti kasdiay a panangibilangmi. Personal, di kami pay nagkita kenni Cles, ngem kabagis ti innawagmin. Nabiit kami pay a simbrek iti Bannawag, ag-lima a tawen pay laeng. Conscious kami met, a saan kami pulos a maikomperar wenno maiyabay la koma, kadagiti bangolanen ken premiadon a mannurat kas kada Appo Duque, Rambaud, Joe Bragado, Diony Bulong ken dadduma pay a makunan a nagbalinen nga adigi’t Bannawag. No di ket maysakami met kas kada “Alipio Quizon”, “Hilario A. Espiritu, Jr.”, “Cris J. Dacuycuy”, “Romeo Jimeno” ken dadduma pay nga agpanggep met a sumbrek a mannurat iti Bannawag.
No man ta nakuna ni Apo Duque a “saandan a makasubli pay iti nagtaudanda wenno nakamulianda kas mannurat ta pinuorandan ti rangtay a mangikamang kadakuada,” saan a dagiti mannurat ti nakabasol no di ket dagiti mismo nga adda iti editorial, nangnangruna iti Editor-in-Chief, wenno Associate Editorna, iti kaso ti Bannawag. Ta saan met a ti mannurat ti mangikeddeng ti pannakaipablaak ti sinuratna. Lalo no ipakatdan ti makunkuna a journalistic dictatorship iti panagbalinen a subjective ti panagikeddengenan kadagiti suraten a maipablaak, aglalo no pagbalinendan a kasla Mafia, gangster-clique ti maysa a pagsuratan. Ammom dayta Apo Duque, ta nagid-editorka met.
Ta saan a mailibak nga adda met dagiti editor a nalaing nga ag-edit numan pay nangepngep met ti sariritna kas mannurat. Wenno nalaing a mannurat, nakapsut nga editor. Awan lat’ dumana daytay nalaing a kritiko, ngem piman di pay makasangal met uray puted la a parapo. Ket no saan man a pumasa iti panagraman daytoy nga editor iti tunggal artikulo a maiparabaw iti lamisaanna, ket ti pangngeddengna ket gelgelenen dagitoy nga ipuruak iti basuraan, saan ngarud a ti mannurat ti nangipunget iti pannakatungday ti arapaap ti maysa a mannurat a maipablaak ti gapuanananna. Ti editor ti nangitudok ti ineksion, tapno mauloyanen ti mangrusrusing a namnama ti sumingsingising a mannurat, saan kadi Apo Rodelito Ramos ti Isabela? Pakpakumustaannaka ni kabagiam a Mel Ramos iti Hawaii .
Manon dagiti agngayangay, mangrusrusing, agdadamo, bangolanen a mannurat iti Bannawag a kinettel ti editor? Adda kadin gapuanan ti maysa a mannurat a kinapon ti editor tapno laeng sumublat ti maysa a sinurat? Mano metten nga editor ti kinettel dagiti mannurat? Mano metten nga editor ti nangabuso iti kina-editorna? Ta apay, adda kadi abusado nga editor? No adda mannibrong a mannurat, adda met mannibrong nga editor. No adda immoral nga editor, adda met immoral a mannurat. No adda abusado a mannurat, adda met abusado nga editor. Ta agpapada amin a lasag dagitoy, nakapsut, narasi dagiti prinsipioda a prinsipio’t kuton, surotenda laeng ti ayan ti asukar.
Naglawag a mabasa, iti salaysay ni Apo Duque, nga idi pay laeng ket addan korapsionen iti uneg ti Bannawag. Ta iti kasona a mismo, awan pay daydiay estoriana kunana, ta iyaramidan pay laeng ti editor ti paulona, ket isu dina pay met naaramid ti nasao a sarita – ket nabayadandan kaka! Immun-unan daydiay karitela ngem daydiay kabalio. Gapu laeng ta malipiten iti panagkasapulanna.
Nalawag a mananggudaway ti kasta a mannurat. Pinagbagasannan ti Bannawag! Unayen. Addaan kadi met ti natakneng a prinsipio ti kastoy a mannurat? A kuarta laeng ti gapu ti panagsursuratna? Isublimi ti kuna daydi apo Tante: Lukdit. Kasano ngaruden dagiti nagka-adu a padana met a mannurat a nagipatulod kadagiti sinuratda nga agur-uray met piman a maipablaak dagiti gapuananda? Kasla buaya metten nga inalun-onen ti adda iti asideg ti dalikan.
Ket kadagitin ngay simmarsaruno pay nga editor, kasdiay kadi met ti intuloydan nga SOP (standard operating procedure) kadagiti maipablaak a sinurat? Isu kadi met daytoy dagiti maal-alimadamad nga aramid dagiti dadduma, datay isuda metten ti agpasuksok tapno maipablaak dagiti sinuratda? Pudno kadi met nga adda dagitay “autor” kano a nainaganan ngem dagiti met la kameng ti Bannawag ti nangaramid ti nasao a sarita ket isuda metten ti mangkolekta ti bayadna? Pudno kadi a mannurat da Appo “Alipio Quizon”, “Cris J. Dacuycuy” ken dadduma pay? “Sanabagan!” tay kunan Gusting, inan-anoyon ngay ti Bannawag?
Kas pangarigan pay, adda mannurat a dimmawat iti P25,000 tapno iyulogna, ipatarusna iti maysa a sinurat. Ngem awan met naiyulogna a sinurat. Mannibrong kadi daytoy a mannurat? Estapador? Ania ti awag kenkuana Apo Editor?
Kas pangarigan, sika nga organisasion nga agpaseminar ket ikkam ti honorarium dagiti agsarita ngem sabali met ti makita iti financial report, ania a klase ti organisasion daytoy? Managkunnniber?
No kas pangarigan sika ti napusgan a mangaramid ti dayta a balay dagiti mannurat a dimmanonen iti maysa a riwriw ti kuarta a naur-or ket kasla balay kalapati laeng ti nagbalinanna, ania a klase ti gunglo dagiti mannurat daytoy? Gunglo Dagiti Mannibrong nga Ilokano? Saludsod dagitoy apo.
Ti puntosmi, no addanto pay met la rurog iti lakasam, saanmo a barsaken ti balay a sarming. Isu nga agdamdamagkami. Ti agdamdamag, dua laeng ti gapuna. Dina ammo ti sungbatna, isu nga agdamdamag. Ammonan, ngem kayatna laeng ti kumpirmasion. Addakami iti immuna. Ta nabiit kam’ pay nga agsursurat iti Iluko, apagdap-awmi pay laeng iti Bannawag.
Wen, pudno ti nakuna ni Apo Duque a “nasursurok pay ngem dagiti letra ti alpabeto ti pakabuklan ti kinatao ti pudpudno a mannurat”. Ket no adda pagkunkunaan iti moral a panagbiagmo kas mannurat ken tao, a nailabag iti personal a panagbiagmo, saan ngata a makamansa ken mangdadael met daytoy ti kredibilidadmo iti pakabuklam kas mannurat? Sasawem, sursuratem dagiti balikas a hustisia, wayawaya, kinapudno, nga adayo nga amang a dakdakkel ken napatpateg pay ngem iti biag a mismo kadagiti dadduma, ngem iti personal a biagmo, awan met a makita dagitoy? Awan lat’ dumanan daytay agpasindayag a sarado Katolikoak kunana, ngem pulos awan met maripar a senial wenno aramid ti pudno a Katoliko iti panagbiagna. Mangurus ti kannawanna, ngem ti kannigidna, kas kenni Anastacio Guerrero met nga agsipdut, agtakaw ti lamutenna. Nga agbalin a kanunong kas kuna ni Apo Duque, daytoy a mangbekkel iti kinataom ket isunto met lat’ mangulipagpag kenka nga agpababa.
Inted ni Apo Duque nga ehemplo ti daniw ni Hubbard ngem dina met naaw-awatan ti kaipapanannan daytoy. Ta dina napupuotan ket isu met laeng ti agkik-ikkis ita a mangpadpadakes, mangpaspasagid, mangmirmiron ken mangkilkilga kadagiti kamannuratanna, kadagiti babassit nga awanan gaway no iyarig ti kinahigantena, no ibilangna ida a kakabsatna iti pluma iti institusion iti panagsuratan. Self-pontificating ti kasdiay.
Nasaysaat la koman no saanen a nagpaspasagid pay. A ngem human nature met ti kasdiay nga ugali. A no sinno pay met dagiti agindadalus, isuda met ti dimketan amin a takki. Ket no aramiden ti maysa a memoir tapno laeng alaen met ti gundaway a mangatake iti padam a mannurat, ket palubusan met ti editorial daytoy, kasta metten ti bimmabaan ti kalidad dagiti sursuraten ken basbasaen iti daytoy nga aglinawas a magasin dagiti Ilokano kadagitoy a panawen: ti panangipakitada iti kinaarsagid ken kaawan nanakem a panagpampanunotda.
Awan lat’ dumada kadagiti nakaabbungot kadagiti websites iti Internet a kasla bakes nga aglaglagto iti ragsakda a mangsabidong ken mangpatay kadagiti kamannuratanda, iti uneg ti panangipagarupda a salaknib dagiti abbungotda iti panangibaagda kadagiti ip-ipusda iti saanda a makita a kinakuneng ken kina-istupido dagiti inaramidda. Nga iti daytoy a gundaway ket pinalubusan met ti editorial ti Bannawag ti kasdiay a pannakaipababa ti kalidad ti pagtamdan nga aglinawas a magasin.
Ket isublimi ti saludsod ni Apo Johnny Hidalgo, Jr.: “Kastoy kadi ti gapuanan ti maysa a Palanca awardee?”
Imbes koma a nakadanon idiay Kalimugtong ti pagtamdan a mannurat, napan ketdin idiay naglugnakan nga arimutong dagiti baka ken nuang!
Saan a dakami ti nanglabus ti dayawda kas mannurat. Isuda a mismo, gapu iti kinangepngep ti panagpili kadagiti suraten a naidatag. Gapu iti panagliwayda kadagiti pagrebbenganda. Isuda ti puon, ken makagapu, saan a dakami. Dayta ti pudno. Ngem ti saludsod: mano met ti pudno a makaawat iti daydiay a napasamak? We believe in truth-telling. Mamatikami iti panagsao iti pudno.
Mangnamnamakami nga ipablaak ti Bannawag daytoy, nga awan ti maikkat (okey laeng dagiti grammars ken ortograpia) tapno makita, mabasa ken maadal dagiti amin a makabasa – no ania ti pudno. Dayta, iti panangtaginayon ti kayat a sawen ti demokrasia.#
(NOTE: Impatulod daytoy ni Peter La. Julian tapno maipablaak ditoy. Segun ken ni PLJ, immuna a naipatulod iti Bannawag ngem agingga iti pannakaawatmi itoy saan pay a naipablaak - Editor)
FLORENTINO B. LORENZANA
POSTER
Tunggal agawidak wenno agturongak ditoy pagobraak, agsidsiddaawak a makakita kadagiti ladawan dagiti nabutosan nga agturay (he he, dagiti agserbi kunak, a, koma ta isu ngarud ti kunada) a nakapaskil kadagiti pagsungadan ti tunggal il-ili a malabsan. Aglima agpa ngata ti kaatiddogna ken agtallo agpa met ti kaakabana. Addaka dita ti ladawan ti mayor, bise mayor ken dagiti consejales.
Umanay met ngatan ti tallo a masaludsod maipanggep kadagitoy:
Ania ngata aya ti gapuna a maipaskil dagitoy?
Sadino met ngata ti nangalaanda iti kuarta a nagastos kadagitoy?
No kas pangarigan, mabawi met ngata ti ili iti nagastos ditoy?
Dagitoy ngata met dagiti gapu:
1. Masapul a maammo dagiti tattao dagiti agturay/agserbi?
Di met nabutosanda ket nangabakda? No nangabakda, ad-adu ngarud ti bimmutos kadakuada, ngarud, agarup amin nga umili ket am-ammoda dagiti agtuturay/agserserbi. (Malaksid, a ,no manmano met ti makaam-ammo kadakuada ngem nangabakda latta.) Saan ngarud a kasapulan ti dakkel a ladawan. No ti agtakem ket adu ti maaramidanda a nasayaat, saan a masapul a mismo nga isuda ti mangibaga. Adda delicadeza, di met? Ti tattao ti mangitandudo ket silalagipto a kinanayon uray nabayagdanton a dimmaga. Ti kunak: awan duma daytoy iti imahen ni Marcos a naaramid ditoy asideg ti haywe nga agpa-Baguio. Imbag pay daytoy imahen ni Marcos nga uray no naburborboren ket agsardeng pay met laeng dagiti dadduma a lugan a mangtingig. Mabalin a makuna a “tourist spot.” Ngem ti ladawan a nakapaskil iti tarpaulin, ANIA?
Adda met ketdi a ti pagsayaatanna. No narugit ti ili ken/wenno saan a pulos dimmur-as, maitudo a dagus no siasinno dagiti nagulib, he he he.
2. Mabalin met ngata, a, nga “their spirits welcome all who come within the town”.
WELCOME to (nagan ti ili) met ti nakaipinta. Manmano met ketdi a ti letra ti “WELCOME” ngem ti “DUMANONKAYO”. Sayang ti espasio.
Ket, ayanna, aya, dagiti bagida ta espiritu laengen ti adda? He he he he.!!!
Awan dumana daytoy kadaydiay plaka ti lugan a nakaiburdaan ti “Mayor” ken “Councilor”. Nakaiprontar a mayor wenno councilor ngem tinted met ti lugan. Makita ngarud 'ta rupada?
Wenno, “psychological imposition”, datay man no kinanayon a mataldiapam ti ladawan ti maysa a banag ket maimuntar iti panunot (maimemoria no isu, he he) ket no umay ti exam ket malagip a dagus no adda relasionna iti masaludsod. Kasla tay drowing ti bassit nga aso ket ti abayna ket adda sao nga “uken”, iti tagalog - ‘TUTA”. Ket no daytoy a ladawan ket maipakita iti agsursuro nga ubing, kunana a dagus.. “UKEN”. Iti ngay tagalog? “TUTA”.
Saan ngarud a narigat a malagip dagiti nagan dagitoy nga agtakem no dumteng manen ti eleksion? Municipal Mayor: ________________. Agsalsalusodak laeng, Appo…
Ti bagik ken iti riknak, daytoy a ladawan ket maysa a kita ti pananggundaway…(panangsibbarut ti kanito). Maipaidam ti umiso a panagpanunot. Daytay man: psychological conditioning. Makondision ti panunot a dagitoy adda iti ladawan ket isuda ti agtuturay, ti naanus ken naisem (siempre, a, ta nakaisemda ngarud. Adda aya met agpa-picture a nakamisugsog?) nga agserserbi.
Panunutem. Imaginem kunak man laengen. A no bumallasiwka iti kalsada nga adda bitbitmo a nadagsen ket urayka la nga aganikki iti dagsen samonto mataldiapan 'tay nakarungiit a ladawan santo pay laeng bumanesbes met ti lugan tay maysa met a rapas ti sakana dita sikigam. Siak. Mabuisitak. Di ket koma traffic lights ti naikabit iti dayta a paset ti billboard. Huh! Dayo! Dayo!
Nagpintas koma no ladawan a nakabisikletada idiay igid baybay iti sumipnget sa met mausar diay agtabon nga init ken ti nalinis nga aplaya ken ti naragsak a tattao nga agtantaneb a kas bakgrawn. Maipakita pay ti nangayed a buya nga ikut ti ili ket maawis dagiti dadduma nga agpasiar sadiay. Napintas a buya. Nalinis nga aplaya. Naragsak a tattao. Natalged a lugar ta agasem met dagiti opisiales pay ti ili ket maituredda ti agbisikleta iti sumipnget sadiay. Dobol promotion. Dagiti agtuturay. Dagiti nangayed a luglugar.
Ngem, piman aya. Adda kasta kadi a lugar? Adda napipintas nga aplaya wenno burayok. Ngem, awan met ti bicycle ring wenno iskinita a maaramid.
Hay….mangipaskilak koma ditoy ti ladawan ngem awan met ti digicamko ken awan met ti camera ti celponko. Sa maysa, agamakak met a baka gerretenda ti kakaisuna a rayodkon. Adda pay tumanor a puli ti welwel… Kakaisuna ti rayodkon kunak, a ,ta kasla met limneken ‘toy maysa a gapuanan ti panangpilitko met a koma a patayyeken ti pilid ti biag. Ngem, flat met. Madi met a bumaba dagiti adda ti ngato. Sada pay maibitin iti billboard, ket, ay, hu! Lallalon a lumnek daytoy kakaisuna nga ukelko.
Numan pay kasta nga awan ti maipaskil a ladawan ditoy, no addaka ditoy Filipinas, rummuarka dita nagkukurosan a sumrek iti il-ili, ammom ken makitam dagitoy a ladladawan a kunak. No addaka met iti ruar ti Filipinas ket saanmo pay nakita dagitoy, damagem kadagiti pulitiko a kakabagiam no adda kasta ditoy Filipinas.
Maysa pay daytoy a poster: “Labanan ang kahirapan……ramdam ko ang kaunlaran.” Sadiay tarpulin a nakaisuratan ti immuna, awan ti ladawan ni PGMA, ngem, iti maikadua, addan a nakaisem. Aysus, ket no “kaunlaran” = Gloria. No gloria kunatayo ket alimpatok ti nam-ay, di met?
Adda pay maysa a simmeksek ditoy bangabangak. Mayat koma ti dadaulo a pudek ta amin koma a nangato ket maibaba tapno magaw-atna. Ngem saan met.
Idi imbagak daytoy ti maysa a pandek met a kaberksko, kunana ketdin:
“Diyan ka nagkamali, kasama, sa aming mga pandak, lahat mataas. Eh, kung hindi ko maabot at maaabot ng iba, e lugi ako. So, kung ako ang pangulo, lahat itataas ko para di mo rin maaabot. Samakatuwid, pantay na tayo. Pandak ka na rin, bwua ha ha ha!”
A, sal-it ketdi!
No nangalaanda ti kuarta a nagastos, awan bibiangko basta saan a naggapu iti sako (ay upit gayam, daytay man kasla kabassit ti pakaiselselan ti nagtrianggulo a lukot ti gawed ta an-anuem ti sako no awan met ti kargana, mangalngal ti gawed, bua ken apog a pangep-ep ti bisin sa met laeng a maitupra a kastoy: PWUA! Public Walls with Useless Ads) ti ili. Ngem, no naala iti sako ti ili, masapul nga adda programana no kasano a masubbot daytoy a nausar a kuarta. No ngay koma ti naikabil dita ket dagiti tourist spots wenno pagkuartaan ti umili a saan ketdi a dagiti nakarungiit a picture ti agtuturay/agserserbi. Suhestion laeng, apo, a. Barbareng no mabalin. No saan, ket ania ngarud ti maaramidak!#
[immuna a naipablaak iti Tignay Ken Tagainep blog]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
VIGAN CITY – Natakaw ti motorsiklo ti maysa nga estudiante bayat ti kaaddana iti uneg ti maysa a pagginuman iti Barangay 8 ditoysiudad.
Saanen a nabirokan pay ni Christopher Artates, baro, estudiante, agnaed iti Barangay Pagpandayan, ti luganna idi agsawar.
Segun iti report, imparking ni Artates ti Jog a motorsiklona iti asideg ti KTV Bar sa simrek iti nasao a pagginuman ket idi sublienna ti luganna, awanen iti nakaiparkinganna.
Adun dagiti kaso dagiti naitaray a motorsiklo ditoy a siudad iti kallabes.#


text:
Wednesday, September 6, 2017
MITING TI FEDERATED FARMERS, NABUNGA
Cabugao, Ilocos Sur – Nakipaset ni Mayor Josh Edward S. Cobangbang ken ni ABC President Thaddeus U. Soller iti naangay a Monthly Meeting ti Cabugao Federated Farmers Association iti Cabugao Cultural and Sports Complex, Cabugao, Ilocos Sur idi Setiembre 5, 2017.
Kinablaawan ni Mayor Josh Edward ken nagyaman kadagiti mannalon iti agtultuloy a kinatunosda ken mangpapigsa ti hanay-da babaen iti panangitedda kadagiti plano ken pakaseknan iti tunggal asosasion a mangbukel ti Pederasion.
Inikkan pay ti Ama ti Ili iti importansia dagiti kalikagum a gun-oden dagiti mannalon/asosasion.
Impeksa pay ti Alkalde Munisipal iti napintas koma a turongen ti programa a mangpasayaat pay ti kasasaad dagiti mannalon ken mangngalap gapu iti manamnama a pannakaited dagiti mailungalong a proyektoda a makiddaw.
Simmaruno a naangay ti meeting proper dagiti Opisiales ket trinatar-da dagiti pakaseknan/agenda iti Pederasion ken dagiti baro a padamag-da para iti pagsayaatan dagiti mannalon.
Kangrunaan a nagwerretan ti napagsasaritaan ket iti pinansial a kasasaad ti tunggal Asosasion ken kasano a mapadakkelda dagiti puonanda nga inted ti LGU-Cabugao tapno maisagut ti amin a kamengda kadagiti proyekto ken proigrama nga ipapaaay ti Gobierno Munisipal.
Inggunamgunam met ni ABC President Teddy Soller a kasapulan latta a kakoordinarda a nasayaat ti Konseho ti Barangay kadagiti Aktibidad ken planoda tapno napigpigsa ti puersada ken katulonganda no adda pakasapulanda.
Nagatendar dagiti Staff ti DA-LGU nga idauluan ni Municipal Agriculturist Robert S. Savella ken ni MAFC Chairman Rogelio Barlolong. # (Web In-Action)
Kinablaawan ni Mayor Josh Edward ken nagyaman kadagiti mannalon iti agtultuloy a kinatunosda ken mangpapigsa ti hanay-da babaen iti panangitedda kadagiti plano ken pakaseknan iti tunggal asosasion a mangbukel ti Pederasion.
Inikkan pay ti Ama ti Ili iti importansia dagiti kalikagum a gun-oden dagiti mannalon/asosasion.
Impeksa pay ti Alkalde Munisipal iti napintas koma a turongen ti programa a mangpasayaat pay ti kasasaad dagiti mannalon ken mangngalap gapu iti manamnama a pannakaited dagiti mailungalong a proyektoda a makiddaw.
Simmaruno a naangay ti meeting proper dagiti Opisiales ket trinatar-da dagiti pakaseknan/agenda iti Pederasion ken dagiti baro a padamag-da para iti pagsayaatan dagiti mannalon.
Kangrunaan a nagwerretan ti napagsasaritaan ket iti pinansial a kasasaad ti tunggal Asosasion ken kasano a mapadakkelda dagiti puonanda nga inted ti LGU-Cabugao tapno maisagut ti amin a kamengda kadagiti proyekto ken proigrama nga ipapaaay ti Gobierno Munisipal.
Inggunamgunam met ni ABC President Teddy Soller a kasapulan latta a kakoordinarda a nasayaat ti Konseho ti Barangay kadagiti Aktibidad ken planoda tapno napigpigsa ti puersada ken katulonganda no adda pakasapulanda.
Nagatendar dagiti Staff ti DA-LGU nga idauluan ni Municipal Agriculturist Robert S. Savella ken ni MAFC Chairman Rogelio Barlolong. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 10:06 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Isidor Isaac Rabi
Ni Isidor Isaac Rabi (naiyanak a kas ni Israel Isaac Rabi, 29 Hulio 1898 – 11 Enero 1988) ket naiyanak idi idiay Polonia nga Amerikano a pisiko ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1944 para iti pannakaduktalna iti nuclear magnetic resonance, nga inus-usar iti magnetic resonance imaging. Isu ket nairaman pay para iti panagparang-ay ti cavity magnetron, nga inus-usar iti microwave radar ken kadagiti microwave oven.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Isidor Isaac Rabi iti Wikiquote (iti Ingles)
- "Biography and Bibliographic Resources". Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy. Naala idi 15 Agosto 2012.
- Isidor Isaac Rabi iti Mathematics Genealogy Project


text:
California
Nagsasabtan: 37°N 120°W / 37°N 120°W
Ti California ket maysa nga estado idiay kalaudan iti Estados Unidos iti America. Isu iti estado nga kaaduan ti tao, iti bilang ken iti paggapuanda nga agsasabali a puli, ken iti geografiana. Makita ditoy iti kangatuan ken kababaan nga punto iti buo ti kontinental nga Estados Unidos. No maisa nga nawaya a pagilian iti California, isu iti maikalima a kadakkelan a ekonomia iti lubong.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Govierno[urnosen | urnosen ti taudan]
Heografia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ecolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Economia[urnosen | urnosen ti taudan]
Katatao[urnosen | urnosen ti taudan]
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti California iti estado a kaaduan iti populasion ti Estados Unidos — nasurok ngan 12 porsiento iti Americano ket maibilang a Californiano. Manipud 2004 adda 35,893,799 nga populasion iti California. 9,400,000 kadagitoy ket ganganaet a naiyanak (26.5% iti populasion), ket mapatta nga 2,209,000 kadagitoy a ganganaet ket ilegal (6.2% iti populasion iti California).
Puli[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaem ditoy para iti dadduma pay nga informasion maipanggep dagiti puli iti Estados Unidos.
Awan iti mabigbig nga kadakkelan a bileg ti puli iti California. Isu iti maikatlo nga estado a dagiti minoria nga puli, no pagtitiponen, iti mayoria, kas iti Hawaii ken New Mexico. Dagiti Puppuraw (saan nga Hispano) pay laeng iti kadakkelan ngem saan nga isudan iti mayoria gapu iti pinagsangpet dagiti nagadu nga imigrante iti Latino America ken Asia. Dagiti Hispano ket kakatlodan iti populasion iti California, mapatta nga isuda iti agbalin nga mayoria iti estado intono 2040. Iti California pay iti estado nga addaan iti maikadua a kadakkelan a populasion kadagiti Asiano (masurotna iti Hawaii).
Kaaduan dagiti Mexicano ket agnanaedda idiay abagatan ken tengnga iti California. Aleman ken Irish nga puli iti kaaduan kadagiti puppuraw ket naiwarasda amin iti California. Dagiti Asiano ket aggigianda a kaaduan iti ciudciudad ken masurot a purpurok iti San Francisco, Los Angeles ken San Diego. Dagiti Intsik ken Filipino iti kadakkelan a populasion nga Asiano iti California.
Lengguahe[urnosen | urnosen ti taudan]
60.5% iti agnanaed iti California nga mangrugi iti tawen ti lima ket makasao iti English idiay balayda ket 25.8% iti Espanol. Intsik iti maikatlo (2.6%), santo Tagalog (2.0%) ken Vietnamese (1.3%). Nasurok nga sangagasut iti maibilang nga patneng a pagsasao iti California, ususaren dagiti nabati nga grupo iti American Indian. Kaaduan dagitoy ket matmatayen a pagsasao. Manipud 1986, English iti ofisial nga pagsasao iti California.
Relihion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti relihion iti California:
- Cristiano – 75%
- Protestante – 38%
- Baptista – 8%
- Presbiteriano – 3%
- Metodista – 2%
- Luteriano – 2%
- Sabali nga Protestante – 23%
- Romano Catolico – 34%
- Sabali nga Cristiano – 3%
- Protestante – 38%
- Hudio – 2%
- Sabali nga relihion – 3%
- Saan nga relihioso wenno awan relihionna – 20%
Kas kadagiti dadduma nga lumaud a estado iti Estados Unidos, dagiti Californiano nga saan manginagan wenno awan relihionna ket nangatngato a porsiento no maiyasping kadagiti sabali nga paset iti pagilian.
Dagiti importante nga siudad ken ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda 478 a siudad iti California, kaaduan kadagitoy ket adda idiay maysa nga metropolis iti estado. 68% iti populasion ti California ket agnaed idiay dua nga kadakkelan a metropolis, iti Los Angeles Metro ken iti Lo-ok iti San Francisco.
- Nasurok nga 10,000,000 (urban)
- Nasurok nga 5,000,000 (urban)
- Nasurok nga 2,500,000 (urban)
- Nasurok nga 1,000,000 (urban)
- Nasurok nga 500,000 (urban)
- Nasurok nga 250,000 (urban)
Pinagadal ken Ay-ayam[urnosen | urnosen ti taudan]
Universidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Ay-ayam[urnosen | urnosen ti taudan]
- Los Angeles Angels of Anaheim
- Los Angeles Dodgers
- Oakland Athletics
- San Diego Padres
- San Francisco Giants
National Basketball Association
Women's National Basketball Association
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Government Code Section 420-429.8". State of California Legislative Council. Naala idi Disiembre 24, 2009.
- ^ California — Languages (PDF). Census. Naala idi 2010-04-15.
- ^ "Whitney". NGS data sheet. U.S. National Geodetic Survey. Naala idi Oktubrer 20, 2011. Kitaen dagiti pateg ti petsa iti:
|access-date=(tulong)
- ^ a b "Elevations and Distances in the United States". United States Geological Survey. 2001. Naala idi Oktubre 21, 2011.
- ^ a b Elevation adjusted to North American Vertical Datum of 1988.
- ^ Ti tuktok iti Bantay Whitney ket isu tu kangatuan a murdong iti Estados Unidos.
- ^ "Elevations and Distances in the United States". Reston, Virginia: USGS. Abril 29, 2005. Naala idi Oktubre 24, 2011. Kinasigud a naipablaak idi 1995.
- ^ Coté, John (Disiembre 31, 2010). "Lt. Gov.-elect Gavin Newsom to be sworn in by Jan. 10". SFGate.com. Hearst Newspapers. Naala idi Enero 3, 2010.


text:
Sarita ni Eduardo Martinez, Jr.
Maudi a paset
“Ngem agannadka, Bentong, timmayab ti dies milko kadayta a palimed,” ingngato pay ti polis ti kannawan a tammudona, sana pinagsinnublat a minatmatan dagiti dua a guardia.
“Sardam idi, adda dagiti nakaengkuentromi a carnaper. Pinnaltogan daytan nga umatipukpok. Kinnamatan. Napataymi amin ida nga uppat. Ngem iti laksid dayta a balligimi, agliblibbi ken makasangsangitakon ta timmayab metten ti iduldulinko a dies mil! Sapay no di uppat a bulan nga urnongko…” ket lalo pay a simmabang ti nabisked a pammagi ken panayagen a polis iti panagkatawana.
Nakipagkatawa met ni Bentong. Ngem saan latta a masakayan ni Roger no sadino ken ania dayta a palimed wenno pagiduldulinan ti kuarta dagiti dua.
“Agan-annadka, Bentong. Dikanto ket maitulad kaniak a timmayab ti dies milna. Mano ti iduldulinmo?”
“Tres mil, sir…”
“Nasaysayaat laengen nga ibangkom, mas safety.”
“Naynayonak nga igatangko iti bisikletak, sir…”
“Agannadka ngarud. Ket sika, Roger, nasaysayaat laengen no dinakam tultuladen…”
Adda iti igid ti Quezon Avenue, maysa kadagiti kangrunaan a kalsada ti ili a San Guillermo, ti Martina building. Okupado ti DNS Marketing ti kagudua a paset ti umuna a kadsaaran ti pasdek. Ti sikigan ti agdan ken sirok metten ti hallway ti 2nd floor ken 3rd floor ti yan ti ridaw ti DNS a supplier/distributor kadagiti nadumaduma a food supplement.
Iti sanguanan ti immaratiddog a pasdek, sangapulo a metro ngata sakbay a tumadog iti sementado a kalsada nasional ti agserbi a parkingan dagiti tenants wenno agup-apa iti building. Ita a kuaresma a kaadu ti turista nga agpasiar iti San Guillermo, kaadu met dagiti nairekord ti polisia a nadumaduma a krimen. Lalona dagiti bukas-kotse wenno ti agpittak iti sarming ti kotse sada alaen ti makitada a napateg a linaon iti uneg ti lugan.
Iti dayta nga agalasdos iti malem, pinanawan ni Bentong ti ridaw ti DNS tapno likosenna dagiti lugan. Nataldiapan ni Bentong itay a nagrikos iti likudan ti building ti roving guard. Sinaggaysana nga inusisa ti nagbabaetan dagiti lugan. Iti sulina iti amianan, nasalamaanna dagiti dua a lallaki a nakatugaw a mangkurkurikor iti tutulbekan ti nalabbaga a kotse ti maysa kadagiti tenants iti 3rd floor.
“Hoy, agtaktakawkayo…!” imbugtak ni Bentong.
Ngem imbes nga agbuteng dagiti mannibrong, kellaat ketdi a binarsakda ni Bentong iti kasla gemgem a bato sada nagtataray a nagpaamianan-a-laud a kimmamang iti kabalbalayan. Naimbag ta nalisian ni Bentong ti bato. Inasutna ti service firearmna a kalibre treintay otso ket kinamatna dagiti dua. Sakbay a simpok dagiti mannibrong iti eskinita, naaramidanda pay laeng a binarsak ni Bentong ket nanarpaak ti nagburak a botelia ti serbesa iti sikigan ni Bentong.
Iti rurod ni Bentong, pinagsarunona ti dua a putok iti ngato a kas warning shot. Iti dayta nga inaramid ni Bentong, simpoken iti eskinita dagiti mannibrong. Tumanabutob a marurod a nagsubli ni Bentong iti puestona iti sango ti DNS.
“Dagiti man mannibrongen a nasalamaanmi iti naminsan a sardam. Inulitda manen a,” kinuna ni Pablo, ti roving guard. “Natured dagiti sinalbag. Ngem sigurado nga agbutengda itan ta nagpaputokka, g’yem. Ammoda itan a saantayo a mabuteng a mangpaltog kadakuada.”
Immisem ni Bentong. Ketdi, improponerna a nasaysayaat no agpuesto laengen ti roving guard iti sanguanan a yan ti parkingan tapno malapdan ti pasamak a panagtakaw.
“Dayta ti kiniddaw ti bossmi iti management a mangaramidkami iti bassit a guard house idta sulina iti amianan a pagtalinaedan ti guardia ken mangnayonda pay iti maysa a roving guard iti rabii.”
Agalassingko iti malem. Nireliboanen ni Roger ni Pablo. Adda manen dagiti dua nga agsarsarita iti asideg ti ridaw ti DNS ken nakasangoda ti daya tapno maimatanganda a nalaing dagiti nakaparking a lugan, narigaten no masalisian manen ida dagiti mannibrong.
Napasimadanda ti lugan ni Senior Police Inspector Mariano Daligdig. Nagdaydayaw manen dagiti dua a guardia. Immisem laeng ken ingngato ti polis ti kanawan nga imana sa nagdardaras a simrek iti DNS.
Intuloy met dagiti dua a guardia iti inda pagsarsaritaan a seguridad ti uneg ken ruar ti Martina Building ken panagrairan dagiti mannibrong lalo kadagiti nakaparking a lugan.
Kellat a naibuang ti ridaw ti DNS ket agdardaras a rimmuar ni Daliglig.
“Adda kano nakalabanmo a mannibrong, Bentong?” sinaludsodna.
“Wen, sir! Nakitak a lukluktanda ti kotse ni Madam Sarmiento, ket sinitak ida. Ngem imbes nga agtatarayda koma, binarsakdak pay!”
“Ket ania ti inaramidmo?”
“Immasutak metten ket kinamatko ida. Binarsakdak pay laeng iti botelia ti serbesa, isu a nagwarningsiatak iti dua, sir!”
“Nagwarning shotka? Inusarmo dayta service pistolmo?” immulagat pay ti polis ti saludsodna.
“Wen, sir…”
Kellaat lattan a naggarakgak ti polis, ket kunana: “Awanen a ti iduldulinmo a kuartam…!”
Nakanganga ni Roger ta dina masakayan ti dialogo ti polis.
Ngem ni Bentong, nakanganga a nagkullayaw, ket pimmusiaw pay, sa pagammuan, nagdardaras a nagtaray lattan a nagpaamianan a di man la nagpakada. Agkatkatawa latta ti polis idinto a saan latta met a matimtimek ni Roger.
“Kunak la ngaruden nga agan-annad, ta napadasakon dayta. Awanen a ti tres milna! Lalo ket alas dos itay napasamak. Ania ti orasen? Alas singkon! Nasayaat laeng a, ta dayta laeng gatad ti napukawna, ngem idi siak, amaya, diel mil ti timmayab!” kinuna ti polis ken ni Roger a masmasdaaw pay laeng.
Madamdama pay napasungadandan ni Bentong a managgaysa dagiti addangna, nalikba dagiti abagana, agliblibbi a makasangsangit.
“Nabirokam?”
“Awan, sir… awanen ti tres milko…awanen…” insennaay ni Bentong.
“Kunak ngamin nga agan-annadka iti dayta a pagidulinan. Ngem ala, leksionmo metten dayta, a!” inggarakgak ti polis.#


text:
Bagio
Ti bagio (Proto-Hermaniko *sturmaz "daranudor, riruk") ket ti aniaman a nadisturbo a kasasaad ti astronomiko a bagi ti tangatang, a naipangpangruna a mangbaliw ti rabawna, ken napigsa amangibagbaga ti nakaro a tiempo. Daytoy ket mabalin a mamarkaan ti napigsa nga angin, uraro, gurruod ken/wenno kimat (ti maysa a bagio ti gurruod), ti napigsa a tudo (bagio ti niebe, bagio ti tudo), ti napigsa a agyelo a tudo (bagio ti yelo), dagiti napigsa nga angin (tropikal nga alipugpog, bagio ti angin) wenno angin nga agaw-awit kadagiti sustansia babaen ti tangatang (a kas ti maysa a bagio ti tapok|, napigsa a bagio ti niebe, bagio ti darat, kdpy.). Dagiti bagio ket kadawyan a pangiturongan dagiti negatibo nga impakto kadagiti biag ken tagikua, a kas ti panagato a bagio, napigsa a tudo wenno niebe (a punganayan ti panaglayus wenno di mapasaan a kalsada), kimat, dagiti naatap nga uram, ken ti agpakatakder a puted nga angin; nupay kasta, dagiti sisitema nga adda dagiti napigsa a tudo ket makatulong kadagiti igaaw kadagiti paglabsanda a luglugar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bagio iti Wikimedia Commons


text:
VIGAN CITY – Kaso a murder ti impila ti polis ditoy maikontra iti suspek ti pannakapapatay ti provincial fire marshall iti uneg ti opisinana idi Hulio 6.
Naipila ti kaso a murder iti prosecutor’s office maikontra ken ni Deputy Fire Marshall, Fire Senior Inspector Rey Monico Acena y Fuerte, residente iti Barangay Zone 5, Bantay, Ilocos Sur, ti kangrunaan a suspek iti pannakapapatay ni Provincial Fire Marshall Ruben Urmeneta Pascua, 54, residente iti Dela Cuesta Subdivision, Caloocan City idi agarup alas 9 ti rabii ti Hulio 6 iti uneg ti opisinana iti Jose Singson Street, Vigan City.
Work-related ti anggulo a kitkitaen dagiti inbestigador ditoy siudad a nakagapu iti pannakapapatay ti provincial fire marshall.
Kinuna ni Vigan City chief of police Supt. Elpidio Nartates nga adda pakainaigan iti trabaho ti motibo ti pammapatay kas maibatay iti inisial nga inbestigasionda.
Kinuna ni Nartates a mapapati a maipapan iti pondo ti kueskuestionaran ti suspek kas iti alokasion ti gasolina iti Bantay ken San Ildefonso fire stations nga adda iti babaen ti suspek ken iti mapapati a masansan a kaawan ti biktima iti opisinana.
Kinuna ni Nartates nga iti agarup alas 9:00 ti rabii ti Hulio 6, napan ni Acena iti fire station ket nadatnganna a mangmangan ti biktima ken dadduma a personnel.
Kalpasan ti pannangan ti biktima, inawisna ni Acena nga agpatangda iti uneg ti opisina.
Segun kadagiti saksi, nakangegda laengen iti dua a putok a naggapu iti opisina ti biktima.
Madamdama, nakitada ti suspek nga agdardaras a rimmuar iti opisina ti biktima, sinakayanna ti motorsiklona sa nagpataray nga immadayo.
Nagsagrap ni Pascua iti sugat iti ulo ken barukongna ket naideklara nga awanen ti biagna idi maidanon iti Lahoz Clinic and Hospital.
Boluntario met laeng a simmuko ti suspek kadagiti polis Bantay idi agarup alas tres ti malem ti Hulio 7 iti Barangay Bio, Tagudin, Ilocos Sur.
Nagkedked ti suspek nga agpalawag mainaig iti pammaltog.
Nakadetene ni Acena iti police station ditoy siudad.
Nakarekobre dagiti inbestigador iti paltog nga addaan iti magasin a nagkarga iti 7 a bala iti nakapasamakan ti pammaltog.
Kinuna ni Nartates a nasarakanda ti paltog iti makannawan a paset ti tengnged ti biktima, ket naipanen iti crime laboratory iti San Fernando City para iti pannakaamirisna no daytoy ti igam a naaramat iti pammaltog.
Naiwayatan metten iti paraffin test ti biktima no nagpaputok daytoy, segun ken ni Nartates. #


text:
Hunio, bulan ti kallaysa?
Apay ngata a papolar unay ti bulan ti Hunio a kas bulan ti panagkakasar? June Bride! Sadino ti nagtaudan daytoy a tradision? Apay a Hunio idinto ta mabalin met iti uray ania a bulan?
Binulod a tradision. Saan a kabukbukodan ni Pinoy daytoy. Binulodna laeng. Impluensia ngata, mabalin met a kunaen. Impluensia dagiti Romans. Agsipud ta ti Pinas ket predominatly catholic, ken ti sentro ti katolisismo ket iti Roma, posible a ti met laeng katolisismo iti nangimpluensia wenno nangitugot kadaytoy.
Iti innak panagsukisok maipapan itoy a bulan ti kallaysa, amin a nasagangko ket manipud kadagiti Romans daytoy a tradision. Ngamin, kadagiti Romans, bulan daytoy iti panagkakallaysa nga isu met ti bulan ni diosen ti kallaysa a ni Junio. Isu pay iti nakaadawan ti nagan ti bulan iti roman calendar. Kas pammadayaw ken ti ingpen a mangited ni diosen Junio iti naimbag a gasat, nasken met ngarud nga inda padayawan ti didiosen (dagiti agkallaysa). Ti katukad ni Junio, ni Hera, ket ti diosen ti puso ken pagtaengan, ken isu ti patrona dagiti “nanang” ken asawa a babai.
Iti Pinas, Mayo ken Hunio ken Disiembre dagiti papolar a bulan iti panagkakallaysa. Lalo la unay iti Disiembre. Disiembre ta kalabon ti linaon ti bulsa, gapu kadagiti bunoses, kalkalpas ti panagapit, ken kalukay ti kuarta iti sirkulasion. Iti Agosto, Setiembre, Oktubre ket kagawat a bulbulan isu a di unay papolar. Kairut met ti bulsa kadagita a bulan. Saan pay ngamin a panagaapit ta mangrugi met ngarud iti bulan ti Oktubre, Iti Nobiembre, bulan dagiti minatay, isu a saan met a nasayaat ta adda ti pilaw ken pakababalawan. Nasayaat met ti Enero ta baro a bulan ken baro a gasat. Lalo pay iti bulan ti Pebrero nga Aldaw dagiti Puso. Iti met Marso ken Abril, bulan a pagasisawan ti ngilin. Bulan a pagtinnagan ti semana. Isu agtinnag nga agtinnag iti Mayo wenno Hunio ti kaaduan a kallaysa.
Iti bukod nga eksperiensa, kadagiti sangapulo ket lima nga inanak iti kasar, sangapulo kadakuada iti nagkallaysa iti Mayo, dua iti Hunio ken dua iti Disiembre. Kadagiti berde ti utekna a nagsalsaludsodan, “panagaarbis” kano ngamin ti bulan ti Mayo. Panaguukrad dagiti sabong iti Mayo. Ket no sabong ti tungtongan, saan a maawan dayta balikas nga “arbis.” Ti sabong a nadigos ti arbis a ladawan, ket maikonektar kadagiti kakallaysa a kas metapora iti nasam-it nga ayan-ayat.
Nagduduma met dagiti pammati maipapan itoy. Depende no sadino a lugar. Ngem kadagiti pammati a “sangkalubongan” adda dagiti sumagmamano a di kayat nga aramiden, a kas koma iti panangisuot ti trahe de boda ken kumpleto nga aruaten daytoy sakbay ti kallaysa. Malasen kano ti agkallaysa.
Iti Pinas, malasen met ti agkabsat nga aglubbon iti bulan nga inda panagkallaysa. Malasen kuna dagiti dadduma. Ket kadagiti dadduma, aginnagawda iti gasat, kunada met. Wen ngarud, saan laeng a makaulaw no dipay ket lilibeg dagitoy a tradision ken pammati. Ngem, agpinal latta met, a saan a dakes no agtungpal wenno sumurot iti agus tapno awan iti pakapilpilawan. Tapno awan iti makuna ti nakaikamangan.
No adda dagiti malasen, adda met dagiti buenasen a pagteng, siempre, di met maikkat daytoy a. Kas koma a nabuenas kano ti nobia, no sakbay iti kallaysa wenno sakbay a rumuar iti balayda ket matmatanna pay a nalaing ti bagina iti sarming. Psychologically, kunaen met a reflection daytoy, pannakisarita ti bukod a bagi a mangrugin ti aldaw ti panagbalbaliw ti biag. Sumagpaten iti naestadoan, ket nasken nga amirisen ti bagi nga itoy nga isasagpat ket adu met dagiti agbalbaliw a bambanag iti biag. Adu dagiti aramid, pagesman, luho ken kayat idi balasang (wenno idi baro) a saanen a maiparbeng iti naasawaan. Isu a dayta a panagsarming ket panawen dayta iti pannakisarita ti bagi. Ket no di sisasagana, adda pay ti panawen nga agsanud no kayat iti agsanud.
Buenasen met ti kakalkallaysa no sumangpetdan iti pagtaengan ket warisan ida iti bagas. Tapno nalablabon ti grasia a sumangbay kadakuada. Ngem saan ngata a nabuenbuenas dagiti manok kadayta nga aldaw ngem dagiti nagkallaysa? Dagiti manok a nagtuktok kadagiti inwarsi? Masaludsodko laeng a.
Ketdi, makapaisem no kua daydiay yuuli dagiti kakalkalaysa iti agdan. Masapul kano nga aggiddanda nga umaddang tapno agtunosda. Wenno umuneg iti balay no awanen dayta agdan. Well, agtunos a kanayon dagiti agasawa nga addaan iti nakem, saan? Dagiti awan manaknakemna, dagiti dipay simmangpet a nagballog a nakem a, awan a talaga iti panagtinnunos. Isu a napateg met la unay iti panangamiris ti bagi, dagiti annak, no ‘sinanakemdan’ sakbay iti inda iseserrek iti naestadoan.
Kadagiti met dominante a panunot, a kas iti maysa kadagiti inanakmi iti kasar sadiay La Union, inkissiim ketdin ti ina iti anakna a babai a no umulidanto kano ket umun-una tapno isunto ti matungpal! Asus! Imbag la ketdin, a naigawidko ti sidingan a dilak, ta dandanin naikaglis a nangibaga iti “kunsintidora!” Apay a dina bagaan ti anakna nga aggiddanda tapno agkatunosanda, saan?
No petsa met ti saritaan, otso, disiotso, ken beinte otso ti papolar. Nagsinninggalut kano ket dayta otso a tanda iti sinninggalut. Mabalin met ti dies, beinte ken treinta. Makunami met, apay adda ketdin malas nga aldaw? Ket suerte ta ti tao met laeng iti mangaramid iti iti sumaruno nga aldawna.
Aniaman a tradision, pammati ken kustombre iti kallaysa, mas importante met laeng iti panagtutunos. Daydiay level ti rikna ken kapanunotan ket adda iti maymaysa a level. Daydiay nakapokus ti awareness para iti dur-asan ken pagsayaatan ti pamilia ken dagiti annak. Ti nairut kinapudno iti tunggal maysa dagiti agassawa ti sekreto ti dinto agkupas a langenlangen dagiti agassawa.
Ket daydiay met itatalliaw wenno isasallabay iti sabali ti kangrunaan a rason iti panagsina ken pannakarakrak ti binangon a pamilia. Liklikan koma iti ‘suma-kabilang bahay.’
Ngarud, aniaman a bulan, iti panagkallaysa, mamati man wenno saan kadagiti tradision, kostumbre ken pammati, laglagipen koma a kanayon iti panangpatalinaed ti kinaasino, maysa nga ama, maysa nga ina, ket ti responsibilidad a naipatong kadagiti abaga ket akmen iti amin a puso ken rikna, iti nagan ti pamilia ken iti Dios.
Happy wedding manen kadagiti kaudian nga inanakmi iti kasar, da Mhel Garma iti Cabugao, Ilocos Sur ken Lei Lutrania iti Baguio City. (kitaen ti ladawan iti baba... )##
Thursday, May 29, 2008
Hunio manen!
Hunio, bulan ti kallaysa?


text:
CANDON CITY – Libre ti panagpaagas dagiti marigrigat nangruna dagiti agnaed iti maikadua a distrito ti Ilocos Sur nga addaan iti Philhealth Card iti Candon City Hospital ditoy.
Impakaammo ni Deputy Speaker Eric Singson daytoy iti maysa a programa a naangay iti Santiago, Ilocos Sur a nakaimbitaranna a kas kangrunaan a sangaili.
Nainaguraran ti kabarbaro a rural health center ti Santiago idi Oktubre 18 a panagkasangay ni Mayor Josefino Miranda ket ni Congressman Eric Singson ti nanglukat iti nasao a pasdek.
Nasurok P3 a million ti nagasto iti pannakaipatakder ti dua kadsaaran a health center a nagtaud manipud iti pondo ni Singson.
Kagiddan ia nabendisionan iti dayta nga aldaw ti kabarbaro nga ambulansia a napataud iti pondo ti ili.
Kinuna ni Singson a maipaay ti libre a panagpaagas dagiti marigrigat iti Candon City Hospital kas tulong kadakuada nga agprobproblema iti salun-atda ken mabutengda nga agpaagas agsipud ta awan ti kuartada.
Kinuna ni Singson adda pondo nga inlatangna iti Candon City Hospital tapno masarapana ti gastosen dagiti indigent wenno marigrigat iti ospital.
Pakairamanan kadagiti sakupen ti pondo ti hospitalization assistance kas iti bayad iti agas.
“Malaksid iti dayta, adda pondo nga impanko idiay Philippine Heart Center, Lung Center ken Philippine General Hospital tapno matulongantayo dagiti kakailian a mapan agpaagas sadiay,” kinuna ni Singson.
Mainaig iti daytoy a banag, kinunana a maiwarasto ti PhilHealth ID kadagiti indigent ti barbarangay iti ilin-ili.
“Ngem dikayo agsaksakit, ta narigat ti agsakit,” inyangaw ti kongressman.#


text:
The following is a statement from Punong Barangay candidate, Edwin Cadalig Gaudiano, regarding his platform. (Originally posted on the Sagunto Stars group page on Facebook.)
Naimbag nga agsapa tayo amin kabaranggayan! Daytoy apo iti platapormak kas maysa nga agngay-ngayangay nga kapitan para iti barangay tayo nga Sagunto. Daytoy kabaryoan iti inyebkas ko iti grand rally tayo idjay plaza.
- Peace and Order Situation
Idaulo Ti kapya ken urnos, babaen ti pag-papigsa ti panagkaykaysa ti tunggal membro iti Kumunidad, Pulisya ken dagiti CVO’s tayo. Tapno maaddaan ti epektibo nga panaglapped ti kremen wenno gulo ti ag law-law tayo. Tapno ti kasta ket iti daytoy a komunidad ket maaddaan iti naurnos ken awan gura ti tumunggal maysa.
- Health and Sanitation (Salun-at)
> Proper waste Disposal. – maipakaammo kadagiti kabaanggayan tayo iti usto a panag belleng dagiti basura tayo. Tapno malik-likan tayo ti anya man a sakit a makagapo ti rugit wenno haan a nadalus nga arubayan.
> Maupgrade dagiti facilities ti health center tayo kasta met iti panag upgrade tayo iti kaalaman dagiti BHW tayo babaen iti seminars and trainings ta dagiti BHW iti dakel nga katulongan tayo para iti health iti bumaranggay.
- Edukasyon
> Matulongan dagiti agtutubo babaen iti nasayaat a panagbagbaga tapno maiyadayo da iti haan a nasayaat nga aramid.
> ipaayan tayo met iti pundo iti panag upgrade tayo ti Day Care Center tayo.
- Livelihood
> Umasideg tayo kadagiti ahensya ti gobyerno tapno maikkan datayo ti Libre a training ken seminars, maipapan ti pagsapulan, nangnangruna kadagiti marigrigat nga awan pagbirukan na. Ket nu makasuro da ken matulongan isuda ket isunton iti mayat nga pagliw-liwaan da.
> Papigsaen tayo dagiti agduduma nga organisasyon iti baryo tayo, tapno matulongan ken maited tayo dagiti makasapulan dagiti mannalon, drivers (SAATODA), Construction Workers, ken dadduma pay a trabahador.
- Infrastructure
> Ituloy tayo dagiti haan a nailippas a proyekto, nang-nangruna dagiti proyekto tayo nga:- Farm to Market Road
-Canals
-Water Sheers
-Ken dadduma pay
> ken panagpundar kadagiti kagamitan nga kasapulan tapno matugunan dagiti pangangailangan iti baryo tayo, nang-nangruna nu adda iti haan mapakpakadaan nga kalamidad.
- UNITY
> Organize and Recognize the other Organization- Religious Groups
– Senior Citizens
– Youth
– Bago/Tribal
– Womens
– 4 Ps
– Kalipi
– Farmers
– Including BHW and CVO
– Drivers (SAATODA)
> Alukuyen dagiti Leaders a makipag kalaysa kadagiti aktibidadis ken programa a pagsayaatan iti amin a bumaryo. – ikan iti gundaway nga maiyebkas da dagiti nasayaat a kapanpanunotan da.
- TRANSPARENCY AND ACCOUNTABILITY
> Tulongan tayo dagiti agngay-ngayangay a kandidato para kagawad iti SITIO PILAWAN ken SITIO MACOCO ken SENTRO tapno isudan to iti mangidanon wenno mangi yaragawag dagiti anya man a pasamak ken nu anya man iti mapagmemeetinga tunggal reporting iti barangay officials ditoy barangay tayo nga sagunto, ta isuda iti mangirepresenta iti kabarangayan tapno adda urnos, kapya, ken panagkaylaysa toy ayayaten tayo a barangay sagunto.
Agyamanak kabaryoan iti panagbasa yo iti platapormak ket sapay kuma ta agsisinuporta tayo, Vote Wisely! Agbiag tayo amin kabaryoan!
~~ EDWIN CADALIG GAUDIANO FOR PUNONG BARANGAY
RE-ELECT FOR KAGAWAD:
ARLENE PALIWEN MAYO
FE QUILAMAN INOCENCIO
ANGEL ESTEBAN CASTILLO
FOR KAGAWAD:
MARLENE MAGO
JANE HERNAEZ REFUERZO
JERRY PARAN
Dagitoy apo t natalged ken pudno a kandidato a botosan tayo ton October 28,2013.
AGBIAG TAYO a taga SAGUNTO.


text:
Palayan
Ti Siudad ti Palayan ket maysa a maika-5 a klase a siudad ken ti kapitolio iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Palayan ket nabingbingay a politikal iti 19 a barbaranggay.[2]
- Aulo
- Bo. Militar (Fort Magsaysay)
- Ganaderia
- Maligaya
- Manacnac
- Mapait
- Marcos Village
- Malate (Poblacion)
- Sapang Buho
- Singalat
- Atate
- Caballero
- Caimito
- Doña Josefa
- Imelda Valley
- Langka
- Santolan
- Popolon Pagas
- Bagong Buhay
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Nueva Ecija". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Nueva Ecija". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Plantilia:Nalpasen ti panangitipon
Panagusar[urnosen ti taudan]
Daytoy a plantilia ket inus-usar laeng kadagiti tungtungan a panid, saan a dagiti artikulo, tapno mangipakita a ti naisingasing a panangitipon iti dua wenno ad-adu a pampanid ket nalpasen. Daytoy ket kadawyan nga inus-usar iti rugi ti komento kadagiti pagtutungtungan.
Daytoy ket pagpilian pay a mangala ti {(para|1}} wenno saan a nabilangan a parametro, a kas ti ababa a nota.
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar
- {{Nalpasen}} – Nalpasen
- {{Nalpasen-t}}, ti saan a grapiko a kita ti {{Nalpasen}} – ✓ Nalpasen
- {{Di pay nalpas}} – Di pay nalpas
- {{Di pay nalpas-t}}, ti saan a grapiko a kita ti {{Di pay nalpas}} – ✗ Di pay nalpas
- {{Di pay nalpas ken dinto a malpas}} (wenno {{Di pay nalpas2}}) – Di pay nalpas ken mabalin a dinto malpas
- {{Baak-bassit}} - Baak
- {{Nalpas bassit}} – Nalpas bassit
- {{Gudua a nalpas}} – Gudua a nalpas
- {{Nasimpa}} – Nasimpa
- {{Saan a simpaen}} – Saan a simpaen
- {{Innayon}} – Innayon
- {{Araramiden}} – Ar-aramiden...
- {{Araramidenna ti}} – Ni Kaspagarigan ket ar-aramidenna ti...
- {{Agur-uray}} – w Agur-uray
- {{Di sigurado}} – Di sigurado
- {{Agkitkita}} – Agkitkita...
- {{Patpatangan}} – Agdama a patpatangan...
- {{Naipatuloden}} – Naipatuloden
- {{Saludsod}} — Saludsod:
- {{Panunot}} – Panunot:
- {{Senial ti ballaag}} – Ballaag
- {{Agyamanak}} – Agyamanak
- {{Awan ti aniamanna}} – Awan ti aniamanna!
- {{Kur-it}}, agiparang laeng ti kur-it –
- {{Ekis}}, agiparang laeng ti ekis –
- {{Smarka}}, agiparang laeng ti marka ti saludsod —
- {{Bumbilya}}, agiparang laeng ti bumbilya–
- {{Nalpasen ti panangitipon}}, para kadagiti nalpasen a panangitipon – Nalpasen ti panangitipon.


text:
SANTA, Ilocos Sur – Nakatuglep daytoy a pastor isu a naikursong ti motorsiklona iti kanal a puon ti pannakasugsugat ken pannakaiyospitalna.
Napasamak ti aksidente idi agsapa ti Agosto 20 iti national highway a sakup ti Barangay Mabilbila Sur ditoy nga ili.
Kas maibatay iti report, bayat ti panagdaliasat nga agpaamianan ti motorsiklo a Honda Beat a minaneho ni Mark David Patricio y Gascon, 24, pastor, awanan asawa, ken residente iti Barangay Capangpangan, Vigan City, nakatuglep daytoy ket dina napuotan a nagibar ti lugan iti dayaen nga abaga ti kalsada sa nagderetso iti nakongkreto a kanal a sumurok-kumurang dua agingga iti uppat a metro ti kaunegna.
Naitaray ni Patricio iti Metro Vigan Cooperative Bank, Bantay, Ilocos Sur para iti pannakaagas dagiti sugatna.#


text:
SINAIT, Ilocos Sur – Inaresto ti kapolisan ti maysa a karpintero nga akusado iti korte idi agsapa ti Septiembre 13.
Inaresto ti PNP-Sinait ni Rommel Villa y Fariñas, 43, residente iti Barangay Baracbac, Sinait babaen ti bileg ti warrant of arrest nga inyisio ni Judge Raphiel F. Alzate ti Regional Trial Court, Branch 24, Cabugao, Ilocos Sur.
Sumangsango ni Villa iti kaso a frustrated murder iti babaen ti Criminal Case No. 3657-K ket nairekomenda nga agpiansa iti P200,000.00 para iti temporario a wayawayana.
Nakalista kas Top 2 most wanted person iti municipal level iti babaen ti LOI Manhunt Charlie, naikustodia ni Charlie iti police station ti Sinait.#


text:
Maika-95 a meridiano daya
Ti 95° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud a gumay-at manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-95 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-85 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto[urnosen | urnosen ti taudan]
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-95 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:


text:
STA. CRUZ, Ilocos Sur – Riri dagiti annak ngem rimmaman ti ama ket binagsolna ti nakariri dagiti annakna.
Binagsol ni Roberto Dictaan, 51, naasawaan, ken residente iti Barangay Amarao, ditoy nga ili ni Clarence Cariño y Abordo, 28, naasawaan ken residente iti Barangay San Pedro ditoy met laeng nga ili idi naammuanna a kinaringgor daytoy dagiti annakna idi rabii ti Oktubre 18.
Segun iti report, nagrarambol ti grupo ti biktima ken ti grupo ni Cariño ken dagiti agkabsat a Rainer ken Clark Dictaan iti maysa a pabuniag ngem nagsisinnurotda met laeng.
Naggawid dagiti agkabsat ngem nagsublida a nakalugan iti motorsiklo agraman ti amada a ni Roberto ket idi nasalamaanda iti dalan ti biktima ken ni Dennis Lamarca nga aggawiden iti agarup 10:45 iti dayta a rabii, dimsaag ti suspek ket binagsolna ti biktima sada naglibas iti saan nga ammo a direksion.
Naitaray ti biktima iti Candon City General Hospital para iti pannakaagas ti sugatna iti tian.#


text:
Kanton ti Berna
Ti Kanton ti Berna (Aleman: Kanton Bern, panakabalikas (tulong·paammo); Pranses: Canton de Berne) ket isu ti maikadua a kadakkelan kadagiti 26 a kanton ti Suisa babaen ti kalawa ken populasion. Mabirukan daytoy idiay lumaud a tengnga ti Suisa, daytoy ket pagbeddenganna ti Kanton ti Jura ken ti Kanton ti Solothurn iti amianan. Iti laud ket naisanglad ti Kanton ti Neuchâtel, i Kanton ti Friburgo ken Vaud. Iti abagatan ket naisanglad ti Valais. Ti daya ti kanton ti Berna ket naisanglad dagiti kanton ti Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna kenAargau.
Ti kanton ti Berna mangisasao ti dua a pagsasao ken adda ti populasion (manipud idi Disiembre 2015) iti 1,017,483.[2] , ti populasion ket nangiraman kadagiti 119,930 (wenno 12.45%) ganganaet.[3] Ti kanton a kapitolio, ken ti pay pederal a kapitolio ti Suisa , ket ti Berna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ a b Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB, online database – Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (iti Aleman) naala idi 30 Agosto 2016
- ^ Pederal a Departamento dagiti Estadistika (2008). "Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit, Geschlecht und Kantonen" (Microsoft Excel). Naala idi Nobiembre 5, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kanton ti Berna iti Wikimedia Commons


text:
“MALASKA iti biagko!”
“Namalmalaska pay iti biagko!”
Kadawyan nga eksena daytoy kadagiti balay(saanen a pagtaengan) iti uray sadino a disso. A kas man laeng awanen ti patingga ti susik dagiti agassawa. A kas man la paseten iti inaldaw-aldaw a panagbiagda ti binubugkaw nga aramid. Uray nagbassitan a banag, mapadakkel.
Iti agdama, saan a mailibak dagiti mapaspasamak iti aglawlaw. Ramen ti damag dagiti nakam-ames a pagteng: didigra, korupsion, panangrames, panangkettel kadagiti inosente a biag, kanigid-kanawan a riribuk, ken adu pay…
No kitaentayo, kasla ketdin nagrigat a magun-od ti arep-ep nga urnos wenno kappia. Awanen ti mangngegan a naimbag a damag. Krimen ditoy, krimen idiay, krimen iti ania man a disso…
Adu ti agkuna a gapu iti kinarigat ti panagbiag ti ramut amin dagitoy… nga awan makapanunot iti dakes no saan nga agkiraos ti boksit. Nga awan ti riribuk no adda koma naan-anay a pagsapulan ti amin.
Ngem saan koma a rason ti kinarigat tapno dadaelentayo ti templo a sagut ti Namarsua. Daytoy a templo, ti bagitayo, maitutop nga ayaten, ipateg, pagbukaren dagiti Sao ti Dios tapno saan a maiwawa. Awan karbengantayo a mangdadael kadaytoy a sagut ti Namarsua.
No simpuonen dagitoy a kinaawan ti urnos wenno kappia, makuna ketdi a nagrusing ti amin iti pagtaengan. Ditoy ti umuna a pakatenneban ti asino man nga indibidual. Masapul a ditoy pay laeng, mapneken ti puso ken isip kadagiti adal nga igam iti masakbayan, iti pannakagubal iti nakiro a lubong a pakpakiruen dagiti agdama a pasamak.
Ti kinaawan ti urnos iti pagtaengan a mariingan ti maysa nga ubing, dakkel la unay ti akemna iti pannakamulina, ti epektona iti biagna. Daytoy a pagteng, mangipinta iti panunotna ti riribuk wenno kaawan ti talna iti aglawlaw. A ti binnugkaw, pinnanalpaak, binnugbog… maysa a normal a pagteng iti biag ti tao. Ket dagitoy ti mangitukit iti bin-i iti pusona— bin-i ti kinaradikal, bin-i ti kinadangkes!
Ket bayat ti panagdakkelna, daytoy a bin-i ti kinaradikal ti itugottugotna iti sadino man a papananna– dumakdakkel, agrangrangpaya… No adda pakaisungalngalanna a susik, addaytan a mariing ti kinaradikal, rumkuas ti pungtot iti barukongna. Ipennekna nga ibuang ti naullom a riknana— rikna a nabaybay-an dagiti nagannak, rikna a kadawyan a mangibunga iti di nasayaat.
No koma laeng ta namuli daytoy nga ubing iti napintas a sursuro, adayo a mabalkot ti kinataona iti dakes. Adayo a maisagmak ti biagna iti riribuk.
Dagitoy a riribuk a mabalin a parnuayen, no utoben a naimbag, ti pangrugian ti sangapagilian no di man sangalubongan a riribuk, a kaawan ti talna.
Ngarud no saan a malapdan dagiti babassit a riribuk nga agrusing iti pagtaengan, saan ngarud nga agngudo daytoy sangapagilian a panagaapa, pannakawarawara, panagiinnangat, panagkikinnagat, kinaganggannaet ti tunggal maysa…
Dakkel ngarud ti akem ti tunggal nagannak kadagitoy a mapaspasamak iti lubong. Maysa a dakkel a responsibilidad ti panagpamilia. Saan laeng nga agpatingga iti panagsapul iti pangbiag iti pamilia. Maysa laeng dayta iti narikut a dana a sarakusoken ti asino man nga agpamilia. Makita ketdi ti napudpudno a kinaina wenno kinaama iti pagbanagan dagiti annak. No asinoda iti masakbayan.
Iparikna koma ti ama wenno ina ti pagtaengan kadagiti annakda ti ayatda kadagitoy—ayat a mariknada iti pusoda; saan nga ayat nga ipaay laeng ti kuarta wenno dagiti namaterialan a banag.
No kitaentayo ti mapaspasamak iti aglawlaw, kaaduan dagiti annak a naiwawa gapu ta pinanuynoyan dagiti nagannak kadakuada. Ket daytoy a panangpanuynoy ti mangiluod kadakuada. Pannakailuod a mangibunga iti nariribuk a biag. No nariribuk, ania ti namnamaentayo? Sabali manen a parikut iti sosiedad a mangrakrak latta wenno mangpakaro iti riribuk wenno kaawan ti kappia iti aglawlaw.
Kaw-identayo man ti pasamak iti maysa a nagbalin a titserko idi iti haiskul. Addaak idi iti Maikadua a Tukad. Agkasera laeng ni Ma’am iti ilimi; iti kabangibang nga ili ti nagtaudanna. Nasingpet. Awan pagkunaam iti kinaanusna. Maysa a bigat, nadamagmi laengen nga adda iti ospital ta nabagsol. Wen, binagsolda iti kaserana!
Naduktalan kalpasanna a maysa met laeng nga adalanna ti akin-aramid— ti anak ti mismo a kaserana.
(ADDA TULOYNA)


text:
Partido Demokratiko (Estados Unidos)
Ti Partido Demokratiko ket maysa kadagiti dua a kangrunaan a kontemporario a politiko a partido idiay Estados Unidos a kaduana ti Partido Republikano. Daytoy a partido ket agsuporta ti sosial a liberal ken progresibo a plataporma[1][2][3], ken ti kongresional a timpuyog ti partido ket buklen dagiti progresibo, liberal, sentrista[4], ken dagiti libertariano. Daytoy a partido ket adda ti kaatiddogan a rehistro ti agnanayon nga operasion idiay Estados Unidos ken maysa kadagiti kadaanan a politiko a partido iti lubong.[5] Ni Barack Obama ket isu ti maika-15 a Demokrata a nagtengtengngel ti opisina ti Presidente iti Estados Unidos.
Manipud ti maika-112 a Kongreso a kalpasan ti 2010 a panagbutos, ti Partido Demokratiko ket agtengtengngel kadagiti minoridad a tugaw idiay Kamara dagiti Pannakabagi, ti kaaduan a tugaw idiay Senado, ti minoridad ti estado a panakagobernador, ken ti pay minoridad dagiti estado a lehislatura.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Grigsby, Ellen. Panagusig kadagiti Politika: Ti pangyuna ti Politika a Siensia, ngem ti liberiralismona ket para iti kaaduan a kinaudi a bersion iti liberalismo-moderno a liberalismo.
- ^ Arnold, N. Scott (2009). Imposing values: an essay on liberalism and regulation. Florence: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-495-50112-3.
Ti moderno a liberalismo ket sakupenna ti kanigid iti sentro iti tinawtawid nga espektro ken nairepresenta babaen ti Partido Demokratiko idiay Estados Unidos.
- ^ Levy, Jonah (2006). Ti estado kalpasan ti statismo: dagiti baro nga aktibidad ti estado iti panawen ti liberalisasion. Florence: Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. p. 198. ISBN 0-495-50112-3.
Iti korporado a lugar ti panagturay, ti sentro-kanigid inpuestona manen kaniana tapno agipandag para iti reporma. Ti Partido Demokratiko ti Estados Unidos ket nagusar kadagiti kalpasan a panagrebtak dagiti eskandalo ken ti panagrebba kadagti presio ti bingay ti pinansia tapn rautenda dagiti Partido Republikano...Ti korporado a panagituray a reporma ket nakakaskasdaaw a maibagay iti uneg ti sukog ti sentro-kanigid nga ideolohia. Ti Partido Demokratiko ken ti SPD ket nagitalekda ti panagrang-ay ti kasasaad ti regulasion a kas ti mangtimbeng ti mangimaton a turay, korporado a bileg, ken ti panakapaay ti tiendaan.
- ^ Hale, John (1995). Ti Panagaramid kadagiti Baro a Demokrata the New Democrats. New York City: Political Science Quarterly. p. 229.
Maikadua, dagiti Demokrata idiay Kongreso ket nalasin kadagiti liberal ken ti sentrista a paypayak
- ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/157244/Democratic-Party#233981.toc
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Partido Demokratiko (Estados Unidos) iti Wikimedia Commons


text:
Sarita ni Dexter Fabito Marin
Maudi iti dua a paset
Nagsubli ti panagubingna iti panunotna iti nanumo a balayda. Nagdiding ken nagatep iti bulong ti labig ken apagisu laeng kadakuada nga innem, isuna, ni adingna ken ni manangna, sa dagiti dadakkelda, ti maymaysa a kuarto a nagdatar iti tabla. Balay a rimmuaranda nga agkakabsat tapno birokenda met ti gasatda iti sabali a disso. Nanumo ngem adda ayat a nangbalbalkot kadakuada a sangapamilia iti inaldaw nupay gagangay a sida iti away ti ipapaunegda. Itan ta maysan a mannursuro, a kayatnan ti mangbukel iti bukodna a pamilia, kayatna met a nanumo ti patakderenna a pagtaengan. Ken kayatna a suroten dagiti addang ken pannaripato kadakuada dagiti daddakkelda.
“Sumrekka, bhe,” timek ni Ester iti uneg.
Talaga a pagpampanunotennak, a, nakuna ni Sabas iti unegna. Masansan ngamin a dina maawatan dagiti dadduma a mapaspasamak ken kapanunotan ti kaayan-ayatna. Kas man itayen a dina immay binugaw dagiti aso. Sa ita, apagbingngi laeng ti lukat ti ridaw.
Inan-anat nga inlukib ni Sabas ti rikep ti ridaw. Inin-inayadna nga inserrek ti ulona. Nagkidem iti apagapaman. Addayta manen ti nagpaiduma a rikna, naidumduma. Insanudna ti ulona. Inbagkatna bassit ti rikep ta narigat nga ilukat. Inan-anatna manen nga inserrek ti ulona. Naisangasangayan daytoy a kapadasak, nakunana iti unegna.
Nangegna ti ikkis ni Ester. Kinagat ngata ti kuton wenno lamok? Wenno gapu iti basbasaenna? Simmalput iti uneg ni Sabas. Iyatrasna koma manen ti ulona ngem naladawen idi madingkal ti ulona ti nakasab-it a kaldero. Nadigos ti ulona iti dara. Nagsinnabat dagiti matada. Nagpaut iti apagapaman. Nagdumog ni Ester. Simmirip dagiti ngipenna idi iyangadna ti rupana gapu iti naiparsiak a dara iti pus-ongna. Kasla maymaysa ti linaon ti panunotda. Ngem no kautem a nalaing ti utek ni Sabas ket adda naidumduma a ragsak a mabirokam. Sumalput dayta iti pusona. Agasem!
“Allaka,” kinuna ni Ester. Saan a mailemmeng ti rupanget iti rupana ngem di met makaunget. Indissona ti basbasaenna sa siaalisto a nagturong iti ayan ni Sabas. “Naibellengen dayta usarek koma a pangdinardaraan.”
“Diak inggagara,” insungbat ni Sabas. “Siak pay lang ti simrek ditoy, aya.”
“Obvious kadi?” awanen ti mirduot iti rupa ti balasang. “No saan a sika ti immuna ket awan koman dayta a natuknom dita asideg ti ridaw. Nadalapus koma diay immuna nga immay.”
“Wen met ketdi, a.” insungbat ni Sabas.
“Nairanta a dita ti pagisab-itak nupay ammok a madalapus ti asinoman a sumrek.”
“Addayta manen ti diak maawatan kenka, bhe,” kinita ni Sabas ti balasang. “Siakon ti mangpidut iti naibelleng ken siakon ti mangdalus iti basar. Basolko isu a siak ti masapul a mangikkat.” Rimmuar tapno wagsitanna ti ulona.
Umis-isem ni Ester a nangisurot iti panagkitana iti pangalbuen ken nadaraan nga ulo ti kaayan-ayatna sa nagturong iti kusina.
Nakaidda manen ni Ester iti katre a naaramid iti way idi agsubli ni Sabas iti uneg. Sabalin ti suotna a short ken tisirt. Agbasbasa manen. Kastana ngata nga agbasa kinuna ni Sabas iti unegna ta mangmangegna ngamin a kasla agar-areng-eng ti kaayan-ayatna. Wenno nakabutbuteng ngata ti basbasaenna, sinaludsod ti bangir a panunotna. Immanges iti nauneg. Innalana ti bassit a kaserola a nagyanan ti dinardaraan sa inpisokna dagiti naiwara iti basar.
Rimmuar manen ni Sabas. Idi agsubli, addan iggemna a tabo a naglaon iti danum. Nagsabat dagiti matada ken Ester idi agsubli iti uneg ti balay. Gapgapu ni Ester iti kusina. Adda iggemna a sangabaso a danum.
“Makain-inumkansan ta horror sa met ti binasam, bhe,” kinunana.
“Wen, ngarud. An-anuem ta danum?”
“Pangugasko a, ken ‘diay nakaibellengan ti dara.”
“Ha ha. Urayka la agkaling-etanen, bhe. Ne, itiponmo payen daytoy teddak nga imminum.”
“Kunam met ket dimo makita ta ling-et dita mugingmo. No agbasakanto pay la ngamin iti nakabutbuteng.”
“Damok ti agbasa iti kasdiay. Pinadasko ngarud.” Nakatugaw a nakasikig ni Ester a mangbuybuya iti kaayan-ayatna a mangug-ugas iti kayo a datar.
Kinita ni Sabas ni Ester idi malpasna ti obrana. “Ahhh,” kinunana. “Urayak la nabang-aran ta nalpaskon ti obrak.”
“Uray siak, nabang-aranak met ta nalpaskon a binasa ti basbasaek itay,” insungbat ni Ester.
Naggiddanda a timmakder idinto nga agkinkinnitada. Iniggaman ni Sabas ti ima ni Ester idi iyawatna ti tabo. Saan pay a naukas ti panagpinnerrengda. Addayta manen ti kasla pannakaitayok ni Sabas. Ad-adda met a limmanay dagiti mata ni Ester. In-inut a naginnasideg dagiti rupada. Inrikus ni Sabas ti kanawan a takiagna iti siket ni Ester. Insadag met ti balasang dagiti dua a takiagna ken Sabas.
“Umayakto manen ditoy. Diakto mauma, bhe.” kinuna ni Sabas.
“Agsublikanto latta ta kukuam metten daytoy a balay ta ikutmo metten daytoy pusok.”
“Agsublikanto. Ngem sapay ta dinto manen mairana a dinardaraan ti sida a lutuek. Ta uray no kasano ti ayatmo a mangan ket di met mabalin ta dimo met kayat ti dinardaraan.”
“Wen, agsubliakto, bhe. Ita pay ta nastrekkon daytoy balaymo.” Insungbat ni Sabas. “Ikuyogkonton dagiti dadakkelko.”
“Dayta ti nasken,” pinerreng ni Ester. “Iyam-ammokanto met kada uliteg ken ikitko. Dayta dakkel a balay ti balayda.”
“Kunak man,” immisem ni Sabas. “Aglutotanto iti dinakdakan tapno adda mayonnaise-na.”
“Torta a tarong,” inyisem ni Ester.
Pinidil manen ni Sabas ti pingping ti kaayan-ayatna. Agkankanta ti kaungganna.
Naginnisemda a dua. Agkatkatawa ti uneg ni Sabas iti pannakalagipna iti pannakadara ti ulona.#


text:
Masa
Iti pisika, ti masa (manipud ti Griego uᾶZa "sebada a bibingka, tukel [iti masa]") ket tagikua ti pisikal a sistema wenno bagi, a mangited ti irurumsua ti penomena ti resistansia iti bagi iti pannakaipardas babaen ti puersa ken ti kapigsa iti agsinnaranay a maipapan ti grabidad a panagawis dagiti bagi. Dagiti instrumento a kas dagiti balanse ken gantingan ti masa ket agus-usar kadagita a penomena a panagrukod ti masa. Ti SI unit ti masa ket isu ti kilogramo (kg).
Para kadagiti inaldaw a banag ken dagiti enerhia a nasayaat nga inpalplawag babaen ti Newtonio a pisika, ti masa ket naibagbaga payen a mangirepresenta ti maysa a dagup ti banag, ngem daytoy a panirigan agbalin a madi, kas pagarigan, kadagiti napardas unay wenno dagiti subatomiko a partikula. Iti sapasap daytoy ket agpaypayso met, ti aniaman a bagi nga addaan ti masa ket addaan ti maysa a kapada a dagup ti enerhia, ken dagiti amin a porma ti enernia ket likudanna ti akselerasion babaen ti puersa ken addaan ti maipapan ti grabidad a panagawis; ti pannakaibaga a banag ket awan ti sapasap a naitunos a pannakaipalawag babaen ti daytoy a moderno a panirigan.
A kas naibagbaga, malaksid ti pannakaipadana iti enerhia, dagiti nadumadma a kita ti mapaliiw men marukod a penomena ket rimsua manipud ti masa. Amin dagitoy ket naipakitan a kapada ken agtinnunos iti tungngal maysa no mausar dagitoy iti panagrukod ti masa.
Ti maipapan ti enerhia a masa ket isu ti kaadu a panagrukod ti resistansia kadagiti panagbalbaliw iti kapardas ti maysa a banag, (akselerasion).
Ti maipapan ti grabidad a masa ket isu ti kaadu a panagrukod a maibagay ti kakaro ti maipapan ti grabidad a puersa a daytoy ket
- ipeksa babaen ti maysa a banag (aktibo a maipapan ti grabidad a masa), wenno
- nasanay babaen ti maysa a banag (natalinaay a maipapan ti grabidad a puersa) no agtinnignay iti maikadua a banag.
Dita ngato iti maikadua a pagarigan ti masa, mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay; kasla ti maipapan ti grabidad a puersa ti Daga ket mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay iti inaldaw a biag, kasla ti nagtinnag a mansanas ni Newton wenno ti gapuanan ti arko ti beisbol. Daytoy ket maipakat kadagiti amin nga adda iti daga a banag, manipud kadagiti dutdot ken dagiti kutonn dagiti bato ti banbantay ken dagiti elepante.[1]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kane, Gordon (Septiembre 4, 2008). "Dagiti Misterio ti Masa". Scientific American. Nature America, Inc. pp. 32–39. Naala idi 2013-07-05.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Sir Isaac Newton; N. W. Chittenden (1848). Newton's Principia: Dagiti matematiko a pamunganayan ti masna a pilosopia. D. Adee. Naala idi 12 Marso 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Ti Kapada ti Masa ken Enerhia Mass and Energy" (iti Ingles) babaen ni Francisco Flores.
- "Dagiti Misterio ti Masa," (iti Ingles)
- "Agbaliw kadi ti masa iti kapardas?" (iti Ingles)
- "Ania kadi ti masa poton?" (iti Ingles)