text:
Lesotho
Nagsasabtan: 29°36′S 28°18′E / 29.6°S 28.3°E
Ti Lesotho (/ləˈsuːtuː/ (dengngen),[7] IPA: [lɪˈsʊːtʰʊ]), opisial a ti Pagarian ti Lesotho (Sesotho: Naha ea Lesotho, Ingles: Kingdom of Lesotho), ket ti maysa nga enclaved a pagilian nga intero a palikmutan babaen ti Abagatan nga Aprika. Daytoy ti kadakkelan kadagiti tallo a nawaya nga estado a kompleto a napalikmutan babaen ti teritorio iti sabali a pagilian, dagiti sabali ket ti Siudad ti Batikano ken San Marino. Iti pay maipatinayon, daytoy laeng ti kasta nga estado iti ruar ti Italiano a peninsula, ken ti kaikaisuna a saan a maysa a mikroestado. Ti Lesotho ket sumurok bassit iti 30,000 km2 (11,583 sq mi) ken addaan iti populasion iti agarup a 2 a riwriw. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Maseru. Dagiti opisial a pagsasao ket Sesotho ken Ingles.
Dati a Balangat a Kolonia ti Britaniko ti Basutoland ti Lesotho, ngem nangirangarang ti wayawayana manipud iti Reino Unido idi 4 Oktubre 1966. Napno itan daytoy a naturay nga estado ken maysa a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti Kappon ti Aprika, ken ti Komunidad ti Panagrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika (Southern African Development Community – SADC). Ti nagan a Lesotho ket agarup a maipatarus iti "daga dagiti Sotho".[8][9]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kasisigud a nagtagtagitao iti Lesotho ket dagidi tattao a San. Dagiti pagarigan dagiti arte ti batoda ket mabalina mabirukan iti banbantay iti amin a paset ti lugar.[10]
Turay ni Moshoeshoe I (1822–1868)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti moderno a Lesotho, dati a tinawtawagan iti Basutoland, ket rimsua a kas bugbugtong a bagi ti politika babaen ni Ari Moshoeshoe I idi 1822. Ni Moshoeshoe, ti maysa nga anak a lalaki ni Mokhachane, ti maysa a menor a hepe ti kaputotan ti Bakoteli, nangbukel ti bukodna a pamilia ti kaputotan ken nagbalin a hepe idi agarup a 1804. Idi baetan ti 1820 ken 1823, isuna ken dagiti simmursurot kaniana ket nagtaengda iti Bantay Butha-Buthe, ken timmiponda kadagiti dati a kabusorda a sumuppiat iti Lifaqane a mainaig iti turay ni Shaka Zulu manipud idi 1818 aginggana idi 1828.
Rimsua ti adu pay a panagbalbaliw ti estado manipud kadagiti suppiat iti baetan ti Britaniko ken dagiti Olandes a kolonista ken pimmanawda iti Kolonia ti Rawis kalpasan ti pannakatiliwen babaen dagiti Britaniko idi 1795 manipud kadagiti nakikadua iti Pranses nga Olandes, ken manipud pay iti Katurayan ti Karayan Orange ken ti simmaruno a Nawaya nga Estado ti Orange. Dagiti misionario a ni Thomas Arbousset, Eugène Casalis ken Constant Gosselin manipud iti Kagimongan ti Ebangheliko a Misionario ti Paris, nga inimbitaran babaen ni Moshoeshoe I, ket naikabilda iti Morija, ken nagparang-ayda iti ortograpia ti Sesotho ken dagiti naimaldit nga obra iti pagsasao a Sesotho idi baetan ti 1837 ken 1855. Ni Casalis, ti nagtigtignay a nagpatpatarus ken ken nangipapaay iti balakad kadagiti gangganaet a pannakibiang, ket nakatulong a nangitakder kadagiti dalan ti diplomatiko ken nakagun-od kadagiti armas nga inusar a panagsuppiat kadagiti umas-asideg nga Europeano ken dagiti tattao a Griqua.
Simmangpet dagiti Trekboer manipud iti Kolonia ti Rawis kadagiti akinlaud a pagbeddengan ti Basutoland ken tinuntonda ti karbengan ti dagana, ti immuna ket ni Jan de Winnaar, a nagtaeng iti lugar ti Matlakeng idi Mayo–Hunio 1838. Dagiti simmangsangpet a Boer ket pinadasda a kinolonia dagiti dua a karayan ken ti amianan ti Caledon, ken tinuntonda daytoy a pinanawanen babaen dagiti tattao a Sotho. Kanungpalan a nagpirma ni Moshoeshoe iti maysa a tulag iti Britaniko a Gobernador ti Kolonia ti Rawis, ni Apo George Thomas Napier, a nangikapet ti Katurayan ti Karayan Orange a kaaduan a nagtaengan dagiti Boer. Napasardeng dagiti nakaunget a Boer babaen ti nabiit a bakalan idi 1848. Idi 1851, ti maysa a puersa ti Britaniko ket inabak babaen ti buyot dagiti Basotho iti Kolonyama, a nakairugian ti maysa a nakababain a gubat ti Britaniko. Kalpasan ti panangisanud ti sabali pay a panagraut ti Britaniko idi 1852, nangipatulod ni Moshoeshoe ti maysa nga apelar iti komander ti Britaniko a diplomatiko a nangrisot ti suppiat, ken intonokuan inabakna ti Batlokoa idi 1853. Idi 1854, pimmanaw iti rehion ti Britaniko, ken idi 1858, nakilaban ni Moshoeshoe kadagiti serye ti gubat kadagiti Boer nga ammo a kas ti Gubat ti Nawaya nga Estado–Basotho. Kas nagbanagan, napukaw ni Moshoeshoe ti adu a paset dagiti akinlaud a tanap. Ti naudi a gubat kadagiti Boer ket nagpatingga idi 1867 idi nagapelar ni Moshoeshoe ken ni Reina Victoria, a timmunos a nangaramid iti Basutoland a kas maysa a protektorado ti Britaniko idi 1868.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Lesotho" (iti Ingles). Association of Religion Data Archives. 2015. Naala idi 18 Mayo 2020.
- ^ ""World Population prospects – Population division"". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Naala idi Nobiembre 9, 2019.
- ^ ""Overall total population" – World Population Prospects: The 2019 Revision" (xslx). population.un.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Naala idi Nobiembre 9, 2019.
- ^ a b c d "Lesotho" (iti Ingles). International Monetary Fund.
- ^ "Gini Index coefficient" (iti Ingles). CIA World Factbook. Naala idi 10 Agosto 2021.
- ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF) (iti Ingles). United Nations Development Programme. 15 Disiembre 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Naala idi 16 Disiembre 2020.
- ^ "lesotho noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes | Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com". www.oxfordlearnersdictionaries.com (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 11 Marso 2018. Naala idi 10 Marso 2018.
- ^ Nicole Itano (2007). No Place Left to Bury the Dead (iti Ingles). Simon and Schuster. p. 314. ISBN 978-0-7432-7095-3.
- ^ Roman Adrian Cybriwsky (2013). Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture (iti Ingles). ABC-CLIO. p. 182. ISBN 978-1-61069-248-9. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 8 Mayo 2018. Naala idi 4 Marso 2018.
- ^ Walsham How, Marion (1962). The Mountain Bushmen of Basutoland (iti Ingles). Pretoria: J. L. Van Schaik Ltd.
- Boyd, J. Barron (Disiembre 1979). "African Boundary Conflict: An Empirical Study". African Studies Review (iti Ingles). 22 (3): 1–14. doi:10.2307/523892. ISSN 0002-0206. JSTOR 523892.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Lesotho iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Lesotho manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Lesotho iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Lesotho
- Heograpiko a datos a mainaig iti Lesotho iti OpenStreetMap
- Lesotho
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1966
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti mankomunidad a monarkia


c: text/html

text:
UTC+06:00
Ti UTC+06:00 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +06:00. Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Amianan nga Asia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Rusia - Oras ti Yekaterinburg
Sentral nga Asia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kazakhstan - Oras idiay Kazakhstan
- Kirgistan - Oras ti Kirgistan
Daya nga Asia[urnosen | urnosen ti taudan]
Abagatan nga Asia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Butan - Oras ti Butan
- Banglades
- dati daytoy a naus-usar a kas pagalagadan nga oras ken ti UTC+07:00 a kas oras a panagin-inut ti lawag idi 2009
- Teritorio ti Taaw Indiano ti Britaniko
- mairaman ti Purpuro ti Chagos ken Diego Garcia
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan nga Oras ti Banglades
- Oras idiay Rusia
- Oras idiay Antartika – adda met dagiti estasion nga agus-usar iti daytoy a sona ti oras

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Singsing ti Apuy
Ti Singsing ti Apuy ket ti maysa a lugar nga adda dagiti adu a bilang dagiti gingined ken bulkaniko a panagbettak a mapasamak iti labneng ti Taaw Pasipiko. Iti 40,000 km (25,000 mi) a sukog ti sapatos ti kabalio, daytoy ket mainaig iti gangani nga agsasauno a serye dagiti trinsera ti taaw, dagiti bulkaniko nga arko, ken dagiti bulkaniko a barikes ken/wenno dagiti panaggungunay ti plata. daytoy ket addaan kadagiti 452 a bulkan ken pagtaengan ti sumurok a 75% dagiti aktibo ken dagiti malmalmeng a bulkan iti lubong.[1] Daytoy ket sagpaminsan pay a tinawtawagan iti sirkum-Pasipiko a barikes wenno ti sirkum-Pasipiko a seismiko a barikes.
Agarup a 90%[2] kadagiti gingined iti lubong ken 81%[3] kadagiti kadakkelan a gingined iti lubong ket mapasamak iti arrubayan ti Singsing ti Apuy. Ti sumaruno a seismiko a rehion (5–6% kadagiti gingined ken 17% okadagiti kadakkelan a gingined iti lubong) ket ti Alpino a barikes, a gumay-at manipud iti Java aginggana idiay Sumatra babaen ti Himalaya, ti Mediteraneo, ken rummuar idiay Atlantiko. Ti Pantok ti Tengnga nga Atlantiko ket isu ti maikatlo a kaaduan ti gingined a barikes.[4][5]
Ti Singsing ti Apuy ket dagus a resulta dagiti plata tekonika ken ti panaggunay ken panagdudungpar dagiti litosperiko plata.[6] Ti daya paset ti singsing ket ti resulta ti Plata ti Nazca ken ti Plata ti Cocos a daytoyy naipalenned iti sirok ti aggungunay nga agpalpalaud a Plata ti Abagatan nga Amerika. Ti Plata ti Cocos ket agdama a naipalpalned iti sirok ti Plata ti Karibe, idiay Tengnga nga Amerika. Ti paset ti Plata ti Pasipiko iti igid ti bassit a Plata ti Juan de Fucae ket maipalpalned iti sirok ti Plata ti Amianan nga Amrika. Iti igid ti akin-amianan a paset, ti aggungunay ti amianann a laud a plata ti pasipiko ket maipalplaned iti sirok ti arko ti Is-isla ti Aleutian. Iti ad-adayo a laud, ti plata ti Pasipiko ket maipalpalned iti igid dagiti arko ti Peninsula ti Kamchatka iti abagatan a labes ti Hapon. Ti akin-abagatan a paset ket narikrikut, nga adda dagiti bilang ti babbabassit a plata ken panagdidinungpar iti plata ti pasipiko manipud iti Is-isla ti Mariana, ti Filipinas, Bougainville, Tonga, ken Baro a Selanda; daytoy a paset ket ilaksidna ti Australia, gapu ta daytoy ket naisanglad iti tengnga ti bukodna a tektoniko a platas. Ti Indonesia ket naisanglad iti nagbaetan ti Singsing ti Apuy iti igid ti amianan a daya nga is-isla nga asideg ken mairaman ti New Guinea ken ti Alpino a barikes iti igid ti abagatan ken laud manipud iti Sumatra, Java, Bali, Flores, ken Timor. Ti naindayegan ken aktibo a sona ti Tikor ti San Andreas ti California ket mangbaliw a tikor a mangtangdan ti paset ti Ngato ti Daya a Pasipiko iti baba ti abagatan a laud ti Estados Unidos ken Mehiko. Ti panagggunay ti tikor ket agpataud kadagiti adu a babassit a gingined, iti adu a beses iti inaldaw, a kaaduan kadagitoy ket bassit unay a marikna.[7][8] Ti aktino a Tikor Reina Charlotte idiay laud nga aplaya ti Haida Gwaii, British Columbia, Kanada, ket nagpatauden kadagiti tallo a dakkel a gingined iti las-ud ti maika-20 a siglo: ti magnitud 7 a pasamak idi 1929; ti magnitud 8.1 idi 1949 (ti kapigsaan a nairehistro a gingined ti Kanada); ken ti magnitud 7.4 idi 1970.[9]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Singsing ti Apuy – Singsing ti Apuy ti Pasipiko". Geography.about.com. 2010-06-14. Naala idi 2010-11-01.
- ^ "USGS.gov – Singsing ti Apuy". Earthquake.usgs.gov. 2012-07-24. Naala idi 2013-06-13.
- ^ Usgs Faqs (2013-05-13). "USGS.gov – Ayan ti pakasamakan dagiti gingined?". Earthquake.usgs.gov. Naala idi 2013-06-13.
- ^ U.S. Geological Survey Earthquakes FAQ.
- ^ U.S. Geological Survey Earthquakes Visual Glossary.
- ^ Moving slabs [Daytoy Dinamiko a Daga, USGS].
- ^ dagiti naudi a gingined idiay Estados Unidos – Naudi a 7 nga ladaw, USGS.
- ^ Schulz, Sandra S., ken ni Robert E. Wallace, "Thi Tikor ti San Andreas", USGS.
- ^ Dagiti Gingined iti rehion ti Reina Charlotte 1984–1996 Naala idi 2007-10-03
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Blinkhorn, Earl F (2004), Ti Singsing ti Apuy, Trafford, ISBN 1-4120-2170-7
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Dagiti mapa ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko iti Wikimedia Commons
- Dagiti naipakasaritaan a gingined ken estadistika ti Gingined iti Heolohiko a panagsukisok ti Estados Unidos
- DESKRIPSION: "Singsing ti Apuy"
- Mapa ti Singsing ti Apuy
- Singsing ti Apuy, aktibidad ti tektonika
- Ti agob-obra a Singsing ti Apuy


text:
Subprepektura ti Sorachi
Ti Subprepektura ti Sorachi (空知総合振興局, Sorachi-sōgō-shinkō-kyoku) ket ti subprepektura ti Prepektura ti Hokkaido, Hapon. Manipud idi 2004, ti nakarkulo a populasionna ket 373,736 ken ti kalawan ket 6,558.26 km².
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili ken dagiti purok babaen ti distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Distrito ti Kabato
- Distrito ti Sorachi
- Distrito ti Uryū
- Distrito ti Yūbari
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1897: Napundar ti Subprepektura ti Sorachi.
- 1899: Naiyakar ti Purok ti Furano (itan ket Ili ti Kamifurano, Ili ti Nakafurano, Siudad ti Furano, ken Ili ti Minamifurano) iti Subprepektura ti Kamikawa.
- 2010: Naiyakar ti Ili ti Horokanai manipud iti Distrito ti Uryū iti Subprepektura ti Kamikawa.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a website (iti Hapon)


text:
Panawen ti Bronse
Ti Panawen ti Bronse ket isu ti paset ti panawen a nailaslasin babaen ti panagusar ti gambang ken dagiti alloy ti bronse ken ti proto a panagsurat, ken dagiti dadduma pay a langa iti urbano a sibilisasion.
Ti Panawen ti Bronse ket isu ti maikadu a nangruna a paset ti panawen ti sistema ti tallo a panawen, a kas ti naisingasing kadagiti moderno a panawen babaen ni Christian Jürgensen Thomsen, para kadagiti panangidasig ken panagadal kadagiti taga-ugma a kagimongan. Ti maysa ataga-ugma a sibilisasion ket mabalin a maikabil iti Panawen ti Bronse babaen ti panaglunag ti bukodna a gambang ken ti panangitiponna iti lata, wenno babaen ti panagtagilako para iti bronse manipud kadagiti sabali a lugar a pagipataudan. Dagiti oro ti gambang ken lata ket narasayda, a kas ti naipakpakita a kaawan ti dagiti bronse a lata idiay Akinlaud nga Asia sakbay ti maikatlo a milenio BCE. Iti libong, ti Panawen ti Bronse ket sapasap a sinusurotna ti Neolitiko a paset ti panawen, ngem dagiti dadduma paset ti lubong, ti Panawen ti Gambang ket nagserbi a kas ti nagdaliasatan manipud iti pannakaipan ti Neolitiko iti Pnawen ti Bronse. Urayno ti Panawen ti Asero ket sapsap a sinursurot ti Panawen ti Bronse, kadagiti dadduma lugar, ti Panawen ti Asero ket dagus a simmagpaw iti Neolitiko itiruar ti rehion malaksid ti Sub-Sahara nga Aprika nga idiay ket nawaya a naparang-ay.[1]
Dagiti kultura ti Panawen ti Bronse ket nagigiddiatda kadagiti panagrang-ay iti immuna a pangsurat. Segun ti arkeolohiko nga ebidensia, dagiti kultura idiay Ehipto (hieroglipo), ti Asideg a Daya (kuneiporme), Tsina (eskritu ti orakulo a tulang)—ken ti Mediteraneo, iti Misenio a kultura (Linear B)—ket addaanda idi kadagiti mabalina sistema ti panagsurat.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Panawen ti Bronse iti Wikimedia Commons


text:
Ariwanas
Ti ariwanas ket mays a nawatiwat, a grabitasion a panakaibedbed a sistema a buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, maysa a interestelar a pamay-an iti alingasaw ken tapok, ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti nangisit a banag.[1][2] Ti balikas nga ariwanas ket naala manipud iti Griego a galaxias (YaλaEίaς), literal a kayatna a sawen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti ansisit nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(107) a bitbituen[3] aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a trilion (1014) a bitbituen,[4] a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a tengnga iti masa.
Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti bituen a sistema, dagiti bituen a rimpuok ken ti kita dagiti interestelar nga ulep. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga interestelar a pamay-an iti alingasaw, tapok, ken dagiti kosmiko nga anaraar. Ti nangisit a banag ket agparang ti pannakaibilang para iti agarup a 90% iti masa kadagiti kaaduan nga ariwanas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti nawatiwat unay a nangisit nga abot ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunotan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti aktibo a galaktiko a tengnga a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.[5]
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti eliptiko nga ariwanas,[6] nga adda ti basikaw nga immitlog a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti agkusikos nga ariwanas ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti rinagis nga ariwanas ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a panagporma ti bituen a magipapan dagiti agbettak a bituen nga ariwanas. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti rinagis nag ariwanas.[7]
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion (1.7 × 1011) nga ariwanas a mapalpaliiw a law-ang,[8][9] ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a multiberso.[10] Kaaduan ket 1,000 to 100,000[11] a dagiti parsec iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).[12] Ti Intergalaktiko a limbang (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga atomo iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti grupo ken rimpuok, a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a nalatak a rimpuok. Iti kadakkelan a gantingan, dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti sabanas ken pilamento, a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a vkodapsi.[13]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga ariwanas ket nagtaud iti Griego a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, galaxias (YaλaEίaς, "milky one"), wenno kyklos ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")[14] para iti langana iti langit. Iti Griego a mitolohia,, ni Zeus ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga Herakles, iti suso ni Hera bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.[15][16]
Iti astronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maus-usar a mangitudo ti bukodtayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Ingles a termino a Milky Way ket masurot manipud iti sarita babaen ni Chaucer:
"See yonder, lo, the Galaxyë
Which men clepeth the Milky Wey,
For hit is whyt."— Geoffrey Chaucer. Ti Balay iti Dayaw, c. 1380.[14]
Idi inaramid ni William Herschel ti bukodna a katologo dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a agkusikos a nebulosa para kadagiti naisangayan a banag aka ti M31. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti iisla a law-ang. Nupay kasta, ti balikas a Law-ang ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.[17]
Panagpalpaliiw a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a nebula iti rabii a langit.
Nagririmpuok a Bitbituen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a pilosopo a ni Democritus (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.[18] Aristoteles (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti tangatang, idiay rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan."[19] Ti Neoplatonista a pilosopo a ni Olympiodorus the Younger (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti paralahe, na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti Islamiko a lubong.[20]
Segun kenni Mohani Mohamed, ti Arabiano nga astronomo a ni Alhazen (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,[21] ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."[22] Ti Persiano nga astronomo a ni Abū Rayhān al-Bīrūnī (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."[23][24] Ti Andalusian nga astronomo a ni Ibn Bajjah ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a repraksion manipud kadagiti sublunario a materiales,[19][25] a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti pangsilpo iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.[19] Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni Ibn Qayyim Al-Jawziyya ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".[26]
Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket manipud idi 1610 idi ni Galileo Galilei ket nagusar ti maysa a teleskopio tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.[27] Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang, ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti grabitasional a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud iti perspektibo iti uneg ti disko.[28] Iti maysa a tratado idi 1755, ni Immanuel Kant inpasayaatna ti kapanunotan ni Wright a maipanggep ti patakder iti Naririmpuok a Bitbituen.
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti Init ket inaramid ni William Herschel idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.[29] A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni Kapteyn idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni Harlow Shapley a naibatay ti panagkatologo dagiti globular a rimpuok a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga.[28] Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti panagsagepsep iti lawag babaen ti interestelar a tapok nga adda ti galaktiko a dalumpinas, ngem kalpasan ni Robert Julius Trumpler ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti nalukatan a rimpuok, ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.[30]
Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni Abd al-Rahman al-Sufi (naamammoan iti laud a kas ni Azophi), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti Andromeda nga Ariwanas, a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".[31] Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni Simon Marius idi 1612.[31] Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti Dakkel a Magallanes nga Ulep, a makita daytoy manipud idiay Yemen, ngem saan a makita idiay Isfahan; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni Magellan idi maika-16 a siglo.[32][33] Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a Libro dagiti Natalinaed a Bituen idi 964.
Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang, naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti nebulosa a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.[28][34] Idi 1755, ni Immanuel Kant ket nangipaammo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni Charles Messier ket nagumnong ti maysa a katologo a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.[28] Idi 1845, ni Apo Rosse ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.[35]
Idi 1912, ni Vesto Slipher ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti panagtalaw a kinapardas ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.[36][37]
Idi 1917, ni Heber Curtis ket nakapalpaliiw ti nova a S Andromedae ti kaunegan ti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti Messier a banag a M31, nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a nova. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 kinadakkel a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a parsec. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.[38]
Idi 1920 ti nakunkuna a Nalatak a Suppiat ket naaramid a naggiddiatan ni Harlow Shapley ken Heber Curtis, ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a Doppler a panagsukat.[39]
Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni Ernst Öpik ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.[40] Ti panagus-usar ti 100 a pulgada a Bantay Wilson a teleskopio, ni Edwin Hubble ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti Cepheid a panagdumaduma, a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.[41] Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti Hubble a panagsasaruno.[42]
Moderno a panagsukisok[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1944, ni Hendrik van de Hulst ket nagipadto a ti mikroaanda a radision iti kaatiddog ti allon iti 21 sm a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a hidroheno nga alingasaw;[43] daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a baras a patakder iti tengnga ti Ariwanas.[44] Nga adda dagiti napasayaat a radio a teleskopio, ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni Vera Rubin iti kapardas ti panagtayyek iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a nangisit a banag.[45][46]
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.[47] Ti Hubble a Nauneg a Lugar, ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion (1.25×1011) nga ariwanas iti law-ang.[48] Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti espektra a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken x-ray a teleskopio) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay Pagliklikan a Sona (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.[49]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sparke & Gallagher III 2000, p. i
- ^ Hupp, E.; Roy, S.; Watzke, M. (2006-08-12). "NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag". NASA. Naala idi 2007-04-17.
- ^ "Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas". ESO. 2000-05-03. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Uson, J. M.; Boughn, S. P.; Kuhn, J. R. (1990). "Ti tengnga nga ariwanas iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante". Siensia. 250 (4980): 539–540. Bibcode:1990Sci...250..539U. doi:10.1126/science.250.4980.539.
- ^ Finley, D.; Aguilar, D. (2005-11-02). "Dagiti astronomo ket nakaala ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen". Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia. Naala idi 2006-08-10.
- ^ Hoover, A. (2003-06-16). "Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama". Hubble News Desk. Naala idi 2011-03-04. Based upon:
- Graham, A. W.; Guzmán, R. (2003). "HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas". Astronomiko a Warnakan. 125 (6): 2936–2950. arXiv:astro-ph/0303391. Bibcode:2003AJ....125.2936G. doi:10.1086/374992.
- ^ Jarrett, T. H. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas". Instituto ti Teknolohia ti California. Naala idi 2007-01-09.
- ^ Gott III, J. R. (2005). "Mapa iti law-ang". Astropisikal a Warnakan. 624 (2): 463–484. arXiv:astro-ph/0310571. Bibcode:2005ApJ...624..463G. doi:10.1086/428890.
- ^ Mackie, G. (2002-02-01). "Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat". Unibersidad ti Swinburne. Naala idi 2006-12-20.
- ^ Ti Pabrika iti Kinapudno David Deutsch – 2011
- ^ "Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangato a Panagilawlawagan a Panakakita". NASA. 2006-02-28. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Gilman, D. "Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen". NASA/WMAP. Naala idi 2006-08-10.
- ^ "Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder". Unibersidad ti Cambridge. Naala idi 2007-01-15.
- ^ a b Harper, D. "galaxy". Online Etymology Dictionary. Naala idi 2011-11-11.
- ^ Waller & Hodge 2003, p. 91
- ^ Koneãn˘, Lubomír. "Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen" (PDF). Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi Hulio 20, 2006. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Rao, J. (2005-09-02). "Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana". Space.com. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Plutarch (2006). Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma. Echo a Biblioteka. panid 66, kapitulo 3. ISBN 978-1-4068-3224-2.
- ^ a b c Montada, J. P. (2007-09-28). "Ibn Bajja". Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia. Naala idi 2008-07-11.
- ^ Heidarzadeh 2008, pp. 23–25
- ^ Mohamed 2000, pp. 49–50
- ^ Bouali, H.-E.; Zghal, M.; Lakhdar, Z. B. (2005). "Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia" (PDF). Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Komperensia. Naala idi 2008-07-08.
- ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
- ^ Al-Biruni 2004, p. 87
- ^ Heidarzadeh 2008, p. 25, Table 2.1
- ^ Livingston, J. W. (1971). "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Pannakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion". Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan. 91 (1): 96–103 [99]. doi:10.2307/600445. JSTOR 600445.
- ^ O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (Nobiembre 2002). "Galileo Galilei". Unibersidad ti St. Andrews. Naala idi 2007-01-08.
- ^ a b c d Evans, J. C. (1998-11-24). "Ti Ariwanas tayo". Unibersidad ti George Mason. Naala idi 2007-01-04.
- ^ Paul 1993, pp. 16–18
- ^ Trimble, V. (1999). "Robert Trumpler ken ti (Awan) panakasarang iti Limbang". Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan. 31 (31): 1479. Bibcode:1999AAS...195.7409T.
- ^ a b Kepple & Sanner 1998, p. 18
- ^ "Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ "Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ Kitaen ti inadaw a sinao manipud iti Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang ni Wright idiay Dyson, F. (1979). Panagdisturbo ti Law-ang. Pan a Liblibro. p. 245. ISBN 0-330-26324-2.
- ^ Abbey, L. "Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown". Naala idi 2007-01-04.
- ^ Slipher, V. M. (1913). "Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa". Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio. 1: 56–57. Bibcode:1913LowOB...2...56S.
- ^ Slipher, V. M. (1915). "Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa". Nadayeg nga Astronomia. 23: 21–24. Bibcode:1915PA.....23...21S.
- ^ Curtis, H. D. (1988). "Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko. 100: 6. Bibcode:1988PASP..100....6C. doi:10.1086/132128.
- ^ Weaver, H. F. "Robert Julius Trumpler". Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Öpik, E. (1922). "Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa". Astropisikal a Warnakan. 55: 406. Bibcode:1922ApJ....55..406O. doi:10.1086/142680.
- ^ Hubble, E. P. (1929). "Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31". Astropisiskal a Warnakan. 69: 103–158. Bibcode:1929ApJ....69..103H. doi:10.1086/143167.
- ^ Sandage, A. (1989). "Edwin Hubble, 1889–1953". Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada. 83 (6). Naala idi 2007-01-08.
- ^ Tenn, J. "Hendrik Christoffel van de Hulst". Estado a Unibersidad ti Sonoma. Naala idi 2007-01-05.
- ^ López-Corredoira, M. (2001). "Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS". Astronomia ken Astropisika. 373 (1): 139–152. arXiv:astro-ph/0104307. Bibcode:2001A&A...373..139L. doi:10.1051/0004-6361:20010560.
- ^ Rubin, V. C. (1983). "Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas". Sientipiko nga Amerikano. 248 (6): 96–106. Bibcode:1983SciAm.248...96R. doi:10.1038/scientificamerican0683-96.
- ^ Rubin, V. C. (2000). "Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas". Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko. 112 (772): 747–750. Bibcode:2000PASP..112..747R. doi:10.1086/316573.
- ^ "Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag para iti Nangisit a Banag". Hubble News Desk. 1994-10-17. Naala idi 2007-01-08.
- ^ "Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?". NASA. 2002-11-27. Naala idi 2007-01-08.
- ^ Kraan-Korteweg, R. C.; Juraszek, S. (2000). "Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia. 17 (1): 6–12. arXiv:astro-ph/9910572. Bibcode:1999astro.ph.10572K.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Al-Biruni (2004). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology. R. Ramsay Wright (transl.). Kessinger Publishing. ISBN 0-7661-9307-1.
- Belkora, L. (2003). Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way. CRC Press. ISBN 0-7503-0730-7.
- Bertin, G.; Lin, C.-C. (1996). Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory. MIT Press. ISBN 0-262-02396-2.
- Binney, J.; Merrifield, M. (1998). Galactic Astronomy. Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1. OCLC 39108765.
- Dickinson, T. (2004). The Universe and Beyond (4th nga ed.). Firefly Books. ISBN 1-55297-901-6. OCLC 55596414.
- Heidarzadeh, T. (2008). A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple. Springer. ISBN 1-4020-8322-X.
- Kepple, G. R.; Sanner, G. W. (1998). The Night Sky Observer's Guide, Volume 1. Willmann-Bell. ISBN 0-943396-58-1.
- Mohamed, M. (2000). Great Muslim Mathematicians. Penerbit UTM. ISBN 983-52-0157-9. OCLC 48759017.
- Paul, E. R. (1993). The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924. Cambridge University Press. ISBN 0-521-35363-7.
- Sparke, L. S.; Gallagher III, J. S. (2000). Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59740-4.
- Van den Bergh, S. (1998). Galaxy Morphology and Classification. Cambridge University Press. ISBN 0-521-62335-9.
- Waller, W. H.; Hodge, P. W. (2003). Galaxies and the Cosmic Frontier. Harvard University Press. ISBN 0-674-01079-5.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Kategoria:Ariwanas iti Wikimedia Commons


text:
Suttsu, Hokkaido
Ti Suttsu (寿都町, Suttsu-chō) ket maysa nga ili a mabirukan idiay Subprepektura ti Shiribeshi, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi Septiembre 2016, ti ili ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 3,113, ken ti densidad ti populasion iti 33 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 95.36 km².
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Suttsu ket sanguenna ti Luek Suttsu, ti maysa luek ti Baybay ti Hapon. Agayus ti Karayan Shubetsu iti tengnga ti ili ken bingayenna ti ili nga agpadaya ken laud.
Dagiti kaarruba nga ili ken purok[urnosen | urnosen ti taudan]
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili Suttsu ket addaan iti nadam-eg a kontinental a klima (Pannakaidasig ti klima ti Köppen Dfb) nga addaan kadagiti nabara a kalgaw ken nalamiis a panaglalam-ek. Adu ti panagtudtudo iti amin a paset ti tawen, ngem dagiti bulan ti manipud iti Marso aginggana iti Hunio ket namagmagada bassit.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1897: Napundar ti Subprepektura ti Suttsu Subprefecture.[4]
- 1900: Napundar ti Ili ti Suttsu ken nagbalin nga Umuna a Klase nga Ili.
- 1902: Napundar ti Purok ti Isoya (Distrito ti Isoya) ken nagbalin a Maikadua a Klase a Purok.
- 1906: Napundar ti Purok ti Utasutsu (Distrito ti Utasutsu) ken nagbalin a Maikadua a Klase a Purok.
- 1910: Nawaswas ti Subprepektura ti Suttsu ken napundar ti Subprepektura ti Shiribeshi iti Kutchan.
- 1923: Ti Purok ti Masadomari ken Purok ti Tarukishi ket nagbalinda a Maikadua a Klase a Purok.
- 1933: Naikaykaysa ti Ili ti Suttsu ken ti Purok ti Masadomari tapno mangporma iti baro nga ili ti Suttsu.
- 1955: Naikaykaysa ti Ili ti Suttsu,Purok ti Isoya,Purok ti Utasutsu, ken tiparte ti Purok ti Tarukishi tapno mangporma iti baro nga ili ti Suttsu.
Industria[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangrunaan nga industria ti Suttsu ket ti panagkalap. Ti ili ket naparang-ay babaen ti panagkalap iti baramban.[5] Gapu ti panagpabassit kadagiti rekurso ti panagkalap, ti Suttsu ket adda itan iti negosio ti akuakultura.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/backnumber/GSI-menseki20210101.pdf; panid: 7.
- ^ "住民基本台帳人口・世帯数 | 総合政策部計画局統計課"; naala idi: Pebrero 12, 2021.
- ^ "Dagiti Kadawyan a Klima ti Suttsu idi 1961–1990". NOAA. Naala idi Disiembre 29, 2012.
- ^ Bariweswes ti Suttsu
- ^ IiKanan iti Suttsu
- ^ Aquaculture of Suttsu
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Suttsu, Hokkaidō iti Wikimedia Commons
- Opisial a website (iti Hapon)


text:
Harry S. Truman
Ni Harry S. Truman (Mayo 8, 1884 – Disiembre 26, 1972) ket isu idi ti maika-33 a Presidente iti Estados Unidos (1945–1953). A kas ti maikatlo a bise pesidente ni Franklin D. Roosevelt ken ti maika-34 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1945), isu ket simmaruno ti kinapresidente idi Abril 12, 1945, idi pimmusay ni Presidente Roosevelt kalpasan ti basbassit ngem tallo a bulan kalpasan ti irurugi ti awan ti pakaigiddiatanna a maikapat a termino.
Idi panawen ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ni Truman ket nagserbi iti pag-gugubatan idiay Pransia a kas maysa nga opisial ti arteleria ti bukodna a Nailian a Guardia. Kalpasan ti gubat, isu ket timmipon ti politiko a makina ti Partido Demokratiko ni Tom Pendergast idiay Siudad ti Kansas, Missouri. Isu ket nabutosan a kas opisial ti kondado ken idi 1934 a kas maysa a senador ti Estados Unidos. Kalpasan nga isu ket nakaala ti nailian a panakaidayawan a kas daulo ti panawen ti gubat a Truman Komite, ni Truman ket sinikatanna ni bise presidente Henry A. Wallace a kas ti kimmadduaan a timmarayan ni Roosevelt idi 1944.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni Harry S. Truman iti Wikimedia Commons


text:
Baybay Kaspio
Ti Baybay Kaspio (Azerbaijani: Xəzər dənizi, Persiano: دریای کاسپین /دریای مازندران /دریای خزر, romanisado: Daryaye Caspian wenno دریای مازندران, lit. 'Daryâ-ye Mazandaran', Ruso: Kacпийckoe Mope, Kasaho: Kacпий Teңiзi, Turkomano : Hazar deňizi) ket isu ti kadakkelan a naikulong ti a bagi ti danum iti Daga babaen ti kalawa, naidumadumaan a naiklase a kas ti kadakkelan a danaw iti lubong wenno maysa a agpayso a baybay.[2][3] Ti baybay ket adda kalawa ti rabaw iti 371,000 km2 (143,200 sq mi) (a saan a mairaman ti Garabogazköl Aylagy) ken ti tomo iti 78,200 km3 (18,800 cu mi).[4] Daytoy ket adda ti maysa a endoreika a labneng (awan ti rummuaranna) ken nabeddengan iti amianan a laud babaen ti Rusia, iti laud baben ti Azerbaijan, ti abagatan babaen ti Iran, iti abagatan a laud babaen ti Turkmenistan, ken iti amianan a daya babaen ti Kazakhstan.
Dagiti taga-ugma nga agtateng iti sona a lawlawna ket naipagarupda ti Baybay Kaspio a kas maysa a taaw, mabalin a gapu ti kaapgadna ken ti kasla awan ti pagpatingaanna. Daytoy ket adda ti Kaapgad ti agarup a 1.2%, agarup maysa a pagkatlo a kaapgad dagiti kaaduan a danum ti baybay.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas a Kaspio ket naal amaniud ti nagan a Caspi (Persiano: کاسپی), ti taga-ugma a tattao a nagtataeng idiay abagatan a laud a baybaya idiay Transkaukasia.[5] Ni Strabo ket insuratna a "iti pagilian dagiti Albanes ket tagikua pay ti teritorio a makunkuna iti Caspiane, a nainaganan manipud iti Kaspio a tribu, a kas met laeng iti baybay; ngem daytoy a tribu ket awanen".[6] Iti pay maipatinayon, dagiti Kaspio a Rungan, nga isu daytoy ti nagan ti rehion idiay probinsia ti Tehran iti Iran, ket maysa pay daytoy a mabalin a pirgis ti ebidensia nga immakarda idiay abagatan ti baybay. Ti Irani a siudad ti Qazvin ket makibinningay ti ramut ti naganna iti nagan ti baybay. Iti kinapudno, ti tinawtawid nga Arabiko a nagan para iti baybay ket, Bahr al-Qazwin (Baybaya ti Qazvin).[7]
Iti klasiko a kinaugma kadagiti Griego ken dagiti Persiano daytoy ket tinawtawagan ti Taaw Hyrcania.[8] Iti Persiano a kinaugma, ken ti pay moderno nga Iran, daytoy ket makunkuna a ti baybay Mazandaran (Persiano: دریای مازندران). Idiay Iran, daytoy ket sagpamisan pay a makunkuna a kas ti Daryā-i Xazar sometimes.[9] Kadagiti Indiano daytoy ket tinawtawagan idi ti Kashyap Sagar. Kadagiti agsasao ti Turko a pagpagilian daytoy ket naamammuan iti Baybay Khazar. Dagiti daan a Ruso a taudan ket tinawtawaganda iti Khvalyn wenno Baybay Khvalis (XBaлыHckoe Mope / XBaлиcckoe Mope) manipud iti nagan a Khwarezmia.[10] Dagiti Taga-ugma nga Arabiko a taudan ket tinawtawaganda a kas ti Baḥr Gīlān (بحر جیلان) a kaibuksilanna a kas "ti Baybay Gilan".
Dagiti Turko a pagsasao ket agus-usar ti agpapada a nomenklatura a maigiddiat kadagiti Indo-Europeano a pagsasao dita ngato. Kas pagarigan, iti Turkmenistan, ti nagan ket Hazar deňizi, iti Azeri, daytoy ket Xəzər dənizi, ken iti moderno a Turko, daytoy ket Hazar denizi. Iti amin kadagitoy a kaso, ti maikadua abalikas ket kaibuksilan ti "baybay", ken ti umuna balikas ket mangitudtudo ti naipakasaritaan a Hasaro nga adda idi ti dakkel nga imperio a naikuartel idiay Amiananti Baybay Kaspio idi baetan ti maika-7 ken maika-10 a siglo.
Pisikal a pannakailadawan[urnosen | urnosen ti taudan]
Pannakaporma[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasla ti Baybay Nangisit, ti Baybay Kaspio ket tidda ti taga-ugma a Baybay Paratethys. Ti Baybay Kaspio ket nagbalin a napalikmutan ti daga idi agarup a 5.5 a riwriw a tawtawen gapu ti tektoniko a panakaibagkat ken ti panakaibaba ti lessad ti baybay. Iti las-ud kadagiti napudot ken namaga a paset ti panawen ti klima, ti napalikmutan ti daga a baybay ket kaaduan daytoy ket namagaan, a nakadeposito kadagiti ebaporitiko a sedimento a kas ti halito a nagbalin a naabbongan babaen kadagiti naiyangin a deposito ken sinerraan a kas maysa nga ebaporitiko a baniera[11] no nalamiis, ti nabasa a klima ket punuenna ti baniera.[12] Gapu ti agpauneg a panagayus ti nasadiwa a danum, ti Baybay Kaspio ket maysa a danaw ti nasadiwa a danum iti akin-amianan a pasetna. Daytoy ket naapapgad idiay Irani nga aplaya, nga idiay pagkargaan a labneng ket adda laeng ti bassit a panagayus. Iti agdama, ti katimbengan a kaapgad ti Baybay Kaspio ket maysa a pagkatlo kadagiti taaw ti Daga. Ti Garabogazköl nga ensenada, a nagmaga idi ti panagayus ti danum manipud iti nangruna a bagi ti Baybay Kaspio ket nalappedan idi tawtawen 1980 ngem daytoy ket naipasublin, ket kankanayon a malabsanna ti kaapgad ti pateg iti 10.[2]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybaya Kaspio ket isu ti kadakkelan nga adda ti uneg ti daga a bagi ti danum iti lubong ken pakaidagupan para iti 40 aginggana ti 44% iti dagup dagiti danum danaw iti lubong.[13] Dagiti aplaya ti Kaspio ket biningbingayan babaen ti Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Rusia,ken Turkmenistan. Ti Kaspio ket nabingbingay kadagiti tallo a naisangsangayan a pisikal a rehion: ti Akin amianan, Tengnga, ken ti Akin abagatan a Kaspio.[14] Ti Akin amianan ken Tengnga apagbeddengan ket ti Mangyshlak a Pangrugian, a gayatenna ti Isla Chechen ken Rawis Tiub-Karagan. Ti Tengnga ken Akinabagatan a pagbeddengan ket ti Apsheron a Pangrugian, timaysa apaldpad ti tektoniko a taudan a nagbaetan ti kontinente ti Eurasia ken maysa a naintaawan a tidda,[15] a gumay-at babaen ti Isla Zhiloi ken Rawis Kuuli.[16] Ti luek Garabogazköl ket isu ti naapgad nga akin daya a sumrekan ti Kaspio, a paset ti Turkmenistan ket sagpaminsan a maysa a danaw gapu ti istmo a mangudua daytoy manipud iti Kaspio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo
- ^ a b van der Leeden, Troise, ken Todd, eds., Ti Ensiklopedia ti Danum. Maikadua nga Edision. Chelsea, MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.
- ^ a b "Baybay Kaspio – Pakaammo". Programa ti Kaspio nga Enbironmento. 2009. Naala idi 11 Septiembre 2012.
- ^ "ESA: Panagpalpaliiw ti Daga – Ti Daga manipud iti Limbang: Ti akin-abagatan a Baybay Kaspio". ESA.int. Naala idi 2007-05-25.
- ^ Bariweswes ti Danaw: Baybay Kaspio. LakeNet.
- ^ Baybay Kaspio iti Encyclopædia Britannica.
- ^ "Strabo. Heograpia. 11.3.1". Perseus.tufts.edu. Naala idi 2011-04-14.
- ^ Iran (Maika-5 nga ed., 2008), babaen ni Andrew Burke ken Mark Elliott, p. 28, Lonely Planet Publications, ISBN 978-1-74104-293-1
- ^ Hyrcania. www.livius.org. Naala idi 2012-05-20.
- ^ Dagiti Pagatianan a Labneng – Baybay Kaspio. Briancoad.com. Naala idi 2012-05-20.
- ^ Max Vasmer, Etimologicheskii slovar' russkogo yazyka, Tom. IV (Moscow: Progreso, 1973), p. 229.
- ^ Iti dinamiko a sistema, ti baniera ket maysa a lugar a pagpatinggaan dagiti naiyayus a banbanag, a naikkat manipud iti sistema.
- ^ Dagiti maipadpada a ebaporitiko ket adda idiay uneg Mediteraneo.
- ^ "Baybay Kaspio". Iran Gazette. Naala idi 2010-05-17.
- ^ Hooshang Amirahmadi (10 Hunio 2000). Ti Rehion ti Kaspio iti maysa a Pagsasabtan: Dagiti Karit ti Baro a Prontera ti Enerhia ken Panagrang-ay. Palgrave Macmillan. pp. 112–. ISBN 978-0-312-22351-9. Naala idi 20 Mayo 2012.
- ^ Khain V. E. Gadjiev A. N. Kengerli T. N (2007). "Tektoniko a taudan ti Apsheron a Pangrugian idiay Baybay Kaspio". Doklady Earth Sciences. 414: 552–556. doi:10.1134/S1028334X07040149.
- ^ Henri J. Dumont; Tamara A. Shiganova; Ulrich Niermann (20 Hulio 2004). Akuatiko a Panagrukma idiay Baybaya Nagisit, Kaspio, ken Mediteraneo. Springer. ISBN 978-1-4020-1869-5. Naala idi 20 Mayo 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Baybay Kaspio iti Wikimedia Commons


text:
Baden-Württemberg
Ti Baden-Württemberg (Panangibalikas nga Aleman: [ˈbaːdn̩ ˈvʏɐ̯təmˌbɛɐ̯k]) ket maysa kadagiti 16 nga estado ti Alemania. Ti Baden-Württemberg ket mabirukan idiay abagatan a laud a paset ti pagilian idiay daya ti Akin ngato a Rin, ken isu timaiaktlo a kadakkelan kadagiti sangapulo ket innem nga estado ti Alemania babaen ti kalawa ti daga ken populasion, nga adda ti kalawa iti 35,742 kuadrado kilometro (13,800 sq mi) ken 10.7 a riwriw nga agtataeng.[4] Ti kapitolio ti estado ket ti Stuttgart.
Ti sao a Ländle ("bassit a daga iti lokal a dialekto) ket sagpaminsan nga inus-usar a kapada a nagan iti Swabia a paset iti Baden-Württemberg.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2020". Statistisches Landesamt Baden-Württemberg (iti Aleman). Hunio 2021.
- ^ http://iran.ahk.de/fileadmin/ahk_iran/Event/presentation_of_Baden-Wuerttemberg_08092015.pdf3
- ^ "The State and its people". Baden-Württemberg. Naala idi 18 Disiembre 2016.
- ^ "Ti Estadotayo". Baden-Württemberg. Naala idi 30 Marso 2011.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Philip Cooke, Kevin Morgan (1998). Ti Naigungluan nga ekonomia: Dagiti korporasion, dagiti Rehion, ken dagiti Panagpabaro. [Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 84. ISBN 978-0-19-829659-1.
- Panagbalbaliw ti klima idiay Baden-Württemberg: dagiti kinapudno – dagiti pagbanagan – dagiti perspektibo / LUBW; Baden-Württemberg, Ministerium für Umwelt, Naturschutz und Verkehr. [Iti kimmadduaan iti Karlsruhe nga Instituto iti Teknolohia (KIT), Instituto para iti Panagsukisok ti Meteorolohia ken Klima; Süddeutsches Klimabüro. Transl.: InTra eG Fachübersetzergenossenschaft], Stuttgart: Baden-Württemberg Ministro ti Enbironmento, Pagiluganan a Konserbasion ti Katutubo ti Karlsruhe: LUBW, 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Baden-Württemberg iti Wikimedia Commons


text:
Sheet music Folk song - Pamulinawen for piano - Guitar.Tab.Easy
Musician: Folk song
Composition: Pamulinawen
Arrangement: Guitar.Tab.Easy
Other arrangements: Guitar.Tab Piano&Vocal Piano.Solo Piano.Easy
Genre: Folk music
Formats: pdf, midi, xml
Other notes Folk song
Folk song - Pamulinawen
Ilocano Folk song
Pamulinawen, pusok indengam man
Toy umas-asug agrayod'ta sadiam.
Panunotem man inka pagintutulngan
Toy agayat, agukkoy dita sadiam.
Essem nga diak malipatan ta nasudi unay a nagan,
Uray sadin ti ayan, lugar sadino man,
Aw-awagan di agsarday, ta naganmo kasam-itan.
No malagipka, pusok ti mabang-aran.
Adu a sabsabong, narway a rosrosas
Ti adda't ditoy a di nga mabuybuya,
Ngem awan man laeng ti pakaliwliwaan
No di dayta sudim ken kapintas.
Aywen, biagko, indengam man.
Iyasasokko nga inaldaw
Ta diak to a kayat ti sabali nga imnas
Sika laeng, o, biagko, ita ken uray tanemman
No malagipka, pusok ti mabang-aran.
Dakay nga ububbing, didakam' tultuladen
Ta dakkel kamin nga agiinnarem
Ta ituloyyo ta panagadalyo
Tapno inkay magun-od kakaligumanyo
Essem nga diak malipatan, ta nasudi unay a nagan,
Uray sadin ti ayan, lugar sadino man,
Aw-awagan di agsarday ta naganmo kasam-itan.
No malagipka, pusok ti mabang-aran.


text:
Plantilia:Dagiti pagsasao ti Wikipedia
Naisurat daytoy a Wikipedia iti Ilokano, ken napartuat idi Oktubre 7, 2005. Adu pay dagiti sabali a magun-od a Wikipedia, makita dita baba dagiti Wikipedia ti Filipinas ken dagiti sumagmamano a kadakkelan.
-
Dagiti Wikipedia ti Filipinas
-
1,000,000+ nga artikulo
-
250,000+ nga artikulo
-
50,000+ nga artikulo
Ti listaan dagiti interwiki ditoy ket ilistana laeng dagiti pagsasao ti Filipinas nga addaan iti Wikipedia ken ti listaan dagiti amin a Wikipedia.
No baliwan, pangngaasi a pabaruen met ti Plantilia:Dagiti interwiki ti Umuna a Panid.
Kitaen pay
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Bulkan
Ti bulkan ket maysa a lukat, wenno bungaw, iti rabaw ti planeta wenno ukis, a mangpalubos a kadagiti napudot a magma, bulkaniko a dapo ken dagiti alingasaw manipud a tumalaw manipud ti baba a mapan ti rabaw.
Dagiti bulkán ket sapasap a mabirukan kadagiti tektoniko a plato ket bumalbaliw wenno makisinnabat. Ti katengngaan a maipapan ti taaw a pantok, kas pagarigan ti Tengnga nga Atlantiko a Pantok, ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkánn a gapuanan babaen dagiti agbalbaliw a tektoniko a plato a maguguyod a maisinsina; ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko ket adda dagiti kas pagarigan dagiti bulkan a gapuanan babaen ti agsinnabat a tektoniko a plata nga agsinsinabat.
Dagiti nagibasaranUrnosen
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Cas, R.A.F. and J.V. Wright, 1987. Bulkaniko a panagsasaruno. Unwin Hyman Inc. 528p. ISBN 0-04-552022-4
- Macdonald, Gordon ken Agatin T. Abbott. (1970). Dagiti bulkan iti baybaya. Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan, Honolulu. 441 p.
- Marti, Joan k; Ernst, Gerald. (2005). Dagiti bulkan ken ti Enbironmento. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-59254-2.
- Ollier, Cliff. (1988). Dagiti bulkan. Basil Blackwell, Oxford, UK, ISBN 0-631-15664-X (hardback), ISBN 0-631-15977-0 (paperback).
- Sigurðsson, Haraldur, ed. (1999) Ensiklopedia dagiti Bulkan. Academic Press. ISBN 0-12-643140-X. Daytoy a reperensia ket naigandat para kadagiti heologo, ngem adu dagiti artikulo a mabalin a magun-od dagiti saan a propesional.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Bulkan iti Wikimedia Commons
- Bulkan, Ahensia ti Pederal a Panangimaton ti Emerhensia (Estados Unidos FEMA)
- Bulkan a Lubong


text:
Juana ti Arko
Ni Juana ti Arko (Pranses: Jeanne d'Arc,[2] IPA: [ʒan daʁk]; ca. 1412[3] – 30 Mayo 1431), a parbo ti nagan a kas "Ti Katulong iti Orléans" (Pranses: La Pucelle d'Orléans), ket maysa a bannuar ti Pransia ken maysa a Romano Katoliko a santo. Isu ket naipasngay a kas maysa a mannalon a babai iti tatta nga aldawen ti akindaya a Pransia. A timmunton ti nainlangitan a pannakaiturong, isu ket nangidaulo ti buyot ti Pransia kadagiti nangruna a panagballigi idi las-ud ti Gubat ti Sangagasut a Tawtawen, a nagited ti pakadalanan ti pannakabalangat ni Karlos VII iti Pransia. Isu ket natiliw babaen dagiti Borgona, ket naisubli ket naipasukat iti kuarta kadagiti Inggles, naidarum babaen dagiti nagkaykayat ti Inggles nga Obispo iti Beauvais a ni Pierre Cauchon para kadagiti panagpabasol a "insubordinasion ken heterodoksia",[4] ken idi ket pinuoran iti pasok para iti herehia idi idu ket agtawen ti 19.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.chemainustheatrefestival.ca/season_saint_timeline.html
- ^ Ti naganna ket naisursuta kadagiti nadumaduma a kita, a naisangsangayan idi masakbayan ti tengnga ti maika-19 a siglo. Kitaen ti Pernoud ken Clin, pp. 220–221. Adda ti reporta nga isu ket nagpirpirma ti naganna akas ti "Jehanne" (kitaen ti www.stjoan-center.com/Album/, paspaset 47 ken 49; daytoy ket naipaammo pay iti Pernoud ken Clin).
- ^ Dagiti moderno a pakabuklan ti biograpia ket mangipanpaneknek a ti pannakaipasngayna ket idi Enero 6 para kenni Juana. Iti kinapudno, nupay kasta, isu ket makakarkulo laeng ti bukodna a tawen. Amin dagiti saksi ti panagisubli ti sigud a kasasaad a tribunal ket nagkarkarkulo ti tawenna urayno adu kadagitoy a tattao ket dagiti apongna ken manganak a tatangna. Ti Enero 6 a panagtunton ket naibatay iti maysa a taudan: ti maysa a surat manipud kenni Apo Perceval de Boullainvilliers idi 21 Hulio 1429 (kitaen ti Juana ti Arko Nga Agmaymaysa ken ti Saksina ni Pernoud, p. 98: "Ni Boulainvilliers ket agibagbaga ti pannakaipasngayna idiay Domrémy, ken isu ti nangited kaniatayo ti petsa, a mabalin nga isu daytoy ti pudno, a nagibaggaga nga isu ket naipasngay iti rabii ti Piesta dagiti Tallo nga Ari, Enero 6"). Ni Boulainvilliers, nupay kasta, ket saan idi a manipud idiay Domrémy. Daytoy a pasamak ket mabalin a saan a nairehistro. Ti pannakasanay dagiti parokia a rehistro para kadagiti saan a nalatak a pannakaipasngay ket saan a nagrugrugi aginggana kadagiti adu a simmarsaruno a kaputotan.
- ^ Marina Warner, Juana ti Arko, Ladawan ti Babai a Kinatured, p.5
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- DeVries, Kelly (1999). Juana ti Arko: Ti Daulo ti Milisia. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-1805-5. OCLC 42957383.
- Famiglietti, Richard C. (1987). Naarian ngaIntriga: Didigra idiay Korte ni Karlos VI 1392–1420. AMS a panagadadal dagiti Tengnga a Panawen, 9. New York: AMS Press. ISBN 0-404-61439-6.
- Lucie-Smith, Edward (1976). Juana ti Arko. Bristol: Allen Lane. ISBN 0-7139-0857-2.
- Oliphant, Mrs. (Margaret) (Hunio 2002) [1896]. Jeanne d'Arc: Ti Biagna ken Ipupusay. Heroes of the Nations. IndyPublish.com. ISBN 978-1404310865.
- Pernoud, Régine; Marie-Véronique Clin (1999). Juana ti Arko: Ti Saritana. inpatarus ken binaliwan babaen ni Jeremy duQuesnay Adams; inurnos babaen ni Bonnie Wheeler. New York: St. Martin's Press. ISBN 9780312214425. OCLC 39890535.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Juana ti Arko iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao nga Odoodee
Ti pagsasao nga Odoodee (Ododei) ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea ti Baro a Guinea, a naisasao kadagiti tanap ti daya ti Karayan Strickland. Daytoy ket tinawtawagan pay iti Tomu, manipud iti igid ti karayan a pakabirukan daytoy, ken Nomad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Odoodee iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Odoodee". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Pagsasao nga Irlandes
Ti Irlandes[3] (Gaeilge), naipanpankuna pay nga Irlandes a Gaeliko,[4] ket maysa a pagsasao a Goideliko iti pamilia ti pagsasao nga Indo-Europeano, nagtaud daytoy idiay Irlanda ken napakasaritaan a maisasao dagiti tattao nga Irlandes. Ti Irlandes ket naisasao tattan a kas maysa nga umuna a pagsasao babaen ti bassit a minoridad nga Irlandes a tattao, ken kasla pay a maikadua a pagsasao kadagiti dakdakel a bilang ti populasion. Ti Irlandes addan ti batay-linteg a kasasaad a kas iti nailian ken umuna nga opisial a pagsasao iti Republika iti Irlanda. Maysa daytoy nga opisial a pagsasao iti Kappon ti Europa ken opisial a maibigbigan a minoridad a pagsasao iti Akin-amianan nga Irlanda.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Keith Brown, ed. (2005). Encyclopedia of Language and Linguistics (2 nga ed.). Elsevier. ISBN 0-08-044299-4.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Irish". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Irlandes". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 226. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Oxford Ingles a Diksionario,
Gaelic /ˈgeɪlɪk, ˈgalɪk/ … noun … (namammuan pay a Irlandes a Gaeliko) ket maysa pay a panagkuna ti Irlandes (ti pagsasao)


text:
Pagalagadan nga Oras ti Hapon
Ti Pagalagadan nga Oras ti Hapon (Ingles: Japan Standard Time wenno JST) (Hapon: 日本標準時 Nihon Hyōjunji wenno 中央標準時 Chūō Hyōjunji) ket isu ti pagalagadan a sona ti oras iti Hapon, ken daytoy ket 9 nga oras nga umuna iti UTC. Kas pagarigan, no tengnga ti rabii (00:00) iti UTC, ti oras ket 09:00 iti Pagalagadan nga Oras ti Hapon. Awan ti panagininot ti lawag nga oras, ngem ti panakayam-ammona ket namin-anon a naisuppiatan. Ti Pagalagadan nga Oras ti Hapon ket kapadpada ti Pagalagadan nga oras ti Korea, Pagalagadan nga Oras ti Akidaya nga Indonesia ken Oras ti Yakutsk. Idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, kadawyan a matawtawagan daytoy a ti Pagalagadan nga Oras ti Tokyo iti akinlaud a kontesto.


text:
Pagsasao a Kawi
Ti Kawi (manipud iti Sanskrito: kavi, "mannaniw") ket ti pagsasao a literario ken prosa kadagiti isla ti Java, Bali, ken Lombok, a naibatay iti Daan a Habanes, ti pagsasao nga addaan iti adu a bokabulario dagiti binulod a balikas iti Sanskrito. Ti Kawi ket ti tinaudan a pagsasao ti moderno a Habanes. Ti nagan a "kawi" ket naala manipud iti ramut a balikas ti ku, nga iti kayat a sawen iti Sanskrito ket “mannaniw”, ken, kadagiti naala a porma, ti “nasirib, naadalan a tao”.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kawi". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Siudad ti Cebu
Ti Siudad ti Cebu ket maysa a primera klase a siudad ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Cebu iti Filipinas. Isu pay ti maika-2 a kapatgan a sentro a metropolitano iti Filipinas
Ti Siudad ti Cebu, ket masarakan iti akindaya a playa ti Isla ti Cebu, ket ti kaduogan a siudad iti Filipinas, naduogan pay ngem ti Siudad ti Manila. Ti siudad ket maysa kadagiti kangrunaan a pangsangladan dagiti internasional a biahe iti pagilian, ken maysa kadagiti kapatgan a sentro ti komersio, negosio, ken industria iti Visayas ken Mindanao.
Ti siudad ket paset ti maysa a metropolitano a lugar a maaw-awagan iti Metro Cebu a pakairamanan dagiti siudad ti Mandaue, Lapu-Lapu, ken Talisay
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Cebu, wenno Sugbu, ket siguden a maysa a narang-ay a lugar sakbay pay a sinakup ti Espania, addaanen iti naannayas a pannakilangen a somersial iti Tsína ken dadduma pay a pagpagilian iti Abagatan a Daya nga Asia.
Idi Abril 7, 1521, simmanglad ni Fernando Magellan iti Cebu ket pinadanon isuna ni Rajah Humabon. Naguyugoy dagiti ganggannaet ni Humabon nga agtamed iti baro a pammati nga insangpet dagiti Espaniol ket kaduana ti asawana ken aganay a 800 a kapurokanna, binuniagan ida dagiti Espaniol idi Abril 14, 1521. Isuda dagiti mabigbig a kauunaan a Kristiano a Filipino.
Nupay kasta, saan a nagballigi ni Magellan a naan-anay nangsakup iti lugar para iti korona ti Espania ta napasag isuna iti Isla ti Mactan idi Abril 27, 1521 iti panagrupakda ken Lapu-lapu, pangulo ti nasao nga isla, ken dagiti pasurotna.
Idi Abril 27, 1565, simmanglad iti Cebu ti sabali a grupo dagiti Espaniol nga indauluan ni Miguel Lopez de Legazpi, a kaduana ti maysa nga Augustiniano a fraile a ni Andres de Urdaneta. Idi Enero 1, 1571, pinanaganan ni Legazpi ti siudad iti Villa del Santissimo Nombre de Jesus, manipud iti sigud a naganna a San Miguel.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Cebu ket nabingbingay a politikal iti 80 a barbaranggay.[2]
- Adlaon
- Agsungot
- Apas
- Babag
- Basak-Pardo
- Bacayan
- Banilad
- Banawa
- Basak San Nicolas
- Binaliw
- Bonbon
- Budla-an (Pob.)
- Buhisan
- Bulacao
- Buot-Taup Pardo
- Busay (Pob.)
- Calamba
- Cambinocot
- Capitol Site (Pob.)
- Carreta
- Central (Pob.)
- Cogon Ramos (Pob.)
- Cogon Pardo
- Day-as
- Duljo (Pob.)
- Ermita (Pob.)
- Guadalupe
- Guba
- Hippodromo
- Inayawan
- Kalubihan (Pob.)
- Kalunasan
- Kamagayan (Pob.)
- Camputhaw (Pob.)
- Kasambagan
- Kinasang-an Pardo
- Labangon
- Lahug (Pob.)
- Lorega (Lorega San Miguel)
- Lusaran
- Luz
- Mabini
- Mabolo
- Malubog
- Mambaling
- Pahina Central (Pob.)
- Pahina San Nicolas
- Pamutan
- Pardo (Pob.)
- Pari-an
- Paril
- Pasil
- Pit-os
- Pulangbato
- Pung-ol-Sibugay
- Punta Princesa
- Quiot Pardo
- Sambag I (Pob.)
- Sambag II (Pob.)
- San Antonio (Pob.)
- San Jose
- San Nicolas Central
- San Roque (Ciudad)
- Santa Cruz (Pob.)
- Sawang Calero (Pob.)
- Sinsin
- Sirao
- Suba Pob. (Suba San Nicolas)
- Sudlon I
- Sapangdaku
- T. Padilla
- Tabunan
- Tagbao
- Talamban
- Taptap
- Tejero (Villa Gonzalo)
- Tinago
- Tisa
- To-ong Pardo
- Zapatera
- Sudlon II
Paggatangan[urnosen | urnosen ti taudan]
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ City of Cebu | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Tengnga a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig iti Siudad ti Cebu iti Wikimedia Commons


text:
Sicilia
Ti Sicilia (Italiano Sicilia [siˈtʃiːlja]; Siciliano: Sicilia Palermitano: [sɪˈʃʲɪːljʌ]) ket isu ti kadakkelan nga isla idiay Baybay Mediteraneo; a mairaman dagiti nakapalikmut a babassit nga isla, daytoy ket mangbukel ti naturay a rehion ti Italia, ti Regione Autonoma Siciliana (Naturay a Rehion ti Sicilia).
Ti Sicilia ket mabirukan idiay tengnga a Mediteraneo. Daytoy ket sumakop manipud ti ungto ti Apennine a peninsula a nakasinaan daytoy babaen ti akikid a Ilet ti Messina, a mapan idiay aplaya ti Amianan nga Aprika. Ti kangrunaan a dulon daytoy ket ti Bantay Etna, nga iti 3,320 m (10,890 ft) ket isu ti katayagan nga aktibo a bulkan idiay Europa ken maysa kadagiti kaaktibuan iti lubong. Ti isla ket adda ti kayarigan a Mediteraneo a klima.
Ti kasapaan nga arkeolohiko nga ebidensia ti panagtaeng ti tao ti isla ket napetsaan manipud idi kasapaan ti 8000 BC. Iti agarup a 750 BC, ti Sicilia ket nagbalin a maysa a Griego a kolonia ken para kadagiti sumaganad a 600 a tawtawen daytoy ket sitio idi ti Griego-Punico ken Romano-Punico a gubgubat, a naipatingga nga adda ti Romano a panakadadael ti Kartago. Kalpasan ti pannakatnag ti Romano nga Imperio idi maika-5 a siglo AD, ti Sicilia ket kankanayon a nabalbaliwan kadagiti nagtengtengngel, ken idi las-ud ti nasapa a Tengnga a Pampanawen daytoy ket tinurayan babaen dagiti Bandalos, Ostrogodos, dagiti Bisantino, dagiti Arabo ken dagiti Normano. Iti kaladawan, ti Pagarian ti Sicilia ket nagpaut ti baetan ti 1130 ken 1816, a pinarparukma kadagiti balangat ti Aragon, Espania, ti Nasantuan a Romano nga Imperio, ken ti kanungpalan dagiti Borbones, idi ti Pagarian dagiti Dua a Sicilia. Daytoy idi ket naipagkaykaysa kadagiti amian a paset ti Italia idi 1860, ngem ti simmarsaruno a pannakarebba ti ekonomiko ket nangiturong ti maysa nga allon ti emigrasion, separatismo, ken ti irurumsua ti Mapia, a dagiti kriminal nga ar-aramidda ket nangikaso kadagiti parikut aginggana ti tatta nga aldaw. Kalpasan ti pannakaipasngay ti Italiano a Republika idi 1946, ti Sicilia ket naikkan ti naipangpangruna a kasasaad a kas maysa a naturay a rehion.
Ti Sicilia ket adda ti nabaknang ken naisalsalumina a kultura, a naipangpangruna iti panggep dagiti arte, musika, literatura, panagluto, architektura ken pagsasao. Ti Sicilia ket agtengtengngel pay ti kinapangruna para iti arkeolohiko ken dagiti taga-ugma a sitio a kas ti Necropolis ti Pantalica, ti Ginget dagiti Templo ken ti Selinunte.
Ti ekonomia ti Sicilia ket adu a nadumaduma. Ti agrikultura a paset ket naisangsangayan kadagiti sitrus a prutas, olibas ken lana ti olibas, ub-ubas ken bino. Ti turismo ken panagilaklako ti daga ket ekonomiko a nangruna para iti isla. Urayno adda ti dagup ti domestiko a produkto ti tunggal maysa a tao iti agarup a €17,000, daytoy ket adda ti dua a pagkatlo laeng ti katimbengan ti Kappon ti Europa ken maysa kadagiti kabassitan a naparang-ay a rehion ti Italia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bonacini, Elisa (2007) Il territorio calatino nella Sicilia imperiale e tardoromana (Dagiti Reporta ti Britaniko nga Arkeolohiko, Internasional a Serie: 1694) Archaeopress, Oxford, Inglatera, ISBN 978-1-4073-0136-5, iti Italiano nga adada ti abstrakto nga Inggles
- Chaney, Edward. (2000), "Dagiti Britaniko ken Amerikano nga Agbanbaniaga idiay Sicilia manipud ti walo aginggana ti duapulo a siglo", Ti Ebolusion ti Nalatak a Pasiar, Routledge.
- Spadi, Fabio. (2001) "Ti Rangtay idiay Ilet ti Messina: 'Agipababa' ti Karbengan ti Inosente a Panaglabas?" Naiyarkibo 2007-03-22 iti Wayback Machine Internasional ken Comparatibo a Linteg a Pagkatlo 50: 411 ff.
- "Manipud ti Romo aginggana idiay Sicilia: Eroplano wenno Tren?" Eksperto a Balakad ti Panagbaniaga, The New York Times, 7 Pebrero 2008 The New York Times.
- "Ti Italy ket nakaramid kadagiti adu a panakatiliw dagiti mapia". BBC News. 22 Disiembre 2008. Naala idi 23 Abril 2010.
- "Ti Mapia ti Sicilia ket Mangisubsubli ti panakasilpo idiay Estados Unidos". Mapia a Damdamag. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2016-01-01. Naala idi 23 Abril 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Sicilia iti Wikimedia Commons
- Rehion ti Sicilia— Opisial a website (iti Italiano)


text:
Cyperus papyrus
Ti Cyperus papyrus ket sebbangan ti akuatiko a mula nga agsabsabong a tagikua ti rono a pamilia ti Cyperaceae. Daytoy ket nalukneng hierba a perenial, a patneng ti Aprika, ken mangporma kadagiti takder ti natayag a kasla rono a mulmula ti kalugnakan iti ababaw a danum.
Ti rono ti papiro (ken dagiti asideg a kabagianna) ket addaan iti atiddog a pakasaritaan it panagus-usar babaen ti tattao, a naipangpangruna kadagiti Ehipsio, daytoy pay ti taudan ti papel a papiro, ken dagiti pasetna ket mabalin pay a makan, ken dagiti nalaka a tumpaw a sanga ket mabalin a maaramid kadagiti bangka. Daytoy ket masansanen a naimuyongan a kas maysa a masetas.
Ti C. papyrus[1] ken ti ansisit a kultibar C. papyrus 'Nanus'[2] ket nakagun-od ti Gunguna ti Dayaw ti Hardin ti Naarian a Kagimongan ti Hortikultura.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Cyperus papyrus AGM". Naarian a Kagimongan ti Hortikultura. Naala idi 2012-10-16.
- ^ "Cyperus papyrus 'Nanus' AGM". Naarian a Kagimongan ti Hortikultura. Naala idi 2012-10-16.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Cyperus papyrus iti Wikimedia Commons


text:
Palo, Leyte
Ti Palo ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Leyte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Palo ket politikal a nabingbingay iti 33 a barbaranggay.[2]
- Anahaway
- Arado
- Baras
- Barayong
- Cabarasan Daku
- Cabarasan Guti
- Campetic
- Candahug
- Cangumbang
- Canhidoc
- Capirawan
- Castilla
- Cogon
- San Joaquin
- Gacao
- Guindapunan
- Libertad
- Naga-naga
- Pawing
- Buri (Pob. baranggay)
- Cavite East (Pob. baranggay)
- Cavite West (Pob.)
- Luntad (Pob.)
- Santa Cruz (Pob.)
- Salvacion
- San Agustin
- San Antonio
- San Isidro
- San Jose
- St. Michael (Pob.)
- Tacuranga
- Teraza
- San Fernando
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Palo | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akindaya a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Leyte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Mol
Ti pagsasao nga Mol, ammo pay a kas Alatil wenno Aru, ket ti pagsasao a Torricelli ti Papua Baro a Guinea. Dagiti nagan nga Amol ken Aru ket kamalida bassit. Tinawtawagan dagiti agsasao iti pagsasaoda iti Mol (saan nga Amol), bayat a dagiti agsasao iti mangpalikmut a pagsasao ket tinawtawagan ti pagsasao iti Oru (saan nga Aru). Ni Matthew S. Dryer ti Unibersidad ti Buffalo ket nagurnong ti datos para iti Mol.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Mol iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Amol". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon
Ti Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon ket nailian a parke idiay Republika ti Filipinas, a mabirukan kadagiti ili ti Santa ket ti bassit a paset idiay Narvacan, iti probinsia ti Ilocos Sur .[1] Ti nasalakniban a lugar ket nabangon idi Hulio 9, 1963 babaen ti Proklamasion Blng. 132.[2]
Ti nasalakniban a lugar ket sakupenna ti 1,316 nga ektaria (3,250 acre) dagiti napintas a senario ti banbantay aginggana iti kangato iti 465.4 a metro (1,527 ft) a kaariping ti Baybay Abagatan Tsina. Dagiti aktibidad a maaramid iti daytoy a parke ket mairaman ti pannagna, panagbisikleta ti bantay wenno panagpasiar.[3]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Nailian a Parke ti Turod dagiti Bannuar ti Akin-amianan a Luzon". Mapmapa ti Google. Naala idi 2012-06-20.
- ^ "Dagiti Nasalakniban a Lugar iti Rehion 1". Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan. Naala idi 2012-06-20.
- ^ "Ekoturismo a luglugar ti Rehion 1". Naala idi 2012-06-20.


text:
2005
Ti 2005 ket maysa a gagangay a tawen mangrugi iti Sabado kas mayannurot iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 7 - 2005 - Napartuat ti Wikipedia iti pagsasao nga Ilokano idi Oktubre 7.[1][2]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 2 – Papa Juan Pablo II (naipasngay 1920)
- Abril 5 – Saul Bellow, Kanadiano a mannurat (naipasngay 1915)
- Hunio 6 – Anne Bancroft, Amerikana nga aktres (naipasngay 1931)
- Hulio 6 – Claude Simon, Pranses a mannurat (naipasngay 1913)
Daytoy a tawen ket napili a:[urnosen | urnosen ti taudan]
- World Year Of Physics 2005 ti International Union of Pure and Applied Physics
- Sangalubongan a tawen iti Microcredit ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
- Sangalubongan a tawen iti Ayayam ken Physical Education ti Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian
- Tawen dagiti boluntario ni Gordon Brown, Chancellor of the Exchequer ti UK
- Tawen iti Eucharist ni Papa Juan Pablo II
- Tawen ti pinagadal iti Foreign Language ti Kongreso ti Estados Unidos
- Tawen dagiti Beterano ti Kanada


text:
Casuarinaceae
Ti Casuarinaceae ket pamilia dagiti dicotyledon dagiti mula nga agsabsabong a nipauesto iti urnos ti Fagales, a mangbukel kadagiti uppat a henero ken agaraup a 70 a sebbangan dagiti kayo ken bassit a kaykayo a patneng iti tropiko ti Daan a Lubong (Indo-Malaysia), Australia, ken Is-isla ti PasipikoP. Iti maysa apanawen, amin a sebbangan ket naikabil iti henero ti Casuarina, ngem dagitoy ket naipagsisina idi 1980, 1982 ken 1988 kadagiti henero ti Allocasuarina, Casuarina, Ceuthostoma, ken Gymnostoma[2][3][4]. Daytoy ket kontrobersial met idi iti dayta a panawen, ti monophyly dagitoy a henero ket kanungpalan idi a nasuportaran iti maysa a molekular a panagadal iti pamilia idi 2003.[5] Iti sisitema Wettstein, daytoy a pamilia ket is-isu laeng ti naikabil iti urnos ti Verticillatae. Ken dagiti met sistema ti Engler, Cronquist ken Kubitzki, ti Casuarinaceae ket is-isu ti pamilia anaikabil iti urnos ti Casuarinales.
Dagiti kameng ti daytoy a pamilia ket nailaslasin babaen ti panaglay-ot ti equisetoid (a ti kaibuksilanna ket "kapada ti sangsanga iti ipus ti kabalio") , dagitoy ket kankanayon a berde, kenmonoecious wenno dioecious. Dagiti ramutda ket adda dagiti nodulo nga agaramid ti nitroheno ng agalaon ti daga nga actinomycete Frankia.
Ti kaaduan a naus-usar a sapasap a nagan iti Ingles para iti sebbangan ti Casuarinaceae ket ti sheoak wenno she-oak (ti panangipada ti kalidada ti tarikayo iti Ingles a diraan). Dagiti dadduma pay a nagan iti Ingles ket mairaman ti ironwood, bull-oak wenno buloke, beefwood,[6] wenno cassowary tree.[7]
The Kondado ti Buloke idiay Victoria, Australia ket nanaganan manipud iti sebbanagan ti Allocasuarina luehmannii.
Sistematika[urnosen | urnosen ti taudan]
Isingasing ti moderno a molekular a pilohenetiko dagiti sumaganad a pannakikabagain:[8]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Grupo ti Angiosperma Pilohenia (2009). "Ti maysa a panangipabaro ti Grupo ti Angiosperma Pilohenia a pannakaidasig para kadagiti urnos ken dagiti pamilia dagiti mula nga agsabsabong: APG III" (PDF). Botaniko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan. 161 (2): 105–121. doi:10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x. Naala idi 26 Hunio 2013.
- ^ Johnson, Lawrie A. S. (1980). "Dagiti nota iti Casuarinaceae" (PDF). Telopea. (Online a panid ti arkibo a bersion, silpo babaen ti APNI Gymnostoma). 2 (1): 83–84. Naala idi 20 Marso 2013.
- ^ Johnson, Lawrie A. S. (23 Disiembre 1982). "Dagiti nota iti Casuarinaceae II" (PDF). Warnakan dagitiBotaniko a Hardin ti Adelaide. 6 (1): 73–87. Naala idi 20 Marso 2013.
- ^ Johnson, Lawrie A. S. (1988). "Dagiti nota iti Casuarinaceae III: Thi baro a heneroCeuthostoma" (PDF). Telopea. (Online a panid ti arkibo a bersion, silpo babaen ti APNI Ceuthostoma). 3 (2): 133–137. Naala idi 20 Marso 2013.
- ^ Steane, Dorothy A.; Wilson, Karen L.; Hill, Robert S. (2003). "Panagusar ti matK a datos tipanagsasaruno tapno matakuatan ti pilohenia ti Casuarinaceae" (PDF). Molekular a Pilohenetika ken Ebolusion. 28: 47–59. doi:10.1016/S1055-7903(03)00028-9. PMID 12801471. Naala idi 12 Nobiembre 2010.
- ^ Cox, P., & Freeland, J. 1969. Nagubsan a tarikayo dagiti pnangipatakder idiay Australia. Thames kenni Hudson. ISBN 0-500-34035-8 page 18. Ni Cox ket nangibagbaga a ti nagan a 'she-oak' ket naala manipud it Patneng nga Amerikano ti sheac – beefwood.
- ^ Partridge, Eric (2013). Dagiti taudan: Ti Ababa nga Etimolohiko a Diksionario ti Moderno nga Ingles. Routledge. p. 82. ISBN 978-1-134-94217-6.
- ^ Xiang X-G, Wang W, Li R-Q, Lin L, Liu Y, Zhou Z-K, Li Z-Y, Chen Z-D (2014). "Large-scale phylogenetic analyses reveal fagalean diversification promoted by the interplay of diaspores and environments in the Paleogene". Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics. 16 (3): 101–110. doi:10.1016/j.ppees.2014.03.001.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti datos a mainaig iti Casuarinaceae iti Wikispecies
Dagiti midia a mainaig iti Casuarinaceae iti Wikimedia Commons
- Timpuyogan ti panagsukisok manipud iti IRD a nagob-obra iti Frankia-Casuarinaceae mycorrhizal ken ti panagaramid ti nitroheno a simbiosis


text:
Abra
Ti Abra ket maysa a probinsia iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Ti Bangued iti kapitoliona ket naparikusan daytoy iti dagdaga dagiti probinsia ti Ilocos Norte iti amianan, Apayao amianan-daya, Kalinga iti daya, Mountain Province iti abagatan, ken Ilocos Sur iti abagatan a laud.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti probinsia ti Abra ket nabingbingay kadagiti 27 nga ili[3].
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ CAR Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Pagalagadan a Heograpiko a Kodigo ti Filipinas
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Abra". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.


text:
Pagsasao a Kayeli
Ti pagsasao a Kayeli (Indones: Bahasa Kayeli) ket ti maysa nga awanen a pagsasao nga Austronesio a dati nga insasao baba ti tattao a Kayeli iti isla ti Buru ti Indonesia. Adda dagiti dua a mabigbig a dialekto, ti Leliali (Liliali) ken Lumaete (Lumaiti, Mumaite, Lumara).
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Uray no adda dagiti agarup a 800 a tattao a Kayeli nga agdama nga agtataeng idiay akin-abagatan nga igid ti Luek Kayeli, iti akindaya a parte ti Buru, manipud idi 1995, 3 laengen a lallakay a tattao ti makabael nga agsao iti pagsasao ken saandan nga inus-usar kadagiti napalabas a tallo a dekada; dagiti daduma a patneng ket immallatiwda iti dialekto nga Ambon iti pagsasao a Malayo (Melayu Ambon). Ti naud-udi a naibaga ket adu a naus-usar idiay Is-isla Maluku a kas maikadua a pagsasao a ket ti napalaka a porma ti pagsasao nga Indones nga agraman kadagiti nainayon a lokal a leksikon.[3]
Ti panagrepaso ti literatura idi 1983 ket nangibaga nga adda agarup a 1,000 nga agsasao iti Kayeli, nupay kasta ti panagsukimat a naaramid idi 1989 iti isla ti Buru ket nakabirukda laeng iti uppat, dua a lallaki ken dua a babbai, amin isuda ket agatawen iti innem a pulo. Saandan nga unus-usar ti pagsasaokadagiti napalabas a tallo pulo a tawen ken marigrigatanda a mangipupok ti batayan a leksikon.[4] Ti naudi nga agsasao iti dialekto a Leliali ket pimmusay idi 1989 ken awan ti nabirukan nga agsasao iti Lumaete. ADda ad-adu ngem 400 dagiti batayan a balikas ti Kayeli ti naurnong, kadagitoy ket 13% ket dagitibinulod a balikas manipud iti Malayo, Arabiko, Portuges ken Sanskrito.[5] Nakaiparangda ti adu a paggiddiatan itiponetiko ken leksikon iti pagsasao a Buru – ti pannakaipada ti leksikon iti dialekto a Leliali iti kaasitgan a dialekto ti Buru iti Masarete kets 45%.[6]
Ti kaaduan ti salaysana a panagadal iti pagsasao a Kayeli ket naaramid kadagiti tawen ti 1980 babaen ni Charles E. Grimes ken Barbara Dix Grimes –dagiti Australiano a misionario ken etnograpo, nga aktibo a kameng ti SIL International (saanda koma a maiyallilaw kada Joseph E. Grimes ken Barbara F. Grimes, dagiti nagannak kenni Charles, nga amo pay ida nga Australiano nga etnograpo. Inusarda ti pagsasao a Kayeli a kas maysa a pagarigan iti panagusig kadagiti gapuanan ti kinaudi a panagawan dagiti dadduma a sasao a Malayo-Polinesio.[7][8][9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kayeli iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kayeli". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Ethnologue: Languages of the World. "Kayeli: A language of Indonesia (Maluku)".
- ^ C. E. Grimes in Margaret Florey Endangered Languages of Austronesia, Oxford University Press (2009) ISBN 0-19-954454-9 p. 74
- ^ B. D. Grimes in Thomas Edward Dutton, Darrell T. Tryon Language contact and change in the Austronesian world, Walter de Gruyter, 1994 ISBN 3-11-012786-5 p. 260, PDF version
- ^ Languages of Indonesia (Maluku)
- ^ "Publications by Barbara Dix Grimes". SIL International.
- ^ "Publications by Charles E. Grimes". SIL International.
- ^ "Chuck & Barbara Grimes, Wycliffe Bible Translators". Bethel Grove Bible Church.


text:
Blog
Ti blog (naipangyababa manipud ti web log)[1] ket pagtutungtungan wenno sitio ti pakaammo a naipablaak iti World Wide Web ken buklen dagiti diskreto a pablaak ken kadawyan a naiparparang iti balinsuek a kronolohiko nga urnos (ti kinaudi a pablaak ti umuna a maiparang). Idi 2009 dagiti blog ket kadawyan nga obra dagiti agmaymaysa a tao, sagpaminsan met ti bassit a grupo, ken kadawyan a mangsakop ti agmaymaysa a suheto. Iti kabiitann naparang-ay metten dagiti adu ti nagsurat a blog, dagiti pablaak nga insurat babaen ti adu a bilang dagiti mannurat ken propesinal a naurnos. Dagiti blog nga adu ti nagsurat a ket agtaud manipud kadagiti warnakan, dagiti dadduma pay a pagipablaakan ti midia, dagiti unibersidad ken dagiti dadduma pay a kapada a pakabilangan dagiti instituto para kadagiti umad-adu a bilang iti trapiko ti blog. Ti pannakaipadur-as ti Twitter ken dagiti dadduma pay a sistema ti "microblogging" ket nakatulong a mangitipon kadagiti blog nga adu ti nagsurat ken ti dagiti blog ti agmaymaysa a nagsurat kadagiti pagipablaakan ti damdamag iti kagimongan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Blood, Rebecca (Septiembre 7, 2000). "Weblogs: A History And Perspective".


text:
Prepektura ti Toyama
Ti Prepektura ti Toyama (富山県, Toyama-ken) ket maysa a prepektura iti Hapon a mabirukan idiay rehion ti Hokuriku idiay isla ti Honshū.[2] Ti kapitoliona ket ti siudad ti Toyama.[3]
Ti Toyama ket isu ti umuna nga industria a a prepektura idiay Luek ti Toyama a pantar tio Baybay Hapon, ken addaan ti panagtiwan ti indistria itinalaka nga elektrisidad gapu ti kaadu ti danum a rekursos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "富山県の魅力・観光>シンボル". Sapot a pagsaadan ti Prepektura ti Toyama (iti Hapon). Prepektura ti Toyama. Naala idi 9 Septiembre 2011.
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Prepektura ti Toyama" iti Ensiklopedia ti Hapon, p. 991, p. 991, iti Liblibro ti Google; "Hokuriku" iti p. 344, p. 344, iti Liblibro ti Google.
- ^ Nussbaum, "Toyama" iti p. 991, p. 991, iti Liblibro ti Google.


text:
Titay
Ti Titay ket maysa a maika-2 a klase klase nga ili iti probinsia ti Zamboanga Sibugay iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Titay ket nabennebenneg iti 30 a barbaranggay.[2]
- Achasol
- Azusano
- Bangco
- Camanga
- Culasian
- Dalangin
- Dalangin Muslim
- Dalisay
- Gomotoc
- Imelda (Upper Camanga)
- Kipit
- Kitabog
- La Libertad
- Longilog
- Mabini
- Malagandis
- Mate
- Moalboal
- Namnama
- New Canaan
- Palomoc
- Poblacion (Titay)
- Poblacion Muslim
- Pulidan
- San Antonio
- San Isidro
- Santa Fe
- Supit
- Tugop
- Tugop Muslim
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Zamboanga Sibugay". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 30 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Zamboanga Sibugay". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 17 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text: BAGUIO CITY – Palpalagipan manen ti pulisya dagiti nagannak a nainget a bantayanda dagiti annakda ken saanda nga agtalek iti uray asinoman. Kasaruno daytoy ti panangikuyog ti maysa a baket iti maysa nga ubing a babai nga immunan a naireport a mapukpukaw sadiay Bengao, Bakakeng Central, Baguio City idi laeng kanikakadua. Maibasar iti report ti… Continue reading Nainget a panagbantay dagiti nagannak kadagiti annakda, ipalpalagip manen ti pulisya kasaruno ti panagpukaw ti sumagmamano nga ubbing iti lokalidad


text:
Pamplona, Camarines Sur
Ti Pamplona ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Camarines Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pamplona ket politikal a nabingbingay iti 17 a barbaranggay.[2]
- Batang
- Burabod
- Cagbibi
- Cagbunga
- Calawat
- Del Rosario
- Patong
- Poblacion
- Salvacion
- San Gabriel
- San Isidro
- San Rafael
- San Ramon
- San Vicente
- Veneracion (Taguilid)
- Tambo
- Tampadong
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Camarines Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 26 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Camarines Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 26 Septiembre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Mainaig a sinuksukatan
Mangikabil iti maysa a nagan ti panid tapno makita dagiti panagbaliw kadagiti naisilpo a panid wenno iti dayta a panid. (Tapno makita dagiti kameng iti maysa a kategoria, ikabil ti Kategoria:Nagan ti kategoria). Dagiti panagbaliw kadagiti panid iti Listaan ti bambantayam ket addada iti napuskol.
- D
- Urnos ti Wikidata
- B
- Daytoy a panagurnos ket nakapartuat iti baro a panid (kitaen pay ti listaan ti baro a pampanid)
- m
- Daytoy ket bassit a panagurnos
- b
- Daytoy a panagurnos ket inaramid babaen ti bot
- (±123)
- Ti panagbaliw ti kadakkel ti panid babaen ti bilang dagiti byte
- Temporarily watched page
20 Hulio 2021
- Plantilia:Subpanid ti dokumentasion 23:25 −57 Lam-ang Tungtungan aramid isubli ti dati Etiketa: Manual revert
- Plantilia:Subpanid ti dokumentasion 23:22 +57 Lam-ang Tungtungan aramid subokan Etiketa: Reverted
- Modulo:Dokumentasion/pannakaaramid 22:51 −1 Lam-ang Tungtungan aramid kamali Etiketa: Manual revert
- Modulo:Dokumentasion/pannakaaramid 22:50 −27 Lam-ang Tungtungan aramid Insubli ti panagurnos babaen ni Lam-ang (tungtungan), naisubli iti naudi a rebision babaen ni 86.135.251.105 Et-etiketa: Rollback Reverted
- Modulo:Dokumentasion/pannakaaramid 22:49 +28 Lam-ang Tungtungan aramid +__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE_ Etiketa: Reverted
- Plantilia:Subpanid ti dokumentasion 15:43 +29 Lam-ang Tungtungan aramid +__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE__
- Modulo:Dokumentasion/styles.css 15:27 −17 Lam-ang Tungtungan aramid +{{Plantilia ti TemplateStyles}} (via JWB)


text:
Limasawa
Ti Limasawa ket maysa a maikanem klase nga ili iti probinsia ti Abagatan a Leyte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Limasawa ket nabingbingay a politikal iti 6 a barbaranggay.[2]
- Cabulihan
- Lugsongan
- Magallanes
- San Agustin (Tawid)
- San Bernardo (Tigib)
- Triana
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abagatan a Leyte". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 25 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Abagatan a Leyte". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 15 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Mainaig a sinuksukatan
Mangikabil iti maysa a nagan ti panid tapno makita dagiti panagbaliw kadagiti naisilpo a panid wenno iti dayta a panid. (Tapno makita dagiti kameng iti maysa a kategoria, ikabil ti Kategoria:Nagan ti kategoria). Dagiti panagbaliw kadagiti panid iti Listaan ti bambantayam ket addada iti napuskol.
- D
- Urnos ti Wikidata
- B
- Daytoy a panagurnos ket nakapartuat iti baro a panid (kitaen pay ti listaan ti baro a pampanid)
- m
- Daytoy ket bassit a panagurnos
- b
- Daytoy a panagurnos ket inaramid babaen ti bot
- (±123)
- Ti panagbaliw ti kadakkel ti panid babaen ti bilang dagiti byte
- Temporarily watched page
28 Hulio 2021
- Dagiti lehislatibo a distrito iti Bataan 17:43 −8 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Dagiti rehion ti Filipinas 17:43 −5 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Dagiti ili ti Filipinas 17:42 −8 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas 17:42 −8 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Dagiti siudad ti Filipinas 17:42 −5 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Baranggay 17:42 −5 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)
- Dagiti probinsia ti Filipinas 17:41 −8 Lam-ang Tungtungan aramid panangiletra (via JWB)