text:
TI VOKABULARIO TI PANAGKITAKIT KEN
DAGITI SANSANUT AMIANAN: INDIGENO NGA IPAIP KEN TI EPISTEMOLOGIA A
NAINWAYAWAYAAN
(Maysa a plenario a
bitla para iti maika-10 nga aniversario ti Philosophical Association of
Northern Luzon, St Louis University, Baguio City, Oktubre 26, 2013)
Aurelio Solver Agcaoili, PhD
Universidad ti Hawaii
Preliminario
Pakaidayawan
daytoy numo ti invitasion ti dadaulo ken visionario ti Philosophical
Association of Northern Luzon, ni Dr Danilo Alterado. Inkarina ti idadar-ayna
iti maika-8 a konferensia ti Nakem Conferences a maangay iti Universidad ti
Hawaii iti Manoa, iti Honolulu, ket ngarud, rumbeng laeng a supliak daytoy a
kinaimbag-nakemna babaen iti panangiburayko iti kapanunotak maipapan iti tema
ti aniversario ken konferensiayo. Quid
pro quo, kunada, ti kastoy. Ngem saan, kunak: Ta rumbeng laeng a suplian ti
maysa nga imbag-nakem a nasagrap iti isu met laeng nga imbag-nakem.
Saan
a kas karina ti agitukit, ken lallalo a saan a kas karina ti agparusing iti
naitukit. Adu dagiti pagel. Ti panagsantak ken panagrangpaya—ti panangpasantak
ken panangparangpaya—iti intukit ket nakasadag kadagiti nagduduma a banag kas
iti intension ti nagitukit ken iti kondision ti nagitukitan. Saan met a kas
karina nga etchepueraen ti naturalesa mismo ti intukit a bukel, ken ti
kondision ti pannakaitukit ken nakaitukitanna.
Daytoy
maysa a dekada a panagtitimpuyogyo ket maysa a kongkreto a pammaneknek iti
kabaelanyo a mangsustenir iti maysa a sirmata ken parmata—sirmata ken parmata a
rumbeng unay nga itandudo, ken sirmata ken parmata a masapul nga ikintal iti isip,
panunot, puso, kararua, ken utob-nakem dagiti adalan.
Iramanyo
koma dagiti komunidad a pangipaayantayo kadagiti mapartuattayo a baro ken
nainwayawayaan nga epistemologia.
Idi imbagana ni Dr Alterado daytoy a
panagtitiponyo, diak a pulos nagbakabaka.
Dagiti kakastoy a naimpartuatan a
panagis-isip ket rumbeng laeng nga iduron tapno iti
kasta ket maipan daytoy iti pantok ni
laing, iti tapaw ni sanut, iti aringgawis ni adal.
Ta
awan ngatan nainsalakanan a turong ni laing, sanut, ken adal no di ta pannakaiwaragawag
dagitoy ken ti pannakaiyallatiw dagitoy kadagiti sumaruno a kaputotan.
Iti
bukodko a panangganting kadagitoy nga inisiativa ti PANL, daytoy ti makunak nga
awanan pananglamlamiong: rumbeng unay daytoy nga aramidyo, nasken unay ti
panangitultuloyyo iti kastoy, ken maysa daytoy nga etikal, no di man ketdi
nainnakman nga obligasionyo iti amin a paniemna nga awan labas, iti paniemna
iti labes ti inflektado a panawen-ti-tao, iti paniemna a ditoy ket agsasarak
dagiti addaan utob-nakem, dagiti amin a nanakman, dagiti addaan iti klaro a
sirmata maipapan iti adal ken ammo a mangwayawaya, ken mangwayawaya gapu ta
addaan iti ubog a nainwayawayaan.
Gapu
ta ti filosopo a kas kadakayo ket rumbeng laeng a mangted iti panirmata a ti
kugnal daytoy ket lawag: lawag iti isip, lawag iti puso, lawag iti aramid,
lawag iti pakasaritaan, lawag iti gimong-tao, ken lawag kadagiti uppat a
kararua ni Ilokano.
Gapu
ta ti filosopo a kas kadakayo ket siuutang iti biag—iti biag-tao—ket ngarud,
rumbeng laeng nga agbayadkayo iti kasta nga utang.
Ti
asinno man a napautangan iti naisangsangayan a laing a kas kadakayo ket
obligado a mangsupapak—iti wagas a gantingen ti kugnal ti kinalinteg—iti dayta
nga utang. Saan a mabalin ditoy ti di agbalanse a gagantingan. Ketdi, no adda
man di panagbalanse ti ganting, dayta ket di panagbalanse koma a mangbenefisio
iti nakautanganyo.
Ket
gapu ta ti nakautanganyo ket ti pakasaritaan, ti biag, ken ti gimongyo, rumbeng
laeng a ti adal, sanut, laing, ken talugading iti kararua nga adda kadakayo ket
idatonyo met laeng iti pakasaritaan, iti biag, ken iti gimongyo.
Pulchra pulchrum est. Ti kinalinteg ket
kinalinteg.
Ngarud,
kalpasan daytoy a panangburiborko kadagiti panunotyo, bay-andak koma nga
ipeksak ti dua a banag.
Umuna, ti panangkablaawko kadakayo gapu
iti daytoy a sustenido nga aramidyo.
Maikadua, ti panangibatik iti maysa a
karit kadakayo a manipud koma ita ket rugiantayo a waknitan ti desdes—wenno adu
a desdes—a mangitunda kadatayo amin iti nawadwada a panagpampanunot, iti
nain-ispalan a panagnaknakem, ken nainwayawayaan a panangikintal kadagiti adalantayo
kadagiti awanan-ressat nga adal ti biag, adal nga aggapu kadagiti puli a naggapuantayo,
adal a makikayyamet ken makiengkuentro kadagiti adal iti sabali, ken adal a
mangiparipirip kadatayo kadagiti awanan-panagkupas a kinapudno a tinawidtayo
met kadagiti pagapuan, kadagiti anito, kadagiti amin nga immunan kadatayo a
babaen iti nainnakman a panagmennamennada ket addatayo ita nga agsagsagrap
kadagitoy numan pay kadagiti naglabas a paniemna ket nagkibaltangtayo ta ditay
man ingginggina dagitoy, ta ditay man inikkan iti maiyannatup a panangipateg,
ta ditay pay impaayan iti maiyalubog koma
a panangilala.
Ken
panangbigbig a kas legitimo nga adal nga aggapu iti puli ken para met laeng
kadatayo.
1. Nadumaduma a Problematiko
Iti
daytoy a panangiburayko kadakayo kadagiti nagsangasanga a nagrarapang a
kapampanunotak maipapan iti tema daytoy a konferensia ken aniversarioyo, adda
dua a kugnal nga idea a kayatko koma nga agpaay a pagwerretan ti saritaantayo.
Umuna unay ti maipapan iti vokabulario
ti panagkitakit.
Maikadua ti etikal nga obligasiontayo
mainaig iti produksion ti kunkunaek a managwayawaya nga epistemologia iti
Amianan.
Maymaysa
laeng ti turong daytoy a panagmennamenna nga iburayko kadakayo.
Daytoy
ket ti akem ti filosopia a mangwayawaya gapu ta managwayawaya.
Daytoy
ket ti akem ti kastoy a laing ni tao tapno koma ket maikkanna iti umisu a sungbat kadagiti
nagkaadu a sagursor iti biag, kadagiti buribor ti ili ken pagilian, ken
kadagiti di mabilang a karit iti pannakatun-oy iti nainsangkagimongan a
kinalinteg.
Kas
kadakayo, bungaak met ti makunkuna a kolonisado nga edukasion.
Ken
rumbeng laeng nga ibagak kadakayo a bungaak ti agdan-agdan a kolonisado nga
edukasion.
Saanak
laeng a kinonolisa ti edukasion a makalaud, ti edukasion kadagiti adal a
naggapu iti bubon ti imperialistiko nga adal a nagbalin a rukod ti makunkuna a
kinalaing: ti edukasion iti Ingles.
Produktoak
pay ti makunkuna—wenno kunkunaen dagiti kritikal a filosopo—a maysa nga
internal a kolonisasion, daytay kita ti imperialismo nga aggapu iti uneg mismo
ti pagilian, ti imperialismo a nagtaud iti maysa a fasistiko a kapampanunotan
no kasano a buklen ti maysa a nasion, maysa nga estado, maysa a nasion-estado,
ken maysa a pagilian.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken rukrukoden
ti pagsasao ken kapampanunotan nga Ingles.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga ibabaet ti pagsasao a Tagalog, ken rukrukoden
ti pagsasao ken kapampanunotan a Tagalog.
Agkonfesarak
ita: produktoak ti edukasion nga addaan iti basar a dua a pangal ti agdan, a
sakbay a makangatoak, masapul nga agpangalak kadagitoy, ket kadagitoy a pangal,
tallikudak a mamimpinsan ti kinaasinok, ti pagsasao a tinawidko, ti pagsasao ti
taengko, ti pagsasao ti komunidadko, ti pagsasao ti nasion a naggapuak.
Awan
nangisuro kaniak iti maipapan iti kur-itan nga Ilokano.
Awan
nangipalagip kaniak a maysaak a paset ti makunkuna a nasion nga Ilokano, a
parte iti dakdakkel a komunidad a makunkuna ita nga Amianan.
Awan
nangipalawag kaniak kadagiti indigeno a kapampanunotan maipapan iti pulik.
Awan
nangipasaknap iti pannakausar koma ti simbolo ti kinatao uray kadagiti publiko
nga espasio ti ilik, ti komunidadko, ti edukasionko, ti pannakatenneb ti
panunotko.
Ketdi,
amin nga ideologiko nga aparato ti estado ket sangsangkamaysa dagitoy a
nangipawil iti panagpanunotko babaen iti wagas dagiti pagapuan a nangted kaniak
iti pagsasaok.
Ketdi,
mismo a ti sistema ti edukasion a nangtubay iti panagutob-nakemko ket
pinangurkarengesnak kadagiti kapampanunotak iti bukodko a komunidad babaen ti
makunkuna a barusngi a panangpabaknangna iti panunotko kadagiti konsepto a diak
ammo ken diak maawatan—ken diak ammo ken diak maawatan ta dagitoy ket
estranghero iti formal a panagadalko kadagiti eskuelaan.
Ketdi,
natennebak iti dua a kapanunotan—wenno dua a kapampanunotan nga imbabaet ti dua
a pagsasao nga agpada a diak kukua, ken agpada a baniaga kaniak: ti
kapampanunotan iti Ingles, ken ti kapampanunotan iti Tagalog.
Saankon
a palpalikawkawan ti saritaan: awan ti empiriko a pammaneknek a ti makunkuna
ita a Filipino—ti ibambandoda a ‘nailian’ a pagsasao—ket awan dumana iti
Tagalog.
Saanakon
nga agpatpatiray-ok pay: awan empiriko a pammaneknek a ti iskisofreniko a
Pilipino/Filipino ket saan a Tagalog daytoy.
Agdidinnerechotayon—ta
kasta ti obligasion ti maysa a nainfilosopiko a panagtutungtong: agsuitsuitik
ti pagilian, ket suitsuitikennatayo babaen iti mara-Goebbels a wagas daytoy a
mangimulmula iti panunot dagiti amin a makipagili iti Filipinas nga addaantayon
iti ‘nailian’ a pagsasao, ket daytoy ‘nailian’ a pagsasao ket Filipino.
Dagiti
kakastoy a kinasuitik ket, ipso facto, kinasuitik.
No
nangrugi ti argumento iti kinasuitik, sui generis, ti bunga daytoy ket maysa
met laeng a kinasuitik. Quid est esse rei.
Ti
umuna iti dua a pangal ti kolonisasion ket ti pannakatenneb dagiti adalan iti
lumaud nga adal.
Daytoy
nga adal ket ibabaet ti pagsasao nga Ingles, ken aminen a pagsasao a makalaud,
kas koma ti Español, Latin, Frances, Aleman, ken dadduma nga addaantayo itan
iti abilidad a maaramat a kas instrumento iti komunikasion.
Naganak
daytoy ti external a kolonisasion.
Daytoy
nga adal ket mangmangted kadagiti filosopo iti Amianan, kas pagarigan, iti
pannakasanay manipud ken Aristoteles agingga iti nakabingngi-a-bibig a
Foucault, a kunam la no ammo ni Aristoteles nga adda Amianan, a kunam la no
ammo no Foucault nga adda Cordillera, Tanap ti Cagayan, wenno Ilokano.
Ti
maikadua ket ti pannakatenneb iti arrap a nasionalismo a mangibanbando, agingga
ita, iti makunkuna nga arrap met nga ideologia ti nasionalismo a nagtaud iti
sentro.
Naganak
daytoy iti internal a kolonisasion.
Wenno
maysa a forma ti neokolonisasion nga aggapu mismo iti uneg, kas ti panangsakup ti
kapanunotan a Tagalog kadagiti isiptayo ita.
Iti daytoy
a sentro ket nakapatta iti hegemoniko a kalat ti panangisaknap iti makunkuna a
homogenisado a panagpampanunot, a kas koma iti adda iti ‘isang bansa, isang
diwa’ idi panawen ti Linteg Militar, maysa a pampanunot a ti bito daytoy ket ti
padas iti panangparnuay iti nasion-estado iti lumaud.
Maysa
a sintomas ti kastoy a homogenisado a panagpampanunot ket ti panangakseptar iti
kinadangkok ken kinaranggas ti ideologia ti monolinggualismo ken
monokulturalismo iti maysa a pagilian a kas iti Filipinas, maysa a pagilian a
ti naturalesa daytoy ket ti diversidad, multiplisidad, ken pluralismo.
Ita,
kas iti bambannagaw, nagbaliwen daytoy nga ‘isang bansa, isang diwa’ ket ti
mantra daytoy arrap nga adal ket ti nasionalismo nga awanan substansia no di ti
panangited iti ‘nailian a pagsasao’ ken ‘nailian a kultura’ a kunam la no dayta
a panangipateg ket adda iti panagsao iti Tagalog nga aglemlemmeng iti
P/Filipino (wenno P/Filipino nga aglemlemmeng iti Tagalog).[1]
Nagbalinen
a mantra daytoy, ket ti mantriko a fuersa ken bileg ken turayna ket kasla maysa
nga orasion iti nailian a salamangka. Kuna dagiti Ilokano a duogan: kasla kano
orasionen daytoy ken ‘Apo Kitingkiting.’
Kasano
koma a pagmaymaysaem ti maysa a pagilian
babaen iti panangisaknap iti maysa a homogenisado nga edukasion a ti basar
daytoy ket ti mangurkuranges a filosopia ti panagiyadal ken ti nakurapay a
logika ti panangtenneb iti nakem dagiti adalan?
Kasano
koma a buklem ti maysa a pagilian babaen
iti naranggas a wagas ti monokulturalisasion ken monolinggualisasion—daytay
panangisaknap iti idea nga arrap a mangibagbaga a tapno agbanag nga adda
Filipinas, masapul ti panagmaymaysa iti lengguahe ken iti kultura?
Kasano
koma nga iyallatiwmo ti maysa nga adal iti maysa nga adalan babaen iti
panangibabaet iti daytoy nga adal iti lengguahe a dina kukua, ket gapu ta dina
kukua, ket mabati laeng nga agmalmalanga no kasta a ti mangisursuro kenkuana
ket Tagalog a Tagalog, wenno Ingles nga Ingles?
Kasano
koma nga isurom iti maysa a taga-Potia, Ifugao ti kina-Ifugaona no ti aramatem
iti panangisurom ket Tagalog?
Kasano
koma nga isurom iti maysa nga Itneg iti kina-Itnegna babaen iti panagaramatmo
iti Ingles?
Kasano
koma nga asintadaen ti indigeno a tignay ti panagmennamenna babaen iti patta ti
makunkuna itan a ‘pagmemeron,’ a pattapatta ti metafisika ti panagadda iti
daytoy a lubong?
Ken
kasano nga isurotayo kadagiti taga-Amianan ti kinataga-Amiananda no agingga ita
ket nakakarseltayo pay laeng iti monokromatiko a lubong ti ‘filosopia a
Filipino’ a ti balabala daytoy ket ti mangilista kadagiti esensialista a paset
dagiti nagduduma a kultura dagiti nasurok 170 nga etnolingguistiko a grupo iti
daytoy a pagilian, ket kalpasan ti panagilista ket awagan daytoy iti
‘diksionario a Filipino’[2]
a kas inaramid, iti awanan-sirmata a wagas, ti grupo ni Almario?
Ti
ipaip nga inusar daytoy a grupo ket ti falso nga ipaip iti panagbirok kadagiti
sinonimo dagiti balikas a Tagalog kadagiti sumagmamano a napili a lengguahe iti
Filipinas tapno iti kasta ket manayonan, iti wagas nga artifisial a
panagdagdagnay laeng, dagiti balikas nga addan iti Tagalog.
Ditay
liplipatan a ti pannakabukel ti kastoy a diksionario ket naggapu iti milion a
fundo ti gobierno, milion a fundo a ni kaano man ket saan a mait-ited iti ania
man a pagsasao iti pagilian tapno koma, iti bukodtayo a wagas, ket mabalintayo
met ti mangaramid iti nainnakman a dokumentasion dagiti nasurok nga uppat a pulo
a pagsasao iti sibubukel nga Amianan.
Agingga
ita, iti laksid ti panangikumit ti Filipinas iti nagkaadu nga internasional a
tulag maipapan iti diversidad ken maipapan iti panagrespeto kadagiti indigeno a
kalintegan dagiti etnolingguistiko a grupo, agdadata a dudua laeng a pagsasao
ti maik-ikkan iti privilegio: ti Tagalog (a kunkunada a Pilipino/Filipino), ken
ti Ingles.
Iti
pannakaiselsel iti karabukob dagiti amin a makipagili iti Filipinas iti idea ti
nailian a pagsasao nga agsalsalida iti makunkuna a ‘basar iti Tagalog’—maysa a
frase nga ingget ulbod—ditoy a marukod ti kinaawan sudi ti intension ti
pagilian ken dagiti kultural nga institusion ket aparato daytoy a mangiyalnag
iti kinalinteg gapu iti nakaplanon a panangsakup ti isip a Tagalog iti amin nga
isip a mangibagbagi iti pakabuklan dagiti siudadano iti pagilian.
Iti
panagkamang kadagiti kired iti rason nga adda iti lingguistika, iti filosopia
ti lengguahe, ken iti sosio-psikologia ti pagsasao, adda dua a maaramat a
pangrukod tapno maibaga a ti makunkuna a dua a lengguahe ket pudno—ket saan nga
inuulbod—a dua ken agsabali a pagsasao.
Umuna, ti komprehensibilidad, a ti
kayatna a sawen ket rumbeng a di agkinnaawatan dagitoy dua a pagsasao.
Maikadua, ti sintax, wenno wagas ti
pannakaurnos wenno pannakaareglo dagiti balikas tapno iti kasta ket makaiyebkas
dagitoy naiyurnos ken naiyareglo a balikas iti maysa a klaro a panarita, ken
maysa a klaro a panarita gapu ta simmurot iti internal a padron ti nalawag a
panagipeksa.
Ita,
karitek a derechaan dagiti amin a paset iti daytoy a tallaong ita no
mapaneknekanda dagitoy dua banag: umuna, a pudno a di agkinnaawatan dagiti
agsasao iti Tagalog ken dagiti agsasao iti Pilipino/Filipino; ken maikadua, no
saanen nga agpada ti sintax, wenno urnos dagiti balikas iti Tagalog no maidasig
daytoy iti P/Filipino.
Ipeksak
daytoy a karit gapu iti maysa a banag: a masapul ti nainkritikalan a
panangasintada ken panangsirig kadagitoy basar a pasamak iti kolektivo a
panagbiagtayo, ket babaen kadagiti kritikal a panagasintada ken panagsirig ket
mabaelantayo nga analisaren dagiti agdan-agdan a panangsuitsuitikda kadatayo.
Adda
dagiti institusional a fuersa ti gimong nga agingga ita ket agpapaay pay laeng
nga instrumento iti daytoy nainsapasapan a panagsuitik.
Kadagiti
kakastoy nga aramid—kadagiti kakastoy a fundamental nga aramid a pananglukluko
kadatayo gapu iti pannakatenneb dagiti utob-nakemtayo kadagiti adal a sinisuitik
ken saan a maiyalubog iti nainwayawayaan a panagbiag—saan a mabalin nga
agsalidatayo iti makunkuna a naimbag a kalat, wenno nasayaat nga intension.
Saan
a mabalin a kunaen ti pagilian nga awan intensionna a madi ken dakes gapu iti
maysa a banag: ti resulta dagitoy dispanlinghado a pagalagadan nga
ofisial—dagiti polisia iti edukasion ken kultura ken arte—ket ti agtultuloy a
pannakasakup ti utob-nakem dagiti taga-Amianan.
Kastoy
ti isungbattayo kadakuada: Bonum ex
integra causa malum ex cucumque defectu.
Simple
a sungbat—ngem addaan daytoy iti gita a mangparukma kadagitoy a provokador ti
kinaawan justisia iti pagilian.
Mismo
a ni Tinio[3]
,
maysa a nailian nga artista, ti nangibaga a ti pannakaipappapilit ti Tagalog a
kas ‘nailian a pagsasao’ (saan a mamati a daytoy ket P/Filipino iti agdama nga
hitsurana) ket maysa a klase ti panagaramat iti salamangka tapno iti kasta ket iti
babaen daytoy a salamangka ket maipapilit iti kaaduan—madagdagullit a
maipappapilit tapno iti pannakadagdagullit daytoy ket dumteng ti kanito a
patienen dagiti umili ti wagas ti salamangka—nga addan ‘nailian a pagsasao.’
Adu
dagiti salamangkero kadagiti institusion a kultural iti Filipinas.
Adu
dagiti salamangkero nga edukador a mangsuitsuitik kadatayo.
Adu
met dagiti salamangkero a filosopo nga agingga ita ket agpatinggada laeng iti
adal ni Aristoteles ken Foucault!
Iti
panagipatok iti sistema ken wagas ti panagutob-nakem iti Amianan—kasta metten
iti sibubukel a pagilian—produktotayo kadagitoy a salamangka manipud iti
salamangka ti ‘values education’ (wenno edukasion kadagiti pateg) nga
experimento ni Quisumbing idi panawen ni Cory Aquino agingga iti ‘daang
matuwid’ (wenno derecho a dalan) ni Presidente Aquino.[4]
2. Panagsubli Kadagiti Babak ti Partuat nga
Epistemologia
Iti
paniemna ti dekolonisasion, adda maysa a turong a masapul nga ikkantayo iti
umno a kontexto: ti pannakaikkat iti utob-nakem ti maysa nga epistemologia a ti
kalat daytoy ket imula iti panunottayo ti isu met la nga isu nga adal a naimula
iti utob-nakem dagiti agente ti kolonisasion.
Iti
nainsirmataan a wagas, nakita daytoy ni Fanon[5]
iti proyektona a ‘simboliko’ a lobotomisasion ti kolonisado nga isip tapno iti
kasta ket maiwaragawag ti posibilidad ti panagwaywaya.
Ti
programa ti pannakadekolonisa ti kolonisado nga utob-nakem ket maysa a dakkel a
pagrebbengan dagiti amin a mangmangged iti wayawaya ken iti panagwayawaya.
Ditoy
a makita ti kugnal nga akem dagiti filosopo iti Amianan.
Ti
marasirkus a panangfutnot kadagiti aramid dagiti produsir iti adal iti sentro
ken Lumaud ket masapul unay—ken rebbengna unay—a bantayan.
Saantayo
a kunaen nga adda amin kadatayo ti kasapulan nga adal. Daytoy ti kunaentayo:
iti proseso ken proyekto ti dekolonisasion, rumbeng unay nga ammotayo dagiti
bukodtayo a talugading, ket awan ngatan kasasamayan a talugading no di ti
panagsubli iti bukodtayo, tapno iti panagsubli iti bukodtayo, maaramidantayo ti
aglayag manipud ditoy.
Kastoy
met ti imbaga ni Constantino[6]
iti analisisna iti kunkunana a ‘mis-edukasion’ dagiti umili iti Filipinas.
Naedukaran
dagiti umili iti Filipinas iti edukasion a madi, ken madi gapu ta saan a
produktivo daytoy iti panangilungalongda iti nainwayawayaan a panagbiag.
Maysa
kadagiti aspekto daytoy nga edukasion ket ti pakasaritaan nga ibabaet ti
estranghero a pagsasao.
Ngem
adda maysa a nalipatan ni Constantino—nga agente provador met ti hegemoniko a
sentro—ti internal a kolonisasion iti nainkagimongan nga istruktura ti
pulitika, ekonomia, ken kultura.
Nagarrap
met ni Constantino iti dina panangkritikar iti hegemoniko nga aramid ti
imperialistika nga institusion ti ‘nailian’ nga edukasion, ‘nailian’ a
pagsasao, ken ‘nailian’ a kultura.
Iti
laksid ti simpatia ni Fanon iti masa, ken ti abilidad daytoy a masa nga
isayangkat ti nainkagimongan a panagbalbaliw iti kolonisado a gimong—iti laksid
ti pammati nga adda iti masa mismo ti tulbek ti bukodna a salakan—adda
kibaltang ti kastoy a pattapatta ken panagipapan ta no ti masa mismo ket saan a
siririing ti utob-nakemna kadagiti pulitikal a rekisito ti nain-ubogan a panagbalbaliw
a panggimong, awan duadua a maikaranukon ti masa iti garangugong ti isu met
laeng nga isu a pannakaikarsel ti utob-nakem.
Saan
nga umanay a puonan ti ingenuidad tapno iti kasta ket masarkedan a sarapaen
dagiti bakal ti kabusor iti aramid a panangiyurnos kadagiti agsusupangil a
banag iti nainkagimongan a panagbalbaliw.
Saan
nga umanay ti kinainosente, ti kinaawanan iti padas, ti kinaawanan iti
malisia—kas iti kinaonosente, kinaawan-padas, ken kinaawan-malisia ti masa a di
pay dimmalan iti kritikal nga edukasion kadagiti bambanag nga ibagbaga dagiti
institusion ken aparato a kultural ti estado a pudno, wenno bubon ti kinapudno.
Ditoy
nga importante ti maysa a kritikal nga edukasion.
Ditoy
nga importante ti akem dagiti filosopo iti Amianan a kas kadakayo.
3. No Apay nga Importante ti Vokabulario ti
Panagkitakit
Ti
turong ti saritaantayo ket agngudo iti maysa a klaro a resolusion: ti
importansia ti maysa a vokaboluario ti panagkitakit.
Daytoy
ket maysa a vokabulario a mangited kadatayo kadagiti kugnal a lexikon tapno
makabukeltayo iti gramatika ti maysa a revolusionario a panagsipat ket
panagsirig iti addaan nakem a sistema ti edukasion a saan laeng a nakapunget
ken nakaramut kadagiti dominante a konsepto, no di ket mangibuang kadagiti
padawang ken penned iti nalablabon a pannakaadal iti kinaasinno, iti promesa ti
gimong, ken iti pannakabalabala ti masakbayan.
Kayatna
sawen, ditay mabalin a pakawanen dagiti filosopo—ken ditay inggaan a batuen iti
panangpilaw kadagiti amin a filosopo gapu iti laingda nga agfutnot ken Rorty
ken Heidegger, ngem dida man la mafutnot piman ni Apo Muga, Apo Lung-aw, Apo
Buni, wenno Apo Kabunian.
Kayatna
a sawen, ditay mabalin a di babalawen dagiti amin a filosopo iti Amianan iti
panangbaybay-ada iti responsibilidadda iti gimong ti Amianan, kadagiti nasurok nga
uppat a pulo nga etnolingguistiko a grupo iti daytoy a deppaarna ti
pagilian.
Kayatna
a sawen, masapul a birokentayo kadakuada dagiti nagduduma a panangilawlawag
kadagiti elemento ti nawaya ken nawayawayaan nga utob-nakem, kas koma ti
pannakailawlawag dagiti aspekto ti utob, ti aspekto ti nakem, ti aspekto ti
pammati, ti aspekto ti pannakilangenlangen, ken ti aspekto ti panangbukel iti
tungtongan a nasayaat.
Kas
filosopo iti Amianan, adu dagiti ditay ammo maipapan iti Amianan.
Ket
no admitirentayo daytoy ita, mabalin a daytoy ti rugi ti pannakaibuang amin a
babaktayo, tapno iti pannakibuang dagitoy a babak ket maiyanud dagitoy iti
karayan santo maitunda iti taaw ti pammakawan.
Kas
filosopo, obligasionyo ti mangbukel iti maysa a kritikal a patta ti filosopia
nga Amianan, maysa a patta a ti ubog daytoy ket patta iti pudno a wayawaya, ken
patta ti pudno a wayawaya gapu ta nakasentro daytoy iti nainkagimongan a
justisia.
Ngarud,
iti daytoy a vokabulario ti panagkitakit, masapul ditoy dagiti napili a lexikon
ti panagwayawaya ken panagwaywayas tapno iti kasta ket dagitoy ti mangpadam-eg
iti daga a pagitukitan kadagiti bukel—dagiti semilia—ti nainwayawayaan a
panagfilosopia para iti Amianan.
No
awan dagitoy kritikal a lexikon—dagitoy nain-utob-nakem a balikas—ditay
makabukel iti nainsiriban ken nainwayawaan a gramatika ti kinawayawaya.
4. Panagsubli Kadagiti Sansanut iti Amianan
Iti
panangisayangkat iti pannakabukel daytoy a vokabulario tapno mabukel ti
gramatika ti revolusionario nga utob-nakemtayo, adda dua nga addang—iti plural
ken managpartuat nga ipaip—a masapul a di liblibtawan: umuna, ti panagsubli kadagiti sansanut dagiti amin nga
etnolingguistiko a grupo ti Amianan; ken maikadua,
ti panangestablisar kadagiti kuneksion dagiti ammotayo kadagiti ammo dagiti
sabali.
Masapul
ditoy ti panagsubli kadagiti komunidadtayo, ken kasta met a masapul ditoy ti nainrespetuan a panangadal kadagiti nakalemmeng nga adal a tagikukua dagitoy
nga etnolingguistiko a komunidad.
Iti
panagsubli kadagitoy a sansanut, importante ditoy ti panangibaba iti purua—ti panagsirig
babaen iti epoke dagiti iskeptiko tapno iti kasta mabaelantayo a di dakamaten
dagiti bukodtayo nga inkabesado a konsepto, a kaaduan kadagitoy ket naggapu met
laeng kadagiti lumlumoten a kuaderno dagiti nangisursuro kadatayo a sinursuruan
met laeng dagiti mangisursuro nga addaan kadagiti lumlumoten a kuaderno. Daytoy
pasapasa—daytoy tawidtawid nga adal manipud kadagiti lumlumoten a kuaderno—ti
maysa kadagiti adu a pagel no apay nga agpatingga ita ket siaabbung pay laeng
dagiti matatayo iti importansia iti panagsubli kadagiti indigeno nga adal a
naipaidam kadatayo, ken naipaidam kadatayo ta aginggatayo met laeng iti
Florante at Laura ken Ibong Adarna iti panagpadastayo a mangammo no asinnotayo
a talaga.
Adda
obligasiontayo a moral a mangikunektar kadagitoy nga adal kadagiti sabali nga
adal tapno iti kasta ket agbalin a konsentriko a nagtimbukel ti universo ti
ammotayo: maysa a sirkulo a naipunget iti dawi, ngem aglaylayag iti law-ang ti
naintaw-an a laing.
5. Normalisasion Dagiti Lengguahe ken
Kultura iti Amianan
Idi
daytoy a kalat ti panagwayawaya, saan a mabalin a tallikudan, ket ngarud,
iraman a kas etikal nga aramid, ti panangnormalisar kadagiti lengguahe ken
kultura iti Amianan.
Ti
kayatna a sawen daytoy ket ti agdadata nga obligasion ni filosopo a
taga-Amianan, wenno ni filosopo mangdisdiskurso iti Amianan, a mangammo iti
awan-ressat a posibilidad dagiti indigeno a filosopia dagiti etnolingguistiko a
grupo—indigeno a filosopia a nakalemmeng kadagiti kolektivo a lagip, kadagiti
ritual ken rito, kadagiti mito ken mitologia, kadagiti folklor, ken iti
aginaldaw-aldaw a praktisda. Masapul
ditoy ti nawada a panangsirig kadagitoy—kas met iti pannakasapul iti
nainlaingan panangasinta kadagiti kunekuneksion dagitoy tapno iti kasta ket
makapalnuad iti naimbugasan a panangited iti kaiyulogan.
Importante
ditoy ti wada ti isip.
Importante
ditoy ti kinapakumbaba—daytay sindadaan a panangakseptar nga adu ti ditay ammo,
ket gapu ta adu ti ditay ammo—masapul a masindadaantayo met laeng a mangaklon a
ditay ammo dagitoy.
Importante
ditoy ti panangikonfesar—uray no datayo dagiti kalalaingan a filosopo a
nangadal, kas pagarigan, ken Democritus—a ditay ammo ti kayat a sawen ti
utob-nakem, ti kayat a sawen ti Amianan, ken ti filosopia nga addaan iti
nainwayawayaan a direksion.
Iti panangbalabala
iti makunkuna a Filosopia iti Amianan ken Filosopia ti Amianan, rebbengna laeng
ti panangkita a dagiti lengguahe ken kultura ditoy a disso ket addaanda iti
normal nga akem iti aginaldaw a panagbiag dagiti umili, iti publiko a
panagbiagda, ken iti nainkadawian a pannakilangenlangenda iti aginaldaw.
Kayatna
a sawen, masapul a ti maysa a filosopo iti Amianan ket mamati iti dakdakkel a
filosopia ti panagwayawaya a nakaangkla kadagiti ipaip iti panagadal kadagiti
lengguahetayo, lengguahe a pagan-anay ti kinaasinno, lengguahe a bado mismo ti
bagi ken ti kultura.
Iti
doktrina ti hilemorfismo, kas pagarian, maysa a doktrina ti konstitusion ti tao,
konstitusion a nakabasar iti dua nga elemento—ti bagi ken kararua—makita ditoy
ti panagsabali ti anggulo ti panagsirig dagiti Ilokano iti panangipakitana a
saan a maymaysa ti kararua ti tao no di ket uppat, ket ngarud, daytoy a teoria
ni Aristoteles ket maysa a figurativo a lengguahe iti panagsirig dagiti duogan
a filosopo iti Lumaud, nga iti imasna, ket saan a kastoy ti panagipapan dagiti
Ilokano.
Kunada
a ti lengguahe ket saan laeng a koleksion dagiti pauni ken paaweng, a saan
laeng a koleksion dagiti balikas.
Kunada
a ti lengguahe ket maysa nga institusion a mangigamer kadagiti rikna,
kababalin, ken pampanunot.
Kunada
a ti lengguahe ket balay—taeng a di mainsasaanan—dagiti uppat a kararua (basar
iti indigeno a filosopia ti tao dagiti Ilokano) ni Ilokano, ken posible, dagiti
taga-Amianan.
Ita
kasta, saan ngarud a mabalin a di inormalisar ti lengguahe tapno mairugi ti
panagfilosopia.
Kayatna
a sawen, masapul a ti filosopo iti Dupaningan Agta ket makaawat iti Dupaningan
Agta.
6. Ti Responsibilidad ti Filosopia a
Mamagwayawaya
Ken
Rorty[7]
,
iti daytoy a panawen ti multikulturalismo ken globalisado a panagbiag,
importante la unay a sirigen, manen ken manen, ti akem ti filosopia iti
aginaldaw a panagbiag ti kontemporaneo a tao.
No
idi damo, ti filosopia ket maysa a kita ti diversion dagiti addaan iti babaonen
tapno iti kasta, iti panagdiversionna, makita, mapanunot, ken mapagmennamennaan
dagiti transendental nga aspekto ti biag ti tao, nagbaliw ti lokasion ti
filosopia iti aginaldaw a panagbiag a dikdiktaran dagiti fuersa ti ekonomia,
kultura, ken pulitika.
Nalawag
ken Rorty a ti filosopia ket maysa kultural a pulitika.
Saan
nga inosente ti panagfilosopia.
Ketdi,
nakaangkla ti aramid a panagfilosopia kadagiti istruktura ti gimong, kadagiti
institusionna, ken kadagiti operasion ken dinamismo ti poder, turay, ken
fuersa.
No
ti maysa a filosopo iti Amianan ket dina bigbigen dagitoy, agbanag a ti resulta
ti panagpilosopia ket maysa a di inhenioso. Agbanag a maysa manen daytoy a
pupokan ti utob-nakem.
7. Kritisismo iti Kolonial nga Ontologia:
Dua a Klase ti Ontologia (External, Internal)
Adda
dakkel a sinisuitik nga ontologia nga iselselselda kadagiti karabukobtayo.
Daytoy
nga ontologia ket naggapu iti linumot a konsepto ti nasion, estado, ken
nasion-estado, ken nasionalismo—ontologia a sinisuitik nga aggapu iti
hegemoniko a sentro.[8]
Ibagbaga daytoy nga ontologia a ti existensia ti maysa a Filipino ket adda iti
pannakipagilina iti maysa a pagilian a ti doktrinana ket ti kaadda iti bukodna
a ‘nailian’ a pagsasao, a ‘nailian’ a kultura, ken nailian dagiti amin a
nailian, agraman iti ‘nailian’ a panagpampanunot.
Makitatayo
a dagitoy nga istrategia ken taktika ket istrategia ken taktika ti maysa nga
estado a ti turong daytoy ket kontrolen dagiti panunot ken wagas ti panagbiag
dagiti umilina, uray no dagitoy nga umili ket kamengda kadagiti nagduduma nga
ethnolingguistiko a grupo.
Maysa
a kinaulbod ti panangipato a ti existensia ti maysa a Kankana-ey ket adda nga
ibabaet laeng ti kina-Filipinona, ket saan a ti kina-Kankana-eyna.
Sakbay
nga agbalin a Filipino ti maysa a Kankana-ey, masapul a Kankana-ey nga umuna
daytoy, ket awan pangapatan iti kastoy nga ontologia malaksid no surotentayo
dagiti oppresivo a wagas dagiti pagilian a nangkettel kadagiti basar a
karbengan dagiti umilida a di kameng iti komunidad iti sentro. Tapno adda
ontologia ti panagbalin a Franses babaen iti ‘nasionalismo’ a Franses, mano
kadi nga etnolingguistiko a grupo iti labes ken ruar ti Paris ti naisakrifisio,
ken agingga ita ket maisaksarifisio pay laeng?
Tapno
mabukel ti pagilian nga España a tengtenglen ti ideologia ti kina-Kastila,
nagpukaw ti Aragonese, ket naiwalinwalin ti kina-Basco, kina-Andalusiano, ken
kina-Catalan.
Unorentayo
amin a pagilian a mangibambando iti ‘egalite, fraternite, ken liberte’ ket
makitatayo nga iti likud dagitoy nga islogan ket ti aramid ti estado a
naranggas, brutal, ken di makatao.
Kasta
ti mapaspasamak iti Filipinas: rangranggasan ti estado dagiti etnolingguistiko
a grupo babaen iti agtultuloy a panangiselselselna iti karabukobda dagiti nosion
ti hegemoniko a kina-Filipino, hegemoniko gapu ta mangipilpilit iti maysa nga
arrap a nasionalismo.
8. Karit ti Masakbayan
Daytoy
ti karittayo kadagiti filosopo iti Amianan: aramidentayo koma ti rumbeng.
Aramidentayo
a ti filosopiatayo—iti teoria ken praktis—ket filosopia nga agpaay iti
pannakabukel ti mamagwayawaya nga isip dagiti amin nga etnolingguistiko a grupo
nga adda iti entiro nga Amianan.
Idi
kunaen, kas pagarigan, ni Ama Macliing Dulag a saan a para kenkuana ti
dokumento nga iyaw-awat kenkuana ti maysa nga agente ti gobierno, a no titulo
ti daga dayta a dokumento, saan a para kenkuana dayta ta ‘awan asinno man a tao
ti makatagikua iti daga.’ Ketdi, kinuna ti kastoy: ‘Ti daga ti mangtagtagikua
iti tao.’ No saan a gameng iti filosopia daytoy, diak ammo no ania ti
iyawagtayo iti kastoy.
Paggaammok
a dakayo amin ket nasanay iti maka-Laud a panagfilosopia.
Dayta
a banag ket ditayon mabalbaliwan pay.
Ti
mabalbaliwantayo ket no ania ti aramidentayo kadagitoy nga adal a naiyallatiw
kadatayo.
No
kitaentayo a rimienta dagitoy nga adal, kasano nga aramatentayo dagitoy a
rimienta?
Kasano
nga agpaay dagitoy iti pannakapattapatta ken pannakabalabala ti maysa a kita
ti filosopia nga agpaay kadagiti amin a siudadano iti Amianan—ken, sapay
koma—iti entiro a pagilian?
Ania
ti langa ti maysa nga epistemologia a makaited iti bukibok a bukel ti
panagwayawaya, bukibok a bukel a la ket ta nadam-eg a daga ti pakaitukitanna,
ket mabalin nga agbanag a narangpaya daytoy?
9. Panggupugop
Saan
a kas karina ti akem ti kritikal a pilosopia.
Saan
a sirkero ken salamangkero ti maysa a filosopo a makadaer a mangsango iti
dominante a fuersa ti hegemoniko nga epistemologia.
Saan
a maysa a panagpasiar iti natalinaay nga igid ti baybay ti pannakiengkuentro
manen kadagiti duogan ngem sibibiag nga utob-nakem dagiti nagkaadu a puli iti
Amianan.
Saan
a kas karina ti panagfilosopia nga awit-awit dagiti sagursor ti ili ken pagilian,
a baklaybaklay dagiti babantot kadagiti nagkaadu a pasamak ti
pannakailupitlupit, ken simemennamenna kadagiti narikut ken narikor nga akem ti
filosopia iti aginaldaw a panagbiag.
Ngem
awan filosopo a di agpilfilosopia.
Ket
awan filosopo iti Amianan a di agpilfilosopia iti Amianan.
Kuna
dagiti dumadangadang: Id cape aut id
relinque.
Non est medius locus philosophiae—awan
neutral a posision iti filosopia.
Agyamanak
kadakayo amin—ken kablaaw kadakayo!
Dagiti Nota
[1]
A.
Solver Agcaoili, Interview iti WBEZ
Worldview, “Recognizing the mother tongue,” https://soundcloud.com/wbez-worldview/recognizing-the-mother-tongue
.
Kitaen pay dagiti sumaganad: A. Solver Agcaoili, http://www.aurelioagcaoili.com/2008/07/dagiti-kritikal-panirigan-para-iti-pia_03.html
;
A. Solver Agcaoili, “Sukimat, Mennamenna, Sursuro and the Birth of Amianan
Studies: A Critical Introduction,” iti A. Solver Agcaoili, A. C. Felipe, &
A. T. Visaya (dagiti editor). Sukimat:
Researches on Ilokano and Amianan Studies.
Philippines: Nakem, 2009, pp.
1-16; Isabel Pefianco, “Mother tongue is a way to go,” Philippine Daily
Inquirer, http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/columns/view/20081101-169620/M
,
November 1, 2008.
[2]
Virgilio S. Almario (jefe nga editor). UP
Diksyonaryong Filipino
. Lunsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, 2001.
[3]
Rolando
Tinio. A Matter of Language: Where
English Fails
. Quezon City: University of the Philippines Press, 1990.
[4]
Makitatayo
daytoy nga agtultuloy a dominasion ti sentro, dominasion dagiti institusion,
ken dominasion dagiti agente dagitoy nga institusion babaen iti sistematiko a
kunniber kadagiti fundo a naisangrat iti panagdur-as dagiti mapapaidaman a
siudadano ken disso a sadimpalnek. Ken makitatayo nga isu met laeng nga isu a
grupo dagiti tao ti agsagsagrap iti imbag—dagiti tao nga addaan kuneksion,
dagiti tao nga adda iti sentro, dagiti tao nga addaan kapet iti pulitika,
kultura, ken ekonomia.
-
[5]
Franz
Fanon. Wretched of the Earth
. trans
C. Farrington. New York: Grove Press, 1963.
[6]
Renato
Constantino, “Miseducation of the Filipinos,” iti The Philippines Reader: A History of Colonialism, Neocolonialism,
Dictatorship, and Resistance
. ed Daniel B. Shirmer & S. R. Shalom
(Cambridge: Southend Press, 1987), pp. 45-48.
[7]
Richard
Rorty. Philosophy as Cultural Politics
.
Philosophical Papers, Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
[8]
A.
Solver Agcaoili, “The Question of the Plural, and the Question of the
Philippine State: Rizal and the Virtues of Diversity and Cultural Pluralism,”
iti Jose Rizal’s Legacy and Nation-Building
,
Serafin Colmenares Jr & Raymund Liongson (dagiti editor). Honolulu: Knights
of Rizal, 2013.


c: text/html

text:
CORAZON
Art T. Ignacio9/18/2004 10:27:06
MAIKA-5 A GUNGGONA Salip iti Sarita ni Ayat Premio Andel 2003-2004
Dagiti Hurado: Dionisio Bulong, Juan S.P. Hidalgo, Reynaldo Doque
DI koman rumbeng a maukag pay daytoy a pakasaritaan ngem iti panagkunak, mabalinen nga ipubliko daytoy ta agduapulon a tawen ti napalabas kalpasan daydi. Ken awan metten ti babai a kangrunaan a paset daytoy a pakasaritaan, ni Corazon. Idi mapasamak daytoy, dakkel ti pamuyaan ti agbibiag a lalaki, ni Ramon, ta kagangganusanna. Idinto a ni Corazon, malaksid nga in-inauna nga amang ngem ni Ramon, homely pay ti langana, kas kunada iti Ingles. Ngem, ah, ni Corazon! Naidumduma la unay ken ni Ramon. Ta tallo a bulan ngata a nagin-innayatda! Ngem, ala, iti pannakawarwarem daytoy a pakasaritaan, bareng lumag-an ti dagensen iti barukong ni Ramon… ta agduapulon a tawen a pinampandaganna daytoy…
I. ALAS sais media ngata idi iti sumipnget, kalkalpas ti arbis ti Mayo. Iti Paulas’s iti Kalye Rizal, adda tallo a lallaki nga umin-inum iti serbesa iti maysa a suli ti panungriten a lamisaan. Agtawenda ngata iti nagbaetan ti duapulo ken treinta. Naokuparan metten dagiti dadduma a lamisaan a ‘yan dagiti natagari a dadduma a lallaki nga ipagarupmo no bakalendaka iti nagawangan ti bote ti serbesa iti lamisaanda no mairana a kitaem ida. Nakaadun ti nainum dagiti tallo a lallaki iti suli, ngem natanang pay laeng ti garawda. Respetado met ti langada ta disente ti pagan-anayda, nakakurbata ken nakasapatosda iti lalat a nasileng ken saggaysada iti attache case. Ahenteda iti agas. Es-estoriaenda dagiti padasda iti nagmalem kadagiti ili a nagdeliberanda: idiay Bangui, Piddig, Sarrat, Bacarra, Dingras, Banna, ken Marcos. Naragsak ti saritaanda, ngem no imutektekam ida, madlawmo a saanda a naragsak a parsua. Kadagiti tallo, maysa kadakuada ti lalaki a maseknan itoy nga estoria: ni Ramon wenno Mon a taga-Dingras. Nagsardengen nga agadal ta pinatay dagiti PC ti amana a nangkonkontra idi iti land reform ti gobierno. Naduktalanda ti bangkay ti amana iti kapanagan ti Karayan Padsan. Agnaed ita nga agmaymaysa iti Barangay Agbayani, iti maysa nga apartment complex iti siudad a dumna iti INCAT.
Isu ngatan ti kagapuan kadagiti amin a lallaki iti dayta a restauran iti dayta nga oras. Abusta isu pay ti katayagan iti tayagna a lima kadapan ken walo a pulgada, maskulado, panundirisen ti agongna ken addaan iti di unay bisbisitaen ti kartib a kulot a buokna. No umisem, kunada a makapablad iti a tangkiran a puso ti dayag. Immala iti daydi kimmastila nga inana. No adda man pamilawan kenkuana, ti laeng napino a siding iti makanigid a pingpingna, iti gayadan ti nalangto ken maris-daga a matana a maayusan iti lua. Kunada a babaluen! Manmano laeng nga agsao ni Mon ta sumungbat laeng no mapagsaludsodan. Kinunana itay iti waitress a dina koma aw-awagan iti “Sir” no di ketdi “Manong” lattan. Masansan a kustomer iti dayta a restauran. Uray no agmaymaysa, mapan latta dita. Kaay-ayona ngamin unay ti pulotan ditoy a naprito a lalaem ti manok ken baboy. Nangorder manen ni Ramon iti pulotan ta naawanganen ti platitoda. Kalpasanna, linukibna manen ti periodiko iti masanguananna. No natadem ti imutektekmo, madlawmo a kitakitaen dagiti kaaduan, aglalo dagiti waitress a makikkiki iti kinataerna. Palpalabsanna ti classified ads ti periodiko idi pagammuan la ta adda babai a simrek iti restoran, aglaklako daytoy iti naubon a sabsabong ti sampagita. Liniklikan ti babai ti lamisaan dagiti lallaki a natagari, tinarusna ti lamisaan da Ramon. Nupay gagangay ti langa ti babai, naemma ketdi ti panaggargarawna ken pamudawen. Madlaw a nalasag dagiti piskelna. Nakaaruat laeng iti gagangay a pagat-tumeng a bestida nga awan manggasna. Nakasinelas laeng iti inyipit a saglilima ngata a pisos. Labsan ti napinggol a buokna dagiti nalasag nga abagana. Kasla babbaket iti langana iti sumurok a sangapulo a tawen ti pudno nga edadna a duapulo gapu ngata iti rigat nga agdama a sagsagabaenna. Ngem nalukmeg ketdi! “Sampagita, Sir?” impasungadna iti lamisaan da Ramon. Nabangag ti kasla naitubong a bosesna. Serioso daytoy a nangitanggaya iti sangaukkor a presko pay laeng a sabong. Busel pay laeng dagiti naubon a sabong. Di inkaskaso dagiti kakadua ni Mon ti aglaklako. Dida man la tinangad iti masikigan a malikudanda. Ngem insardeng ni Ramon ti nangpalabas iti periodiko. Pinuligos iti apagapaman ti tugawna tapno sanguenna ti babai. Tinangadna daytoy. Iti pattapatta ni Mon, agarup lima a kadapan ken uppat a pulgada ti katayag daytoy. Saan a maibagay iti dagsenna nga agarup sangagasut ket limapulo ngata a libra. Medio kusipet dagiti mata ti babai. Panakkelen met dagiti leppap nga agongna. Di ammo ni Mon ngem rinaemna la unay ti langa ti babai! “Sampagita, Sir?” naguni manen ti babai. Inyasidegna ti naubon a busel ti sampagita iti rupa ni Ramon. Immisem ket nagkutikuti dagiti dadakkel nga abut ti agongna. Kasla nakariing ni Ramon iti panagtagtagainepna. Nagkiremkirem. Inawatna dagiti sabong nga itangtanggaya ti babai. “M-mano?” “Dose singkuenta, Sir,” kunam la no boses ti lalaki ti mairidridis a timek ti babai. Idi bayadan ni Mon ti sabong, dina metten malagip nga ibbatan ti kumersang nga ima ti babai a nangawat iti papel de banko. Bimmalite dagiti ramay ti babai-a kasla dagita ti nangpatalged ken ni Mon a saan nga agtagtagainep. II. Daydiay ti damo a panagkitada. Maikadua iti dayta manen a sumipnget. Iti isu met laeng a panugdugyoten a lamisaan iti restauran. Ngem agmaymaysa ni Ramon. Iti dayta a gundaway, ibilangnan a kasla balitok a dina ipalubos a mapukaw iti ikutna ti babai. Dagus a pinagtugawna iti abayna ti babai nupay arintukiaden daytoy. Inyorderanna pay iti pangrabiina-a nakasdaawan dagiti nauubing a waitress a kasla mangsisiim kadakuada. Bayat ti panagurayda iti taraon a pangrabii, nakiam-ammo ni Mon iti babai: isu kano ni Corazon. Inammona no taga-ano, ti kabibiagna ken padpadasna iti biag; dagiti bambanag a kayatna koma a laksidenen a lagipen, no adda man… Makasuron ti maysa a waitress a nangipan iti lamisaanda iti orderda a taraon. Agilem ta ni met lattan Corazon ti kitkitaen ni Mon. Ania, ti kadi kasla binurtong a babai ti pangisukatan ti kasla artista a lalaki? Bayat ti pannanganda, intuloy ni Mon ti nakisarsarita iti babai: “Adda met langlanggong daydi lakaymo ta simmobra ti imonna sipud pinanawannakayo nga agiina? Mano a tawenna idiay Saudi? No koma pudno nga ipatpategnakayo, dinakay’ koma pinanawan uray no karigat ti biag ditoy! Stupid a lalaki!” Di sinungbatan ni Corazon ti sasawen ni Mon. Ti anakna ketdi ti inestoriana: “Ipatpategko unay ti anakmi. Awan ti ammona kadagiti balangkantis a rason iti panagsinami iti amana ta maysa laeng a biktima a bunga dagiti nagsasanga a dila!” Agluluan ni Corazon. “Nagsubli ni Manuel ditoy Filipinas ngem adda sadiay Bacarra ita,” intuloy ni Corazon. “Damagko nga addan sabali a kabbalayna. Para iti masakbayan ti anakko, ikarigatak a biagen iti uray ania a pamuspusan.” Nasagid ti kaunggan ni Mon. “Nasayaatka unay a babai, Corazon…” Inkarigatan ni Corazon ti immisem. “Saanak a nasayaat, Ramon. Ngem mariknak a naimbagka a lalaki.” Kinuna ni Mon a gatangenna aminen dagiti sampagita ni Corazon tapno makainanan iti dayta a rabii. “Kaasika met,” silalailo a nangibaga. Alas dies iti rabii idi itulnog ni Mon ni Corazon iti pagurayan ti kalesa nga agawid iti Ermita Hill. Nagawid metten ni Ramon iti apartmentna kalpasanna ket nairidep a dagus. III. BIERNES. Kas iti sigud, adda manen ni Ramon iti restoran. Agmaymaysa manen. Kasla likliklikannan dagiti kakaduana tapno awan ti makasinga kenkuana iti kayatna nga aramiden. Kas iti dati, umin-inum manen iti serbesa sa irapinrapinna ti agbasa iti periodiko. “Komustakan, Ramon?” Tinaliaw ni Ramon ti naggapuan ti timek ket rimmangya pay ti riknana idi nakitana ni Corazon nga umis-isem. Adda manen iggemna a naubon-ubon a sabong ti sampagita. Inawisna daytoy nga agtugaw iti abayna. Madi koma ni Corazon ta adu pay ti lakona. Ngem inkari ni Ramon a gatangenna amin a sabongna. Manen, nagsarsaritada. Ita, nakadekdekketda manen a dua. Nadlawna a naam-amo itan ni Corazon kenkuana No lagipek daydi maikatlo a panagsarakmi ken Corazon, diak mapengdan ti agpigerger. Agpigergerak gapu iti rugso a diak mainaganan! Iti panangpampanunotko pay laeng iti mabalin a mapagtengmi a dua, siak nga agdadamo itoy a tay-ak; ken isu a beterano iti gubatan, darugsoyenak iti ling-et. Inliwliwagko ti pannakariribukko panangipudnona kadagiti pasamak iti biagda nga agina. Ket dimngegak met a nalaing a kas idi immuna. Bayat ti panagsarsaritada, naestoria ni Corazon no kasano a kinagura la unay ni lakayna. “Saan a maipanggep iti kuarta ti dimi nagkinnaawatan,” sinaritana ken ni Ramon. “Adda pay la ‘diay Saudi idi ket patienna amin a maipalpalapayag kenkuana a di laeng kano is-isuna ti akimputot iti anakmi. Banag nga awan met kinaagpaysona!” “Laglag a lalaki…” kinuna met ni Ramon. “Agpaypayso a laglag!” inridis ni Corazon. “Diak ngarud ammo no apay a nakiasawaak kenkuana. Innem a tawen! Wen, innem a tawen a nagsagsagabaak. No apay a kinayatko ta di met guapo a kas kenka.” Minulenglenganna ni Ramon. Nagsinada manen iti dandani umalas dies. Intulnog ni Ramon iti pagurayan iti kalesa. Ukkorna ti maysa nga ubon a sampagita ta inyukkorna kenkuana kalpasan a binayadanna amin a lakona. Uray no nabayadanen dagiti dadduma, ilakonanto kano manen iti kabigatanna.Isun ti makaammo no dayta ti ammona a pangalapkapan, nakuna ni Ramon iti unegna. Bayat ti pannagnada nga agturong iti kanto a pagurayanna iti kalesa, saanen a sinungsungbatan ni Ramon ni Corazon ta kitkitaenna dagiti mangis-isem kadakuada a waitress a sumirsirip iti ridaw ti restoran. Iseman met ida ni Ramon ngem pasarayda agwingiwing. Ammona ti kayatda a sawen ngem dina ida ikaskaso. Ania koma ti pagdaksanna no itulnogna laeng ni Corazon iti pagurayanna iti luganna nga agawid? IV. KALPASAN ti tallo a lawas, maysa a sardam manen ti Biernes, nagkita manen da Ramon ken Corazon iti dati a restoran. Nabayag a dida nagkita ta nagpa-Manila ngamin ni Ramon a nagatendar iti maysa a seminar sa nagbakasion kadagiti kaanakanna idiay Paco, Manila. Gapu ta adalemen ti rabii, tumengngan ti rabii, di ammo ni Ramon ta impilitna lattan ti mangitulnog ken ni Corazon iti balayda. Ngem kinuna met ni Corazon nga uray di kano agawid ita ta awan ti anakna nga awirenna. Innala kano ti antina a taga-Suyo, Piddig, ket umayna isubli inton malem no bigat. Gapu ta kasta ti kinuna ni Corazon, iti apartment ni Ramon ti nagpatinggaanda… DIAK maawatan idi ti bagik. Ngem nadlawko ketdi a simmurot ni Corazon iti apartmentko ta desidido a makiinnayat iti naguapo a parsua iti dayta nga agpatnag ken naikeddengko metten ti makiinnayat iti kalaadan ngatan kadagiti naam-ammokon a babai ngerm kadagiti a panawen, isu ti paggartemak unay. Ita, no ar-arigen, patas laeng dagiti panggepmi a dua iti daydi a darikmat. Saan kadi? Diak masinunuo no narikna ni Corazon ti kas iti nariknak idi para kenkuana. Mabalin a nasged met ti panagayatna kaniak iti laksid iti pannakammona iti kinalaadna no idiligna iti langak. APAMAN a nalukatan ni Ramon ti ridaw ken naluktanna ti silaw ti apartment, pinaunegna nga immuna ni Corazon. Nerbiosen met ni Corazon a nakamattider pay laeng iti ridaw. Mayat-a-madi a sumrek. Idi kuan, simrek met laeng. Sinaruno ni Ramon. Maysa laeng a kuarto ti apartment ni Ramon. Maysa kadagiti dinosena nga agpapada a kuarto iti Nicolasa Santos Apartment Complex iti dayaen ti pasdek ti dormitorio dagiti estudiante a babbai iti INCAT. “Dimo koma inikkaten ti sinelasmo dita ridaw… agtugawka…” indiaya ni Ramon idi makalaemda. Madi-a-mayat ni Corazon nga agtugaw ngem nagangayanna, nagtugaw met laeng iti lumabbasit a sopa, iti sanguanan ti black and white a telebision a linukatan ni Ramon. Nalukneng ti sopa ket iti panagrikna ni Corazon, no mabalin la koma, alun-onenen ti sopa ti amin a kinataona tapno malibasanna ti dumteng pay a pasamak. Kasla ngamin mabain. Apaman a nakatugaw, naglikaw ni Ramon a nagturong iti likudanna sa iniggamanna ti abaga ti babai. Kasla kimsiw ti lasag ti babai iti pannakariknana iti ima ti lalaki. “Ania ti kayatmo nga inumen?” dinamag ni Ramon a bulon ti panangikkatna iti imana a naiparabaw iti abaga ni Corazon. “Awan… awan kayatko!” kinunana bayat ti itatakderna a nagturong iti diding a nakaibitinan ti kuadro a nakaimuntaran ti maysa a ladawan: nupay nataenganen, kalanglanga ni Ramon a nalabit, ti amana. Guapo met a kas ken Ramon! Damagenna koma ken Ramon nga adda itan iti kosina no asino ti nakaladawan. “Awan ammok nga inumen. Awan… diak ammo ti kayatko,” dayta laeng dagiti balikas a nagaon kadagiti pamengbengen a bibigna. “Adda Pepsik a magustuam nga in-inumen idiay restoran,” kinuna ni Ramon nga adda iti sango ti nakalukat a prigidir. “Saanen.” “Talaga?” Nagsublin ni Ramon iti salas. Indissona ti bote ti Pepsi iti lamesita iti makanigid ni Corazon. Ngem saanen a kasla kimsiw dagiti lasag ti babai. Nakarelaks laengen daytoy. Nakaturong dagiti matana iti ladawan iti diding a kasla mangmulmulagat kadakuada. “Siak ti kasla maamak…” innayon ketdi ni Ramon. “S-saan, siak ti mabuteng,” kinuna ni Corazon. Nagulimek iti apagapaman sa tinangadna a tinaliaw ni Ramon iti likudanna. “A-ania? Maamakka, kunam?” “Ammom, diak ugali ngamin ti mangyaw-awid iti babai…” nagtabbed. Pudno dayta. Damona ti mangyawid iti babai! “Babai a napidpidutmo iti langalang?” “Saan. T-ta kinapudnona, Cora… magustuanka. Magustuanka a talaga ket dika imbilang a pinidpidut iti langalang ta a-aggayyemtan, ammom dayta, di kadi?” “Kayatnak ngamin a kaidda? A kanaig?” pagammuan la ta inamad ni Corazon kenkuana. Naprangka ngem dina maperreng ti lalaki. Naklaat ni Ramon iti kinaprangka ni Corazon. Banag a kasla namagsiglot iti dilana. Ngem simmungbat met laeng: “Wen!” Serioso ti sungbatna a bulon ti yiirut ti iggemna iti abaga ti babai. Insungbatna ti “wen’ ta isu a talaga ti panggepna. Simple laeng ngem kinapudno. Kayatna a kanaig ni Corazon. Dinamag ti babai ket sinungbatanna iti kinapudno. Ania koma pay ti mas simple wenno nalawlawag koma nga isungbatna? “Kayatnak met a kaidda? A kainnayat ita? A kanaig?” insublat ni Ramon a dinamag. Kellaat nga imbaw-ing ni Corazon ti rupana. Minatmatanna manen ti ladawan iti diding. “Wen! Wen koma a… ngem… ngem diak sa mayesplikar.” Nakapsut ti bimmangag ken barbar a bosesna. “’Nia a yesplikar?” Nagturong ni Ramon iti masanguanan ti nakatugaw a babai. Nagtugaw daytoy iti coffee table iti nagbabaetan dagiti sopa. Insarunona nga iniggaman ti dua a nalasag nga abaga ti babai sa piniselpiselna dagitoy. “Awan ti rumbeng a mayesplikar, Cora. Kayatka. Kayatnak ken…” intuloyna ti nagsao. Ammona a nalaka laeng a maawan ti gaganasan ti babai kenkuana gapu iti kasla ubing nga ug-ugalienna itan ngem ania pay koma ti mabalinna? Nakadanondan iti kastoy kaadayona nga irut ti relasionda ket nasken a tungpalenna ti pagduyosan ti riknana ita. Intuloyna a piniselpisel ti abaga ti nakakumeg itan a babai. “Sika ken siak…” naguni met la ti babai. “Dakkel ti pagdiperensiaanta! Amang a bakbaketak. Nakurapayak. Nabaknangka…” “Maysaak a lalaki… maysaka met a babai…” “Saan a kasta ti kayatko a sawen. Kayatko a sawen ket… agsabalita a dua…k-kasta laeng. Aglalo kenka… naimbagka unay ngem dimo ammo ti kayatko a sawen. Ket dayta pay ti maysa tapno ibilangka a naimbag a parsua. Denggennak koma… Mon.” Kinitana manen ti diding. “Innakon. Agawidakon.” Inikkat ni Ramon dagiti imana kadagiti abaga ni Corazon. Bayat ti nainayad nga itatakderna, binuyana ni Corazon a tumaktakder metten iti sopa a nagtugawanna. Apaman a naamloyanna ti bestidana tapno agplastar ti gayadanna kadagiti bugian a gurongna, iti kasla niog a tumengna; sa siaalisto daytoy a nagturong iti ridaw. Sinaruno ni Ramon ti babai a nagparidaw. Nagsardeng ni Corazon iti ridaw sa tinaliawna a sinango ni Ramon. Nagsao: “Aggayyemta pay laeng, okey?” “Okey. Friends.” “Agkitatanto manen ‘diay restoran?” “O, wen, a… sure!” Immisem ni Corazon. “Kasta ngaruden.” Linuktanna ti ridaw ket rimmuaren. V. Sipud daydi panangyawidko iti apartmentko nga awan napasamakmi, inrantak ti saan a nagpasiar iti Paula’s ta diak kayaten nga agkuros pay ti dalanmi ken Corazon. Kasla napabainanak iti panagkedkedna nga agkanaigkami. Isu a nakalalaad a babai, dina pagustuan ti guapo a lalaki? Ngem diak maawatan ti bagik ta kasla dumakdakkel met ti pannakailiwko kenkuana! Nalabit a ti pannakailiwko a makiinnayat laeng kenkuana ti gapu? Tapno laeng matungpal ti dawat ti bagik a kanaigko iti rabaw ti ikamen? Syet… NAGIDELIBER ni Ramon iti kabarbaro nga agas a partuat ti John & Johnson, kompania a pagob-obraanna a kas ahente ti agas, iti maysa a parmasia iti Ermita Hill. Nabayag idin a likliklikanna ni Corazon. Dina kayat a makita a kasla umsien ti babai. Ngem iti parmasia a papananna, dina ninamnama nga agkitada ken Corazon ditoy. Gimmatang ti babai iti agas ti anakna, ket idi agsabatda ken Ramon, naladawen tapno maliklikan ti baro daytoy. “Mon, ‘mustakan?” impasabat ni Corazon. Iti pammati ni Ramon, mailiw ni Coarazon ta nakapigpigket ti panangkitana kenkuana. “Permi a nagadu nga obrak,” dayta ti natiliwna nga inrason. “Di payen masango a kudkuden ti nabudo…’Niat’ ginatangmo?” Imbaga ni Corazon nga agsakit ti anakna. Di ammo ni Ramon ngem rimtab manen ti iliwna iti babai. Ket imbagana a sumurot iti pagtaengan ti babai. Nayat ti babai. Awan koriente iti pagtaengan da Corazon. Dina kano pay nabayadan ti binulan a billda. Nadalus ketdi ti kuarto a pannakakosina ken pagturoganda payen nga agina. “Sori iti abongmi. Nakurapaykami… ammom dayta, Mon.” Di simmungbat ni Ramon. Naiturongna ketdi ti imatangna iti ubing a babai a nakaidda iti papag iti suli. Agtawen la ngata iti sumurok la a bassit a dua. Nadalus ketdi ti awan supotna a punganna. Nabusnag met ti ubing ken nasalun-at ti langana no awan laeng ti rikriknaenna a madi a kas ita: pispislenna ti tianna. Iti uluanan ti ubing, adda maysa a baket. Pilay nga idi laeng a naammuanna ken ni Corazon a para bantay wenno para aw-awir iti anakna no agsapul iti pagbiagda iti ruar. Tangtangdananna daytoy. Iti isasangpet ni Corazon, nagpakadan ti baket. Nakasarukod ken agpilaypilay daytoy a rimmuar. Kaarrubada kano iti kaeskuateran. Inasitgan ni Ramon ti ubing. Inaprosanna ti lumabbasit a pingping ti ubing. Inton dumakkel, kasunganinto ti langa ti inana. Ngem ammo ni Corazon a taraknen ti anakna. Awan pulos madlaw a gapu a mabaybay-an ti ubing. Immabay ni Corazon iti anakna. Adda iggemna a sartin a napno iti danum. Inukisanna ti tableta. Pinagtomarna ti ubing. Nagpakadan ni Ramon. “N-nalidayka?” nadlaw ni Corazon. “Okeyak laeng…” insungbat ni Ramon nupay nalagipna ti panangyawidna idi ken ni Corazon iti apartmentna nga awan ti napasamakda. Sintagari, timmallikud ni Corazon. Nadlaw ni Ramon: kasla aglulua ni Corazon. Nagtarus iti pannakakosina, iti likudan ti lawanit a dibision. Sinurot ni Ramon. “S-sikan sa ti saan nga okey?” Saan a simmungbat ni Corazon; tinangadna ni Ramon. Malmalmes dagiti matana iti lua. Iniggaman ti baro dagiti abagana. Immudumoden ni Corazon ti rupana iti barukongna. Iniggaman ti lalaki ti timidna. Nagpinnerrengda. Sa idi kuan, nagdennes dagiti bibigda. Napaut. Ngem pagammuan la ta napasanud ni Ramon. Dina kayaten nga ituloy ti ar-aramidenda. Kasla maariek? Ngem saan! Dina maawatan ti bagina. Tumallikud koman. Ngem nagbitinan ti babai ti teltelna sa insabatna ti pamuskolen a bibigna iti bibig ti baro. Napapaut manen. “Nakaim-imbagka a tao,” inyarasaas ni Corazon. VI. NAKLAAT pay ni Ramon idi luktanna ti nagtoktok iti ridaw ti apartmentna: ni Corazon! Naladaw a bigat ti Sabado idi. Agtudtudo. Ken agkimkimat ken aggurgurruod. Nakaaruat ti babai iti pangitingen a velvet a bestida a kimpet iti bagina. Agar-aruyot ti payong nga iggemna; nabasa ti gayadan ti bestidana. Pinastrekna. Naka-shorts ken nakakamiseta laeng. Adda itay iti kosina nga agpappapudot iti danum a pagkapena. “Inka dita kuarto ta suktam ‘ta nabasa a pagan-anaymo,” kinunana sakbay a nagsubli iti kosina. “Bumirokka iti kamisetak dita closet. Mangtemplaak iti kapeta…” Naulimek ni Corazon a nagtarus iti kuarto. Idi makatempla ni Ramon iti kape, inkabilna ti dua nga eskodilia, garapon ti asukar, kape ken coffee cream iti tray. Impalaemna. Indissona ti tray iti bassit a lamisaan. Inayabanna ni Corazon. Ngem awanen ti babai iti kuarto. “Yanmon?” “Iti banio.” “’Da kamisetamon?” “Umayka man ketdi ditoy…” Nagin-inayad a simrek ni Ramon iti banio. Nagpuligos a simmango ni Corazon kenkuana. Naklaat ni Ramon iti naimatanganna! Di nakauni a dagus… DUAPULON a tawen a napasamak daydi. Agtawenak laeng idi iti beinte uno. Nasurok a trenta ni Corazon. Napigsa idi ti tarakatak ti tudo iti yero nga atep ti apartment. Kasla agpagunggan nga agdisso dagiti tinukel ti tudo. Dinanggayan pay ti kimat ken gurruod! VII. NAGINNAYATDA iti dayta nga agmalmalem, iti kuartona. Nagin-inanaanda ti nagsarsarita. Inestoria ni Ramon ti kabibiagna: dagiti tattao nga am-ammo ken inay-ayatna ken nanggurgura metten kenkuana; daydi amana a pinapatay dagiti PC idi panawen ti Martial Law; ti inana a pimmusay gapu iti pannakatay ti amana a naduktalan a natatek iti buli iti kapanagan; daydi manongna a nairaman a pinapatay dagiti PC ta napagbiddutan a komander ti rebelde; dagiti amin a plano nga ab-ablenna agraman dagiti kadanagna unay a mapasamak kenkuana. Simmublat ni Corazon a nangbukra iti kabibiagna: Narugianna ti nagadal iti kinamaestra ngem nagsardeng idi malmes ti amana a nagam-udan ti bagyo iti taaw a nagkalapanna iti La Paz. Ti panagrigatda, ti panagasawana, ti panaganakna, ti panagtrabaho ti asawana iti ballasiw-taaw, ti panangpanaw ti asawana kadakuada gapu iti imon ken gapu iti maysa a babai, ti panagrigatda nga agina… Kadagiti simmaruno a lawas, nagtultuloy ti innayatda. Iti mismo nga apartmentna. No aggapu iti obrana, madanonen ni Ramon ni Corazon a nakailad iti kama iti apartmentna. Inikkannan iti duplikado ti tulb ek ti apartment ti babai. Nagtibnoken ti karayo, iliw ken pinnateg ti panaginnayatda. Maysa a rabii, inawis ni Corazon ni Ramon a mapanda iti Paula’s. Kunana a mailiw iti lugar a damo a nagkitaanda. Ngem nagkedked ni Ramon. “Saan nga ita, sabalinto a sardam. nakadagdagaang…” inrasonna. “Addan aircon idiay Paula’s…” impilit ni Corazon. “’Ton maminsanen…” “Dimo kayat nga adda makaammo maipapan kadata ‘gamin, ‘nia?” Ginuyodna ti ules nga inyabbong iti lamolamo a bagina. “Saan. Ngem kagurak la ngamin dagiti nagsanga ti dilana…” “Saan!” inyingar ti babai. “Ibainnak a kadua iti publiko, Mon. Kaid-iddanakon ngem ibainnak a kadua… nga ipakita iti kaaduan. Dayta ti madlawko!” “Saan a pudno dayta… Kagurak la ngamin ti tsismis. Kayatko ti agtalinaed a didak am-ammo. Daytay didak pagsasaritaan!” “You owe me, Mon!” impilit ti babai. “You owe me!” “Kunak manen: kagurak ti mapagsasaritaan. Dayta laeng. Ken diak ammo dayta lablabidem. Ken awan ti ammok nga utangko kenka!” Agburek metten ti darana. “You owe me, Mon!” inyikkisen ti babai. Bimmaba iti kama. Sinapulna ti pantina. Ngem idi dina masapulan, dinardarasna lattan ti nagpantalon. VIII. KADAGITI simmaruno nga aldaw, naawan ti ganas ni Ramon a makipagkita ken ni Corazon. Saanen a mapmapan idiay Paula’s. Inranrantanan ti agawid a naladaw, pasaray di payen agawid no dadduma. No namin-ano a nadatnganna ti surat ni Corazon iti rabaw ti kamana. Nabayag kano a nagur-uray ngem nagawiden ta rabiin. Maysa nga agsapa, iti opisina da Ramon iti Bacarra Road, makumikom ti baro a mangrebrebisar kadagiti adres dagiti parmasia a pasiarenna iti kabangibangda nga ili idi agkiriring ti telepono iti abayna. Pinidutna a dagus ti auditibo ta impagarupna a klientena ti tumawtawag. “John & Johnson Laoag City Regional Field Office, Ramon Ramones here, hello?” “Mon, mailiwak unay kenka!” Naklaat ni Ramon. “C-Corazon?” “Wen, siak, apay a kasla naklaatka?” “K-komustakan?” “Okeyak met ti kunak. Sika?” “’Mom ti rigat ti opisiok. Makabannog.” “Kasano met dagita kaobraam?” “Napiada met…” “Ibagbagam kadi kadakuada ti maipapan kadata?” Nagulimek ni Ramon iti apagapaman. “Saan…ngem ‘gurayka, Cora, denggennak: agkaiwara dagiti papeles ita iti lamisaanko. Mabalin kadi a…” “Kayatka a kasarita, Mon. Ita nga aldaw!” nagbarbar ti timek ni Corazon. Nagtulaganda nga iti apartment ti lalaki ti pagkitaanda: alas singko iti malem. Alas tres pay laeng, nakaawiden ni Ramon. Nagur-urayanna ti nagbuya iti telebision. Eksakto nga alas singko media idi sumangpet ni Corazon. Nakatraysikel a simmangpet, ket iti mismo a sango ti ridaw ti apartment ti dimsaaganna. Nakabestida ken nakasinelas laeng a kunam la no mapan makitienda. Linuktan a dagus ni Ramon ti ridaw tapno makastrek a dagus ti babai. Dina maawatan ita no apay a kagurana nga adda sabali a makakita iti isasangpet ni Corazon iti apartmentna. Kagurana ti lanipak ti sinelas ti babai. Kagurana aminen a kinatao daytoy nakalalaad a babai! “’Pay a ditoy mismo a sango ti dimsaagam?” nairteng ti rupana a nangipasabat. “I-ibainnak? Dinakon kayat a makita pay, kasta?” Inrikep a dagus ni Ramon ti ridaw apaman a nakastrek ti babai. “Pudno dayta!” inkiraudna. “Animalka!” nababa ngem natangken ti timek ni Corazon. Nagtarus iti laem. “Nakarkaroka payen ngem iti pimmanaw nga asawak!” makapungtot. Nagtugaw sa nagsikkawil. Nalukaisan dagiti dadakkel ken immakasia a luppona ket nagparang dagiti napattopattok a sagbibinting a ngumisit a piglat iti ngatuen dagiti tumengna-a kasla idi laeng a nadlaw ni Ramon. Nagkutikuti dagiti dadakkel nga abut ti agongna. Kumaramut ti ikikita dagiti matana ken ni Ramon. “Ti kunam, kaslaak la karne a no maumaam wenno awanen ti yalam ket ikanselmo ti ordermo?” ad-addan ti tadem ti kusilapna ken ni Ramon. “Maammuam ita a sabaliak, Ramon! Dimo makansel dayta nga ordermo. Saanak a karne!” “Cora, nasaysayaat no pumanawkan. Inkan!” Nagkatawa laeng ni Cora. Nagtalinaed a nakatugaw. Inkarkarona ti nangipakita kadagiti nalukaisan a luppona. Ngem imbes a kailiw ni Ramon a kas iti kallabes, kaariekna ketdin! “Mapankan!” “Saan! Inyopreserannak idi iti Pepsi, ita kasapulakon. Mawawak itan. ‘Yalaannak man, Honey?” makasalugsog ti isemna. Kellaat a ginammatan ni Ramon dagiti abaga ni Cora sa ginuyodna a pinatakder. Nasaktan ti babai. Nagikkis. Nagsaibbek. Induron ni Ramon daytoy nga inturong iti ridaw. Nagkumeg ti babai. Nagsangsangit. Nagtalinaed a nakatakder ti Ramon iti sango ni Corazon. Kasla bumtaken ti barukongna iti pungtot. “Pumanawka, sika a nalaad a parsua!” imbugkawna. “Sabidongnakan dagiti matak!” Nagtaray ni Corazon a rimmuar iti compound ti apartment. DUA a tawen kalpasan daydi panagsinami ken Corazon, nasabatko ti baket a pilay a para aywan idi iti anak ni Corazon. Bigat ti Domingo idi, iti maikadua a kadsaaran ti merkado iti siudad. Napanak immuraga ta kayat ni Cynthia, ti di pay nabayag a kaingungotko, ta agkaldokami kano iti karne ti baka. Nakasarukod ti baket ket tinulongak nga immuli iti agdan. “’Yan itan ni Cora, Nana?” “Nabayagen nga awan. Sinublianna idi ti dati a lakayna idiay Bacarra…” “Di met addan sabali a kabbalay ti lakayna, Nana?” “Wen. Ngem ania ngarud no awan sabalin a kamanganna. Ngem talaga a naloko ti asawana ta pati dagiti baka iti pastona, impatapuakna kano iti derraas sa nagsingir iti insiurans.” “Ket ania ngarud ti napasamak ni Cora?” “Nangbayad kano ti asawana iti nangatal kenkuana idiay Bacarra!” “Ket?” “Daksanggasat!” Nakigtotak iti dayta a damag. “K-ket ti anakna?” “Diak ammon ti napasamakna!” IX. Pinungot ni Ramon ti buokna. Dina maawatan ta iti pannakaammona nga awanen ni Corazon, nariknana a kasla isu ti mismo a kriminal a nangpapatay iti daytoy. Maasian iti daytoy. Ania ngata ti napasamak no dina kinarelasion? Sibibiag ngata koma pay? Nga iti laksid ti kinarigat ti biagna, iti kinalaadna, naragsak met iti sidong ti ipatpategna a nakabusbusnag nga anak? Wen, awan sabali, siak met laeng ni Ramon… ###

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Isursuro Kadi ti Biblia a ‘No Naisalakanen, Agnanayonen a Naisalakan’?
Sungbat ti Biblia
Saan nga isursuro ti Biblia ti doktrina a ‘no naisalakanen, agnanayonen a naisalakan.’ Ti tao a naisalakan gapu iti pammatina ken Jesu-Kristo ket mabalin a mapukawna dayta a pammati ken ti pannakaisalakan a kakuykuyog dayta. Kuna ti Biblia a tapno saan a maawan ti pammati, masapul ti napalalo a panagporsegi, wenno panangited iti ‘amin a kabaelan.’ (Judas 3, 5, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Naibaga kadagiti nagkauna a Kristiano a nangawat idin ken Kristo: “Itultuloyyo nga itrabaho ti bukodyo a pannakaisalakan buyogen ti buteng ken panagpigerger.”—Filipos 2:12.
Dagiti sasao ti Biblia a mangkontra iti sursuro a ‘no naisalakanen, agnanayonen a naisalakan’
Ibagbaga ti Biblia a ditay ar-aramiden dagiti nadagsen a basol ta lapdandatayo a sumrek iti Pagarian ti Dios. (1 Corinto 6:9-11; Galacia 5:19-21) No saan a mabalin a mapukaw ti pannakaisalakan, awan serserbina no kuan dayta nga imbaga ti Biblia. Ipakita ketdi ti Biblia a ti maysa a naisalakanen ket mabalin a mapukawna ti pannakaisalakanna no sublianna manen ti nakaro a basolna. Kas pagarigan, kuna ti Hebreo 10:26: “No sipapakinakem nga iyugalitayo ti panagbasol kalpasan nga inawattayon ti umiso a pannakaammo iti kinapudno, awanen ti nabati nga aniaman a sakripisio maipaay iti basbasol.”—Hebreo 6:4-6; 2 Pedro 2:
20- 22.
Babaen iti maysa nga ilustrasion, insuro ni Jesus nga importante nga itultuloytayo nga aywanan ti pammatitayo. Iti daytoy nga ilustrasion, impada ni Jesus ti bagina iti maysa a puon ti ubas ken impadana met dagiti adalanna kadagiti sanga dayta nga ubas. Dadduma kadakuada ti nangipakita met idi iti pammati kenkuana babaen kadagiti bungada, wenno ar-aramidda, ngem saanda nga intultuloy dayta, isu a ‘maibellengda a kas maysa [nga awan bungana] a sanga,’ kayatna a sawen, mapukawda ti pannakaisalakanda. (Juan 15:1-6) Nagusar met ni apostol Pablo iti ilustrasion a kapada dayta. Kunana a dagiti Kristiano a saan nga agtultuloy a mangipakita iti pammati ket ‘maputedto.’—Roma 11:17-
22.
Naibilin kadagiti Kristiano nga ‘agtultuloyda nga agbantay.’ (Mateo 24:42; 25:13) Dagidiay maturog iti naespirituan, babaen man iti panangyugalida kadagiti “aramid nga agpaay iti sipnget” wenno ti saanda a panangaramid iti amin a kabaelanda a mangitungpal iti trabaho nga imbilin ni Jesus, mapukawda ti pannakaisalakanda.—Roma 13:11-13; Apocalipsis 3:1-3.
Adu a bersikulo iti Biblia ti mangipakita a dagidiay naisalakanen ket masapul a matalek nga agibtur agingga iti panungpalan. (Mateo 24:13; Hebreo 10:36; 12:2, 3; Apocalipsis 2:10) Inyebkas dagiti Kristiano idi umuna a siglo ti ragsakda idi naammuanda nga agib-ibtur dagiti kapammatianda kas panangipakitada iti pammatida. (1 Tesalonica 1:2, 3; 3 Juan 3, 4) Rasonable ngata nga ibaga ti Biblia nga importante ti matalek a panagibtur no maisalakanto met laeng gayam uray dagidiay saan met a makapagibtur?
Sa laeng narikna ni apostol Pablo a siguradon ti pannakaisalakanna idi ammona a dandanin matay. (2 Timoteo 4:6-8) Nabayag pay sakbay dayta, ammona a posible saan a maisalakan isuna no masulisog a mangaramid iti dakes a kayat ti lasagna. Insuratna: “Disdisnogek ti bagik ket ad-adipenek, tapno, kalpasan a nakaskasabaak ti sabsabali, uray kasano siak saanak nga agbalin a di naanamongan.”—1 Corinto 9:27; Filipos 3:12-14.
Ammuem ti Ad-adu Pay
TI PAGWANAWANAN
No Apay a Kasapulantayo ti Pannakaisalakan
Ikkannatay ngata ti naayat a Dios iti tarigagay nga agbiag nga agnanayon no imposible met a mapasamak dayta?
SUNGBAT DAGITI SALUDSOD MAIPAPAN ITI BIBLIA
Mapakawannak Kadi ti Dios?
Kasano a mapakawan ti Dios dagiti basoltayo? Kitaem no ania ti kuna ti Biblia.
MASANSAN A MAISALUDSOD
Patien Kadi Dagiti Saksi ni Jehova nga Isuda Laeng ti Maisalakan?
Ibaga ti Biblia no siasino dagiti maisalakan.


text:
SEKSION 6
Maudi a Paset ti Ministerio ni Jesus
“Umayen ti arim.”—Mateo 21:5
ITI DAYTOY A SEKSION
KAPITULO 101
Nanganda iti Balay ni Simon Idiay Betania
Adda inaramid ni Maria a kabsat ni Lazaro a nagsusupiatanda, ngem inkalintegan ni Jesus.
KAPITULO 102
Simrek ti Ari iti Jerusalem a Nakasakay iti Urbon nga Asno
Tinungpalna ti lima-gasut a tawenen a padto.
KAPITULO 103
Nadalusan Manen ti Templo
Kasla umiso ti panagnegosio dagiti komersiante idiay Jerusalem, ngem apay nga inawagan ni Jesus ida a mannanakaw?
KAPITULO 104
Nangngeg Dagiti Judio ti Timek ti Dios—Mamatida Ngata?
Adda kadi nagdumaan ti panamati ken Jesus ken ti panagtignay maibatay iti dayta a pammati?
KAPITULO 105
Nausar ti Kayo a Higos a Mangisuro iti Leksion Maipapan iti Pammati
Insuro ni Jesus kadagiti adalanna ti maipapan iti pannakabalin ti pammati ken impakitana no apay a laksiden ti Dios ti Israel.
KAPITULO 106
Dua nga Ilustrasion Maipapan iti Kaubasan
Ammuem ti kaipapanan ti pangngarig maipapan iti lalaki a nangibaon iti annakna nga agtrabaho iti kaubasanna ken ti lalaki a nangyawat iti kaubasan kadagiti makitaltalon.
KAPITULO 107
Inayaban ti Ari Dagiti Naawis iti Padaya ti Kasar
Ti ilustrasion ni Jesus ket maysa a padto.
KAPITULO 108
Napaay ti Panangikagumaanda a Mangsubok ken Jesus
Umuna a pinagulimekna dagiti Fariseo, kalpasanna dagiti Saduceo, ken kamaudiananna, dagiti nagtitipon a bumusbusor kenkuana.
KAPITULO 109
Binabalawna Dagiti Relihioso a Bumusbusor
Apay a saan nga impalubos ni Jesus ti panagduduma ti relihion?
KAPITULO 110
Maudi nga Aldaw ni Jesus Idiay Templo
Inusarna ti ilustrasion maipapan iti napanglaw a balo a mangisuro iti nagsayaat a leksion.
KAPITULO 111
Nagkiddaw Dagiti Apostol iti Pagilasinan
Umuna a natungpal ti padtona idi umuna a siglo. Addanto kadi met maudi ken dakdakkel a kaitungpalanna?
KAPITULO 112
Leksion Maipapan iti Kinaridam—Dagiti Birhen
Imbaga kadi ni Jesus a kagudua kadagiti adalanna ti agbalin a maag ken ti kagudua ket masirib?
KAPITULO 113
Leksion Maipapan iti Kinagaget—Dagiti Talento
Ti pangngarig ni Jesus ilawlawagna dagitoy a sasao: “Ti asinoman nga addaan, ad-adunto pay ti maited kenkuana.”
KAPITULO 114
Ukomen ni Kristo Dagiti Karnero ken Kalding
Inlawlawag ni Jesus ti pakaibatayan ti agnanayon a pannakaukom.
KAPITULO 115
Dandanin ti Maudi a Panangselebrar ni Jesus iti Paskua
Apay a nagtutulag dagiti lider ti relihion a mangted ken Judas iti eksakto a 30 a sinsilio a pirak tapno traidorenna ni Jesus?
KAPITULO 116
Nangisuro iti Kinapakumbaba iti Maudi a Paskua
Pinagsiddaawna dagiti apostol babaen iti pangbuggona iti sakada.
KAPITULO 117
Ti Pangrabii ti Apo
Idi Nisan 14, inrugi ni Jesus ti memorial a tinawen a rambakan dagiti pasurotna.
KAPITULO 118
Panagsusupiat no Asino ti Katan-okan
Nalipatanen dagiti apostol ti insurona a leksion iti dayta met la a rabii.
KAPITULO 119
Ni Jesus—Ti Dalan, ti Kinapudno, ti Biag
Insuro ni Jesus no kasano ti umadani iti Dios.
KAPITULO 120
Agbunga kas Kadagiti Sanga ken Agbalin a Gagayyem ni Jesus
Kasano nga “agbunga” dagiti adalan ni Jesus?
KAPITULO 121
“Patibkerenyo ti Pakinakemyo! Naparmekko ti Lubong”
Kasano a naparmek ni Jesus ti lubong no pinapatay met ti lubong?
KAPITULO 122
Maudi a Kararag ni Jesus iti Makinngato a Kuarto
Inlawlawagna a natungpalna ti maysa a banag a napatpateg ngem ti panangisalakan kadagiti tattao.
KAPITULO 123
Nagkararag idi Maladingitan Unay
Apay nga inkararag ni Jesus: ‘Ikkatem koma kaniak daytoy a kopa’? Saanna kadi a kayat ti matay kas subbot?
KAPITULO 124
Matraidor ken Maaresto ti Kristo
Masarakan ni Judas ni Jesus uray no tengnga iti rabii.
KAPITULO 125
Naipan ni Jesus ken Anas, Sa ken Caifas
Ti pannakabista ni Jesus ket panangballikug iti hustisia.
KAPITULO 126
Mailibak iti Balay ni Caifas
Kasano a ni Pedro, lalaki a napigsa ti pammati ken kinamatalekna, dagus a mailibakna ni Jesus?
KAPITULO 127
Nabista iti Sanhedrin, Kalpasanna ken Pilato
Impakita dagiti panguluen ti relihion dagiti Judio ti pudno a panggepda.
KAPITULO 128
Naammuan Da Pilato ken Herodes nga Awan Basol ni Jesus
Apay a ni Pilato imbaonna ni Jesus ken Herodes tapno madusa? Awan kadi ti pannakabalin ni Pilato a mangdusa ken Jesus?
KAPITULO 129
Kinuna ni Pilato: “Kitaenyo Daytoy a Tao!”
Uray ni Pilato nagsiddaaw iti nagsayaat a kababalin nga impakita ni Jesus.
KAPITULO 130
Mayawat ni Jesus ken Maipanaw Tapno Mapapatay
Apay nga imbaga ni Jesus kadagiti agsangsangit a babbai a sangitanda ti bagbagida ken dagiti annakda imbes nga isu ti sangitanda?
KAPITULO 131
Nagsagaba iti Kayo a Pagtutuokan ti Awan Basolna nga Ari
Dakkel ti epekto ti kari ni Jesus iti maysa kadagiti kriminal a kaduana a mapapatay.
KAPITULO 132
“Talaga a Daytoy ket Anak ti Dios”
Ti milagro a kinasipnget iti tengnga ti aldaw, ginggined, ken ti pannakapisang ti kortina maymaysa ti pampaneknekanda.
KAPITULO 133
Naisagana ti Bangkay ni Jesus ken Naitabon
Apay a masapul a maipumpon ni Jesus sakbay a lumnek ti init?
KAPITULO 134
Awan Nagyan ti Tanem ta Nagungaren ni Jesus!
Idi nagungar, immuna a nagpakita ni Jesus kadagiti babbai nga adalan imbes a kadagiti apostol.
KAPITULO 135
Nagparang iti Adu ti Napagungar a ni Jesus
Kasano a paneknekan ni Jesus kadagiti adalan a nagungaren?
KAPITULO 136
Iti Igid ti Baybay ti Galilea
Namitlo a napalagipan ni Pedro no kasano a paneknekanna ti panagayatna ken Jesus.
KAPITULO 137
Ginasut ti Nakakita Kenkuana Sakbay ti Pentecostes
Iti baet ti panagungarna ken ti ipapanna idiay langit, maulit-ulit nga impaganetget ni Jesus kadagiti adalanna ti awatendanto ken ti pangusaranda iti dayta.
KAPITULO 138
Ni Kristo iti Makannawan ti Dios
Ania ti aramiden ni Jesus bayat nga ur-urayenna ti panangparmekna kadagiti kabusorna?
KAPITULO 139
Iyeg ni Jesus ti Paraiso ken Turposenna ti Annongenna
Adu pay ti aramidenna sakbay nga iyawatna ti Pagarian iti Diosna ken Amana.


text:
Santo Tomas ken Prinsipe
Biddut ti Lua iti mw.wikibase.entity.lua iti linia 88: data.schemaVersion must be a number, got nil instead.
Ti Santo Tomas ken Prinsipe, opisial a ti Demokrata a Republika ti Santo Tomas ken Prinsipe, ket maysa nga agsasao iti Portuges nga isla a pagilian idiay Golpo ti Guinea, iti akinlaud nga ekuadorial nga aplaya iti Tengnga nga Aprika. Buklen daytoy dagiti dua nga isla: Santo Tomas ken Prinsipe, a mabirukan ti agarup a 140 kilometro (87 mi) nga agaddayo ken ti agarup a 250 ken 225 kilometro (155 ken 140 mi), iti amianan a lumaud nga aplaya iti Gabon. Dagitoy dua nga isla ket paset ti natayen a bulkan a kabanbantayan. Ti Santo Tomas, ti dakdakkel a isla nga akin-abagatan, ket naisanglad iti amianan iti ekuador. Nainaganan daytoy kenni Santo Tomas babaen kadagiti eksplorador a Portuges a simmanglad iti daytoy nga isla iti piestana nga aldaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The World Factbook – Field Listing – Population – CIA". Central Intelligence Agency. Naala idi 2015-03-07.
- ^ a b c d "São Tomé and Príncipe". International Monetary Fund. Naala idi 2013-04-17.
- ^ "GINI index". World Bank. Naala idi 26 Hulio 2013.
- ^ "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Naala idi 21 Marso 2017.
Biddut ti Lua iti mw.wikibase.entity.lua iti linia 88: data.schemaVersion must be a number, got nil instead.
- Santo Tomas ken Prinsipe
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti dati a kolonia ti Portugal
- Dagiti pagilian nga isla
- Is-isla ti Aprika
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1975