text:
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Ni Carlos Bulosan ti mabigbigbig a mannurat a Ilokano a nangiyikkis iti sangalubongan ti kasasaad dagiti immuna a nagdappat sadiay America babaen iti semi-autobiographical a sinuratna, “America Is in the Heart.” Iti aldaw ti Setiembre 11, maselebraran ti maika-53rd nga anibersario ti ipapatayna ken malagip kadagiti nagapuananna, lalona unay iti nakaiyanakanna nga ili, ti Binalonan, Pangasinan ken dagiti Ilokano a mangipatpateg kenkuana sadiay Seattle, Washington, USA a nakatayan ken nakaitabonanna. Dagiti sinuratna ket saan a magatadan. Inlamina iti pantok ti panagsuratan ti nagan ni Ilokano, ti Kailokoan, nangruna ti ili a timmaudanna.
Kinuna ni Efipanio San Juan, Jr idi 1999, “Of the million Filipinos who found themselves in the United States in the two decades before and after World War II, Carlos Bulosan, his entire life & works, represents the heroic struggles and sacrifices of the Filipino community as a colonized and an emergent national agency in world history.”
Dagiti sinuratna a “America Is in the Heart” (1946 ), “The Laughter of my Father” manipud iti librona idi 1944 ken naipablaakda iti The New Yorker ken iti Harper’s Bazaar, dagiti koleksion ti dandaniwna a, “Letter from Amerca” (1942), “Chorus from America” (1942), “The Voice Bataan” (1943); dagiti nobelana a “The Cry and the Dedication” a sinuratna idi 1950s ken naipablaak idi 1995 ken ti “The Sound of Falling Light” (1960). Kinomision ni Pres. Franklin Delano Roosevelt idi 1945 a mangsurat iti salaysay (essay) maipapan iti Federal Building ti San Francisco ket pinauloanna iti “Four Freedoms.” Amin dagitoy a sinuratna ket naisangsangayan ken saan a magatadan a putar ni Ilokano a mannurat. Dagitoy a sinuratna a sarita, dandaniw, drama (plays) ken salaysay ket naidulin iti pito a kahon, maysa a folder ken 17 a microfilm reels iti University of Washington Libraries in Seattle, Washington.
Naipatarus iti Iluko idi 1997 ti “America Is in the Heart” babaen iti paulo a “Adda iti Puso ti Amerika” babaen ken ni mabigbigbig a mannurat nga Iluko ken English ken Bucaneg Awardee Manuel Diaz ken impablaak ti Bannawag Magasin. Ni Diaz ket maysa met laeng a patneg nga Ilokanao manipud iti Brgy. Nagsaag, San Manuel, Pangasinan ken agdama a presidente ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) Pangasinan. Ti pannakaipatarus ti sinurat ni Bulosan ket nangipaay iti inspirasion a nasken nga ipateg dagiti gapuanan ken putar dagiti mannurat nga Ilokano.
Maysa a paset ti nobelana a “America Is in the Heart” ket mabasa a kastoy:"The old world is dying, but a new world is being born. It generates inspiration from the chaos that beats upon us all. The false grandeur and security, the unfulfilled promises and illusory power, the number of the dead and those about to die, will charge the forces of our courage and determination. The old world will die so that the new world will be born with less sacrifice and agony on the living ...”
Napintas ti makapasidduker a pangiladawanna ti nakaay-ay-ay a kasasaad nga immuna a nagdappat, ngem iti laksid dayta a kinarigat, adda pay laeng iti natibker a namnama ti panagbalbaliw ti amin a mangitunda iti arapaap. Pudno la unay daytoy a sinurat a napnoan iti pannakidangadang iti biag ken maawagan iti Literature of Hope and Growth. Iti laksid ti saan a nasayaat a kasasaad, saan a naawan dayta namnama ken panagdur-as dagiti immuna a nagdappat ditoy a deppaar. Ti kinapinget a mangtunton ti kaipananan ti ambision ken panangingato iti sasaaden iti biag ket makuna a ladawan iti kinapinget, kinagagaet ken kinaanus. Isu dayta ti pudno a ladawan ni Ilokano.
“We in America understand the many imperfections of democracy and the malignant disease corroding its very heart. We must be united in the effort to make an America in which our people can find happiness. It is a great wrong that anyone in America, whether he be brown or white, should be illiterate or hungry or miserable." Mabasa pay daytoy a paset ti sinurat.
Dayta a panagiladawan ti gumawgawa iti wayawaya manipud iti inhustisia, exploitation ken oppression. Iti laksid ti USA a lugar ken dadaulo ti demokrasia ken siwawaya a lubong, nakita pay laeng ni Bulosan, nariknana, nagpasaranna ti saan a kompleto a demokrasia. Nakitana ti sakit, nagpasaranna ken imbibiagna dayta a sakit ti gimong. Isu nga inawaganna ti asinoman para iti panagkaykaysa a pannakidangadang.
Daytoy a timek ket iladawanna nga agsapsapul ti kararua iti pannakaadda koma iti nawaya a panagtigtignay ken pannakapasarda iti gimong nga aglaplapusanan iti taraon, lupot, pagnaedan, edukasion ken biag a nawaya ken agbalin a creative a kas badang iti gimong ken humanidad.
Dagiti kakastoy a sinurat ti kasapulan ti gimong a mitsa ti ingpen a panagbalbaliw, namnama ken panagdur-as. Ket dayta a panggep ken ingpen, isu pay laeng ti dangadang iti agdama. Ti biag ket napnoan iti dangadang. Ti biag ket saan a bunga iti kinanam-ay no di ket napnoan iti regget a sumango ken pinget a mangbukkual dagita a bangen ti namnama ken idudur-as.
Ti historical nga experiensa dagiti immuna a nagdappat iti USA ket nagamayan iti kinaganggannaet, naiduma la unay iti lugar a nagtuboan ti kinaasinoda. Iti dayta a kasasaad, iliwenda ti nawaya a panagtignayda, ngem saan a mabalin ta saanda a kabukbukodan ti nakaipadpadanda a gimong. Isu a simmangoda iti ad-adu pay a pannakidangdang. Isu dayta ti nangbukel ken nangpapintek ti kinataoda.
“A truck came and carried some of the men but most of them walked with us on the highway. They were very serious. I glanced at Jose who was talking to three Filipinos ahead of me, and felt something powerful growing inside me. It was new heroism: a feeling of growing a huge life. I walked silently with the men, listening to their angry voices and to the magic of their marching feet…” Kastoy ti pangiladawanna ti padasna a kas obrero ti talon, iti panagburasan ti ubas, asparagus, ken dadduma pay a trabaho ken obra iti talon iti katay-akan ti California.
Literature of hope and growth, kunatayo, ta aniaman a marikriknana, aniaman a pannakidangadang, aniaman a pannubok ken pannakapaay ken saan a mapukaw a ladawan ti kinaaddda latta ti nanama ken panagdur-as. Mariknana dayta a bileg ti ingpen iti kinataona, nga imbilangna a naindaklan iti nagan ti nalawlawa a pannakidangadang iti biag. Ket kas iti talugading ti maysa a mannurat, managpaliiw iti mapaspasamak iti aglawlawna, kadagiti kapulapolna, ti kasasaad, ti biag ken panagbiag ken kangrunaan ti amin ti bagina—no ania ti marikriknana, no ania ti kapanunotanna a mangidur-as ken mangitan-ok dayta a kasasaadna.
Dagitoy a kapanunotan ket saan a laeg, no di ket produktibo a mangitag-ay ti kinaasino. Saan a lapped ti kasasaad no di ket isu pay ti nagbaddekan a mangtunton iti inar-arapaap.
Dayta ni Carlos Bulosan, dayta ni Ilokano, dayta ti puli a panuli ti dur-as ken namnama. Sipapannakkeltayo ta maibilangtayo ditoy a puli, nga iti agdama a panawen, addan isuna nga aggargaraw iti uppat a suli ti lubong, a makita isuna a dadaulo iti pinget ken namnama. Puli a maipagpannakkel. Puli a tinagiben ni Carlos Sampayan Bulosan.
Ni Bulosan ket naipasngay sadiay Binalonan, Pangasinan idi Nobiembre 24, 1913 kadagiti dadduma a sinurat ken masansansan kano a naisurat maipapan iti biagna ken kinaasinona ngem iti baptismal certificate a masarakan sadiay Binalonan ket nakasurat a naipasngay idi Nobiembre 2, 1911. ken natay idi Setiembre 13, 1956 sadiay Seattle, Washington, USA. Setiembre 11 ti indeklara ti konseho municipal a Carlos Bulosan Day iti ilina a Binalonan. Masarakan ti marker a kas pakalaglagipan kenkuana sadiay Brgy. Sto. Nino @
Tuesday, February 09, 2010
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Sunday, September 27, 2009
ASINO NI MARK TWAIN?
Maysa kadagiti kalatakan ken naballigian a mannurat ket ni Samuel Langhorne Clemens. Maysa nga Amerikano a nobelista ken humorist.
Ngem saan nga inaramat ni Clemens ti pudno a naganna iti panagsuratan. Kinaykayatna nga inusar ti pen name a Mark Twain. Kinapudnona ket nalatlatak pay dayta pen namena ngem ti pudno a naganna.
Dua kadagiti nobelana iti maysa kadagiti kalatakan pay laeng iti lubong ti literatura. Mabasbasa pay laeng agingga ita. Naikabil iti pelikula ken pasaray mabuya iti telebision. Dagitoy a nobelana ket ti The Adventures of Tom Sawyer ken ti The Adventures of Huckleberry Finn.
Nagserye pay dagita a sinuratna iti ABS-CBN. Ket iti inaldaw idi panangbuybuyak, napaliiwko a napintas dagiti panangibudi ni Clemens dagiti makapakatawa a pagteng.
Ni Clemens ket ad-adda a maawagan a kas humorist.
Asino aya ni Clemens?
Naiyanak sadiay Florida, Missouri idi Nobiembre 1835. Naikonsidera a kas isu ti “greatest humorist of 19th Century American literature.
Idi 1839 nagdappat ti pamilia Clemens sadiay Hannibal, Missouri iti igid ti Mississippi River. Awanan iti formal education. Ngem nagtrabaho kadagiti print shops ken opisina dagiti pagiwarnak a nakasursuruanna iti agsurat.
Sinuratna ti kaunaan a saritana ti “The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County” idi 1865. Maibilang daytoy a kas klasiko a sinurat. Daytoy a saritana ket ti “Mark Twain” ti inaramatna a kas pen name. Sipud idin, no agsurat daytoy, aramatennan ti Mark Twain.
Ngem kadagiti sinuratna, nalawag ti pannakaiparang kadagiti riyalistko wenno nakapappapati a banag. Ken kangrunaanna, inayunanna ti panagpapada ti amin a tao ania man daytoy iti marisna a kas bugas ti tema ti nobelana a “The Adventures of Huckleberry Finn.”
Kas maysa a humorist, naam-ammo ti istilona nga agpakatawa babaen kadagiti natadem a kapanunotan ken paliiwna iti kababalin dagiti tao lalo iti false pride ken self-importance. Nagaramat met kadagiti tekniko nga exaggeration wenno hyper technique.
Ti kayat a sawen ti “Mark Twain” ket “dallot ti mangngalap iti dua kadeppat’ unegna a karayan”. No batoken a nalaing ti kaipapananna, “saan a nauneg ken saan met a narabaw” a dallot; ngem ketdi addaanda iti biag a mangkulding ti kaipapanan ti tao a kas mangngalap iti karayan ti biag. Wenno kas mannurat iti karayan ti pluma. ##
Wednesday, November 12, 2008
Taldiap Kadagiti Sinurat Ni Rizal A Di Naipablaak
No adda ti pampanunotem a suraten, suratemon! Narigat a maituntonkua dayta, ta amangan no dimonton maisamira a suraten. Iti mas nakaskas-ang no daytoy ket malipatam. Ket no nasuratmon, ania pay la ti aramidem nay? Ipablaakmon a. Ipatulodmo kadagiti pagiwarnak. No awan iti mayat a mangipablaak a pagiwarnak wenno magasin di ipablaakmo kadagiti blog wenno website wenno mangaramidka met ti blog wenno bukodmo a website.
Napateg dagiti idea. isu dagitoy iti rangtay a pagtalaytayan ti komunikasion. Isu a saan a nasken a yimut ti idea. Uray no kasano iti kinapintasna ti idea, saan a napintas no yimut daytoy. Napimpintas pay no saan a yimut tapno maakseptar ti kinapintasna. Ken maysa, kasano a maammoan ti kinapintasna no di met mairuar?
Kastoy met laeng ti sinurat. Napintas no mairuar ken mabasa. Ket awan met mamaayna no di nairuar wenno di naidiaya wenno saan a nabasa ti publiko. Awan ti mamaayna uray no iti panirigam ket isu dayta ti kapipintasan.
Kaiyariganna ti sinurat a di naipabasa wenno saan a nairuar iti publiko iti balud kadagiti mismo a dakulap.
Adda daydiay idi nangngegko a nagkuna a “napipintas dagiti sinuratna ngem intugotna iti tanemna…” a kayatna a sawen, saan a naipubliko dagita a sinurat. Ania ngarud ti serbina dagita a napintas a sinurat no naikuyog met iti tanemna?
Isu a no adda ti ideam a kayatmo a suraten, suratemon. Dimon itantan. No nasuratmon, ipublikomon. Saanmo nga itugtugot iti tanemmo.
Ispiking a sinurat a naitugot iti tanem, adu a dagitoy. Maysa kadakuada ti nailian a banuar Dr. Jose Rizal. Adu dagiti sinuratna a saanna a napalpas. Dina naigibus. Sayang met dagitoy.
Intay ngarud taldiapan dagitoy sumagmamano a sinurat ni Rizal a dina nalpas.
Segun ti historia, ni kano Graciano Lopez Jaena ti nangdurog ken ni Rizal a mangsurat iti maikatlo a nobelana, kalpasan ti Noli Me Tangere ken El Filibusterismo.
Iti sabali a bangir, addan ti pampanunoten ni Rizal a suraten a maikatlo a nobelana. Kastoy man ti linaon ti surat ni Rizal ken ni Ferdinand Blumentritt; “I am thinking a writing a third novel, a novel in the modern sense of the word, but this time politics will not find much space in it, but ethics will play the principal role. I shall deal mainly with the habits and customs of the Filipinos, and only two Spaniards, the friar curate and the lieutenant of the Guardia Civil will be there. I wish to be there. I wish to be humorous, satirical and witty, to weep and to laugh, to laugh amidst tears, that is to cry bitterly.”
Ket idi Oktubre 18, 1891, kabayatan nga agturong ni Rizal sadiay Hong Kong ken nakalugan iti barko a Melbourne, rinugiannan a suraten daytoy maikatlo a nobelana. Uray idi nakasangpetnen sadiay Hong Kong, intultuloyna latta iti nagsurat.
Ngem naisardengna. Dinan naituloy. Sayang laeng a ta, nabilbileg koma kano daytoy a sinurat ngem ti Fili ken ti Noli. Posible ngata koma kano a nakarkaro pay iti panangbales dagiti kolonisador ken ni Rizal. Wenno narangranggasda manen kadagiti Pinoy.
Ngem gapu ta dina nalpas a sinurat, ania ngarud ti maayna, no di nakadulin itan iti National Libray sadiay Manila.
Taldiapantayo man daytoy awan pay laeng paulona a nobela ni Rizal: “Nangrugi ti istoria iti naliday a tabon ni Prinsipe Tagulima, nga anak ni Sultan Zaide iti Ternate (Cavite). Kinemmeg dagiti Kastila ni Sultan Zaide, ti pamiliana ken sumagmamano nga iturayanna. Naibaludda, naipanda iti Manila a napagbalin a tagabo. Panawen idi iti gubat ti Espania sadiay Moluccas. Naparigatda agingga nain-inutda a natay.” Naisurat daytoy iti ima (long hand writing).
Ti panagtagabo ket saan laeng a ditoy Pinas ti nakapasamakanna. Impan pay dagiti kolonisador sadiay ballasiw taaw dagiti tinagaboda a Pinoy, a kas iti Vietnam ken dadduma pay a nasion a napanan dagiti Kastila. Itugotda dagitoy a tagaboda.
No nalpas koma ni Rizal a nasurat daytoy a nobelana, naibutaktak koma ti nakarkaro a pannakaidadanes ken di naintaoan a panangtrato dagiti kolonisador kadagiti Pinoy.
Ngem di met ngarud nalpas, ania ngarud ti maayna? Sayang…
Ti sabali pay a nobela ni Rizal a dina nalpas ket addaan paulo a, Makamisa. Maysa a Tagalog a nobela. Saan a Kastila wenno Ingles ti inaramatna ditoy no di ket Tagalog. Ngem ti rigatna, nagpatingga laeng daytoy iti dua a tsapter iti pakabuklan a duapulo a panid. Ababa. Nabileg koma a, daytoy a nobela ta maawatan ken mabasa ti kaaduan a Pinoy. Ngem, sayang...
Idi naideporte sadiay Dapitan, nagsurat manen ni Rizal maipapan iti kabibiag ken kustombre dagiti taga sadiay nga ili. Ngem dina manen naituloy ta nagpatingga laeng daytoy iti walo a panid. Naisurat daytoy iti Kastila.
Sabali manen a nobela ni Rizal iti naisurat iti Kastila. Ngem at-atiddog daytoy ta addaanen iti sangagasut uppat a pulo ket pito a panid. Dagitoy man dagiti nainaganan a sumagmamano a karakter: Padre Agaton, maysa a Kastila; Capitan Panchong ken Capitana Barang; Cecilia, nalibnos nga anak da capitan ken capitana; Isagani, kaayan-ayat ni Cecilia; Capitan Crispin, kasupanget ni Capitan Panchong, ken Dr. Lopez, maysa a nawada iti inna panagpampanunot. Ngem di naggibus daytoy ken di naipablaak.
Adda pay daydiay nobelana nga awan ti paulona ngem ti agbibiag wenno masarsarita ken maipapan ken ni Cristobal, maysa nga agtutubo a Filipino nga estudiante a kasubsublina manipud iti panagiskuelana sadiay Europa. Dadduma pay a karakter, Amelia, kaayan-ayat ni Cristobal; padi a Dominicano; padi a Franciscano; ken maysa a tiniente ti Guardia Civil.
Daytoy a nobelana a maipapan ken ni Cristobal ket nalabit nga ibasarna koma iti padasna iti biag a kas kasangsangpetna a naggapu iti Europa nga inna panagadal.
Sabali pay ti tallopulo ket maysa a panid a nobelana a dina met nalpas. Naisurat dagitioy iti dua a notbok. Nadakamat ditoy iti nakaskas-ang a a kasasaad ti Pinas a binekkel ti kolonisador. Kastila met laeng iti pannakaisuratna.
Innem amin dagitoy a nobela ni Rizal a dina nalpas. Ad-adu ngem ti nalpasna a nobela.
No maminsan ngamin, ad-adu pay a dagiti mapanunottayo a suraten ngem saantayo a masurat. Agpatingga laeng iti kapapanunot wenno kas kaniak a pasig a rugi. pagangayanna, nagbalinda a naipasuli ken nagtinnag nga awanan iti serbi.
Narigat met ngamin dakayo iti agsurat. Narigat iti mamarsua. Saan a kas karina laeng iti agparsua.
Ket wen, saan kadi? Mammarsua met ni mannurat. Parsuaenna dagiti karakterna a no mabalbalin ket saan a matay wenno saan nga umagen ti panawen.
Karirigatan amin nga iparsua ti mannurat ti karakter a di matay uray no mano a dekada no diman ket siglo iti aglabas. Addanto latta dagiti a naibudi ken ad-adalen dagiti sumarsaruno a kaputotan.
Responsibilidad met ni mannurat ti mangiparsua iti karakter a di matay. Karakter man a naulpit ken naranggas wenno saan. Daytoy responsibilidad ket naipabaklay ken ni mannurat kabayatan iti inna panagputar.
Ngem adda met dagiti makitkita a sumagmamano a rason no apay a saan a matuloy a suraten ti ti inrugi wenno pampanunoten pay laeng a suraten. Adu dagiti kakastoy a kaso.
Kangrunaan a napaliiwko ket ti kinaadda ti nabilbileg a responsibilidad a nakaparabaw kadagiti takiag a kangrunaan a sangoen ngem agsurat. Kaaduanna a rason ni mannurat daytoy. Saana a masangon iti agsurat iti nobela, ta ti kangrunaan a nobela kenkuana iti agdama ket ti pamiliana wenno trabahona. Isu a di makasurat.
Kas kadakami, mabilbilang laeng iti ramay dagiti nobelami. Saan pay ket a nobela a, dagita ta ababa, maibilang pay laeng nga atiddog a sarita. Nupay adu dagiti kayatmi a suraten a nobela, saanmi a maaramid a suraten gapu ta adda ti dakdakkel a responsibilidad a naiparabaw kadagiti dakulapmi nga isu dayta ti kasapulan a panangtaming ti pagkasapulan ti pamilia. Saan laeng a siak no dipay ket dagiti sumagmamano a mannurat.
Isu nga adu dagiti sinurat a di malpas.
Adu dagiti idea a di nasurat. #
Wednesday, June 25, 2008
ILOCANO EPICS
Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D.
Saan laeng a ti “Ti Biag ni Lam-ang” ti epiko ni Ilokano, no di ket adda pay dagiti sumagmamano a naisurat ken naiyebkas. Amin dagitoy ket nagtitinnawidan babaen iti dila. Inagsaw ni Dr. Florentino H. Hornedo dagitoy a koleksionna iti mismo a raconteur wenno iti mismo a nangiyebkas kadagitoy nga atitiddog a dandadaniw.
Nupay maysa nga Ivatan ni Dr, Hornedo, dakkel ti pusona para iti itatayok ti epiko ni Ilokano. Usarek kadaytoy a sinurat iti panagadal ti kaipapanan, pakaiturongan, pakairanodan ken kinapateg dagitoy a sinukisok ken sinuratna. Dua kadagitoy ti isurattayo iti sibubukel a binatogda ken dagiti sumagmamano pay a lima ket dagitinto laengen summary iti pangagsawantayo iti kaipapanan, kinapateg, pakairanodan ken pakaiturongan dagitoy nga epiko.
Saan a naipablaak dagitoy kadagiti magasin ken pagiwarnak no di ket naipablaakda kadagiti journal iti academia para iti scholarly a panagadal ken panagsukisok.
Ti umuna nga intay taldiapan ket addaan iti uppat a pulo ket innem a binatog (446, karaman ti paulo), ti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig” a naipablaak iti PHILIPPINE STUDIES Volume 42 (2nd Quarter), 1994. Ti pannakaipablaakna ti Ilokano a texto ket naiyabay iti naipatarus iti English. Inagsaw ni Dr. Hornedo a mismo ti epiko iti lakay a nangiyebkas kadaytoy, ni Lakay Arsenio Ligud, ti Brgy. Amilongan, Alilem, Ilocos Sur idi Disiembre 28, 1989 ken inrekordna, nga itan ket nakapreserba dagita a magnetic tape sadiay Ateneo de Manila University.
Daytoy nga epiko maipapan kada Delnagen ken Annusan ket makuna a sibibiag ta addaan pay iti sabali a bersion. Adda laeng iti sumagmamano a nagdumaanda (ta bersion ngarud, isu nga adda nagdumaanda). Nagdumada iti setting ken karakter. Ti bersion nga inyebkas met ni Lakay Andres Budeng iti Brgy. Poblasion, Alilem, Ilocos Sur, ket inrekord ni Grace Bangaoil idi 1985 a kas undergraduate thesis, ta idi (ti researcher, ni Bangaoil) ket senior iti Interdisciplinary Studies iti School of Arts and Sciences iti Ateneo de Manila University.
Naaddaanak iti kopia itoy nga epiko ni Ilokano, babaen mismo ken ni Dr. Hornedo. Sitatallugod a nangiparangkap. Uray no diak met a kiniddaw, sitatallugod a nangipaw-it babaen iti surat idi pakauna iti 1990’s. Kitaen ti ladawan ti sobre ken ti umuna a paset ti sinurat a nakaisuratan ti surat-ima. Intedna daytoy idi kairut met iti intay panagsukisok ti backround, oral literature dagiti Bago para iti pagiwarnak (The Tribu News) ken para iti magasin (The Tribu Magazine) idi pakpakauna iti 1990’s. Naipablaak iti Bannawag, Saringit Chronicle ken Tawid News Magasin dagiti dadduma a sinukisokko maipapan iti Bago.
Da Bangaoil ken Dr. Hornedo, ket kunaenda a Bago Oral literature dagitoy. Ti Bago, ket agsasao iti naglaok nga Iluko ken Kankanaey. Iti bersion ni Dr. William Henry Scott, ‘4th branch of Kankanaey’ kunana met iti maysa kadagiti librona. Ngem ti maysa kadagiti kalaingan nga Ibaloi historian ken dati a vice governor ti Benguet, Kakali, kunana met daytoy a sao wenno lenguahe a naglaok iti Iluko ken Kankanaey. Ilukanaey met ti bersion nga inaramatko iti maysa pay a sinuratko, babaen iti nagtipon nga Iluko ken Kankanaey.
Aniaman ti itawag itoy, ania man bersion, paset dagitoy nga epiko ti literatura iti Ilokana, ti literatura ti Amianan.
Adtoy ngaruden ti epiko, a kas iti pannakaisuratna babaen iti interpretasion ken pannakaawat ni Saturnino Baltazar ti Bakun, Benguet nga isu iti nangted iti nangurnos ti transcript ken nangited ti preliminary translation.
DA DELNAGEN KEN ANNUSAN LUMAWIG
Sung by: Lakay Arsenio Ligud
Recorded by: Dr. Florentino H. Hornedo
Recorded at: Brgy. Amilongan, Alilem, Ilocos Sur
Date recorded: 28 December 1989
Adda maistoryak nga sarsarita
Ti a-appo iti immun-una nga aldaw,
Idi bassitak pay met la nga agtutubo,
Ta adda kano dagiti tao nga immun-una
Nga managan iti Delnagen ken Annusan Lumawig.
Daytoy ni Delnagen, agbalbalay iti kabanbantayan
Nga agmulmulat’ saba;
Daytoy ni Annusan, nga agbalay met iti beskaan
Wenno leggakan ti init.
Baro dagidiay nga agpadpada.
Adda met ni Bangan nga balasang.
Agdinamag nga balasang dayta;
Pagi-innapalan amin ti tao
Nga agbalay ditoy dapnisan.
Idi nadamag ni Delnagen daytoy nga balasang,
Napanna inarem. Kitkitaenna;
Kasla mayat met ti riknana a mangkita.
Gapu ta ibagana diay riknana,
Ay, ket madi diay babae!
Ngem ipapilit met laeng diay lalaki ti pagayatanna.
Ket gapu ta ipateg met didiay babae
Didiay paglamanoda kasla pagpakadana,
Kasla metten isu ti pammawidan daytoy lalaki
Nga ayaten didiay babae wennot’ balasang
Didiay lalake a managan Delnagen.
Ket idi kasta, nagsubli ni Delnagen,
Nangipan iti mulana nga saba.
Ket impakitana ti kabaelanna nga pigsa,
Maysa nga ima, maysa nga pamunga,
Maysa nga ima, maysa nga pamungan;
Sabali ti adda iti abaga.
Dayta nga kinapigsa, saggaysa nga bulig;
Impanna idiay ayan ti balasang.
Nadamag met daytoy agnagan iti Annusan Lumawig
Nga umili ditoy beskaan.
Idi bumaba surotennan ti karayan,
Ta isu ti ammona nga dalan,
Ta taga-dapnisan ni Bangan.
Idi mapan nga ibagana manen ti riknana,
Medyo mayat didiay balasang manen
Gapu ta kasla silsilawan met ti init
Ti kitkitaenna piman nga baro
A, ta naggapu met iti beskaan ni Annusan Lumawig.
Idi ibagana ti riknana,
Kunan kano daytoy balasang,
“Adda metten nangibaga
Iti riknana kaniak, ket narigat sa.”
Ket idi kano nga kastan,
Iti inalamid ni Annusan,
“Kunak kenka, O adding nga balasang
Nga managan iti Bangan,
Adingko an-anusam daytoy numo iti biang
Ta aramidek ti pamuspusan
Uray ania’t mapasamakmo a balasang,
Paungarenkanto iti kamaudianan.”
Kuna kano ni Annusan Lumawig.
Nangaramid iti dua a kalinyas;
Insul-opnan idiay agong ti balasang.
Ket tattan natayen idiay ayan ti tawa
Nga nagtantan-awan ti balasang.
Gapu piman ta di makauray
Toy baro a managan Annusan
Intangadnan tay kalinyasnan
Intulok met tay balasang,
Ta pagayatan piman tay kapanunotan.
Ket idi kano nga kastan
Napaidda idiay tawada piman,
Nagawid metten ni Annusan,
Nagsubli idiay beskaan.
Idi malagip kano met ni Delnagen ti bumisita
“Mapanak man ta innak sukalan.”
Nagtebba manen iti saba.
“Ta inna sesetan no ania ti kayat na.”
Ngem idi mapan ket, ne!
Madamdamagna nga natay ni Bangan;
Ket nagsangsangit nga napan,
Inan-anusanna latta ti napan—
Napanna dinung-dung-awan.
“Adingko nga balasang,
Aya unayen ti napasamakmo gayam,”
Kinunkunan kan piman;
Ket idi kano nga kastan,
Nagtugawen idiay palaangan,
Nagsangsangit kanon lattan,
Pulos a di payen mangan.
Ket idi manen a kastan,
Nadamag manen daytoy Annusan
Nga ammona nga nasul-oy tay angesna piman,
“Ta mapanak man nga mapan
Ta ibilinko tay maikastan,
Tapno maalamid tay pamuspusan,”
Kuna kan ni, ay, Annusan;
Ket nagbaba idtoy karayan.
Idi kano dumanon dayta
Nga Annusan idiay dapnisan,
Adda kano manen nga lallaawanda
Dayta nga balasang nga sangsangitan.
Ket nakitana ni Delnagen nga agtugtugaw
Idiay palaangan nga agsangsangit.
Pulos a di pay mangan
Nakakutkuttongen iti bisinnan
Ta saan ngarud nga mangan.
Iti kunan kano met ni Annusan
Nga inliwaliwa met iti dayta nga balasang,
“Ay adingko nga balasang,
Aya unayen daytoy nga inkastam
Ta madamdamagko daytoy inka kabalasang
Ket inka met gayam inkastan.
“Ngem ulay pay no kastan,
Gagayyemko wenno kakabsatnan
Ibagak man daytoy nga istorian
Ta intay koma aramiden dayta inna pagsayaatan,”
Kunkuna kano ni Annusan.
Imbagana nga, “Agaramidkay iti lungon
Ta saantayo nga ikali ditoy daga
No di ket itapuaktay’ ditoy danum
Ta saan nga idtoy daga ti pakaikuaanna
No di ket ditoy danum ti pangipatawan tayo
Balbaleng no addanto panagungalna
Maisalakan iti biagna,” kunana kano.
Ni met Delnagen dengdenggenna
Didiay nga istorya ngem
Dina met ipagpagarup ti remedyo ni Annusan.
Ken idi kan nga kasta
Tinungpal kano dagiti tattao
Didiay nga imbagana
Nga maaramid idiay natay nga balasang
Nga pagribalan ti dua nga lallaki.
Apaman nga nalpas ti lungon inlas-uddan
Ket impandan idiay sabangan
Nga isu’t inda nangitapuakan
Ket ammon ti tao nga inyanuddan, a.
Ay gapu ta mannakabalin kano piman
Ni sumaglalaki nga Annusan,
Annusan Lumawig ditoy beskaan,
Innalana kano daytay kalinyasnan
Nga inna nangsultopan
Idi agawid dagiti tattrao gayam.
Inlangoynan daytay lungon nga impaigid.
Pinuyotannan daytay agongnan.
Nagungalen daytay balasang.
“Intanen, agpasurongtan;
Surotenta daytoy karayan
Ta agawidtan idiay beska-an,
Ta datan daytay agtumpong
Nga agkagasat kan gayam
Ta imbagak met daytay riknak
Ket mayatka met idtay tulagan,”
Kuna kan ni sumaglalaki nga Annusan,
Annusan nga lawlawigan.
Ket idi kan nga nagtugawda piman ay ket nagsaoda,
Palalo nga ay-ayatna daydi balasang
Idi makitana diay met ay-ayatenna
Nga ni Annusan idiay beska-an nga lawigan
Nga alintebbag ti sey-ang.
Ta idi kan nga nagtulagdan
Sinolotdan daytoy kalayan
Nagturongda ditoy beska-an,
Linabasanda pay toy Ampusongan.
Ta idi dumanonda ditoy beskaan
Nga leggakan ti init kan gayam,
Kinunana met ni Annusan,
“Ay adingko nga balasang,
Kasennaayko ditoy kadagaan,
Aramidek man daytoy pagragsakan
Ta ayabanta da amam ken inam
Nga umili met idiay dapnisan,
Ken kakabsatmo met nga katulang
Ta inta man parambakan
Ti pagayatanta met nga agassawan,”
Kinuna kano ni Annusan.
Ta idi kan nga kastan
Tinuboyan ni Annusan
A gayam dagiti bebessa-ang
Animal man ken babboyan;
Nagdadakkelda kan met piman,
Didiay baboy ti kakabsatnan.
Ken kasta pay ipakitanan
Ti pannakabalin ni Annusan
Aplusanna pay tay balintaugan
Ket agbalinda nga nuang.
Aplusanna ti popongdol nga kadakkelan,
Agbalinda manen a babboyan;
Maysa met nga kadakkelan
Dagiti baboy nga naaplosan.
Ayabandan dagiti kakabsatda
Nga umili ditoy dapnisan.
“Ngem dagasenyo man ni Delnagen
Idiay kabanbantayan ta umay met makilaman
Ta gayyemko met ni Delnagen iti kabanbantayan,
Asideg sa idiay Amilongan.
Ta idi kano a kastan
Dinagasda kano piman;
Napanda idiay beskaan
Ilugidan ti ay-ayam nga gang-gangsa
Ken solibao kano piman
Piesta ti imun-una nga isu
Tay bagat a kunkunadan.
Ket kinunan dagiti ammadan,
“Ala man dakayo man nga agassawan
Ti mangilukat ti ay-ayam,”
Kunada kano dagitay agabalayan,
I-dapnisan ken i-beska-an
Nga isu kano dagiti makuna nga ammadan
Nga da Pati ken Suyan.
Ta idi kano nga kastan
Inggunayen ni Annusan
Tay ules a kapapategan
Nga nagul-ugol-usan
A kasta metten ken ni Bangan.
Idi aglibotda iti palaangan
Nga itangtang-ida tay sayawdan,
Apo, matangtang-i pay daytoy daga,
Ket matangtang-i met tay agbuybuya
Piman iti ay-ayatda
Kasla met la isulsulotda
Piman dagitay bagbagida.
Idi kan metten nga gumura
Ni Delnagen nga nangun-una
Piman nga kalibalna
Innalana metten tay gimmura
Tumakderen daytay luksawna.
Timmakderen idiay palaanganda
Ket duklosenna ti kunana
Ni Annusan nga agsalsala
Dagus metten nga inatipa
Dagiti tao a mangikanawan.
“Agurayka pay ta ituloyda
Ta ganasentayo pay ti agbuya
Ta sakayto agsarita
Ta dayta ti kustoyo koma,”
Kinunada nga nagatipa.
Gapu laeng iti luksawna,
Agbulbulongko met latta
Agliblibot idiay balayda.
“O gayyemko nga Delnagen,”
Kunan kani ni Annusan,
“Pangaasim ta agtugawka
Ta tanangenta tay agsarita,”
Kinuna kan ni Annusan nga nagkuna
Gapu laeng iti igugurana,
Apo laeng ti duklosna.
“Pangaasiyo man ta umay,”
Kinuna kan ni Annusan.
Pinutedna metten didiay
Salukodna nga uway,
“Ala, dakayo ti lumabanen,”
Kinunana kano met ni Annusanen,
Ket pinuted-putedna metten
Didiay salukodna nga uway
Apo, dayta, pang-or ti linaklak-amna
Ni Delnagen. Ali, baut.
Idi kano met nga kastan
Agsangsangiten ni Delnagen
A piman nga bimmaban
Ta di pay makatingtinggan
Dina pay intuloy ti nangan
Nagsublin didiay balaydan.
Ta maituloy pay daytay inkastan man
Ti ragragsak, ta kan nagawid ni Delnagan
Ituloyda lattan tay ay-ayam
Nga bagbagat ti immun-una.
Ay, ket alaenda dagitay baboyen—
Ala, dalupenda, iluk-atda
Dagitay baboy iti palaangan.
Kinuna manen ni Annusan,
Mannakabalin metten gayam,
“Baboyko nga kaputotan ditoy beskaan,
Ha’nyo man nga bannogen ti tao.
Agiddakayon tapno maipakita met ti ayatko
Nga mangipaay met kadagiti padak nga tao
Wenno kakabsatko,” kinunana kano met piman.
Magsi-idda tay baboyen
Kasla urbon ti nuang
Ti kakadakkelda kan piman.
Paalana manen dagitay nuang,
“O talakenko nga nuang,
Inaplusak nga balintaugan,
Ha’nyo man nga ipakpakitan
Tay kinapigsayo kan gayam
Ta ayatko daytoy maipakitan
Kasta met nga inkay agiddan
Ta mauyos ti bigayo ditoy dagan,”
Kinuna metten ni Annusan.
Ne! Magsi-idda met idan
Dagitay nuang kada baka
Dayta la agleppeten ken agngulongol.
Katsa metten dagitay baboy,
Mailtaldan ket maulnosdan
dagitay baboy; ket dagitay nuang
Isu ti pinaltida nga immun-una.
Ket kinuna kano piman
A dagit ammada iti dapnisan ken beskaan
Nga da Pati ken Suyan,
“Ala, unaenyo pay dagiti nuang
Ta agalamidkay’ iti pulotan.”
Idi inalamidda kanon dagiti tattao
dagidiay nga mandar, kinunada met,
“A, ta ituloytay’ ti ay-ayam
Ta inkami met pasingkedan nga agabalaytan
Ta isu ti pakakitaan met
Ti inkami panagabalayan
Ta manayaw ditoy palaangan;
Ayatmi ditoy annakmi met gayam
Nga agassawa ditoy beska-an.”
Ne, igunayda manen ti solibao
Ket manollibaodan a.
Idi aguni manen ti gangsa,
Apo, daytay ikasta daytay mangangsa met
Matuttuod daytay ubetna daytay mangangsa
Ket, ala, matuttuod met
Dagitay ubet dagitay tattao.
Magsi-magsi-aggunay kano met dagitay tao,
“Ngem aguray pay ta dakami ti umuna,”
Kunan kano met dagitay agabalayan,
Ta idi kan ipakitada piman dagiti ayatda.
Ay apo, kasla nga nagkulimbawa gayam
Ti pudot ti init ditoy daga
A gayam ti liknada
Dagiti tao nga agbuybuya
Kasla magin-ginawaan dagiti matada
Piman iti talna ti salsala.
Idi kano kua sumublat dagitay tattao,
Ay apo kano daytay ubetna
Ni Saklalew a mangangsa,
Kasla kano kappi nga agsikigsikig
Nga masusuwat daytay ubetna
Nga itu-tuwatona kano, ket, ne,
Ay apo, dagitay tattao kano
Ta matuttuod dagitay ubetda
Ituktukawda kano met
Nga gumangganatda nga sumayaw
Ta idi kano nga kastan
Di kano met agpatpatinggan
Makaluto met dagitay tattao kan gayam
Nga agbuybuya ken aglutluto kan piman
Inatipada kan dagidiayen nga ay-ayam.
“Ala, italnayo pay ti ay-ayam
Ta intay’ pay agpulotan
Ta naluton ti pulotan,”
Kinunada kanoi dagitay aglutluto.
Ala, ket isu a,
Inatipa kano metten dagitay agabalayan
Ta, asiay, saan nga maselsellaan
Ti tao nga maayataan nga manayaw.
Apo, ta mabanbannog kano pay
Ni Saklalewen nga kuwan mangangsa.
Nanayawen ti singkuwenta nga tattao,
Ket nababannog. “Isu,” kinuna ni Saklalew.
“Ke, ala, nasayaat met ta aginanaak,”
Kinuna kano met ni Saklalew nga kuwa
Ket kasta met didiay sumasallibao met
Nga kapalisna, isu, naginanada met,
Nagpulotanda, sadanto manen ituloy ti mangan.
Idi kano malpas ti kaan,
Itultuloyda manen ti ay-ayam.
Ay apo, awan la itiu maum-uma gayam
Gapu iti ay-ayatda itigangsa
Gapu ta kasla agwalwalnak ditoy daga,
Kasla dumandanon idiay baba
Ti ayenge-eng ti gangsa.
Idi kinuda kano,
“Ala, nalpas metten ti kaan
Ket nabannobannogtayon
Ket ala, nalpas mettren ti bagat
Ket ala, ta agsisinatayon
Ket matikawaan met diay balbalayen
A ta maka-domingotayo ditoyen,”
Kunan kano manen dagitay agabalayan.
Ta idi kanon nga kastan
Nga nagtulag ti agabalayan
A da Pati ken ni Suyan,
“Inatanen nga agabalayan,
Ta nalpas metten ti piestan
Nga bagat ti annakta,
Nga inta dinanggayan ti ay-ayatda.”
Nasisina kano manen dagiti tattao,
Nagsasangpetdan, a
Gapu ta nalpas ti bagatda.
Kinuna kano manen ni Annnusan,
“Ania ngay nalpas ti besayta
Awanen iti dakdakesna ta mapanak man
Idiay baba ta innak bisitaen
Ni gayyemko nga Delnagen
Amangan ketdi no adda ket pasamakna
Ta nakitak diay inkalkalona nga baut
Nga naglaklak-amsa iti dusa.”
Kinuna met ni Annusan.
Idi kua nga kastan idi nalpas
Ti awaydan ket nga nagpababa
Inna kinita ni Delnagen idiay kabanbantayan.
Idi napan ket, oh, nakutkuttongen,
Dipay kano nga mangmanganen
Agid-idda lattan idiay balayda
Kasla tulangna laengen
Ti binubungon ti kudilnan.
Kinuna kano metten ni Annusan nga lalawiganen
Kalla inalamidna ti panagkappiada,
“Ay, gayyemko nga Delnagen
Kunak la no nalaingka
A, ta kasla saanb nga ikankano
Daytoy bagim nga innak makitkita,”
Ta kalla bukong kano met ngamin
Ti bagina nga kalla ha’anna
Nga ikaskaso ti baot.
Ngem agasem ti baot ngay nga linak-amna
Ket nagsangapulo nga puted
Didiay uway nga nangab-ablat ken isu
Ngem isu metten ti insakitnan
Ken maysa pay diay ladingitnna
Idiay balasang nga ay-ayatenna
Nga ni Bangan iti dapnisan.
Ket idi kuan nga kastan
Napan kano idiay sakduan
Nagkaud iti danum kano piman
Innakan dinigos nga inap-aplusan
Ni gayemna nga Delnagen kan gayam.
Sananto inkalkalalagan
Nga ibbabawi kano piman
Daytay dusa nga linak-amnan
Gapu ta duklosennanto met
Didiay agsaysayaw pay laeng
Didiay padana nga lalaki
Agsao-da ngem dina met kayat
Nga kasa-o ket duklosenna latta
Gapu ta dakkel nga tao
Nga kasla bukong ti bagina
Kasla agbagbagi nga nuang.
Kalpasan nga naikalkalalagan
Ken inap-aplusanna, imimbag ngalud
Ni Delnagen iti nasakitna
Ket kasta ngalud nagkappiada da Delnagen
Ken Annusan Lumawig nga lawlawigan.
Dayta man ti istolyana a gayam
Daytay i-beskaan ken i-dapnisan
Kasta met ditoy tengngana
Nga kabanbantayan ditoy daga.
Ket awan koma ti dakdakesna
Daytoy nga innak panangistolya
Ta pagraragsakan ditoy daga daytoy makunkuna.
Sapay koma ta adda kasta kadatay’ koma
Nga mannakabalin koma itatta
Ubbingko nga madamdama
Nga agbibiag ditoy daga
Kasla ken ni Annusan nga makunkuna
Nga no agpanggep ket nakalaklaka.
-----------------------------------------------------------------------------------------
Mailadawan kadaytoy nga epiko iti panagayat ti maysa a tao iti uray asino agraman iti kabusor. Ti bida, ni Annusan ket saanna nga impakita ti gurana ken ni Delnagen. Nupay nagaramid iti saan a nasayaat ni Delnagen, impalak-am latta ni Annusan ti panangisakitna ti gayyemna saan laeng nga iti sao no dipay ket iti aramid. Iti ababa a pannao, ayatem ti kabusormo a kas panagayatmo met laengn iti bukodmo a bagi.
Ket nagkappia ken gaggayyem manen dagiti dua a malalaki.
Iti bersion ni Engracia “Grace” Bangaoil, kuna ni Dr. Hornedo, agpada met laeng ti plot wenno balabala ngem agduma iti karakter ken setting. Ti Annusan Lumawig ditoy a buida a lalaki ket nagbalin nga Allusan. Ni Bangan a bida a babai ket Doña Maria ti nagannan. Ti kontrabida a lalaki ni Delnagen, iti bangaoil bersion ket nagbalion nga Agillang. Awan iti nagan dagiti agalabayan a Pati ken Suyan iti bersion ni Bangaoil.
Malaksid iti tema a nadakamat, a panagayat ti kabusor, ti laeng mailadawan a makitak ket ti inter-marriages ti i-dapnisan (lennekan) ken i-beskaan (leggakan). Maysa a love triangle: Ni Bangan iti lennekan (laud), ni Annusan iti leggakan (daya) ken ni Delnagen iti tengnga (kabanbantayan).
Adda ti parikular a lugar a nadakamat a linabsan da Annusan ken Bangan idi inyawid ti nobio ti nobiana. Ti Ampusongan. Ti Ampusongan ket maysa nga ili idi un-unana. Kastoy ti mabasa a pakabuklan ken pakasaritaanna iti Wikipedia.com:
Ampusongan is one of the seven barangays comprising the municipality of Bakun in the Philippine province of Benguet.
During the Spanish period, Ampusongan was a rancheria or a town in the Commandancia Politico Militar de Tiagan, Distrito de Benguet.
In 1900, when the Americans took control of the Philippines, the Philippine Commission enacted Act No. 48, placing Ampusongan under the province of Benguet and Bakun under the then Province of Amburayan. On August 13, 1908,the Americans set up Mountain Province as a special province, organized into several sub-provinces: Apayao, Kalinga, Bontoc, Ifugao, Benguet, Lepanto, and Amburayan. The municipal districts of Bakun and Ampusongan became part of Benguet.
In 1917, the Bureau of Non-Christian Tribes recommended that the western border of the Mountain Province be pushed eastward, such that the entire subprovince of Amburayan and large slices of Lepanto and Benguet would be made part of Ilocos Sur and La Union.
In the early part of 1937, Ampusongan was merged with Bakun, the latter carrying the name of the townships while the former became a barangay
Retrieved from "http://en.wikipedia.org/wiki/Ampusongan%2C_Bakun"
Ti kapitolio dayta a CPM de Tiagan ket ti mismo a Tiagan, San Emilio, Ilocos Sur a babaen ti Bakun, Benguet. Ngem iti agdama, ti Ampusongan, ket nalatlatak ti naganna nga 102 (Hundred Two) wenno Kilometer One Hundred Two. Ta daytoy ti distansiana manipud iti Baguio City.
Wen, ti CPM de Tiagan, probinsia ti Lepanto ken probinsia ti Amburayan ket lugar a mismo dagiti Bag-o. Ti CPM de Tiagan ken probinsia ti Amburayan ket buklen ti sangapulo ket uppat (14) nga interiores ti Ilocos Sur ken dagiti ili ti Sudipen, Santol ken San Gabriel iti La Union. Nawara dagitoy a lugar idi naipasngay ti La Union.
Iti pannakaipagna ti Autonomia ti Cordillera iti umuna a dupag, pinadas dagiti Bago figures nga isubli ti teritorioda iti Cordillera, ngem di nagballigi ti umuna a dupag. Iti maikadua manen a pannakaipasangona ti ratification babaen iti referendum, naikkaten dagiti probision a pannakaisubli ti Bagolandia iti Cordillera. Ngem isu nga isu a di nagballigi ti ratification ti autonomia. Toy nagsurat ti nagipatarus iti Iluko bersion ti Constitution ti Cordillera Autonomous Region.
Itoy nga inter marriages a plot wenno balabala ti maysa a literatura, ken ti literatura a kas maysa a kararua ti puli, nalabit a ti kangrunaan nga ibunannag ti epiko ket ti kinapudno ken agdadata a kinaada ti intermariages dagiti taga leggakan ken taga lennekan.
Iti sabali pay nga epiko, mailadawan manen ti ayan-ayat ti maysa a taga-leggakan (daya, kabanbatayan iti literal) ken taga-lennekan (laud, patad). Ti ketdi nakakadidillaw, kailian, dayta natay a karakter santo nagungar. It seems to me that this is pattern met wenno motif ti Philippine epic ti matay santo agungar? Kas kadagiti epiko iti umabagatan. Kas koma iti “BANTUGEN” dagiti Maranao.
Adda iti kulturatayo a Pinoy daytoy motif a matay ken agungar, ta kas maysa a Kristiano ken kakaisuna a kristiano iti Asia, ken mamati ti biag ken panagungar. Saan laeng a met a dagiti kristiano iti mamati iti biag ken panagungar no di ket dagiti pay sabsabali a dadsakkel wenno mayoria a relihion.
Ngarud, itoy nga epiko, adda met dayta a motif a matay ken agungar wenno panamati iti panagungar.
(ADDA TULOYNA)
Tuesday, September 18, 2007
HETERONYMS
Ang Salitang “Mano” sa Iluko ay Anim ang Heteronyms
Ang talasalitaan ng Wikang Filipino ay nagtataglay ng magkakatulad na tunog at baybay subalit magkakaiba ng kahulogan at diin. Mayroon ding salitang magkakaiba ang tunog at bigkas subalit magkatulad ng baybay. Ang kahulogan nito ay ayon sa diin at bigkas at gamit sa loob ng pangungusap. Ito ay ang heteronyms.
Halimbawa:
1.bakas - partner
bakas – footprint
2.aso – dog
aso – smoke
3.balat – skin
balat – birthmark
4.saka – farm
saka – later
5.labi – lips
labi – remains
6.tanda – old
tanda – mark
7.basa – read
basa – wet
Ang Iluko ay ang lengguahe ng mga Ilokano, kasama na rito ang ibat-ibang baryasyon nitong dayalekto.
Ano nga ba ang pagkakaiba ng lengguahe sa dayalekto? Ang lengguahe ay ang pangunahing salita at ang dayalekto ay ang mga baryasyon nito. Ang mga baryasyon ng Iluko ay kabilang ang Baguio Iluko, Bago-Iluko, Pangasinan-Iluko, Cagayan-Iluko, at marami pang iba.
Dahil marami ang baryasyon ng Iluko lumutang ang kakaibang pangyayari sa lingwistika, ang pagkakaroon ng anim na heteronyms ang salitang “MANO”
Karamihan na heteronyms ay dalawa, may tatlo. Ang pinakaparami sa Filipino ay apat:
1. paso – burns
2. paso – pass
3. paso – invalid/expired
4. paso – flower pot
Ngunit ang salitang “mano” sa lengguaheng Iluko ay anim ang heteronyms.
1. Mano. Kung magtatanong ka kung magkano ang presyo ng inyong bibilhin o dili kaya ay nagtatanong lamang kung magkano ang presyo ng bilihin. Ang mano rito ay pera ang katumbas. Ito ay isang pagpapaikli mula sa salitang, “sagmamano.”
2. Mano. Ginagamit ito kung magtatanong kung ilan ang bilang na gusto mong malaman. Mano? (Ilan?) Ang sagot: Lima. Kaya, bilang ang katumbas ay numero.
3. Mano. Ginagamit din ito sa pagtatanong ng bilang ng dami ngunit walang eksaktong bilang. Tulad ng mga sumusunod: isang trak na katao, limang kamalig ng bigas, napuno ang kolisyom, at marami pang iba ngunit walang depenitong bilang.
4. Mano. Una sa Tagalog. Kung sa laro, ikaw ang siyang unang maglalaro o dili kaya ay titira. Ikaw yung kauna-unahang gumawa. Ikaw ang una. Ang baryasyon nito sa salitang-tindahan ay nilalagyan na ng unlaping “buena” kaya nagiging buena mano. Ngunit ang ibig sabihin nito ay parehas din, ikaw na buena mano ay ikaw ang siyang unang bumili.
5. Mano. Ito naman ay ang kostumbreng Filipino na impluensiya ng mga dayuhan Ang paggalang sa mga matatanda sa pamamagitan ng paghahawak ng kanilang kaliwang kamay at saka ididiin ang kanilang kamay sa inyong noo habang ikaw naman ay nakayuko at ang matanda naman ay ikaw ay binebendisyunan.
6. Mano. Mayroon na namang unlaping “sagma” katulad din ng unang ehemplo. Tulad ng unang banggit, bilang din ito ngunit hindi na bagay kundi isang “sagot” na ang katumbas ay isang tayutay na litotes, ang kasalungat ng tayutay na hyperbole. Ginagagamit ng mga nagsasalita ng Iluko bilang isang pa-humble effect.
Halimbawa: Tinanong ni Illo kung maraming nahuling isda si Angkuan. Ang sagot naman ni Angkuan, ay “manmano.” Kahit kitang-kitang, napakarami ang huling isda ni Angkuan. Ito ay hindi nabibilang na pagdadamot kundi isang pamamaraan ng nagsasalita ng Iluko bilang pagpapakumbaba at hindi pagyayabang.
Ang pagdadami ng mga heteronyms sa isang lengguahe ay pagpapatunay na ito ay lumalago at lumalawak ang nasasakopan at dumadami ang nagsasalita nito.
Napakayaman ang lengguaheng Iluko. Kaya nagtataglay ito ng maraming baryasyon na dayalekto. Ang lengguaheng Iluko lamang ang natatanging lengguahe sa Pilipinas na mayroong organisasyon ng mga manunulat sa ibat-ibang sulok ng daigdig. Ito ay mula sa GUMIL Filipinas o kaya ay Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano na itinatag noong 1969 at nagdadaraos ng taunang komperensyang nasyunal at kada dalawang taun ang internasyunal na komperensiya. Mayroong GUMIL Hawaii, California, Greece at marami pang iba. Ang literaturang Iluko ay isa na ring kurso sa mga unibersidad, tulad ng Unibersidad ng Hawaii sa Manoa, Don Mariano Marcos Memorial State University (DMMSU) ng San Fernando City, La Union, at ang Mariano Marcos State (MMSU) sa Batac, Ilocos Norte.
Bilang tugon sa globalisasyon, may itinatag organisasyon ng mga manunulat ng Ilokano, ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global (TMI) upang pagyamanin ang lengguaheng Iluko sa pamamagitan ng paglilimbag ng mga libro at pagsasalin ng mga literatura nito sa English upang malaman sa sandaigdigan na napakayaman ang lengguaheng Iluko. Ang TMI America Chapter ang nag-oorganisa ng mga seminar at komperensyang naysunal (Nakem Conference 2007, MMSU, Batac City) at internasyunal (Nakem Conference 2006, University of Hawaii) na nagpapayaman ng kultura at literaturang Ilokano. Kamakailan lamang, noong Setyembre 8, nanumpa ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global-Philippines Chapter sa Lungsod ng Baguio.
========================================================================
TALASANGGUNIAN:
1. Belves, Paz M. et al. Sining ng Komunikasyon Filipino I (Pangkolehiyo). Quezon City: Rez Publishing Co., Inc., 2003.
2. Aquino, Fe O.. et al. Sining ng Komunikasyon. Mandaluyong City: National Bookstore, 2001.
3. Nolasco, Ricardo “Articles: Filipino and Tagalog, Not So Simple / How to Value Our Languages.” www.wika.pbwiki.com at www.dalityapi.com
.