text:
Borneo
Ti Borneo (Indones: Kalimantan, Malayo: Borneo) ket ti maikatlo a kadakkelan nga isla iti lubong ken ti kadakkelan nga isla idiay Asia.[1] Iti heograpiko a sentro ti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, no mainaig kadagiti kangrunaan nga isla ti Indonesia, daytoy ket mabirukan iti amianan ti Java, iti laud ti Sulawesi, ken iti daya ti Sumatra.
Ti isla ket nabingbingay kadagiti tallo a pagilian: ti Malaysia ken Brunei iti amianan, ken Indonesia iti abagatan. Sumurk-kumurang a 73% iti isla ket teritorio ti Indonesia. Iti amianan, dagiti estado ti Daya a Malaysia ti Sabah ken Sarawak ket mangbukel ti agarup a 26% iti isla. Iti pay maipatinayon, ti pederal a teritorio ti Malaysia iti Labuan ket mabirukan iti bassit nga isla idiay asideg ti aplaya ti Borneo. Ti naturay nga estado ti Brunei, a mab irukan idiay amianan nga aplaya, ket buklen ti agarup a 1% iti kalawa ti daga ti. Kasumbangir daytoy iti maysa a lugar iti katuduan a bakir ti Amasona, ti Borneo ket pagtaengan ti maysa kadagiti kaduogan a katuduan a bakir iti lubong.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti isla ket ammo kadagiti adu a nagan; iti sangalubongan daytoy ket ammo a kas Borneo, manipud iti Brunei, a naala manipud iti Europeano a historikal a pannkaiyasideg iti pagarian idi maika-16 a siglo idi las-ud ti Panawen ti Eksplorasion. Ti nagan a Brunei ket mabalin nga immuna a naala manipud iti Sanskrito a balikas ti "varuṇ" (वरुण), a ti kayatna a sawen ket "taaw" wennno ti mitolohiko a Varuna, ti "dios ti taaw." Dagiti patneng a taga-Indonesia ket tinawtawagnda daytoy iti Kalimantan, a naala idi manipud iti Sanskrito a balikas ti Kalamanthana, a ti kayatna a sawen ket "isla ti makauram a klima" (tapno maipalawag ti napudot ket naangep a tropikal a klima).[2]
Sakbay iti dayta, ti isla ket ammo kadagiti sabali a nagan. Idi 977, dagiti rehistro ti Insik ket nagrugrugida a nagus-usar iti termino ti Po-ni tapno maibaga ti Borneo wenno Imperio ti Brunei. Idi 1225n daytoy ket naibaga pay babaen ti Insik nga opisial a ni Chau Ju-Kua(趙汝适).[3] Ti manuskrito ti Habanes iti Nagarakretagama, nga insurat babaen ti mannaniw ti korte ti Majapahit a ni Mpu Prapanca idi 1365, ket inbagbagana ti isla a kas ti Nusa Tanjungnagara, a ti kayatna a sawen ket ti isla ti Pagarian ti Tanjungpura.[4]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Borneo ket napalikmutan babaen ti Baybay Abagatan Tsina iti amianan ket amianan a laud, ti Baybay Sulu iti amianan a daya, ti Baybay Celebes ken ti Lingsat Makassar iti daya, ken ti Baybay Java ken ti Lingsat Karimata iti abagatan. Iti laud ti Borneo ket ti Peninsula Malaya ken Sumatra. Iti abagatan ken iti daya ket dagiti isla ti Indonesia: ti Java ken Sulawesi. Iti abagatan a daya ket ti is-isla ti Filipinas.
Addaan daytoy iti kalawa iti 743,330 kuadrado kilometro (287,000 sq mi), daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga isla iti lubong, ken ti kadakkelan nga isla idiay Asia (ti kadakkelan iti kontinente). Ti kangatuan a puntona ket ti Bantay Kinabalu idiay Sabah, Malaysia, ket addaan daytoy iti kangato iti 4,095 m (13,435 ft).[5]
Ti kadakkelan a sistema ti karayan ket ti Kapuas iidiay Laud a Kalimantan, ken addaan daytoy iti kaatiddog iti 1,143 km (710 mi). Dagiti dadduma a nangruna a karayan ket mairaman ti Mahakam idiay Daya a Kalimantan (980 km iti kaatiddog (610 mi)), ti Barito iidiay Abagatan a Kalimantan (880 km iti kaatiddog (550 mi)), ken Rajang idiay Sarawak (562.5 km iti kaatiddog (349.5 mi)).
Ti Borneo ket addaan kadagiti adu a sistema ti kueba. Kas pagarigan ti Kueba Clearwater, ket addaan kadagiti kaatiddogan a sistema iti sirok ti daga a karkarayan iti lubong. Ti Kueba Deer ket pagtaengan dagiti sumurok a tallo a riwriw a kurarapnit, ken addan kadagiti bunton ti guano iti sumurok a 100 metro (330 ft) iti kapuskol.[6]
Sakbay a ngimmato dagiti pantar ti baybay iti naudi a Panawen ti Yelo, ti Borneo ket paset idi ti nangruna a daga ti Asia, a nagporma nga agraman iti Java ken Sumatra, kadagiti nangato a rehion a gimmay-at iti daya manipud iti agdam nga aldaw nga Indotsina. Ti Baybay Abagatan Tsina ken ti Golpo ti Tailandia ket nagilenned itan ti dati nga ababaw a luglugar ti peninsula. Dagiti ad-adalem a danum a mangisina ti Borneo manipud kadagiti kaaruba a Sulawesi ket nagpawil iti daga a panankaikapet ti isla, ken nangpartuat daytoy ti pananakaisina dagiti biolohikal a rehion a pagbaetan ti Asia ken Australia-New Guinea, nga ammo akas ti Linia ni Wallace.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "10 largest islands in the world". 10mosttoday.com.
- ^ "Central Kalimantan Province". archipelago fastfact. Naala idi 13 Oktubre 2014.
- ^ History for Brunei 2009, p. 43
- ^ "Naskah Nagarakretagama" (iti Indones). Perpustakaan Nasional Republik Indonesia. Naala idi 13 Oktubre 2014.
- ^ "An Awesome Island". Borneo: Island in the Clouds. PBS. Naala idi 11 Nobiembre 2012.
- ^ BBC-TV: "Borneo", Planet Earth
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ghazally Ismail et al. (eds.) Scientific Journey Through Borneo Series. Universiti Malaysia Sarawak, Kota Samarahan. 1996–2001. * Gudgeon, L. W. W. British North Borneo. Adam and Charles Black, London, 1913.(An early, well-illustrated book on "British North Borneo", now known as Sabah)
- Mathai, J., Hon, J., Juat, N., Peter, A., & Gumal, M. 2010. "Small carnivores in a logging concession in the Upper Baram, Sarawak, Borneo," Small Carnivore Conservation 42: 1–9.
- K M Wong & C L Chan. "Mt Kinabalu: Borneo's Magic Mountain." Natural History Publications, Kota Kinabalu. 1998.
- Dennis Lau. Borneo: A Photographic Journey.
- Stephen Holley. "White Headhunter in Borneo", in Robert Young Pelton, Borneo.
- Mel White: " Borneo's moment of truth", National Geographic Magazine, November 2008.
- Mathai, J. 2010. "Hose's Civet: Borneo's mysterious carnivore". Nature Watch 18/4: 2–8.
- Robert Young Pelton. Fielding's Borneo[1]
- Eric Hansen. Stranger in the Forest: On Foot Across Borneo.
- John Wassner. Espresso with the Headhunters: A Journey Through the Jungles of Borneo.
- Redmond O'Hanlon. Into the Heart of Borneo: An Account of a Journey Made in 1983 to the Mountains of Batu Tiban with James Fenton.
- Charles M. Francis. A Photographic Guide to Mammals of South-east Asia.
- Abdullah, MT. "Biogeography and variation of Cynopterus brachyotis in Southeast Asia." PhD thesis. The University of Queensland, St Lucia, Australia. 2003.
- Corbet, GB, Hill JE. The mammals of the Indomalayan region: a systematic review. Oxford University Press, Oxford. 1992.
- G.W.H. Davison, Chew Yen Fook. A Photographic Guide to Birds of Borneo.
- Hall LS, Gordon G. Grigg, Craig Moritz, Besar Ketol, Isa Sait, Wahab Marni and MT Abdullah. "Biogeography of fruit bats in Southeast Asia." Sarawak Museum Journal LX(81):191–284. 2004.
- Karim, C., A.A. Tuen and M.T. Abdullah. "Mammals." Sarawak Museum Journal Special Issue No. 6. 80: 221–234. 2004.
- Garbutt, Nick, and J. Cede Prudente. Wild Borneo: The Wildlife and Scenery of Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan. 2007.
- Mohd. Azlan J., Ibnu Maryanto, Agus P. Kartono, and MT Abdullah. "Diversity, Relative Abundance and Conservation of Chiropterans in Kayan Mentarang National Park, East Kalimantan, Indonesia." Sarawak Museum Journal 79: 251–265. 2003.
- Hall LS, Richards GC, Abdullah MT. "The bats of Niah National Park, Sarawak." Sarawak Museum Journal. 78: 255–282. 2002.
- Nieuwenhuis, A.W. Quer Durch Borneo
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Borneo iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
10/24/09
Ni Ansuan ken ti Unibersidad ti Bannawag
Maysan a diamante ti Bannawag. Ket dagiti di mabilang a tikap kadagiti sikiganna isuda dagiti rinibu a bilang, ket dagiti di mabilang a rimat ken maris isuda met dagiti pagsiriban nga impaayna kadagiti mangbasbasa…
Ni JUAN S.P. HIDALGO, JR.
SAKBAY ti amin, Ansuan, kablaawanta man ti BANNAWAG iti, “Naragsak a Maika-75 a Panagkasangaymo! Sapay koma ta madanonmonto ti Umuna a Panagsentenialmo! Agbiagka, Bannawag!”
Asino kad’ ti mangipagarup a madanon ti Bannawag ti kasta nga edad? No tao koma ti Bannawag, ania, ay, ket adu ti ubannan, a, iti ulo, kiday, kilikili, ken takiagna.
Ammom kadi a dandani la di naipasngay ti Bannawag? Idi main-inaw pay laeng, kuna daydi akinkukua kadagiti magasin a Liwayway, Bisaya ken Hiligaynon: “Gumatang kadi met dagiti Ilokano iti magasin? No timmangken a kuripot dagita a tattao.” Ngem naallukoy met laeng dagiti Ilokano a mannurat nga awan dakesna no padasenda ti mangiruar iti uppat nga isyu a kas pamadasan. No bassit laeng ti malako a, siempre, pakalugian ti negosiante, isardengda a dagus. Ti imasna, nalako amin a kopia nga immalditda. Kas itay kunadan, no makita ‘toy managsida iti saluyot a pagsayaatanna ti pangigastosanna iti sigsiglotenna, dagdagusenna a bukraan ti siniglotanna.
Dayta, naan-anayen a Diamante ti Bannawag. A no bidingbidingen dagiti nadumaduma a tikap kadagiti sikiganna, makita dagiti agduduma a rimat, agduduma a maris, ta tiliwenda ngarud amin a lawag a pakaisaranganda.
Ti pakabuklanna, Ansuan, ti nakagupgopan ti 75 a tawen manipud 1934 a pannakaipasngayna agingga iti 2009 nga agdama. Ket dagiti di mabilang a tikap kadagiti sikiganna isuda dagiti rinibu a bilang, ket dagiti di mabilang a rimat ken maris isuda met dagiti pagsiriban nga impaayna kadagiti mangbasbasa a kas kadata.
Walo nga editor, Ansuan, a padapada a malalaki nga Ilokanista, nasaririt, naanus, nagaget, ken mannakaawat, ti nagsisinnublat a nangtimon iti panagdaliasatna iti pito ket gudua a dekada iti pakasaritaan ti Filipinas. Ken agarup sangaribu met a mannurat ken pintor iti Filipinas ken ganggannaet ti nagtitinnulong a nangpangayed kadagiti linaon dagiti panidna.
Asino dagitoy nga editorna a padapada nga annak ti Amianan? Umuna unay ni Apo Magdaleno A. Abaya (+) ti Candon, Ilocos Sur manipud 1934 agingga a bimtak ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan. Maikadua ni Apo Benjamin C. Gray (+) ti Candon met laeng, kalpasan ti gubat, 1946 agingga iti 1949. Sinublat ni Atty. Narciso F. Gapusan (+) ti Santiago, Isabela, manipud 1949 agingga iti 1961. Simmaruno ni Apo Constante C. Casabar (+) ti Narvacan, Ilocos Sur, manipud 1961 agingga iti 1965. Sinublat ni Apo Gregorio C. Laconsay (+) ti Natividad, Pangasinan, manipud 1965 agingga a naital-o nga editorial director ti Liwayway Publishing, Inc. idi 1973. Nagtugaw nga editor ni Apo David D. Campañano (+) ti Burgos, Ilocos Norte manipud 1973 agingga a nagretiro idi 1978. Sinublat ni Apo Dionisio S. Bulong ti Sta. Teresita, Cagayan, ti timon idi 1978 agingga a nagretiro idi 2005. Idi agrikep ti Liwayway Publishing Inc. idi 2005, innala ti Manila Bulletin Publishing Corporation, agraman dagiti kakabsatna a magasin, ti Liwayway, Bisaya, ken Hiligaynon, ken ti aginaldaw a tabloid a Balita, iti ikubna, ket ni Apo Clesencio B. Rambaud ti Pinili, Ilocos Norte, ti impatugawda nga Associate Editor— a pinagbalinda a Managing Editor itay laeng nabiit.
Kadagitoy nga editor, lima ti nobelista, da Appo Casabar, Laconsay, Campañano, Bulong ken Rambaud. Dua ti mannaniw, da Appo Campañano ken Rambaud. Tallo ti nagsurat para iti komiks, da Appo Laconsay, Campañano, ken Rambaud (nga agsursurat pay laeng agingga ita). Nalaingda amin nga agsurat iti salaysay ken agipatarus manipud iti Tagalog ken Ingles.
Saludsodem, Ansuan: Ania, aya, ti maysa kadagiti sekreto ti panagtalinaed ti Bannawag a naandur iti uneg ti 75 a tawen? Ti kangrunaan a sungbatna daytoy: Lengguahe. Ti kinapateg ti nakayanakan a dila, ti nariingan a pagsasao, ken ti bileg a naitalimeng itoy, a nangsukog iti puon ti pakabuklan ti kinatao ken kinaasino ti puli ni Ilokano manipud punganay agingga iti agdama.
Naandur ken napigsa nga agnanayon ti Bannawag gapu ta adu ti mangay-ayat ken mangipatpateg iti lengguahe nga Iluko, a kas kadata. Ket nupay saan idi a mayad-adal ti Iluko kadagiti pagadalan, gapu ta tagibassiten dagiti edukador, ken ibilangda pay a lapped iti panangadal kadagiti ganggannaet a lengguahe a kas iti Ingles ken Tagalog, saan nga intulok dagiti managputar nga annak ti Amianan a maipaspasuli lattan ti lengguaheda. Kasta met nga intultuloy dagiti Ilokano a sinuportaran ti magasin a nakaisuratan ti lengguaheda. Sadino man a yan ni Ilokano iti lubong, itugtugotna ti lengguahena, ipagpampannakkelna, ken pabpabaknangenna. Ket babaen ti Bannawag ken dagiti sabsabali pay a pagiwarnak, magasin, libro, ken media a kas iti radio, maysa a nakabakbaknang a bagi ti Literatura Ilokana ti naparnuay.
Ania ti akem dagitoy a mannurat a nagtitinnulong ken nagtultuloy a nangted iti nakabakbaknang a padas nga inyallatiw ti Bannawag kadagiti mangbasbasa itoy? Ammoda man wenno saan, isuda dagiti nagpaay a maestro ken maestra iti nadumaduma a tay-ak ti pagsiriban. Iti kaadu ti pagsiriban nga imburay ti Bannawag kadagiti agbasbasa, iti unos ti 75 a tawen, a buklen ti tallo a kaputotan, nagbalin ti magasin nga ubbog ti saririt. Ansuan, awan ti makuna nga ignorante kadagiti agbasbasa iti Bannawag. Kasla napan nagadal iti maysa nga unibersidad iti linawas a panagbasbasana iti magasin. No di man makuna a kasla panagadal iti asignatura iti kolehio ti pannakailanad dagiti sarita, daniw, drama, nobela, salaysay, kolum, komiks, isu la nga isu ti pakabuklanda iti isip no agarinsaeddan a pagsiriban.
Ala man, padasenta man ngarud a binsabinsaen dagiti tay-ak ti pagsiriban nga iburay dagiti panidna. Ngem saantan nga umadayo, ania? Ipamaysata laengen ti kaaduan iti tay-ak ti Literatura Ilokana total nakalawlawa met dagiti pagsiriban a sakupenna.
Literatura
Iti benneg ti piksion (sarita ken nobela), drama, ken sarindaniw (epiko) ti pakabasaan kadagiti dramatiko a pannakaiparang dagiti paset ti pakasaritaan ti Filipinas. Dika kad’ nagkatkatawa, nagel-ellek, nagpungpungtot, nagsansaning-i, naglulua, nagrungaab, nagpampannakkel, Ansuan, kadagiti ragsak, liday, agum, pungtot, imon, ken dadduma pay a rikna a nagpasaran dagiti agbibiag kadagiti sarita ken nobela, drama ken sarindaniw? Iti panagbasam kadagitoy a klase ti sinuratan, maiparang kenka dagiti eksena ti historia, politika, ekonomia, mistisismo, supernatural, pantasia, science fiction, ken adu pay a pannakigasanggasat dagiti agbibiag.
Kangrunaanna, maliwliwaka iti panagbasam kadagiti linaon ti aglinawas a Bannawagmo. Ket maduktalam met ti kinaasinom, ti kina-Ilokanom, ken no apay a naidumdumaka unay kadagiti amin a Filipino, ken kadagiti sabsabali pay a nasional iti lubong.
Adda pakasaritaan ti maysa a puli a nangnangngeg laeng babaen ti dallot. Kas koma iti epiko a “Biag ni Lam-ang”. Awan ti makaibaga no kaano a naipasngay daytoy nga epiko, ngem idi sumangpet dagiti Kastila idi maika-16 a siglo, ninayonanda iti karakter a Kastila, sa kadagiti sao a “don” ken “donia”. Awan ti nagan ti ama ni Lam-ang, nupay adda met ngata iti orihinal a bersion, ket inikkan dagiti Kastila— Don Juan. Naited ti pammadayaw ken ni Pedro Bucaneg (ti nabukaan nga Itneg) ti pannakaisurat ti epiko a Lam-ang. Adda kad’ pay mangidaldallot iti epiko? Ipalubostay kadi a mapukaw lattan daytoy naindaklan a tawid? Nai-Bannawag dagiti bersion da Dekano Leopoldo Y. Yabes ken Dr. Maximo Ramos, Sr. Kasta met a nangsurat iti Master’s Thesis ni Apo Lesley Bauzon a pinauluanna iti “Lam-ang in Transition”.
Nangnangegmon, Ansuan, ti pasintawi da Angalo ken Aran, dua a higante a naidaw-as ken naginnayat iti Ilokandia idi un-unana a tiempo? Agasem, pagat-lipaylipayda laeng dagiti niog. Naparnuay dagiti sukog-suso ni Aran iti igid ti baybay ti Santa Maria, Ilocos Sur, ti tugot ni Angalo iti bantay, ken ti nakalawlawa a nagdissuan ti mabagbagi ni Aran iti kabatuan ti bantay idi sakruyen ni Angalo ngem kellaat a nagpilko dagiti tumengna. Daytoy ti ababa a sarindaniw a “Da Angalo ken Aran” ni Dr. Godofredo S. Reyes a nai-Bannawag idi dekada 1960.
No mapantayo iti benneg ti historikal a drama, iparang ti dua a sarsuela ni Luz Flores Bello, ti “Kapitan Juan de Salcedo ken Prinsesa Indarapatra (Lirio ken Espada)” wenno ayan-ayat da Kapitan Salcedo ken ti prinsesa ti Tondo, ken ti “Dua nga Ayat ni Gabriela” wenno ti pakasaritaan ni Gabriela Silang idi balasang ken adda pay laeng iti poder ti padi a nangpadakkel kenkuana, ken dagiti dua a lallaki iti pusona. Idi dekada 1970 a naipablaak dagitoy.
Maipapan met iti pasintawi ti namunganayen ti ili a Galimuyod, Ilocos Sur, pinutar ni Apo Reynaldo A. Duque ti atiddog a dramana, ti “Gali ken Muyod” a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Maysa a nobela ken maysa a sarindaniw ti sinurat ni Apo Leon C.. Pichay para iti Bannawag idi dekada 1960: ti “Emma Amor”, nobela maipapan iti napintas nga Ilokana a nakigasanggasat iti ruar ti Filipinas idi panawen ti Kastila; ken ti sarindanw a “Baladaw ken Espada”, maipapan iti yaalsa dagiti Cagayano kontra Kastila.
Pinadas met ni Meliton Gal. Brillantes a biniag ti pasintawi (leyenda) da Biuag ken Malan-a, agpada a naisangsangayan ti pigsada a Cagayano, iti isu met laeng a paulo ti nobelana, a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Di met nagpaudi ni Bernardino Alzate. Sinuratna ti maipapan iti Alsa Masa dagiti Abrenio kontra dagiti Kastila idi maika-18 a siglo.
Kadagiti nobelistatayo, ni Atty. Arsenio T. Ramel, Jr. ti nangpadas a nangestoria kadagiti naglabasan dagiti Ilokano ken natibo ti Cordillera, manipud iti nobelana a “Ti Maingel ti Kabambantayan” (1955-56), a napasamak kadagiti Ifugao sakbay a dimteng dagiti Kastila, panagdappat dagiti Ilokano iti tanap ti Cagayan idi panawen dagiti Kastila ken ti rebolusion, ti isasangpet dagiti Amerikano, sa dagiti Hapon, agingga iti panawen dagiti Huk. Agarup duapulo a nobela ti nangilanadanna iti dakkel a planona a mangiparang iti historia ti Fiipinas.
Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Gob. Eliseo Quirino, ti “Dagudog” a nai-Bannawag idi dekada 1960? Maipapan daytoy iti biag ni Padre Jose Burgos idiay Vigan, dagiti pasamak a nangiturong iti rebolusion.
Sakbay daytoy a nobela, impablaaken ti Bannawag (dekada 1950) dagiti nobela ni Dr. Jose Rizal, ti “Noli Me Tangere” (Di Nak Sagiden) ken ti “El Filibusterismo”, a nangiparang iti kasasaad ti Filipinas idi panawenna, ken ti singasing a mapasamak a rebolusion. Agpada nga impatarus ni Apo Santiago Fonacier dagitoy.
Adda met nobela ni Gregoro C. Laconsay, ti “Rebelde”, a nai-Bannawag idi 1957. Maipapan daytoy iti maysa a grupo a rebelde a Filipino a kumontra kadagiti Kastila.
Kalpasan laeng ti WWII, nangsurat ni Dr. Hermogenes F. Belen iti dua a nobela, “Dagiti Balud” (dekada 1940), a sinaruno ti “Nadaraan a Linnaaw” (dekada 1960), agpada a nangiparang iti pannakibakal dagiti gerilia kontra Hapones.
Tallo met a nobela ti sinurat ni Constante C. Casabar maipapan iti napasamak kadagiti agtutubo ti Ilocos Sur, sakbay, kabayatan, ken kalpasan ti gubat. Napauluan dagitoy iti “Ti Bessang ti Bantay Bakes”, (1958-59), “A Kas Met iti Pammakawanmi”, (1960-61), ken “Puon ti Lunod” (1961). Nai-Bannawag amin dagitoy.
“Sakramento” ti paulo ti nobela ni Gregorio C. Laconsay maipapan met iti gubat ken ti epekto daytoy iti agassawa, a nai-Bannawag idi dekada 1950.
Sinurot dagiti managputar nga Ilokano ti pannakigasanggasat dagiti kailianda iti Mindanao, Hawaii ken America ken sabsabali pay a paset ti lubong.
Dua a nobela ni Dr. Belen maipapan iti pannakilangen ni Ilokano kadagiti Muslim, kas iti “Datu Kiram” (dekada 1950) ken “Sultan Kumar” (dekada 1960).
Paraipus iti panangraraut dagiti pirata a Muslim iti Kailokuan, maysa a nobela ni Apo D. D. Campañano, ti “Anak ti Tirong”, maipapan iti putot ti pirata a nayanak iti Ilokos. Naipablaak idi dekada 1950.
Maysa a nobela ni Dr. Marcelino A. Foronda, Jr., ti “Dagiti Ramut iti Ganggannaet” (dekada 1960) ti nangwarwar iti panangsapsapul ti maysa nga eskolar nga Ilokano iti amana idiay Estados Unidos.
Tinaming met ni Mario A. Albalos kadagiti nobelana dagiti parikut a naglasatan dagiti Ilokano a migrante iti Hawaii a nai-Bannawag idi dekada 1970.
Maipapan met iti pannakigasanggasat ni Ilokano a soldado iti Europa dagiti nobela ni Artemio Ignacio, a naipablaak idi dekada 1990 ken pakpakauna ti tawen 2000.
Iti kasumbangir ti panagpapanaw, adda met nobela maipapan iti panagsubli, kas koma ti landing ken balikbayan. Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Apo Jose A. Bragado, ti “Saringit” a nai-Bannawag idi 1966? Maipapan daytoy iti lakay nga umay mangasawa (mangilanding ti awagda idi) iti yawidna koma idiay Hawaii, ngem ti met kaanakanna ti nakaasawa.
Ita, ania dagiti nabasam a nobela a nangtratar iti politika iti Filipinas? Nabileg dagiti nobela ni Casabar itoy a tay-ak, kas koma iti “Bit-ang” (1961) ken “Balangkantis” (1964) a nangtratar iti nasaem a kasasaad dagiti ordinario nga umili iti ima dagiti agtuturay.
Napalalo met ti panangiladawan ni Celso A. Carunungan ti kinadakes ti maysa a senador iti nobelana a “Senador Sin Principio” a naipablaak idi dekada 1960.
Ala, ket adda met ti dua a nobela ni Apo Bragado maipapan ken ni “Kongresman Pitong 1 & 2” a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Adda idi nobela ni Apo Laconsay maipapan iti panangpanggep a mangpapatay iti situtugaw a Presidente a nai-Bannawag idi dekada 1970.
Mapanta man, Ansuan, iti isports wenno boksing. Malagipmo pay ti “Fighting Pogi, 1 & 2” ni Apo Dionisio S. Bulong? Adu met ti maadal kadagitioy a nobela maipapan iti panangdebelop iti maysa a tsampion uray taga-barbario laeng. Pinasarunuan pay ni Apo Bulong iti nobelana, nga isports met laeng, ngem kadagitay manok a para tadi, sa nobela manen maipapan kadagiti kumakanta iti bassit a klab, ‘tay “Matayakon, Rosing”. Kaay-ayom dagitoy a nobela ta no basbasaemon, malipatam la ketdi ti bannogmo a nagtalon, saan?
Ania met ngay dagiti nobela maipapan iti mitolohia, supernatural, science fiction, ken mistisismo wenno okulto?
Malagipmo pay dagiti nobela ni Nemesio Caravana idi dekada 1940-1950, a nangrugi iti “Nagbutbutngan ti Sierra Madre” a sinaruno pay ti “Singin ti Sinukuan”, “Daraga ti Mayon”, “Mutia ti Taal”, ken tallo pay a nobela a kasilpo dagitoy nadakanat? Dagitoy ti nangted iti imahinasion dagiti ubbing nga agbalinto a mannurat iti dekada 1960. Adu nga aspeto ti mitolohia ni Filipino ti nadakamat kadagitoy a nobela.
Mistisimo ken okulto? Nalipatamon ti nobela a “Tomana” (dekada 1970) ni JSP HidalgoJr.? Maipapan daytoy iti masakbayan pay laeng, kalpasan nga agbaliw ti axis ti Daga, ken no kasano a madebelop ti Tao manipud iti ordinario agingga nga agbalin a superman.
Nangsurat met ni Cecilio V. Gasmen ti horror-science fiction a pinauluanna iti “Ti Kumaw ti Santo Tomas” a nai-Bannawag idi dekada 1970.
World Literature? Ay, adu a naindaklan a literatura ti lubong ti nabasam iti Bannawag, ala. Malagipmo ti “Jim” (Treasure Island) ni Robert Louis Stevenson? Sa ti patarus ti “The Four Horsemen of the Apocalypse” (Apokalipsis) ni Vicente Blasco Ibanez? Wenno ti “Ramona” ni Helen Hunt Jackson? No sarita met, addad’ta ti patarus ti “The Gold Bug” ni Edgar Allan Poe, sa maysa a sarita ni Guy de Mauppasant, ken nakaad-adu a paset (excerpt) dagiti pamoso a nobela. Ni Apo Guillermo R. Andaya ti nagipatarus kadagitoy para iti Bannawag idi dekada 1960.
Idi dekada 1940 agingga iti dekada 1950, malagipmo, Ansuan, ti naiserye a “Sarsarita idi Ugma” manipud iti World Literature? Patarus ni Apo Severino Reyes (Lola Basyang) dagitoy. Idi maibusen dagiti patarus, intuloy dagiti Ilokano a mannurat ti nagputar kadagiti orihinal a sarsarita agingga nga insardeng ni Casabar, ti editor, ti agipablaak.
Sex Education
Iti daytoy a tay-ak, ni Manong Greg Laconsay ti akinteritorio. Idi agtugaw nga editor ti Bannawag, kinunana: “Apay nga ilimlimedtayo ti sex kadagiti umili? Ket saan laeng a napintas a banag ti sex. Naganas ken naimas pay a potahe!” Dayta, no mano a tawen a sinursuratna ti nagkaadu nga anggulo ti sex a napakuyogan pay kadagiti sexy a ladawan, sa kalpasanna, inlibrona dagitoy, ngem iti Filipino a bersion.
Salun-at
Ni met Dr. Godofredo S. Reyes ti akinteritorio itoy a tay-ak, iti kolumna a “Ti Salun-atyo”. No mano met a tawen a sinungsungbatanna dagiti saludsod dagiti readers maipapan kadagiti parikutda iti salun-at. Ket inlibrona met dagitoy a balakadna iti isu met laeng a paulo. Pagsayaatanna, idi agsardeng ni Dr. Reyes nga agsurat, naawis ti Bannawag da agkasimpungalan a Drs. Generaldo ken Lornalyn Maylem, iti kolumda a “Dear Doc”.
Malaksid kadagitoy a kolum, no kua, adda dagiti mai-Bannawag a salaysay a mangdakamat kadagiti agas a herbal. Sabali laeng met dagiti maipapan iti nakakaskasdaaw a panagagas dagiti baglan ken mistiko a kasumbangir ti medical doctor.
Agrikultura
Malagipmo ni Zac B. Sarian a kolumnista iti Bannawag (“Padasem Daytoy, Kailian”) maipapan iti agrikultura? Balik-Bannawag ni Apo Zac. Kinapudnona, no malagipmo, Ansuan, nagsursuraten ni Apo Zac idi Bannawag idi dekada 1960. Adu ti nasursuro dagiti mannalon kenkuana, a kas manen ita, nangruna iti panagnegosio.
Kakibin ti kolum ni Apo Zac ti kolum ni Dr. Jim P. Domingo, ti “Saludsodem ken ni Manong Jim”. Ania, Ansuan, adda met la dagam a pangipakatanta kadagiti balakad dagitoy dua nga eksperto?
Linteg
Idi dekada 1950, ni Apo Hues Mario Chanco ti mangmangted kadagiti legal a balakad babaen ti kolumna nga “Iti Imatang ti Linteg”. Naisardeng daytoy idi pumusay ti hues. Ita, ni Atty. Nole Lansangan (“Dear Attorney”) ti agdama a legal counsel dagiti agparikut iti kalinteganda a legal.
Panagtagibalay
Ala, malagipmo met ti kolum ni Aling Charing ti “Aglutotayo” iti Bannawag manipud dekada 1950 agingga iti dekada 1970? Kunak ket! Dagiti nalaing a mangan a kas kadata, paboritota dayta a benneg. Ita, itultuloy ni Ading Liday T. Segundo daytoy a benneg babaen ti “Aglutotayo”. A supsuportaran met ti kolum ni Elizabeth Madarang-Raquel iti kolumna a “Tips wenno tarabay iti pagtaengan, salun-at ken dadduma pay.”
Malutluto, Maib-ibus
Asino koma ti makalipat itoy a kolum ni Apo Arturo Madriaga Padua? No diak mariro, Ansuan, idi pay dekada 1960 a nangrugi daytoy. Sa naisardeng idi mapan idiay USA ni Apo Art. Idi agsubli idi eleksion ti 1991, intuloyna manen ti nagsurat. Ania ti sekreto daytoy a kolum no apay a magusgustuan dagiti readers ti Bannawag? Adu ti pakpakatawana ngem namsek met kadagiti impormasion iti nadumaduma a mapaspasamak iti aglawlawtayo.
Dagiti Salaysay
Malaksid kadagiti pagsiriban a matawingmo, Ansuan, iti Literatura Ilokana, nakaad-adu nga impormasion ti ited kenka dagiti salaysay. Kasla bubon a di maatianan, kunada man, dagiti panid ti Bannawag a pagtaudan iti ammo kadagiti pisikal ken espiritual a bambanag iti rabaw ti daga, lokal man wenno internasional.
Ni Jose Abletez ti malaglagipta, ania, Ansuan, a nagaget nga agsursurat kadagiti salaysay a mapaspasamak iti lokal ken ganggannaet, iti nadumaduma a topiko. Analitikal dagiti salaysayna isu a makatulongda iti naun-uneg a pannakaawatmo iti banag nga ibagbagana. Ni Neyo Valdez ti simmukat kenkuana itoy a pangted.
ALA, nakurang ti tiempo a manglagip kadagiti adu a linaon ti Bannawagtayo iti unos ti 75 a tawen. Ngem daytoy ti siertok, Ansuan, gapu iti patinayon a panagbasbasam iti Bannawag, kurang laengen ti diploma a mangpasingked iti adu a natawingmo nga adal itoy a magasin, wenno iti awaganta man laengen nga Unibersidad ti Bannawag.—O
(Iti uneg ti 36 a tawen manipud idi 1961, nagpaay ni JSPH, Jr. iti Bannawag iti nadumaduma a takem: Proofreader ken Editor ti Dandaniw, sa Editor ti Literatura, sa Managing Editor agingga iti panagretirona idi 1997.—Editor.)
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, panid 6-7,40.)
Ni JUAN S.P. HIDALGO, JR.
SAKBAY ti amin, Ansuan, kablaawanta man ti BANNAWAG iti, “Naragsak a Maika-75 a Panagkasangaymo! Sapay koma ta madanonmonto ti Umuna a Panagsentenialmo! Agbiagka, Bannawag!”
Asino kad’ ti mangipagarup a madanon ti Bannawag ti kasta nga edad? No tao koma ti Bannawag, ania, ay, ket adu ti ubannan, a, iti ulo, kiday, kilikili, ken takiagna.
Ammom kadi a dandani la di naipasngay ti Bannawag? Idi main-inaw pay laeng, kuna daydi akinkukua kadagiti magasin a Liwayway, Bisaya ken Hiligaynon: “Gumatang kadi met dagiti Ilokano iti magasin? No timmangken a kuripot dagita a tattao.” Ngem naallukoy met laeng dagiti Ilokano a mannurat nga awan dakesna no padasenda ti mangiruar iti uppat nga isyu a kas pamadasan. No bassit laeng ti malako a, siempre, pakalugian ti negosiante, isardengda a dagus. Ti imasna, nalako amin a kopia nga immalditda. Kas itay kunadan, no makita ‘toy managsida iti saluyot a pagsayaatanna ti pangigastosanna iti sigsiglotenna, dagdagusenna a bukraan ti siniglotanna.
Dayta, naan-anayen a Diamante ti Bannawag. A no bidingbidingen dagiti nadumaduma a tikap kadagiti sikiganna, makita dagiti agduduma a rimat, agduduma a maris, ta tiliwenda ngarud amin a lawag a pakaisaranganda.
Ti pakabuklanna, Ansuan, ti nakagupgopan ti 75 a tawen manipud 1934 a pannakaipasngayna agingga iti 2009 nga agdama. Ket dagiti di mabilang a tikap kadagiti sikiganna isuda dagiti rinibu a bilang, ket dagiti di mabilang a rimat ken maris isuda met dagiti pagsiriban nga impaayna kadagiti mangbasbasa a kas kadata.
Walo nga editor, Ansuan, a padapada a malalaki nga Ilokanista, nasaririt, naanus, nagaget, ken mannakaawat, ti nagsisinnublat a nangtimon iti panagdaliasatna iti pito ket gudua a dekada iti pakasaritaan ti Filipinas. Ken agarup sangaribu met a mannurat ken pintor iti Filipinas ken ganggannaet ti nagtitinnulong a nangpangayed kadagiti linaon dagiti panidna.
Asino dagitoy nga editorna a padapada nga annak ti Amianan? Umuna unay ni Apo Magdaleno A. Abaya (+) ti Candon, Ilocos Sur manipud 1934 agingga a bimtak ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan. Maikadua ni Apo Benjamin C. Gray (+) ti Candon met laeng, kalpasan ti gubat, 1946 agingga iti 1949. Sinublat ni Atty. Narciso F. Gapusan (+) ti Santiago, Isabela, manipud 1949 agingga iti 1961. Simmaruno ni Apo Constante C. Casabar (+) ti Narvacan, Ilocos Sur, manipud 1961 agingga iti 1965. Sinublat ni Apo Gregorio C. Laconsay (+) ti Natividad, Pangasinan, manipud 1965 agingga a naital-o nga editorial director ti Liwayway Publishing, Inc. idi 1973. Nagtugaw nga editor ni Apo David D. Campañano (+) ti Burgos, Ilocos Norte manipud 1973 agingga a nagretiro idi 1978. Sinublat ni Apo Dionisio S. Bulong ti Sta. Teresita, Cagayan, ti timon idi 1978 agingga a nagretiro idi 2005. Idi agrikep ti Liwayway Publishing Inc. idi 2005, innala ti Manila Bulletin Publishing Corporation, agraman dagiti kakabsatna a magasin, ti Liwayway, Bisaya, ken Hiligaynon, ken ti aginaldaw a tabloid a Balita, iti ikubna, ket ni Apo Clesencio B. Rambaud ti Pinili, Ilocos Norte, ti impatugawda nga Associate Editor— a pinagbalinda a Managing Editor itay laeng nabiit.
Kadagitoy nga editor, lima ti nobelista, da Appo Casabar, Laconsay, Campañano, Bulong ken Rambaud. Dua ti mannaniw, da Appo Campañano ken Rambaud. Tallo ti nagsurat para iti komiks, da Appo Laconsay, Campañano, ken Rambaud (nga agsursurat pay laeng agingga ita). Nalaingda amin nga agsurat iti salaysay ken agipatarus manipud iti Tagalog ken Ingles.
Saludsodem, Ansuan: Ania, aya, ti maysa kadagiti sekreto ti panagtalinaed ti Bannawag a naandur iti uneg ti 75 a tawen? Ti kangrunaan a sungbatna daytoy: Lengguahe. Ti kinapateg ti nakayanakan a dila, ti nariingan a pagsasao, ken ti bileg a naitalimeng itoy, a nangsukog iti puon ti pakabuklan ti kinatao ken kinaasino ti puli ni Ilokano manipud punganay agingga iti agdama.
Naandur ken napigsa nga agnanayon ti Bannawag gapu ta adu ti mangay-ayat ken mangipatpateg iti lengguahe nga Iluko, a kas kadata. Ket nupay saan idi a mayad-adal ti Iluko kadagiti pagadalan, gapu ta tagibassiten dagiti edukador, ken ibilangda pay a lapped iti panangadal kadagiti ganggannaet a lengguahe a kas iti Ingles ken Tagalog, saan nga intulok dagiti managputar nga annak ti Amianan a maipaspasuli lattan ti lengguaheda. Kasta met nga intultuloy dagiti Ilokano a sinuportaran ti magasin a nakaisuratan ti lengguaheda. Sadino man a yan ni Ilokano iti lubong, itugtugotna ti lengguahena, ipagpampannakkelna, ken pabpabaknangenna. Ket babaen ti Bannawag ken dagiti sabsabali pay a pagiwarnak, magasin, libro, ken media a kas iti radio, maysa a nakabakbaknang a bagi ti Literatura Ilokana ti naparnuay.
Ania ti akem dagitoy a mannurat a nagtitinnulong ken nagtultuloy a nangted iti nakabakbaknang a padas nga inyallatiw ti Bannawag kadagiti mangbasbasa itoy? Ammoda man wenno saan, isuda dagiti nagpaay a maestro ken maestra iti nadumaduma a tay-ak ti pagsiriban. Iti kaadu ti pagsiriban nga imburay ti Bannawag kadagiti agbasbasa, iti unos ti 75 a tawen, a buklen ti tallo a kaputotan, nagbalin ti magasin nga ubbog ti saririt. Ansuan, awan ti makuna nga ignorante kadagiti agbasbasa iti Bannawag. Kasla napan nagadal iti maysa nga unibersidad iti linawas a panagbasbasana iti magasin. No di man makuna a kasla panagadal iti asignatura iti kolehio ti pannakailanad dagiti sarita, daniw, drama, nobela, salaysay, kolum, komiks, isu la nga isu ti pakabuklanda iti isip no agarinsaeddan a pagsiriban.
Ala man, padasenta man ngarud a binsabinsaen dagiti tay-ak ti pagsiriban nga iburay dagiti panidna. Ngem saantan nga umadayo, ania? Ipamaysata laengen ti kaaduan iti tay-ak ti Literatura Ilokana total nakalawlawa met dagiti pagsiriban a sakupenna.
Literatura
Iti benneg ti piksion (sarita ken nobela), drama, ken sarindaniw (epiko) ti pakabasaan kadagiti dramatiko a pannakaiparang dagiti paset ti pakasaritaan ti Filipinas. Dika kad’ nagkatkatawa, nagel-ellek, nagpungpungtot, nagsansaning-i, naglulua, nagrungaab, nagpampannakkel, Ansuan, kadagiti ragsak, liday, agum, pungtot, imon, ken dadduma pay a rikna a nagpasaran dagiti agbibiag kadagiti sarita ken nobela, drama ken sarindaniw? Iti panagbasam kadagitoy a klase ti sinuratan, maiparang kenka dagiti eksena ti historia, politika, ekonomia, mistisismo, supernatural, pantasia, science fiction, ken adu pay a pannakigasanggasat dagiti agbibiag.
Kangrunaanna, maliwliwaka iti panagbasam kadagiti linaon ti aglinawas a Bannawagmo. Ket maduktalam met ti kinaasinom, ti kina-Ilokanom, ken no apay a naidumdumaka unay kadagiti amin a Filipino, ken kadagiti sabsabali pay a nasional iti lubong.
Adda pakasaritaan ti maysa a puli a nangnangngeg laeng babaen ti dallot. Kas koma iti epiko a “Biag ni Lam-ang”. Awan ti makaibaga no kaano a naipasngay daytoy nga epiko, ngem idi sumangpet dagiti Kastila idi maika-16 a siglo, ninayonanda iti karakter a Kastila, sa kadagiti sao a “don” ken “donia”. Awan ti nagan ti ama ni Lam-ang, nupay adda met ngata iti orihinal a bersion, ket inikkan dagiti Kastila— Don Juan. Naited ti pammadayaw ken ni Pedro Bucaneg (ti nabukaan nga Itneg) ti pannakaisurat ti epiko a Lam-ang. Adda kad’ pay mangidaldallot iti epiko? Ipalubostay kadi a mapukaw lattan daytoy naindaklan a tawid? Nai-Bannawag dagiti bersion da Dekano Leopoldo Y. Yabes ken Dr. Maximo Ramos, Sr. Kasta met a nangsurat iti Master’s Thesis ni Apo Lesley Bauzon a pinauluanna iti “Lam-ang in Transition”.
Nangnangegmon, Ansuan, ti pasintawi da Angalo ken Aran, dua a higante a naidaw-as ken naginnayat iti Ilokandia idi un-unana a tiempo? Agasem, pagat-lipaylipayda laeng dagiti niog. Naparnuay dagiti sukog-suso ni Aran iti igid ti baybay ti Santa Maria, Ilocos Sur, ti tugot ni Angalo iti bantay, ken ti nakalawlawa a nagdissuan ti mabagbagi ni Aran iti kabatuan ti bantay idi sakruyen ni Angalo ngem kellaat a nagpilko dagiti tumengna. Daytoy ti ababa a sarindaniw a “Da Angalo ken Aran” ni Dr. Godofredo S. Reyes a nai-Bannawag idi dekada 1960.
No mapantayo iti benneg ti historikal a drama, iparang ti dua a sarsuela ni Luz Flores Bello, ti “Kapitan Juan de Salcedo ken Prinsesa Indarapatra (Lirio ken Espada)” wenno ayan-ayat da Kapitan Salcedo ken ti prinsesa ti Tondo, ken ti “Dua nga Ayat ni Gabriela” wenno ti pakasaritaan ni Gabriela Silang idi balasang ken adda pay laeng iti poder ti padi a nangpadakkel kenkuana, ken dagiti dua a lallaki iti pusona. Idi dekada 1970 a naipablaak dagitoy.
Maipapan met iti pasintawi ti namunganayen ti ili a Galimuyod, Ilocos Sur, pinutar ni Apo Reynaldo A. Duque ti atiddog a dramana, ti “Gali ken Muyod” a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Maysa a nobela ken maysa a sarindaniw ti sinurat ni Apo Leon C.. Pichay para iti Bannawag idi dekada 1960: ti “Emma Amor”, nobela maipapan iti napintas nga Ilokana a nakigasanggasat iti ruar ti Filipinas idi panawen ti Kastila; ken ti sarindanw a “Baladaw ken Espada”, maipapan iti yaalsa dagiti Cagayano kontra Kastila.
Pinadas met ni Meliton Gal. Brillantes a biniag ti pasintawi (leyenda) da Biuag ken Malan-a, agpada a naisangsangayan ti pigsada a Cagayano, iti isu met laeng a paulo ti nobelana, a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Di met nagpaudi ni Bernardino Alzate. Sinuratna ti maipapan iti Alsa Masa dagiti Abrenio kontra dagiti Kastila idi maika-18 a siglo.
Kadagiti nobelistatayo, ni Atty. Arsenio T. Ramel, Jr. ti nangpadas a nangestoria kadagiti naglabasan dagiti Ilokano ken natibo ti Cordillera, manipud iti nobelana a “Ti Maingel ti Kabambantayan” (1955-56), a napasamak kadagiti Ifugao sakbay a dimteng dagiti Kastila, panagdappat dagiti Ilokano iti tanap ti Cagayan idi panawen dagiti Kastila ken ti rebolusion, ti isasangpet dagiti Amerikano, sa dagiti Hapon, agingga iti panawen dagiti Huk. Agarup duapulo a nobela ti nangilanadanna iti dakkel a planona a mangiparang iti historia ti Fiipinas.
Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Gob. Eliseo Quirino, ti “Dagudog” a nai-Bannawag idi dekada 1960? Maipapan daytoy iti biag ni Padre Jose Burgos idiay Vigan, dagiti pasamak a nangiturong iti rebolusion.
Sakbay daytoy a nobela, impablaaken ti Bannawag (dekada 1950) dagiti nobela ni Dr. Jose Rizal, ti “Noli Me Tangere” (Di Nak Sagiden) ken ti “El Filibusterismo”, a nangiparang iti kasasaad ti Filipinas idi panawenna, ken ti singasing a mapasamak a rebolusion. Agpada nga impatarus ni Apo Santiago Fonacier dagitoy.
Adda met nobela ni Gregoro C. Laconsay, ti “Rebelde”, a nai-Bannawag idi 1957. Maipapan daytoy iti maysa a grupo a rebelde a Filipino a kumontra kadagiti Kastila.
Kalpasan laeng ti WWII, nangsurat ni Dr. Hermogenes F. Belen iti dua a nobela, “Dagiti Balud” (dekada 1940), a sinaruno ti “Nadaraan a Linnaaw” (dekada 1960), agpada a nangiparang iti pannakibakal dagiti gerilia kontra Hapones.
Tallo met a nobela ti sinurat ni Constante C. Casabar maipapan iti napasamak kadagiti agtutubo ti Ilocos Sur, sakbay, kabayatan, ken kalpasan ti gubat. Napauluan dagitoy iti “Ti Bessang ti Bantay Bakes”, (1958-59), “A Kas Met iti Pammakawanmi”, (1960-61), ken “Puon ti Lunod” (1961). Nai-Bannawag amin dagitoy.
“Sakramento” ti paulo ti nobela ni Gregorio C. Laconsay maipapan met iti gubat ken ti epekto daytoy iti agassawa, a nai-Bannawag idi dekada 1950.
Sinurot dagiti managputar nga Ilokano ti pannakigasanggasat dagiti kailianda iti Mindanao, Hawaii ken America ken sabsabali pay a paset ti lubong.
Dua a nobela ni Dr. Belen maipapan iti pannakilangen ni Ilokano kadagiti Muslim, kas iti “Datu Kiram” (dekada 1950) ken “Sultan Kumar” (dekada 1960).
Paraipus iti panangraraut dagiti pirata a Muslim iti Kailokuan, maysa a nobela ni Apo D. D. Campañano, ti “Anak ti Tirong”, maipapan iti putot ti pirata a nayanak iti Ilokos. Naipablaak idi dekada 1950.
Maysa a nobela ni Dr. Marcelino A. Foronda, Jr., ti “Dagiti Ramut iti Ganggannaet” (dekada 1960) ti nangwarwar iti panangsapsapul ti maysa nga eskolar nga Ilokano iti amana idiay Estados Unidos.
Tinaming met ni Mario A. Albalos kadagiti nobelana dagiti parikut a naglasatan dagiti Ilokano a migrante iti Hawaii a nai-Bannawag idi dekada 1970.
Maipapan met iti pannakigasanggasat ni Ilokano a soldado iti Europa dagiti nobela ni Artemio Ignacio, a naipablaak idi dekada 1990 ken pakpakauna ti tawen 2000.
Iti kasumbangir ti panagpapanaw, adda met nobela maipapan iti panagsubli, kas koma ti landing ken balikbayan. Malagipmo pay, Ansuan, ti nobela ni Apo Jose A. Bragado, ti “Saringit” a nai-Bannawag idi 1966? Maipapan daytoy iti lakay nga umay mangasawa (mangilanding ti awagda idi) iti yawidna koma idiay Hawaii, ngem ti met kaanakanna ti nakaasawa.
Ita, ania dagiti nabasam a nobela a nangtratar iti politika iti Filipinas? Nabileg dagiti nobela ni Casabar itoy a tay-ak, kas koma iti “Bit-ang” (1961) ken “Balangkantis” (1964) a nangtratar iti nasaem a kasasaad dagiti ordinario nga umili iti ima dagiti agtuturay.
Napalalo met ti panangiladawan ni Celso A. Carunungan ti kinadakes ti maysa a senador iti nobelana a “Senador Sin Principio” a naipablaak idi dekada 1960.
Ala, ket adda met ti dua a nobela ni Apo Bragado maipapan ken ni “Kongresman Pitong 1 & 2” a nai-Bannawag idi dekada 1980.
Adda idi nobela ni Apo Laconsay maipapan iti panangpanggep a mangpapatay iti situtugaw a Presidente a nai-Bannawag idi dekada 1970.
Mapanta man, Ansuan, iti isports wenno boksing. Malagipmo pay ti “Fighting Pogi, 1 & 2” ni Apo Dionisio S. Bulong? Adu met ti maadal kadagitioy a nobela maipapan iti panangdebelop iti maysa a tsampion uray taga-barbario laeng. Pinasarunuan pay ni Apo Bulong iti nobelana, nga isports met laeng, ngem kadagitay manok a para tadi, sa nobela manen maipapan kadagiti kumakanta iti bassit a klab, ‘tay “Matayakon, Rosing”. Kaay-ayom dagitoy a nobela ta no basbasaemon, malipatam la ketdi ti bannogmo a nagtalon, saan?
Ania met ngay dagiti nobela maipapan iti mitolohia, supernatural, science fiction, ken mistisismo wenno okulto?
Malagipmo pay dagiti nobela ni Nemesio Caravana idi dekada 1940-1950, a nangrugi iti “Nagbutbutngan ti Sierra Madre” a sinaruno pay ti “Singin ti Sinukuan”, “Daraga ti Mayon”, “Mutia ti Taal”, ken tallo pay a nobela a kasilpo dagitoy nadakanat? Dagitoy ti nangted iti imahinasion dagiti ubbing nga agbalinto a mannurat iti dekada 1960. Adu nga aspeto ti mitolohia ni Filipino ti nadakamat kadagitoy a nobela.
Mistisimo ken okulto? Nalipatamon ti nobela a “Tomana” (dekada 1970) ni JSP HidalgoJr.? Maipapan daytoy iti masakbayan pay laeng, kalpasan nga agbaliw ti axis ti Daga, ken no kasano a madebelop ti Tao manipud iti ordinario agingga nga agbalin a superman.
Nangsurat met ni Cecilio V. Gasmen ti horror-science fiction a pinauluanna iti “Ti Kumaw ti Santo Tomas” a nai-Bannawag idi dekada 1970.
World Literature? Ay, adu a naindaklan a literatura ti lubong ti nabasam iti Bannawag, ala. Malagipmo ti “Jim” (Treasure Island) ni Robert Louis Stevenson? Sa ti patarus ti “The Four Horsemen of the Apocalypse” (Apokalipsis) ni Vicente Blasco Ibanez? Wenno ti “Ramona” ni Helen Hunt Jackson? No sarita met, addad’ta ti patarus ti “The Gold Bug” ni Edgar Allan Poe, sa maysa a sarita ni Guy de Mauppasant, ken nakaad-adu a paset (excerpt) dagiti pamoso a nobela. Ni Apo Guillermo R. Andaya ti nagipatarus kadagitoy para iti Bannawag idi dekada 1960.
Idi dekada 1940 agingga iti dekada 1950, malagipmo, Ansuan, ti naiserye a “Sarsarita idi Ugma” manipud iti World Literature? Patarus ni Apo Severino Reyes (Lola Basyang) dagitoy. Idi maibusen dagiti patarus, intuloy dagiti Ilokano a mannurat ti nagputar kadagiti orihinal a sarsarita agingga nga insardeng ni Casabar, ti editor, ti agipablaak.
Sex Education
Iti daytoy a tay-ak, ni Manong Greg Laconsay ti akinteritorio. Idi agtugaw nga editor ti Bannawag, kinunana: “Apay nga ilimlimedtayo ti sex kadagiti umili? Ket saan laeng a napintas a banag ti sex. Naganas ken naimas pay a potahe!” Dayta, no mano a tawen a sinursuratna ti nagkaadu nga anggulo ti sex a napakuyogan pay kadagiti sexy a ladawan, sa kalpasanna, inlibrona dagitoy, ngem iti Filipino a bersion.
Salun-at
Ni met Dr. Godofredo S. Reyes ti akinteritorio itoy a tay-ak, iti kolumna a “Ti Salun-atyo”. No mano met a tawen a sinungsungbatanna dagiti saludsod dagiti readers maipapan kadagiti parikutda iti salun-at. Ket inlibrona met dagitoy a balakadna iti isu met laeng a paulo. Pagsayaatanna, idi agsardeng ni Dr. Reyes nga agsurat, naawis ti Bannawag da agkasimpungalan a Drs. Generaldo ken Lornalyn Maylem, iti kolumda a “Dear Doc”.
Malaksid kadagitoy a kolum, no kua, adda dagiti mai-Bannawag a salaysay a mangdakamat kadagiti agas a herbal. Sabali laeng met dagiti maipapan iti nakakaskasdaaw a panagagas dagiti baglan ken mistiko a kasumbangir ti medical doctor.
Agrikultura
Malagipmo ni Zac B. Sarian a kolumnista iti Bannawag (“Padasem Daytoy, Kailian”) maipapan iti agrikultura? Balik-Bannawag ni Apo Zac. Kinapudnona, no malagipmo, Ansuan, nagsursuraten ni Apo Zac idi Bannawag idi dekada 1960. Adu ti nasursuro dagiti mannalon kenkuana, a kas manen ita, nangruna iti panagnegosio.
Kakibin ti kolum ni Apo Zac ti kolum ni Dr. Jim P. Domingo, ti “Saludsodem ken ni Manong Jim”. Ania, Ansuan, adda met la dagam a pangipakatanta kadagiti balakad dagitoy dua nga eksperto?
Linteg
Idi dekada 1950, ni Apo Hues Mario Chanco ti mangmangted kadagiti legal a balakad babaen ti kolumna nga “Iti Imatang ti Linteg”. Naisardeng daytoy idi pumusay ti hues. Ita, ni Atty. Nole Lansangan (“Dear Attorney”) ti agdama a legal counsel dagiti agparikut iti kalinteganda a legal.
Panagtagibalay
Ala, malagipmo met ti kolum ni Aling Charing ti “Aglutotayo” iti Bannawag manipud dekada 1950 agingga iti dekada 1970? Kunak ket! Dagiti nalaing a mangan a kas kadata, paboritota dayta a benneg. Ita, itultuloy ni Ading Liday T. Segundo daytoy a benneg babaen ti “Aglutotayo”. A supsuportaran met ti kolum ni Elizabeth Madarang-Raquel iti kolumna a “Tips wenno tarabay iti pagtaengan, salun-at ken dadduma pay.”
Malutluto, Maib-ibus
Asino koma ti makalipat itoy a kolum ni Apo Arturo Madriaga Padua? No diak mariro, Ansuan, idi pay dekada 1960 a nangrugi daytoy. Sa naisardeng idi mapan idiay USA ni Apo Art. Idi agsubli idi eleksion ti 1991, intuloyna manen ti nagsurat. Ania ti sekreto daytoy a kolum no apay a magusgustuan dagiti readers ti Bannawag? Adu ti pakpakatawana ngem namsek met kadagiti impormasion iti nadumaduma a mapaspasamak iti aglawlawtayo.
Dagiti Salaysay
Malaksid kadagiti pagsiriban a matawingmo, Ansuan, iti Literatura Ilokana, nakaad-adu nga impormasion ti ited kenka dagiti salaysay. Kasla bubon a di maatianan, kunada man, dagiti panid ti Bannawag a pagtaudan iti ammo kadagiti pisikal ken espiritual a bambanag iti rabaw ti daga, lokal man wenno internasional.
Ni Jose Abletez ti malaglagipta, ania, Ansuan, a nagaget nga agsursurat kadagiti salaysay a mapaspasamak iti lokal ken ganggannaet, iti nadumaduma a topiko. Analitikal dagiti salaysayna isu a makatulongda iti naun-uneg a pannakaawatmo iti banag nga ibagbagana. Ni Neyo Valdez ti simmukat kenkuana itoy a pangted.
ALA, nakurang ti tiempo a manglagip kadagiti adu a linaon ti Bannawagtayo iti unos ti 75 a tawen. Ngem daytoy ti siertok, Ansuan, gapu iti patinayon a panagbasbasam iti Bannawag, kurang laengen ti diploma a mangpasingked iti adu a natawingmo nga adal itoy a magasin, wenno iti awaganta man laengen nga Unibersidad ti Bannawag.—O
(Iti uneg ti 36 a tawen manipud idi 1961, nagpaay ni JSPH, Jr. iti Bannawag iti nadumaduma a takem: Proofreader ken Editor ti Dandaniw, sa Editor ti Literatura, sa Managing Editor agingga iti panagretirona idi 1997.—Editor.)
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, panid 6-7,40.)
Impaskil ni Asseng idi 6:18 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bannawag, bannawag 75th diamond jubilee year, iluko literature
Kangayedan a Sagut Kadagiti Ilokano
No adda man maysa kadagiti kangrunaan a maitudo a nangmuli ken nangtaginayon iti kannawidan ni Ilokano, awan sabali no di ti Bannawag.
Ni JIM P. DOMINGO
NALATAK dagiti Ilokano a naandur, nagaget ken nasalimetmet a tattao. Buklenda ti maysa kadagiti kadakkelan a grupo dagiti umili iti Filipinas ket iti laeng amianan a paset ti pagilian, mapattapatta a nasuroken a sangapulo a milion ti mangar-aramat iti pagsasao nga Iluko.
Malaksid iti kinaanus ken kinagaget daytoy a puli, am-ammo pay dagiti Ilokano iti kinamanagdaliasatda.
Malaksid pay kadagiti orihinal a probinsia iti amianan a laud ti Luzon nga am-ammo pay a Kailokuan, nagdappat dagiti Ilokano kadagiti kaparangetna a lugar ti Cordillera ken Tanap ti Cagayan, amianan a Tengnga a Luzon, ken sumagmamano a probinsia ti Mindanao ken iti Mindoro. Iti agdama, adun dagiti komunidad dagiti Ilokano kadagiti nadumaduma a paset ti lubong kangrunaanna kadagiti paset ti Hawaii ken California iti Estados Unidos. Adu pay nga okasion ken personalidad ti pinarnuay daytoy a puli a naglatak iti nasional ken internasional nga agpang.
Ti panangbirok iti “narabraber a pagaraban” ti kangrunaan a rason nga adu ti masarakan nga Ilokano iti nadumaduma a paset ti lubong. Agpayso a maysan a narang-ay a pagtagtagilakuan ti Kailokuan, ginasut a tawen sakbay ti isasangpet dagiti Kastila, gapu iti nakaisaadanna nga igid ti baybay ken iti kaadda dagiti karayan a mabalin a paglayagan; ngem akikid ken nakurapay ti daga a pagmulaan, ababa ti panawen ti matutudo, ken atiddog ti kalgaw a nangiduron ken ni Ilokano tapno agpartuat, agkomersio ken agdaliasat tapno malasatanna dagiti rigat ti panagbiag.
Naiturong ngarud ti panagbiag ni Ilokano no kasano a mapaaddana dagiti kangrunaan a kasapulanna iti inaldaw-aldaw a panagbiagna. Masapa a rummuar iti pagtaenganna ken maladaw nga agawid tapno mangged para kadagiti kasapulanna ken iti kaamaanna ken para iti sangkabassit pay nga isaluksok wenno siglotenna a nakasagana no adda dumteng a rigatna.
Panangpangayed iti BiagTapno mayaw-awan ni Ilokano dagiti di maliklikan a bunga ti kinakurapay, nagubbog kadagiti naisangsangayan a kannawidan a naibugas iti bukodna a pammati, kababalin, arte ken linteg tapno masarangetna dagiti duron ti aglawlaw ken nakaparsuaan. Paneknekan dagitoy dagiti naisursurat ken saan a kannawidan. Uray saan unay a nasayaat ti pannakaurnos dagitoy a rekord, mapagsisilpo ti kinangayedda a nangmuli iti kinaisangsangayan ti kultura ni Ilokano.
Ngem no adda man maysa kadagiti kangrunaan a maitudo a nangmuli ken nangtaginayon iti kannawidan ni Ilokano, awan sabali no di ti Bannawag. Timmulong ti Bannawag a nangurnos ken nangparungbo iti kabibiag ni Ilokano. Kabayatan ti pannakakumikom ni Ilokano iti panangisakad ken panangparang-ayna iti inaldaw a panagbiagna, impalpalawag met ti Bannawag dagitoy a kas napnuan iti kaipapanan. Impalpalagip ti Bannawag a maysa met a parabur ti panagrigat, a maysa met daytoy a pannakaipasngay a paset ti agtultuloy a pagrikrikusan ti biag.
Nagbalin ngarud ti Bannawag a maysa a nangpabpabang-ar iti panagbiag ni Ilokano ken nangpatpatibker kenkuana iti baet dagiti duaduana. Impalpalagip ti magasin a malaksid kadagiti pisikal a kasapulan, addaan met ni Ilokano iti kararua, a kasapulanna ti balligi, mawaw iti panagayat, arapaapna ti agnanayon a panagbiag, ti maraem, ken makasapul iti arayat no mapaay wenno agsagaba iti saem. Kayatna met ti nanam-ay a panagbiag iti baet dagiti saem, ayat, ragsak, di pannakaawat ken panaglak-am iti duadua. Ket iti adu a tawen, timmultulong ti Bannawag tapno maawatan ni Ilokano dagitoy a rikna. Makunkuna a ti pay laeng Bannawag ti kangayedanen a sagut a para kadagiti Ilokano. Dakkel ti nagapuanan ti magasin iti pannakaparang-ay ken panagkikinnaawatan dagiti Ilokano ken iti panangawatda kadagiti galad ken mapaspasamak kadagiti dadduma pay a puli. Pinagkaykaysana, saan laeng a dagiti Ilokano ken Ilokano; pinairutna pay ti panaglalangen dagiti Ilokano ken dagiti dadduma a puli kabayatan ti panangitalimeng ken panangitandudona iti nariinganna a kultura ken dagiti nasayaat a kababalinna sadino man a lugar ti pakaidissuanna. Babaen ti Bannawag, saan a naiputputong ni Ilokano kadagiti kapulian ken kakabagianna ken kangrunaanna unay iti bukodna a bagi.
Gapu kadagiti saan a magatadan a gapuanan ti Bannawag iti napalabas a 75 a tawen, maibati daytoy a dawat kadagiti sumaruno a kaputotan nga Ilokano a mataginayon koma daytoy a magasin tapno agtultuloy a mapasantak ti kultura, panagkaykaysa ken panagdur-as ti pulina. Kalpasan ti naunday a panawen, masapul pay laeng ti Bannawag a pagsarmingan, a mangted lawag ken mangparegta ken ni Ilokano iti baet dagiti agsasamusam a parikut a pakaipaspasungalngalanna.
Nayabelen ti Bannawag iti kabibiag ni Ilokano ket agtalinaed koma met ti magasin a maysa a nasam-it a samiweng a kanayon a mangipadpaduyakyak, mangirengrengreng ken mangitantan-ok kadagiti talibagok a pinarparnuay ti puli iti adu a panawen tapno masaksian pay ken maipasagepsep met kadagiti Ilokano iti masakbayan.
Iti sabali a bangir, masapul met a maiparikna kadagiti Ilokano ti kinangayed ti Bannawag ken dagidi tinagtagibi dagiti appoda a kannawidan; iti kasta, iti isasalogda kadagiti talonda iti agbannawag wenno iti oras nga agkurkuridemdem pay laeng ti lawag, taliawen ken matmatanda nga umuna dagiti nairidep pay laeng a sagiboda, ken dinto mapukaw kadakuada ti galad a mangraem iti kinangayed ken kinabanglo dagiti atap a sabsabong nga agbukar iti igid dagiti dana a panurnorenda.—O
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, pp.12-13.)
Ni JIM P. DOMINGO
NALATAK dagiti Ilokano a naandur, nagaget ken nasalimetmet a tattao. Buklenda ti maysa kadagiti kadakkelan a grupo dagiti umili iti Filipinas ket iti laeng amianan a paset ti pagilian, mapattapatta a nasuroken a sangapulo a milion ti mangar-aramat iti pagsasao nga Iluko.
Malaksid iti kinaanus ken kinagaget daytoy a puli, am-ammo pay dagiti Ilokano iti kinamanagdaliasatda.
Malaksid pay kadagiti orihinal a probinsia iti amianan a laud ti Luzon nga am-ammo pay a Kailokuan, nagdappat dagiti Ilokano kadagiti kaparangetna a lugar ti Cordillera ken Tanap ti Cagayan, amianan a Tengnga a Luzon, ken sumagmamano a probinsia ti Mindanao ken iti Mindoro. Iti agdama, adun dagiti komunidad dagiti Ilokano kadagiti nadumaduma a paset ti lubong kangrunaanna kadagiti paset ti Hawaii ken California iti Estados Unidos. Adu pay nga okasion ken personalidad ti pinarnuay daytoy a puli a naglatak iti nasional ken internasional nga agpang.
Ti panangbirok iti “narabraber a pagaraban” ti kangrunaan a rason nga adu ti masarakan nga Ilokano iti nadumaduma a paset ti lubong. Agpayso a maysan a narang-ay a pagtagtagilakuan ti Kailokuan, ginasut a tawen sakbay ti isasangpet dagiti Kastila, gapu iti nakaisaadanna nga igid ti baybay ken iti kaadda dagiti karayan a mabalin a paglayagan; ngem akikid ken nakurapay ti daga a pagmulaan, ababa ti panawen ti matutudo, ken atiddog ti kalgaw a nangiduron ken ni Ilokano tapno agpartuat, agkomersio ken agdaliasat tapno malasatanna dagiti rigat ti panagbiag.
Naiturong ngarud ti panagbiag ni Ilokano no kasano a mapaaddana dagiti kangrunaan a kasapulanna iti inaldaw-aldaw a panagbiagna. Masapa a rummuar iti pagtaenganna ken maladaw nga agawid tapno mangged para kadagiti kasapulanna ken iti kaamaanna ken para iti sangkabassit pay nga isaluksok wenno siglotenna a nakasagana no adda dumteng a rigatna.
Panangpangayed iti BiagTapno mayaw-awan ni Ilokano dagiti di maliklikan a bunga ti kinakurapay, nagubbog kadagiti naisangsangayan a kannawidan a naibugas iti bukodna a pammati, kababalin, arte ken linteg tapno masarangetna dagiti duron ti aglawlaw ken nakaparsuaan. Paneknekan dagitoy dagiti naisursurat ken saan a kannawidan. Uray saan unay a nasayaat ti pannakaurnos dagitoy a rekord, mapagsisilpo ti kinangayedda a nangmuli iti kinaisangsangayan ti kultura ni Ilokano.
Ngem no adda man maysa kadagiti kangrunaan a maitudo a nangmuli ken nangtaginayon iti kannawidan ni Ilokano, awan sabali no di ti Bannawag. Timmulong ti Bannawag a nangurnos ken nangparungbo iti kabibiag ni Ilokano. Kabayatan ti pannakakumikom ni Ilokano iti panangisakad ken panangparang-ayna iti inaldaw a panagbiagna, impalpalawag met ti Bannawag dagitoy a kas napnuan iti kaipapanan. Impalpalagip ti Bannawag a maysa met a parabur ti panagrigat, a maysa met daytoy a pannakaipasngay a paset ti agtultuloy a pagrikrikusan ti biag.
Nagbalin ngarud ti Bannawag a maysa a nangpabpabang-ar iti panagbiag ni Ilokano ken nangpatpatibker kenkuana iti baet dagiti duaduana. Impalpalagip ti magasin a malaksid kadagiti pisikal a kasapulan, addaan met ni Ilokano iti kararua, a kasapulanna ti balligi, mawaw iti panagayat, arapaapna ti agnanayon a panagbiag, ti maraem, ken makasapul iti arayat no mapaay wenno agsagaba iti saem. Kayatna met ti nanam-ay a panagbiag iti baet dagiti saem, ayat, ragsak, di pannakaawat ken panaglak-am iti duadua. Ket iti adu a tawen, timmultulong ti Bannawag tapno maawatan ni Ilokano dagitoy a rikna. Makunkuna a ti pay laeng Bannawag ti kangayedanen a sagut a para kadagiti Ilokano. Dakkel ti nagapuanan ti magasin iti pannakaparang-ay ken panagkikinnaawatan dagiti Ilokano ken iti panangawatda kadagiti galad ken mapaspasamak kadagiti dadduma pay a puli. Pinagkaykaysana, saan laeng a dagiti Ilokano ken Ilokano; pinairutna pay ti panaglalangen dagiti Ilokano ken dagiti dadduma a puli kabayatan ti panangitalimeng ken panangitandudona iti nariinganna a kultura ken dagiti nasayaat a kababalinna sadino man a lugar ti pakaidissuanna. Babaen ti Bannawag, saan a naiputputong ni Ilokano kadagiti kapulian ken kakabagianna ken kangrunaanna unay iti bukodna a bagi.
Gapu kadagiti saan a magatadan a gapuanan ti Bannawag iti napalabas a 75 a tawen, maibati daytoy a dawat kadagiti sumaruno a kaputotan nga Ilokano a mataginayon koma daytoy a magasin tapno agtultuloy a mapasantak ti kultura, panagkaykaysa ken panagdur-as ti pulina. Kalpasan ti naunday a panawen, masapul pay laeng ti Bannawag a pagsarmingan, a mangted lawag ken mangparegta ken ni Ilokano iti baet dagiti agsasamusam a parikut a pakaipaspasungalngalanna.
Nayabelen ti Bannawag iti kabibiag ni Ilokano ket agtalinaed koma met ti magasin a maysa a nasam-it a samiweng a kanayon a mangipadpaduyakyak, mangirengrengreng ken mangitantan-ok kadagiti talibagok a pinarparnuay ti puli iti adu a panawen tapno masaksian pay ken maipasagepsep met kadagiti Ilokano iti masakbayan.
Iti sabali a bangir, masapul met a maiparikna kadagiti Ilokano ti kinangayed ti Bannawag ken dagidi tinagtagibi dagiti appoda a kannawidan; iti kasta, iti isasalogda kadagiti talonda iti agbannawag wenno iti oras nga agkurkuridemdem pay laeng ti lawag, taliawen ken matmatanda nga umuna dagiti nairidep pay laeng a sagiboda, ken dinto mapukaw kadakuada ti galad a mangraem iti kinangayed ken kinabanglo dagiti atap a sabsabong nga agbukar iti igid dagiti dana a panurnorenda.—O
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, pp.12-13.)
Impaskil ni Asseng idi 6:14 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bannawag, bannawag 75th diamond jubilee year, kannawidan ilokano, puli ni ilokano, sagut
Manipud iti Editor iti Maika-75 a Panagkasangay ti Bannawag
KADATAYO nga Ilokano, uray awan la ti awan, a kas itay kunada, no agkasangay ti maysa nga ipatpateg iti biag, itiliwam iti manok a partien a pagsasanguan, laokam iti tangkoy wenno bihon. Wenno saan, ilutuam iti miki, hanabale a madiguan iti di malangoy ti agabalayan, basta maawis amin a kakaarruba. ‘Tay kunadan, napia la nga adda pagsasanguan ken rason tapno makapagiinnestoria, makapagkikinnatawa ken pangpairut pay iti panaglalangen. Ket siempre pay, makantaan ti agkasangay. Iti Ilocos Norte, nalatak ‘tay kanta a para iti agkanaganan a kastoy ti pangrugianna:
Padapadakam’ a sirararagsak/ A kumablaaw, mangipaduyakyak/ Ta nagtengan, aldaw a pannakayanak/ Ni (nagan ti agkasangay) a napnuan gasat!
Ita, agkasangay met ti Bannawag. Apo, ta nairanrana ketdin iti panagpilpilaytayo pay laeng iti wallages da Bagyo Ondoy ken Pepeng, sa adda pay dayta simmangkautro a Ramil! Awan manok a matiliw, miki a madiguan, ispagheti a maidasar?
Ala, bay-anyo man ketdi a ti agkasangay ti agidasar. Isu nga uray kaskasano, iti laksid ti panangdappuor dagitoy a bagyo, nangruna ken ni “Pepeng”, iti Amianan a nagraramokan ti puli ni Saluyot, umay kadakayo ti Bannawag itoy naisangsangayan a bilangna, kas panglagip iti maika-75 a panagkasangayna. Bay-anyo nga umayna ipalagip a di ammo ni Ilokano ti sumuko, a ni Ilokano, kas met la itay mula a saluyot, uray iwallawallages ti angin, pagtunglaben ti layus, agungarto latta. Kirogen man ti tikag, no dumteng ti arbis, ne, adda latta agtubo a Saluyot! Kasta ti kinaandur ni Ilokano. Isu man met a pinadayawan ni Dr. Jim P. Domingo ti puli ni Ilokano (panid 12), ken kasta metten, a, ti Bannawag gapu iti kinaandurna met (panid 6, sinurat ni Apo Juan S.P. Hidalgo, Jr.).
Wen, naandur ni Ilokano. Iti uray sadino a man lugar a pakaisadsadanna, iti man Mindanao, wenno idiay man Hawaii, Alaska, California ken dadduma pay nga estado ti America, kadagiti nadumaduma a pagilian iti Asia, iti Europa, Russia, agramut a kasla saluyot.
Ket dayta ti dandaniwan, ramrambakan ti Bannawag. Ket ni puli nga Ilokano, dandaniwan, ramrambakanna met ti kinaandur ti Bannawag. Saan a tinnapik iti abaga dayta, dakayo met. Ta kasla agkabsat ti puli ni Ilokano ken ti Bannawag. Agkabagis, kunatayo man laengen. Agpimpinnatibkerda. Isu a naandurda.
Isu a nadanon met ti Bannawag ti maika-75 a panagkasangayna.
Ammok ti sumaruno nga ibagam: “Ay, lakay la nga agpayson ti Bannawag! Kas kalakayen ni Apongko a Lakay!” Kasla diak nangngeg nga imbagam: “Baket la nga agpayson ti Bannawag! Kasla ken ni Apongko nga Akket!”
Wen, aya?
Lakayen ti Bannawag, no tao koma, kas kuna ngarud met laeng ni Apo Hidalgo.
Ngem naidumduma ti Bannawag ta iti laksid ti pananggabgabbo kenkuana ni Panawen, mapagtaltalinaedna latta met ti kinasarantana. Kas man la natakuatanna no ‘yan ti Ubbog ti Biag.
‘Yan dayta nga Ubbog ti Biag?
Adda kadakayo a readers dayta! Adda kadakayo ti Ubbog ti Biag a pagsaksakduan ti Bannawag iti inumenna.
Ket natakuatan met ti Bannawag dayta babaen ti panangdengdengngegna, panangrikriknana iti kayatyo a nanamen manipud kadagiti binulong ti Bannawag— nga isu met ti yar-arungaingna a lutuen dagiti mannuratna.
Idi pay a kastoy ti ar-aramiden ti Bannawag— wen, kastoy la ketdin manipud pay idi 1934, tawen a damo nga iruruar daytoy a magasin. Ammona a managpilikayo a readers ket masapul nga isangbayna iti pagtaenganyo dagiti kapipintasan a mabasa iti tunggal lawas.
Ken kas pudno a kabagis, masapul a raemen ti Bannawag ti kinasirib ti kabagisna— ket dakayo, a readers dayta.
Daytoy met laeng ti gapuna ita a kayatmi manen a denggen no aniat’ makunayo— ket idalanmi daytoy iti maysa a pasalip, a nayon metten, a, ti pangrambaktayo iti Diamond Jubilee ti Bannawag (panid 9). Iti kasta, ad-adda pay a makapagserbi ti Bannawag kadakayo. Wenno maipaayna kadakayo dagitay kaskenan a kasapulanyo.
Ala, wen.
Ket nasayaat met siguro no dakamatenmi metten ditoy ti maipanggep iti mabasbasayo a pannakaimulmula ti Bannawag Diamond Jubilee Tree. Daytoy a gannuat, kas paset met laeng ti panangrambak ti Bannawag iti maika-75 nga anibersariona, maysa laeng daytoy a panangipalagip iti kinapateg ti panangtagibi ken panangsaluadtayo iti nakaparsuaan. Ket ania ti maysa kadagiti wagas a mabalintayo nga aramiden no di ti panagmula iti kayo? Ammotayo a ti kayo ti mangagsep iti sabidong a managan iti carbon dioxide. Isu ti angsenna tapno di koma dayta a sabidong ti angsentayo. Ket isublina kadakayo a kas oksiheno, nga isun ti angsentayo. Dagiti ramutna, saan laeng a pengdanna ti panagreggaay ti daga no di pay ket urnongenna ti danum tapno dina layusen ti tao. Ket dayta a maurnong a danum, isu met laeng ti pagbiag ti tao. Ti kayona, maririt nga agbalin a tabla a pagbalay, wenno maaramid a papel— a kas iti nakaimalditan ita daytoy basbasaenyo. Ti kayo, paggapuan pay ti agas. Pagaponan ti billit. Paglinongan ti mautoyan. (Basaen ti panid 24). Ne, ania pay ti sapulem?
Ket dayta maysa a kayo, paaduem; ikaduam kadagiti dadduma pay nga addaan berde a bulbulong; umang-angesda amin. Isu nga umang-anges met ti lubong. Ikkatem dagitoy iti lubong ket ti angsen ti lubong, carbon a sabidong. Carbon a bukodtayo met laeng a partuat. Iti simple a pannao, agsakit ti lubong. Aggurigor. Ket kas kuna dagiti sientista, isu a marikriknatayo ita a panagbaliw ti panawen; dumdumteng ita dagiti nagpaiduma a bagyo ken layus no di man nagpaiduma a tikag.
Isu a nainaw dayta gannuat a panagmula iti Bannawag Diamond Jubilee Tree. Bassit nga addang, ngem, ne, sipupuso nga inaklon daytoy dagiti nadumaduma nga organisasion, kangrunaanna dagiti mamaestro ken mamaestra ken dagiti local government units.
Isu nga adu ti rumbeng a pakaragsakantayo itoy a panangrambak ti Bannawag iti maika-75 nga anibersariona.
Ket dayta a ragsak, idanon met ti Bannawag kadakayo a readers.
Isem a di malaon ti bolsa ti Bannawag.
Ala, bassit man ti maidasar ti Bannawag a paglalanglangan itoy a panagkanagananna, nanamentayo ken inanamaentayo a babaen ti kaasi ti Apo, agtultuloy ti kinasarantana tapno tunggal lawas, sumangbay kadagiti pagtaenganyo a nagimet iti adal, impormasion, namnama ken linglingay wenno iti kinuna ni Apo Hidalgo a kas maysa nga unibersidad.
Ala, ket danggayandakami ngaruden (kada Literary Editor Juan Al. Asuncion, Poetry ken Entertainment Editor Ariel S. Tabag, ken Layout Artist Jeff Hitosis); kantaentayon ti “Padapadakam”!
--Cles B. Rambaud
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009 a bilang, panid 4.)
Impaskil ni Asseng idi 6:00 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bannawag, bannawag 75th diamond jubilee year, editorial
Nalalaing Dagiti Ubbing no Maisuroda iti Nakayanakanda a Pagsasao
Dagiti kameng ti GUMIL CTE a timmulong iti seminar, kaduada dagiti mangisursuro iti MMSU (manipud maikapat agpakanigid, nakatakder): Prof. Edna C. Nagtalon, Prof. Marlina L. Lino; Prof. Lilybeth C. Agno; Dr. Jovenita A. Aragon, Prof. Elma B. Santos, Prof. Imelda L. Najorda ken Mr. General M. Valdez.
KAS sungbat ti pannakaipaulog ti DepEd Order No. 74, series 2009, a mangilunglungalong iti pannakaaramat ti nakayanakan a pagsasao iti panagisuro kadagiti agad-adal manipud Grade I agingga iti Grade III, inangay ti MMSU College of Teacher Education, Laoag City ti agdua nga aldaw a taripnong iti mismo a pagadalan idi Set. 17-18, 2009.
Kangrunaan a panggep ti gannuat ti ad-adda a pannakaipaawat kadagiti mangisursuro dagiti probision ti nasao a pammilin a manamnama a maipatungpal iti sumaruno a tawen-panagseserrek.
Manipud iti Departamento ti Edukasion (DepEd) ken kadagiti Teacher Education Institutions iti Rehion I, agdagup iti 135 dagiti dimmar-ay a buklen dagiti mangisursuro iti Grade I-III, dagiti administrador ken propesor iti kolehio a mangisursuro kadagiti professional education courses. Addada pay Day Care Workers a timmabuno.
Dimmar-ay met ni Dr. Cherrie Melanie Ancheta Diego, chief ti Technical Services Division ti Commission on Higher Education, Region I, kas nangisuno ken ni Dr. Caridad O. Abuan, OIC director. Timmalantan pay ni Atty. Ramon A. Leaño, Vice President for Administration ti MMSU a nangisuno met ken ni Dr. Miriam E. Pascua, presidente.
Indanon ni Dr. Diego ti mensahe ni Dr. Abuan. Ditoy a kinablaawan ni Dr. Abuan ti MMSU-CTE iti panangidaulona iti daytoy a gannuat. Kinunana pay iti mensahena a mangnamnama a no Iluko ti mausar iti panangisuro, “ad-adunto manen a bannuar, nasaririt nga agserbi ken mangidaulo.”
Iti met biang ni Atty. Ramon Leaño, indagadagna met ti panagusar iti Iluko. Kas kenkuana ken dagiti kataebna, naisuroda iti Iluko iti umuna a tukad ti pagadalan.
Adtoy dagiti nagsarita iti MLE Orientation:
Dr. Jaime G. Raras, research coordinator ti University of Northern Philippines, Candon City campus (“Ti Panagdur-as ti Ilokano kas Nailian a Pagsasao”);
Dr. Cecilia P. Aribuabo, Schools Division Superintendent ti Division of Ilocos Norte (“Dagiti Kangrunaan a Sagudayen ti DepEd Order No. 74. series 2009”);
Prof. Marlina L. Lino (“Dagiti Rason no Apay a Nalalaing dagiti Ubbing a Filipino no Agusarda iti Bukodda a Lengguahe”);
Mr. Reynaldo E. Andres, mannurat ken kameng ti Ilocos Agricultural Resources Research and Development Consortium (ILARRDEC) iti MMSU (“Ortograpia ken Grammar ti Iluko”);
Dr. Estrella R. Calixto, Research Director, Northwestern University, Laoag City (“Nadumaduma nga Estratehia iti Panangisuro ti Panagbasa”);
Mr. Joel B. Manuel, prinsipal ti Banna National High School, Banna, Ilocos Norte (“Panagsurat iti Sarita a Para Ubbing ken Panangaramid iti Giya ti Panagbasa”);
Prof. Rose Francis E. Mina, MMSU-CTE BEEd Department chair (“Dagiti Konsepto ken Panagkanaig ti Panangisuro ken Teknolohia”); ken
Dr. Alegria T. Visaya, University Secretary ken chief ti Center for Ilokano-Aminanan Studies (CIAS), MMSU (“Resulta ti Panagsukisok a Mangipaneknek a Nalalaing dagiti Ubbing a Naisuro iti Nakayanakanda a Pagsasao”). --Edna C. Nagtalon, Coordinator
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, panid 21.)
Impaskil ni Asseng idi 5:56 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: mariano marcos state university, mother language education
GMM Meeting: Nob. 8
Maangay ti regular a general membership meeting ti GUMIL Metro Manila, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Kamanilaan ken kabangibangna a probinsia, inton Nob. 8, 9 AM iti panagsangaili da agkaingungot a Rey ken Tessie Duque iti Wheeler St., Tagaytay Royale Estates, Alfonso, Cavite, kas impakaammo ni Engr. Ansel D. Cargo, presidente ti gunglo.
Mapagpapatangan iti nasao a miting dagiti nadumaduma a proyekto ti gunglo kas iti antolohia dagiti sarita, daniw ken salaysay a pagpaayan nga editor da Cargo, Martin Rochina, ken Honor Blanco Cabie.
Kalpasan ti miting, maangay ti seremonia ti pammadayaw kadagiti nangabak iti salip iti sarita iti 2nd Premio Reynaldo A. Duque. Esponsoran ni Tessie Duque, proyekto ti membership committee ti GMM ti nasao a pasalip.
Mairaman met iti programa ti maudi nga eliminasion ti poetry reading contest a ti final daytoy ti maysa kadagiti tampok ti pannakarambak ti maika-43 nga anibersario ti GMM inton Dis. 13, 2009 iti Child Jesus College. (Ma. Rose A. Cabie)
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, p.34.)
Mapagpapatangan iti nasao a miting dagiti nadumaduma a proyekto ti gunglo kas iti antolohia dagiti sarita, daniw ken salaysay a pagpaayan nga editor da Cargo, Martin Rochina, ken Honor Blanco Cabie.
Kalpasan ti miting, maangay ti seremonia ti pammadayaw kadagiti nangabak iti salip iti sarita iti 2nd Premio Reynaldo A. Duque. Esponsoran ni Tessie Duque, proyekto ti membership committee ti GMM ti nasao a pasalip.
Mairaman met iti programa ti maudi nga eliminasion ti poetry reading contest a ti final daytoy ti maysa kadagiti tampok ti pannakarambak ti maika-43 nga anibersario ti GMM inton Dis. 13, 2009 iti Child Jesus College. (Ma. Rose A. Cabie)
(Naipablaak iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009, p.34.)
Impaskil ni Asseng idi 5:52 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: gumil metro manila, premio duque
Bareng Sikat’ Makaibolsa iti P10,000!
Ania dayta, kunam?
Kastoy, nay: no maysaka a reader ti Bannawag, adda gundaway a sikat’ pakayawatan ti P10,000 a cash prize no di man ti ania kadagiti dadduma pay a cash prizes a maipaay kadagiti mapili a mangabak itoy a pasalip ti GUMIL Maui, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Maui, Hawaii nga idauluan ni Apo Arnold C. Baxa.
Dagiti pagalagadan:
1. Silulukat ti salip kadagiti amin nga agbasbasa iti Bannawag (mapawilan a makisalip dagiti mannurat itoy a magasin agraman dagiti kameng ti pamiliada).
2. Sungbatan laeng ti reader daytoy: Kadagiti amin a naipablaak iti Bannawag manipud Enero 7, 2008 agingga iti Oktubre 26, 2009 (iti uneg ti dandani 2 a tawen) kas kadagiti sarita, nobela, daniw, komiks, kolum, paglinglingayan, ken seksion daytoy a bonus, ania ti magusgustuam unay? Pagarigan no salaysay, ania ti paulo dayta a salaysay? Ania a bilang ti rimmuaranna? Sinagidna kadi ti riknam? Kinuldingnaka? Pinagbaliwna kadi ti panirigam wenno ti biagmo? Wenno maysa kadi dayta a sarita a magustuam unay? Wenno artikulo a nabasam iti maysa a kolum? Ilawlawagmo man no apay a magustuam.
3. Umdasen ti dua agingga iti uppat a panid a regular ti rukodna a bond paper (8-1/2 x 11) a pangilanadam iti sungbatmo. Mabalinmo nga isurat babaen ti ima, imakinilia, wenno ikompiuter.
4. Mahusgaran dagiti sungbat maibatay iti kayat nga ipaawat ti reader saan ket nga iti umno a pannakaisurat dagiti balikas. Awan met ti pakaigidiatan ti maisurat iti ima iti maisurat babaen ti makinilia wenno kompiuter.
5. Pakuyogan ti pakisalip iti ababa a pakasaritaan ti biag a pakadakamatan ti adres ti pagtaengan ken numero ti selpon a pakakontakan (isurat iti sabali a papel), ken sapitan met iti kaudian a retrato. Ipatulod ti pakisalip itoy nga adres: Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Muralla cor. Recoletos Sts. Intramuros, 1002 Manila.
6. Nasken a maawat ti Bannawag ti pakisalip iti di naladladaw ngem Pebrero 28, 2010.
7. Dagiti premio: Umuna a Gunggona, P10,000.00 (sagut ni Judge Artemio C. Baxa), Maika-2, P7,500.00 (sagut ni Arnold C. Baxa), Maika-3, P5,000.00 (sagut ni Teresita B. Noble), ken tallo a Consolation Prizes a sag-P2,500 (sagut da Angelita Dela Peña, Rudy Rumbaoa, ken Johnnyric Domingo).
Kastoy, nay: no maysaka a reader ti Bannawag, adda gundaway a sikat’ pakayawatan ti P10,000 a cash prize no di man ti ania kadagiti dadduma pay a cash prizes a maipaay kadagiti mapili a mangabak itoy a pasalip ti GUMIL Maui, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Maui, Hawaii nga idauluan ni Apo Arnold C. Baxa.
Dagiti pagalagadan:
1. Silulukat ti salip kadagiti amin nga agbasbasa iti Bannawag (mapawilan a makisalip dagiti mannurat itoy a magasin agraman dagiti kameng ti pamiliada).
2. Sungbatan laeng ti reader daytoy: Kadagiti amin a naipablaak iti Bannawag manipud Enero 7, 2008 agingga iti Oktubre 26, 2009 (iti uneg ti dandani 2 a tawen) kas kadagiti sarita, nobela, daniw, komiks, kolum, paglinglingayan, ken seksion daytoy a bonus, ania ti magusgustuam unay? Pagarigan no salaysay, ania ti paulo dayta a salaysay? Ania a bilang ti rimmuaranna? Sinagidna kadi ti riknam? Kinuldingnaka? Pinagbaliwna kadi ti panirigam wenno ti biagmo? Wenno maysa kadi dayta a sarita a magustuam unay? Wenno artikulo a nabasam iti maysa a kolum? Ilawlawagmo man no apay a magustuam.
3. Umdasen ti dua agingga iti uppat a panid a regular ti rukodna a bond paper (8-1/2 x 11) a pangilanadam iti sungbatmo. Mabalinmo nga isurat babaen ti ima, imakinilia, wenno ikompiuter.
4. Mahusgaran dagiti sungbat maibatay iti kayat nga ipaawat ti reader saan ket nga iti umno a pannakaisurat dagiti balikas. Awan met ti pakaigidiatan ti maisurat iti ima iti maisurat babaen ti makinilia wenno kompiuter.
5. Pakuyogan ti pakisalip iti ababa a pakasaritaan ti biag a pakadakamatan ti adres ti pagtaengan ken numero ti selpon a pakakontakan (isurat iti sabali a papel), ken sapitan met iti kaudian a retrato. Ipatulod ti pakisalip itoy nga adres: Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Muralla cor. Recoletos Sts. Intramuros, 1002 Manila.
6. Nasken a maawat ti Bannawag ti pakisalip iti di naladladaw ngem Pebrero 28, 2010.
7. Dagiti premio: Umuna a Gunggona, P10,000.00 (sagut ni Judge Artemio C. Baxa), Maika-2, P7,500.00 (sagut ni Arnold C. Baxa), Maika-3, P5,000.00 (sagut ni Teresita B. Noble), ken tallo a Consolation Prizes a sag-P2,500 (sagut da Angelita Dela Peña, Rudy Rumbaoa, ken Johnnyric Domingo).
Impaskil ni Asseng idi 5:46 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bannawag, bannawag 75th diamond jubilee year
10/16/09
Adda Kadi Saritam a Para Ubbing?
No adda, apagpagisu ta agkasapulan ti Bannawag kadagiti kabukbukodantayo a sarita a para ubbing para iti luktanna a baro a benneg, ti “Dagiti Kabukbukodantayo a Sarita a Para Ubbing” a marugian iti Nob. 2, 2009 issue nga isu met ti Maika-75 nga Anibersario a Bilang ti Bannaswag.
Mairanta dagiti sarita itoy a benneg kadagiti ubbing nga Ilokano nga agtawen agingga iti 12, ipakita met dagitoy a sarita dagiti naisangsangsangayan a padas a saan laeng a makalinglingay ken mamagarapaap no di pay ket makaipaay iti adal wenno naimbag a sursuro kadagiti ubbing.
Agatiddog ti sarita iti uppat a regular ti rukodna a bond paper, maimakinilia iti doble espasio, wenno maikompiuter iti doble espasio met laeng ken agusar iti Times Roman Medium, 12 points. Ipatulod daytoy iti editor ti nasao a benneg, ni Joel B. Manuel, iti: joelbmanuel@yahoo.com wenno itoy nga adres: Joel B. Manuel, Banna National High School, Espiritu, 2908 Ilocos Norte.
Mairanta dagiti sarita itoy a benneg kadagiti ubbing nga Ilokano nga agtawen agingga iti 12, ipakita met dagitoy a sarita dagiti naisangsangsangayan a padas a saan laeng a makalinglingay ken mamagarapaap no di pay ket makaipaay iti adal wenno naimbag a sursuro kadagiti ubbing.
Agatiddog ti sarita iti uppat a regular ti rukodna a bond paper, maimakinilia iti doble espasio, wenno maikompiuter iti doble espasio met laeng ken agusar iti Times Roman Medium, 12 points. Ipatulod daytoy iti editor ti nasao a benneg, ni Joel B. Manuel, iti: joelbmanuel@yahoo.com wenno itoy nga adres: Joel B. Manuel, Banna National High School, Espiritu, 2908 Ilocos Norte.
Impaskil ni Asseng idi 2:42 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bannawag, joel b manuel, sarita a para ubbing
10/15/09
Naggibusen ti Gubat, Kabagis
ken ni Edison, OFM, itoy maika-29 a panagkasangayna nupay nasurat sumagmamano nga aldaw sakbay ti panag-28-na)
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Luktamon ta katedral
Ta isagutko dagitoy ayat ken kappia a tinegged ti buli;
Adtoy dagiti dapo ti kampilan ken kalasag ken armalayt
Itanemko iti tukot ti altar tapno didan bumangon pay.
Sinarakusokko ti sipnget apaman a tinallikudannak
Insarangko ‘toy barukongko iti ulpit dagiti di-katatawan
Ta pudno ti kunam: di agamak dagiti kabusorko iti rosario,
Di rumukma iti agua bendita ta ganggannaetda iti Biblia.
Mabannog met ti bagi nga aguray iti balligi a di maanninawan
Wenno iti kappia nga inyadayo ti law-ang ken kinadatdatlag.
Diak maawatan a ti nakakaasi, agdir-into iti agnanayon a ragsak
Ta agpatingga laeng ti utekko iti puso, ipatpateg ken pannangan.
Saanak ketdi a nakiranget iti dangadang dagiti adipen ti boksit,
Saanak a kimmalay-at tapno balinsueken ti trianggulo
Diak inlimog ti nalabaga iti amarilio ta awan ti makabael—
Impaneknekko laeng nga adda pagpapadaan ti amin: ipapatay.
Iti tunggal maruros a luak, ininumko a nangbibineg iti kararuak;
Iti pannakapasag ti pigsak, iti dung-aw a nainaw ken naipasngayak;
Iti tunggal panagalla-alla, imbagnosnak ti sinursurotko nga agsapa;
Idi impagarupmo a binugawko ti diosmo, tinilmonko ti daga.
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Masindian manen dagiti rungrong
A naisaluket kadagiti atep; mapunasan dagiti sinapot nga arado;
Maitukit dagiti bin-i kadagiti kinelleng a nagpanes iti ipapanaw—
Itan, sangsangalenda ken dagiti billit ti samiweng ti panagapit.
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Luktamon ta katedral
Ta isagutko dagitoy ayat ken kappia a tineggedko iti buli;
Abrasaennak, siak a nabatbati pay a rurog iti pagbabakalan,
Sindiam nga anglem iti dangadangmo kadagiti padam a nagabito…
Ti karbengan iti panagipablaak
ket kukua ni ARIEL S. TABAG
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Luktamon ta katedral
Ta isagutko dagitoy ayat ken kappia a tinegged ti buli;
Adtoy dagiti dapo ti kampilan ken kalasag ken armalayt
Itanemko iti tukot ti altar tapno didan bumangon pay.
Sinarakusokko ti sipnget apaman a tinallikudannak
Insarangko ‘toy barukongko iti ulpit dagiti di-katatawan
Ta pudno ti kunam: di agamak dagiti kabusorko iti rosario,
Di rumukma iti agua bendita ta ganggannaetda iti Biblia.
Mabannog met ti bagi nga aguray iti balligi a di maanninawan
Wenno iti kappia nga inyadayo ti law-ang ken kinadatdatlag.
Diak maawatan a ti nakakaasi, agdir-into iti agnanayon a ragsak
Ta agpatingga laeng ti utekko iti puso, ipatpateg ken pannangan.
Saanak ketdi a nakiranget iti dangadang dagiti adipen ti boksit,
Saanak a kimmalay-at tapno balinsueken ti trianggulo
Diak inlimog ti nalabaga iti amarilio ta awan ti makabael—
Impaneknekko laeng nga adda pagpapadaan ti amin: ipapatay.
Iti tunggal maruros a luak, ininumko a nangbibineg iti kararuak;
Iti pannakapasag ti pigsak, iti dung-aw a nainaw ken naipasngayak;
Iti tunggal panagalla-alla, imbagnosnak ti sinursurotko nga agsapa;
Idi impagarupmo a binugawko ti diosmo, tinilmonko ti daga.
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Masindian manen dagiti rungrong
A naisaluket kadagiti atep; mapunasan dagiti sinapot nga arado;
Maitukit dagiti bin-i kadagiti kinelleng a nagpanes iti ipapanaw—
Itan, sangsangalenda ken dagiti billit ti samiweng ti panagapit.
Naggibusen ti gubat, Kabagis. Luktamon ta katedral
Ta isagutko dagitoy ayat ken kappia a tineggedko iti buli;
Abrasaennak, siak a nabatbati pay a rurog iti pagbabakalan,
Sindiam nga anglem iti dangadangmo kadagiti padam a nagabito…
Ti karbengan iti panagipablaak
ket kukua ni ARIEL S. TABAG
Impaskil ni Asseng idi 11:32 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: biag a relihioso, daniw, edison s tabag, pannakidangadang
Rasing, umuna iti 2nd Premio Duque
Inyalat ni Mighty C. Rasing ti Umuna a Gunggona ti Salip iti Sarita ti Premio Reynaldo A. Duque babaen ti saritana a “Tiket”.
Tubo iti San Manuel, Isabela ngem agnaed ita iti Quezon City, agpapaay ni Rasing a coordinator ti young people’s ministries ti Division on Ministries with Young People (DMYP) ti United Methodist Church.
Inyalat met ni Jovito F. Amorin, tubo iti Sta. Maria, Ilocos Sur ken empleado ti PLDT iti Makati ti Maika-2 a Gunggona babaen ti saritana nga “Itta”, idinto a ni Jake F. Ilac, tubo ti Lasam, Cagayan ken maysa a freelance agent ken entrepreneur iti pagaramidan iti silaw iti Valenzuela City ti Maika-3 Gunggona babaen ti saritana a “Subeg”.
Kas impakaammo ni Tessie Duque, esponsor ti pasalip, mayawat ti plake ken premio a kuarta iti Seremonia ti Pammadayaw a maangay iti Tagaytay Royale Estates, Alfonso, Cavite inton Nobiemre 8, 2009.
Itoy a tawen, naluktan ti pasalip kadagiti kameng ti GUMIL Metro Manila ken GUMIL Candon ken kadagiti interesado nga agkameng kadagitoy a gunglo.
Umawat dagiti nangabak iti sertipiko ti pammadayaw ken kuarta a premio, kas sumaganad: 1st Prize, $200; 2nd Prize, $150; Third Prize, $100.
Dagiti naghurado: Dionisio S. Bulong (pangulo), Juan S.P. Hidalgo Jr. (kameng) ken Cles B. Rambaud (kameng). (AST)
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 26, 2009.)
Tubo iti San Manuel, Isabela ngem agnaed ita iti Quezon City, agpapaay ni Rasing a coordinator ti young people’s ministries ti Division on Ministries with Young People (DMYP) ti United Methodist Church.
Inyalat met ni Jovito F. Amorin, tubo iti Sta. Maria, Ilocos Sur ken empleado ti PLDT iti Makati ti Maika-2 a Gunggona babaen ti saritana nga “Itta”, idinto a ni Jake F. Ilac, tubo ti Lasam, Cagayan ken maysa a freelance agent ken entrepreneur iti pagaramidan iti silaw iti Valenzuela City ti Maika-3 Gunggona babaen ti saritana a “Subeg”.
Kas impakaammo ni Tessie Duque, esponsor ti pasalip, mayawat ti plake ken premio a kuarta iti Seremonia ti Pammadayaw a maangay iti Tagaytay Royale Estates, Alfonso, Cavite inton Nobiemre 8, 2009.
Itoy a tawen, naluktan ti pasalip kadagiti kameng ti GUMIL Metro Manila ken GUMIL Candon ken kadagiti interesado nga agkameng kadagitoy a gunglo.
Umawat dagiti nangabak iti sertipiko ti pammadayaw ken kuarta a premio, kas sumaganad: 1st Prize, $200; 2nd Prize, $150; Third Prize, $100.
Dagiti naghurado: Dionisio S. Bulong (pangulo), Juan S.P. Hidalgo Jr. (kameng) ken Cles B. Rambaud (kameng). (AST)
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 26, 2009.)
Impaskil ni Asseng idi 7:03 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: literatura ilokana, premio duque, salip iti sarita
Sarsuela Ilokana, naipabuya iti CCP
Nairaman iti pabuya ti Bayanihan Folk Arts Foundation a “Beyond Folklore Celebrating 50 Years after Broadway” ti Sarsuela Ilokana iti Cultural Center of the Philippines idi Okt. 2-4.
Kadua ni Gov. Deogracias Victor “DV” Savellano a nagakem iti pabuya dagiti sarsuelista a da Divina Quemi ken Zenaida Pulido idinto a nagbalin met a consultant iti paset ti pabuya a “Romansa Ilocana” ni Agapito Pablico a nangsurat iti sarsuela a “Sirnaag I” ken “Sirnaag II”.
Lalo pay a nangpangayed iti pabuya ti panangkompaniar ti bulsek a ni Bernard Tabag (gitara) ken ti pukol a ni Joel Guillermo (keyboards) iti panagkanta da Gov. Savellano kadagiti kankanta iti Kailokuan.
Maulit ti pannakaipabuya ti “Romansa Ilokana” inton Dis.18-22.maipabuyanto manen daytoy iti CCP kas impakaammo ti gobernador.
“Maysa daytoy a wagas tapno mataginayon pay ti Sarsuela Ilocana a matmatayen gapu iti adu a rason,” kinuna ni Gob. DV Savellano.
Maipalagip nga idi 2007, inesponsoran ti gobierno probinsial ti Zarzuela Festival iti babaen ti programa ni Gob. Savellano a “Dur-as ken Victoria iti Benneg ken Salinong ti Kultura (DVBS)” a nagpabuyaan ti pito a dramatic troupes iti nadumaduma nga ili a nakapilian pay dagiti kalaingan a nagakem, musiko ken kapintasan nga estoria.
Maulit met a maangay ti Zarsuela Festival itoy a Nobiembre a pagsasalipan manen dagiti grupo dagiti sarsuelista. (Mancielito S. Tacadena)
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 26, 2009.)
Kadua ni Gov. Deogracias Victor “DV” Savellano a nagakem iti pabuya dagiti sarsuelista a da Divina Quemi ken Zenaida Pulido idinto a nagbalin met a consultant iti paset ti pabuya a “Romansa Ilocana” ni Agapito Pablico a nangsurat iti sarsuela a “Sirnaag I” ken “Sirnaag II”.
Lalo pay a nangpangayed iti pabuya ti panangkompaniar ti bulsek a ni Bernard Tabag (gitara) ken ti pukol a ni Joel Guillermo (keyboards) iti panagkanta da Gov. Savellano kadagiti kankanta iti Kailokuan.
Maulit ti pannakaipabuya ti “Romansa Ilokana” inton Dis.18-22.maipabuyanto manen daytoy iti CCP kas impakaammo ti gobernador.
“Maysa daytoy a wagas tapno mataginayon pay ti Sarsuela Ilocana a matmatayen gapu iti adu a rason,” kinuna ni Gob. DV Savellano.
Maipalagip nga idi 2007, inesponsoran ti gobierno probinsial ti Zarzuela Festival iti babaen ti programa ni Gob. Savellano a “Dur-as ken Victoria iti Benneg ken Salinong ti Kultura (DVBS)” a nagpabuyaan ti pito a dramatic troupes iti nadumaduma nga ili a nakapilian pay dagiti kalaingan a nagakem, musiko ken kapintasan nga estoria.
Maulit met a maangay ti Zarsuela Festival itoy a Nobiembre a pagsasalipan manen dagiti grupo dagiti sarsuelista. (Mancielito S. Tacadena)
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 26, 2009.)
Impaskil ni Asseng idi 6:57 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ccp, literatura ilokana, sarsuela ilokana
10/12/09
no ti panagdaniw ket panangyala
siak ngatan ti kaaduan
iti pinutot nga alis
iti pinutot nga alis
Impaskil ni Asseng idi 8:19 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: daniw ilokano, panagdaniw
pr (koma) kalpasan ti ondoy ken pepeng
Dagiti Dadaulo Di Agpatpatingga
Ti Ipuspuskol Ti Rupada
...maklaatak ta blanko,
agsarsaragasag met ti rupada
Ti Ipuspuskol Ti Rupada
...maklaatak ta blanko,
agsarsaragasag met ti rupada
Impaskil ni Asseng idi 8:08 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: daniw ilokano, kinagaramugam, kinakuneng, ondoy, pepeng, politiko, press release, puskol rupa, relief goods
10/9/09
no kas kadagiti dandaniw da.... dagiti sursuratek,
AGPARTIAK ITI KALDING, KALIEK 'TAY LEBBENKO A BASI
Impaskil ni Asseng idi 8:43 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: daniw ilokano, mannaniw nga ilokano
10/6/09
Abiso
Kahalintulad ng kamatayan, tiyak nga lang kung dumating
Sa katapusan. Parang listahan ng kasalanang di mawari
O gustong kalimutan— hindi maintindihan kung bakit
Ang isa ay mas mataas sa mga iba. Pero iisa ang intindi ko:
Ang bawat nais ay may halaga at masaklap na ang bawat
Kailangan ay patuloy sa pagtaas at ayaw nang magpaabot pa.
Tumatambad sa pintuan at ipapaalalang hindi na nagagawi
Ang amihan kaya’t lumalakas ang hampas ng electric fan.
Tuliro na kaya ang utak kaya’t napapasarap sa tele-dramang
Pangungutyaan ng mas mababaw na dahilan ng pag-iyak
O kaya’y nawawala ang problema kung dinadatnan ng nasa
Sa ibinibilad na katawan? Madalas na ba ang pag-init ng ulo
At naglalagok, naliligo ng malamig na tubig? Kung patay
Naman ang ilaw sa araw, gumagapang ang kadiliman
Ng kapaligiran at ang lahat ng maiitim na saloobin at isipin
Ng kapitbahay ay kumakatok sa pintuan, nangangalampag
Ng bintana, naglalakad sa bubungan— nagsasadaga
At nagsasaipis. Peste! Dumadami pati ang peste sa dibdib.
Maaaring hindi sinisiyasat ang bawat numero kung nagsasaka
At nabubuhay sa nayon— napagtatantong walang saysay
Ang labing-apat na taon sa paaralan kung abala ang kapitalista
Sa pagsasaliksik sa pinakamabilis na paraang pagdadala sa banko
Sa mga utak at pawis ng manggagawa at ang tanging pangarap
Ng politiko ay gawing siyudad ang pook ng mga taong payak.
Mas madali sa akin ang maghapong pag-aararo, pagtatanim
Kaysa hati-hatiin ang suweldo ng misis mula sa napakalaking mall:
Nasa’n ang pandagdag nang mapantayan ang halaga nitong babala?
Karapatang-ari ni Ariel S. Tabag
Enero 22, 2008
Sa katapusan. Parang listahan ng kasalanang di mawari
O gustong kalimutan— hindi maintindihan kung bakit
Ang isa ay mas mataas sa mga iba. Pero iisa ang intindi ko:
Ang bawat nais ay may halaga at masaklap na ang bawat
Kailangan ay patuloy sa pagtaas at ayaw nang magpaabot pa.
Tumatambad sa pintuan at ipapaalalang hindi na nagagawi
Ang amihan kaya’t lumalakas ang hampas ng electric fan.
Tuliro na kaya ang utak kaya’t napapasarap sa tele-dramang
Pangungutyaan ng mas mababaw na dahilan ng pag-iyak
O kaya’y nawawala ang problema kung dinadatnan ng nasa
Sa ibinibilad na katawan? Madalas na ba ang pag-init ng ulo
At naglalagok, naliligo ng malamig na tubig? Kung patay
Naman ang ilaw sa araw, gumagapang ang kadiliman
Ng kapaligiran at ang lahat ng maiitim na saloobin at isipin
Ng kapitbahay ay kumakatok sa pintuan, nangangalampag
Ng bintana, naglalakad sa bubungan— nagsasadaga
At nagsasaipis. Peste! Dumadami pati ang peste sa dibdib.
Maaaring hindi sinisiyasat ang bawat numero kung nagsasaka
At nabubuhay sa nayon— napagtatantong walang saysay
Ang labing-apat na taon sa paaralan kung abala ang kapitalista
Sa pagsasaliksik sa pinakamabilis na paraang pagdadala sa banko
Sa mga utak at pawis ng manggagawa at ang tanging pangarap
Ng politiko ay gawing siyudad ang pook ng mga taong payak.
Mas madali sa akin ang maghapong pag-aararo, pagtatanim
Kaysa hati-hatiin ang suweldo ng misis mula sa napakalaking mall:
Nasa’n ang pandagdag nang mapantayan ang halaga nitong babala?
Karapatang-ari ni Ariel S. Tabag
Enero 22, 2008
Impaskil ni Asseng idi 11:19 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bayarin, kawalan ng trabaho, maynilad, meralco, tula
10/1/09
Iti panangimaton ti GMM: Hidalgo, aglektiur iti sarita a para ubbing
Aglektiur ni Juan S.P. Hidalgo, Jr., dati nga Associate Editor ti Bannawag ken recipient ti CCP Gawad Dangal ng Lahi, iti panagsurat iti sarita a para ubbing inton Okt. 11, 2009, 1-4 P.M., iti 14 Juan Luna St. Area 2, UP Campus, Diliman, Quezon City.
Panangitultuloy daytoy iti serye ti lektiur a proyekto ti GUMIL Metro Manila, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Kamanilaan ken kabangibangna a probinsia, para kadagiti kamengna ken kadagiti interesado nga agkameng iti nasao a gunglo.
Kadagiti interesado a dumar-ay, mabalinda ti ag-text iti 0918-7458792 agingga iti Oktubre 9, 2009 para iti pannakaisagana dagiti masapsapul. (MRAC)
Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 12, 2009, p.35.
Panangitultuloy daytoy iti serye ti lektiur a proyekto ti GUMIL Metro Manila, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Kamanilaan ken kabangibangna a probinsia, para kadagiti kamengna ken kadagiti interesado nga agkameng iti nasao a gunglo.
Kadagiti interesado a dumar-ay, mabalinda ti ag-text iti 0918-7458792 agingga iti Oktubre 9, 2009 para iti pannakaisagana dagiti masapsapul. (MRAC)
Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 12, 2009, p.35.
Impaskil ni Asseng idi 7:28 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: gmm lecture series, gumil metro manila, ilokano writers, juan sp hidalgo jr, short story for children
“Ladawan ti Kailokuan” iti MMSU Main Library
Ang-angayen ita ti Ilocandia Photographic Society ti maysa a photo exhibit a napauluan iti “Ladawan ti Kailokuan” iti MMSU Main Library, Batac, Ilocos Norte.
Agpaut ti eksibit manipud iti Set. 29 agingga iti Okt. 9.
Dagiti nakipartisipar a photographer: Alaric Yanos, Anthony Ramos, Bryan Rapadas, Edwin Antonio, Ferina Albano, Joseph Reginaldo, Jose Orosa III, Joseph Andie Lamug, Neil Ratuita, Mawie Chan, Michael Ong, Robert Luzod, Ronald Macatulad, Lorma Macatulad, ken Carlito Villamarin.
Para iti dadduma pay nga impormasion, sarungkaran ti tipsilocos.blogspot.com.
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 12, 2009, p.35)
Agpaut ti eksibit manipud iti Set. 29 agingga iti Okt. 9.
Dagiti nakipartisipar a photographer: Alaric Yanos, Anthony Ramos, Bryan Rapadas, Edwin Antonio, Ferina Albano, Joseph Reginaldo, Jose Orosa III, Joseph Andie Lamug, Neil Ratuita, Mawie Chan, Michael Ong, Robert Luzod, Ronald Macatulad, Lorma Macatulad, ken Carlito Villamarin.
Para iti dadduma pay nga impormasion, sarungkaran ti tipsilocos.blogspot.com.
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 12, 2009, p.35)
Impaskil ni Asseng idi 7:26 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ilocandia, ilokano artists, ilokano photographers, mariano marcos state university, photo exhibit
Subscribe to: Posts (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep