text:
NAIMBAG A DAMAG MANEN!
Nabuangayen ti TIMPUYOG DAGITI MANNURAT ITI ILUKO ITI PILIPINAS (TMI Pilipinas) idi Setiembre 25, 2005 a napasamak sadiay CENRO Office, San Isidro, Isabela. Panggep ti TMI Pilipinas ti makibinnulig iti TMI Amerika da Dr. Aurelio Agcaoili, Terry Tugade, Cristino Inay ken Lorenzo Tabin.
Ti kangrunaan a panggep ti TMI (Pilipinas) ket ti naipangruna a panagadal iti estetika ti literatura: CREATIVE WRITING ken LITERARY CRITICISMS.
Iti sabali a bangir, binuangay met ti Quirino Province ti bukodda a tsapter ti TMI idi Setiembre 30, 2005.
Kadagiti dadduma pay a probinsia ken siudad iti Kailokoan, inkissiimda metten iti panangam-amirisda iti pannakabangon iti TMI.
“Ti TMI ket flourescent dagiti arapaap ken kayat a ragpaten dagiti piksionista iti Iluko. Naipangruna koma iti panagadal iti piksion a saan ket sosialan, tsikaan ken bidaan, ” kuna ti bangolan a piksionista taga Baguio City.
“Nabayagakon a makigumGUMIL, ngem tunggal makimitangak, agtagTagalog wenno agingEnglishda met amin. Makapadisganas! Makikamengak la ketdi kadayta TMI, bareng no adda ti lugarmi a saan a nakangato iti adalna, ” kuna met ti dina kayat a mainaganan a sumingsingising (nangab-abak metten) a mannurat.
“No kayat ti TMI, kumappengkami kadakuada” kuna ti agtutubo a dadaulo ti grupo dagiti agdadamo a piksionista iti La Union, Pangasinan ken Ilocos Sur.
“Jim, pls hlp me hw 2 orgnzd local TMI,” inkulit met namindua ti maysa nga agtutubo iti Ilocos Sur. “jaz affiliates ur own wrtrs orgnztion 2 TMI,” insungbatko met a, ta adda met ti grupoda dagitoy nga agtutubo nga awan iti sabali a panggepda no di makasursuro nga agsurat iti sarita ken daniw. Kas iti grupo dagiti sabali pay nga agtutubo, nagagetda pay nga agipatulod kadagiti sinuratda iti Tawid News Magasin. Ket winenko a dagus ti awisda nga innak panaglektiur iti aniaman nga aldaw.
“Suportaram kadi ti TMI?” Saludsod ti taga-Pangasinan, a tunggal salip ket saan a maawan ti naganna iti listaan.
Amin a naimbag a panggep ket suportarantayo. Adda ti karbengan ti amin a mangtunton ti ammona a nasayaat a banag iti bukodna a pamuspusan. Ket no ti makitana a pamuspusan ket ti ikakappengna iti dua wenno ad-adu pay a gunglo dagiti mannurat, saan koma ngarud a mabekkel. Addatayo, agnanaedtayo iti demokratiko a sistema ti gobierno ket nawaya ti asinoman nga agtignay ken agpanunot para iti pagimbaganna ket awan ti karbengan ti asinoman a mangiparit wenno manglapped kenkuana.
Ngem sakbay a makipagkamengka iti TMI, wenno sakbay a buangayen ti asinoman ti lokal tsapter ti TMI, makiuman koma ngarud kadagitoy:
1) JOHN B. BUHAY -
cp# 0918-7528218
wenno agemail iti: johnbuhay@yahoo.com
wenno agsurat iti:
JONH B. BUHAY, Editor
The Valley Journal
100 P. Zamora St., Buag
Bambang 3702 Nueva Vizcaya
2) Atty. Nole Lansangan
Editor, Salinong,
Purok I, Villa Cruz,
3318 San Mateo, Isabela
CP# 0918-5729225
Madaman iti pannakaisagana ti umuna TMI Pilipinas National Convention 2006, a pakaipangrunaan iti panagsurat iti creative writing (Iluko) ken kritisismo-literatura (literary criticisms). Umatipukpok la ketdi a workshop ken panagadal.
Kadagiti mayat a mairaman iti nasao a kombension, makiumanda koma a dagus kadagiti nadakamat a tattao para iti ad-adu pay a detalie.
“Jim, nabuangay kadin TMI Internet (wenno TMI-www wenno TMI virtual)” inyimel met ti maysa pay nga agessem met nga agsurat.
Daytoy ti diak a masungbatan. Yanna kadin aya? Nabugiaw wenno nagpabugiaw iti bugiaw dagiti bugiaw?
Ti panggep ti TMI ket napintas la unay para kadagiti piksionista, sumingsingising ken agessem iti creative writing ken literary criticism. Lalo la unay iti literary criticism, ta kasla saan pay laeng a sisasagana ni Ilokano a makritikar ti sinuratna. Nagruar idi tartaraudi ti 1980s dagiti nagpipintas a kritisismo dagiti naghurado kadagiti salip, ngem gapu ta naganus pay laeng ti panunot ni mannurat nga Ilokano, imbes a dimmur-as ti kritisismo, nangipaay ketdi iti arigengen iti nagbabaetan dagiti hurado ken dagiti nangabak iti salip. Insardeng la ket ngarud ti Bannawag ti agipablaak iti kritisismo agingga iti agdama.
Saan nga ammo ni mannurat nga Ilokano a ti maysa a piksion ket nagkatlo a buklen da mannurat, agbasbasa ken kritiko? Diak a masungbatan...
Ti regget dagiti essem ket agbungada koma iti kumarabukob a tik-ab, a kas daydiay nuang nga immareb-eb iti pakyas wenno waig wenno karayan. Kumarabukob a tik-ab a mangipasngay kadagiti ad-adu pay a henio iti Literatura Ilokana. Ti pannakabuangay ti TMI ket saan nga inaw ti puraw a rabii ti GF no di ket kabinnulig, kasinnallabay, kabinnaklay iti maymaysa a panggep: ti idudur-as ti Literatura Ilokana.
Rebbeng laeng nga iti suli wenno iti kasayaatan iti amin ket awan koma ti lugar ti pinnangatoan iti isbo kadagiti amin a tumaud a gunglo, timpuyog, liga, grupo, “Annak ni...” ken dadduma pay, para iti panangtaginayon ti bukod a dila ken dagiti sumarsaruno a kaputotan....###
Wednesday, October 12, 2005
NAIMBAG A DAMAG MANEN!
NAIMBAG A DAMAG MANEN!
4 comments:
- rva said...
-
mang jim, bareng makapanakto makimiting inton sunday idiay isabela kadayta eleksion ti tmi-filipinas. mariribukanak laeng (diak pay nadamag ken john b.) no apay a TIMPUYOG DAGITI MANNURAT ITI ILUKO" a saan ket a "TIMPUYOG DAGITI MANNURAT NGA ILOKANO" ti panggep a buklen. no ngamin dagiti laeng mannurat iti iluko, limitado. saan no kuan a makapagkameng dagiti saan nga agsursurat iti iluko nupay ilokanoda met a mannurat. kastoy ti immuna a gumil idi, ti GIMONG DAGITI MANNURAT ILUKO, ngem idi kuan nabaliwan kas GUNGLO DAGITI MANNURAT NGA ILOKANO tapno ad-adu ti sakupenna.
sinaludsodkon ken manong terry tugade daytoy a banag ngem awan pay met sungbatna. daydiay ngamin tmi america ken global tmi ket nalawag a "mannurat nga ilokano" ti kameng a saan la a "mannurat iti iluko."
bareng mailawlawagto daytoy a banag.
- 11:24 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
dua a rason ti nakitak, Roy:
1) ti focus wenno vision ti TMIF ket para laeng iti creative writing iti Iluko ken Kritisismo iti Iluko, isu nga Iluko
2) typo error ngata -- ta iti umuna a komunikasionda kaniak ket "P" diay Filipinas, ken "Ilokano" 'diay Iluko...ket idi nabaliwan iti "F" nagbaliw met 'diay Ilokano iti Iluko... isu a nalabit a typo error daytoy..
nupay kasta, damagemto a... ken no mabalin ti virtual tsapter... no madi, di usarenrtayon 'diay blogmo a kas tsapter ti internet..
inimbitarandak met a makipaggamulo iti by-laws, ngem diak sigurado a makaumay ta diak ammo ti turturongek idta Isabela, hehehe!
- 6:24 AM
- ariel said...
-
nagimbagen, jim! luktantayon ti templo ti napintas a diskurso iti panagsuratan ken panagamiris.
maipapan iti kuna ni RVA, saan a panggep ti TMI a limitaran ti konsepto. isu ngarud nga officially: "timpuyog dagiti mannurat nga ilokano" daytoy tapno iti kasta ket mannakairamraman/mangiramraman (positive sense, inclusive) saan ketdi a mangiwalwalin (exclusive).
theoretically, ilokano become an embodying metaphor of the nexus between the lukong/ilukong and sang-at/bantay/gorot/gulod.
well, we move on from here. let the exchange and diffusion of ideas begin.
- 10:56 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
koman a, apo ariel... idi inruarko dagidiay librok, nagadu nga agtutubo ken agtarigagay a mayat nga agsursuro nga agsurat... ket siak pay ketdin ti rengrengenda... mayat a, apo ariel no inawentayo ti henio ti literatura ilokana... adda me ti online dagiti "annak ni bucaneg" dagiti agtutubo a mannurat iti Ilocos Sur-Pangasinan-La Union ngem awan la ti mangiwanwan kadakuada...
- 6:17 AM


c: text/html

text:
Chile
Ti Chile (Espaniol: [ˈtʃile]), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Easter Island idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.
Ti namaga a Disierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw . Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.[7]
Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia.[8] Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "100 peso Coin". Central Bank of Chile. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 10 Mayo 2012. Naala idi 16 Septiembre 2012.
- ^ "CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO". POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012. National Statistics Institute (Chile). 4 Septiembre 2014. Naala idi 4 Septiembre 2014.
- ^ "Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929" (iti Espaniol). Emol. Naala idi 26 Pebrero 2014.
- ^ a b c d "Chile". International Monetary Fund web site. Oktubre 2014. Naala idi 24 Oktubre 2014.
- ^ "Society at a Glance : Social Indicators OECD" (PDF). OECD. Oktubre 2012. Naala idi 28 Oktubre 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile". United States Department of State. 16 Disiembre 2011.
- ^ "Chile". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 17 Pebrero 2014.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Simon Collier and William F. Sater, A History of Chile, 1808–1894, Cambridge University Press, 1996
- Paul W. Drake, and others., Chile: A Country Study, Library of Congress, 1994
- Luis Galdames, A History of Chile, University of North Carolina Press, 1941
- Brian Lovemen, Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism, 3rd ed., Oxford University Press, 2001
- John L. Rector, The History of Chile, Greenwood Press, 2003
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Chile iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chile manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website ti Chile
- Gobierno ti Chile
- Chile a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Chile manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Chile iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Chile manipud iti BBC News
- Mapmapa ti kalsada Chile, interaktibo
- Pakabuklan dagiti Estadistika ti Panagtagilako ti Chile iti Banko ti Lubong
- Wikimedia Atlas iti Chile
- Chile
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
- G15 a pagpagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1818
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sapindales
Ti Sapindales ket botaniko a nagan para iti urnos dagiti mula nga agsabsabong. Dagiti kalatakan a naamammuan a kameng ti Sapindales ket mairaman dagiti citrus; arse, dagiti horse-chestnut, dagiti lychee ken dagiti rambutan; mangga ken dagiti kasoy; frankincense ken mirra; kaoba ken Azadirachta indica (Ingles: neem).
Ti sistema APG II ti 2003 ket mangiraman iti llade eurosidae II (kadagiti rosidae, kadagiti eudicotidae) a mairaman dagiti 9 a sumaganad a pamilia:[1][2]
- Anacardiaceae
- Biebersteiniaceae
- Burseraceae
- Kirkiaceae
- Meliaceae
- Nitrariaceae (+ Peganaceae ken Tetradiclidaceae)
- Rutaceae
- Sapindaceae
- Simaroubaceae
(nga adda iti "+ ..." = pagpilian a pannakailaslasin ti sumaruno a pamilia)
Ti sistema Cronquist ti 1981 ket nagus-usar ti kasla sabali a sirkumskripsion, a mairaman dagiti sumaganad a pamilia:
- Staphyleaceae
- Melianthaceae
- Bretschneideraceae
- Akaniaceae
- Sapindaceae
- Hippocastanaceae
- Aceraceae
- Burseraceae
- Anacardiaceae
- Julianiaceae
- Simaroubaceae
- Cneoraceae
- Meliaceae
- Rutaceae
- Zygophyllaceae
Ti paggiddiatan manipud ti sistema APG II ket saan a dakdakkel a kasla naiparang, a kas dagiti mula kadagiti pamilia ti Aceraceae ken tiHippocastanaceae ket agtaltalinaay iti daytoy nga urnos iti APG II (dagiti dua ket nairaman iti pamilia ti apindaceae). Dagiti sebbanagn itan ket buklen ti pamilia ti Nitrariaceae iti APG II ken tagukua pay iti daytoy nga urnos iti sistenma Cronquist a kas paset ti pamilia ti Zygophyllaceae, bayat a dagitan ket adda itan ti pamilia ti Kirkiaceae ket adda idi a kas paset ti Simaroubaceae.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Muellner, A. N.; Vassiliades, D. D.; Renner, S. S. (2007). "Panangikabil ti Biebersteiniaceae, ti herbase a klade ti Sapindales, iti maysa atemporal ken heograpiko a kontesto". Sistematika ti mula ken Ebolusion. 266: 233–252. doi:10.1007/s00606-007-0546-x.
- ^ Stevens, P.F. (2001). "Websiteti Angiospermae Pilohenia. Bersion 9, Hunio 2008 [ken ad-adu wenno basbassit nga agtultuloy a mapabpabaro manipud idin].". Botaniko a Hardin ti Missouri.
Midia a mainaig iti Sapindales iti Wikimedia Commons


text:
Botanika
Ti botanika, siensia dagiti mula, wenno biolohia ti mula (manipud ti Taga-ugma a Griego Botάvn botane, "pagaraban, ruot, wenno lamut ti ayup" ken ti manipud ti Bόσkeιv boskein, "agpakan wenno agarab"), ket maysa a disiplina ti biolohia, ket isu ti siensia iti biag ti mula.[1][2][3] Iti tinawtawid, daytoy a siensia ket mangiraman ti panagadal dagiti hongo, algas, ken dagiti birus. Ti maysa a tao nga agadadal ti botánika ket matawtawagan a kas ti maysa a botaniko.
Ti botanika ket maabbonganna ti nawatiwat a panagsakup kadagiti sientipiko a displina a mairaman ti patakder, panagtubo, panagpatubo, metabolismo, panagrang-ay, saksakit, dagiti tagikua ti kimiko, ken dagiti ebolusionario a maikabagian dagiti taksonomiko a grupgrupo. Ti botanika ket nangrugi dagiti nasapa a panagganetget ti nagtagitaon ti panagilasin dagiti makan, makaagas ken makasabidong a mulmula, a mangaramid daytoy ti kadaanan a sanga iti siensia. Iti tattan a panawen, dagiti botaniko ket adadalenda dagiti agarup a 400,000 a sebbangan dagiti sibibiag nga organismo.
Dagiti nangrugrugian ti moderno nga estilo a panagidasig a sistema ket mabalin a matugotan kadagiti panawen ti 1500-1600 nga dagidi nadumaduma a panagipadas ket naaramid tapno maidasig a sientipiko dagiti mulmula. Kadagiti maika-19 ken maika-20 a siglo, adda dagiti nangruna a pamay-an a naparang-ay para iti panagadal dagiti mulmula, a mairaman ti mikroskopia, panagbilbilang dagiti kromosoma, ken dagiti panagusig iti kimiko ti mula. Kadagiti napalabas a dua a dekada iti maika-20 a siglo, ti DNA ket naus-usar pay ti kaaduan a kinapudno ti panagidasig kadagiti mula.
Ti botanika a panagsukisok ket mangipatengnga ti isip kadagiti populasion ti mula a grupgrupo, ebolusion, pisiolohia, patakder, ken dagiti sistematiko. Dagiti adda ti baaba a displina ti botanika ket mairaman ti agronomia, panagadal ti kabakiran, hotikultura, ken paleobotanika. Dagiti kangrunaan a sientista iti pakasaritaan ti botánika ket mairaman ni Theophrastus, Ibn al-Baitar, Carl Linnaeus, Gregor Johann Mendel, ken ni Norman Borlaug.
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pakasaritaan iti botánika ket mairaman dagiti taga-ugma a sinursuratan ken dagiti panakaidasig dagiti mulmula a mabirukan kadagiti nadumaduma a kultura. Ti kas pagarigan dagiti nasapa nga obra ti botánika ket nabirukan kadagiti taga-ugama a nasantuan a testo manipud idiay India, dagiti taga-ugma a Zoroastrian a sinursuratan,[4] ken dagiti taga-ugma nga obra dagiti Insik.
Ti moderno a botanika ket tugotenna ti ramutna manipud kadagiti napalabas a duapulo ket tallo a siglo, manipud ti Ama iti Botánika, a ni Theophrastus (c. 371–287 BC), ken maysa nga estudiante ni Aristotle. Isu ket nagparnuay ken nangipalpalawag kadagiti adu a pamunganayan iti moderno a botanika.[5] Dagiti dua a kangrunaan nga obrana, ti Panagsalsalusod kadgiti Mula ken Dagiti Gapuanan dagiti Mula ket buklen dagiti kangrunaan a parawad ti siensia ti botánika ti antigo a panawen ken dagiti Tengnga a Panawen, ken nagtengtenggel daytoy a puesto para kadagiti sangapulo ket pito a siglo kalpasan a naisurat dagitoy.[5][6] Ken manipud pay ti Gresia, ni Pedanius Dioscorides, iti tengnga ti umuna a siglo, ket nagsurat ti De Materia Medica, ti lima a tomo nga ensiklopedia a maipanggep kadagiti yerba a medisina a nawatiwat a nabasbasa para kadagiti sumurok a 1,500 a tawtawen.[7] Dagiti obra manipud ti mediebal a Muslim a lubong ket mairaman ti Nabatean Agriculture ni Ibn Wahshiyya, ti Libro dagiti Mula ni Abū Ḥanīfa Dīnawarī (828-896) , ken Dagiti Pannakaidasig ti Daga ni Ibn Bassal. Idi kasapaan ti maika-13 a siglo, ni Abu al-Abbas al-Nabati, ken ni Ibn al-Baitar (d. 1248) ket nagsuratda pay idi kadagiti maipanggep ti botanika.[8][9][10]
Nasapa a moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Aleman a mangngagas a ni Leonhart Fuchs (1501–1566) ket maysa idi kadagiti "tallo nga Aleman nga ama ti botanika", a kimmaddua ni Otto Brunfels (1489–1534) ken Hieronymus Bock (1498–1554) (tinawtawagan pay ti Hieronymus Tragus).[11][12]
Ni Valerius Cordus (1515–1544) ket nagsursurat ti maysa a pharmacopoeia iti agpapaut a kinapangruna, ti Dispensatorium idi 1546.[13] Ni Conrad von Gesner (1516–1565) ken Nicholas Culpeper (1616–1654) ket nangipablaakda pay kadagiti yerba a nagsaksakup kadagiti pangngagas nga usar ti mulmula. Ni Ulisse Aldrovandi (1522–1605) ket naikedkeddeng idi a ti "ama ti masna apakasaritaan", a nairamraman ti panagadal ti mulmula. Idi 1665, a nagus-usar ti nasapa a mikroskopio, ni Robert Hooke ket nakaduktal kadagiti selula, ti maysa atermino nga inaramidna, iti tapun, ken ti nabiit a panwen kalpasan daytoy kadagiti sibibiag a kulanit.[14]
Idi las-ud ti maika-18 a siglo, dagiti sitema ti panakaidasig ket naparang-ay a maipada kadagiti diagnostiko a tulbek, a dagiti taxa ket naiparbo a naigrupo kadagiti agparis. Ti panagsasaruno dagiti tulbek ket kaykanayon a di mainaig kadagiti bukodda a masna wenno phyletic a pannakaigrupo.[15] Babaen ti maiak-18 a siglo dagiti immadadu a bilang ti baro a mulmula ket simmangpet idiay Europa manipud kadagiti baro a naduktalan a pagilian ken dagiti Europeano a kolonia ti sangalubongan ken adu dagiti bilang ti mulmula a nagbalin a mnagun-od para iti panagadal. Dagiti botaniko nga alagaden manipud ti daytoy a paset ti panawen ket manmanu aeng a nailadladawan.[16] Idi 1754 ni Carl von Linné (Carl Linnaeus) ket nangbingbingay kadagiti Pagarian ti mula kadagiti 25 iti maysa a taksonomia nga adda ti maysa nga alagaden a binomio a sistema ti panaginagan para kadagiti sebbangan ti ayup ken mula. Isu ket nagus-usar ti dua a paset a panaginagan nga ti immuna a nagan ket nangirepresenta ti henero ken ti maikadua ket dagiti sebbangan.[17] Maysa kadagiti panangidasig ni Linnaeus, ti Cryptogamia, ket nangiramraman kadagiti amin a mula nga dda kadagiti nailemmeng a reproduktibo a paspaset (dagiti lumot, dagiti hepatika ken dagiti pako), ken algas ken fungi.[18]
Ti immad-adu a pannakaaammo ti anatomia, morpolohia ken dagiti siklo ti biag, ket nangiturong ti pannakaibanagan nga adda dagiti adadu pay a masna a pakkayatan a baetan ti mulmula ngem ti seksual a sistema nga inbagbaga ni Linnaeus. Ni Adanson (1763), de Jussieu (1789), ken ni Candolle (1819) ket nagisingsingasingda amin kadagiti nadumaduma a pagpilian ti masna a sistema a nawatiwat a nasursurot. Dagiti kapanunotan ti masna apanagpili a kas maysa amekanismo ti ebolusion ket nakasapsapul kadagiti panagampon iti Candollea a sistema, a nangirugrugi kadagiti panagadal iti ebolusionario pakikabagian ken dagiti pilohenetiko a panakaidasig ti mulmula.[19][20]
Ti botanika ket nalatak a naiparparudso babaen ti panagparang ti immuna a "moderno" a libro, a Grundzuge der Wissenschaftlichen ni Matthias Schleiden, a naipablaak iti Inggles idi 1849 a kas Dagiti Pamunganayan ti Sientipiko a Botánika.[21] Ni Carl Willdenow ket nagsuksukisok ti pakaikapetan a baetan ti pannakaiwarwaras ti bukel ken distribusion, ti kasasaad ti pakaigungluan ti mula, ken ti pagbanagan ti heolohiko a pakasaritaan. Ti selula a pagtengngaan ket naduktalan idi babaen ni Robert Brown idi 1831.[22]
Moderno a botanika[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti adu a bilang ti baro a pannakaammo a nagtaud manipud ti panagadal ti modelo a mulmula a kas ti Arabidopsis thaliana. daytoy karuotan a sebbangan ti pamilia ti mustasa (Brassicaceae) ket maysa idi kadagiti immuna a mula nga adda dagiti bukodna a naipasarsaruno a henoma. Ti panangipasursaruno iti henoma ti pagay (Oryza sativa), ti bassit laeng a henomana , ken ti maysa a dakkel nga internasional a komunidad ti aksuksukisok ket nakaaramid ti pagay a kas maysa a nangruna a modelo ti sirial/ruot/monocot.[23] Ti sabali pay a sebbanagn ti ruot, ti Brachypodium distachyon ket maysa pay nga eksperimental a modelo para iti pannakaawat ti henetiko, ti maipapana ti selula ken maipapan ti molekula a biolohia.[24] Dagiti sabali paya a nangruna a maipapan ti komersio a taraon a kas ti trigo, mais, sebada, senteno, perlas a miho ken toyo ket naipasarsaruno paya dagiti henomada. Adda kadagitoy ket narigat a maipasaruno gaputa addaanda ti adadu ngem dua a haploid (n) dagiti paris ti kromosoma, ti maysa a kasasaad a kas ti polyploidy, a kadawyan iti pagarian ti mula. Ti maysa aberde nga Algas, Chlamydomonas reinhardtii, ket maysa a modelo nga organismo a naikeddeng a nangruna iti panagpasayaat ti pannakaaamo ti biolohia ti selula.[25]
Idi 1998 ti Angiosperm Phylogeny Group ket nangipablaak ti maysa a pilohenia dagiti agsabsabong a mula a naibatay kadagiti panagusig ti panagsasaruno ti DNA manipud kadagiti kaaduan a pamilia ti agsabsabong a mula. Akas ti nagbanagan daytoy nga obra, adu kadagiti saludsod no ania dagiti pamilia ti mangirepresenta ti kasapaan a sangsanga dagiti angiospermae ket nasungbatan itan. Ti panagsuksukisok no kasano a mainaig dagiti sebbanagan ti mula iti tunggal maysa ket mangpalubos kadagiti botaniko a mangpasayaat a makaawat ti pamay-an ti ebolusion dagiti mula.[26] Urayno ti panagadal dagiti modelo a mula ken ti umadadu a panagusar ti ebidensia ti DNA, adda pay laeng dagiti agdama nga obra ken pakisinnaritaan manipud kadagiti taksonomiko no kasano ti kasayaatan a panangidasig ti mulmula kadagiti nadumaduama ataxa.[27]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Liddell & Scott 1940.
- ^ Gordh & Headrick 2001, p. 134.
- ^ Online a Diksionario ti Etimolohia 2012.
- ^ Iyer 2009, p. 117.
- ^ a b Greene, Edward Lee (1909). Dulon dagiti pakasaritaan ti botanika: ti panagadal dagiti naisangsangayan a panawen iti panagrangrang-ay iti siensia ti botánika : paset 1, Sakbay ti 1562 A.D. Smithsonian Institution. pp. 140–142.
- ^ Bennett, Charles E.; Hammond, William A. (1902). Dagiti Karakter ni Theophrastus [Pangyuna]. Longmans, Green, ken Co. p. 30.
- ^ Mauseth 2003, p. 532.
- ^ Dallal 2010, p. 197.
- ^ Panaino 2002, p. 93.
- ^ Levey 1973, p. 116.
- ^ Nailian a Museo ti Gales 2007.
- ^ Yaniv & Bachrach 2005, p. 157.
- ^ Sprague 1939.
- ^ Waggoner 2001.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–117.
- ^ Scharf 2009, pp. 73–74.
- ^ Capon 2005, pp. 220–223.
- ^ Hoek, Mann & Jahns 2005, p. 9.
- ^ Ereshefsky 1997, pp. 493–519.
- ^ Gray & Sargent 1889, pp. 292–293.
- ^ Morton 1981, p. 377.
- ^ Harris 2000, pp. 76–81.
- ^ Devos & Gale 2000.
- ^ Unibersidad ti California-Davis 2012.
- ^ Ben-Menahem 2009, p. 5370.
- ^ Chase et al. 2003, pp. 399–436.
- ^ Capon 2005, p. 223.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Botánika iti Wikimedia Commons
- Dagiti batayan ti datos ti Botánika idiay Instituto ti Hunt para iti Botaniko a Dokumentasion
- Dagiti napintas ti kalidadna a ladawan ti mulmula ken dagiti paamo a maipapan kadagitoy manipud idiay Katoliko nga Unibersidad ti Leuven
- Pakaamo a Network ti patneng a Mula
- Datos a batayan ti mula ti USDA
- Ti Virtual a biblioteka ti Botanika


text:
Roald Amundsen
Ni Roald Engelbregt Gravning Amundsen (Panangibalikas a Norwego: [ˈɾuːɑl ˈɑmʉnsən]; 16 Hulio 1872 –c. 18 Hunio 1928) ket maysa idi a Norwego nga eksplorador dagiti polar a rehion. Isu ket nangidaulo ti Antartika a ekspedision (1910-12) a panagduktal ti Abagatan nga Ungto idi Disiembre 1911 ken isu idi ti immuna a daulo ti ekspedision a (di nasupiatan) a nakaabot ti Amianan nga Ungto idi 1926.[2][3] Isu ket ammo pay a kas ti immuna a nanglasat ti Amianan a laud a Pagnaan (1903-06). Isu ket napukaw idi Hunio 1928 bayat a nakibingbinglay a kas paset ti panagisalakan a mision. Ni Amundsen, a kaduana da Douglas Mawson, Robert Falcon Scott, ken Ernest Shackleton, ket nangruna idi a daulo ti ekspedision idi las-ud ti Natured a Panawen ti Antartika nga Eksplorasion.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nota
- Dagiti nagibasaran
- ^ "Kondado ti Østfold, Borge idiay Borge, Rehistro ti parokia (opisial) nr. I 6 (1861–1874), Dagiti rehistro ti pannakaipasngay ken panagbuniag 1872, panid 114.". Naala idi 25 Hulio 2012.
- ^ "Roald Amundsen and the 1925 North Pole Expedition". Historynet.com. Naala idi 11 Marso 2010.
- ^ "Roald Amundsen". PBS.org. Naala idi 11 Marso 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Roald Amundsen iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Roald Amundsen iti Wikiquote (Ingles)


text:
Asido
Ti maysa nga asido (manipud ti Latin acidus/acēre a ti kaibuksilanna ket naalsem[1]) ket kimiko a sustansia a ti solusion ti danumna ket nailaslasin babaen ti naalsen a nanam, ti abilidad a mangbaliw ti nalabbasit a litmus, ken ti abilida nga agtignay kadagiti base ken dagiti dadduma a metal (kasla ti kalsio) tapno mangporma kadagiti asin. Dagiti solusion ti danum dagiti asido ket addaan ti pH iti basbassit ngem 7. Ti ab-ababa a pH ket kaibuksilanna ti nangatngato a kina-asido, ken isunga ti nangatngato a konsetrasion dagiti hidroheno nga ion iti solusion. Dagiti kimiko wenno dagiti sustansia nga addaan ti tagikua iti maysa nga asido ket makunkuna nga asidiko.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti kapigsa dagiti kadawyan nga sido ken dagiti base
- IUPAC Gold Book - asido
- Zumdahl, KImika, Maika-4 nga Edision.
- Ebbing, D.D., & Gammon, S. D. (2005). Sapasap a KImika (Maika-8 ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-51177-6
- Pavia, D.L., Lampman, G.M., & Kriz, G.S. (2004). Organiko a kimika tomo1: Organiko a kimika 351. Mason, OH: Cenage Learning. ISBN 0-7593-4727-1


text:
Budismo
Iti Budismo[1] ket relihion ken pilosopianga aggapu kadagiti sursuro ni Sidarta Gautama Buddha. Naipasngay isuna idiay India idi 566 BC. Manipud kadigiti umuna nga paset a nangisursurruan iti bagbagana, nagwaras iti kinabudista idiay buo ti bukod ti Asia, manipud India, Nepal, ken Apganistan, agingga sinurot dagiti tattao ti Sri Lanka, Tibet, Tsina, Hapon, Korea, Abagatan a daya nga Asia ken dadduma pay. Manipud idi maika-19 a siglo, naimula ti Budismo idiay Europa ken Estados Unidos. Maibilang nga adda nasurok nga 376 a riwriw a Budista iti lubong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Budismo". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 123. ISBN 978-0-8248-2088-6.


text:
Anime
Ti anime (アニメ anime?, [a.ni.me] ( denggen); Inglesi/ˈænɨmeɪ/ wenno /ˈɑːnɨmeɪ/ wenno /ˈænɨmə/; ANƏ-may wenno ANI-may) ken dagiti Hapon nga animado a pataud a mangipakpakita ti inladawan ti ima wenno animasion ti kompiuter. Ti balikas ket naipangyabaan a pannkabalikas ti "animasion" iti Hapon. Ti pannangibaga nga "anime", ket saan a rimmuar aginggana idi tengnga ti tawtawen ti 1980,[1] ken ti naikeddeng a kaibuksilan daytoy a panangibaga ket sagpaminsan nga agdumaduma depende iti kontesto.[2] Kadagiti Hapon, ti termino ket pannangibaga kadagiti amin nga animasion.[3] Iti INggles, ti termino ket naipalawagan a kas naala ti Hapon nga estilo ti animasion a masansan a nailaslasin babaen kadagiti namarisan a grapiko, dagiti natinggaw a karakter ken dagiti pantastiko a tema.[4][5] Ti pannakaarngi nga estilo iti kaibuksilan ket mabalin a manglukat ti posibilidad a ti anime ket mapataud kadagiti sabali a pagilian, malaksid ti Hapon.[6][7][8] Ngem ita pay, para iti kinalaka, adu kadagiti Taga-laud ket nainget a kitkitaenda ti anime a kas animasion a produkto ti Hapon.[5]
Bayat a ti kasapaan a naamammuan nga animasion ti Hapon ket napetsaan manipud idi 1917, ken adu met dagiti kasisigud nga animasion ti Hapon ket napataud kadagiti simmakbay a dekada. Ti pannakailasin ti estilo ti anime ket naparang-ay idi tawtawen ti 1960 ken naisangayan ti obra ni Osamu Tezuka ken nagbalin a naamammuan iti ruar ti Hapon idi tawtawen ti 1980.[9] Adu kadagiti agbuybuya ti anime idiay Hapon ken pannakabigbig iti sangalubongan. Dagiti agiwarwaras ket mabalinda ti agipablaak ti anime babaen ti panagiwaragawag ti telebision, dagus iti video, wenno iti teatro, ken ti pay online.
Ti anime ket kangrunaan nga inus-usar dagiti serie ti animado a telebision, dagiti napili a pelikula, ken dagiti naibatay ti Internet panagipablaak. Adda met dagitoy dua nga inladawan ti ima ken animado ti kompiuter nga anime. Ti estilo ket inus-usar kadagiti ay-ayam ti video ken dagiti panagipaskil. Ngem dagitoy ket saan a nalawag ti etiketana a kas anime ngem babaen met ti bukodda a midia. Iti pay maipatinayon, ti anime ket kaaduan a buklenna, no saan nga amin, dagiti henero ti piksion.[10] Iti kanungpalan, ti anime ket agus-usar kadagiti nadumaduma a midia kas tataudan, a naisangsangayan ti maimaldit a midia, kasla ti manga, literatura, ken dagiti dadduma pay nga obra. Iti iyaadu ti pagtagilakuan ti anime idiay Hapon, daytoy ket nakagun-od met ti kinadayeg idiay Daya ken Abagatan a daya nga Asia. Ti anime ket agdama anadayeg kadagiti nadumaduma a rehion iti lubong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Diksionario a REperensia ti Etimolohia: Anime". Etymonline. Naala idi 2013-04-22.
- ^ Brown, Steven T. Cinema Anime. Palgrave Macmillan, 2006, p. 7
- ^ "Ania kadi ti Anime?". Lesley Aeschliman. Bellaonline. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 7 Nobiembre 2007. Naala idi 2007-10-28.
- ^ "Anime". Merriam-Webster. 2011. Naala idi 2012-03-09.
- ^ a b "Lexicon - Anime". AnimeNewsNetwork. ANN. Naala idi 2013-06-13.
- ^ Rush, Amanda (2013-07-12). "FEATURE: Inside Rooster Teeth's "RWBY"". Crunchyroll. Naala idi 2013-07-18.
- ^ O'Brien, Chris (2012-07-30). "Mabalin kadi dagiti Amerikano ti agaramid ti Anime?". The Escapist. The Escapist. Naala idi 2013-07-17.
- ^ Fakhruddin, Mufaddal. "'Torkaizer', Middle East's First Anime Show". IGN. Naala idi 2013-06-12.
- ^ "'Cross-Cultural Spread' of Anime Discussion". ANN. 2001-11-26.
- ^ "an·i·me". Longman English Dictionary Online. 2012. Naala idi 2012-09-20.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Anime iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Anime iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
Jack Nicholson
Ni John Joseph "Jack" Nicholson (naiyanak idi Abril 22, 1937) ket Amerikano nga aktor ken agpatpataud iti pelikula, ken ti karerna ket agpauten kadagiti gangani a 60 a tawen. Isu ket ammo para iti panangiladawan kadagiti nadumaduma a bida ken mangsuporta a papel, a mairaman ti satiriko a komedia, romansia ken dagiti nangisit a panangiladawan ti managrag-o a sikopatiko a karkarakter.
Dagiti 12 a nominasion iti Gunguna ti Akademia ni Nicholson ket mangaramid kaniana iti kaaduan a nainomido nga aktor iti pakasaritaan ti Akademia. Namindua a nangabaken ni Nicholson iti Kalaingan nga Aktor , naminsan para iti drama ti One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975) ken ti sabali ket para iti romantiko a komedia iti As Good as It Gets (1997). Isu ket nangabak pay iti Kalaingan a Mangsuporta nga Aktor para iti komedia-drama iti Terms of Endearment (1983). Ni Nicholson ket maysa kadagiti tallo a lallaki nga aktor a nangabak kadagiti tallo a Premio ti Akademia.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Duncan, Paul (2003). Stanley Kubrick: The Complete Films. Taschen GmbH. ISBN 978-3836527750.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Jack Nicholson iti Wikimedia Commons


text:
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
4 comments:
- sherma said...
-
Welcome back, Manong Jim! Its so nice to have you back.
Tuloy, tuloy, tuloy latta ti biag, Manongko.
God bless you.
- 8:44 PM
- Ka Iddo said...
-
Sher, thank you adingko. pasensya ta ita laeng a mangrugi datao nga agrekober... ngem napintas ti agsubli... diak koma agsurat pay a, ngem paset ti recovery program ti panagsubli iti sigud nga aramid... bay-am ta agsuratakto bilingual pen...
- 11:04 AM
- Ka LOren said...
-
Naragsak a Panagsubli, Ka Iddo!
Ne ay, 'wan metten aya, kunkunak laengen. Diak met ammo no sadino ti pangpasiarak kenka, Kakang, no Sual, Narvacan, Baguio?
Binay-annak metten aya iti panagrusingko kunkunak man, hay.
Agyamantay' ngarud iti Dios, Ka Iddo.
In-innayad laeng a ngarud...
- 3:16 PM
- Ka Iddo said...
-
Agyamanak unay Ka Loren. Iti Baguio ti yanko. Kalpasan ti therapy iti uneg ti tallo a bulan, napanakon sadiay Narvacan agpungar. Makabulan. Itan, nagsubliak manen ditoy Baguio.
Inggunamgunam dagiti therapist (da April ken Marvin) a subliakon ti sigud nga aramidko. Isu nga ikarkarigatak nga aramiden. Ken mayat nga agpaysu, sika, saanak a maboring!
WEN, surat manen!
- 7:43 PM


text:
(ITI DI MABAYAG, AR-ARASAAS METTEN TI MANGMANGEGMI ITI KAABAYMI A KUARTO. IDI AGANGAY, AGRANITRIT METTEN TI KAMA ITI AYAN DA MANNY KEN LANIE. KASLA KANTA NGA ADDA RITMO, TEMPO, NANGATO KEN NABABA A TONO. NO DADDUMA ADDA DI MAIGAWID, MAIP-IPIT NGA ANANGSAB, NAUNEG NGA ANGES KEN MATIPTIPED A WANAGWAG! ITI DI MABAYAG, NANGEGMIN TI AGKAKAMAKAM NGA ANGES A KAS MAN LA AGEN-ENSAYO A MAKILUMBA ITI 100-M DASH PARA ITI OLYMPICS!)
Damok pay la idi ti mapan agpasyar kenni Diana ket nakaad-adun ti request ni katugangak a babai. Abus man pay ta lumalamot ken gamrud, arabas pay! Ayna apo ta no koma la diak agar-arem idi ken baketko ket matibabko. Bungangera pay ngamin! Ken ne, numero uno a biangot aginggana ita! No koma la mabalin nga ikugtarko! Ayna pasubsobak la koma! Mabainak la ngamin ken katugangak a lalaki ta agsupadida iti ugali!
"Ana ti intugotmo a makan, barok? Mumalem ngaminen ket diak pay nagmeryenda. Uray koma met la pandesal a. Wenno mangtedka lattan ti igatang dita ta mangbaonak lattan ti mapan dita tiangge ni Ka Ikang. Dayta lang a ta nangina bassit ti lakona!"
Kinarawak ti bulsak. Ne ket tay met la pagpletek sa daytoy nabatin. Pordios! Agbasbasaak pay la ngamin idi ket awan met ti adu a kuartak! Tapno maka-first base-ak, inkidemkon a tay P50.00. Ana pay no di nagnagnaak a nagawid! Ayna letsem a baket, diak pay naikamang, namaysaannakon! Nagkakamakam ti tanabutobko.
Kanayon a kasdiay ti ar-aramiden ni katugangak no kasta a mapanak agpasyar. Idi la ngarud ta napasungbatko ni Diana, ad-addan nga ad-adu ti dawatenna. Rabakem ta ibagana pay a mangitugotak kadagitay bunga ti karabasa, tarong, kamatis, parya, sili (kumpleto a para pakbet). Dinamagna pay no adu ti tarakenmi a manok a native ket adda kunak a ket dimmawat pay! Pati panagikarkarison ni tatangko ti kayo nadakamatna ta uray ket bayadanna kano met. Inbagak ken tatang ke na-tenkyu a diay sangakarison a kayo.
Gapu ta madlawko nga abusoen la unay ni katugangak dayta nga aramidna, nagkiddawak met.
"Mabalin nga awisek toy balasangyo ‘diay balay? Ag-birthday ngamin ni adingko ket kayatko met isuna nga imbitaran. Adda paskenmi nga agrabrabii. Maturog to idiay balayen!"
"Mabalin latta, barok ngem sumurot daytoy adingna! Ammok aya no ana ti aramidem ita anakko! Danny, barok, inkanto kuyogen ni manangmo ta mapan kano makibirtdey. Agawidkayto met la a masapa ton bigat."
"Diak kayat, adda met papanko pakibirthdey-an, tay bestfriendko!"
"Saan ngarud a mabalin nga umay. Diak kayat!"
"Alan a nana uray ta umay met da Manny ken Lanie, ken dagitay dadduma a gagayyemmi. (Da Manny ken Lanie ket aggayyem da met. Isuda met ti paborito ni katugangak a friends ni Diana). Maturogda met diay balay!"
"Ala wen, basta umay da Manny ken Lanie! Laglagipem, barok, nadalus a palubosak ta anakko, ket dapat a nadalus met la nga agsubli!"
"Apo met ni nana, siak to pay. Ammok nga ilalaen ta anakyo. Dikayo madanagan."
Immay ngarud ni Diana diay balay. Alas 8:00 pay lang iti rabii, nalpasen ti pa-birthday! Nagbati met nga agpayso da Manny ken Lanie idiay balay! Gapu ta dua ti kuarto diay balaymi idiay ngato, isu ti nagturoganmi. Dua kami ken Manny idiay maysa a kuarto ket dua met da Diana ken Lanie idiay bangir a kuarto. Idiay baba met ti ayan ti pamilyak.
Adu nga istorya ti inobrami. Saankami a makaturog. Kinuna ni Manny nga agurayak biit ta adda ibagana ken Lanie. Iti di mabayag, immay ni Diana iti kuartok. Nagkaidda met da Manny ken Lanie idiay bangir a kuarto.
Kasla diak ammo ti ibagak idi ta umay makikaidda ni Diana kaniak. Kasla mabainak. Madlawko, kasla mabain met ni Diana. Nagsarsaritakami iti medyo nabayag. Napagsarsaritaanmi maipanggep ti panagraduarmi iti kolehiyo ta maysa la a bulanen ket agraduarkamin nga agpada.
Iti di mabayag, ar-arasaas metten ti mangmangegmi iti kaabaymi a kuarto. Idi agangay, agranitrit metten ti kama iti ayan da Manny ken Lanie. Kasla kanta nga adda tempo, ritmo, nangato ken nababa a tonona ti mangmangegmi. No dadduma, adda napigsa di maigawid nga anangsab, nauneg nga anges ken kasla matiptiped a wanagwag! Iti di mabayag, nangegmi ti agkakamakam nga anges a kas man la makilumlumba iti 100-m dash!
Alusiisennak metten. Kuti met a kuti ni Diana. Diak metten maigawid ti riknak. Mabainak koma ngem kas met la diakon kabaelan ti adda a maririknak! Awan sinsarita, nagkarayam dagiti imak. Nariknak met nga awan ti panagkedked ni Diana. Nagranitrit met ti katre! Napaikkis ni Diana! Naspak ti rayaraya! Naabrotkon! Naabrotkon! Inabakkon ni katugangak! Diak ammo no namin-ano idi a naulit ti napasamak ta tunggal agranitrit ti kama da Manny ken Lanie, ikumpasmi met ken Diana. Napintas la unay ti panagdanggay dagiti ritmo ti ranitrit!
Kabigatanna, napankon intulod ni Diana. Diak idi maiperreng dagiti matak kenni katugangak. Agnernerbiosak.
"Sumrekka a barok. Ana ti intugotmo?"
"A-e kua nana, a-awan."
"Ne ket awan la nabatbati diay birthdaymon? Uray koma met la kukod a wenno lalat!"
"Ton maminsan, nana."
"Ton maminsan?. Laglagipem dayta. Isuratko ditoy kalendaryo! Ala sumrekka ngaruden! Agpagatangka ngarud uray biskuit ditan a!"
Ayna apo aya. No koma la mabalin a pasubsobak daytoy a baket! Ngem ala, agan-anusak pay laeng. Uray ta nasubbotko met idi rabiin!
Napalabas ti makabulan, kuna ni Diana a saan kano metten a madatngan!
Nagdanagak ta sigurado kano a malmaloen ni nanangna no maammuanna ti pudno.
Nagtulaganmi ngarud nga agkasarkamin iti mabiit. Awan babawik iti napasamak, ngem ni Diana kasta unay ti danagna! Kasano ngaruden ket adu met ngarud ti dawdawaten ti babai-an no kasta a mangul-uli ti lalakian! Awan met la ngarud ti uray ni singko a naiduldulinmi ta pinagbasak ngarud!
Nupay mabutengak koma a mangipudno kada tatang, awan ti pagpiliak. Ana pay, napankamin nangalualod a kunada ta San Nicolasen a!
"Mano met a kadisso ti maikarim barok? Mano met ti iggemmo ita a kuarta? Adda karisonmo? Dagitay alahas? Para trahe-de-boda? Bado ti abay?"
" Awan a nana ta ammoyo met a karadraduarmi iti kolehiyo."
"No awan dagita ket awan ngarud kasar a mapasamak!"
"No isu't kunayo a ket awan mabalinmi!"
"Awan laengen? Uray ana? Ne ket kasla dawatem met latta ta anakmin?"
"Awan a talaga, nana."
"Agawidkayo ngaruden! Litsi! umaykayo mangas-asawa nga ima-ima? Ana ngarud to ti ipakanmo ita anakko? Ta duggongmo?"
Nagsangit ni Diana. Dina pay siguro inpudno a masikog isuna. Naasianak. Siniimmi met ti panawen. Kadandanonmi payla idiay balaymi, adda metten a simmaruno da katugangak. Kasla agkukurrot a manok ti langa ni katugangak a babai. Isuda met ti umay mangas-asawan. Ikamatda ta anakdan. Uray kano hues lattan. Uray kano awan padayan. Ti nasken ket agkasarkami kanon. Nabaliktad ti pasamak!
Napasamak ti kasar iti hues. Ti pagdaksanna, idiay balayda katugangak ti kayatda a pagyananmi iti umuna a bulan. Ala wen kunak lattan a!
Damo a rabii. Nagiddakami iti kuartoda katugangak. Immakarda ti kuarto ta napinpintas kano la bassit daytoy kuartoda a pagiddaanmi tapno awan kano ti makunkunak. Naulimek ti aglawlaw. Dagiti laeng dandani di mangeg nga arasaas ken maip-ipit nga areng-eng ti adda! Kasano a di maip-ipit ti areng-eng ket kaabaymi ta kuarto ni katugangak! Plywood la ti baetna. Kurtina la ti rikep ta ridaw ti kuarto! Ayna apo. Diak maiconcentrate! Diak maipeksa! Diak pay maipigsa! Nakalinlinay a panagragsak!
Addakam ngatan iti katengngaan ti biahe idi aguni ni katugangak!
"Annakko, alaek man la tay arinola dita a ket diak met naiyakar itayen. Ala no nakaturogkayon, umayko latta alaenen! "
"Ayna! Sinalbag a baket!" Indayamudomko iti unegko. Ana pay no di kasla kan pay idi matmaturogkamin uray saan. Kinapudnona ket awan a pulos ti pagan-anaymi iti dayta a gundaway!
Simrek ngarud ni katugangak. Nagdayamudom. "Apaunay ket dagitoy nga ubbingen ta dida pay ammo nga iplastar ta ulesda ket naglamiis. Lamiisen dagita dapanda a numona ket dida pay nagpajama! Di ngata aya ammo daytoy manugangko a lalamiisen toy balasangko."
Ammok a lalamiisen ni baketko ken kanayon a nakapajama no maturog. Isu kano ti nairuam kenkuana. Ngem nakapajama koma ngarud ita ket kaapura ti panaglangoymi. Di pay ket marigatanen a sumunson a mangsuba iti napigsa nga agos nakapajama. Ngem ne madanaganak amangan ta guyuden ni katugangak ti ules ket iplastarna. Ket husto ti nagpingki iti panunotko. Addaytan ti ima ni katugangak. Iniggamannan ti murdong ti ules. Guyodennan! Ginuyodnan! Daytan! Lining-etak a nalamiis ti tiempo! Ayna nagbainen! Nagbainen Apo! Naimbag laengen ta naigawidko ti ules. Naibaba laeng agingga iti siketko! Naigawidko! Dandanin nalukaisan ti nakatudo a palimedko!
Nagdayamudom manen ni katugangak. "Dikay met ngamin agun-uni ita. Ammok ngarud a siririing kayo! Ammok ngarud a kua.....Litsi. Sarsardam pay la ngamin! Dikay ket la makauray a makaturog datao sakay agkua....Basta awan nakitak!"
Kadagita a gundaway, naganninek iti panunotko di planomi a mapan ag-honeymoon diay Baguio. Bulodenmi tay van tay mistro nga uliteg ni baketko. Napintas ti dalan manipud Ilocos Norte agingga iti katengngaan ti puon ti sang-atan nga agpa-Baguio. Iti sang-atan adda dagiti paset ti dalan a nagreggaay ket saan pay a naikkat amin dagiti daga ken pitak. Nupay kasta, mabalin met latta nga ituloy ti biahe. Ngem ne kumanalpaak ti pilaw a madalanan dagiti pilid. Agwarasiwis pay dagiti pitak. Pasaray mailumlom ti ligay ket narigat nga makarukuas ta sumurot met ti napigket a daga no kasta nga ibuslonko ti gasolina. Iti likud, adda met ni katugangak a kasta unay ti tanabutobna. Tunggal aglippaak ti ligay, apputenna dagiti lapayagna. Kasla kano mapleng a dina maawatan ti uni a parnuayen ti panaglippak ken pannakasulnot ti mailumlom a ligay! Nakamurareg pay ta kasla kano dina kayat a makita ti napitak a dalan. Nagtultuloy latta ti adayo a panunotko.
Naisikil ni baketko ti rusokko ket bigla a nalagipko nga addaak gayam iti pudpudno a biahe a diak pay nalpas. Intuloymi ngarud ti naputed a pudpudno a biahe. Ngem nasidap nga adda tultulengna dagiti lapayag ni katugangak. Ammok lattan nga inngatona ti ulona, inpidegna dagiti lapayagna iti plywood a division ti nagbaetan ti kuartomi. Malagipna ngata met a idi kaal-alseman ken kagatgatelanna pay lang!
"Ne, ania aya dayta kankanenyo annakko? Nagimas siguro ta sumanapsap kay pay. Agpadawat kayo man met...," inyumbi ni katugangak.
"Tupig ken baduya nanang, ngem awanen," insungbat ni baketko.
Iti saan a nagbayag ket naungpot met laengen ti pudno a biahe. Bigla a nasukto ti kambio. 'Plok', natinggaw ti pannakasuktona.
"Ne, adda pay inumenyo a Pipsi.' Diyo pay ammo nga in-inayaden a lukatan, litsi." indayamudom ni katugangak.
MAYSA nga aldaw,inbaga ni katugangak a mapanda aglaba dita amianan ti ili ti San Nicolas ta nagadu ti naurnong a murengda karaman dagitay badomi. Nairana nga agsikkil tay siket ni katugangak a lalaki. Kapilitan a siak ti nagdrive tay karag-karag a tricycle. Inbaga ni katugangak a tulongak kano nga agigelgel ngem ditana. Inpambarko nga innak agpasada tapno adda igatangko ti merienda ken pangaldawna. Subliak to lattan inton namnamaek a malpasna ti aglaba. Gapu ta mayat ti annayas ti pasada, diak napupuotan a tallo oras gayamen ti napalabas!
Ag-ala una idin ta innak yawid ni katugangak! Sumungsungadak pay kasta unay a tanabutobnan! "Apaunay ti bayagmon! Patayem met datao ti bisin! Adda ginatangmo a makan dita?"
"Awan, nana. Naenjoyak met ti nagpasadan ta adu ngamin ti pasaheros." Gapu iti ganganatko, nalipatak metten ti gimmatang ti meryenda ni katugangak. Diak met malagip itayen a nabisinan isuna ta diak met mabisin gapu ta napanak met nagkaldo ti karne’t kalding ken nanganak pay ti innapuy ta nagimas pay ngamin tay pinapaitan! Nagburkirad ketdi a husto toy pusegko!
Iti dalanmi nga agawid, tanabutob a tanabutob ni katugangak. Gapu ta masuronak ingulpik a pinataray tay tricycle sako inpreno ta adda met agob-overtake a bus a masabatmi. Kasta unay ti riyaw ni katugangak ta nagdugol diay mugingna a naitibab iti sarming ti tricycle! Rabakem ta kasla napan nakirinnupak diay MGM ta Las Vegas ti kamuor diay mugingna! Medyo nagduling pay ket ti kitanan. Maysa pay, naiburais pay dagiti linabaanna!
Inagawaanna a pinidut dagitay naiwara a linabaanna a kabulon ti adu a sao-sao.
"Agsublita diay karayan ta inta met la balnawan dagiti linabaan. Apaunay ka ketdin. Tarantado ka la unay nga agmanmaneho. Kayatnak sa met ngamin a patayen. Ayna uray kastoyak a sao-sao ket adu pay la ti maaramidko. Apay ti kunam didakto kasapulan no aganak ta asawam!"
Awan sinsao-sinsarita. Nagsublikami diay karayan. Timmulongak a nagigelgel. Idi malpas agawidkam koman ngem adda nakita ni katugangak a pajama a nakadisso iti igid ti karayan. Kabarbaro pay laeng. Pinidutna.
"Ne apay nga alaenyo dayta nana ket baka agsubli diay akinkukua?"
"Apay koma ket a diak alaenen ket ne nagpintas. Kabarbaro pay. No ngay adda makakita a sabalin di pay ket isu ti agbuenasen! Kukuak daytoyen napia la sukat ti bannog ken bisinko a nagsubli ditoy. Talaga a para kaniak daytoy!"
Karabiyanna, nakitak metten a suot-suot ni katugangak tay pajama. Napintas met nga agpayso. Bagayna!
Kabigatanna, makitak a kasta unay ti kanuskos ni katugangak iti luppo, gurong, patong karaman sa pay ket ti sellangnan! Sumaruno a bigat, ne ket nagadu met ti nagtubo a budo-budonan. Ne ket agtitimbukel metten! Ana daytan? KURAD?!!!!!!!!!!!! Ayna apo, mangaasika! Ay maariekak ken katugangakon. Agawidak la ketdi diay balaymin! Yawidko ni baketkon. Apay koma ketdi a diak agawiden ket no ngarud met mairaman ta sellangko nga agkuraden!
Napalabas ti dua a tawen,adda manen sabali a naaramid ni katugangak kaniak! Nasurok metten a maysa ti tawen ni Juniorko! Kaalikutegna. Paggugustona tay ay-ayam a kabkabalio. Ta uray no kasta unay ti bannogko no sumangpetak nga aggapu diay pagobraak ket ipapilitna latta nga agkabkabaliokami ket siak ti pagbalinenna a kabalyo! Uray no rabrabii no makalagip pagkabalyoannak. Magustuanna pay ket a baot-baoten toy patongko no kasta a nakasakay.
Iti naminsan a rabii, nalagipko met a siak ti agkabalyo! Panpanurnorekon ti katengngaan ti dalan nga agturong iti maysa a paraiso! Nakaan-annayas ti taray ti kabaliok. No biglaek a yagyagan pasaray makigtot ket agbuatit ngem napintas latta ti tarayna. Idi kuan nakapuot ni Junior. "Papa bayo-bayo man. Sakay-bayo!" Napan a sigud iti likudko. Ti ammona talaga nga agay-ayamak nga ti kabkabalio. Wen madama a talaga ti panagkabalyok!
"Sige bilis bayo bilis bayo-bayo!"
Idi diak maigawiden, bigla a nagsikkil dagiti sakak. Saan ngarud a napintas ti pannakagkumpas ti ritmo ti biahek ken ti biahe ni Juniorko. Diak napakpakadaan, natnag ni junior! ‘PAK. BLAGGG!’ Rungaab a dagus. Ikkis a kasta unay! Nabuak ni katugangak!
"Ana't kinua ta apokokon! Kitaenyo met a nasayaat a!"
Kunam pay nagtaray a dagus ni katugangak deretso ditoy kuarto. Pinasgedna a dagus ti silaw! Timmakderak met a dagus a sitatakder pay toy maysa a juniorko. Kasta unay ti panangitudo toy maysa a juniorko ken katugangak! Anian a bainko! Apaunayen! Marunawak ti bain nupay saan a mabain daytoy maysa a juniorko ta kasta met unay ti rungsotna! Kasla ibagbagana kenni katugangak, “Pumanawka man pay la ditoy! Biangot a baket! Isturbo! Puor ti kararuak!”
Manipud idin diakon kinayat pay ti naturog iti bwisit a kuarto ni katugangak! Nabayag ngarud a dikam napan diay balay da katugangak. Kasta unay kano ti lidayna. Mail-iliw kano unayen kadakami. Ti pay dakesna, limmalo kano tay kuradna!


text:
Charles W. Fairbanks
Ni Charles Warren Fairbanks (Mayo 11, 1852 – Hunio 4, 1918) ket maysa nga Amerikano a politiko a nagserbi a kas maysa a Senador manipud idiay Indiana manipud idi 1897 aginggana idi 1905 ken ti maika-26 a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1905 aginggana idi 1909.
Isu ket naipasngay iti maysa kabana ti madera idiay asiden ti Delaware, Ohio, ti kaputotan ni Fairbanks ket masurotan manipud kadagiti Puritano a kimmuykuyon kenni Oliver Cromwell, a ni Jonathan Fayerbankes ti immuna a kemen ti pamilia a nakaabot ti Amerika idi 1632. TAnak ti maysa nga agar-aramid ti kariton, idi ubing ni Fairbanks nakitkitana ti balayda a kas paglemmengan dagiti timaltalawa tagabu. Kalpasan a nagturpos dagiti away a pagadalan ken nagob-obra ti talon, ni Fairbanks ket nagadal idiay Unibersidad ti Ohio Wesleyan, nga idiay ket nagturpos idi 1872. Bayat nga adda idiay, ni Fairbanks ket kumaduaan idi nga magur-urnos iti warnakan ti eskuela a kaduan ni Cornelia Cole, nga isu ket inasawana kapasan ti panagturposda iti dayta nga eskuela.[1]
Ti Fairbanks, Alaska naipanaganan kenni Charles W. Fairbanks.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Harvey, Opisiala Panagpatpatuloy iti Nailian a Taripnong ti Republikano, 1904, pp 23 - 32, Kasisisgud manipud idiay Unibersidad ti Harvard, Nadigitalisado idi Okt 26, 2007
- ^ http://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/charles_fairbanks.pdf
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Kategoria:Charles Fairbanks iti Wikimedia Commons


text:
Kamelio
Ti kamelio ket maysa a paris ti ramay ti saka nga ungulata iti kaunegan ti henero ti Camelus, nga addaan kadagiti naisangsangayan a deposito ti taba a tinawtawagan kadagiti "pissuol" iti bukotna. Dagiti dua a nabatbati a sebbangan ti kamelio ken ti dromedario, wenno maysa ti pissuolna a kamelio, daytoy ket patneng ti Tengnga a Daya ken ti Sara ti Aprika; ken ti Baktriano, wenno dua ti pissuolna a kamelio, daytoy ket agtataeng idiay Tengnga nga Asia. Napamo dagitoyen a dua a sebbangan; dagitoy ket mangited ti gatas, karne, dutdot para kadagiti tela wenno tagilako, ken dagiti agob-obra nga ayup.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino a "kamelio" ket naala manipud ti Latin ken Griego (camelusken kamēlos) manipud ti Hebro wenno Penisio ti gāmāl, daytoy ket mabalin a pangited ti anag a ramut a kaibuksilan ti agbaklay wenno agawit (mainaig iti Arabiko ti jamala).[3][4]
Ti "kamelio" ket adu pay a naus-usar a mangipalawag ti aniaman kadagiti innem a kasla kamelio a mamalia iti pamilia ti Camelidae: dagiti dua nga agpayso a kamelio, ken ti uppat a Camalidae ti Abagatan nga Amerika: ti lama ken ti alpaka ket tinawtawagan dagitoy dagiti "kamelio ti Baro a Lubong", bayat a ti guanaco ken vicuña ket tinawtawagan dagitoy dagiti "kamelio ti Abagatan nga Amerika".[5][6]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Camelus gigas". ZipcodeZoo. BayScience Foundation, Inc. Naala idi 7 Disiembre 2012.
- ^ Falconer, Hugh (1868). Dagiti Paeleontolohiko a Pannakalaglagip ken dagiti Nota iti Naladaw a ni Hugh Falconer: Fauna antiqua sivalensis. R. Hardwicke. p. 231.
- ^ "camel". Ti Baro a Diksionario ti Amerikano ti Oxford (Maika-2 nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 2005.
- ^ Herper, Douglas. "camel". Online a Diksionario ti Etimolohia. Naala idi 28 Nobiembre 2012.
- ^ "llama". Century Dictionary and Cyclopedia. wordnik. Naala idi 28 Nobiembre 2012.
- ^ Bornstein, Set (2010). "Important ectoparasites of Alpaca (Vicugna pacos)". Acta Veterinaria Scandinavica. 52 (Suppl 1): S17. doi:10.1186/1751-0147-52-S1-S17. ISSN 1751-0147. Naala idi 28 Nobiembre 2012.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ramet, J. P. (2011). Ti teknolohia ti panagaramid ti keso manipud ti gatas ti kamelio (Camelus dromedarius). Papel ti Panagpataud ti Ayup ken Salun-at ti FAO. Rome: Gunglo ti Makan ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. ISBN 92-5-103154-1. ISSN 0254-6019. OCLC 476039542. Naala idi 6 Disiembre 2012.
- Vannithone, S.; Davidson, A. (1999). "Kamelio". The Oxford companion to food. Oxford Oxfordshire: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 127. ISBN 0-19-211579-0.
- Camels and Camel Milk. Reporta nga inted babaen ti FAO, Nagkaykaysa a Pagpagilian. (1982)
- Wilson, R.T. (1984). Ti kamelio. New York: Longman. ISBN 0-582-77512-4.
- Yagil, R. (1982). Dagiti Kamelio ken Gatas ti Kamelio. FAO Animal Production and Health Paper. 26. Roma: Gunglo ti Makan ken Agrikultura ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. ISBN 92-5-101169-9. ISSN 0254-6019.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kamelio iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Lamelio iti Wikiquote (Ingles)


text:
Kappia
Ti kappia ket maysa kasasaad iti babaen ti kaawan iti ranggas, dagiti suppiat a panagkukua ken ti kawaya manipud ti buteng iti ranggas. Daytoy ket sapasap a naamammuan a kas ti kaawan iti busor, ti kappia ket mangisingasing pay ket ka-adda iti nasalun-at wenno baro a naagasan a interpersonal wenno internasional a pannakibiang, ti prosperidad kadagiti banag iti sosial wenno ekonomiko a nam-ay, ti pannakabangon ti ekualidad, ken ti maysa a mayat a politikal nga urnos nga agserbi ti agpayso nga interesado kadagiti amin. Iti internasional a pannakibianga, ti panawen ti kappia ket saan laeng a ti kaawan iti gubat wenno naranggas a suppiat,ngem isu pay ti ka-adda iti positibo ken madayawan a kultural ken ekonomiko a pannakibiang.


text:
Taaw Atlantiko
Ti Taaw Atlantiko ket ti maikadua a kadakkelan a taaw iti lubong, kalpasan ti Taaw Pasipiko. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti agarup a 106,400,000 kuadrado kilometro (41,100,000 sq mi),[1] daytoy ket sakupenna ti agarup a 20 porsiento iti rabaw ti Daga ken agarup a 29 porsiento ti kalawa ti rabaw ti danum. Ti umuna a paset ti naganna ket mangibaga kenni Atlas iti Griego a mitolohia, ken mangaramid ti Atlantiko ti "Baybay ni Atlas".
Ti kaduogan nga ammo a pannakaibaga ti "Atlantiko" ket iti Dagiti Pakasaritaan ni Herodotus idi agarup a 450 BC (Hdt. 1.202.4): ti Atlantis thalassa (Griego: Ἀtλavtὶς θάλaσσa; Ilokano: Baybay ni Atlas). Ti termino nga Etiopiko a Taaw, a naala manipud ti Etiopia, ket naipakat idi iti akin-abagatan nga Atlantiko idi naladaw a maika-19 a siglo.[2] Sakbay idi nakaduktal dagiti Europeano kadagiti sabali a taaw, ti terminoda iti "taaw" ket kapada dagiti danum iti labes ti Lingsat Gibraltar nga ammo itan a kas ti Atlantiko. Dagiti nasapa a Griego ket namatmatida a daytoy a taaw a ket higante a karayan a nangpalikmut ti lubong.
Ti Taaw Atlantiko ket sakupenna ti maysa a nabennat a nasukog iti S a labneng ti longitudinal a maigay-at iti nagbaetan ti Eurasia ken Aprika iti daya, ken ti Kaamerikaan iti Akin-abagatan a Taaw iti abagatan (dagiti sabali a panangipalawag ket mangibagbaga ti Taaw Atlantiko a kas gumay-at nga agpaabagatan iti Antartika). Ti ekuador ket mangbingay daytoy iti Amianan a Taaw Atlantiko ken Abagatan a Taaw Atlantiko. Ti termino a "Sentral nga Atlantiko" ket mangibagbaga ti lugar a nagbaetan ti Abagatan nga Amerika ken Aprika iti amianan ti Ekuador;[3] bayat a heograpiko a paset ti Amianan nga Atlantiko, ti karakterna ket sabali unay kadagiti danum iti amianan a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Taaw Atlantiko ket nabeddengan iti laud babaen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket maikapet iti Taaw Artiko babaen ti Lingsat Dinamarka, Baybay Greenland, Baybay Norwego ken Baybay Barents. Iti daya, dagiti pagbeddengan ti maitutop a taaw ket ti Europa: ti Lingsat Gibraltar (nga idiay ket maikapet iti Baybay Mediteraneo, ti maysa kadagiti pingir a baybayna, ken iti pasubli, ti Baybay Nangisit, ken dagitoy dua ket sagidenda pay ti Asia) ken Aprika.
Iti abagatan a daya, ti Atlantiko ket tumipon iti Taaw Indiano. Ti 20° a meridiano daya, nga agtartaray iti abagatan manipud ti Rawis Agulhas aginggana ti Antartika ket mangipalawag ti pagbeddenganna. Adda met dagiti turay a mangipakita iti daytoy a gumay-at iti abagatan aginggana iti Antartika, bayat a dagiti dadduma ket mangipakita daytoy a nabeddengan idiay 60° a paralelo babaen ti Akin-abagatan a Taaw.[4]
Iti abagatan a laud, ti Pasahe Drake ket mangikapet daytoy iti Taaw Pasipiko. Ti inaramid ti tao a Kanal Panama ket mangisilpo ti Atlantiko ken Pasipiko. Malaksid dagiti naibaga, dagiti sabali a dakkel a bagi ti danum a kadenna ti Taaw Atlantiko ket ti Baybay Karibe, ti Golpo ti Mehiko, Luek Hudson, ti Taaw Artiko, ti Baybay Mediteraneo, ti Baybay Amianan, ti Baybay Baltiko, ken ti Baybay Keltiko.
Daytoy ket sakupenna ti agarup a 22% iti rabaw ti Daga, ti Atlantiko ket maikadua iti kadakkel kalpasan ti Pasipiko. No mairaman dagiti kadennana a baybay, daytoy ket sakupenna ti maysa a kalawa iti agarup a 106,400,000 kuadrado kilometro (41,100,000 sq mi);[1] no saan nga iraman dagitoy, daytoy ket addaan iti kalawa iti 82,400,000 kuadrado kilometro (31,800,000 sq mi). Ti daga a maatianan idiay Atlantiko ket sakupenna iti uppat a beses ngem dagiti taaw ti Pasipiko ken Indiano. Ti tomo ti Atlantiko no mairaman dagiti kadennana a baybay ket 354,700,000 kunibo kilkilometro (85,100,000 cu mi) ken no awan dagitoy ket 323,600,000 kubiko kilkilometro (77,640,000 cu mi).
Ti natimbeng a kaadalem ti Atlantiko kadagiti kadennana a baybay, ket 3,339 metro (1,826 kadkadeppa; 10,955 ft); no awan dagitoy ket 3,926 metro (2,147 kadkadeppa; 12,881 ft). Ti kaadaleman, ti Nauneg a Milwaukee ket 8,380 metro (4,580 kadkadeppa; 27,490 ft) ken adda daytoy idiay Trinsera ti Puerto Rico. Ti kaakaba ti Atlantiko ket agdumaduma manipud ti 1,538 nautika milia (2,848 km; 1,770 mi) idiay nagbaetan ti Brasil ken Sierra Leone aginggana ti sumurok a 3,450 nautika milia (6,400 km; 4,000 mi) idiay abagatan.
Kinapangruna iti kultura[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Taaw Atlantiko ket ninaganan babaen dagiti taga-ugma a Griego kenni Atlas ti Titan wenno ti Banbantay Atlas a nainaganan kaniana;[5][6] dagitoy dua ket mangiraman ti konsepto iti panagsarapa iti langit. Ti trans-atlantiko a panagbanniaga ket addaan iti nangruna a papel iti panagpadakkel ti Akinlaud a sibilisasion kadagiti Kaamerikaan. Ti Atlantiko ket isu ti mangisina ti "Daan a Lubong" manipud ti "Baro a Lubong". Kadagiti moderno a panawen, adda met dagiti panangiyebkas a mangibagbaga iti taaw kadagiti bassit a makaay-ayo a waya a kas ti 'ti Alog, a mangibagbag iti pannakabingbingay iti heograpiko ken kultura a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa, ken naisangayan iti nagbaetan dagiti pagilian nga agsasao iti Ingles kadagiti dua a kontinente. Adu kadagiti tattao a Britaniko a mangibagbaga iti Estados Unidos ken Kanada a kas "ballasiw ti alog", ken iti baliktad.[7]
Ti "Nangist nga Atlantiko" ket mangibagbaga iti papel iti daytoy a taaw iti panagsukog ti pakasaritaan ti nangisit a tattao, a naipangpangruna babaen ti panagtagilako ti aadipen ti Atlantiko. Ti Irlandes a migrasion iti Estados Unidos ket isu ti kaibuksilanna no mausar ti termino a "Ti Berde nga Atlantiko" . Ti termino a "Nalabbasit nga Atlantiko" ket naus-usar idi a panangibaga ti Marxiano a konsepto iti maysa nga Atlantiko nga agtrabtrabaho a klase, ken ti Atlantiko a panagsanay dagiti indihenio nga Amerikano. [8][9][10]
Dagiti panangilasin ti danum[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti katimbengan, ti Atlantiko ket ti kaapgadan a nangruna a taaw; ti kaapgad ti danum ti rabaw iti nawaya a taaw ket sumakop manipud ti 33 aginggana iti 37 a paspaset iti tunggal maysa a ribu (3.3 – 3.7%) babaen ti masa ken agdumaduma iti latitud ken tiempo. Ti panagbawbaw, panagtudtudo, panagayus iti uneg ti karayan ken panagtunaw tii yelo ti baybay ket mangimpluensia kadagiti pateg ti kaapgad ti rabaw. Urayno dagiti pateg ti kababaan a kaapgad ket iti amianan bassit ti ekuador (gapu ti napigsa a tropikal a panagtudtudo), iti sapasap dagiti kababaan a pateg ket adda kadagiti nagato nga altitud ken iti igid dagiti aplaya a sumrekan idiay dagiti dakkel a karayan. Dagiti kaapgadan a pateg ket mapasamak iti agarup a 25° amianan ken abagatan, kadagiti subtropikal a rehion nga adda iti bassit a panagtudtudo ken nakaro a panagbawbaw.
Dagiti temperatura ti rabaw ti danum, nga agdumaduma iti latitud, dagiti sistema ti ayus, ken tiempo ket mangipakita ti pannakaiwarwaras ti latitud iti solar nga enerhia, ken sumakop manipud ti baba ti −2 °C (28 °F) aginggana ti sumrok a 30 °C (86 °F). Dagiti kangatuan a temperatura ket mapasamak iti amianan ti ekuador, ken dagiti bassit a pateg ket mabirukan kadagiti polar a rehion. Kadagiti tengnga a latitud, dagiti lugar ti kangatuan a panagdumaduma dagiti temperatura, dagiti pateg ket mabalin nga aggigiddiat babaen ti 7–8 °C (45–46 °F).
Ti Taaw Atlantiko ket buklen dagiti uppat a nangruna a masa ti danum. Ti Amianan ken Abagatan nga Atlantiko a sentral a dandanum ket mangbukel ti rabaw. Ti sub-Antartiko nga agpatengnga a danum ket gumay-at kadagiti kaadalem iti 1,000 metro (550 kadkadeppa; 3,300 ft). Ti Adalem a Danum ti Amianan nga Atlantiko ket umabot iti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 metro (2,200 kadkadeppa; 13,000 ft). Ti Baba a Danum ti Antartiko ket sakupenna dagiti labneng ti taaw kadagiti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 a metmetro.
Iti uneg ti Amianan nga Atlantiko, dagiti ayus ti taaw ket mangisalumina ti Baybay Sargasso, ti dakkel a nabennat a bagi ti danum, nga addaan iti ngato ti natimbeng a kaapgad. Ti Baybay Sargasso ket aglaon kadagiti adu a gatad dagiti ruot ti taaw ken isu pay ti pagbugian para kadagiti is Europeano ngaigat ken ti Amerikano nga igat.
Ti epekto ti Coriolis ket mangibalikoskos ti danum ti Atlantiko iti agpakanawan a direksion, bayat a ti danum ti Abagatan nga Atlantiko ket agbalikoskos nga agpakanigid. Dagiti abagatan nga atab ti Taaw Atlantiko ket semi-diurnal; a dagiti dua nga nangato nga atab ket mapasamak iti las-ud ti tunggal 24 a lunar nga or-oras. Kadagiti latitud ti ngato ti 40° Amianan adda met dagiti mapasamak a panapallayog ti daya-laud.
Nagbeddengan a pagpagilian ken terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti estado (terteritorio iti italiko) nga addan iti aplaya iti Taaw Atlantiko (malaksid kadagiti Baybay, Baltiko ken Mediteraneo) ket:
Europa[urnosen | urnosen ti taudan]
Aprika[urnosen | urnosen ti taudan]
- Angola
- Benin
- Isla ti Bouvet (NOR)
- Kamerun
- Is-isla ti Kanaria (ESP)
- Kabo Berde
- Demokratiko a Republika iti Kongo
- Guinea Ekuatorial
- Gabon
- Gambia
- Ghana
- Guinea
- Guinea-Bissau
- Pantar ti Marpil
- Liberia
- Madeira (PRT)
- Mauritania
- Morocco
- Namibia
- Nigeria
- Republika iti Kongo
- Santa Elena, Ascension ken Tristan da Cunha (UK)
- Santo Tomas ken Prinsipe
- Senegal
- Sierra Leone
- Abagatan nga Aprika
- Togo
- Akinlaud a Sahara (tinunton babaen ti Morocco) (MAR)
Abagatan nga Amerika[urnosen | urnosen ti taudan]
Amianan ken Sentral nga Amerika[urnosen | urnosen ti taudan]
Karibe[urnosen | urnosen ti taudan]
- Anguilla (UK)
- Antigua ken Barbuda
- Aruba (NED)
- Bahamas
- Barbados
- Bonaire (NED)
- Britaniko nga Is-isla ti Birhen (UK)
- Is-isla ti Cayman (UK)
- Kuba
- Curaçao (NED)
- Dominica
- Republika a Dominikano
- Guadeloupe (FRA)
- Grenada
- Haiti
- Hamaika
- Martinique (FRA)
- Montserrat (UK)
- Saba (NED)
- Puerto Rico (USA)
- Saint Barthélemy (FRA)
- San Kristobal ken Niebes
- Santa Lucia
- Sint Maarten (NED)
- San Martin (FRA)
- San Vicente ken dagiti Grenadito
- Sint Eustatius (NED)
- Trinidad ken Tobago
- Is-isla ti Turks ken Caicos (UK)
- Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos (USA)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "The New Encyclopædia Britannica", Volume 2, Encyclopædia Britannica, 1974. p. 294
- ^ George Ripley; Charles Anderson Dana (1873). The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge. Appleton. pp. 69–. Naala idi 15 Abril 2011.
- ^ Sentral Atlantiko iti website ti NOAA.
- ^ Limits of Oceans and Seas. International Hydrographic Organization Special Publication No. 23, 1953.
- ^ Merriam-Webster, Merriam-Webster Unabridged, Merriam-Webster.
- ^ Houghton Mifflin Harcourt, American Heritage Dictionary of the English Language (maika-5 nga ed.), Houghton Mifflin Harcourt.
- ^ Example: BBC Click – Episode 4 Abril 2009
- ^ David, Armitage. "The Red Atlantic". Project MUSE. Naala idi 28 Oktubre 2012.
- ^ http://uncpress.unc.edu/books/11603.html
- ^ http://web-facstaff.sas.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Armitage_ThreeConcepts.pdf
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Winchester, Simon (2010). Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories. HarperCollins UK. ISBN 978-0-00-734137-5.
- Kaaduan iti daytoy nga artikulo ket nagtaud manipud ti sitio ti publiko a dominio ti http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Taaw Atlantiko iti Wikimedia Commons
- Taaw Atlantiko a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Tataaw iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- www.cartage.org.lb
Nagsasabtan: 0°N 30°W / 0°N 30°W


text:
Maysa a balligi ti umili ti Itogon, Benguet ti panangipataw ti Department of Environment and Natural Resources (DENR) iti suspension order iti operasyon ti Benguet Corp (BC). Manipud idi barikada dagiti umili iti open-pit operation ti BC ket dinawat ti umili ti pannaka-iserra ti kompanya gapu kadagiti ado a panaglabsing ken pananggundaway iti kalintegan dagiti nainsigudan nga umili iti Itogon iti daga ken iti resources na.
Napukan dagiti kaykayo para iti operasyon ti minas, nadadael dagiti pagmulaan gapu iti kadagiti kemikal a maggapu iti usok. Dandani a mapatag dagiti banbantay, nagaburan dagiti karayan, ken ado dagiti napatalaw iti balbalay gapu iti operasyon ti BC.
Maipalagip a ti operasyon ti BC ket nangpakaru iti didigra karkaro iti tiempo ti kalamidad. Idi 2008 ket limned ti Middle Loakan ken ti Twin Diversion Tunnel ken it pannakadadael ti balbalay ken simbaan nga adaan bilang a 57. Inggana tatta, awan pay mass relocation area para kadagiti naapektaran. Ti Twin Tunnel ket naaramid idi tawen 1990’s tapno ma-divert ti danum a magapu iti Antamok River. Kasta met ti napasamak idiay Batuang, Virac, Itogon idi October 2015 a linumned ti pito a balay ken mabalin pay a mang apektar iti agarup 70 a balbalay gapu sink hole. Daytoy a sink hole ket napataud gapu iti panag-collapse ti maysa pay a diversion tunnel ti BC tapno i-divert ti danum manipud iti Ambalanga River. Inggana tatta, saan pay nasungbatan dagiti kiddaw dagitoy biktima para iti relocation site.
Maysa pay a panangbabalaw iti BC ket ti panaglabsingna kadagiti pagunnurutan ken regulasyon ti umiso a panagminas kas kuma iti panag-rehabilitate kadagiti mined-out areas ken kadagiti karayan a dinadael ti tillings dam ti BC. Kangrunaan met a mababalaw ti DENR gapu iti saan da nga ar-aramiden ti rebbengen da a mangbantay ken mangtubngar kadagiti saan a nainkalintegan nga operasyon ti BC. Manipud idi 1997 idi nagsardeng ti operasyon iti minas ket naawanan dagiti regular a mine workers iti trabaho. Iti agdama, dagiti kontraktual wenno sharing scheme (70-30, 60-40) kadagiti small-scale miners. Sumagmamano dagiti regular emplyeados a nabati.
Kondenaren met ti IIB-A iti saan a pannaka-suspindi ti Philex Mines gapu kadagiti basol na iti umili. Idi 2012, linumned ti Tailing Dam no.3 a nanglayos kadagiti komunidad iti downstream communities. Kasta met dagiti panangliplipit ti kumpanya kadagit umili tapnu mapalawana ti MPSA. Gapu kadagitoy, rumbeng laeng a maikkan ti Philex Mines iti suspension order.
Kiddawen met laeng ti IIB-A ti pannakawaswas dagiti mining claims, pannaka-rehabilitate dagiti nadadael gapu ti operasyon dagiti ti kompanya ti minas. Kasta met panangibasura ti Philippine Mining Act of 1995 ken panagsuporta ti People’s Mining Bill. ***
Itogon Inter-Barangay Alliance
September 29, 2016


text:
kulibangbang ken kimat
cyberlife ti maysa nga ilokano
Tuesday, July 6, 2010
From Friendster to Facebook
Nagmayat met ngamin ti agay-ayam idiay facebook. Dakkel koman diay bangkagko ngem napanko man pay la insalda ta awan metten ti igatang iti sammigil... apow! Makain-inumak la ket ngarud manen. Di met la sumangbay ti alas singkon ta agawidakon hehehehe.
Adda gayam istoryaek, maipanggep ken daytay maysa a gayyem ko idiay facebook. Nagsarak kami iti maysa a chatroom maipanggep iti napalabas nga erek... er.. eleksion ket inawisko nga umayna kitaen diay facebookko. idi kuan, in-add nak ta cute-ak kano, kunana. haanko ammo no nangalaanna iti notion na a cute-ak ket awan met picture-ko, malaksid ah no avid fan isuna ni eugene idiay ghostfighter :D
Adda met naminsan, nasabatko ni Pen, nagsarsaritakami, pagam-ammuan ket simmangpet ni titana, pinasarangannak metten apow iti kanion... ti la adda a naglemlemmengak, narigaten no mapuros toy il-ilalaak a kua... ahem... basta.
mabisinakon. ituloykonto manen no madamdama...
Sunday, July 5, 2009
Smile, Waki, smile
Aguray man kunak idiay seksi a potograper...
Di ka met la maum-uma nga agbilbilangen? Adda kadi pay panggepmo a mangpindot dita shutter ti kameram wenno awan? Naktanganakon a nakaisem?
Ne-ay kuna diay seksi a potograper... apay sika kadi ti pikturek? Kunak no dayta adigi dita abaymo?
Ayna apow, awan manen... nakudkodko man tay haan a nabudo a bangabangakon... pordiosporsanto apow! No haan ka la a seksi a balasang... tattay ka pay a pinang-or iti dos por dos nakunak iti nakemko.
No diak pay nagsao ket nakaadu koma manen a nangpiktur idiay adigi iti abayko... Anta gayam isu a piniktur na...
Adda gayam dua nga alutiit nga agak-akrobatik...
Mayat kanu nga i-cover idiay pocketbook nga i-launch na inton' umay a bulan.
Ala wen... deliberannakto man iti sangagasut kunak met...
Nagadun?... kunana
Iwaras ko kadagitay gagayyemko idiay maysa a forum... kunak sako inkidday.
Ania gayam ti nagan diay publishing company nga ayan mo ading? dinamagko
Inyawatna ti calling cardna... "tawagannakto, manong dungngo", kinunana.
Ala wen... tandaanak.
Thursday, February 19, 2009
Kunam ket Ali latta ah...
Ket kastan sa nga agpayso ti royal... er... loyal. Madanagan ngamin no haannak a makita iti maysa nga aldaw.
Awan relasyon mi. Tita ti awag ko kaniana ta naub-ubing la bassit ngem ni nanangko. Diak kayaten ti mangyempleyo iti seksi ken naubing... diak kayat ti matemptar...
Amangan no idemandadak iti seksual harasmen... narigaten.


text:
Last Appeal to All Bagis/Sis,
Subject: Posting of True identity (name and picture) here in all our UI FB Accounts
with complete information about one self.
Bagis/Sis,
Idawat mi manen ti maudi nga appela kanyayo Bagis/Sis nga once nga na-i-add ka ditoy UI FB Account tayo ket ikabil yo ti kusto nga Nagan ket picture yo tapno marecognize da kayo met lang nga kusto. Addu gamin dagiti ma-obserbaran mi nga haanda nga sumursurot daytoy nga patakaran. Idawdawat ko met kadagiti Admins ti naduma duma nga UI account tayo nga pangaasi yo ket haan kayo basta basta nga agi-add ti members lalo no haan na nga usar dyay kusto nga nagan na. Addu gamin dagiti dadduma nga members nga sabali ti nagan ken picture tapos addun dagiti Bastos ditoy FB Account tayo. Pangaasi yo ta no agi-add kayo kadagiti UI account tayo ket Certified met lang nga miyembro dayta in-add yo. Haan tayo kuma liplipatan ti Respeto ti maysa ken maysa kanyatayo bagis/sis. Ar-aramiden mi daytoy to protect the Integrity of United Ilocandia that we loved. Sapay kuma ta masurutan yo daytoy ken maawatan dak. Maudi daytoyen nga appelak ket no adda pay lang haan nga makasurot iti daytoy, dispensaren yo no ma-ikkat kayo ditoy FB Account ti UI. Agbiag ti United Ilocandia
Teddy A. Buma-a, Jr.
National President
UI - Civic Action Group/Alumni Association


text:
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
Apong Censio, diak maamiris ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Lalo no agggargarakgak ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Lalo no tangad ti timid ti gikgik
Wenno ti anniniwan ni Pin Lu ket agmadyik
Iti panagtupat’ bileg ti karbengan
Agasug dagiti narissikan
Adda aya anag dagita a lintaniada
No ibulsada met laeng ti sarwada
Wen, apong, insuyatda iti kadaratan
Ti getta ti Kunnotan
Gineppasda ti puseg-arapaap
Ken rinabsut napidut a nabirokan
Dida ket koma isador ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Ken itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Ta iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Ad-adunto pay ti manglabas ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Tuesday, August 15, 2006
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
7 comments:
- rva said...
-
manong jimmy, magustuak 'toy daniwmo ken ti dandaniwem.
nakisalipka iti komisyon ng wikang filipino? nalpas kanon ti judging itay lang.
ti adatna ta din sa met kano naipaima kadagiti hurado ti dadduma a naipatulod iti email nga entries. a pakairamanan sa daytay entrik a koleksion ti dandaniw. sayang. uray la koma consolation prize ti naigawidna. wenno uray naabak latta koma basta la ket dimmanon a limmaban. technical a problema, din sa na-retrieve ti kwf dagiti dadduma nga emailed entries.....
- 5:55 PM
- jfi said...
-
manong roy adda kadin nangabak? nakisalipak ngem diak ammo no adda mapurosna tay isalisalko.
- 7:14 PM
- rva said...
-
nalpasen ti deliberation ti judges itay aldaw (aug. 16). kas impakaammo kaniak ni asseng (ariel t.). agdamagka kenkuana (txtsam) ta isu ti napan nangsirip iti resulta ti daniw ken sarita. isu met ti nakaammuak a saan sa kano a nairaman ti entryk iti binasa dagiti jurado. nangabak ni asseng iti daniw ken sarita.
inyemailmo kadi met ti entrym?
mang jim, pasensiakan ta sabali metten ti tangtang-abenmi ditoy blogmo, hehe!
- 10:22 PM
- jfi said...
-
napanko indaw-as manong. congrats garud kenni asseng. Isu sa pay tay napadayawan idi abril.
manong jim sori simmingit kami ditoy.
- 9:20 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
ty roy, jake...pampanunotek ngarud nga ited ken ni apong cles, ngem innalana met ti maria armida, sana ket inellekan, yos...
saanak a nakisalip kadayta a salip ta "holiday fair" ti pluma...
kadagitinto la ngatan sumaruno..
- 7:02 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
asino kad dagitinangab-abak aya a dadduma iti kfw, roy?
ket ti met ngay palanca?
adda dagiti sumagmamano ngarud a kapluma nga agtetext nga agdamdamag no asino dagiti napagasatan kadagita a dua a salip ngem diak ammo kunak ta diak met nakisalip isu a diak nga interesado... urayen laengen a ti resultana, saan?
- 6:57 AM
- jfi said...
-
adda naawatko a txt idi rabii nga agim-imbitada iti idadar-ay iti awarding. Manong email konto kenka tay dagiti nangabak iti daniw. adda intxt ni AST kaniak. amangan no di pay mabalin nga iwaragawag iti publiko hehehe.
- 8:59 AM


text:
Ti White Lady Iti Loakan Road
PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.
Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.
“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.
White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?
Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.
Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.
Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.
Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.
Idi 1986, nagkaseraak iti TaƱedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.
White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.
Medios. Masapul iti mediosna..
“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.
Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!
“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.
“Pasado ala-unan.”
Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.
Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.
“Ania ti petsa ita?”
Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.
“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”
Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?
Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.
Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.
Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.
Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.
Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”
Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.
BROOOOOMM!!!
Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.
“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.
Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.
“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.
Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.
Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.
Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.
Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.
Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.
Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…
*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006
Thursday, October 25, 2007
WHITE LADY
Ti White Lady Iti Loakan Road