text:
GOYO: TI DANGADANG ITI ULEP[i]
I am aware what a difficult task has been given to me… I am doing everything for my beloved country. There is no greater sacrifice[ii]. ( Ammok no kasano karigat ti naipaabaga kaniak nga akem… aramidek ti amin para iti ay-ayatek a pagilian. Awanen ti nasamsam-it pay a sakripisio.)
Heneral Gregorio del Pilar (1899)
NAGPINTAS koman a denggen ti umuna a sagawisiw dagiti billit iti bantay Tirad iti daytoy a maikaddua nga agsapa iti bulan ti Desiembre iti daytoy tawen mil otso sientos nobentay nueve. Ti lam-ek ket umarakup pay laeng manipud iti nagpatnag nga angep, agpapan kadagitoy a gundaway, nakakapet ti kasla tutot ti linnaaw kadagiti bulbulong . Uray ti sumingsingising nga init ket makaay-ayo ti ilulung-awna manipud kadagiti nalalayog a bantay iti Cordillera.
No koma dagitoy a sagut iti daytoy nga aldaw ket magunggonaan, nagsayaat koman a mairaman iti kalikagum nga awan ti agsayasay a dara a gapuanan dagiti bumegbeggang a bala, sumsummiag a pana ken napaspas a pika. No mabalin la koma nga inabrasa ti maibendision iti daytoy nasayaat nga aldaw a naitalugading.
Ngem nagkurang ngata ti kararag, ta no ar-arigen ket nasindianen ti pabuelo ti maysa nga ibibittak ti gubat iti daytoy a nalengleng a kabanbantayan ti iliyo a Concepcion[iii].
Idi kalman ket narugianen ti panakasindi iti pabuelo, ket kasla man nakakaem dagiti ima ta napaidamda a mangdepdep iti daytoy a gubat iti nagbaetan da Heneral Gregorio del Pilar a mangsaksalaknib iti pagdaliasatan da Heneral Emilio Aguinaldo nga agliblibas iti kabakiran iti Lepanto kontra kadagiti kumamkamat a puersa dagiti Amerikano.
Manipud iti Bubon Sanglay, a ‘yan ti maysa nga ubbog ti bantay Nin-aba, a lauden a paset ti ili nga Angaki[iv], makumikomka, Bonifacio. Kadduam ni Abeng a mangisagsagana ti pammigat ti naubing a heneral ken dagiti buyotna.
Umay-ayamuom iti kabanbantayan ti nabanglo nga asuk a nagbukar manipud iti mantika ti alingo[v] a naitayab kalpasan a ti karnena ket naidilpat iti bumegbeggang nga apoy. Iti angotna pay laeng, kayatmon a kumittab iti luppo, ngem pinengdam ti riknam, ta adda iti panunotmo– nga isu pay ti ipaayna a pigsa kadagiti kakaddua ti heneral. Uray ti abuyo ket makaay-ayo ti langana a naituno.
“Sigurado a magustuan daytoy ni Heneral Goyo,” kinuna ni Abeng.
Dikayo nagdadael iti kanito, idi makitayo a benendisionanen ti apoy dagiti karne, insigida nga inpanyo ti naluto a pammigat. Masapul nga ulienyo ti immuleg a desdes ti bantay Tirad a ‘yan ti pangen ti heneral a kadagitoy a gundaway ket agin-inana. Ammom, nga agur-uray itan dagiti nabisinan a katipunero, ta idi kalman ket dida naipapas ti nangan ta nagbalin met a nalabaga ti dangadang. Imbag la ketdin, napintas ti puestoda, napilitan a nagsanud dagiti Amerikano ta dida kabaelan a serken ti nangato ken nalinged a puestoda iti bakras iti bantay Tirad.
Idi makaulikayo, nagtalatalangkiaw ni Abeng.
“Awan met ti heneral!” Kinunana.
Nasangpetanyo dagiti buyot a mayat ti lemmengda. Ti heneral ket nagpalaud tapno obserbaran ti garaw dagiti kabusor nga adda iti baba a kataltalunan nabiit pay a nagapasan. Ditoy a nagpatnag a naginana dagiti Amerikano kalpasan iti panakapaayda a mangrippuog iti puersa ti ubing a heneral.
“Inkayo ‘yaban tapno mamigat. Amangan no agkakapsuten ta di pay nakaturog unay idi rabii.” Panangibaon ti maysa a sarhento.
Asideg met laeng ti desdes nga agpalaud a mangitunda iti ‘yan ti heneral. Dikayon a nagpakada kadagiti mangmangan a soldado, isu pay a taktakda iti pannanganda. Nasayaat no makaipaunegda tapno adda pigsada iti namnamaenda a sinnukat ti libang ti paltoog iti daytoy nga aldaw.
Immun-unaka a nagturong iti ‘yan ni heneral Del Pilar, simmurot metten ni Abeng.
Nakitayo ti heneral a nakatakder iti maysa a dakkel a nadalumpinas a bato. Mangsirsirig iti garaw dagiti kabusor nga adda iti baba-a-derraas a pagtaktakderanna.
Iti bakras a nagtakderan ti heneral, maanninawan ti kinatarakina. Nangruna ta kasla naikuadrado met ti panorama a buya ti payoh[vi] ken baybay-Tsina a nawaya a makita iti sanguananna. Nangato iti ‘yanna, nangruna ket awan ti nakalinged a bantay wenno kayo a nakarkaru a nangpapintas iti buya.
Iti naminsan pay, naikanbas iti pakabuklan ni heneral del Pilar. Asino ti agkuna, nga iti daytoy a kaubingna ket natenneben iti adu a gubat a naglasatanna. Rumbeng koma nga iti daytoy a tawenna, ket agharharana kadagiti nalalasbang a babbalasang ti kukuaenna. Ti panagsirpat koma iti asawaenna ti adda iti panunotna. Wenno, adda iti taltalon a mangsuksukay tapno nabuslon ti apitenna. Ngem saan—ta ti panangisebba iti narasi a biag iti dangadang kadagiti kabusor nga Amerikano ti sangsanguenna.
Sigurado nga adu a babbalasang ti agrayo kenkuana, iti laengen panawen a panagtalinaedna iti kabanbantayan, adun a babbalasang iti iliyo a Concepcion, Angaki ken Baugen[vii] ti dinalapus ti makaay-ayo a panagmatmatana. Di mailibak ti darana nga Intsik ta paningkiten a no matmatannaka ket kasla mangguyguyugoy nga ayatem isuna. Ti kudilna ket nabusbusnag no idilig kadagiti kayumanggi, dagiti laeng sangabassit a garungiad ken dunor ti nangmantsa iti nabusnag a kudilna.
Napuskol ti kidayna, naimpis ti bibigna ken natundiris ti bassit nga agongna. Ti naruar a lapayagna ket kalsa kanayon a mangsasaep iti tignay dagiti kabusor. Ti di met makuna nga apsay a buokna ket naipidas latta a nangakkob iti nalawa mugingna.
Uray ngata ikkaten ti unipormena a nakaisab-itan kadagiti medalia ket di makapaglinged ti kinatarakina. Ngem asino ti agkuna, nga iti daytoy a naamo a rupana, ket ti rumrumkuas a beggang ti kina-Pilipino a mangsalsalaknib iti ay-ayatenna a pagilian.
Idi nangeg ti heneral ti arimpadekyo kenni Abeng, timmaliaw nga awan ti dadanaganna. Idi makitanakayo, di met a nagsao. Timmalikud manen a simmirip iti teleskopiona.
Dikayon nagtimtimek kenni Abeng. Iti kinaserioso ti heneral, kasla dina kayat a matubeng iti panangsirsirpatna kadagiti kabusor, adda pay ket butengyo a mangsengnga nga amanganto ketdi a madadael ti konsentrasionna ket makagura kadakayo.
Naulimek nga immasidegkayo manipud iti nagtakderanna a dakkel a bato. Ket nupay awan ti ramityo a kas iti ar-aramaten ti heneral, nalawag a makitayo ti tignay dagiti kabusor iti baba.
Agsagsaganan dagiti Amerikano iti maikaddua a panagrautda. Madaman ti pormasionda. No idilig ti bilangda iti grupo ti heneral, amang nga ad-adu ti kabusor. Ti garawda ket naannad a kasla mangsierto iti panagballigida ita a gundaway.
Kinitam manen ti rupa ti heneral, awan man laeng ti mariknam a panagbuteng iti panagsagsagana dagiti kabusor, mariknam ti kumpiansa a kabaelanna a salakniban ti bantay Tirad tapno makaadayo da Heneral Aguinaldo.
Iti panangtantannawagmo kadagiti kabusor iti baba, nagkatloda a pangen.
“Apay ngata?” Di naalwadan a nadamag ni Abeng.
Timmaliaw ni Heneral Goyo, ket saanen a nagtagari pay ni Abeng.
Ti umuna a pangen dagiti soldado ti Amerikano ket nagmartsa a nangsurot iti Spanish Trail[viii] a daytoy ket nadesdes gapuen iti polo y servicio[ix] idi panawen ti Hispanico, agdiretso daytoy iti pagdalanan ti bantay.
Ti maikaddua a grupo ket immulida iti bantay iti sango a mismo dagiti agur-uray a soldado ni Heneral Goyo.
Ken ti maikatlo a pangen, a di unay a nadnadlawan ket nagdalan iti daan a desdes a nagtubbuan ti pan-aw ken kayo. Daytoy a desdes ket agturong mismo iti ‘yan ni Heneral Goyo ken dagiti buyotna. Saan a nairaman daytoy iti plano a depensa da heneral.
“Asino ti nangisuro iti daytoy a daan a desdes,” naiyesngawmo. Ket timmalliaw manen ti ubing a heneral kadakayo.
Sinnangonakayo ni heneral Goyo, immasideg apagapaman. Idi makabatog, di met nagsao, inseniasna laeng dagiti imana a sumurotkayo nga agsubli iti naggapuanyo a ‘yan dagiti buyotna.
Ti desdes nga addaan iti natatadem a bingkol ken babassit a bato ket kasla ti ikankano ti heneral babaen iti botana. Adda apal a nariknayo agsipud ta saka-sakakayo laeng kenni Abeng. No ngata soldadokayo met a kaddua ti heneral ket nagsapin koma met ti sakayo tapno di madinggulan dagiti paspasali a bingkol ken bato. Ngem ania ngarud, para lutokayo met laeng.
“Laglagipenyo ti bagiyo, aglengedkayo tapno dikayo mapuntaan.” Kinuna ni Goyo idi makadanonkayo iti ummong dagiti soldado.
Manipud idi kalman, ita laeng manen a nangegmo ti di met nabangag a timekna. Ti timekna ket kasla met laeng iti maysa a baro a Bago[x].
Napasnek iti mandarna, saan a kasla idi kalman a maalana pay ti makiinnangaw, nangruna idi nagballigida.
Sarsarunuenyo ni Heneral Goyo idi makangegkayo kenni Abeng iti kanalbuong ti paltoog. Awan sintagari a nagdardaras a tinurongna ti kabaliona, idi masakayanna ket nagturong kadagiti kakadduana.
Iti kastoy a situasion, malagipmo ti bilin ti heneral: agpaknikayon tapno di mairamraman a mapuntaan dagiti bumegbeggang a bala. Ti akemyo ket mangiluto iti taraon kadagiti katipunero, saan ket a mangpisil iti gatilio kontra kadagiti kamamkamat a kabusor.
Nagkinitakayo kenni Abeng, nagginuray iti senias, idi insungom ti kapan-awan iti maysa a bakras, naglinumbakayon a kimleb babaen iti panagbakabakayo. Naawanan iti gaway dagiti pan-aw a madalananyo ta matuwangda lattan ket dagiti dadduma ti mangilemmeng kadakayo. Idi makitayo ti dakkel a bato, insimpayon ti bagbagiyo tapno makalinged kadagiti bala a kasla agbirbirok iti narasi a lasag a tuparenna.
Adun ti garunggiad iti kudilmo a bales dagiti pan-aw a pinadeppam, dagitoy dagiti nairagadi iti imam ken paset iti bagim, ngem dimo mariknan ti apges, nakarkaro nga inyaleng-alengmo ti budona nga inpaayna. Kabaelam ti gatel ken sugat nga ipaayna ngem saan dagiti unget dagiti paltoog.
Iti kannawan nga imam, iggemmo pay ti pammigat nga ‘yegyo koma iti maysa a pangen ti heneral iti bangir a bakras. Ngem saanmon a maiyawat daytoy kadagiti soldado, ta siguradon a didanto met laeng masango ti mangisubo iti taraon. Ta asino koma pay ti mangipateg iti taraon iti tengnga ti di mabannog a pasayabsab dagiti bala ken pana?
Ti barukongmo ket agtamtambor ket arigna magsat ti angesmo iti kerbios a marikriknam! Ni Abeng a kadduam ket naturtured ta sagpaminsan ket ilung-awna ti ulona tapno siripen ti puesto dagiti soldado dagiti katipunero ken soldado dagiti Amerikano. Ngem no adda sumayengseng a bala a mailawlaw iti ‘yanyo ket insigidana nga agkelleb.
Idi adda mangegyo nga arimpadek ti kabalio, nagtinalliawkayo sa in-inut nga insiripyo ti matayo.
“Ni Heneral Goyo, nakalugan iti puraw a kabaliona,” inkidagna kenka. Nagtinalliawkayo manen. Itam laeng manen napaneknekan nga iti daytoy a tawenna, ket rumbeng laeng a maawagan kas heneral… iti kinaturedna.
“Tagtagari, Abeng, mangegdata ditoy, mapaltoganta, la…” sinikom ni Abeng a di pay agkirem iti panangmatmatna iti ubing a heneral.
Kasla di mabannog dagiti uni ti paltoog iti agtultuloy a panagarimbangawda. Kasla di maibus ti bala a mangsarak iti biktimaenda. Kasla di met maibus dagiti soldado a mapuntaan itagtultuloy a dangadang.
No ar-arigen, napintas ti puesto da Heneral Goyo, ta narigat nga ulien ken sirken dagiti rumaraot. Tangtang-awanda dagiti kabusor, nalakada laeng a pabuntaan. Kasta met dagiti agbanbantay iti bangir a bakras, addada a nakasipot iti dandani amin a tignay ken puesto dagiti kabusor.
Daytoy ti kangrunaan a rason no apay a di kinabaelan dagiti soldado nga Amerikano a parmeken dagiti buyot ni Heneral Goyo idi kalman– nupay amang a basbassit ti bilangda. Napilitan a simmanud dagiti kabusor idi kalman. Ket iti daytoy a gundaway, kastoy met laeng ti namnamaenda a pagtungpalan iti panangsalaknib iti daytoy a bakras tapno naan-anay a makaadayo ti bunggoyda Heneral Aguinaldo a nagdalan iti kabanbantayan iti Cordillera . Kasapulan a naan-anay a bantayanda ti Tirad Pass iti pagimbagan ti sibubukel ti pagilian. Adda iti ima ni Heneral Aguinaldo ti tulbek iti panakawaya-waya ti Pilipinas kadagiti gangganaet a kabusor.
Ngem ammom met: nga adda latta ti posibilidad a mabaliwan ti pasamak idi kalman.
Natukay ti agam-ampayag a panunot idi adda nagallangugan a boses manipud iti buyot ni Heneral Del Pilar.
“Heneral, napalikmutandatayo metten dagiti kabusor! Ania ti aramidentayo? Ad-aduda nga amang ngem sitayo. Main-inutkamin!”
Kasano? Daytoy ti umuna a simrek iti panunotmo.
“Vicente, awan ti agsanud. Ania ti pagdanagam, kas idi kalman, napintas ti puestotayo. Saanda a mastrek ti desdes a banbantayantayo. Masapul a badangantayo ti bantay Tirad. Kasapulan la unay a naan-anay a makaadayo ti bunggoy da Heneral Aguinaldo.
“Ngem main-inuttayon! Adda la bassit nga aggaraw, paltogandan! Maibusantayon iti bala ken agkakapsut dagiti buyot ta adu pay ti di nangipauneg iti taraunda iti daytoy nga aldaw.”
“Apay a dagita a banbanag ti panunotenyo. No mataytayo ditoy iti panangsalaknib iti pagiliantayo kontra kadagitoy nga agar-ari a gangganaet— ragsakentayon ti matay! Awan ti agsanud!”
“Nakaskasdaaw laeng, Heneral. Nagpingetda ita a kasla ketdin kabaelandatayon a rippuogen iti daytoy a bakras.”
“Barbareng awan ti nakaammo iti limed a dalan nga agturong iti ‘yantayo. No isuda laeng, agtalektayon, ta uray siasino kadagiti agnanaed iti daytoy nga ili ket awan ti mangisuro. Bareng awan ti naghudas!”
IDI KIMMITAKA iti bakras a nakaimuntaran ti dakkel a bato, asideg iti ‘yan ti nagtakderanyo ken nangtan-awanyo itay kadagiti kabusor, nakigtotka ta adda metten bunggoy dagiti Amerikano a sumungsungad. Daytoy ti maikatlo a bunggoy a simmina iti umuna a dua a grupo…ket daytoyen ti kabutbutengmo itay!
Awan ti mangbanbantay iti daytoy a derraas ta awan met makaammo iti daytoy a limed a dalan nga agturong iti bakras ti bantay Tirad.
No adda man dagiti makaammo iti nasao a desdes, dagiti lallakay a nagna ditoy idi nagdappatda iti Concepcion, pakairamanan dagiti putot ken apokoda. Ngem ti dalan ket naballanginanen ken di unay mapagpagnaan ta delikado dagiti rangkis ken bakras a pakatayan ti siasinoman nga agkamali iti baddekna.
Ngem saan a nalipatan daytoy a desdes ta masansan a pagsasaritaan daytoy dagiti lallakay nangruna no agsasangoda iti panaginom iti tapuy[xi].
Narigat a patien nga adda kadagiti panglakayen ti mangisuro iti desdes.
Nasungbatan met laeng dayta a saludsodmo idi makaasideg ti bunggoy dagiti
soldado nga Amerikano ket naipasabat kenka ti maysa a pamiliar a rupa. Agturongda iti paglemlemmengan ni Heneral Goyo ken dagiti buyotna.
“Di ketdin, ni Juanario Galut[xii] daydiay,?” Inkidag ni Abeng kenka, ngem paarasaas laeng ti panangibalikasna, amkenna nga amangan no matakkuatanda nga aglemlemmengkayo iti kapan-awan ket paltogandakayo dagiti kabusor.
Ti dinamag ni Abeng ket isu koma met ti damagen kenkuana.
“Shhh!” Inbatogmo ti tamudon iti bibigmo. Numona ta umasidegdan iti ‘yanyo. Ngem dika mabalin nga agbiddut, ti lalaki ket maysa a negosiante iti baba a manggatgatang kadagiti produktoyo ditoy ngato. Ngem apay a kaddua metten dagiti soldado nga Amerikano a mangraraut iti grupoda Heneral del Pilar?
Iti panunotmo, nagay-ayam ti maysa a posibilidad a panakikuntsaba. Ngem dim’ kayat a panunoten a nag-espia daytoy ket nakitinnulong kadagiti kabusor a gangganaet.
“Ala, maatiw sa metten ti bunggoy da Heneral Goyo,” nakunam iti nakapsut a timekmo.
“HENERAL, agkulpatayon ta napalikmutandatayon dagiti kabusor. In-inutdan a makasang-at iti pagkamkamangantayo a bakras, ket uray dagiti kakadduatayo ket marirodan no sadino ti paglemmenganda ta uray sadino ket adda dagiti kabusor. Addatayon iti delikado a situasion iti iraraut ti maysa a bunggoy iti di namnamaen a pagnaanda. Adda gayam limed a dalan nga agturong ditoy, ket ditayon nadlawan iti kumpiansatayo a dida mastrek daytoy a pagkamkamangantayo.”
“Agtalnaka, dimo kadi ammo a nasamsam-it ti matay a mangsalsalaknib iti ina a daga ngem iti agbiag a takrut ken nangbaybay-a iti kadaraantayo. Awan ti agsanod! Kinabaelantayo idi kalman ti puersada, kabaelantayo met laeng iti daytoy nga aldaw.”
“Ania ngarud ti rumbeng nga aramidentayo. Main-inuttayon. Ad-addudan a mangdarop kadatayo. Maigapu iti iseserrek ti di nabantayan a grupo, kimmapsut ti depensatayo. Dagiti nagna iti desdes ket umas-asidegda payen; dagiti nanglikaw ket ditayo mabantayanen ti ‘yuumayda!”
“Agtalinaedkayo iti puestoyo. Awan ti agsanud. Bantayantayo daytoy a bakras ket ditayo ipalubos a makamatan dagiti kabusor ti grupo da Heneral Aguinaldo. No mataytayo iti panangbantay iti daytoy a bakras; ti nagantayo ket agbiag, ket lagipento dagiti sumarsaruno a kaputotan. Ragsakton ti kararuatayo a makita ti pagiliantayo a Pilipinas nga awan ti siasinoman a mangsakup.”
“Bumabaka koma ngarud dita kabaliom tapno di unay maisebba ti biagmo iti pungsil dagiti kabusor.”
“Dinak pakadanagan. Wanawananyo ketdi dayta puestoyo!”
“Wen… heneral!”
GANDATYO koma kenni Abeng ti agkaradap nga agpababa agingga a makaawidtayo idiay Mabatano ta amkenyo a mapuntaankayo iti naiwawa a bala; wenno makitadakayo dagiti kabusor ngem pabuntaandakayo met. Ngem amkenyo a nakarkaro a maisebba ti biagyo no masiputan dagiti kabusor ti aggargaraw a bulong ti pan-aw ket tatikendakayon ti bala. Inkeddengyo ngarud nga aglemmeng pay laeng iti dayta a dakkel a bato iti aglikmot ti kapan-awan agingga a masiguradoyo ti karadkadyo.
“Rinnapoken idiay ‘yanda Heneral Goyo!” inyarasaas manen ni Abeng.
“Wen ngarud,” isu lattan ti malagipmo nga isungbat magaipu iti panaglulukay ti tumengmo. Kinapudnona, itay pay laeng a mangegmo ti sinnukat ti uni ti pungsil iti dissu a nangipananyo iti taraon dagiti buyot ti ubing a heneral.
Tumaytayab dagiti buli ti pungsil, no lablabsen a kunaen ket tumaytayabda laeng iti lulonanyo. Awanen ti sintagariyo kenni Abeng. Nakaam-amaken ti pasamak ta kimmaron ti pinget iti tunggal grupo. Atapem a nakadanon dagiti kabusor iti ‘yan ti heneral ken dagiti buyotna.
Dakkel ti naaramidan ti maikatlo a grupo a nagna iti limed a dana, nangriro daytoy iti napintas a depensa ti grupo ni Heneral Goyo. No idi kalman ket di kinabaelan dagiti Amerikano dagiti katipunero gapu iti napintas a puesto, ngem itan ket nalukayanen—nagbalin a tulbek kadagiti soldado nga Amerikano ti bunggoy nga indauluan ti maysa a taga-baba a lalaki.
“KAKADDUA, awan ti agsanud. Salaknibantayo daytoy a bakras agingga iti maudi nga angestayo. Pudno a…ARG!!!!”
“Heneral, napuntaankayo iti barukongyo. Agkaradapka ditoy ‘yanmi ta adda dakkel a puon ti kayo ditoy. Dikayo bumangon ditan, a!”
“Didak pakadanagan, ti sugat iti bagi ket kabaelak ngem saan iti sugat a parnuayen dagitoy a gangganaet iti pagiliantayo. Awan agsanud, agtalinaedtayo iti daytoy a bakras uray pay isu ti puon a pakatayantayo. Kas iti daytoy nalayog a bantay Tirad, kasta ti takdertayo a mangsaranget kadagiti soldado ti gangganaet a kayatna nga agari ditoy dagatayo.”
MALEM idin, ket iti butengyo kenni Abeng a mairaman a mapaltogan, dikayo immal-alisen iti naglemmenganyo. No mabalbalin, uray umanges la koma ket dimo pay kayat nga ipug-awen tapno di makaaramid iti karasakas wenno mangpagaraw kadagiti pan-aw ken bulbulong. Inan-anosam ti kagat dagiti kuton iti luppom ken imam, dika pay ket kudkodenen.
Saggaysa laengen ti kanalbuong ti pungsil a mangmangegmo. Ipagarupmo nga addan maysa a grupo a naparmeken. Ti kaudian a sinungbat ti paltoog a nangegmo ket iti ngatuen a paset ti bantay a paglemlemmenganyo.
Kinalbitnaka ni Abeng ket insungona dagiti Amerikano a bumabbaba manipud iti ngatuen ti bakras. Iti panakakitam kadakuada, impagarupmon a naabaken dagiti soldado a buyot ni Heneral Del Pilar, no di man timmaray ti dadduma.
Bayat a magmagnada, nakasipsiput dagiti matada. No kasta a madlawanda nga adda bassit a garaw, insigida a paltoganda ti disso, nangruna dagiti adda iti lemmeng ti kaykayo ken pan-aw. Ammom lattan nga ipagarupda nga adda dagiti aglemlemmeng a soldado, ket siguraduenda a mapaltogan. Ngem gayam, dagiti atap nga animales ti matiruanda.
Dimo met nalapdan ti nakaro a kerbiosmo idi lumablabasdan iti desdes nga adda iti asideg ti pagkulkulluopanyo kenni Abeng. Agsubsublidan iti baba. Agsasaoda iti dila a dimo maawatan. Ken uray ni Abeng ket ammom a dina maawatan ti kunkunaen dagiti gangganaet a puraw. Kadduada a bumabbaba ni Juanario a nangtulong kadakuada a nangidalan iti panakaatiw da Heneral Gregorio del Pilar.
“ARE you sure, the young General is dead?”
“Yes, Captain Jeckinsen, he was shot down on breast and cheek. And we took his horse. Some of our men took some valuable items from him as a souvenir, we left him clad only in underware. The fallen general has a diamond ring and a boots. Here are some, you may take it: a fair of fieldglasses, three golden medals, and an Agnus dei. This revolver gun is gold-plated.”
“Officer McCutchen, is there any suversive documents our soldiers have found?”
“Yes sir, we have some papers carried by a Filipino soldier that we have captured. We also have a diary from a fallen general!”
“How about his men?”
“We have captured some of them, some have fled away, and most of them are dead, Captain!”
“We have to thank you Mr. Galut. If not from your help, we could hardly won this war.”
“Okay… okay, sir!”
AGINGGA a nakalabesda iti paglemlemenganyo kenni Abeng, awan ti naawatanyo kadagiti sawsawenda. Ket bayat itay idadaliasatda iti sanguananyo, tengngel amin ti panagangesyo. Numona ta kasla nakasipsiput nga agila dagiti soldado nga Amerikano. Adda lukag a nariknam iti panagangesmo idi makalabesdan. Ngem ti panaganges pay laeng ti limmukag kenka; gapu ta dagiti soldadoda ket agtultuloy pay laeng ti panangpagpagasatda a mangpaltog kadagiti nalemmeng a dissu, nangruna no adda kuti wenno karasakas a maallingagda. Nakalabesda la ngaruden ngem aggagatel pay laeng ti ramayda a mangkalbit iti gatilio ti pungsil. Agrayray-aw dagiti dadduma a mangramrambak iti panagballigida.
Nabayagen a nakalabes dagiti bunggoy ken soldado ti Amerikano. Awan metten ti mangegmo nga ariwawa ti paltoog iti aglawlaw. Ipagarupmo a nakababada aminen— ngem dikayo pay laeng pimmanaw iti dissu a naglemmenganyo kenni Abeng. Idi kinitam ti kaabaymo, nakamulagat pay laeng.
Inurayyo ti panangkagat ti sipnget iti lawag sakbay a bimmabakayo iti Mabatano. Karayam-pagna-taray ti pinamay-anyo kenni Abeng iti panagsalogyo manipud iti bantay Tirad.
Adu a saludsod ti simmabat kenka apaman a nakasangpetka iti pangtaenganyo. Nga iti kinaadu ti saludsod a sinagrapmo, awan met uray maysa kadagitoy ti nasungbatan iti nalawag. Adda pay laeng ngamin ti kerbios ken buteng nga agkutkutukot iti barukongmo. Malaksid iti kaadduan a tung-ed ken lingaling, awanen ti rimmuar pay a balikas iti bibigmo no di: ‘wen’ ken ‘saan’.
Kalaksidanna, kayatmon nga ‘yuldag ta bukot ta mariknamon ti kapsuy ken bannog iti bagim.
APAGSIPISIP pay laeng iti lawag ti dayta a simmaruno nga agsapa, imbaondakayo manen kenni Abeng dagiti panglakayen tapno umuli iti bantay Tirad. Inkayo kano sapulen nga ikali dagiti napasag iti dangadang idi kalman. Agkedkedka koma ngem awan ti nagbalinanna gapu bileg iti mandar dagiti panglakayen.
“Apay a sita manen?” Adda protesta iti timek ni Abeng.
“Awan la sabali a tao a makitadan,” inpasarunom met.
Nariknam manen ti rigatna idi rugianyo a desdesen ti agkawikaw a dalan nga agpangato. Ti lam-ek nga umarakop a nainaw manipud iti angep a sumngaw a sumabet kadakayo ket umanayen a mangsuba iti bumarbaran a temperatura iti bagim.
Agkiwar ti tianmo idi makaulikayo, nangruna idi maitublakka ta naisagod ti sakam iti kunam a pungdol… ngem bangkay gayam. Bayat a ngumatngatokayo, umad-adu met dagiti bangkay a masalawyo. Kumarkaro ti agat-dara nga agaddiwara iti aglawlaw. Inuksobmon ti badom ket isun ti inyabungotmo iti rupam a ti laeng matam ti saan a naakkuban. Karaiballanganen dagiti bangkay.
Nalaka a lasinen dagiti buyot ni heneral Del Pilar ta nalabusanda. Inala ngata dagiti Amerikano ti kawesda.
“Mailasin ta ngarud ditoy ti bangkay ni Heneral Goyo ket nagaduda met a bangkay. Dandani agkakabagida pay,” inkudkodmo iti ulom.
“Sangsangkamaysada lattan, a. Ania ngarud no dita met mailasin ti bangkayna.” Insungbat ni Abeng.
Nupay kasta, sinirpatyo latta ti tunggal maysa a bangkay, bareng adda pagilasinan a makita nga isu ti bangkay ti ubing a heneral. Agpursigika latta met a makita daytoy tapno maikkan iti naan-anay a pammadayaw gapu iti naisangsangayan a naaramidanna.
“Pacio, umayka ditoy, kitaem daytoy, nee!” Impukkaw ni Abeng.
Dinardarasmo ti immasideg. Iti sanguanan ni Abeng ket ti maysa a bangkay a kabagbagina ngata. Awan met ti makitam a nakaidumdumaanna kadagiti dadduma a bangkay nga adda iti aglawlawyo. Malaksid laeng a napudpudaw daytoy, adda tama ti paltoog iti barukong ken iti pangana a mabalin nga isu ti nakaigapuan iti panakatayna. Nakanganga pay.
“Ania koma met ti naidumduma dita?” imbugkawmo. “Dimo kunaen a daytoy ti bangkay ni Heneral Goyo!”
“Apay, dimo makita? Agkurang ti ngipenna!”
“Ket…”
“Pang-og, dimo malagip ti kunada Apong… a ni Heneral Goyo ket addaan iti balitok a ngipen.”
Nagpaltiing nga insigida iti lapayagmo ti kayat a sawen ni Abeng. Wen, malagipmo dayta a saritaan dagiti panglakayenyo. Ket mabalin nga innala dagiti Amerikano ti balitok a ngipen ni heneral Del Pilar.
Nupay adda pay laeng sangkabassit a panagduaduam, ngem immanugotka lattan iti kinuna ni Abeng. Inyaramidanyo ngarud iti naisangsangayan a panakaitabonna ti nasao a bangkay. Ti nangitanemanyo ket ginaburanyo iti bulbulong ken batbato.
“Sumaludota pay!” Kinuna ni Abeng idi timmakderkayo.
Maawatam ni Abeng, dina kasapulan nga ilawlawag pay. Daytoy a lalaki… naubing a lalaki, ket sidadayaw ken situtured a nangidaton iti biagna iti panangserbi iti ay-ayatenna a daga.
Awan sintagari, awan nagbilang, ngem naggidankayo kenni Abeng a simmaludo iti tanem ni Heneral Gregorio del Pilar.
Ti lawag iti bigbigat ket simmaknapen iti sibubukel a bantay, a kasla makipagmaymaysa iti panagladingit iti panakaulila iti maysa nga ubing ngem natan-ok ken natured a nangisalakan iti pagilianna. Iti ngatuen ti bantay Tirad ket adda ti napuskol nga ulep a kasla nangbengbeng iti ‘yanyo. Kastoy met laeng idi kalman ken idi naminsan, kabayatan iti nabara a dangadang iti bantay.
Iti panunotmo, saan ngata metten marigatan nga umuli iti langit ni heneral Goyo… ta asidegen iti langit.#
G I B U S N A
[i] Kas panangiladawan ti American War Correspondent
[ii] Maudi a balikas iti diary ni Hen. Del Pilar
[iii]Concepcion: sigud nga awag iti ili a Gregorio del Pilar iti Ilocos Sur
[iv] Angaki: sigud nga awag iti ili a Quirino
[v] alingo: atap a baboy
[vi] payoh: naagda-agdan a taltalon
[vii] Baugen: sigud nga awag iti ili a Salcedo
[viii] Spanish Trail: agliklikaw a desdes nga agturong iti ngato ti bantay Tirad
[ix] Polo y servicio: puersaran a panagtrabaho
[x] Bago: puli dagiti nagaasawa nga Itneg ken Ilokano
[xi] tapuy: rice-wine
[xii] Juanario Galut: nangisuro ti limed a dalan kadagiti Amerikano


c: text/html

text:
Astronomia
Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nainlangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a kas ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti law-ang.
Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babiloniko, Griego, Insik, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga astropisika.
Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.
Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.
Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.[1]
Dagiti linaon
- 1 Dagiti balikas
- 2 Pakasaritaan
- 3 Mapalpaliiw nga astronomia
- 4 Bibliograpia
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (ἄσtpov), "bituen" ken -nomy manipud ti nomos (vόuoς), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus).
Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.[2][3][4] Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"[5] ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".[6] Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisika" ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.[7] Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.[2] Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento,[3] ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.[4] Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.[8]
Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti heosentriko a modelo ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.[9]
Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti Babilonio, a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.[10] Ti Babilonio ket naduktalanda a dagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti saros.[11]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.[12] Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio.[13] Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia.[14] Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.[15]
Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay mediebal nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga obserbatorio iti Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.[16][17][18] Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immun-una nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen.[19] Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen.[20][21] Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu[22] ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.[23] Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.[24][25][26][27]
Sientipiko a rebolusion[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing ti maysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.[28]
Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.[29] Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.[28]
Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna a nabirukan a planeta.[30] Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.[31]
Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.[32]
Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.[20]
Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.[33] Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopio ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.
Mapalpaliiw nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion.[34] Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba.
Radio nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.[35] Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.[35]
Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar.[35] Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.[7][35]
Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[7][35]
Inpranalabbasit nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas.[36] Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.[37]
Optikal nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.[38] Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm),[38] ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.
Ultrabioleta nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm).[35] Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagiti OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[35] Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.[35]
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Forbes, George (1909). History of Astronomy. London: Plain Label Books. ISBN 1-60303-159-6. Magun-od idiay Proyekto ti Gutenberg,Google books
- Harpaz, Amos (1994). Stellar Evolution. A K Peters, Ltd. ISBN 978-1-56881-012-6.
- Unsöld, A.; Baschek, B. (2001). The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics. Springer. ISBN 3-540-67877-8.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo; Brewer, W.D. (2001). Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika. Berlin, New York: Springer. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a b Scharringhausen, B. "Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b Odenwald, S. "Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b "Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan para iti "astropisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b c Shu, F. H. (1982). Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang. Mill Valley, California: Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia. ISBN 0-935702-05-9.
- ^ Forbes, 1909
- ^ DeWitt, Richard (2010). "Ti Ptolemaiko a Sistema". Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia. Chichester, Inglatera: Wiley. p. 113. ISBN 1-4051-9563-0.
- ^ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272.
- ^ "Dagiti salip ken ti Saros". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 30 Oktubre 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Krafft, Fritz (2009). "Astronomia". Iti Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth. Baro a Pauly ni Brill.
- ^ "Hiparko iti Rodas". Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia. Naidulin manipud ti kasisigud idi 23 Oktubre 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Thurston, H., Nasapa nga Astronomia. Springer, 1996. ISBN 0-387-94822-8 p. 2
- ^ Marchant, Jo (2006). "Panagsuksukisok ti napukaw nga oras". Nature 444 (7119): 534–8. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Panagrepaso: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". Isis (warnakan) 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Micheau, Francoise. "Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya". pp. 992–3., iti (Rashed & Morelon 1996, pp. 985–1007)
- ^ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism. Brill Academic Publishers. p. 350. ISBN 90-04-09855-0.
- ^ Kepple, George Robert; Glen W. Sanner (1998). Ti Rabii a Langit Pagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1. Willmann-Bell, Inc. p. 18. ISBN 0-943396-58-1.
- ^ a b Berry, Arthur (1961). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud ti Immun-una a Panawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siam a Siglo. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20210-0.
- ^ Hoskin, Michael, ed. (1999). Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-57600-8.
- ^ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). Ti naarian a pagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay mediebal nga Aprika. H. Holt. ISBN 978-0-8050-4259-7.
- ^ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Ti salip ket nangiyeg ti pannakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio". Baro a Sientista. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ "Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia". Siensia idiay Aprika. Naala idi 3 Pebrero 2002.
- ^ Holbrook, Jarita C.; Medupe, R. Thebe; Urama, Johnson O. (2008). Astronomia ti Aprikano a Kultura. Springer. ISBN 978-1-4020-6638-2.
- ^ "Dagiti Aprikano ket nagad-adalda iti astronomia idi mediebal a panawen". Ti Naarian a Kagimongan. 30 Enero 2006. Naidulin manipud ti kasisigud idi 9 Hunio 2008. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ Stenger, Richard Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge'. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.
- ^ a b Forbes, 1909, pp. 58–64
- ^ Forbes, 1909, pp. 49–58
- ^ Forbes, 1909, pp. 79–81
- ^ Forbes, 1909, pp. 147–150
- ^ Forbes, 1909, pp. 74–76
- ^ Belkora, Leila (2003). Panagtartaripato kadagiti kalangitan: ti sarita ti pannakaduktaltayo iti Nagririmpuok a Bitbituen. CRC Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7.
- ^ "Elektromagnetiko nga Espektro". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 5 Septiembre 2006. Naala idi 8 Septiembre 2006.
- ^ a b c d e f g h Cox, A. N., ed. (2000). Astropisikal a Kuantidan ni Allen. New York: Springer-Verlag. p. 124. ISBN 0-387-98746-0.
- ^ Staff (11 Septiembre 2003). "No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko". ESA. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ "Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan". NASA/IPAC. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ a b Moore, P. (1997). Atlas iti Law-ang ni Philip. Gran Britania: George Philis Limited. ISBN 0-540-07465-9.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Astronomia idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Astronomia idiay Wikiquote
Dagiti ob-obra a mainaig ti Astronomia idiay Wikisource

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rembrandt
Ni Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Pannakabalikas nga Olandes: [ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin], 15 Hulio 1606[1] – 4 Oktubre 1669) ket maysa idi a Olandes a pintor ken agkitkitikit. Isu ket sapasap a naipanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a pintor ken agprenprenta iti Europeano a pakasaritaan ti arte ken ti kangrunaan iti Olandes a pakasaritaan.[2] Dagiti naiparawadna iti arte ket dimteng idi paset ti panawen nga adda dagiti adu a kinabaknang ken kultural a nagun-odan a tinawtawagan dagiti historiador a ti Nabalitokan a Panawen ti Olanda nga idi ti Nabalitokan a Panawen ti Olanda a pinintaan, urayno ti adu a pamay-an ketalthough in many ways antitetiko iti Barok nga estilo a nagituray ti Europa, nga idi ket prolipiko unay ken napabpabaruan.
Isu ubing ket nakagun-oden ti panakaballigi a kas maysa nga agpinpinta ti retrato, dagiti sumaksakbay a tawtawen ni Rembrandt ket namarkaan kadagiti didigra ken pinansia apanagrigrigat. Urayno kastoy dagiti kinitikit ken pinintaanna ket nadayeg kadagiti amin a kabibiagna, ti dayawna a kas maysa nga artista ket nangato latta,[3] ken para kadagiti duapulo a tawen isu ket nagisursuro kadagiti nangruna nga Olandes a pintor.[4] Ti kalatakan a pinartuat a panagballigi ni Rembrandt ket naipangpangruna a naipakita kadagiti retrato dagiti kontemporariona, dagiti bukod aretrato ken dagiti panangiladawan kadagiti buya manipud ti Biblia. Dagiti kinabukbokadanna a retrato ket mangporma ti naisalsalumina ken nadekket a biograpia, a ti daytoy nga artista ket ket sinukimatna ti bagina nga awan ti palangguad ken ti adda a kapalaluan a kapasnek.[2]
Dagiti pinintaanna ken dagiti prenta isu ket nangipakpakita ti pannakaaamo iti klasiko nga ikonograpia, nga isu ket nangsukog tapno makaikabil kadagiti kamasssapulan ti bukodna a panakasanay; isu nga, ti panangiladawanna ti maysa a buya ti biblia ket nagipakaammo ti kaamuan ni Rembrandt iti naisangsangay a testo, ti panagiramanna ti klasiko nga aramid, ken dagiti panagpalpaliiwna ti Hudio a populasion ti Amsterdam.[5] Gapu ti panangiriknanan ti kasasaad ti nagtagitaon, isu ket tinawtawagan idi a "maysa kadagiti nalatak a propeta ti sibilisasion."[6]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Wenno mabalin nga 1607 a kas idi 10 Hunio 1634 a kinabukbukonna a tinunton nga isu ket agtawen ti 26. Kitaen ti Is the Rembrandt Year being celebrated one year too soon? One year too late? and (Olandes) J. de Jong, Rembrandts geboortejaar een jaar te vroeg gevierd para kadagiti taudan a maipanggep ti tawen a panakaipasngay ni Rembrandt, a naipangpangruna ti panagsuporta idi 1607. Nupay kasta adu kadagiti nagtaudan nga agtultuloy nga agus-usar ti 1606.
- ^ a b Gombrich, p. 420.
- ^ Gombrich, p. 427.
- ^ Clark, p. 203.
- ^ Clark, pp. 203–4.
- ^ Clark, p. 205.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Rembrandt idiay Wikimedia Commons
- Rembrandt
- Dagiti Olandes nga agkitkitikit
- Dagiti pintor ti Nabalitokan aPanawen ti Olanda
- Dagiti agprenprenta ti Nabalitokan a Panawen ti Olanda
- Alumni ti Unibersidad ti Leiden
- Kamkameng ti Amsterdam a Timpuyog ni San Lukas
- Tattao manipud idiay Amsterdam
- Tattao manipud idiay Leiden
- Dagiti artista ti retrato
- 1606 a pannakaipasngay
- 1669 nga ipupusay


text:
Papa Inocencio I
Ni Santo Papa Inocencio I ket isu ti papa manipud idi 401 aginggana idi 12 Marso 417.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Daytoy nga artikulo ket mangiraman ti testo manipud ti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Zosimus". Katoliko nga Ensiklopedia. Robert Appleton Company.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Inocencio I idiay Wikimedia Commons
- "Pope Innocent I". Ensiklopedia Katoliko. New York: Robert Appleton Company. 1913.
- Agbiruk kadagiti Nakaipunponana
- Opera Omnia babaen ti Migne Patrologia Latina
- Fontes Latinae de papis usque ad annum 530 (Papa Felix IV)
- Liber pontificalis


text:
Picong, Lanao del Sur
Ti Picong ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Lanao del Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Picong ket nabingbingay a politikal kadagiti 19 a barbaranggay.[2]
- Bara-as
- Biosong
- Balangas
- Durian
- Ilian
- Liangan (Pob.)
- Maganding
- Maladi
- Mapantao
- Miculabo
- Pindolonan
- Punong
- Ramitan
- Torogan
- Tual
- Tuca
- Ubanoban
- Anas
- Mimbalawag
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Lanao del Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 21 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Lanao del Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Animasion
Ti animasion ket isu ti napardas a panangiparang ti panagsasaruno dagiti saan nga agkutkuti a ladawan ken/wenno dagiti banag tapno makapartuat ti maysa nga ilusion ti panaggunay. Ti kadawyan a pamay-an ti panangirepresenta ti animasion ket ti maysa a pelikula wenno programa ti video, urayno adda met dagiti sabali pay a pamay-an. Daytoy a kita ti presentasion ket kadawyan a matungpal iti panag-usar ti kamera ken ti maysa a pagbuyaan ti proyektor wenno kompiuter a makabael a mangpapardas ti siklo babaen dagiti ladawan iti maysa apanagsasaruno. Ti animasion ket mabalin a maaramid itiinaramid ti ima nga arte, inaramid ti kompiuter a ladawan,wenno tallo a dimension a banbanag, a kas dagiti tirtiris wenno dagiti pugura a naaramid ti pila, wenno panagtitipon kadagitoy a pamay-an. Ti puesto ti tunggal maysa a banag iti naisangayan a ladawan ket mainaig tipuesto iti dayta banag kadagiti napalabas ken dagiti sumaganad a ladawan tapno ti tunggal maysa a banag ket nawaya nga agparang a nasayaat ti kuti ti ayosna iti tunggal maysa. Ti pramit a panagbuya ket agiparang kadagitoy a ladawan iti napardas a panagsasaruno, kadawyan dagitoy a 24, 25, wenno 30 a kuadro tunggal maysa a segundo.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga animasion ket nagtaud manipud ti Latin a balikas ti animātiō, "ti tignay a panangiyungar iti biag"; manipud ti animō ("mangited ti biag") ken -ātiō ("ti tignay").
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Animasion idiay Wikimedia Commons
- Kitaen ti Animasion iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Dagiti Eksperimental a Pamay-an ti Animasion
- Ti panagaramid ti 8-minuto nga ababa a kartun
- "Animando", ti 12 a minuto a pelikula a mangipakpakita kadagiti 10 a nadumaduma apamay-an ti animasion (ken mangisuro ti panagusar kaniada).


text:
Linteg militar
Ti linteg militar ket maysa a sistema dagiti annuroten a mayetnag ken maipatungpal no rabsuten wenno tenglen ti maysa nga autoridad ti militar ti normal a pannakatarawidwid wenno pannakaituray ti hustisia.
Masansan a maisayangkat ti linteg militar no agbalin a nasisita a maipatungpal dagiti aramid dagiti autoridad ken organisasion a militar, nangruna no kadagiti di mapakpakadaan a pakasapulan, ken no dagiti normal nga institusion ti justicia ket saanen a makatignay wenno awananen iti bileg ken samay iti kabarbaro a situasion wenno pasamak, kas koma no adda gubat, dadakkel a kalamidad ti nakaparsuaan, riribuk a cibil, iti nasakup a teritorio wenno kalpasan ti maysa a kudeta (panangrabsut iti turay). Ti kasapulan a panangtaginayon iti urnos ken linak ti publiko kabayatan ti emerhensia ti kangrunaan a panggep ti linteg militar. Nupay kasta, ti pannakaideklara ken pannakayetnag ti linteg militar ti ar-aramaten dagiti diktadura, nangruna dagiti diktadura ti militaria, tapno maipatungpalda ti panagturayda.
Gagangay a ti linteg militar ket kissayanna dagiti personal a karbengan dagiti umili, limitaranna ti kaunday ti proseso ti pannakausig, ken iyetnagna dagiti nakarkaro a pannusa ngem iti ordinario a linteg. Iti adu a pagilian, dusa a patay ti maysa nga iyetnag ti linteg militar iti sumagmamano a krimen, uray pay no dagiti adda a masursurot a linteg ket saan a sakupen ti sistemana dagiti nasao a krimen ken pannusa.
Iti dadduma a pagilian, ipaturay ti linteg militar dagiti annuroten a kas iti curfew. Masansan nga iti babaen daytoy a sistema, ti pannakatarawidwid ken pannakaipataray ti justicia ket tengngel amin ti militaria tribunal a maaw-awagan iti korte militar. Mapagteng met ti pannakasuspende ti pannakaipatungpal ti habeas corpus.
Linteg militar iti nadumaduma a pagilian[urnosen | urnosen ti taudan]
Pilipinas[urnosen | urnosen ti taudan]
Nayetnag ti linteg militar iti Pilipinas manipud 1972 agingga iti 1981 iti babaen ti turay ni Presidente Ferdinand Marcos, tapno mapengdan ti dumakdakkel a riribuk a civil iti pagilian ken ti pangta ti panangrabsut dagiti Komunista iti turay kalpasan dagiti agsasaruno a panagbomba iti Manila. Idi damo, inawat ti kaaduan nga umili ti pannakaideklara ti linteg militar. Ngem idi agangay, immadu nga immadu ti nangtubngar iti daytoy gapu iti panaglablabes ken panagabuso iti karbengan a kas tao nga aramid ti militaria. Adu a bumusbusor iti gobierno ni Marcos ken kalabanna iti politika ti natiliw a nabalud, naparparigat, napapatay ken nagpukaw.


text:
Cassis
Nagsasabtan: 43°13′00″N 5°32′20″E / 43.2167°N 5.5389°E
Ti Cassis (Pannakabalikas a Pranses: [kasi, kasis]; Oksitano: Cassís) ket maysa a komuna a mabirukan idiay daya ti Marseille a departamento ti Bouches-du-Rhône iti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ket mabirukan idiay aplaya ti Mediteraneo, ti agarup a 20 km (12.4 mi) a daya ti Marseille. Ti Cap Canaille (394 metro, 1203 pié), a nagbaetan ti Cassis ken La Ciotat ("ti civitas") ket maysa kadagiti kangatuan a maipapan ti baybay a derraas idiay Europa, daytoy ket dulon dagiti agbanbaniaga kadagiti napalabas a milenio.
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Cassis idiay Wikimedia Commons


text:
Gloria Macapagal Arroyo
Ni Gloria Macapagal Arroyo (naipasngay idi Abril 5, 1947), ti maika-14 nga Presidente iti Pilipinas ket agdama nga Kongresista iti may-kadwa nga distrito iti Tarlac. Isu ti maikadua a babai a presidente ti Pilipinas (kaunaan ni Corazon Cojuangco Aquino) ken ti umuna a babai a nag-bise presidente (idi 1998). Anak ni sigud a Presidente Diosdado Macapagal.
Nagbalin a presdiente ni Arroyo idi 2001 gapu iti Maikadua a Rebolusion ti EDSA a nakapatapuakan ni Presidente Joseph Estrada iti poder ken takem gapu kadagiti pammabasol iti korupsion iti goviernona. Iti eleksion idi 2004, nangabak ni Arroyo kas presidente (inabakna ni aktor a Fernando Poe, Jr. a kapigsaan a kinabalubalna) iti baet ti adu a sayangguseng maipapan iti maatap a panagsuitik iti botos, kangrunaan ditoyen ti naibutaktak a "Hello, Garci" tapes a maipagarup a patangan iti panagsuitik da Arroyo ken dadduma pay a politiko ken personalidad ken ni sigud a komisioner ti Komision iti Eleksion (COMELEC) Virgilio Garcillano.
Idi 2005, napili ni Arroyo kas maikapat a kabibilegan a babai iti sangalubongan iti magasin a Forbes.
Idi Pebrero 24, 2006, inyetnagna iti pagilian ti maysa nga kasasaad nga emerhensia kas sungbat iti naiwaragawag a napaay a panangrabsut iti turay (kudetá) ti maipagarup a nagkukumplot a sumagmamano nga opisial ken kamkameng a soldado ti Siiigam a Buyot iti Pilipinas ken sumagmamano a kameng ti politikal a suppiatan ken dagiti maatap a Komunista.
Dagiti linaon
Edukasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Nagadal ni Gloria iti elementaria ken nangato nga eskuela idiay Kumbento ti Asumsion (Assumption Convent). Kalpasan ti nangato nga eskuela, napan isuna idiay Washington, D.C., Estados Unidos a nagadal isuna idiay Walsh School of Foreign Service iti Universidad ti Georgetown. Nagbalin na nga kaklase idiay ni Bill Clinton, nga nagbalin a presidente ti Amerika. Ni Gloria ket kankanayon a maysa kadagiti kalalaingan iti klaseda a nangted kaniana ti estado a "dean's lister". Nagsubli isuna idiay Filipinas idi 1968 ken nagbasa iti kurso nga Ekonomika idiay Kolehiyo ti Asunsion (Assumption College). Idi 1978, nakaala isuna iti "Master's Degree" ti kurso nga Ekonomika idiay Unibersidad ti Ateneo ti Manila. Idi 1985 nalpasna ti "Doctor's Degree" iti ekonomika idiay Universidad iti Filipinas.
Isuna ket nagsuro iti kurso nga Ekonomiks idiyay Kolehiyo iti Assumption ken iti Unibersidad iti Ateneo iti Manila. Nagbalin met laeng isuna nga "Nangipangulo" iti Departamento iti Ekonomiko kadagidiay naibaga nga eskuelaan. Idi 1987, inaramid ni Presidente Corazon Aquino nga Katakunaynay a Sekretario iti Departamento iti Pagkalakal ken Industria. Pinangato da iti ranggo na ken nagbalin nga Undersecretary malpas iti duwa nga tawen.
Senador[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1992, sumrek isuna iti lubong iti politika ken timmaray nga senador. Maikasangapulo ket tallo isuna iti kaaduan iti butos a nangted kanyana iti panagturay a tallo nga tawen. Idi 1995 timmaray man nga Senador isuna ket nagbalin nga Senador iti maikadua a panagturay ken isuna iti kaaduan iti butos.


text:
Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas
Ti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas (Kapulungan ng mga Kinatawan iti Tagalog, ket isu ti akimbaba a benneg ti Kongreso iti Pilipinas (ti Senado ti akin-ngato a benneg). Dagiti kameng ti Kamara ket maawagan iti kongresista wenno deputado (kinatawan iti Tagalog) ket ti tituloda ket Representante wenno Pannakabagi. Dagiti kongresista ket mabutosan para iti tallo-a-tawen a termino ti panagtakem, ken mabalin a mabutusan manen dagitoy agingga iti maximum a tallo a termino. Ti maysa a kongresista ket mabalin a maysa a pannakabagi ti distrito a mangibagi iti maysa a partikular a heograpikal a deppaar, wenno kas maysa a pannakabagi a sektorial a mangibagi iti maysa a sektor minoridad ti kagimongan.
Ti opisial a kuartel wenno opisina ti Kamara dagiti Pannakabagi ket iti Batasang Pambansa a masarakan iti Constitution Hill iti Ciudad ti Quezon iti Metropolitano a Manila.
Dagiti linaon
Distrito a pannakabagi[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dua kita ti pannakabagi ti kamara: pannakabagi manipud kadagiti kongresional a distrito ken dagiti sektorial a pannakabagi.
Dagiti lehislatibo a distrito kadagiti probinsia[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakammo: Adda dagiti naturay a siudad a naigrupo kadagiti probinsia para iti panggep iti pannakabagi iti Kamara dagiti Pannakabagi.
Dagiti lehislatibo a distrito kadagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Listaan dagiti Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi[urnosen | urnosen ti taudan]
- Sergio S. Osmena, Sr. (1907-1922)
- Manuel A. Roxas (1922-1933)
- Quintin B. Paredes (1933-1935)
- Gil M. Montilla (1935-1938)
- Jose Y. Yulo (1938-1941)
- Benigno S. Aquino, Sr. (1943-1944)
- Jose C. Zulueta (1945)
- Eugenio P. Perez (1946-1953)
- Jose B. Laurel, Jr. (1954-1957)
- Daniel Z. Romualdez (1957-1962)
- Cornelio T. Villareal (1962-1967)
- Jose B. Laurel, Jr. (1967-1971)
- Cornelio T. Villareal (1971-1972)
- Querube C. Makalintal (1978-1984)
- Nicanor E. Yñiguez (1984-1986)
- Ramon V. Mitra (1987-1992)
- Jose De Venecia, Jr. (1992-1998)
- Manuel Villar Jr. (1998-2000)
- Arnulfo Fuentebella (2000-2001)
- Feliciano Belmonte, Jr. (2001)
- Jose De Venecia, Jr. (2001-2008)
- Prospero Nograles (2008-2010)
- Feliciano Belmonte, Jr. (2010-agdama)


text:
Bacolor, Pampanga
Ti Bacolor ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Pampanga iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Bacolor ket nabingbingay a politikal iti 21 a barbaranggay.[2]
- Balas
- Cabalantian
- Cabambangan (Poblacion)
- Cabetican
- Calibutbut
- Concepcion
- Dolores
- Duat
- Macabacle
- Magliman
- Maliwalu
- Mesalipit
- Parulog
- Potrero
- San Antonio
- San Isidro
- San Vicente
- Santa Barbara
- Santa Ines
- Talba
- Tinajero
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pampanga". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Luzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Pampanga". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Abagatan nga Aprika
Nagsasabtan: 30°S 25°E / 30°S 25°E
Ti Abagatan nga Aprika, opisial a ti Republika iti Abagatan nga Aprika, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay akin-abagatan a murdong iti Aprika. Nabingbingay daytoy ti siam a probinsia, nga addaan ti 2,798 kilometro (1,739 mi) nga aplaya[7][8] kadagidiay taaw ti Atlantiko ken Indiano.[9] Iti amianan iti daytoy a pagilian ket naisanglad dagiti kaarrubana a teritorio iti Namibia, Botswana ken Zimbabwe; ti daya ket ti Mozambique ken Swaziland; a ti Lesoto ket maysa a enclave a napalikmutan babaen ti teritorio ti Abagatan nga Áprika.[10]
Ti Abagatan nga Aprika ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken adda dagiti nadumaduma a kultura ken pagsasao. Adda dagiti sangapulo ket maysa a mabigbigan a pagsasao iti batay-lintegna.[9] Dua kadagitoy a pagsasao ket nagtaud idiay Europa: Abagatan nga Aprikano nga Ingles ken Aprikaans, ti maysa a pagsasao a nangruna a nagtaud manipud ti Olandés a sinasao babaen dagiti kaaduan ti puraw ken dagiti Namarisan a Taga-Abagatan nga Aprika. Nupay nga ti Inggles ti kadawyab nga inus-usar iti publiko ken komersio a biag, daytoy ket ti maikalima laeng a kaaduan nga ibalbalayan a pagsasao.[9] Amin nga etniko a ken dagiti grupo ti pagsasao ket adda ti politiko a panakairepresentana ti batay-linteg a demokrasia ti pagilian a mangbukel ti parlamentario a republika; a saan amaipada kadagiti kaaduan a parlamentario a republika, dagiti puesto ti daulo iti estado ken daulo iti gobierno ket naitiptiponda iti maysa a nagitaltalek ti parlamentario a Presidente.
Agarup a 79.5% ti populasion ti Abagatan nga Aprika ket adda ti kaputotan a nangisit nga Aprikano,[11] a nabingbingay kadagiti nadumaduma anga etniko a grupo nga agsasao kadagiti sabsabali a Bantu a pagsasao, a siam kadagitoy ket adda ti opisial a kasasaad.[9] Ti Abagatan nga Aprika ket aglaon pay kadagiti kadakkelan a komunidad dagiti Europeano, Asiatiko, ken dagiti naglalaok ti kaputotan idiay Aprika.
Ti Abagatan nga Aprika ket nairanggo a kas ti maysa a naitengngaan ti ngato ti matgedan nga ekomnomia babaen ti Banko ti Lubong.[12] Adda daytoy ti kadakkelan nga ekonomia idiay Aprika, ken ti maika-28 a kadakkelan iti lubong.[13] Agarup a pagkapat ti populasion ket awan trabahona[14] ken agbibiag ti basbassit ngem US $1.25 ti maysa nga aldaw.[15]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Batay-linteg". Batay-linteg a korte iti Abagatan nga Aprika. Naala idi 3 Septiembre 2009.
- ^ "Nagruna nga Agglomerasion iti Lubong". Citypopulation.de. Naala idi 30 Oktubre 2011.
- ^ Ti Khoi, Nama ken Dagiti pagsasao a San; senial a pagsasao; Aleman, Griego, Gujarati, Hindi, Portuges, Tamil, Telegu ken Urdu; ken Arabiko, Hebreo, Sanskrito ken "ken dadduma pay a pagsasao nga inus-usar kadagit maipanggep ti relihion idiay Abagatan nga Aprika" ket addaan ti opisial a kasasaad. Kitaen ti Kapitulo 1, Artikulo 6, iti Batay-linteg.
- ^ "Panagtaldiap ti 2001 a Senso". Estadistika ti Abagatan nga Aprika. Naala idi 7 Hulio 2008.
- ^ a b c d "Abagatan nga Aprika". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-09-20.
- ^ "Gini a Pagsurotan". Sanglubongan a Banko. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "Turay ti Aprikano Panagpatalged ti Maritimo". Turay ti Abagatan nga Aprika a Panagpatalged ti Maritimo. Naala idi 16 Hunio 2008.
- ^ "Coastline". The World Factbook. CIA. Naala idi 16 Hunio 2008.
- ^ a b c d "Napardas a Kinapudno para iti Abagatan nga Aprika". SouthAfrica.info. Abril 2007. Naala idi 14 Hunio 2008.
- ^ Guy Arnold. "Lesotho: Tawen a Naireprepaso 1996 – Britannica Online Encyclopedia". Britannica.com. Naala idi 30 Oktubre 2011.
- ^ "Tangnga ti tawen a karkulo ti populasion 2011". Dagiti Estadistika ti Abagatan nga Aprika. 2011. Naala idi 30 Hulio 2011.
- ^ "Abagatan nga Aprika – Banko ti Lubong". Data.worldbank.org. Naala idi 30 Oktubre 2011.
- ^ Ti datos ket mangitudtudo ti tawen ti 2010. Datos a nakaibatayan ti Sangalubongan a Pangpakitaan ti Panagrangrang-ay, Banko ti Lubong. Naala idi 30 Septiembre 2011.
- ^ "Ti Abagatan nga Aprika nga Awan Trabahona ket Dumakdakkel iti 23.5%". Bloomberg. 5 Mayo 2009. Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ "HDI". UNDP.
Dagiti adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Pakasaritaan iti Abagatan nga Aprika, Maikatlo nga Edision. Leonard Thompson. Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. 1 Marso 2001. 384 pampanid. ISBN 0-300-08776-4.
- Ti agrangrang-ay a Johannesburg: Dagiti Perspektibo iti Kalpasan ti Segregasion ti puli a Siudad. Richard Tomlinson, et al. 1 Enero 2003. 336 pampanid. ISBN 0-415-93559-8.
- Ti Panagaramid ti Moderno nga Abagatan nga Aprika: Panagrukma, Segregasion ken Segregasion ti Puli. Nigel Worden. 1 Hulio 2000. 194 pampanid. ISBN 0-631-21661-8.
- Abagatan nga Aprika: Ti Naisalaysayan a Pakasaritaan. Frank Welsh. Kodansha America. 1 Pebrero 1999. 606 pampanid. ISBN 1-56836-258-7.
- Ti Abagatan nga Aprika kadagiti Kontemporario a Paset ti Panawen. Godfrey Mwakikagile. New Africa Press. Pebrero 2008. 260 pampanid. ISBN 978-0-9802587-3-8.
- Ti Atlas ti Agbalbaliw nga Abagatan nga Aprika. A. J. Christopher. 1 Oktubre 2000. 216 pampanid. ISBN 0-415-21178-6.
- Dagiti Politika ti Baro nga Abagatan nga Aprika. Heather Deegan. 28 Disiembre 2000. 256 pampanid. ISBN 0-582-38227-0.
- Maikaduapulo a Siglo nga Abagatan nga Aprika. William Beinart [[Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan] 2001, 414 pampanid, ISBN 0-19-289318-1
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Abagatan nga Aprika idiay Wikimedia Commons
- Abagatan nga Aprika
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- G20 a pagpagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1910


text:
Grenada
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Grenada
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti isla a pagilian
- Lesser Antilles
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1974
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Buis
Ti buis (manipud ti Latin taxo; "Karkuluek") ket maysa a pinansia a panagsingir wenno dadduma pay a panagsingir a naipang-al kadagiti agbaybayad ti buis (ti agmaymaysa a tao wenno legado nga entidad) babaen ti maysa a estado wenno ti kapadpada a pamay-an ti maysa nga estado a kas ti pannakapaay ti ti panagbayad ket madusa babaen ti linteg. Dagiti buis ket maipang-al pay babaen kadagiti adu aadministratibo a pannakabingbingay. Tii buis ket buklen dagiti dagus wenno dagiti saan a dagus a buis ken mabalin a bayadan babaen ti kuarta wenno ti kapadpadana a panag-obra.
Segun ti Diksionario ti Linteg ni Black, ti buis ket maysa a "maipanggep ti kuarta nga awit a naited kadagiti tao wenno dagiti agtagtagikua tapno masuportaran ti gobierno[...] ti panangbayad nga inpatunos ti kehislatibo a turay." Daytoy ket "ket saan a boluntario a panagbayad wenno donasion, ngem daytoy ket naipatpatungpalam a kontibusion, a naipatunos babaen ti lehislatibo a turay" ken daytoy ket "ti aniaman a kontribusion ket maipang-al babaen ti gobierno [...] a daytoy ket babaen ti bayad ti panaglabas, pangpadayaw a buis, annawid, gabel, subsidio, tulong, ipaay, wenno dadduma pay a nagnagan."[1]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Diksionario ti Linteg ni Black, p. 1307 (maika-5 nga ed. 1979).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Buis idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Buis idiay Wikiquote


text:
San Esteban, Ilocos Sur
Ti San Esteban ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Esteban ket nabennebenneg iti 10 a barbaranggay.[2]
- Ansad
- Apatot
- Bateria
- Cabaroan
- Cappa-Cappa
- Poblacion
- San Nicolas
- San Pablo
- San Rafael
- Villa Quirino
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Ilocos Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 19 Septiembre 2013.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Ilocos Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 26 Hunio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Baka
Ti baka ket isu ti kaaduan a kita dagiti dakkel a napaamo nga ungulata. Dagitoy ket prominente a moderno a kameng ti subpamilia ti Bovinae, dagitoy ti kaaduan a naiwarwaras a sebbangan ti henero ti Bos, ken dagitoy ti kaaduan a naurnos a naidasig a kas ti Bos primigenius. Ti baka ket natartaraken a kas dingoen para iti karne (karne ti baka ken karne ti urbon), dagiti paggatasan nga ayup para iti gatas ken dagiti dadduma pay a produkto ti paggatasan, ken dagiti panagguyod nga ayup (panagguyod kadagiti kariton wenno arado). Dagiti dadduma pay a produkto ket mairaman ti lalat ken lugit para iti ganagan wenno sungrod. Kadagiti dadduma a pagilian, a kas idiay India, dagiti baka ket sagrado. Manipud kadagiti basbassit ngem 80 a nagtataudan ti naapamo idiay abagatan a daya a Turkia idi agarup a 10,500 a tawtawen,[2] adda dagiti nakarkulo a 1.3 bilion a baka iti lubong tatta nga aldaw.[3] Idi 2009, ti baka ket nagbalin a ti immuna a dingoen nga ayup ti addaan ti napno a naimapa a henoma.[4]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Grubb, P. (2005). "Bos taurus primigenius". Iti Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Mammal Species of the World (Maika-3 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Johns Hopkins. pp. 637–722. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
- ^ Bollongino, Ruth & al. Molekular a Biolohia ken Ebolusion. "Ti moderno a Taurine a Baka ket nagtaud manipud ti bassit a bilang kadagiti nagpundar ti Asideg a Daya". 7 Marso 2012. Naala idi 2 Abr 2012. Op. cit. iti Wilkins, Alasdair. io9.com. "Ti DNA ket mangipakpakita a dagiti baka ket narigatda idi a napaamo". 28 Marso 2012. Naala idi 2 Abr 2012.
- ^ Breeds of Cattle at CATTLE TODAY
- ^ Brown, David (2009-04-23). "Dagiti sientista ket wiaswasda ti Henoma ti Baka". The Washington Post. Naala idi 2009-04-23.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Baka idiay Wikimedia Commons
Dagiti midia a mainaig ti Baka a lalaki idiay Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Kapampangan
Ti Kapampangan ket maysa kadagiti 13 a kangrunaan a pagsasao iti Pilipinas a maar-aramat kadagiti provincia ti Pampanga ken Tarlac. Maus-usar met iti sumagmamano a paset ti probinsia ti Nueva Ecija, ti Bulacan, ken Bataan.
Dagiti kaasitgan a kabagian a pagsasao ti Kapampangan ket dagiti pagsasao a Sambal ti probinsia ti Zambales ken Bolinao iti Bolinao, Pangasinan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Senso iti Pilipinas, 2000. Tabla 11. Sangakabbalayan a Populasion babaen ti Etnisidad, sekso ken Rehion: 2000


text: 1Napan ken ni Jesus dagiti sumagmamano a Fariseo ken Saduceo. Kas pangsuot kenkuana, kiniddawda nga iparanganna ida iti milagro a pakakitaan a naggapu sadi langit ti pannakabalinna. 2Ngem kinuna ni Jesus, “No lumlumnek ti init, kunayo, ‘Nasayaat ti tiempo ita ta nalabaga ti tangatang.’ 3Iti agsapa, kunayo met, ‘Agtudo ita ta nalabaga ken nasipnget ti tangatang.’ Maibagayo ti tiempo babaen iti panangkitayo iti tangatang. Ngem diyo maibaga ti kaipapanan dagiti mapaspasamak kadagitoy a panawen! 4Anian a nagdakes dagiti tattao kadagitoy nga aldaw! Awan pammatida iti Dios. Agkiddawkayo iti milagro? Awan ti maipakita kadakayo no di laeng ti milagro ni Jonas.” Iti kasta, pinanawan ida ni Jesus. 5Idi nakaballasiwen dagiti adalan iti dan-aw, natakkuatanda a nalipatanda ti nagbalon iti tinapay. 6“Agsiputkayo,” kinuna ni Jesus kadakuada. “Agannadkayo iti lebadura dagiti Fariseo ken Saduceo.” 7Nagsasaritaanda ti sinaona. “Imbagana daytoy ta awan ngamin balontayo a tinapay,” kinunada. 8Ammo ni Jesus ti pagsasaritaanda ket sinaludsodna, “Apay a pagsusuppiatanyo ti kaawan balonyo a tinapay? Nagbassit ketdin ti pammatiyo! 9Dikayo pay la makaawat? Nalipatanyo kadin daydi panangpispisik iti lima a tinapay a naipakan kadagiti limaribu a tattao? Mano a basket ti pinunnoyo kadagiti natda? 10Wenno dagiti pito a tinapay a naipakan kadagiti uppat a ribu a tattao? Mano a basket ti pinunnoyo kadagiti natda? 11Diyo pay la maawatan aya a saan a maipanggep iti tinapay ti sarsaritaek kadakayo? Alluadanyo ti lebadura dagiti Fariseo ken Saduceo!” 12Naawatanen dagiti adalan a saan a ti lebadura a pagaramid iti tinapay ti kuna ni Jesus nga annadanda, no di ket ti pannursuro dagiti Fariseo ken Saduceo. 13Idi dimteng ni Jesus iti disso nga asideg iti ili ti Cesarea Filipos, sinaludsodna kadagiti adalanna, “Siasino ti Anak ti Tao iti panagkuna dagiti tattao?” 14“Sika kano ni Juan a Mammuniag,” insungbatda. “Kuna met ti sumagmamano a sika ni Elias. Kuna pay dagiti dadduma a sika ni Jeremias wenno maysa kadagiti profeta.” 15“Ket dakayo,” sinaludsod ni Jesus, “siasinoak iti panagkunayo?” 16“Sika ti Cristo, ti Anak ti sibibiag a Dios,” insungbat ni Simon Pedro. 17Kinuna ni Jesus, “Nagasatka, Simon nga anak ni Jonas. Saan a tao no di ket ni Amak sadi langit ti nangipaltiing kenka iti daytoy a kinapudno. 18Ibagak ngarud kenka a sika ket Pedro. Iti rabaw daytoy a bato, bangonekto ti iglesiak ket uray ni patay dinto agballigi kenkuana. 19Itedkonto kenka dagiti tulbek ti Pagarian ti Langit. Ti aniaman nga iparitmo ditoy daga, maiparitto met sadi langit. Ket ti aniaman nga ipalubosmo ditoy daga, maipalubosto met sadi langit.” 20Kalpasanna, imbilin ni Jesus kadagiti adalanna nga awan ti pangibagbagaanda nga isu ti Cristo. 21Manipud idin, impakaammo ni Jesus kadagiti adalanna: “Masapul a mapanak idiay Jerusalem ket adu ti sagabaek a pamarparigat dagiti panglakayen, dagiti panguloen a papadi ken dagiti mamaestro iti Linteg. Mapapatayakto ngem mapagungarakto iti maikatlo nga aldaw.” 22Inyadayo bassit ni Pedro ni Jesus sana binabalaw. “Apo, saan koma a kasta ti sasawem,” kinunana. “Saanto a maaramid kenka dayta.” 23Sinango ni Jesus ni Pedro ket kinunana, “Adaywannak, Satanas! Maysaka a lapped iti dalanko agsipud ta saan a ti pagayatan ti Dios ti pampanunotem no di ket ti pagayatan ti tao.” 24Kalpasanna, kinuna ni Jesus kadagiti adalanna: “Ti agtarigagay a sumurot kaniak masapul a tallikudanna ti bagina, ibaklayna ti krusna, ket surotennak. 25Ta ti siasinoman a mangipatpateg iti biagna, mapukawnanto. Ngem ti siasinoman a mangyawat iti biagna gapu kaniak, maisalakannanto. 26Adda aya magunggona ti tao no matagikuana ti entero a lubong ngem mapukawna met ti biagna? Awan! Awan ti maited ti tao a pangsubbot iti biagna. 27Ta dandanin umay ti Anak ti Tao agraman dagiti anghelesna. Umay iti dayag ni Amana, ket gunggonaannanto ti tunggal maysa kas mayannatup kadagiti aramidna. 28Laglagipenyo nga adda sumagmamano kadakayo ditoy a saanto pay a matay agingga a makitada ti Anak ti Tao nga umay nga Ari.”


text:
Myanmar
Ti Myanmar i/ˈbɜrmə/, opisial a ti Republika iti Kappon iti Myanmar i/ˌmjɑːnˈmɑr/ Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw, pannakabalikas [pjìdàʊɴzṵ θàɴməda̰ mjəmà nàɪɴŋàɴdɔ̀]), ket maysa a pagilian idiay Abagatan nga Asia ken Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket nabeddengan babaen ti India, Bangladesh, Tsína, Laos ken Thailand. Pagkatlo ti dagup ti nakapalikmut ti Myanmar a 1,930 kilometro (1,200 mi) ket agporma ti aplaya iti igid ti Luek iti Bengal ken ti Baybay Andaman. Iti 676,578 km2 (261,227 kd mi), isu daytoy ti maika-40 a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket isu pay ti maika-24 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong nga addan ti sumurok a 58.8 riwriw a tattao.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^  . Naala idi 8 Hulio 2010.
- ^ a b c d "Burma (Myanmar)". Internasinal a Pundo ti Paguartaan. Naala idi 6 Mayo 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ Ti kalsada nga inprastruktura ket pra iti panagmaneho ti kanigid pay laeng.
- ^ CIA – The World Factbook – Myanmar
- ^ Panagrangrang-ay a Banko ti Asian – Kinapudno a Pagalagadan ti Myanmar,  . Naala idi 8 Hulio 2010.
- Is-isla ti Paracel (tinengngel babaen ti Tsina)
- Is-isla ti Pratas (tinengngel babaen ti Taiwan)
- Is-isla ti Spratly (sinuppiatan ken tinengngel babaen dagiti nadumaduma nga agtunton)
- Myanmar
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti dati a republika a sosialista
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Militar a diktadura
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Balilihan, Bohol
Ti Balilihan ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Bohol iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Balilihan ket nabingbingay a politikal kadagiti 31 a barbaranggay.[2]
- Baucan Norte
- Baucan Sur
- Boctol
- Boyog Norte
- Boyog Proper
- Boyog Sur
- Cabad
- Candasig
- Cantalid
- Cantomimbo
- Cogon
- Datag Norte
- Datag Sur
- Del Carmen Este (Pob.)
- Del Carmen Norte (Pob.)
- Del Carmen Weste (Pob.)
- Del Carmen Sur (Pob.)
- Del Rosario
- Dorol
- Haguilanan Grande
- Hanopol Este
- Hanopol Norte
- Hanopol Weste
- Magsija
- Maslog
- Sagasa
- Sal-ing
- San Isidro
- San Roque
- Santo Niño
- Tagustusan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Bohol". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 6 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Bohol". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 6 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Termodinamika
Ti termodinamika ket sanga ti masna a siensia a maipanggep iti pudot ken temperatura ken ti pannakaikabagianda iti enerhia ken obra. Daytoy ket mangipalawag kadagiti karuay ti makroskopiko, a kas ti akin-uneg nga enerhia, entropia, ken presion, a sangkapaset a mangipalawag ti bagi ti banag wenno radiasion. Mangibagbaga daytoy a ti panagkukua kadagiti a karuay ket suheto dagiti kadawyan a lapped, a sapasap kadagiti amin a materiales, ken saan a dagiti peluliar a tagikua dagiti pekuliar a materiales. Dagitoy a kadawyan a lapped ket maiyebkas kadagiti uppat a linteg ti termodinamika. Ti termodinamika ket mangipalawag ti kaaduan a panagkukua iti bagi, saan a dagiti mikroskopiko a panagkukua dagiti adu a bilang dagiti mikroskopiko a kosntituentena, a kas dagiti molekula. Dagiti lintegna ket naipalpalawag babaen ti estatistikal a mekanika, iti termino dagiti mikroskopiko a konstituente.
Ti termodinamika ket maipakat kadaiti adu a karuay dagiti topiko iti siensia ken inhenieria.
Iti naipakasaritaan, ti termodinamika ket napadur-as manipud iti essem a mangpaadu ti kasayaat ti termodinamika ken ti maiparuar a bileg kadagiti nasapa a pison a makina, ken naipangpangruna babaen ti obra ti Pranses a pisiko a ni Nicolas Léonard Sadi Carnot (1824) a namatmati a ti kasayaat dagiti pudot a makina ket isu ti tulbek a makatulong iti Pransia a mangabak iti Napoleoniko a Gubgubat.[1] Ti Irlandes a naipasngay a Briton a pisiko a ni Apo Kelvin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti husto a panangipalawag ti termodinamika idi 1854:[2]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Goldstein, Martin, and Inge F. (1993). The Refrigerator and the Universe. Harvard University Press. ISBN 0-674-75325-9. OCLC 32826343. Ti nanoteknikal a pangyuna, nasayaat iti naipakasaritaan ken dagiti pannakaipatarus a banag.
- Kazakov, Andrei (Hulio 2008). "Web Thermo Tables – ti maysa nga online a bersion Dagiti Tabla ti Termodinaka ti TRC". Warnakan ti Panagsukisok dagiti Nailian nga Instituto dagiti Pagalagadan ken Teknolohia 113 (4): 209–220.
Dagiti sumaganad a titulo ket ad-adu a teknikal:
- Cengel, Yunus A., & Boles, Michael A. (2002). Thermodynamics – an Engineering Approach. McGraw Hill. ISBN 0-07-238332-1. OCLC 45791449 52263994 57548906.
- Fermi, E. (1956). Thermodynamics, Dover, New York.
- Kittel, Charles & Kroemer, Herbert (1980). Thermal Physics. W. H. Freeman Company. ISBN 0-7167-1088-9. OCLC 32932988 48236639 5171399.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Clausius, Rudolf (1850). On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat. Poggendorff's Annalen der Physik, LXXIX (Dover Reprint). ISBN 0-486-59065-8.
- ^ Sir William Thomson, LL.D. D.C.L., F.R.S. (1882). Mathematical and Physical Papers 1. Londres, Cambridge: C.J. Clay, M.A. & Son, Cambridge University Press. p. 232.


text:
Ferrol, Romblon
Ti Ferrol ket maysa a maika-6 a klase nga ili iti probinsia ti Romblon iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ferrol ket nabingbingay kadagiti 6 a barbaranggay.[2]
- Agnonoc
- Bunsoran
- Claro D. Recto
- Poblacion (corrugna)
- Hinaguman
- Tubigon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Romblon". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 24 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013
- ^ "Probinsia ti Romblon". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Socorro, Surigao del Norte
Ti Socorro ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Surigao del Norte iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Socorro ket nabingbingay a politikal kadagiti 14 a barbaranggay.[2]
- Albino Taruc
- Del Pilar
- Doña Helene
- Honrado
- Navarro (Pob.)
- Nueva Estrella
- Pamosaingan (dati a Gardeña ken paset ti Del Carmen)
- Rizal (Pob.)
- Salog
- San Roque
- Santa Cruz
- Sering
- Songkoy
- Sudlon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Surigao del Norte". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 8 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Caraga (Ingles) naala idi 24 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Surigao del Norte". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 8 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Dolores, Quezon
Ti Dolores ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Quezon iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabingbingay a politikal ti Dolores iti 16 a barbaranggay.[2]
- Antonino (Ayusan)
- Bagong Anyo (Pob.)
- Bayanihan (Pob.)
- Bulakin I
- Bungoy
- Cabatang
- Dagatan
- Kinabuhayan
- Maligaya (Pob.)
- Manggahan
- Pinagdanlayan
- Putol
- San Mateo
- Santa Lucia
- Silanganan (Pob.)
- Bulakin II
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Quezon". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 16 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Calabarzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Quezon". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 16 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Walt Disney
Ni Walter Elias "Walt" Disney (Disiembre 5, 1901 – Disiembre 15, 1966) ket maysa idi nga Amerikano a produser ti pelikula, direktor, mannurat ti senario, aktor ti timek, animador, komersiante, agpalpaliwa, internasional nga ikono,[3] aken pilantropo, a nadateg a naamaamon para kadagiti impluensiana iti matgedan ti panagpalpaliwa idi las-ud ti maika-20 a siglo. A nairaman ti kasatna a lalaki a ni Roy O. Disney, isu ket kimmadduaan a nangbangon ti Walt Disney Productions, a daytoy ket dimtengan a nagbalinan ti kalatakan a naamammoan a produser kadagiti pelikula iti lubong. Ti korporasion ket naamammoan akas ti The Walt Disney Company ken adda dagiti tinawen a matgedan iti agarup a US$36 bilion idi 2010 a tawen ti pinansia.[4]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Walt Disney". IMDB. Naala idi 2008-05-21.
- ^ "Ni Walt Disney iti Pammati". Disneydreamer.com. Hulio 17, 1955. Naala idi Septiembre 5, 2012.
- ^ Dave Bryan (Agosto 13, 2002). "Ni Walt Disney Ket Tinulonganna ni Wernher von Braun a Nangilako ti Limbang kadagiti Amerikano". Associated Press. Naidulin manipud ti kasisigud idi Mayo 24, 2009. Naala idi 2010-09-27.
- ^ "2010 Form 10-K, Walt Disney Company". United States Securities and Exchange Commission.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Thomas, Bob (1994). Walt Disney: Ti Amerikano nga Orihinal. New York: Hyperion. ISBN 0-7868-6027-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Walt Disney idiay Wikiquote
Dagiti midia a mainaig ti Walt Disney idiay Wikimedia Commons


text:
Charles W. Fairbanks
Ni Charles Warren Fairbanks (Mayo 11, 1852 – Hunio 4, 1918) ket maysa nga Amerikano a politiko a nagserbi a kas maysa a Senador manipud idiay Indiana manipud idi 1897 aginggana idi 1905 ken ti maika-26 a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1905 aginggana idi 1909.
Isu ket naipasngay iti maysa kabana ti madera idiay asiden ti Delaware, Ohio, ti kaputotan ni Fairbanks ket masurotan manipud kadagiti Puritano a kimmuykuyon kenni Oliver Cromwell, a ni Jonathan Fayerbankes ti immuna a kemen ti pamilia a nakaabot ti Amerika idi 1632. TAnak ti maysa nga agar-aramid ti kariton, idi ubing ni Fairbanks nakitkitana ti balayda a kas paglemmengan dagiti timaltalawa tagabu. Kalpasan a nagturpos dagiti away a pagadalan ken nagob-obra ti talon, ni Fairbanks ket nagadal idiay Unibersidad ti Ohio Wesleyan, nga idiay ket nagturpos idi 1872. Bayat nga adda idiay, ni Fairbanks ket kumaduaan idi nga magur-urnos iti warnakan ti eskuela a kaduan ni Cornelia Cole, nga isu ket inasawana kapasan ti panagturposda iti dayta nga eskuela.[1]
Ti Fairbanks, Alaska naipanaganan kenni Charles W. Fairbanks.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Harvey, Opisiala Panagpatpatuloy iti Nailian a Taripnong ti Republikano, 1904, pp 23 - 32, Kasisisgud manipud idiay Unibersidad ti Harvard, Nadigitalisado idi Okt 26, 2007
- ^ http://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/charles_fairbanks.pdf
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Charles Fairbanks idiay Wikimedia Commons


text:
Wikipedia:Pangisukat
Ti pangisukat (Ingles: Substitution) ket ti maminsan laeng, ken ti agnanayon a panangisukat ti aniaman a linaon ti Wikipedia. Daytoy ket maigiddiat manipud ti panagilak-am, nga agnanayon a mapabaro no ti nakaisilpuanna a linaon ket agbalbaliw.
Ti panangisukat, inayon ti
subst: kalpasan ti panglukat a tukol, a kas iti
{{subst:nagan ti panid}}. kas pagarigan: pangisukat
{{subst:Medisina}} a maigiddiat iti panagilak-am
{{Medisina}}. Dagiti linaon ti panid a "Medisina" ket maipadakkelto (para kadagiti aniaman a plantilia)ken maipenpen iti tunngal maysa a puntos a pakaikabilan iti maysa a panid iti "{{subst:Medisina}}".Laglagipen a dagiti ref-tags ket mangpawil a pangpataray ti "subst:" malaksid no temporario a managanan a kas ti " " wenno dagiti kapadpadana.


text:
Roxas, Isabela
Ti Roxas ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Isabela iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Roxas ket nabingbingay a politikal iti 26 a barbaranggay.[2]
- Anao
- Imbiao
- Lanting
- Lucban
- Marcos
- Masigun
- Rizal (Poblacion)
- Vira (Poblacion)
- Bantug (Poblacion)
- Luna (Poblacion)
- Quiling
- Rang-ayan
- San Antonio
- San Jose
- San Pedro
- San Placido
- San Rafael
- Simimbaan
- Sinamar
- Sotero Nuesa
- Villa Concepcion
- Matusalem
- Muñoz East
- Muñoz West
- Doña Concha
- San Luis
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Isabela". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Isabela". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)