text:
Wednesday, November 5, 2014
SUPPLEMENTAL FEEDING TI DAY CARE, NABISITA
Cabugao, Ilocos Sur – Nailunsad manen ti Supplemental Feeding Program kadagiti ubbing nga imatmatonan dagiti Day Care Workers kadagiti 31 a barangay ti Munisipalidad ti Cabugao nangrugi idi Agosto 2014.
Iti Nobiembre 4, 2014, nagbisita da MSWD Officer Mrs. Lydia S. Gazmen, SBM Atty. Bryann Jett S. Pano, Committee Chair on Social Services agraman dagiti pannakabagi ti DSWD-Municipal Link ket napanda kinita dagiti ubbing ti Barangay Baclig Day Care . Sinarabo ida dagiti Opisiales ti Barangay nga idauluan ni Brgy. Captain Carlos Vallejo Sison agraman dagiti nagannak ken mangisursuro kadagiti ubbing.
Sakbayna, mismo a dagiti Day Care Worker ti immay nagala ti kaibatogan nga alaenda a bagas a para iti panagpa-Feeding-da iti ituyangda nga eskediul. Rinuk-atan met dagiti pannakabagi ti MSWDO dagiti naited a kasapulan dagiti Day Care Workers kadaytoy nga usuat.
Iti pannakiuman ti Web In-Action ken ni MSWD Officer Mrs. Lydia S. Gazmen itay nabiit, tinawen a maar-aramid daytoy a programa a para kadagiti ubbing ket inaldaw a maikkanda ti suplementar a pagtaraon babaen ti panangisagana dagiti Day Care Workers kadagiti maluto a maipasango.
Kabayatanna, dinayaw ni Dr. Bernardino M. De Gracia, Medical Officer III ti Municipal Health Office (MHO) dagitoy a gannuat ti MSWDO ken dagiti Barangay Day Care Workers a katulongan iti pannakatagiben ti salun-at iti barangay tapno mapapigsa ti resistansia dagitoy nga ubbing kadagiti tumaud a saksakit a patauden ti panagbalbaliw ti klima.
Iti sabali a bangir, naiwayat metten ti Feeding kadagiti undernourished children kadagiti pageskuelaan a nakaeskediul babaen ti programa ti Cabugao DepED Cabugao. Daytoy a gannuat ket mangnayon pay iti pagsayaatan dagiti ubbing ken katulongan ti programa ti LGU Cabugao ken ti DSWD. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 9:03 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
VIGAN CITY – Nainget ti panangmonitor ti National Tobacco Administration iti total produksion ti tabako ditoy probinsia tapno saan a maipanaw ket dagiti met laeng agindeg ditoy ti agnaar iti bingay iti excise tax kas intuding ti linteg a pinutar ni dati a Gov. Luis “Chavit” Singson.
Iti pannakipatang ni Faustino Taan, hepe iti operation, iti media itay nabiit, kinunana nga adda dagiti trading centers manipud iti Ilocos Norte ken La Union a sumsumrek ditoy probinsia nga aggatang iti naluto a bulong ti tabako ket daytoy ti nainget a sipsiputan ti ahensiada tapno saanda a maipanaw iti Ilocos Sur ken agbalin a produksion ti sabali a probinsia.
Kanaig daytoy, impakaammo ti nasao nga opisial nga adda natudingan nga NTA personnel nga agala iti data kadagiti trading centers no mano dagiti naiserrek a produkto dagiti mannalon tapno mairekord dagitoy a pakaibasaran iti total a produksion ti probinsia.
Daytoy met laeng ti pakaibasaran ti pannakompiut iti excise tax a bingay ti probinsia kas sagudayen ti RA 7171.
Iti napalabas, mapapati nga adda dagiti nakalusot a produksion ditoy probinsia ket nainayonda iti sabali a probinsia a nakaigapuan ti basbassit a bingay ti probinsia iti excise tax ti tabako.
Ti Ilocos Sur ti kadakkelan ti produksion kadagiti agmulmula iti Virginia a tabako a pakairamanan ti Ilocos Norte, Abra ken La Union. Setente porsiento iti produksion ti tabako ti aggapu ditoy Ilocos Sur.
Itay nabiit, immawat ti probinsia iti P3 bilion manipud iti P6 bilion a kadagupan a bingay dagiti tobacco producing provinces iti RA 7171, pinutar a linteg ni Singson idi diputado a mangibagi iti umuna a distrito ti Ilocos Sur.
Sagudayen ti nasao a linteg a maited ti P15% iti excise tax iti mapartuat a sigarilio a kas bingay dagiti probinsia nga agmulmula iti tabako.
Manipud itoy, 30% ti bingay ti probinsia, 30% ti bingay ti congressional districts, ken 40% ti bingay dagiti munisipalidad.
Kabayatanna, kas inamak dagiti mannalon, bimmaba ti presio ti tabako kalpasan ti Semana Santa.
Aw-awagan dagiti mannalon daytoy iti Holy Week Syndrome gapu iti kapaliiwan nga agsuek ti presio ti tabako kalpasan ti isasangbay ti Semana Santa.
Iti sanguanan ti pannakadismaya dagiti mannalon, inkalintegan dagiti traders a nupay nababbaba ti presio ti tabako ngem idi napan a tawen, nangatngato ti panaggatangda ngem iti naituding a P66 a floor price ti tabako.
Iti daytoy a panagtatabako, nagpatingga laeng iti P73 ti presio ti nangato ti klasena a tabako idinto nga idi napalabas a tawen, immabut pay iti nasurok P90 kada kilo ti presio ti Class AA a tabako.
Nagpinal laeng a P5 kada kilo ti naituon iti P61 kada kilo a floor price ti tabako iti daytoy a tobacco season, nababbaba ngem iti P10 kada kilo a naituon idi 2009.#

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Napateg la unay a pagsasabatan ti puli, dagiti asideg ken adayo a kabagian, gagayyem ken am-ammo ti pannakatagiben kadagiti aw-awid, tradision, pammati, kultura ken arte a pagtitinnawidan iti dila (oral arts). No awan dagitoy, nalabit a saan pay ngata nga agaammo dagiti agkakabagian; ken saan pay ngata nga ammo dagiti dadduma a kakabagian ti maipapan ken ni angkay wenno ni angket, da lilong wenno ni lilang wenno ti kapuonan ti pamilia.
Napateg dagitoy oral arts ta subliananda ti dana a nagnaan ti puli, ti kabibiag ti napalabas, ti ayat, ti panagbiag, dagiti aramid ken pannakibakal ti biag.
Panangammo iti sibubukel a kinaasino ti kangrunaan a ragpaten iti pannakaammo iti pakasaritaan ti puli wenno pamilia. Ket asinoman a makaammo iti kinaasinona, iti kaanoman, iti sadinoman, ken uray iti aniaman a pagteng, dinanto ibain ken ilemmeng ti kinaasinona.
Saan ngarud a maiparbeng a maidulinda iti baul ti panawen no di ket ilasag kadagiti tumanor a kaputotan tapno pagagsawan kadagiti kibin ken giya a mangpatanor iti mulinaw a kinatao ken kinaasino. Maysa a sarming a balitok a paganninawan iti sin-aw ken di matemtem a pannursuro ken tagipatgen.
Maysa ti baya-o a pakaagsawan iti biag ken kabibiag. Maysa a nakabakbaknang a nagtitinnawidan iti dila (oral arts) a nasken la unay a salimetmetan ken saluadan. Ti panangibinglay wenno panangipadigo ket panangiparangkap ti kabukbukodan a gameng ken panangipaduyakyak iti kinaasino. Ta saan a rumbeng nga idulin ti kinaasino. Saan a rumbeng nga idulin iti baul ti panawen dagitoy nga oral arts. Di maiparbeng nga idulin ti baya-o iti baul ti panawen .
Daytoy a sinurat ket nakasentro iti imbaya-o da Rep. Mauricio Domogan ti Baguio City ken ni Mrs. Antonina T. Valdez iti rabii ti Marso 19, 2008 iti massayag ti bangkay ni Inang Ricarda Allibang iti Funeraria La Paz iti Siudad Dagiti Saleng. Maikatlo ni Ama Benito, ama ni Dip. Domogan, ngem diak a maimdengan a naimbag ta agraed ti bosesna (Adda iti ospital ni Ama Benito ngem idi nadamagna a naimassayag ni Inang Carda iti puneraria La Paz, nagpursigi a rimmuar iti ospital tapno umayna ited ti panagruknoyna – SAE). Nupay kasta naragpat ketdi ti ababa a pakadagupan a pokus ti pananganalisar iti konteksto dagiti baya-o.
Ni Inang Carda (kas pangawag kenkuana) ti ina ni Manang Rose a kaingungot ni ni Mang Buddy (Salvador) Espejo a publisher ti Tawid News Magasin. Maysa a retirado a mannursuro. Inulilana da Rose, Howard, Othmar, Fe, ken Norma,dagiti mamanugang ken appona.
Ta ania ngamin aya ti baya-o?
Kastoy man ti panangilawlawag ni Atty. Leo Beligan, maysa met a puli ti Bago iti upland municipality iti Ilocos Sur ngem agnaeden iti agdama iti USA: “…ti baya-o ket daytay ‘incantation’ no adda natay, similar to the pasyon during holy week. Daytay agbaya-o agtugaw wenno agdalupisak iti sango ti bangkay ket salaysayenna ti kabibiag (highlights) daytay natay ken aminen a kayatna nga iyebkas maipapan kenkuana…” [1]
Idi sinurat ti author ti Bago Oral Arts and Traditions, saan a nadakamat daytoy Baya-o, wenno naigagara a diak dinakamat ta namnamaek a dumtengto daytoy a gundaway a mailatang iti ad-adu a panangilawlawag ken ehemplo.
Damok a mangngeg ti balikas a Baya-o ken ni inangko, maysa met a Bago (wenno maysa kadagiti uppat a dibision ti Kankanaey, a kas insurat ni W. H. Scott), nasuroken a tallo a dekada ti napalabas, iti massayag ni ikit nga inaunaan a kabsat da inang iti Gitlangan, Comillas, Cevantes, Ilocos Sur. Nagbaya-o ni inang. Kasta man met laengen a kunana a nagbaya-o idi napan nakimassayag iti kabagianna sadiay Mainit, Bontoc. Ngem diak inkaskaso idi dagita ta diak met ngarud makaawat iti Kankanaey. (Babawik itan a di nagsursuro, ta maid ken wada laeng met ti nalawag a maawatanmi. Ken maysa, saanak nga interesado ta saanak pay la a mannurat idi ken awan ti eesgaak iti panagsuratan ken saanko nga arapaap ti agbalin a mannurat.)
Iti internet, adda dagiti sumagmamano a nabasbasak maipapan iti baya-o, ti nabaknang a pagtitinnawidan iti dila (oral arts).
“Baya-o … a song for the dead, recounting his past deeds; a dirge.” [2]
Kanta (wenno kansion) para iti natay, a kas panglagip kenkuana; maysa a dung-aw. Dirge – naikanta nga anek-ek, pammakada, panagyaman ken pammilin ken ingpen (wishes).
Ken ingpen? Wen. Adtoy ti maysa a linia ti baya-o dagiti i-Sagada ( Mt. Province ): “I taoli yo nan swerti kadakami, ya san an-ak yo.” [3]
Kayatna a sawen, babaen ti free translation: “Iti ipapanawyo, dumteng koma ti naimbag a gasat, grasia kadakam a pinanawam…(i.e. pamilia, kabagian, gagayyem, kailian…)
(Adda tuloyna)


text:
CANDON CITY – Diyo panawan ti bagyo iti luganyo no adda pakapananyo.
Leksion daytoy ni George Macaraeg, 58, negosiante, residente iti Barangay Calaoa-an ditoy siudad gapu ta natakaw ti bagna idi imbatina daytoy iti uneg ti trakna tapno mapan agdeliber iti tagilakona iti Barangay Oaig Daya ditoy siudad.
Nagpulong iti polis ni Macaraeg a natakaw ti bagna a naglaon iti P70,000 ken used checks idi mapan agdeliber iti tagilakona iti Garrido’s Grocery.
Naduktalan ni Macaraeg nga awanen ti bagna idi agsubli iti nakaiparkingan ti trakna.#


text:
Kunak ni agang-angaw laeng ni Tata Esteban, ay Steve gayam, iti panangawisna kaniak ken dagiti dadakkelko iti itatabunomi iti kasangayna. Ngem maysa nga aldaw sakbay ti kasangayna, immay ditoy purokmi, kaduana ti dua a katulonganna ket nagpatiliw iti kalding ken manok a partienna.
“Juan, dikayto maaw-awan iti kasangayko,” kinunana sakbay a nagpakada. “Imbagakon ken ni Marlyn ngem ipalagipko manen.”
“Wen, umaykaminto tumulong nga agluto, Apo,” nakuna ni Nanang.
“Iti daytoy a panagkasangayko, saankayo a katulongan iti kusina no di sangailikayo.”
“Kababain, Mang Steve, kadagiti nangato a tattao a sangailim,” nakuna ni tatang. “Bay-annakami kadi lattan a tumulong iti kusina.”
“Ala, no kasta ti pagayatanyo, saankayo a piliten. Ngem saan a tumulong ni Marlyn iti kusina. Tumulong a mangasikaso kadagiti sangailik, okey?”
“No maikari datao a talkem a tumulong a mangasikaso kadagiti sangailiyo, Tata,” nakunak.
“Awagannak iti Steve. Bassit laeng a tawen ti baetmi ken ni Tatangmo,” kinuna ti lakay. “Ne, namnamaenkayo inton bigat, wen?”
Nabayagen a nakapanaw ni Tata Esteban ngem kasla di mamati ni nanang iti panangawis ti pakitaltalonanda iti kaaddada iti kasangayna.
“Ita man pay,” nakunana.
“Kursonadana la ketdi ni Marlyn,” kinuna ni tatang sanak tinaldiapan.
“Ay, makamanugangta sa metten, lakay, iti laklakay ngem sika!”
“Aniat’ dakesna, no agkinnaayatankami,” diak napupuotan nga imballaet.
“Ne, ta addan sa met rikna daytoy sumayyet nga anakmo,” immulagat ni nanang.
“Ni met nanang, di maangaw,” nakunak. “Ti kunam, gapu ta sangabantay ti kuartana, ikidemkon ti agat-lakay a pay-odna?”
“Oy, baka kasta la ti kunam ngem iti kamaudianan, isu ti pagtinnagam,” nakuna ni tatang.
“Kakaisuna nga adda metten ni Marlon a kaayan-ayatko,” nakunak. “Saanko nga isukat ni Marlon iti uray tallo nga Esteban a laklakayan!”
Agkatkatawa da tatang ken nanang a napan idiay talon. Intuloyko met ti trabahok iti uneg ti balay.
Ngem idi malabsak ti panakkelen a sarming iti diding, nabayag a minatmatak ti rupak. Saan a panangibuat iti bukodko a bangko, adu ti atiwek a kolehiala. No lumabasak iti ummong dagiti babbaro, madlawko ti panangisursurot dagitoy ti panagkitada kaniak. Uray ni Marlon, nakunana a siak ti kita ti babai a rumbeng nga ikabil iti pedestal.
Nagdakiwas dagiti matak iti pakabuklak: iti nabaknang a barukong a mangikarkari iti langit, iti pammagi a minuli ti kataltalonan nga awan duadua a mamaggurigor kadagiti Adan iti rabii. Ah, no agpayso ti atapna, daytoy a bagi ken lapsat ti nakatukay ken ni Tata Esteban!
Ania ngata nga agpayso no agayat kenkuana ti lakay? Awatenna ti ayat daytoy?
Immanges iti nauneg. Adtoyen ti gundaway tapno makalung-aw iti kinakurapay a mangiremremrem kenkuana ken dagiti dadakkelna. Ngem kasanon ni Marlon? Maisakripisiona kadi ni Marlon tapno laeng lumung-aw iti biag?
(Adda tuloyna)


text:
MAGSINGAL, Ilocos Sur – Maysa a resolusion ti naidatag iti konseho a mangkiddaw iti pannakaidonar ti maysa a lote a plano a pakaipatakderan ti ABC building ditoy.
Kinuna ni ABC President Rogelio Jaramilla a kasapulan nga adda mapatakder nga ABC hall tapno adda pagmimitinganda ken paggianan dagiti rekord dagiti amin a barangay ditoy nga ili.
Iti agdama, iti sangguniang bayan session hall ti ar-aramaten dagiti kapitan ti barangay a pagmimitinganda.
Kinuna pay ni Jaramilla nga adda uppat a bookkeeper a susuelduan ti ABC a mangkita kadagiti libro dagiti barangay.#


text:
Nobiembre 27
Ti Nobiembre 27 ti maika-331 nga aldaw ti tawen (maika-332 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 34 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1932 – Ninoy Aquino, maysa a politiko iti Filipinas, (pimmusay 1983)
- 1940 – Bruce Lee, Insik-Amerikano a martial artist ken aktor (pimmusay 1973)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1938 – Otto Dempwolff, Aleman a lingguista ken antropologo (naipasngay 1871)


text:
Kategoria:Amianan nga Aprika
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 7 a subkategoria, manipud iti 7 a dagup.
D
- ► Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika (7 K, 6 P)
H
- ► Heograpia ti Amianan nga Aprika (1 P)
L
- ► Liga ti Arabo (1 K, 2 P)
M
- ► Magreb (1 P)
S
- ► Sahara (2 P)
T
- ► Tengnga a Daya (8 K, 1 P)
- ► Heograpia ti Tengnga a Daya (13 K, 2 P)
Pampanid iti kategoria "Amianan nga Aprika"
Dagiti sumaganad a 6 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 6 a dagup.


text:
CANDON CITY – Awan ti aruat a helmet dagiti natay a motorista idi nainbolbarda iti aksidente itay nabiit.
Daytoy ti limtuad iti pana-gimbestiga dagiti polis mainaig kadagiti tallo a nagsisina nga aksidente a napasamak iti Vigan City ken ditoy siudad manipud Nobiembre 15 aging-ga iti 17.
Kas maibatay iti journal ti kapolisan, idi naaksidenteda a puon ti nakatayanda, awan ti helmet nga aruat ni Joel Galaites y Madriaga, 28, mannalon; Kevin Reniva y Cello, 22, baro, residente iti Barangay VII, Vigan Cty; ken Dareen Galangco y Barlongo, 17, estudiante, ken residente iti Brgy. Sacaang, Galimuyod, Ilocos Sur.
Napasamak ti aksidente a nakatayan ni Galaites idi agarup 9:50 ti rabii ti Nobiem-bre 15.
Segun iti polis, agpada nga agpalaud a direksion ti Honda TMX nga addaan sidecar a minaneho ni Galaites, ken ti Kawasaki Fury a minaneho ni Viesta, kasakayna ni Venus Lojo Madarang, 17, awanan asawa, helper.
Mapapati a pinadas a labsan ti Honda TMX ti Kawasaki Fury ngem nasapgid ti sidecar ti makannawan a paset ti motorsiklo.
Gapu iti daytoy, dinungpar ti Honda ti driftwood iti amianan nga abaga ti kalsada a nakadunoran ni Galaites kadagiti nadumaduma a paset ti bagina.
Naitaray ni Galaites iti St. Martin de Porres Hospital ngem naideklara a dead on arrival.
Nadunor met da Viesta ken ni Lojo ket naitarayda iti Candon City Hospital para iti pannakaagasda.
Rimmuar ti inbestigasion a malaksid a nakainom ni Viesta ken awan aruatna a helmet, agpadada ken ni Galaites nga awan ti lisensiada idi napa-samak ti aksidente.
Iti aksidente a nakatayan ni Reniva, awan la ngaruden ti lisensiana nga agmaneho iti motorsiklo, ken awan helmet-na, mapapati a napakaskas pay isu a nadungparna ti poste ti elektrisidad iti abagatan nga abaga ti kalsada ti Burgos sadiay Barangay IV, Vigan City idi agarup 9:15 ti rabii ti Nobiembre 16.
Nupay naitaray ni Reniva iti St. James Hospital, indeklara ti doktor a nangtaming kenkuana nga awanen ti biagna a nai-danon iti balay-pagagasan.
Kabayatanna, rimmuar iti inisial a panagimbestiga dagiti polis a napasamak ti aksidente a nakainbolbaran ni Galangco iti Candon-Salcedo-del Pilar road, partikular iti bisinidad ti Bagani Gabor, Candon City idi agarup 11:55 ti rabii ti Nobiembre 17.
Mapapati a nataray ti motorsiklo ni Galangco ket napukawna ti kontrolna iti luganiti pagpikuran iti nada-kamat a kalsada a nagresulta iti ikakautna iti amianan a linia ken dimmungparanna iti plant box.
Gapu iti pigsa ti impact, naipalladaw ni Galangco ket naitupa ti ulona iti poste ti maysa a kompania ti komunikasion.
Awanen ti biag ni Galangco idi maidanon iti Rasonable Hospital.
Segun iti polis, awan ti helmet ni Galangco idi maaksidente. (Tawid News)
3 motorista a natay iti aksidente, awan aruatda a helmet: polis
CANDON CITY – Awan ti aruat a helmet dagiti natay a motorista idi nainbolbarda iti aksidente itay nabiit.


text:
Here are a few Filipino recipes that I have tried out in my kitchen and would like to share with you. Leave a comment if you have a recipe to share and I will test it. If it’s successful (or even if it’s not) it may make it on this page.
DESSERTS
Sweet Rice with Coconut Jam Topping
Kankanen. Diay inbaliktad nga kunada. No awan ti naaramid mo nga latik, mabalin met nga parabawan ti coco jam.
Rice with Mung Beans Dessert
This is a classic Filipino dessert, ginataan nga balatong. It combines mung beans, sweet glutinous rice and coconut milk for a truly Filipino dessert.
Pearl Tapioca Pudding with Coconut Cream
Ginataan nga sago.
Halo-Halo
No adda ka Canada, minlaka ti agaramid ti halo-halo. π
Pichi-Pichi
Kasla palitaw ngem kamoteng kahoy or cassava ti usarem, saan nga diket.
Peach Royale ala Sassy
Diak la ammo no authentic Pilipino recipe daytoy, ngem ti ammok linuto ti pinoy π
Kasava Cake
No adda kamoteng kahoy yo, padasen yo met daytoy, kasla bibingka.
Classic Leche Flan, CocoFlan & Pumpkin Flan
Tallo a klase ti leche flan. Diay Classic ket isu ti original nga recipe no kayat yo met nga masabalian bassit ti raman na, padesen yo diay pumpkin ken coconut flavor.
Puto & Kutsinta
Diay kutsinta, nagimas. Aglalo no adda kinayod nga niyog. Diay puto saan pay nga perfect.
Bibingka
American style ngem naimas latta.
Bibingkang Malagkit
Shortcut ti inkiwar nga kankanen. Saan makapakettang nga ikiwar.
MAIN DISHES
Beef with Bittermelon Stirfry
Ingisa nga karne ti baka ken parya.
Mungo: Mung Bean Soup
Balatong nga nasagpawan ti bulong ti parya.
Chicken Bistek 2
Kasla met la diay bistek a baka ngem manok.
Chicken Bistek
Nagimas ngarud ket namindua mi a pinadas.
Filipino Bistek
Daytoy ti orig nga bistek.
Homemade Pork Tocino
Padasen yo ti agaramid ti ‘homemade’ tocino. Baka mabalin yo pay pag negosyohan.
Sassy Sarciado
Sarciado nga karne ti baka.
Pork belly braised with shrimp paste
Binoggoongan nga baboy. Aye, maka pa high blood apo, ngem min imas. π
Pinakbet Tagalog
Ingisa nga pinakbet daytoy. Sumarunon to diay Ilocano style nga pinakbet. No adda recipe yo ti inabraw ibaga yo man please ta padasek met.
Fish Escabeche
Prito nga sida nga adda sweet & sour sauce na.
Ampalaya (bitter melon) with Eggs
Sarciado nga parya ken itlog. Naimas saan la nga pammigat.
Chicken Adobo with Potatoes
Adda adobo recipe yo nga masabsabali? Ikabil yo man ditoy comments ngarud ta padasek met.
Chicken Adobo
Maysa pay nga recipe ti adobo.
N.C. Barbeque a cousin to Sisig
Kasla timpla ti kilawen ti awagen da nga N.C. Barbeque ditoy ayan mi. Tinadtad nga lechon.
Roast Pork
Oven lechon.
Pink Tinola
Napintas no pink, ngem no saan mo kayat ti pink, papaya ngarud ti isagpaw mo.
Chicken Tinola
Saan nga roja, ngem awan met latta ti papaya na.
Shrimp & Vegetables Sinigang sa Miso
No adda bangus, naim imas pay.
LP11 – Ginisang Sayote (Pork & Chayote Squash SauteB)
Uray nagum umaan yo nga sayote idi, ket nagimas no nabayag nga saan mo naramanan. Nakarkaro pay no sagpawam ti Ligo sardines sa adu ti digo na.
Sayote with Bagoong
Awan recipe na daytoy, ilambong mo la ta sayote saka ideppel ti boggoong.
Ligo Sardines Sauteed with Bok Choy
Daytoyen tay ingisa nga Ligo ket petsay.
Paksiw na Bangus
Agapuy ka ti adu nga innapoy. π
Garlic Fried Chicken by Asi
Prito nga manok nga nai-uper ti suka nga immuna.
Potato & Ground Beef Torta
Naimas lalo no adda mafran nga kadwa na.
Salmon & Eggs
Sarciado manen ngem salmon met tatta.
When the Goat is Away (Chicken Kilawen)
No awan kalding nga maparti yo, mabalin met nga kilawen ti chicken ket.
Spareribs in Sour Soup (Sinigang)
Basta kimmagat ti alsem na ken adu ti digo na, mabalinen!
LP2 – Meat Ball Soup
Albondigas ti awag da. Naimas no nalamek ti panawen.
Drunk Shrimp ala Ting
Nabartek nga pasayan. π
Sinigang na Hipon (Shrimp in Sour Soup)
Ket no saan yo met type ti bartek nga pasayan, ket alseman yo ngaruden a ta adda pay maigop.
IMBB 11 – Sinigang na Pata
Aye, sinigang manen!
Shrimps in Coconut Milk
Ket no saan mo kayat ti nabartek wenno naalseman nga pasayan, di ikkam gitta na.
Pinapaitan
Daytoy a ti luto ti ilokano!
Snails Ilokano Style (Leddeg)
Adda met leddeg uray ditoy amerika piman.
Ginattaan nga Paltat (Catfish in Coconut Milk)
Naimas nga isigang ti paltat ngem no kayat mo, mabalin met nga magettaan.
Pork Apritada
Apritada nga baboy.
Chicken, Tomatoes, and Pineapple Stew ala Sassy
Chicken manen, kunam? Ket padasen yo a daytoy sabali nga luto ti chicken.
PigBs Feet Paksiw
Paksiw nga saka ti baboy.
Humba (Rib Ends Braised in Green Tomato Chutney)
American version ti putahe nga kapampangan.
Anger or Nilaga
Inanger nga oxtails with potatoes and vegetables.
NATNATENG (Vegetables)
Sauteed Bittermelon with Oyster Sauce
Ginisa nga bunga ti parya, awan sagpaw na nga karne. Pang vegetarian.
Grilled Vegetables
Tinuno nga nateng.
Green Beans, Tomatoes & Cilantro Salad
Salad nga utong, kamatis ken cilantro. Naimas no adda buggoong ken kalamansi na.
LolaBs Kamote Salad
Salad nga uggot ti kamote.
Kamote Tops with Olive Oil and Garlic
No nauma kayon ti Kamote salad, padasen yo nga igisa, Italiano style.
Gising Gising
Ginattaan nga utong. Lubias, mabalin met.
Collard & Beet Greens in Coconut Milk OR Swiss Chard in Coconut Milk (Laing)
No awan bulong ti aba, mabalin met nga gittaan uray ania nga bulong.
Dinengdeng
Pasensyaan yon a toy dinengdeng nga kurang kurang ti recado na.
Inlambong nga Sayote
Ideppel mo la ti bogoong, mabalinen.
Ginisang Sayote
Mabalin met nga igisa ti sayote no kayat yo. Naim imas pay no masagpawan ti Ligo sardines.
MERYENDA (snacks)
Siopao Adobo
No adda tedda nga adobo, mabalin yo aramiden nga siopao. Naimas met uray no ania nga palaman ti kayat yo nga ikabil.
Cantaloupe Juice
Naim imas ngem lemonade.
Bibingka
Mabalinen no makaramraman ka unay.
LP8 – Corn Suman with the Clone
Sinuman nga mais.
Pansit Bihon
Saan la nga meryenda, mabalin met nga ipangan ti innapoy para ‘main dish’.
Guinataan
Tambotambong kuna tayo ditoy.
Lumpia
Nalaka laeng agaramid ti Lumpia. Uray ania ti ipalaman, mabalinen.
Green Mangoes
Awan met recipe na. Makapakatay la nga lagipen. π
Shumai
Recipe ti intsik ngem kayakayat met ti Pilipino.


text:
“ANAK, iti kaanoman, dimonto baybay-an ti adim,” daytoy ti bilin ti amada sakbay a pimmusay. Immuna a pimmusay ti amada.
Duada laeng nga agkabsat nga anak ti baknang a nalawa ti dagdagada. Nalawa ti piskeriada. Napigsa ti construction ken electrical suppy a negosioda. Ni Tony ti inaunaan. Maysa a nalatak ken nalaing nga inhiniero.
Ni Marlon, saan a nakaturpos iti kursona ta iti laksid nga adda kapkapuy ti utekna, balliodong.
Gapu iti bilin ti ama, inkapilitan a tungpalen ni Tony ti karina iti amana nga iti kaanoman, saannanto a baybay-an ti adingna.
Ti dakkel a balayda ti pagnaedan ni Marlon, baro pay iti edadna a tallopulo ket lima. Nangipatakder met ni Tony iti bukodna a balay idi nagasawa. Addaanen iti tallo nga annak.
Tapno saan a madukotan ni Marlon, pinusgan ni Tony nga isu iti mangaywan iti motor pool ti Mendoza Engineering & Construction Services. Sinuelduanna daytoy iti nalablabes nga iti rumbeng koma nga awatenna.
Mapan amin iti sugal ti dakkel a sueldo ni Marlon. Sipud pay ngamin naipatakder ti casino iti kabisera, kanayon a mapan makisugal. Kanayon met ngarud a maabak.
“Isardengmon dayta nga ar-aramidem. Daddadaelem ti kuartam ken bagim kadayta a sugal!” impatigmaan ni Tony.
Agsipud ta naabak manen iti casino kadayta a kassangpetna, saan a nagustuan ni Marlon ti insao ti kabsatna.
“Bingayentan ti tawidta,” kinunana. Saan pay ngamin a nabingay ti sanikua ken negosio a pinanawan dagiti dadakkelda.
“Ta ania a rason?”
“Tapno saannak metten a pakibiangan iti kayatko a mapasamak iti kukuak!”
“Tapno burborem laeng iti sugal ti nabayag nga impundar dagiti dadakkelta?”
“Ti tawid ket tawid!”
“Ket no diak itulok?”
“Ti abogadok ti kasaomon. Tinton korte ti mangeddeng iti pannakaguduana.”
Maamak man ni Tony a burboren laeng ni Marlon iti sugal ti pinundar dagiti dadakkelda a sanikua, awan ti naaramidanna. Karbengan ni Marlon ti agtawid iti napanawan ti amada.
Isu a ginuduada ti sanikua.
Kas iti ninamnama ni Tony, inlako ni Marlon dagiti bingayna ket napanna binurbor iti casino.
“Saan a maikanatad dayta nga ar-aramidem!”
“Saanak a biangan. Ammok ti ar-aramidek.”
“Barisuwengka a talaga! Awan ti inaramidmo a nasayaat bayat ti panagbiagmo! Isu siguro a nasapa a natay dagiti dadakkelta gapu iti dayta a kinabangadmo!” nakapungtoten ni Tony.
Gapu iti pungtot ti inaudi iti manongna, pinakalina ti nagbaetan ti solarda. Nalawa ken nauneg a kanal iti dulonda. Adu a grader, backhoe kada bulldozer ti nagkali. Inaramidnan a dakkel a kali ti dulonda nga agkabsat.
“Minamauyong ti ar-aramidem! Mangibabainka!” kinuna ni Tony.
“Tapno dikan makaumay ditoy balayko tapno pakibiangannak!”
Naamiris ni Tony nga awan ti nasayaat a banagen ti pammagbagana iti kabsatna.
“Baliwam ti istratehia, lakay…” balakad ni Clarisse ken ni Tony.
“Ania ti kayatmo a sawen?”
“Kasaritam laeng. Dimo pagungtan.”
“Di ngarud dumngegen. Baybay-ak man laengen. Makaammon iti biagna.”
Inlako ni Marlon ti kaaduan a sanikuana. Ti laeng balayna ken ti nagsaadanna a daga ti imbatina.
“Kayatko a pagsugalan dagiti amin a casino ditoy pagilian…!” kinunana.
Ket naguper kadagiti sugalan. Nabayag a saan a nagawid. Agingga a naibus ti kuartana. Insaldana ti balay ken lote a dinakkelanda nga agkabsat.
Dina napanunot a no maremata daytoy, awanen ti paggiananna, agkatangkatangton iti kalkalsada a mabisbisinan, nga awan ti maturoganna a nasayaat no di karton wenno yiladna lattan iti karuotan dagiti parke, ket agbalin a napobpobre pay ngem bao ti kaiyariganna.
(Maigibusto)


text:
Maika-30 a paralelo amianan
Ti maika-30 a paralelo amianan ket ti sirkulo ti latitud a 30 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket mabirukan iti maysa a pagkatlo iti kaadayo a nagabetan ti ekuador ken ti Amianan nga Ungto ken ballasiwenna ti Aprika, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.
Daytoy ti agarup a pagbeddengan iti abagatan dagiti latitud ti kabalio idiay Akin-amianan a Hemisperio, a ti kaibuksilanna ket kaaduan ti kalawa ti daga a mangsagid ti maika-30 a paralelo ket namaga wenno namaga bassit No adda taudan ti angin manipud iti maysa abagi ti danum ti lugar ket mabalinto a daytoy ket subtropikal.
Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 5 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 10 nga or-oras, 13 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.[1] Iti 21 Hunio, ti kangato ti init ket 83.83 gradgrado ken 36.17 gradgrado iti 21 Disiembre.
Iti daytoy a latitud:
- Ti maysa a grado ti longitud ket = 96.49 km wenno 59.95 mi
- Ti maysa a minuto ti longitud ket = 1.61 km wenno 1.00 mi
- Ti maysa a segundo ti longitud ket = 26.80 m wenno 87.93 ft
Likmut iti lubong[urnosen | urnosen ti taudan]
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 30° a paralelo amianan ket lumabas iti:


text:
SINAIT, Ilocos Sur – Dua a pagtaengan a mapapati a pagar-aramidan iti bongbong ti sinukisok dagiti pannakabagi ti linteg iti maysa a barangay ditoy itay nabiit.
Sinukisok ti nagtipon a bunggoy ti 103rd Provincial Mobile Group, EODD ken PNP ditoy babaen ti panangidaulo da P/Supt. Panfilo Racho, P/Insp. Maximo Taclas, P/Insp. Wilson Magpali ken P/Insp. Alexander Aurelio ti pagtaengan da Francis Ramos, 54, naasawaan, ken ni Joel Galleta, agpada a residente iti Barangay Paratong, ditoy ket nakasamsamda kadagiti ramramit a maar-aramid iti panagpartuat iti dinamita.
Nakumpiska iti pagtaengan ni Ramos ti 54 pedaso a non-electric blasting caps, 23” a time fuse, 18 pakete ti potassium nitrate a naikarga iti container nga agdagsen iti 18 kilos ken 27 pakete a potassium nitrate a naikabil iti burnay nga agdagsen iti 27 kilos.
Nasamsam met iti balay ni Galleta ti 63 pedaso a non-electric blasting cap, 1 time fuse nga agatiddog iti 123”, 26 a time nga agatiddog iti 2”, 1 a time fuse nga addaan iti improvised blasting cap, 1 time fuse nga agatiddog iti 25”, 4 a plastic bag a nagkarga iti mapapati a potassium nitrate nga agdagsen iti 4 kilos, 1 time fuse nga agatiddog iti 7”.
Imet dagiti raiding team iti panagsukisokda ti search warrant a pinirmaan ni Judge Francisco Ante, Jr. iti korte ti Vigan City
Adu dagiti reklamo a dumandanon iti polis iti illegal a panagbongbong iti kabaybayan a sakup daytoy nga ili ken Cabugao.


text:
Ti Tres de Mayo ti Vigan ti maysa kadagiti tinawen a tagiuray a parambak, saan laeng dagiti agindeg iti siudad no di pay kadagiti kabangibang nga ili ken probinsia. Adda daydiay naisangsangayan a bileg a mangguyod kadagiti tattao nga agturong iti Vigan tunggal dumteng daytoy naisangayan nga aldaw.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a Tres de Mayo? Apay a maibilang daytoy a sangkaprobinsiaan a parambak?
Piesta ni Apo Lakay. Ti Black Nazarene nga adda sadiay “bassit a simbaan” ti makunkuna nga Apo Lakay ditoy.
Saanko a masinuo, lalo kadakami a taga-Narvacan, no apay a naawagan iti “bassit a simbaan” ti simbaan iti sementerio ti siudad. Nalabit gapu ta bassit a simbaan wenno maysa laeng a kapilia. Ngem saan a bastabasta kapilia daytoy ‘bassit a simbaan’ ta duog a pasdek nga addaan iti arkitektura a kas kadagiti mission churches iti Mexico ken iti Southern California. Eksakto a nagsangaan ti kangrunaan a kalsada iti siudad ti nagsaadan ti “bassit a simbaan” – ti agpadaya a kalsada nga agturong kadagiti makindaya a barbarangay ken ti agpalaud a kalsada nga agturong kadagiti barangay iti laud. Itoy a saad ti kapilia, agserbi a kas ‘bantay-palagip’ iti nasged a pammati.
Ti Black Nazarene wenno ni Apo Lakay.
Ubingak pay idi nangngegko ti naisangsangayan a pakasaritaan ti Black Nazarene ditoy ‘bassit a simbaan.’ Idi kano panawen ti Kastila daytoy. Manipud iti kabaybayan ti Vigan iti laud, adda nadadael ken limned a galleon dagiti Kastila ket sadiay ti nakaalaan dagiti umili iti Black Nazarene wenno Apo Lakay. Impanda iti ‘bassit a simbaan’ tapno sadiayen nga agtaeng. Idi agangay, napanunot dagiti umili a yalis ni Apo Lakay iti ‘dakkel a simbaan’ wenno iti St. Paul Cathedral. Ngem idi bagkatendan ni Apo Lakay, nasdaawda ta kellaat metten a dimmagsen daytoy. Pirmi ti dagsennan ket dida metten maawit. Nasdaaw dagiti umili. Naamirisda a saan a kayat ni Apo Lakay ti maiyalis iti ‘bassit a simbaan’ a taengna.
(Maigibusto)


text:
NARVACAN, Ilocos Sur – Naan-anayen nga abogada ti maysa a kandidato para bokal iti maikadua a distrito ti Ilocos Sur.
Maysa kadagiti nakaruar iti Bar examination ni Anicka Nicoli Zaragoza, kandidato para kameng ti hunta probinsial iti maikadua a distrito, anak ni National Tobacco Administration chief Edgardo Zaragoza, ken kabsat da agdama a Mayor ti Narvacan Zuriel Zaragoza ken Bokal iti Second District of Ilocos Sur Charmian Wyanet Zaragoza,.
Siam a gasut ket uppat a pulo ket siam (949) wenno 17% laeng ti nakaruar iti nasao nga eksaminasion manipud iti 5,343 a nageksamen.
Imbaba pay ti Committee on the Bar Examinations ti passing rate iti 70% manipud iti 75% tapno adda laeng makaruar a nakurang a 1,000.#


text:
John Steinbeck
Ni John Ernst Steinbeck, Jr. (Pebrero 27, 1902 – Disiembre 20, 1968) ket maysa idi nga Amerikano a mannurat. Isu ket kaaduan a naamammuan para iti nobel a nangabak ti Premio Pulitzer Prize iti Ti Pungtot dagiti Ubas (1939), Daya ti Eden (1952) ken ti nobela tiDagiti Bao ken Lallaki (1937). Isu ket nagsurat kadagiti duapulo ket pito a libro,mairaman dagiti sangapulo ket innem a nobela, innem a saan apiksion a liblibro, ken lima nga urnong dagiti ababa a sarita, ni Steinbeck ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1962.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^
"Ti Premio Nobel iti literatura 1962: Presentasion a bitla babaen ni Anders Österling, Permanente a Sekretario ti Sueko nga Akademia". NobelPrize.org. Naala idi Abril 21, 2008.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- DeMott, Robert ken ni Steinbeck, Elaine A., eds. John Steinbeck, Dagiti Nobela ken Sarsarita 1932–1937 (Biblioteka ti Amerika, 1994) ISBN 978-1-883011-01-7
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni John Steinbeck iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni John Steinbeck iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
SAN JUAN, Ilocos Sur – Kinuna ti manager ti demofarm ditoy nga ili nga adda napintas ti pulida a toroda a pagmanada iti kalding ken baka dagiti mannalon a kayatda a paingato ti puli dagiti tarakenda.
Kinuna ni Dr. Cesar Soller, manager ti BaRangay demo farm ditoy nga ili a maited a libre ti serbisio dagiti toro ngem adda laeng bassit a kantidad a kas counterpart dagiti mapan agpamanada.
Agbayad laeng dagiti agpamanada iti kalding iti P50 ken P200 laeng iti baka. No awan pagbayad ti agpamanada, mabalin a ruot laeng ti sukat


text:
NASAPA a sinakayan ni Itong ti tintinnaganna a motorna kadayta nga agsapa ti Huwebes. Dapon iti ilida ket masapul nga adu ti mapasadaanna. Mano laengen nga aldaw, agtinnag manen. Kurang pay ti naurnongna. Nagnginanto met ngaminen ti gasolina.
Saanna met ketdi a rigaten a ngumina ti gasolina. Ngem masapul koma met a maisurot ti pamasahe. Nailansan iti siete ti minimum a pamasahe. Ammona no apay nga awan kutkuti dagiti opisiales ti ili iti kiddawda a drayber. Asidegen ti eleksion ket narigat met no isu ti pakadadaelanda iti ambisionda a tumaray manen.
Anus, bagi, dikanto met nagpadi, kunkuna no kua ni Itong iti isipna. Ayna, no nagpadi la koma, a, ket manguarta koman ita ta sakbay ti eleksion. Reprep dagiti agboboda no kastoy a panawen. Aglayus ti kuarta dagiti papili. Kinnantiawan no agpetisionda. Pinnangato iti bitor!
Pagyamananna ketdi ta adda pay bassit dumket a masapulanna iti agmalem. Ti pagsayaatanna, saan a pakibibiangan da Tata Sabas ken Nana Ibiang a dadakkelna ti mapasadaanna.
“Dimo koma pagbisio ‘ta mateggedam,” sangkakuna ti amana no kasta nga agsasangoda a mangrabii. “Laglagipem ti rigrigat ‘diay adim nga agsapsapul ‘diay abrod.” Ni adingna a Daisy ti kinuna ti amana.
Ni Daisy ti nangted iti pag-down-na iti motor.
“Wen, Tatang, awan danag, napalawlawan,” sangkakunana met.
“Dimo tultuladen dagita padam a drayber,” litania met no kua ni nanangna. “Abusta awan la ngaruden ti masapsapulanda, ikarakrusda pay laeng.”
Pudno ti kuna ti inana. Naipakadawyanen kadagiti padana a drayber ti agkakarakrus no kasta nga awan ti mapasahero. Pagangayanna, adda dagiti agawid nga ima-ima.
“Kunak met, awan danag, ‘Nang, ta napalawlawan. Nasingpet ‘toy anakyo,” ipangasna met.
“Nasingpet kunam, loko, ket dim’ payen naturpos ti panagbasam. Kinaykayatmo ti nagbulakbol ngem ti nagbasa!”
Kudkodenna no kua ti di nagatel a teltelna. Pudno dayta. No apay met a nagpigsa la idin ti awis dagiti barkadana no kasta nga ayaban dagitoy nga agpansit ken agbiliar kadagiti kankanto iti siudad ti Tuguegarao.
“Naglabasen dagita, ‘Tang. Sabaliak itan,” kunaenna lattan.
Sabagay, pudno a di agsugsugal. Kayatna ti makaurnong tapno addanto aramatenna inton panggepnan ti agsimpa. Dua a kalgaw laengen, matnagen iti kalendario. No sungbatan la koma ni Ailene a sabong dagiti tagainepna, uray itan, kayatnan ti agsimpa. Narigat no lakay unayen santo mangsapul iti kapunganna. Ngem ania la unayen, ‘ya, ta di met laengen a sungbatan daytoy ti aglima tawenen nga idardariragna nga ayat.
Napigsa man a karibalna iti puso ti balasang ti kapurokanna a ni Mang Dexter. Addan asawa daytoy ngem armendo pay laeng. Agtrabtrabaho ni baketna idiay Singapore.
Ngem dina itulok nga abaken ti maysa a lumakayen. Ken addaan pay iti asawa! Dinan a nagan ti naganna nga Agolito no patapoken ti kas ken ni Mang Dexter iti puso ni Ailene!
NAGASATAK sa, nakuna ni Itong iti nakemna idi maysa a balasang ti damo a mapasaheruanna. Nalasinna ni Charm, ti anak ti kabarioanda, a mangparpara kenkuana idi makadanon iti nagbedngan ti barangayda nga Ammubuan ken ti Brgy. Sta. Cruz iti laud.
“Agpailika, Ading?” sinaludsodna apaman a naisardengna ti traysikelna.
“Wen, Manong,” impallilit ti balasang.
Napakanta la ket ngarud ti barukongna. Ngem apagapaman laeng idi malagipna ni Ailene. Wen, masapul a nadalus ti isipna, ti pusona, ti aminna nga isagutna ken ni Ailene.
“Umayka ngaruden.”
“Mabiit laeng, Manong, ta yurayta ni Mama.”
Isu met a rummuar nga agpayso ti mama ni Charm, ni Nana Inyang, iti inaladanda.
Makael-ellek ti uneg ni Itong a nakakita iti baket. Puraw a kumepkep a short ti suot daytoy a naasmangan iti nakalablabbasit nga sleeveless. Permi pay a puraw ti rupana ken nakalablabbasit dagiti bibigna.
Nagsakay dagiti agina. Ti rurodna ta immabay ketdin kenkuana ti baket idinto nga iti uneg ken ni Charm. Naipasabat la ket ngarud ti dina ammo no bangbanglo wenno bangbangsit nga impusitsit ti baket iti bagbagina.
“Ayna, naguapoka gayam, Lits,” kinuna kenkuana ni Nana Inyang idi agtartarayen ti traysikel.
“Saan met, Nana Inyang. Bassit…”
“Geny, plis…”
Nagbisin ket atoy a baketen, nakuna ni Itong iti nakemna. Agubing-ubing pay laeng ket madlaw met a baketen. Mano la a kalgawen, senior sitisenton. Agkakarenken payen ti mugingna.
(Adda tuloyna)


text:
SAN ESTEBAN, Ilocos Sur – Rinibu nga umili ti nabenepisiaran iti dua nga aldaw a medical mission nga insayangkat ti Aloha Medical Mission idi Disiembre 21 ken 22, 2010 bayat ti pannakaselebrar ti maika-100 a tawen daytoy nga ili.
Karaman iti delegasion da Congressman John Mizuno ken State Representative Rida Cabanela.
Indauluan ni Dr. Ben Galindo ti grupo a naggapu idiay Hawaii a nangipaay iti libre a check-up ken agas kadagiti umili ditoy.
Adda pay paripa a nagunggonaan dagiti nakabunot iti doliar nga aggatad manipud $10 agingga iti $50.
Tunggal maikadua a tawen a mangisaysaysayangkat ti grupo iti medical mission ditoy nga ili a nangrugi idi 2000.#


text:
AURELIO S. AGCAOILI
Alimpatok iti Panawen ti Ariangga
(Maika-3 a Gunggona, Iluko, Don Carlos Palanca Memorial Literary Awards 2007)
Alimpatoc, 1, alimpapatoc. En cosas altas el extremo superior o cumber.=Tomaso tambien por lo mas alto a que uno puedo subir, v.g. en un arbol, en una cucana, etc. V. toctoc, patocpatoc. –El M.R.P Predicador Fr. Andres Carro, Vocabulario Iloco Espano, 1888.
I. Ti Pakasaritaan ti Mutia ti Ladingit, 1972
Maysaak a mutia, kunana. Mutia ti ladingit. Ken mutia met ti alimpatok dagiti amin a ragsak.
Siak ni Teresa, kunana, ngem timek ni Ina Wayawaya ti yesngaw dagiti bibigna. Adda bukod a biag dagitoy a bibig a tinubay dagiti buteng kadagiti sipnget ti pagbabakalan. Inap-apiras idi ni Bannuar dagitoy a bibig iti laksid dagiti rinnupak iti man kapatagan wenno iti kabambantayan.
Riknaen ni Teresa ti bibigna. Mariknana ti bibig ti Ina Wayawaya a nagawan. Babaen dagiti mailiw a ramayna a makaammo iti didigra kadagiti pannusa ti kabusor, iti pang-or ti batuta iti bukot, wenno iti kugtar ti nakabota a soldado, wenno iti tukkuol ti ngudo ti paltog iti bibig tapno iti sugat sadiay nga agsayasay ti dara a maisibog iti tapok, maigamer iti arimukamok tapno agsubli iti danum ti baybay, sa iti tudo, sa kadagiti bulbulong dagiti kayo iti kabakiran a kuta dagiti sabali pay a mannakidangadang a kas kadakuada ken Bannuar— babaen dagitoy a ramay nga idi un-unana saan a makaammo iti rigat ti makigapgapas ngem nakasursuro nga agbaredbed kadagiti dunor dagiti kapadada a mannakigubat, rinikna sadiay ni Teresa dagiti aglemlemmeng a lagip ni ayat a binendisionan dagiti mabigatan nga ar-arapaapda ken Bannuar: ti anakda a buniaganda iti Rebo nga agtawid kadagiti amin a tagainep dagiti mannakidangadang ken iti tagainep ni Ina Wayawaya, anak nga agtawid iti kari a wayawaya ken dangadang ni Ama Puon.
Uppat-lima-innem a henerasion, kuna ni Teresa, ket kitaenna dagiti ramayna a makaammo itan iti kapuyo, iti sugat iti panaggapas.
Mutiaak iti saklot ti sipnget ken ti apiras ti ubing a rabii nga adda kadagiti bituen a kunam la no nagtutulag a nagawan itatta, kunana.
Umuliak iti bantay, iti Bantay Sinamar, ta sadiay nga idatonko ti atang dagiti panawen, ti atang ni ayat, ti atang ni agay-ayat nga awan patinggana, kunana.
Iti labba a susuonna adda ti sabsabot a naglaon iti niniugan, ti napaggudua a liningta nga itlog ti manok a minanador ti maysa a napaamo nga abuyo, ti nalangto a gawed nga uray la bumerde ti sagutna a sugpet ken nanam, ti bua a makaparegta nga aggapu a mismo iti immula ti nagawan a kaayan-ayat, ti muskada a parabur dagiti bangkag a sinukay dagiti arado ken pinget ken pannakaawat ti kayat a sawen ti pannakidangadang iti biag, ken ti arak ti basi nga isu ti nangpartuat manipud iti basi ti babai, ti nasam-it a basi ti babai a no tilmonen, saanna a panawan ti karabukob, agtalinaed sadiay, ket iti karabukob nga agbirok iti rugso kadagiti gumawgawawa a bibig. Lagipenna ita ti panangpaingelna iti basi iti burnay, ti panangikabilna iti parek iti bennal— ti nasam-it a tubbog ti unas, ti panangikalina iti burnay iti sirok ti sarusar tapno di magargaraw, ti pananglukatna iti nakedngan nga aldaw, ken ti panagalingasaw ti nasam-it a basi ti babai, ti panangaronna iti pagarakan, ti naandur a panangkadkadua kenkuana ti apuy tapno makaruk-at ti arak iti basi, ti panagbalin ti basi a nakaro nga espiritu a no maitangguap, kunam la no nalamuyot a diro nga aglansad iti bibig, sa iti lilidduokan, sa iti barukong, sa iti boksit, sa iti kinatao, agingga a pabaraenna ti piditpidit, ti pispis, ti bibig, ti puso, ti ungto dagiti ramay, ti gitebgiteb dagiti pulso, ti timek, ti dila, ti pus-ong, ti kinatao.
Diakon agibit pay, kunana.
Bay-ak a ti ibit ti mangib-ibit kaniak, kinuna pay.
Iplastarna ti dalungdongna tapno di serken ti lamiis ti tengngedna, sa ti pispisna, sa ti piditpiditna.
Tarimaanenna ti panagplastar ti sussusuonenna a labba a naglaon iti datonna iti nagawan. Agisem— iti makaawat nga isem.
Mabisin met ti kararua, kunana, kas iti panagbisin ti barukong, ti idda, ti ules, ti pungan, ti bibig, ti sellang, Apo Dios a Manangngaasi, Apo Dios a Nagtagilasag, tapno maawatam ti pinarsuam, dakami a gumawgawa, Apo Dios, kaasiannakami, degdegam ti panangngaasimi iti bukodmi a bagi, degdegam ti panangngaasimi iti sabali, degdegam ti panangdegdegmi iti panangawatmi kadagiti misterio ti biag a dimi unay maawatan.
Agisem— iti makaawat nga isem.
Wanawananna ti agsipungtuan a kinelleng, dagiti di mamingga a bangkag, ti agpakpakada a tartaraudi a lawag ti aldaw iti adayo nga agtunda iti Bantay Sinamar.
Umanges iti nauneg ket bay-anna a lang-abenna amin a nasadiwa nga angin nga aggapu kadagiti tanap, turod, ken waig a mangliklikmut kenkuana.
Iti masanguananna, adda dagiti turod nga agtunda iti sungadan ti nabaneg a bantay nga iti sakaanan daytoy ket ti agassawa a duogan a puon ti mangga a pangidatonanna iti atang.
Matagtagainepna ni Bannuar.
Mabisinak, kuna ti nagawan ngem umis-isem. Adda rayray ti bituen kadagiti matana, adda panagpannakkel iti takderna. Addada iti sirok ti maysa a kayo a dina mailangaan ngem kayo a narukbos ket kunam la no maysa a higante a payong a makaatipa iti rungsot ti panawen.
Agatangak, isungbatna iti nagawan.
Mawawak, kuna ti nagawan.
Agpatedtedak iti arak, mangilasinak iti baso iti sarukang, isungbatna iti nagawan.
Mailiwak, kuna ti nagawan.
Aprosak ti bibigmo, Bannuar, isungbatna iti nagawan. Babaen dagiti ramayko, birokek dagiti nabiag a kari dagiti nabiag nga agekmo.
Mailaak kenka, kuna ti nagawan.
Agur-urayak iti bantay, agur-uray ti sarukang kenka, agur-uray ti atang kenka, isungbatna iti nagawan.
Arakupennak, kuna ti nagawan. Adda biag kadagiti matana, adda kidser kadagiti barukongna, adda nakalemmeng a biag iti timekna. Daytoy ti timek a nangririing iti riknana kadagiti rabii a pampanunotenna ti masakbayan ti dangadang. Sumarut daytoy a timek kadagiti diding ti pakinakemna sa aglansad iti barukongna ket iti kinalamolamo dagiti riknada, ited ni Teresa amin a tagainep ken ni Bannuar.
Agpabus-oy ni Teresa agingga a ti riknada ken Bannuar agbalin a pul-oy iti Amianan, samiweng kadagiti rabii a mabibbibi ti nagawan. Agsala dagiti bagida iti sala idi sariugma, iti sala dagiti antigo a rikna nga iti lasag, sadiay a nagapon, nagpaisalakan, nagbirok iti kaikarian.
Langgong, isungbatna iti nagawan.
Aguni dagiti saltek iti parbangon, agkonsiertoda iti panangipakdaarda iti isisingising ti init. Malukag. Balkoten ti lamiis nga aggapu kadagiti kinelleng ken bambantay iti daya. Iti sipnget, arikapenna ti bautek iti uluananna ket sungbatanna dagiti naimbag a damag dagiti saltek.
Malagipna ita ti panangkuddotna iti luppo ti nagawan, ti kinatangken ti piskel kadagiti luppo a nagadawanna ita iti pigsa a magna tapno itundana ti taraon nga inkarina iti tagtagainepna.
Mariknana ti bara ti sang-aw ti nagawan iti teltelna, iti lapayagna, ti panagbabasa dagiti piditpiditna, ti panagluloken ti sibubukel a kinataona. Malunag a kas kandela iti arakup ti nagawan, ket tagikuaenda nga agpada dagiti kanito, agtakawda kadagiti oras iti agpatnag a di maturog.
Dinak ay-ayaban, kunana.
Saan, kuna met ti ay-ayaten. Ur-urayenka iti panawen a naikari. Kayatko a makita ti masakbayan. Dagiti Bannuar a patanoren ti ili. Dagiti Bannuar nga aggapu iti darepdep ken sellang ken rugsota.
Aprosan ni Teresa ti tianna. Agbalin isuna a ni Ina Wayawaya.
(adda pay tuloyna)
Ti Ligsay, Ti Anniniwan Ken Ti Daton
Maika-2 a Gunggona, Iluko, Palanca 1997
Adda met ostia iti tadem
--R. Duque, "Apo Kari"
Daytoy a sabsabot ti kopita.
--Ari Almazan iti Ilokos
Pinugotanda ti ulo ti padi sada imparada. Intabonda ti padi iti ligsay.
--Kuna ti maysa a saksi
1. Ti Ligsay
"Dika am-ammo, Tatang ngem umayka ta sagrapem ti grasia dagitoy a makan," inyayab ni Bannuar iti altar a kayo iti puseg ti bantay. "Simsimam met, ama, ti ingel ti basi iti kopita a sabsabot ti bukodmo met laeng nga ulo. Adda kinalinteg ti nakaparsuaan, Tatang. Mauraytayonto met laeng dayta." "Kasta met kenka, Nanang. Sagrapem met ti grasia dagitoy a taraon. Kas insapatak, adtoy a tungpalek ti inkarik kenka."
Inurnos ni Bannuar dagiti nayon ti atang. Sinindianna ti agassawa a kandela nga inggapuna iti ili.
ITAN TA MAYSAN ISUNA a bangkay, itan ta nagsinan ti mortal a bagina ken ti kararuana, nawayan ni Padre Ili Agtarap a sumarut iti sabali a dimension ti panawen ken lugar. Apagapaman ti pannakatayna: adda nasidap a husga iti tadem nga ikut ti kabusor. Nagsayasay ti darana iti apagapaman iti rekkang a daga ti sabali nga ili a nakaisadsadanna gapu iti Tignay.
Nakitana itay no kasano ti panangisina ti maysa a kabusor iti ulona iti bagina. Ubing a mannakidangadang ti kabusor ken adda peggad iti garawna. Uray iti bisked dagiti takiagna, adda sadiay ti kinaawan kaasi. Makita man ni Padre Ili dagiti mansa a dara iti dakulap ti ubing a kabusor. Makitana itan ti madagullit nga eksena iti Orapronobis. Makitana itan ti rueda ti pakasaritaan ti dangadang iti Kailokuan.
Ay, iparada dagiti kabusor ti daradara nga ulona. Buyaenna ti pannakaiparada ti ulona. Adda ay-ayam iti pabuya ti bileg, kinunana.
Nakaisem.
Naasian kadagiti ubbing pay a soldado ti estado. Immub-ubingan ngem mammapatayen, kinunana.
Nakitana ti awanan nagan a buteng iti pugot a rupana. Rumabiin idi ikali dagiti kabusor ti bagina ken ti dua pay a kaduana a nasalamaan dagiti kabusor.
Minatmatan manen ni Padre Ili ti pakabuklan dagiti bantay iti sanguananna. Madamdama pay, nakangatonton ti bulan tapno karitenna ti natalinaay a langit. No dumteng ti ligsay, bendisionannanto dagiti kakadua, warisannanto ida kas iti panangwaris dagiti panglakayen idi un-unana kadagiti nagkauna a mannakidangadang tapno salaknibanda ti ili.
Malagip ita ni Padre Ili ni Ari Almazan ken ti kopitana a sabsabot ti ulo ti kalaban. Managpartuat ti dangadang, kunana iti nakemna. Adda bukodna a wagas, adda bukodna nga arte.
Iti sellag ti bulan, birokenna ti sungbat dagiti nagsasanga a saludsod. Iti ulimek ti rabii, arapaapenna ti bendision ti langit a patienna nga iti naglabas a panawen ket tinagikuan ti kabusor. Padpadasenda ita a babawyen dayta a panagtagikua ti kabusor iti langit a tagikukua koma dagiti amin nga umili. No apay a saan a nagkedked a kumappeng iti Tignay, nalawag kenkuana ti gapuna. Ti langit ket para iti sapasap. Ti kinalinteg ket para iti amin. Ti bendision ti nakaparsuaan ket saan a tagikukua laeng dagiti addaan.
Nabayagen daytoy a dangadang, kuna ni Padre Ili iti nakemna. Dagdagullitenna dagitoy a balikas sana wanawanan iti sellag ti tapik ti rabii tapno agtalna ti kapanunotanna. Iti anniniwan dagiti kayo a parnuayen ti sellag, iladawanna dagiti tawen a naglabas, dagiti sinninged a napugsat, ti kaamaan a dina natagikua. Agingga ita, ar-arikapenna iti harukongna no ania ti isungbatna ken ni Ka Bannuar, ti puritakna a dina am-ammo, ti anakna nga anak metten ti Tignay.
Dispensarem ti panangyimotko iti kinaamak kenka, Bannuar, kinunana iti naminsan.
Ngem iti laeng darepdep a naisawangna dagitoy a balikas. Kasla marunaw no malagipna nga iti panagbirbirokna iti kinalinteg para iti kaaduan, impaidamna met laeng dayta a kinalinteg ken ni Ka Bannuar, ni Ka Bannuar a nagtaud iti awanan nagan a derrep iti sellangna. Ita, iti ligsay, mawanawananna ti anasaas ti ubing a mannakidangadang a nagawan, nagpukaw iti nakemna, ti ubing a naggapu kenkuana ngem dina am-ammo. Suratanna ti anasaas ket ipatulodna iti amian, iti pul-oy a sumarut iti anges, iti kinatao, kadagiti kabambantayan, kadagiti maskara a rumbeng unay nga usaren tapno matikaw ti kabusor, kadagiti sipnget a pangilemmengan ti kinaasino tapno di mabirokan ti kalaban.
Kasarita ita ni Padre Ili ti anasaas ti ubing a mannakidangadang a pinaidamanna iti kinaamana. Kasaritana tapno dumawat iti pammakawan. Kasaritana tapno nagananna dagiti buteng ken distansia a namagsina kadakuada.
Matmatanna ti unnat a buok ti ubing a mannakidangadang. Buokna met daytoy. Lasinenna ti nabisked a lasag iti sellang ti ubing, lasagna met daytoy. Ket ti rupanget iti muging ti ubing a mannakidangadang ken ti saggaysa laeng nga isemna—amin dagitoy ket isuna met laeng, isuna, ni Padre Ili Agtarap, isuna iti sabali a pannakaipasngay, isuna iti sabali a kinatao, isuna iti sabali nga anges, isuna iti puritakna a binendisionan ti Tignay.
Kenka Bannuar,
Iti ili a naggapuak, maipinta ti dara iti langit no kasta a dumteng ti didigra, No kasano a mairamraman ti langit iti kastoy a partaan, diak ammo. Ti amok, adda sabali abuteng a parnuayen ti kasla man laeng naiwarsi a dara ti rupa ti natalinaay a langit. Ita ta leggak iti sidong ti bantaya agkatangkatang a kararuak, malagipko dagiti adu a kampay-idi iti ilik.
Kas iti kari ti ganggandiong a dadaulo ken ti ganggandiong a medalia ken pakasaritaanna, agingga ita ket parnuayenda dagiti rikana a saksi dagiti kinapudno nga aramid iti puraw a kapitolio ken ti addaan gatadna a panagtestigo.
Ay, nabannogkan nga agkatangkatang, barok. Nabannogkan a makarkarian. No malagipko dagiti ganggandiong a medalia, malagipka: sika ti pudno, sika, barok, ti kinapudno. Uray siak, ganggandionagk met, kas ti kinaganggandiong ti dadaulo.
Diak masirip no ania't kaimudingak ti panagwarsik kadagiti mannakidangadang iti manupakturado a pakasaritaan ti ilik.
Iti ilik, irakurak dagiti desuelduan nga abuyot ti estoria ti kinamalalaki ti ganggandiong a dadaulo, iwaragawagda iti angin a lang-aben ken sagrapen dagiti kailian. Ilaok dagiti abuyot ti estoria dagiti ganggandiong a medalia ti kinamaingel ken kinatured ken mamati, wen, mamati latta dagiti kailian. Patienda dagitisariugma ti dakkel a dangadang. Patienda dagiti sariugma ti naparmek a kalaban.
Pinarugma ti maingel a dadaulo dagiti kabusor--kas it panangparugmana kadatayo ita. Datayo ti kabusor--ti kalaban. Maditayonto met ngamin mamati it rehimen dagiti kari, kas ti ditay panamati iti ganggandiong a dadaulo.
Ditoy bantay, bilbilangek dagit rabii a kaatagmi ti kinaawan ti seguro ti panungpalan ti Tignay.
Bilbilangek dagiti rabii a kakibinmi dagiti buteng.
Iti idadateng ti ligsay, tagikukuaennak manen ti sabali a nakem, ti sabali a kararua.
Nabannogakon nga agkatangkatang.
Nabannogakon nga aglemlemmeng kadagiti anniniwan iti kabus. Uray iti lenned, saanen a gayyem ti sipnget. Makabannog met ti awan sardayna a dangadang.
Iti suli ti nakem, mabsogka met iti sabali a rupa ti kari.
Salsaludsudem kaniak no agikayakon iti panangikumitko iti aminko iti Tignay.
Salsaludsudem kanika no tallikudakon ti dua a dekada a pannakigamulok iti Tignay.
Daytoy ti sungbatko: bay-am a ti ligsay ti sumungbat kenka.Matmatak ita ti ligsay. Iti panagay-ayam dagiti ulep iti rupa ti bulan, birokek iti ligsay dagiti misterio ti kinatao ken ti biag iti ili ti ganggandiong a dadaulo. Inton bigat, kalpasan ti ambus, maymaysanto laeng ti kita ti waragawag: Natayen ti padi nga inawis dagiti turod, ti padi nga inawis ti ligsay, ti padi a nangipaidam kenka iti kinaama.
Mirmiraek ita ti ligsay tapno batukek dagiti pangngadua iti lansad ti sipnget nga ipasngay ti rabii. Inleppasdakon dagiti kabusor. Ngem rinibunto nga agsubliak kadagiti tagainep ken arapaap ken bangungot ti ili.
Rinibunto nga agsubliak kadagiti ubbing a siririing.
Rinibunto nga agsubliak kadagiti samiweng a bitibiten ti pul-oy a sumarut iti kararua dagiti mabisin iti kinalinteg.
Agsubliakto kenka, barok. Maminribunto nga agsubli kenka tapno agbiagak kadagiti kigaw nga essem iti barukong, iti takiag, iti luppo, iti sellang.
Agsubliakto iti tadem dagiti sirmatam ken iti linabag a putarem para iti Tignay.
Kayatko koma nga ibaga daytoy. Mannaniwak met idi sakbay a nagbalinak a padi. Ngem iti panannakaadipenko iti gimong dagiti kabusor, nalipatak ti awis dagiti pangngarig.
Nalipatak ti nagdaniw.
Inton bigat, malpaston ti ligsay. Addanto sipnget a parnuayen ti naladaw nga itataud ti bulan kadagiti bantay. Nalabit dumtengto kenka ti damag nga imparadada ti pugot nga ulok. Ayna, dimonto ikankano daytoy ta nawayawayaanton ti kararuak ket addaakton iti angesmo, siakton dayta angin a mangap-apiras kenka iti panangitartaraymo iti kumamkamat a kalaban.
Birokennak, Bannuar, barok, iti sumaruno a ligsay. Ditoyak a naitabon, ditoyakto met laeng nga agungar. Uminumdanto iti ritual a basi manipud iti kopita a sabsabot ti ulo ti kabusor. Kasta met laeng ti inaramid ni Ari Almazan, barok. Kasta met ti daniw a kayatko a suratem, ti daniw a naglaon kadagiti amin a makapagungar a pangngarig ti dangadang.
Adun a dangadang, Bannuar, barok. Makatuoken dagitoy a dangadang. Masukansukat a dangadang. Ngem uray. Awan gibus ti kinapudno. Awan patingga ti kinaimbag.
Addaakto iti sumaruno a ligsay. Urayenkanto iti sumaruno a ligsay iti kursada dagiti darepdep para iti ili, para kadagiti umili-ken para ken ni nanangmo. Arakupemto ni nanangmo--daytay arakup ti mangipatpateg, daytay arakup ti di nanglipat ken dinto manglipat--para kaniak. Ibagamto kenkuana ti insagutko a pammateg.
Dimmakelka iti sidong dagiti anniniwan, barok. Gapu itoy, nagkurangak. Pakawanennak. Ngem ammok nga iti kaunggam, adda daytay awanan naganna a pannakaawat.
Nagawan ti anasaas. Simken ken ni Bannuar ti ila a dina mailawlawag ket kasla bimtak ti ulona. Pinilitna nga iladawan ti dina am-ammo nga amana ngem nakigaw ti lagipna.
Binalkot ni Bannuar ti kopita a sabsabot ti ulo ti napasag nga amana a dina naam-ammo. Isu itan ti nagtawid iti daytoy a kopita nga umok dagiti lagip. "Tatang, tatang a diak am-ammo. Ammoyo nga imbatiyo ti saludsod. Huston dayta. Diakon biroken ti arakupyo," kinunana.
Insublina ti sabsabot ti ulo a kopita iti bakpakna.
Nakarikna manen ita iti naisangsangayan a kinaregta.
2. Ti Anniniwan
"Dimo makamatan `ta anniniwan, 'nakkong," kinuna ni Nana Lagring ken ni Bannuar. "Ni kaano man, dimonto matagikua dayta anniniwanmo. Aglisi ta aglisi no adakam, kitaem." "Estoriaem ngarud kaniak ti maipapan iti ligsay," kinuna ni Bannuar.
"Agsapataka nga umuna," kinuna ni Nana Lagring. Adda puris iti barukongna nga itay pay a kayatna a malipatan uray iti apagapaman laeng. Saan nga umdas ti lagip a kabinnulig iti biag, ammo ni Nana Lagring dayta. Siaammo nga iti kaano man, dinanto matagikua ni Padre Ili Agtarap. Ti ili ti pudpudno nga agtagikua iti nangisaldaanna iti kararuana kas iti panangisaldana met iti ili ti kararuana iti napalabas.
Binay-anna a layusen ti nakemna dagiti lagip iti ligsay, ti kakaisuna a saksi ti kigaw nga ayat ti dua a kararua a pinagsarak ti Tignay iti kapatadan ken iti kabambantayan.
Intanggaya ni Bannuar ti kanawanna sana kinuna: "Isapatak a diakto ibagbaga iti sabali amin nga ibaga kaniak ni nanangko. Isapatak iti angin ken iti bulan ken iti langit ken iti aldaw nga idulinko amin nga estoria iti nakemko. Isapatak a no dumtengto ti aldaw, isuratkonto amin dagitoy nga estoria a daniw para iti ili."
"Agkarika pay."
"Ikarik pay nga agatangakto para kadagiti kararua dagiti naipatli iti dangadang. Agatangakto iti niniogan a patanor iti ili dagiti nalinteg. Yayabkonto ti grasia iti amin agraman dagiti pilay, bulsek, ken bulding."
Ginuyod ni Nana Lagring ni Bannuar. No kasta a makitana ti paragsit ti ubing, no kasta a makitana ti takder daytoy, adda estranghero nga iliw a sumken iti lagipna. Iti ligsay, adda kaibatogan daytoy nga iliw. Ngem ita, iti baet dagiti makatuok a panagur-uray, agkamang isuna iti napalabas.
Baluden isuna ni Ili Agtarap iti ligsay, iti baet dagiti pangngaduada maipapan iti Tignay. Iti nabisked a takiag ni Ili Agtarap, agpukaw dagiti butengna kadagiti anniniwan ti ligsay.
"Kamkamatek ti anniniwanko, Lagring. Nabayagen a kamkamatek," kinuna ni Padre Ili Agtarap. Nangiruar iti Marlboro iti limed a bulsa ti nalidem nga asul a diaketna sana sinidian. Winayawayaan ti padi ti maysa a banang-es iti panangipug-wana iti asuk ti sigarilio.
Adda paraw iti boses ti padi. Dua nga aldawda a nangyaw-awan kadagiti soldado a nakasalama kadakuada.
"Dayta ti gapuna a nakikappengka iti Tignay, Apo?"
"Maysa kadagiti makaigapu. Adda sakitmi a papadi. Metapisikal ti paniriganmi iti biag. Agbibiagkami kadagiti abstrakto a konsepto gapu ta dimi ammo ti kayat a sawen ti panagkiraud ti boksit."
"Dakayo ti pinili ti Apo."
"Ammom a saan nga umdas dayta a rason, Lagring. Saan a gapu ta sika ti pinili ti Apo nga agserbi kenkuana ket ikidemmon dagiti pasamak iti aglawlaw."
"Narigat a batoken ti kapanunotanyo, apo," kinuna ni Lagring. Winarwarna ti punggosna apaman a naikkatna ti abungotna. Inay-ayam ti pul-oy ti atiddog a buok ni Lagring ken naipallais iti rupa ni padre Ili Aqgtarap. "Ay, sori."
Minira ni Padre Ili Agtarap ni Lagring. Iti anaraar ti dandanin agligsay a bulan, dadakkelen dagiti anniniwanda nga agsalsalakan iti anniniwan ti maysa a natayag a kayo iti igid dagiti kakaykaywan. Dita a wanawananda dagiti kabusor. Dita nga urayenda ti ligsay tapno ituloyda manen ti magna.
Nargaanen ti turog ti dua pay a kaduada: maysa nga estudiante iti unibersidad ken maysa a seminarista.
"Eppes ti biagko, Lagring. Awanan iti kaes-eskan. Diak ammo no asino a talaga ti kabusorko."
"Nasursurokanyonto met ngamin ti nagadal iti pilosopia, apo."
"Napukawkon ti kararuak. Kayatko a sakaen, Lagring."
"Kukuanaka ti Tignay."
"Saan nga umdas ti Tignay, Lagring, ammom dayta."
Sullatan ni Bannuar dagiti espasio iti estoria ni nanangna ken ti dina am-ammo nga amana. Ni nanangna ti pagbaliksenna iti ligsay, agsao kadagiti anniniwan iti agpakpakada a rabii. Lansadenna ti kananakem ti nanangna tapno agkumpesar iti kastoy:
Ibaludko iti barukongko ni Apo Padi nga amam, Bannuar. Diak ammo. Ngem nariknak kenkuana ti kayat a sawen ti dagensen ti nakem, ti labus a kinapudno nga agindeg ditoy, ken `tay kinatakneng ti kinatao a di sumuko iti gargari ti poder, ti bileg, ti pirak. Adda dagiti kararua a kastoy, Bannuar. Adda dagiti kararua nga uray pasilapam ida iti diamante wenno pirak, dida mapurar, dida malipatan ti bugas ti nakaparsuaan. Nakitak daytoy iti amam a dimo am-ammo. Nariknak daytoy kenkuana, iti gitebgiteb ti barukongna, kadagiti anangsab a siak laeng ken ti sipnget ti makatarus.
Ay, Bannuar, barok, dumtengto ti panawen a maawatam ti daniw ti rikna.
Adda lengguahe ti rikna a di sumursurot iti lohika dagiti balikas kas iti kaadda met laeng ti lengguahe ti nakem a di sumursurot iti lohika ti turay.
Iti panagwanawanmi kadagiti kabusor, inuraymi ti idadateng ti ligsay.
Adda buteng iti dayta a panagwanawanmi. Sumangpet ti kabusor a di mapakpakadaan-kas kadagiti mannibrong iti kinatao, kas kadagiti mannanakaw iti rikna.
Ngem adda met gagar a nangikut kadakami iti isasangbay ti sipnget kalpasan ti ligay. Lallayen ni mam a dimo am-ammo ti Des Profundis, iti lengguahe nga estranghero kaniak ngem iti timek a banarbar ken agpaparaw a nabayagen nga am-ammok. Tagikukuaennak dayta a timek. Iti sipnget, iti laksid ti Tignay, agpabus-oyak, isdatonko ti kararuak iti maysa pay a kararua a mabisin, mawaw, agbirbirok iti atang kadagiti pangngarig iti Tignay, kadagiti daniw iti pannakapadso dagiti kakadua.
Iti sipnget kalpasan ti ligsay, riniputankami dagiti mapengpengdan a rikna. Winayawayaanmi dagiti rumrumkuas nga essem. Sika, Bannuar, ti bunga dayta a panangwayawayami kadagiti rikna.
Ngem adipenennak dagiti anniniwan kalpasan ti panagpabus-oy. Diak ammo no apay nga iti idadakkelmo, pagaayatmo ti mangay-ayam iti anniniwanmo. Gapu ngata ta rimmusingka iti anniniwan ti ligsay?
Iti katengngaan ti aldaw, kas pagarigan, rummuarka iti duag, karitem ti anniniwam.
Itarayam. Samonto met laeng urayen. Samonto met laeng sublian.
Dimo pay laeng am-ammo ti amam. Pito a tawen nga imbagbagak ngamin kenka a putotnaka ti anniniwan no kasta a diakon ammo ti ibagak maipanbggep iti amam.
Ayna, saan a kas karina ti agilimed, ti mangisawang iti maysa a kinapudno. Adda rehimen ti pudno, barok.
Ania ti ibagak iti maysa nga ubing a pito laeng ti tawenna no saludsodenna no yan ti amana? Ibagak kadi nga ur-urayek iti ligsay, iti sipnget kalpasan ti ligsay? Ibagak kadi a nagpukawen? A linamuten ni Apo Daga?
Ibagak kadi a sinalaan dagiti kabusor ti pugot nga ulona, intudokda daytoy iti maysa a sudsod sada impatengnga iti paginuduanda?
Ibagak kadi a pinagritualanda ti bagi ti amana, dinusada kas iti pannusa nga ipalpalak-amda kadagiti amin a miembro ti Tignay?
Ibagak kadi nga intabonda ti bangkay iti ababaw a tanem a no agalingasaw ket araken dagiti aso a walang?
Nagulbodak babaen ti panangibagak iti maysa a kinapudno: a sika ket putot ti maysa nga anniniwan a ni kaanoman ket diak natagikua.
Ngem kukuak amin a lagip, Bannuar. Tinagikukuak amin a lagip ni karayo, ni pangngadua, ni buteng, ni panagsalakan iti barukongko.
Minira manen ni Bannuar dagiti anniniwan kalpasan ti ligsay. Malagipna dagiti pasamak. Malagipna ti panangkamkamatna iti anniniwanna. Uray iti idadakkelna, pagaayatna nga itartarayan ti anniniwanna. Inton bigat, sumalog iti ili ti inana a kaduananto manen ti anniniwanna iti aldaw. Inton bigat ti pimpon ti inana, ti maestrana maipapan iti anniniwan kalpasan ti ligsay.
Inton sumalog no bigat tapno saksianna iti adayo ti pumpion ti inana, itartarayannanto manen ti anniniwanna. Agburayokto manen iti barukongna ti naglaok a ragsak ken pannakatektek. Atiddog a panagsalog no bigat, impalagipna iti bagina. Masapulna ti kired a daton ti turog. Inarapaapna ti ridep, ti maysa a nakataltalna ken nakaun-unday a ridep.
Insadagna ti ulona iti bakpakna ket nayepyep iti pul-oy nga umap-apiras iti rupana. Kinontrana ti riknana a mangsindi koma iti maysa a Marlboro sakbay a maturog. Imutanna ti bagina ita. Masapulnanto ti sigarilio nga andingayna iti isasalogna.
Ti sagawisiw ti pul-oy ti husto a nangyepyep kenkuana.
3. Ti Daton
"Nagan!" imbugkaw ti nakabota a soldado. Pinapispisanna ni Bannuar. Pangaan ti soldado a natataengan bassit ngem isuna. Nagbariwengweng ni Bannuar. Iti silnag ti nakudrep a bombilia ti maysa a kampo iti dayaen ti palasio ti obispo a nagpaayan naminsan ni Padre Ili Agtarap, nalasin ni Bannuar ti dua nga anasaas nga ipalpallais ti angin.
"Ngan, kunak ket! Natangken ti ulo ti langgong. Ikkam man, sarhento!"
Nagbariwengweng manen ni Bannuar. "Bannuar! Bannuar ti naganko!"
"Dika met gayam umel, lungatka! Napanan dagiti kakaduam? Nangipanam iti lagipmo ken ni Padre Ili Agtarap nga amam, ha, puritak ti lalaki a nakaabito?"
"Awan ammok. Patayendakon, pangngaasiyo."
"Sarhento!"
"Sir, yes, sir!"
"Alaem ti labaha!"
"Sir, yes, sir!"
"Alaem ti pangasaan!"
"Sir, yes, sir!"
"Alaem ti langdet!"
"Sir, yes, sir!"
"Balinsuekenyo ti balud!"
"Maasikayo kaniak, apo. Patayendak laengen!"
"Nangidulinam iti kopita a sabsabot ti ulo ti amam? Ikkatenyo ti lategna tapno dinton makaputot iti sabali pay a bannuar. Sarhento, masapultay kadi pay ti bannuar ita?"
"Saanen, sir! Ti maingel a dadaulo nga addaan iti adu a medalia ti bannuar, sir!"
"Very good, sarhento. Ikkatenyo ngaruden ti lateg ti balud. Aronanyo ti siliasi sayonto paburken ti basi. No agbureken ti basi, itapogyo ti nalaplap a lateg. Dumdumngegkayo?"
"Sir, yes, sir!"
"Ipainumyonto iti balud ti umuna a takal, gardemit!"
"Sir, yes, sir!"
"Siguraduenyo a malipatanna ti naganna a Bannuar, gardemit!"
"Sir, yes, sir!"
"Pabaawanyonto ti basi, gardemit!"
"Sir, yes, sir!"
"Ipainumyonto kadagiti amin a balud, gardemit!"
"Sir, yes, sir!"
"Ala, no natademen ti labaha, aramidenyon ti ritual ti daton a dara tapno malipatan daytoy bannuar ti kinabannuarna. Masapultay kadi pay ti bannuar, sarhento?"
"Nayanaken ti ur-urayentay' a bannuar, sir!"
Nagparang manen ti paris nga anasaas ket umis-isemda ken ni Bannuar. Kasla dida ammo ti mapaspasamak kenkuana ta nakasamsam-it ti isemda. Naglidem ti aglawlaw.
Inarikap ni Bannuar ti sigariliona. Dina ita maawatan ti kayat a sawen ti kebbakebba iti barukongna. Anian a tagainep, nakunana. Anian a kaipapanan.
Bimmangon ket iti agpakpakada a lawag ti bulan, nakitana ti anniniwanna. Nalagipna ti amana a dina am-ammo, ti dakkel a lalaki nga inay-ayatna iti laksid ti sibibiag a waw iti barukong ti maysa nga ama. Binukelna iti sirmatana ti ritual a panagtangguap iti basi iti kopita a sabsabot ti ulo. Nakitanan daytoy ken ni Ari Almazan ken dagiti Ilokano a napudno iti ili, ni Ari Almazan ken dagiti mangipatpateg iti pudno ken kinalinteg. Nalawag ita ti ladawan ti kabusor: addaan iti tadem, iti gumilgilap a tadem. Iti lawag ti bulan, gumilap ti tadem ket suknorenna ti kinalalaki ni Bannuar, ti kinataona. Anian, nakunana. Ngem makiinnangaw ti episodo ni Ari Almazan.
"Riputentayo ti estranghero a padi!"
"Sadaenyo ti mangaskasaba iti ulbod!"
"Pugotanyo ti ulo ti estranghero a mangaskasaba!"
"Ikkatenyo ti utek ti mangaskasaba!"
"Pagbalinenyo a kopita ti sabsabot ti mangaskasaba!"
"Uminontayo iti basi iti baro a kopita!"
"Ramkantayo ti baro a wayawaya!"
Makitana ti panangyabaga dagiti Ilokano a mannakidangadang ken ni aari Almazan. Mangngeganna dagiti dir-i ti balligi dagiti mannakidangadang. Makitana ti panagbaliw ti rupa ni Ari Almazan. Agbalin a padi, ni Padre Ili Agtarap. Makitana ti panagbaliw ti rupa ti padi, itayyek ti pul-oy ti nagbaliw a langa ket maisukat ti langana.
"Ti kopita, ti kopita!" Dir-i dagiti mannakidangadang.
"Uminomtay `ti basi iti baro a kopita!" Sungbat dagiti sabali pay a mannakidangadang.
Sinay-op ni Bannuar ti asuk ti Marlboro sana met laeng impug-aw. Inyabayna ti bakpakna idi agangay. Nagwanawan. Ti laeng angep ti makitana. Pinagrittuokna dagiti ramayna. Riniknana dagiti kalio a residenten kadagiti paladna.
Nalagipna ti anniniwanna idi ubing pay. Nalagipna ti anniniwanna ita. Iti sumingsingising a bigat, kinamatna ti anniniwanna tapno sambotenna ti ritual ti inana.
KABIGATANNA, iti altar a kayo iti puseg ti bantay, imparabaw ni Bannuar ti kopita a sabsabot ti ulo ti dina amiammo nga amana. Inruarna iti bakpakna ti dinawatna a niniogan ken gawed ken basi ken bua. Imparabawna dagitoy iti kayo nga altar.
"Umaykayo aminen, dakayo a simmina gapu iti Tignay. Sagrapenyo ti grasia dagitoy a taraon. Umaykayon, siak ni Bannuar," inyayabna.#
INCOMMUNICADO
Pammadayaw a Gunggona, KWF 2008
Iti final a pammadso nga agsarak iti kararua ni Bannuar ken ti amana, ni Padre Ili. Agpadada a sumuko iti balikas, ti anak iti bartolina, ti ama iti pannakaisina ti ulona iti bagina tapno salaan dagiti nangkautibo iti lengguahe ti wayawaya. Mapukawda ti engkanto ken poder dagiti sao kadagiti bibigda—ti ama ken ti anak–agingga nga agbanag ti panagungar ti bagi manipud iti tapok ti ngatangata.
- Manipud iti estoria ti Dangadang-
Iti maysa a rabii a naimut ti littugaw kadagiti bakras ti Bantay Didaya a nagsarakanta manen kalpasan ti adu bulan a dagiti laeng maar-arakattot a balikas kadagiti bungon ti Marlboro a nalabaga a paggaayatmo nga ammalan no kasta nga engkantaduennaka ti poetika ti rebolusion ket apirasem, iti lulonam kas iti pispismo, dagiti pakabuklan ti wayawaya iti aginaldaw a biag ti ili, daytoy ti kinunam kaniak, tatang: “Maulit-ulit nga awan labas ti pakasaritaan a di mangikankano iti kaaduan.”
Iti adalem ti kinasipnget iti dayta a rabii a ti riaw laeng dagiti mangrabrabii a billit ti kaduata, inladawak dagiti tawen a dita nagkita, siak iti panagbirbirokko kadagiti umno a saludsod, sika iti panagbirbirokmo kadagiti makasair a sungbat kadagiti an-anek-eken ti ili.
Nagubingak iti panaglanganmo iti inaldaw-aldaw ket ni laeng nanang ti adda kadagiti kanito nga agpangpangaduaak.
Ket ita, iti dayta a rabii, binallaagannak: “Ti korona nga itangtanggaya dagiti bayoneta kas kadagiti napipigsa nga igam itatta, saan nga agbayag daytoy ta ti daga a mangsapsappuyot iti daytoy a korona ket alisto laeng nga agrugnay.”
Nangngegko ti kinunam, ket inkabesak ti kada aweng ti sirib a naggapu kenka.
Saan a para kaniak dagitoy, ammok.
Ket iti adalem a sipnget, miniram ti panagreggaay ti daga a mangsapsappuyot kadagiti bayoneta nakaiparabawan ti korona.
Mangrugiak idin nga agsaludsod kadagiti nakain-inaka a bambanag.
Mangrugi metten nga agdanag ni nanang, agdanag para kaniak. Iti maysa nga aldaw, kinunana nga awan iti panunotna, “Bannuar, Bannuar, diakon kayat ti agikali kadagiti libro, kadagiti balikas, kadagiti makadunggiar a testamento dagiti amin nga inhustisia itatta.”
Kinitak laeng ni nanang, minalangaak.
Yaw-awatna idi ti tasa ti kape a tinimplana para kaniak.
Addaak idin iti seminario, ket saan a mailimed kadakami dagiti pasamak.
Maysa a padi ti pinugotanda iti ulo idiay Bakun. Inubonda ti agdardara pay laeng nga ulona iti maysa a natiradan a kayo sada sinalsalaan, kas ritual ti balligi ti kinaranggas ken kinadamsak. Intanemda ti bagina iti narabaw a tanem kalpasan ti panangipabpabuyada iti munisipio.
Maysa a madre ti niramesda nga immuna sada inkali iti narabaw a tanem iti maysa a kabakiran a mangtantannawag kadagiti kataltalonan iti laud.
Maysa pay a seminarista ti inkipasda, dinukotda manipud iti maysa a paggigimongan. Inyadayoda iti ka-Manilaan ket iti nalawa a kabambantayan iti daya, sadiayda nga inkali a sibibiag.
Maysa pay a padi ti sinibbarut dagiti ahente ti rehimen. Nagpukaw a kasla asuk ket agingga ita, di pay nabirokan.
Nakabutbuteng dagidi a panawen.
Adda mata dagiti diding.
Adda lapayag dagiti balay dagiti kaarruba.
Adda bibig dagiti impato a gagayyem.
Ken adda di matawaran a poder dagiti kalsada.
Iti man warnakan wenno iti pagadalan wenno iti telebision, adda sippayot kadagiti sao a maisawang. Maysa nga artista ti nangabalbalay iti sagrado a sao ti Baro a Gimong ket idinto a kunaenna a ti masapul iti panagdur-as ket disiplina, imbagana a bisikleta. Iti karsel a nagapon, nagdalus kadagiti naaangseg nga inidoro dagiti soldado a no uminom dagitoy ket kalsa sarangusong.
Naturay ti armada dagiti anniniwan a no agiwaras iti kinaranggas ket kas kadagiti dudon a dimmarup kadagiti nalawa a kapagayan idiay Nueva Ecija, a kalpasan ti idadarupda ket nabati laengen dagiti rurog dagiti nakabugbugi
a pagay ken dagiti saning-i dagiti agtagibalay.
Iti naminsan nga isasar-ongmi ken nanang idiay Laoag, daytoy ti nasaksiak: Nagdara dagiti puraw a pader ti kapitolio a kunam la no kinautibo dagiti agip-igup iti dara sada intupra kadagiti semento tapno iti itutupar ti ubing nga init ket maikassaba ti sabali nga ebanghelio.
Imperialista! Imperialista! kuna ti pader.
Ibagsak ang tuta ng Kano! kuna pay ti abayna.
Presidente, tuta, tuta! kuna pay ti sabali.
Komunismo ti agari!
Agkabannuag, mapankayo iti away!
Berdugo ti ari, berdugo, berdugo!
Makitam dagiti agkarkaranting nga ima kadagiti pader, dagiti arutang a naaramat a pangpinturada iti nakalburuan a pader. Ngem nabuddak ti kolor ti rebolusion, kas iti dara nga agsayasay kadagiti duogan a semento a nanglikmot iti duogan met laeng a kapitolio.
Ditoy, ditoy met laengen a kapitolio ti nakasaksiak ti umuna a kinasuitik ti Baro a Gimong.
Addaak idin iti Kabataang Barangay.
Nalpasen ti minimini ti baro a konstitusion ket maidiayan daytoy iti maysa a referendum.
Di pay nalpas ti butos, siento porsienton ti resulta iti Ilokos!
Adu a salamangka dagiti lapis ken dagiti buteng ti babai a lider. Karatista, no agkibaltangka iti isungbatmo iti diayana a panangallilaw iti ili iti nagan ti baro a konstitusion ken adu a killo a paglintegan, agsalakanka laengen iti ospital dagiti nablo. Wenno iti ospital dagiti agmauyong.
Disiotsok idin, timmapugakon iti kolehio, ket uray no sikikidemak ket memoriadokon dagiti checkpoint dagiti militar a kanayon a nakasirip no ababa ti buokmo segun iti ‘clean cut look’ ti Baro a Gimong.
Panawen idin dagiti saragisag a pagan-anay, ket ni Daria Ramirez, iti pagsinean a Life iti asideg ti tiendaan ti Laoag, sadiay, sadiay idi nga agkarkarag ni Daria Ramirez, ti umuna a babai nga innak inayat ngem dinak met inay-ayat, ti umuna a babai a gargari ti pusok iti panawen ti gerra, ti babai nga agkarkararag a kasla siak ti ibagbagana iti kararagna, siak ti ur-urayenna, siak ti itudtudona, siak ti pangpangngeganna, “Lord, Lord, give me a lover.”
Anian!
Ket iti agsarsaragisag a naingpis a wetlook ni Daria Ramirez, ket iti disiotso nga edadmo a kas kaniak, dimo mapagdasig ti reggetmo a makirinnapukrapok kadagiti aktibista dagiti arutang ken kadagiti agaktibista met laeng a rikna gapu iti mariing nga ayat kadagiti dakulap, sa kadagiti luppo, sa iti teltel, santo iti agbegbeggang a barukong.
Lord, Lord, give me a lover, kuna ti diosa a diwata a mutia a Daria Ramirez ket malipatak nga insegida ti rebolusion iti nagan ti isu amin nga umili. Isu nga iti agsipnget, kas panagkumpable, kas panangdawat iti pammakawan, iti sakaanan ti nakabitin a Jesukristo, isuna a nailansa iti krus, iti naulimek a malem iti rebolusionario a simbaan dagiti Aglipayano iti abay ti rebolusionario a pader ti puraw a kapitolio iti Laoag, sadiay, sadiay nga inkarkararagko, “Lord, Lord, give me a lover.”
Saan nga immay kaniak ni Daria Ramirez. Nungka, saan, saan a pulos, uray no kadagiti rabii a malpas ti teach-in maipapan iti rebolusion ket umay kaniak ti ladawanna, umagibas isuna iti panunotko, agampayag kadagiti pader ket kas iti anghel dela guardia ket iwaragawagna ti madagdagullit a rebolusion iti pusok, Lord, Lord, Lord, give me a lover.
Ngem simmangpet ni Wayawaya kaniak.
Diak mamati idi a Wayawaya ti naganna. Kunak idi nga ang-angawennak ti naumbi a rupana, ti naamo nga isemna, ti managpabus-oy a kallid iti makannigid a pingpingna.
Ngem ta isuna, ni Wayawaya!
Kitaek ti class cardmo, kinunak.
Dika mamati a Wayawaya ti naganko?
Pinerrengko, ngem ti timekna a kasla agkankanta ti simmalikepkep iti bagik. Nariknak idin ti gutad ti engkanto ti umuna nga ayat a kunada, ti ayat a namagbalinsuek iti kinataok.
Atiddog a buok a nalanaan iti Johnson’s, dayta ti malagipko iti umuna a panagkitami ken Wayawaya, panagkita a di inggagara no di ket pinagtakkub dagiti pasamak. Gumilap dayta a buok iti ubing a bigat idiay Diliman nga immuna nagsarakanmi nupay dikami met nagsinsinnarak, kas nakunakon itay.
Addakami iti maysa a teach-in iti maysa kadagiti nakalemmeng nga opisina ti maysa met a kunsintidor a propesor, maysa a napeklan a buyot ti rebolusion a mamagbalbaliw iti balabala ti gimong ket kontra-partido ti abusado a rehimen.
Addakami iti suli iti nailet nga opisina a nairanta a para laeng iti lima a tao ngem sangapulo ket tallokami amin.
“Nireydda ti nobisiado ti San Jose idiay Novaliches,” kuna ti maysa seminarista nga agig-iggem iti gitara. “Itay kano laeng bigat. Kumarkaro ti dida panangikankano iti simbaan.”
Kinitak ni Wayawaya ket sadiay a nariknak ti maysa a panagdanag.
Ita pay ket ammokon: diak ipalubos a mapukaw kaniak ni Wayawaya. Diak ipalubos a yadayoda kaniak, iti imatangko, iti sibayko, iti pusok.
“Masapul ti panagsagana,” kinuna manen ti seminarista. “Adu kano pay dagiti isarunoda a seminario ken simbaan. Atiddog ti listaanda.”
“Kitaek man ti ID-m,” indawatko ken Wayawaya, iti wagas a kasla arasaas. Nariknak ti panagbangag ti bosesko, ken ti panagari ti nerbios iti karabukobko. Kasla adda naigangal a bukel ti santol iti lilidduokak. Agbaybayo ti barukongko, a di masansan a mapaspasamak. Seminaristaak, Apo Dios a manangngaasi, kunak. Ngem apayaunayen ti umagibas dagitoy a rikna a diak man mapengdan. Kasla adda sariwawek a kobra ti naipupok iti sellangko ket agpaisalakan daytoy iti pus-ongko.
“Dika mamati?” Adda di inggagara a gargari iti bosesna. Ket ti lung-ayna ket lung-ay ti sukaw iti maysa a danaw idiay Suba, ti sukaw nga ay-ayamen ti littugaw nga aggapu iti Sabangan santo agpaarayat kadagiti bambantay a kimmurdon iti daya. Idi pay ket kayatkon a tagikuaenen dayta a timek, idulinko iti lakasa ti pusok tapno iti bigat, kadagiti disoras ti pannakairidep, riingek dayta a boses, wenno riingennak, tapno kadagiti di mabugbugiaw a kanito ket pagsaritaanmi ti daniw ti rebolusion ken ti aweng ti panagwaywayas ti ili.
Ken dagiti putot ti rebolusion nga inawenmi, dakami, siak nga agnagan iti Bannuar, isuna nga agnagan iti Wayawaya.
“Nakakaskasdaaw. Diak pay nakakita iti kasta a nagan. Wenno nakangngeg. Malaksid iti arapaap,” kinunak. Immisemak, iti mababain nga isem, iti kasla isem ti ubing a naduktalan ti inangna a nagisakibot daytoy iti dolse.
“Come on, Bannuar. This is the twentieth century.”
“Agpayso,” kinunak. Ngem diak nangngeg ti insungbatko. Pagammuan adda nanalpaak iti teltelko, sa ti agsasaganad a kugtar kadagiti takiagko, sa kadagiti luppok, sa ti pang-or ti putan ti kuarentaisingko iti ulok.
“Matayakon, Wayawaya,” kinunak.
Awanen ti ammok pay kalpasanna.
Iti Bartlino 28, sadiay ti nagsublian ti puotko.
Malaksid iti dua dangan a kuadrado a tawa a pagilusotanda iti ania man a kayatda nga ilusot, sangagasut ket dua nga aldaw ti napalabas sakbay a nasirayak ti init.
Diak ammo no kasano a nalasatak daytoy.
Binilangko dagiti aldaw iti ramayko, sa iti ramay dagiti sakak.
Idi maibus dagitoy, inramanko dagiti kukok, sa dagiti lapayagko, sa dagiti abut dagiti agongko. Amin, amin a pagilasinan no manon nga aldaw a diak nasirayan ti init.
Iti kada aldaw ket ti awan patinggana a ritual ti pannakaaradas ti balikas manipud iti bibigko.
Diak maisawang ti kinaasinnok: a siak ti bannuar, a siak ni Bannuar, a siak, iti kadagupan dagiti amin a panagsagaba, siak, siak, siak ti saksi iti kamaudiananna nga aldaw.
Naganmo? nagubsang a saludsod ti soldado. Ubing a soldado a no agtagalog ket kasla latta agil-ilokano.
Bannuar, isungbatko.
Tangina nito at niloloko pa yata ako!
Pangalan mo sabi? Nabangag ti bosesna. Adda suron nga umip-ipus iti timekna. Wenno dagensen iti panagmanso iti kapada nga agkabannuag, kapada nga agtagtagainep para iti ili.
Bannuar.
Diak salsaludsoden no ania ti pagbalinam iti sumuno nga aldaw, gago!
Mariknak dagiti nabantot a gemgem nga agdisso iti rupak, iti pispisko, iti teltelko, iti barukongko.
Manalpaak ti rupak ket mabariwengwengak.
Tagikukuaennak ti bariwangwang, idiayak iti bariwangwang, idiayak nga aglansad, iti kaunggan ti nangisit nga abut, iti lansad dagiti amin a panagtutuok, iti sipnget dagiti amin a kasipngetan.
Maminsan pay a panalpaakennak ti soldado a no ar-arigen ket kakaek, manongek, ti soldado a di agaddayo dagiti tawenmi, ti soldado a no nagkurus koma dagiti dalanmi ket nalabit a kinainnay-ayamko iti kudisi wenno ullaw wenno gubgubat kadagiti rabii a naslag ti bulan wenno panagtaliw iti arrarawan kadagiti aldaw a kaar-arado dagiti kataltalonan. Alaenmi ti alat, ket kadagiti nabalinsuek a talon a dinalanan ti arado, birokenmi sadiay ti maisakmol nga arrarawan, yawidmi kadagiti balbalaymi tapno maikirog tapno iti sardam, iti ubing a sardam dagiti sarsarita dagiti ugma ken estoria dagiti ar-aria a pagbutbutngan, ket pagraranudanmi, maysa nga arrarawan iti kada sakmol a mangted iti sustansia iti mabisbisinan a bagi.
Kayatko ti agsalakan, ti mangibaga a “Saan, saan kadi, manong!” ngem kasla tudo dagiti gemgemna iti pispisko ket mabtak dagiti bibigko ket agsayasay ti dara iti ngiwatko. Iti kasta, agbuteng dagiti balikas iti dilak, agsanudda amin, aglemmengda kadagiti kueba iti barukongko ket uray no agpaarayatak kadagiti agsaksaksi a diding, iti agsaksaksi a sipnget, uray no agkamangak iti appupo ti bartolina, uray no agpaisalakanak iti saklot dagiti nalamiis a datar, awan, awan sumngaw a balikas kadagiti bibigko. Mamedmedan ti dilak, ibartolina daytoy ti sabali a klase ti buteng.
Tanginang tibak na ito. Di niya pinipili ang kinakalaban. Uray ti presidente, dina ketdin ikankano. Kasla saan ketdin nga Ilokano. ‘Bag koma no sabali a tao. Ti ubing a soldado daytoy, iti panangikanawa iti Ilokano a presidente.
Mangngegko dagitoy, ngem kadagiti lapayagko laeng, sadiayda a mangmangted iti kuriro, iti buong ti ulo. Agpulpuligos ti lubong, agwerwerret nga agud-uddog, wenno agud-uddog nga agwerwerret. Ket aguddogak a maiwerret, wenno maiwerretak nga aguddog iti madagdagullit a pannusa dagiti soldado ti Baro a Gimong.
Ita, diak makasao.
Nagsanuden ti dilak, napanen iti kibungkibongko.
Wenno addan iti kibungkibongko ti dilak.
Kitaenta man ti laing daytoy a tibak, kuna ti kakaek a soldado.
Nangngegko ti karasakas ti danum, sa ti timba a naikkan iti danum.
Kitaenta man ti laingmo, adi a manangngaasi iti ili ngem di met manangngaasi iti bukodna a bagi, inlaawna iti boses a naturay, kasla boses nga aggapu iti kanion, iti ngudo ti paltog, wenno iti wangawangan ti tanem.
Insayyona ti sangatimba a danum kaniak.
Nagkintayegak iti lamiis iti dayta a kanito a di pay nakariing ti bigat.
Diakon mabilang babaen kadagiti ramay dagiti ima ken sakak no mano nga aldawkon ditoy, iti daytoy nasipnget a bartolina a nangipupokanda iti kinaasinnok.
Immukuok ti panaas kadagiti sugatko.
Kinagatko ti bibigko, ket nariknak ti nagbassisawen a ngiwngiwko.
Kastoy gayam ti matay, kunak iti bagik, kastoy gayam ti patpatayenda, ti in-inut a dusdusaenda tapno agpullo, tapno mapadso, tapno matukkol ti durina, tapno agkanta, tapno agibaga iti uray ania laengen ditan.
Komunistaka?
Saan.
Ania’t grupom?
Awan ammok.
Balangkantiska.
Awan ammok, apo.
Kasta, kayatko dayta. Apo, kunam kaniak.
Awan ammok, apo.
Apay nga addaka iti teach-in iti Universidad?
Kayatko a maammuan ti pudno.
Ania a pudno ti kunkunam, gago? Maysa a gemgem ti nanglittaak iti pispisko.
Manen, nagsanud ti dilak ket pinanawannak manen dagiti balikas.
Addada kadagiti imak, kadagiti murdong dagiti ramayko, iti barukongko, iti pispisko, iti pusok, iti barukong, iti sellangko.
Adda dagiti balikas kadagiti pader a nangikarsel iti sipnget tapno iti adu nga aldaw ket maipaidam kaniak ti lawag dagiti aldaw.
Adda dagiti balikasko, tatang, kadagiti altar a pinanawak, isu met laeng nga altar a pinanawam.
Adda kadagiti sulinek iti sakaanan ti matmatayen a dios, iti nakamassayagen a dios, iti dios a nangisit, iti dios a binubuot, iti dios a lumlumoten, iti man simbaan wenno iti bodega dagiti rebulto iti parokia a nagserserbiam sakbay nga insagmaknaka ti rebolusion nga ita, itatta a pannakamanso, ket isu met laeng ti nangisagmak kaniak.
Alawek dagiti balikas iti angin, ngem iti bartolina, naimut dagiti angin, tatang, naimutda ket diak makaanges, adda dagiti batibat kadagiti barukongko ket pampandadaganda ti kulay-ongak, ket iti maysa manen nga arrabis, iti maysa manen a panagdisso ti putan ti paltog iti lasag, marba, tatang, marba dagiti amin a templo ti kinakired, sumuko ti lasag, ket agaruyot ti dara iti malkab a kudil, agsayasay manipud iti dunggiar, ket agayus iti semento.
Mapukawko ti simbeng ti panunotko, tatang.
Makitak ti krusmo, ti ulom a naitudok iti kayo, ti ulom a salsalaan dagiti soldado.
Malpengak iti ariangga dagiti kabusor.
Malmesak iti ikkis ket agariangga ti riknak, agragut nga agtalakiaw ket birokek ti bagik kadagiti katurturodan, kadagiti kabakbakiran, kadagiti kabambantayan, kadagiti kalsada a sadiay ket sabtennakami dagiti igam dagiti soldado, dagiti kumilaw a mata dagiti polis, dagiti manutsutil a bangbangir nga isem dagiti barbed wire.
Saanak a matay, tatang, kunak, ket kantaek ti umuna a lualo iti disoras a bigat kalpasan ti napuyatan nga agpatnag: Miserere nobis, Miserere nobis.
Danggayannak, tatang, ket agallangogan ti kantata, kas iti maudi a panagkitata.
Dagiti turod ti tallaong, dagiti kayo ti tallaong, dagiti mangrabrabii ti tallaong. Agbuya dagiti beggang kadagiti sigariliota a masindian tapno mabugiaw dagiti lamok.
Dios ti agngina kadagiti suratmo kaniak, tatang.
Dispensarem ti diak pannakakita iti panagdakkelmo, Bannuar, anak, kunam iti suratmo, kadagiti suratmo.
Nasakit ti nakemko kenka idi diak pay maawatan. Immulak dayta a sakit ti nakem iti panunot. Impudnok kenka daytay ta kasla maysa a bulkan nga agbettak.
Ammok, ammok, kinunam kaniak.
Isallabaymo ti imam, tatang, ket amin nga inim-impenko a sakit ti nakemko kenka ket timmalakiasda, simmurotda iti dakes nga angin ti mannamay, ket kadagiti pantok dagiti bantay a di pay naadak ti tao, sadiayda a nagturong tapno didanton agsubli iti barukongko.
Ammok, paggaammok, barok, anakko, kinunam, tatang. Nagbanarbar ti timekmo ket ammok, ammok, adda nagayus a lua iti pingpingmo iti dayta a nasipnget a kalapaw a nagsarakanta.
Manalpaak ti arrabis ti soldado kaniak. Dumteng manen kaniak ti baro a panagbariwengweng.
Manalpaak ti gemgem ti soldado iti nadudogen a lasagko ket mangngegko ti timekmo sakbay ti maudi a pannusada kenka, tatang.
Adu pay ti sagabaen ti ili, Bannuar, kunam iti timek a nalimbong, iti timek a tinenneb ti altar ken ti kabakiran iti altar.
Wenno altar iti kabakiran.
Adu pay, Bannuar, ket adu pay a sakit ti nakem ti maidaton iti wayawaya, iti nagan ti wayawaya, kinunam.
Ket iti sangok ket ni Wayawaya iti makaabbukay nga isemna, ti buokna nga agsilengsileng iti kuridepdep a lampara iti kalapaw a nagkitaanta.
Siak ni Wayawaya, kinunana, kas panangiyam-ammo iti bagina. Ngem kas pangsutsutil met kaniak gapu ta idi damomi nga agkita ket diak namati a Wayawaya ti naganna.
Siak met ni Bannuar, kunak, ket agkulibagtong ti rugso iti pusok.
Ibaludko ni Wayawaya kadagiti imak ket bay-ak a sairuennakami ti agpatnag.
Kurientienyo ti buto ti langgong, kunaen ti soldado.
Isemannak ni Wayawaya.
Sayuanyo ti pus-ongna iti nalamiis a danum, imandar ti soldado.
Arakupennak ni Wayawaya. Bisongenna dagiti dunorko.
Diyo inggaan agingga nga agpudno, kuna ti soldado.
Idulinmo dagiti daniwko kenka, kunam kaniak, tatang.
Ket isungbatko kenka, Amin dagitoy ket idulinko iti pusok. Sadiay, kadagiti sulinek ti silalagip a pusok, didanto kaano man maagaw kaniak dagiti balikasmo.
Ket makitaka, tatang, makitaka iti sipnget ti bartolina.
Ket makitak ni nanang nga awananen iti rupa.
Ket makitak ni Wayawaya a mangar-arakup iti mapadso a kararuak.
Amin dagitoy ket makitak, ngem naglibasen dagiti balikas iti bibigko.
Siertuenyo a dinton makasao pay, imandar ti soldado nga addaan kadagiti darepdep a kasadar met laeng dagiti darepdepko.
Iti kasipngetan, tallikudannak ti balikas, libasannak tapno mapan kadagiti sabali pay a bartolina.#


text:
VIGAN CITY – Nadukotan ti maysa a retirado a maestra bayat ti panaggatangna iti uneg ti pagtagilakuan iti libro ditoy.
Nagpulong iti polis ni Nove Morillo, 59, naasawaan, residente iti Barangay Nagsangalan, a nadukot ti selponna bayat ti panagshoppingna iti National Book Store.
Segun iti biktima, bayat ti kaaddana iti nasao a pagtagilakuan, nadlawna ti dua a babbai nga immasideg kenkuana ngem dina intaltalek dagitoy gapu iti pammatina a kustomerda a kas kenkuana.
Idi agbayad ni Morillo, natakuatanna laengen a naluktan ti bagna ket awanen ti selponna nga agpateg iti P16,000.
Addan sumagmamano a mannipdut a natiliwan ditoy siudad iti kallabes ngem saanda a nakasuan gapu ta nagpukawen ti interes dagiti nabiktima a mangidarum kadakuada kalpasan a naisubli ti natakaw a gamengda.


text:
Aurora
Ti Aurora ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Luzon iti Luzon. Ti ili ti Baler ti kapitoliona ken kabeddengna, manipud iti abagatan agrikus, dagiti probinsia ti Quezon, Bulacan, Nueva Ecija, Nueva Vizcaya, Quirino, ken Isabela. Iti daya ti Aurora ken ti Baybay Filipinas.
Sakbay ti 1979, ti Aurora ket paset ti probinsia ti Quezon. Ti Aurora ket naipanagan ken ni Aurora A. Quezon, kaingungot ni Manuel L. Quezon, presidente ti Mankomunidad ti Filipinas.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti 8 nga ili ti Aurora.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016


text:
LAOAG CITY – Nagreport iti Laoag City PS idi alas 2 ti malem ti Abril 10, 2018 ni Jonalyn Coloma y Batoon, 37, awanan asawa ken residente iti Brgy. 7-B, Laoag City, a biktima isuna iti pamarpardaya babaen iti Facebook. Ni Madeline Aguinir Garcia, nataengan ken residente iti Brgy. Don Dimas Querubin, Caoayan, Ilocos Sur, ti kangrunaan a suspetsa.
Iti report, impakaammo ni Jaymarc Agnes Duldulao nga adda in-post ni Madeline Aguinir Garcia, kamiembro ni Duldulao iti C1-RO Camp-1 Rider’s Association, a pammarpardaya kontra ken ni Coloma iti Facebook. Linuktan a dagus ni Coloma ti Facebook ket nakitana dagiti pamarpardaya a balikas maikontra kenkuana iti Facebook account a Mhadzze Querubin ti nausar a nagan, nga isu met ti account ti suspetsa a ni Madeline Aguinir Garcia.
Isagsaganan ti Laoag City PS dagiti nangruna a dokumento para iti pannakaipila ti darum maikontra iti suspetsa. (Tawid News Team)
Nag-post iti facebook, nakasuan iti libel
LAOAG CITY – Nagreport iti Laoag City PS idi alas 2 ti malem ti Abril 10, 2018 ni Jonalyn Coloma y Batoon, 37, awanan asawa ken residente iti Brgy. 7-B, Laoag City, a biktima isuna iti pamarpardaya babaen iti Facebook. Ni Madeline Aguinir Garcia, nataengan ken residente iti Brgy. Don Dimas Querubin, Caoayan, Ilocos Sur, ti kangrunaan a suspetsa.


text:
Banbantay ti Zambales
Ti Banbantay ti Zambales ket kabambantayan a mabirukan idiay lumaud nga isla ti Luzon iti Filipinas. Ti banbantay ket mangisina ti tengnga a tanap ti Luzon manipud ti Baybay Abagatan Tsina. Ti kalatakan a pasetna ket naamammuan a kas ti Kabambantayan ti Cabusilan a buklen ti Bantay Pinatubo, Bantay Negron ken Bantay Cuadrado, ken naipampammattian a dagiti tidda ti tinaudana a tuktuk ti Pinatubo. Ti kangatuan a paset ti kabambantayan ket ti Bantay Tapulao, a naamammuan paya a kas ti Nangato a Tuktok, idiay probinsia ti Zambales a ti katayagna ket 2,037 metro (6,683 ft).
Sakup[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Banbantay ti Zambales ket addaan ti kalawa iti 300 kuadrado kilometro (120 sq mi)[1] a gumay-at manipud iti Amianan aginggana iti Abagatan ,manipud iti banbanatay ti akinlaud a probinsia ti Pangasinan, ti sibubukel a kaatiddog ti Zambales, aginggana iti ungto ti Peninsula ti Bataan iti abagatan a mangpalikmut ti Luek Manila.[2] Ti kabambantayan ket buklenna pay ti banbantay dagiti munisipalidad ti Bamban, Capas, San Jose, San Clemente, Mayantoc, Santa Ignacia ken dagiti turod idiay Camiling idiay probinsia ti Tarlac. Idiay Pampanga, daytoy ket mairaman ti banbantay ti Floridablanca, Porac, Siudad ti Angeles ken Mabalacat.
Dagiti bulkan[urnosen | urnosen ti taudan]
Urayno ti banbanatay ket bulkaniko ti tinaudanna,[2] ti Bantay Pinatubo ket isu laeng ti aktibo a bulkan iti kabambantayan. Ti panagbettakna idi Hunio 15, 1991 ket isu idi ti kapigsaan a panagbettak ti bulkan iti maika-20 a siglo kalpasan ti panagbettak ti Novarupta idi 1912 idiay Alaska. Ti panagbettak ti bulkan, a pinakaro babaen ti isasangpet ti bagio Yunya, ket inabungotanna ti rehion iti napuskol a bulkaniko a dapo ken lahar a nairaman ti kuartel militar ti Estados Unidos iti Clark Field idiay asideg ti Siudad ti Angeles, Pampanga.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Banbanatay ti Zambaless". NewCAPP. Naala idi 2012-02-16.
- ^ a b Smith, Warren D. (1913). "Warnakan ti Heolohia, Tom. 21 - Ti Heolohia ti Luzon, P.I.", pp. 39-40. Unibersidad ti Chicago, Departamento ti Heolohia.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Banbantay ti Zambales iti Wikimedia Commons


text:
Ni Dwight David "Ike" Eisenhower (maibalikas a /ˈaɪzənhaʊər/, EYE-zən-how-ər; Oktubre 14, 1890 – Marso 28, 1969) ket isu idi ti maika-34 a Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1953 agunggana idi 1961. Isu idi ket dati a lima a bituen a heneral iti Buyot ti Estados Unidos idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan aGubat, ken nagserbi a kas ti Kangatuan nga Agbilbilin kadagiti Kumaduaan a Puersa idiay Europa; responsiblidadna dagiti panagplano ken panangimaton ti panagraut iti Amianan nga Aprika idiay Operasion a Panagsilaw idi 1942–43 ken ti nagballigi a panagraut iti Pransia ken Alemania idi 1944–45, manipud ti Lumaud a Sanguanan. Idi 1951, isu ti immuna anagbalin a kangatuan nga agbilbilin ti NATO.[2]
Midia a mainaig kenni Dwight D. Eisenhower iti Wikimedia Commons


text:
Monday, November 24, 2014
SEMINAR TI 4 P’s KEN RIC, INESPONSORAN TI DTI KEN LGU
Cabugao, Ilocos Sur – Maangay ti tallo nga aldaw (November 24-26, 2014) a panagseminar dagiti kameng ti 4 P’s, Rural Improvement Club (RIC) manipud iti Brgy. Dardarat ken ti Brgy. Daclapan. Naangay ti seminar iti Covered Court and Multipurpose Building, Barangay Dardarat, Cabugao, Ilocos Sur.
Iti umuna nga aldaw, Nobiembre 24, 2014, naiyadal kadagiti nagpartisipar maipapan iti Good Manufacturing Practices babaen iti panagtinnulong da Dr. Gloria D. Tuzon ti Ilocos Sur Polytechnic College kas Trainor ken ni Mr. Yolando Q. Quiocho ti DTI, Vigan City a kas Facilitator. Maaramid ti Fish Processing Skills Training inton Nobiembre 25-26, 2014 ket pinunduan daytoy ti SMERA (Small & Micro Enterprise Roving Academy).
Manamnama a maited dagiti materiales nga usaren dagiti agseminar kas iti Meat Grinder, 2 Burner Gas Stove with LPG/Fittings, 2 Casserole Sets, 50 Pieces Aprons, 50 Pieces Hairnets, 1 Box Disposable Hand Gloves ken Kitchenware (Knives, Palayoks, Chopping Boards). # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 3:17 PM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
STA. MARIA, Ilocos Sur – Saanen a respetaren dagiti
mannibrong ti kinasagrado ti misa ta uray iti uneg ti simbaan,
iwayatdan ti dakes nga aramidda.
Nagpulong ni Beverly Fe Dandin y Barcena, 32,
naasawaan, 32, residente iti Tangaoan, Sta. Maria, Ilocos Sur a
nasipdut ti selponna bayat ti pannakimisana iti simbaan ditoy nga
ili.
Kinuna ni Dandin a naikabil ti selponna a Nokia 6070 iti
uneg ti shoulder bagna.
Mapapati a linibas nga innala dagiti di pay am-ammo a
mannipdut ti selpon bayat ti napasnek a panagkararag ti biktima.#


text:
daludal ti tawen
January 4, 2008 1 Comment
Mabungon koma met ti bussog
A kas tupig, patupat ken sinuman.
Maibitin koma met dagiti arep-ep
A kas parol, dekorasion ken silsilaw
Kadagiti regkang ti tawa ket maisab-it ti saning-i
A kas medias a gumawgawawa ti abuloy.
Maipatakder koma met ti gapu
A kas krismas tri ti saritaan
Kadagiti puon ti kanito ket maipasirok ti saraaw
A kas daton ti panaguray ti panakasubbot.
Sumged koma met dagiti tagainep
A kas lusis, rebentador ken kaniobong
Kadagiti salas ti senado ket bumtak ti tignay
A kas insiwet a bomba ti pannakariing ti libay.
Mapirgis koma met dagiti dagensen
A kas pinanid ti kalendario ti panakailigsay
Kadagiti karkarma dagiti kalsada ket maipabaro ti namnama
A kas ubbing a rag-o ti panagpannakkel ti daludal ti agsapa.


text: Ti Madagascar, opisial a ti Republika ti Madagascar (Malagasi: Repoblikan'i Madagasikara [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥];; Pranses: République de Madagascar) ken dati nga ammo a kas ti Republika Malagasi, ket ti isla a pagilian idiay Taaw Indiano, idiay aplaya ti Abagatan a daya nga Aprika. Ti pagilian ket buklen ti isla ti Madagascar (ti maikapat a kadakkelan nga isla iti lubong), ken dagiti dadduma pay a babbabassit a kaarubayan nga isla. Kalpasan ti prehistoriko a pannakaisinsina ti superkontinente ti Gondwana, ti Madagascar ket naisina maipud iti peninsula Indiano idi agarup a 88 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ken nangpalubos daytoy nga agbaliw iti relatibo a pannakaisina dagiti patneng a mula ken dagiti ayup. Iti nagbanagan, ti Madagascar ket punto ti nasayaat a biodibersidad; sumurok a 90% iti naatap a biagna ket saan a mabirukan iti sadinoman a lugar iti Daga. Ti agdumaduma nga ekosistema ti isla ken ti naisangayan a naatap a biag ket naipangta babaen ti nakaro nga iya-adu ti populasion ti tao ken dagiti pay dadduma a pangta ti enbironmento.


text:
Arkea
Ti Arkea ket buklen ti domimio wenno pagarian dagiti agmaymaysa a selula a mikroorganismo. Dagitoy a mikrobio ket awananda ti pagtengngaan a selula wenno dagiti dadduma pay a mangbedbed a kulanit nga organulo iti kaunegan dagiti selula.
Iti napalabas ti Arkea ket naiklase idi kadagiti bakteria a kas dagiti prokaryote (wenno Pagarian ti Monera) ken nanganan iti arkeabakteria, ngem daytoy a pannakaidasig ket naikeddengen a duog.[1] Iti kinapudno, ti Arkea ket adda ti nawaya nga ebolusionario a pakasaritaan ken mangipakpakita kadagiti adu a paggigiddiatan kadagiti bukodda a biokimika manipud kadagiti sabali a porma ti biag, ken isu a tattan ket naidasigda a kas maysa a nailasin a dominio iti sistema ti tallo a dominio. Iti daytoy a sistema, ti maipapan ti pilohenetiko a naisangayan a sangsanga iti ebolusionario a tinaudan ket ti Arkea, Bakteria ken ti Eukaryota. Itan ket ti Arkea ket nabingbingay pay kadagiti uppat a mabigbigan a pilo; mabalin pay nga adu kadagiti pilo ti mabangon manipud kadagiti masakbayan a panagsukisok. Kadagitoy a grupo, ti Crenarchaeota ken ti Euryarchaeota ket isuda dagiti kaaduan a naad-adal. Ti panagidasig ket narigat pay laeng, gaputa tikaaduan ket saan pay a naad-adal iti laboratorio ken naduktalan laeng babaen ti panagusig kadagiti bukodda a nukleiko nga asido dagiti wadan manipud ti enbironmento.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pace NR (Mayo 2006). "Panawenen ti panagbaliw". Nature. 441 (7091): 289. Bibcode:2006Natur.441..289P. PMID 16710401. doi:10.1038/441289a.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Howland, John L. (2000). Ti Nakasidsiddaaw Arkea: Pannakaduktal ti Sabali pay a Dominio iti Biag. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-511183-4.
- Martinko JM, Madigan MT (2005). Ti Brock a Biolohia dagiti Mikro organismo (11th nga ed.). Englewood Cliffs, N.J: Prentice Hall. ISBN 0-13-144329-1.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Arkea iti Wikimedia Commons
General
- Pangyuna ti arkea, ekolohia, sistematiko ken morpolohia
- Dagiti taaw iti arkea – E.F. DeLong, ASM News, 2003