text:
Parbo a saririt
Ti parbo a saririt (wenno artipisial nga intelihensia AI) ket teknolohia ken sanga ti siensia ti kompiuter nga agadal ken agparang-ay kadagiti nasaririt a makina ken sopwer. Dagiti kangrunaan nga agsuksukisok ti AI ken dagiti libro ti pagobraan a kas ti "panagadal ken daremdem dagiti nasaririt nga ahente",[1] nga iti maysa a nasaririt nga ahente ket ti sistema a mangipagarup ti enbironmentona ken agtignay a mangpaadu iti gasatna nga agballigi.[2] Ni John McCarthy, nga isu ti nagaramid iti daytoy a panangibaga idi 1955,[3] ket mangipalpalawag iti daytoy a kas "ti siensia ken inhennieria iti panagaramid kadagiti nasaririt a makina".[4]
Ti panagsukisok ti AI ket teknikal unay ken espesialisado, ken nauneg a nabingbingay kadagiti pagobraan a paset a masansan a napaay a makisinnarita iti tunggal maysa kaniada.[5] Dagitoy a panagsisina ket gapu ti sosial ken kultural a banbanag: dagiti paset ti pagobraan ket dimmakkel iti lawlaw dagiti naisangayan a patakder ken dagiti obra dagiti agmaymaysa nga agsuksukisok. Ti AI a panagsukisok ket nabingbingay pay babaen dagiti nadumaduma a teknikal a banag. Adda met dagiti paset a pagobraan a naipatengaan ti isip kadagiti pakailawlawagan iti naisangayan a problema, iti maysa kadagiti mabalin nga arngian, iti panagusar ti aggigiddiat a ramramit ken para iti pannakatungpal kadagiti naisangayan a panangipakat.
Dagiti sentral a problema (wenno gangandat) ti AI a pangsukisok ket mairaman ti panagrason, pannakaammo, panagplano, panagadal, komunikasion, panangipagarup ken ti abilidad nga aggunay ken panangiturong kadagiti banag.[6] Ti sapasap a sairit (wenno "napigsa nga AI") ket isu pay laeng dagiti napaut a gangandat iti pagobraan.[7] Dagiti agdama a nadayeg nga arngian ket mairaman dagiti estatistiko a pamay-an, pagbilanagn a saririt ken tradisional a simboliko nga AI. Adda dagiti adu unay a bilang dagiti ramit nga inus-usar iti AI, mairaman dagiti bersion ti panagbiruk ket matematiko nga optimisasion, lohika, dagiti pamay-an a naibatay iti probabilidad ken ekonomika, ken dagiti adu pay a dadduma.
Ti pagobraan ket napundar idi iti panagtunton a ti sentral nga abilidad ti tattao, ti saririt—ti kalaing dagiti Homo sapiens—ket mabalin a nalawag a maipalawag a mabalin a maparugso babaen ti maysa a makina.[8] Daytoy ket mangiyaon ti banag a maipanggep ti kasasaad ti isip ken ti etika iti panagpartuat kadagiti parbo a parsua, dagiti banag a naibagaan idi babaen ti mito, piksion ken pilosopia maipud idi kina-ugma.[9] Ti parbo a saririt ket suheto idin ti nakaro a nakanamnama a kapanunotan[10] ngem nakasagsagaba kadagiti nakakaskasdaaw a pannakapaay.[11] Tatta nga aldaw daytoy ket nabalinen a kammasapulan a parte ti industria teknolohia ken kaaduan kadagiti karigatan aproblema iti siensia ti kompiuter.[12]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti agpanpanunot a makina ken dagiti artipisial a parsua ket nagparparang kadagiti Griego a mitolohia, a kas iti Talos ti Kreta, ti bronse a robot ni Hapesto, ken ti Galatea ni Pigmalion .[13] Dagiti kayarigan ti tao a naipamatmatian nga addan ti kasirib ket napartuat kadagiti amin a nangruna a sibilisasion: dagiti animado a ladawan ti kulto ket rinaraeman idiay Ehipto ken Gresia[14] ken dagiti kasla tao nga automaton ket pinartuat idi babaen ni Yan Shi, Bannuar ti Alehandria ken Al-Jazari.[15] Daytoy ket kaaduan pay a naipammatian a dagiti artipisial a parsua ket pinartuat idi babaen ni Jābir ibn Hayyān, Judah Loew ken ni Paracelsus.[16] Babaen dagiti siglo ti maika-19 a siglo ken maika-20, dagiti artipisial a parsua ket nagbalbalindan a kadawyan a langa iti piksion, a kas iti Frankenstein ni Mary Shelley wenno ti R.U.R. (Rossum's Universal Robots) ni Karel Čapek.[17] Ni Pamela McCorduck ket nangisupsuppiat a dagitoy amin ket kas pagarigan ti taga-ugma a gatuguten, a kas ti impalplawagna, "tapno pandayen dagiti dios".[9] Dagiti sarita kadagitoy a parsua ken dagiti nagbanaganda ket mamngitungtung kadagiti isu met laeng a namnama, butbuteng ken etikal a pagdanagan nga irepresenta babaen ti parbo a saririt.
Ti mekanikal wenno "pormal" a panagrason ket naparang-ayen babaen dagiti pilosopo ken dagiti matematiko manipud idi kinaugma. Ti panagadal ti lohika ket nakaiturongan ti pannakaparnuay ti maprograma a dihital nga elektroniko a kompiuter, a naibatay ti obra ti matematiko a ni Alan Turing ken dagiti dadduma pay. Ti teria ti komputasion ni Turing ket nangisingasing a ti maysa a makina, babaen ti panangiyakar-akar kadagiti simbolo a kas ti "0" ken ti "1", ket mabalin a mangtulad ti aniaman a mapanunot a tignay iti matematiko a panagkissay.[18][19] Daytoy, a kakuyog dagiti agdama a naduktalan iti neurolohia, teoria ti pakaammo ken dagiti sibernatika, ket nangaw-awis kadagiti bassit a grupo dagiti agsuksukisok tapno mangrugida ti serioso a panangikeddeng ti posibilidad iti panagpartuat ti maysa nga elektroniko nga utek.[20]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pannakaipalplawag ti AI a kas ti panagadal kadagiti nasaririt nga ahente:
- Poole, Mackworth & Goebel 1998, p. 1, mangited ti bersion nga inus-usar iti daytoy nga artikulo. Laglagipen nga inus-usarda ti pannangibaga a "panagbilanga a saririt" a kas sinonimo para iti parbo a saririt.
- Russell & Norvig (2003) (a nagayayat ti panangibaga iti "rasional ng aahente") ken nagsurat ti "Ti sibubukel nga ahente apanirigan ket kaaduanen a naawawat iti pagobraan " (Russell & Norvig 2003, p. 55).
- Nilsson 1998
- ^ Ti paradigma ti nasaririt nga ahente:
- Russell & Norvig 2003, pp. 27, 32–58, 968–972
- Poole, Mackworth & Goebel 1998, pp. 7–21
- Luger & Stubblefield 2004, pp. 235–240
- ^ Urayno adda met dagiti kontrobersia iti daytoy a panirigan (kitaen ti Crevier (1993, p. 50)), McCarthy ket awan dudua a nangibagbaga a "Siak ti nagparnuay daytoy a termino" iti maysa apannakisinnarita iti c|net. (Skillings 2006) Ni McCarthy ket immuna a nagusar ti termino iti singasing para iti Dartmouth a konperensia, a nagparang idi 1955. (McCarthy et al. 1955)
- ^ Panangipalplawag ti Ai babaen ni McCarthy:
- ^ Ni Pamela McCorduck (2004, pp. 424) ket insuratna "ti nakaro a pannakawarwara ti AI kadagiti paset apagobraan ti panagkita, masna apagsasao, teoria ti panangikeddeng, dagiti henetiko nga algoritmo, robotika ... ken dagitoy iti bukod a sanga sanga ti pangobraan amarigatan unay a mangibaga iti animan unay iti tunggal maysa kaniada."
- ^ Daytoy a listaan dagiti nasaririt ngaugali ket naibatay kadagiti topiko a sinakupan babaen dagiti nangruna alibro ti AI, a mairaman ti:
- ^ Ti sapasap a saririt (napigsa nga AI) ket naitungtungan kadagiti nadayeg a pangyuna iti AI:
- ^ Kitaen ti Dartmoutha singasing, babaen ti Pilosopia, dita baba.
- ^ a b Daytoy ket sentral a kapanuotan ti Dagiti Makina Makapanunot ni Pamela McCorduck, Insuratna ti: "Kayatko a mapanunot nga iti parbo a saririt a kas ti sientipiko nga apeotesis ti naranga a kultural a tradision." (McCorduck 2004, p. 34) "Ti parbo a saririt iti maysa a porma wenno iti sabali ket maysa a kapanunotan a naipasagepsep ti Akinlaud a pakasaritaan ti kinasirib, ti tagtagainep itimaganganat a kammasapulan iti pannakatungpal." (McCorduck 2004, p. xviii) "Ti pakasatitaantayo ket napnmo kadagiti panagpadas—mauyong, misterioso, nakakatkatawa, nagagar, naisaritaan ken pudno—tapno makaaramid ti parbo a saririt, tano makapataud iti makunkuna a kmmasapulan kadatayo—nga aglablabas kadagiti ordiario a pamay-an. Agsisinnubli iti baetan ti mito ken kinapudno, dagiti mapattapattatayo ket agit-ited kadagiti saan a maited ti pagobraantayo, nakibinglaytayon iti napaut apanaweniti daytoy a datdatlag a porma iti bukod reproduksion." (McCorduck 2004, p. 3) Sinurotna ti essem manipud kadagiti Helenistiko ramut ken tinawtawagann daytoy ti essem iti "pandayen dagiti Dios." (McCorduck 2004, pp. 340–400)
- ^ Ti nakanamnama a kapanunotan a naibagbaga ket mairaman dagiti padto dagiti nasap a nagsuksukisok ti AI (kitaen ti nakanamnama a kapanunotan iti pakasaritaan ti AI) ken dagiti pay kapanunotan dagiti moderno a transhumanista a kas ni Ray Kurzweil.
- ^ Dagiti "pannakapaay" a naibagbaga ket mairaman ti reporta ti ALPAC idi 1966, ti panagpanaw kadagiti perseptron idi 1970, Lighthill a Reporta idi 1973 ken ti pannakarebba ti pagtagilakuan ti Lisp a makina idi 1987.
- ^ Dagiti pannagipakat ti AI a kaaduan a naus-usar iti likudan dagiri senario:
- Russell & Norvig 2003, p. 28
- Kurzweil 2005, p. 265
- NRC 1999, pp. 216–222
- ^ AI iti mito:
- McCorduck 2004, pp. 4–5
- Russell & Norvig 2003, p. 939
- ^ Dagiti ladawan ti kulto a kas artipisial a saririt:
- Crevier (1993, p. 1) (estatua ni Amun)
- McCorduck (2004, pp. 6–9)
- ^ Kasla tao nga automata:
Yan Shi:
- Needham 1986, p. 53
- McCorduck 2004, p. 6
- "T Maika Sangaulo ket Tallo a Siglo a Maprograma a Robot". Shef.ac.uk. Naala idi 25 Abril 2009.
- McCorduck 2004, p. 17
- ^ Dgaiti artipisial a parsua:
Jābir ibn Hayyān's Takwin:
- O'Connor, Kathleen Malone (1994). "Ti alkemikal a pannakapartuat ti biag (takwin) ken dagiti dadduma pay a konsepto iti Henesis iti mediebal nga Islam". Unibersidad ti Pennsylvania. Naala idi 10 Enero 2007.
- McCorduck 2004, pp. 15–16
- Buchanan 2005, p. 50
- McCorduck 2004, pp. 13–14
- ^ AI iti nasapa a piksion ti siensia.
- McCorduck 2004, pp. 17–25
- ^ Daytoy a panirigan, a dagiti dihital a kompiuter ket mabalinda a mangtulad ti aniaman a proseso iti pormal a panagrason, ket ammo a kas ti tesis ni Church–Turing.
- ^ Pormal a panagrason:
- Berlinski, David (2000). Ti isasangpet ti Algoritmo. Harcourt Books. ISBN 0-15-601391-6. OCLC 46890682.
- ^ Dagiti dagus a sinaruno ti AI:
- McCorduck 2004, pp. 51–107
- Crevier 1993, pp. 27–32
- Russell & Norvig 2003, pp. 15, 940
- Moravec 1988, p. 3
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Parbo a saririt iti Wikimedia Commons
- Ania kadi ti parbo a saririt?


c: text/html

text:
Indonesia
Nagsasabtan: 5°S 120°E / 5°S 120°E
Ti Indonesia, opisial a ti Republika ti Indonesia (Indones: Republik Indonesia), ket ti naturay nga estado idiay Abagatan a daya nga Asia ken Oceania. Ti Indonesia ket maysa a purpuro a buklen dagiti rinibu nga isla.[9] Daytoy ket sakupenna dagiti 33 a probinsia ken 1 nga Espesial nga Administratibo a Rehion (para iti panangituray babaen ti sakbay ti kolonia a monarkia) nga addaan iti nakarkulo a populasion iti sumurok a 252 a riwriw a tattao, ken mangaramid daytoy iti maikapat a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti republika a porma ti gobierno ti Indonesia ket buklen ti nabutosan a lehislatura ken presidente. Ti kapitolio a siudad ti pagilian ket ti Jakarta. Ti pagilian ket makibinningay kadagiti daga a pagbeddengan iti Papua Baro a Guinea, Daya a Timor, ken Malaysia. Dagiti dadduma pay a kaarrubana a pagilian ket mairaman ti Singapur, ti Filipinas, Australia, Palau, ken ti Indiano a teritorio ti Is-isla ti Andaman ken Nicobar. Ti Indonesia ket ti nagpundar a kamemng ti ASEAN ken kameng dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20. Ti ekonomia ti Indonesia ket isu ti 1maika-16 a kadakkelan babaen ti nominal a GDP.
Ti purpuro ti Indonesia ket nangruna idin a rehion iti panagtagilako manipud idi maika-7 a siglo, idi ni Srivijaya ken kalpasanna ni Majapahit ket nakipagtagilako iti Tsina ken India. Dagiti lokal nga agturturay ket nagin-inutda a nangala kadagiti ganganaet a modelo ti kultura, relihion ken politika manipud kadagiti nasapa a siglo, ken nagrang-ay dagiti pagarian ti Hindu ken Budista. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket naimpluensian babaen dagiti ganganaet a bileg a nagay-ayat kadagiti masna a rekursona. Dagidi Muslim a nagtagtagilako ket nagiyegda ti kaaduan nga Islam, bayat a dagidi bileg ti Europa ket nagiyegda iti Kristianidad ken naglalabanda tapno bukbukodanda ti panagtagilako kadagiti Is-isla ti Rekado ti Maluku idi las-ud ti Panawen ti Pnagduktal. Kalpasan ti tallo ket gudua a sigsiglo iti Kolonialisno nga Olandes, ti Indonesia ket nakaala met iti pannakawayana kalpasan idi Sangalubongan a Gubat II. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket nariron kalpasanna daytat\, nga adda met dagiti karit nga inyeg dagiti masna a didigra, adu a panagpapatay, panagbalintungeg, separatismo, ti proseo ti demokratisasion, ken dagiti paset ti panawen iti napardas a panagbaliw iti ekonomia.
Ti Indonesia ket buklen dagiti ginasut a naisangayan a patneng a grugrupo ti etniko ken lingguistika. Ti kadakkelan – ken katurayan iti politika – ket ti etniko a grupo ti Habanes. Napadur-as met ti nagbibingayan nga identidad, a naipalawag babaen ti nailian a pagsasao, dibersidad ti etniko, kaadu ti relihion iti kaunegan ti kaaduan a populasion ti Muslim, ken ti pakasaritaan ti kolonialismo ken iti rebelion a naisuppiat iti daytoy. Ti nailian a sasao ti Indonesia ket ti, "Bhinneka Tunggal Ika" ("Panagkaykaysa iti Dibersidad" literall a, "adu, ngem maymaysa met"), ket mangibagbaga ti dibersidad a nangsukog iti pagilian. Uray ti dakkel a populasianna ken dagiti rehion a napusek iti populasion, ti Indonesia ket addaan iti nawatiwat a luglugar iti kaatapan a mangsuporat ti maikadua a kangatuan nga agpang iti biodibersidad iti lubong. Ti pagilian ket addaan iti adu a masna a rekurso, ngem adu pay met laeng dagiti napanglaw.[10][11]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Indonesia" (Country Studies nga ed.). US Library of Congress.
- ^ Vickers, p. 117
- ^ "Population". www.bi.go.id (iti Indones). Bank Indonesia. 30 Hunio 2014. Naala idi 9 Septiembre 2014.
- ^ a b c "Indonesia". International Monetary Fund. Naala idi 27 Oktubre 2013.
- ^ "Gross domestic product 2013" (PDF). World Bank. Naala idi 2 Hulio 2014.
- ^ "GDP per capita, PPP (current international $)". World Bank. Naala idi 2 Hulio 2014.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "Human Development Reports 2014" (PDF). United Nations. Naala idi 25 Hulio 2014.
- ^ "The Naming Procedures of Indonesia’s Islands", Tenth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names, New York, 31 Hulio – 9 Agosto 2012, United Nations Economic and Social Council
- ^ "Poverty in Indonesia: Always with them". The Economist. 14 Septiembre 2006. Naala idi 26 Disiembre 2006.; correction.
- ^ Guerin, G (23 Mayo 2006). "Don't count on a Suharto accounting". Asia Times Online. Hong Kong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Friend, T. (2003). Indonesian Destinies. Harvard University Press. ISBN 0-674-01137-6.
- Ricklefs, M. C. (1991). A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition. MacMillan. ISBN 0-333-57689-6.
- Schwarz, A. (1994). A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. Westview Press. ISBN 1-86373-635-2.
- Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-10518-5.
- Vickers, Adrian (2005). A History of Modern Indonesia. Cambridge University Press. ISBN 0-521-54262-6.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Indonesia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Indonesia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Gobierno
- Gobierno ti Indonesia
- Ministro ti Sekretario ti Estado (iti Indones)
- Sentro ti Estadistiko
- Hepe ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete
- Sapasap a pakaammo
- Indonesia a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Indonesia manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Indonesia iti Curlie (iti Ingles)
- Bariweswes ti Indonesia BBC News
- Indonesia iti Encyclopædia Britannica
- Wikimedia Atlas iti Indonesia
- Opisial a sitio ti Turismo ti Indonesia
- Key Dagiti padto ti Panagdur-as para iti Indonesia
- Indonesia
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- G20 a pagpagilian
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian idiay Oceania

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baybay Amianan
Ti Baybay Amianan ket maysa a pingir a baybay iti Taaw Atlantiko a mabirukan idiay nagbaetan ti Gran Britania, Eskandinabia, Alemania, ti Olanda, Belhika, ken Pransia. Daytoy ket maysa nga uneg ti daga a baybay (wenno "samang") a baybay idiay kontinental a samang ti Europa, daytoy ket maikapet ti taaw babaen ti Kanal Ingles iti abagatan ken ti Baybay Norwego iti amianan. Daytoy ket adadu ngem 970 kilometro (600 mi) ti kaatiddogna ken 580 kilometro (360 mi) ti kalawana, nga adda ti kalawa ti agarup a 750,000 kuadrado kilometro (290,000 sq mi).
Ti Baybay Amianan ket napauten a lugar dagiti Europeano a pagdaliasatan ken tipay nangruna a pagkalapan. Ti baybay ket nadayeg a papanan para kadagiti panagliwliwa ken turismo kadagiti naibeddeng a pagilian ken ti kinaudi datoy ket nakarang-ay iti maysa a nabaknang a rekurso ti enerhia a mairaman dagiti posil a sungrod, angin, ken dagiti nasapa a panagikeddeng ti allon abileg.
Iti naipakasaritaan, ti Baybay Amianan ket nakaipakita ti kinaprominente iti heopolitiko ken dagiti milisia a panakibiang, a naisangsangayan idiay Akin-amianan nga Europa ngem ti pay sangalubongan babaen dagiti agtigtignay a bileg ti akin-amianan nga Europa a naipan iti sangalubongan idi kaaduan a las-ud ti Tengnga a Panpanawen ken moderno a panawen. Ti Baybay Amianan ket sentro idi ti pannakabangon ti Vikings ken dimtengan , ti Hanseatika a Liga, ti Olanda, ken ti Britaniko a ti tunggal maysa ket nagsuksukisok a mangituray ti Baybay Amianan ken babaen ti panagtengngel ti sumrekan dagiti pagtagilakuan ken dagiti rekurso iti lubong. A kas ti is-isu a rummuaran idiay taaw ti Alemania, ti Baybay Amianan ket nagtultuloy nga estratehiko a nangruna kadagiti dua a Gubat ti Sangalubongan.
Ti aplaya ti Baybay Amianan ket mangited ti dibersidad ti heolohiko ken heograpiko a langlanga. Idiay amianan, dagiti adalem a piordo ken nasalagasag a derraas ket mangmarka kadagiti aplaya ti Norwega ken Eskoses, bayat nga idiay abagatan ket nangruna a buklen dagiti kadaratan nga playa ken dagiti nalawa a naakaba a kapitakan. Gapu ti kapusek ti populasion, ti adu unay nga industrialisasion, ken ti nakaro a panag-usar ti baybay ken ti naipalawlaw a luglugar, adda dagiti adu nga enbiromental a parikut a nakabanagan dagiti ekosistema ti baybay. Dagiti enbironmento a pakadanagan—a sapasap a mairaman ti nakaro unay a panagkalkalap, industria ken agrikultura a panagay-ayus, dragado, panagibelleng ken dagiti dadduma pay—a nakaiturongan kadagiti panagikeddeng a panagpawil ti pannakaapday ti baybay bayat a mausay pay laeng kadgiti ekonomiko a pannakabalinna.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Amianan ket bineddengan babaen ti Is-isla Orkney ken ti daya nga aplaya ti Gran Britania iti laud[1] ken ti akin-amianan ken ti nangruna a daga ti Sentral nga Europa iti daya ken abagatan, mairaman daytoy ti Norwega, Dinamarka, Alemania, ti Olandas, Belhika, ken Pransia.[2] Idiay abagatan a laud, iti labes ti Linglingsat Dover, ti Baybay Amianan ket agbalin a ti Kanal Ingles a maisilpo iti Taaw Atlantiko.[1][2] Iti daya, daytoy ket maisilpo iti Baybay Baltiko babaen ti Skagerrak ken ti Kattegat,[2] dagiti lingsat a mangisina ti Dinamarka manipud ti Norwega ken Suesia.[1] Iti amianan, daytoy ket bineddengan babaen ti Is-isla Shetland, ken maisilpo iti Baybay Norwego, a naisanglad iti akin-amian a daya unay a paset ti Atlantiko.[1][3]
Ti Baybay Amianan ket nasursurok ngem 970 kilometro (600 mi) iti kaatiddog ken 580 kilometro (360 mi) iti kalawa, ken addaan daytoy iti kalawa iti 750,000 kuadrado kilometro (290,000 sq mi) ken tomo iti 94,000 kubiko kilometro (23,000 cu mi).[4] Iti likmut dagitiigid ti Baybay Amianan ket dagiti dakkel nga isla ken dagiti purpuro, a mairaman ti Shetland, Orkney, ken ti [[Is-isla Frisia].[2] Ti Baybay Amianan ket makaawat ti nasadiwa a danum manipud kadagiti nadumaduma a a kontinental a pagayusan iti danum ti Europa, ken ti pay Is-isal Britanika. Ti dakkel a paset ti pagayusan a labneng ti Europa ket maibusan idiay Baybay Amianan ken mairaman ti danum manipud ti Baybay Baltiko. Ti kadakkelan ken dagiti kangrunaan a karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ket ti Elbe ken ti Rin – pagayusan ti danum ti Meuse.[5] Agarup a 185 a riwriw a tattao ti agtataeng iti pagayusan a labneng dagiti karayan nga agay-ayus iti Baybay Amianan ken sakupenna ti industrialisado unay a luglugar.[6]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ababaw nga epikontinental a baybay a kas ti agdama a Baybay Amianan ket adda dagitoy idin iti kontinental a samang ti Europa. Ti panagrengngat a nangporma ti akin-amianan apaset ti Taaw Atlantiko idi las-ud dagiti paset ti panawen ti Hurasiko ken Kretasiko, manipud idi agarup a 150 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ket nagpataud iti tektoniko nga isasalto idiay Is-isla Britanika.[7] Manipud idin, ti ababaw a baybay ket ganganin nga nagtultuloy nga adda iti nagbaetan dagiti nangato a Fennoscandia a kalasag aken ti Is-isla Britanika.[8] Daytoy taudan ti agdama a Baybay Amianan ket dimmakkelen ken bimmassit iti panagpadur-as iti eustatiko a lessaad ti baybay iti las-ud ti heolohiko a panawen. Sagpaminsan daytoy a naikonekta kadagiti sabali nga ababaw a baybay, kas ti baybay ti ngato ti Labneng ti Paris iti abagatan-laud, ti Baybay Paratetis iti abagatan-daya, wenno ti Taaw Tetis iti abagatan.[9] Idi las-ud ti Naladaw a Kretasiko, idi agarup a 85 a riwriw a tawtawen iti napalabas, amin iti moderno a nangruna a daga ti Europa malaksid ti Eskandinabia ket dagidi naiwarwaras nga isla. Babaen ti Nasapa nga Oligoseno, idi 34 aginggana ti 28 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti irurumsua ti Akinlaud ken Sentral nga Europa ket gangani nangisina ti Baybay Amianan manipud ti Taaaw Tetis, ken nagin-inut dagitoy a bimmassit ken nagbalin daytoy iti Mediteraneo idi ti Akin-abagatan nga Europa ken ti Abagatan a laud nga Asia ket nagablin a nagmaga a daga.[10] Thi Baybay Amianan ket nalappedan manipud ti Kanal Ingles babaen ti akikid a rangtay a daga aginggana idi daytoy ket nawasang babaen ti saan a basbassit ngem dua a katastropiko a layus idi baetan ti 450,000 ken 180,000 a tawtawen ti napalabas.[11][12] manipud idi rugi ti paset ti panawen ti Kuaternario idi agarup a 2.6 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ti eustatiko nga agpang ti lessaad ti baybay ket simmuek idi las-ud ti tunggal maysa a ppaset ti panaswen ti glasier ken kalpasanna ngimmato manen. Iti tunggal maysa a panawen a makaabot ti kalatakan a gay-at ti sabanas ti yelo, ti Baybay Amianan ket nagbalin a gangani a kompleto a nagmaga. Ti agdama nga aldaw nga aplaya a naporma kalpasan ti Kinaudi a Kangatuan a Glasier idi ti bayaby ket nangrugi a manglayus ti samang ti kontinente ti Europa.[13]
Idi 2006 adda nabirukan idi a tipping ti tulang bayat a nagkulukol iti lana idiay Baybay Amianan. Ti panangusig ket nangibaga a dayta ket Plateosaurus manipud idi 199 aginggana idi 216 a riwiriw a tawtawen iti napalabas. Daytoy idi ti kaunegan a posil ti dinausoro a nabirukan ken ti immuna para iti Norwega.[14]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d L.M.A. (1985). "Europe". Iti University of Chicago. Encyclopædia Britannica Macropædia. 18 (Maiak-15 nga ed.). Estados Unidos: Encyclopadia Britannica Inc. pp. 832–835. ISBN 0-85229-423-9.
- ^ a b c d Ripley, George; Charles Anderson Dana (1883). The American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge (Digitized 11 October 2007 by Google Books online). D. Appleton and company. p. 499. Naala idi 26 Disiembre 2008.
- ^ Helland-Hansen, Bjørn; Fridtjof Nansen (1909). "IV. The Basin of the Norwegian Sea". Report on Norwegian Fishery and Marine-Investigations Vol. 11 No. 2. Geofysisk Institutt. Naala idi 9 Enero 2009.
- ^ "About the North Sea: Key facts". Safety at Sea project: Norwegian Coastal Administration. 2008. Naala idi 2 Nobiembre 2008.
- ^ Ray, Alan; G. Carleton; Jerry McCormick-Ray (2004). Coastal-marine Conservation: Science and Policy (Digitized by Google Books online) (ilustrado nga ed.). Blackwell Publishing. p. 262. ISBN 0-632-05537-5. Naala idi 21 Enero 2009.
- ^ "Chapter 5: North Sea" (PDF). Environmental Guidebook on the Enclosed Coastal Seas of the World. International Center for the Environmental Management of Enclosed Coastal Seas. 2003. Naala idi 24 Nobiembre 2008.
- ^ Ziegler, P. A. (1975). "Geologic Evolution of North Sea and Its Tectonic Framework". AAPG Bulletin. 59. doi:10.1306/83D91F2E-16C7-11D7-8645000102C1865D.
- ^ See Ziegler (1990) or Glennie (1998) for the development of the paleogeography around the North Sea area from the Jurassic onwards
- ^ Torsvik, Trond H.; Daniel Carlos; Jon L. Mosar; Robin M. Cocks; Tarjei N. Malme (Nobiembre 2004). "Global reconstructions and North Atlantic paleogeography 440 Ma to Recen" (PDF). Naala idi 19 Nobiembre 2008.
- ^ Smith, A. G. (2004). Atlas of Mesozoic and Cenozoic Coastlines (Digitized by Google Books online). Cambridge University Press. pp. 27–38. ISBN 0-521-60287-4. Naala idi 24 Nobiembre 2008.
- ^ Gibbard, P. (19 Hulio 2007). "Palaeogeography: Europe cut adrift". Nature. 448 (7151): 259–60. Bibcode:2007Natur.448..259G. doi:10.1038/448259a. PMID 17637645. (Nasken ti Agrehistro)
- ^ Gupta, Sanjeev; Collier, Jenny S.; Palmer-Felgate, Andy; Potter, Graeme (2007). "Catastrophic flooding origin of shelf valley systems in the English Channel". Nature. 448 (7151): 342–5. Bibcode:2007Natur.448..342G. doi:10.1038/nature06018. PMID 17637667.
- ^ Sola, M. A.; D. Worsley, Muʼassasah al-Waṭanīyah lil-Nafṭ (2000). Geological Exploration in Murzuq Basin (Digitized by Google Books online). A contribution to IUGS/IAGC Global Geochemical Baselines. Elsevier Science B.V. ISBN 9780080532462. Naala idi 19 Nobiembre 2008.
- ^ Lindsey, Kyle (25 Abril 2006). "Dinosaur of the Deep". Paleontology Blog. Naala idi 23 Hunio 2013.
- "Baybay Amianan". Dagiti Ababa a Pangusig ti Pagilian. Administrasion ti Pakaammo ti Enerhia(EIA). Enero 2007. Naala idi 2008-01-23.
- "NORTH SEA FACTS". Nailian nga Instituto ti Belhika dagiti Masna a Siensia. Panangimaton a Paset dagiti Matematiko a Modelo ti Baybay Amianan. Naala idi 2009-02-15.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Starkey, David J.; Morten Hahn-Pedersen (2005). Bridging troubled waters: Conflict and co-operation in the North Sea Region since 1550. Esbjerg [Denmark]: Fiskeri-og Søfartsmuseets. ISBN 87-90982-30-4.
- Ilyina, Tatjana P (2007). The fate of persistent organic pollutants in the North Sea multiple year model simulations of [gamma]-HCH, [alpha]-HCH and PCB 153Tatjana P Ilyina;. Berlin ; New York: Springer. ISBN 978-3-540-68163-2.
- Karlsdóttir, Hrefna M. (2005). Fishing on common grounds: the consequences of unregulated fisheries of North Sea Herring in the postwar period. Göteborg: Ekonomisk-Historiska Inst., Göteborg Univ. ISBN 91-85196-62-2.
- Tiedeke, Thorsten; Werner Weiler (2007). North Sea coast: landscape panoramas. Nelson: NZ Visitor; Lancaster: Gazelle Drake Academic. ISBN 978-1-877339-65-3.
- Erik Thoen (2007). Rural history in the North Sea area: a state of the art (Middle Ages – beginning 20th century). Turnhout: Brepols. ISBN 978-2-503-51005-7.
- Waddington, Clive; Kristian Pedersen (2007). Mesolithic studies in the North Sea Basin and beyond: proceedings of a conference held at Newcastle in 2003. Oxford: Oxbow Books. ISBN 1-84217-224-7.
- Zeelenberg, Sjoerd (2005). Offshore wind energy in the North Sea Region: the state of affairs of offshore wind energy projects, national policies and economic, environmental and technological conditions in Denmark, Germany, The Netherlands, Belgium and the United Kingdom. Groningen: University of Groningen. OCLC 71640714.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Baybay Amianan iti Wikimedia Commons


text:
Kenya
Nagsasabtan: 1°N 38°E / 1°N 38°E
Ti Kenya ( /ˈkɛnjə/ wenno /ˈkiːnjə/), opisial a ti Republika ti Kenya, ket maysa a pagilian idiay Daya nga Aprika a naisanglad idiay ekuador. Adda ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, daytoy ket nabeddengan babaen ti Tanzania iti abagatan, ti Uganda iti laud, ti Abagatan a Sudan iti amianan a laud, ti Etiopia iti amianan ken ti Somalia iti amianan adaya. Ti Kenia ket adda ti kalawa ti daga iti 580,000 km2 ken ti populasion ti sumurok a 43 a riwriw nga agtataeng. Ti pagilian ket nainaganan manipud ti Bantay Kenya, ti maysa a nasingsangayan a dulon ken maikadua kadagiti kangatuan a tuktok ti bantay idiay Aprika. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Nairobi.
Ti Kenya ket adda ti napudot ken nadam-eg a klima iti igid ti aplayana ken ti Taaw Indiano, nga agbalbaliw ti nabaknang kadagiti kaatapan a karuotan a sabana nga agpauneg ti kadagaan a mapan idiay kapitolio. Ti Nairobi ket adda ti nalamiis a klima a lumamlamiis pay no umas-asideg idiay Bantay Kenya, nga adda dagiti tallo nga agtultuloy a gora ti niebe a tuktok. Ti napudot ken nadameg atropikal a klima ket gaparang manen iti kaunegan amapan idiay danaw Victoria, sakbay a mapan iti kalalainganna a kabakiran ken katurturodan a luglugar idiay lumaud a rehion. Dagiti rehion ti Amianan a Daya idiay igid ti pagbeddengan ti Somalia ken Etiopia ket namaga ken namaga bassit a luglugar nga adda kasla desierto a langa ti daga. Ti Danaw Victoria, ti maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong (kalpasan ti Danaw Superior idiay Estados Unidos ken Kanada) ken ti kadakkelan a tropikal a danaw iti lubong, ket mabirukan idiay abagatan a laud ken nakibinningayan ti Uganda ken Tanzania. Ti Kenia ket naindayegan para kadagiti safari ken dagiti reserba ti nadumaduma a kita ti kaatapan a kas ti Daya ken Laud a Nailian a Parke ti Tsavo, ti Maasai Mara, Nailian a Parke ti Nakuru, ken ti Nailian a Parke ti Aberdares.
Ti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika, a daytoy ket nakaikamengan ti Kenia, ket nakakitan kadagiti panagtaeng ti tao manipud idi paset ti panawen ti Akinbaba a Paleolitiko. Ti Bantu a panagpadakkel ket nakaabut ti lugar manipud idiay Laud-Tengnga nga Aprika babaen ti umuna a milenia AD, ken dagiti pagbeddengan ti moderno nga estado ket buklenna dagiti pagsasabtan ti Niger-Kongo, Nilo-Sahara ken Apro-Asiatiko nga etno-linguistiko a luglugar ti kontinentet, a mangaramid ti Kenia ti maysa nga adu ti kulturana a pagilian. Ti kaadda dagiti Europeano ken Arabo idiay Mombasa ket napetsaan manipud idi Nasapa a Moderno a paset ti panawen, ngem ti Europeano a panagsuksukisok iti kaunegan ket nangrugi laeng idi maika-19 a siglo. Ti Britaniko nga Imperio ket nangipatakder ti Protektorado ti Daya nga Aprika idi 1895, a naamammoan manipud idi 1920 a kas tiKenia Kolonia. Ti nawaya a Republika ti Keniaa ket nabangon idi Disiembre 1963. Kalpasan ti maysa a reperendum idi Agosto 2010 ken ti panakaampon ti maysa a baro a batay-linteg a nangsukat ti daan a tinawidan idi napawaya manipud ti Britaniko, ti Kenia tattan ket nabingbingay kadagitib 47 a kondado a nawaya manipud ti Nailian a gobierno ken agikedkedengda kadagiti pannakibiang a naibatay ti konsultasion ken panagtitinnulong. Dagiti kondado ket tinurayan babaen ti panagbutos kadagiti gobernador ken nawaya nga agtigtignay manipud ti sentro a gobierno idiay Nairobi.
Ti kapitolio, a Nairobi, ket isu ti rehional a sentro ti komersio. Ti ekonomia ti Kenya ket isu ti kadakkelan babaen ti GDP idiay Daya ken Tengnga nga Aprika.[6][7] Ti agrikultura ket isu ti nangruna a agpatpatrabaho ken ti pagilian ket tinawtawid nga agiluluas ti tsia ken kape, ken ti pay kinaudi dagiti nasadiwa a sabong idiay Europa. Ti serbisio nga industria ket maysa a nagruna a mangpatpatarya ti ekonomia. Ti Kenia ket maysa a kameng ti Komunidad ti Daya nga Aprika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Batay-linteg (2009) Art. 7 [Nailian, opisial ken dadduma pay a pagsasao] "(1) Ti nailian apagsasao ti Republika ket Kiswahili. (2) Dagiti opisial a pagsasao ti Republika ket ti Kiswahili ken Ingles. (3) Ti Estado ket Nasken a–-–- (a) mangipatakder ken agsalaknib ti dibersidad ti pagsasao ti tattao ti Kenya; ken (b) mangipatakder ti panagrang-ay ti panag-usar kadagiti patneng a pagsasao, ti Senial a pagsasao ti Kenia, Braille ken dagiti daddum apay a porma ti pannakisao ken dagiti teknolohia a maserrekan ti tattao nga adda dagiti disabilidad."
- ^ Kenya 2009 a Populasion ket pagtaengan a senso. knbs.or.ke
- ^ a b c d "Kenya". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 19 Abril 2012.
- ^ "Human Development Report 2014" (PDF). United Nations. 2014. Naala idi 26 Hulio 2014.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ti Etiopia a GDP a bileg ti panagggatang idi 2010: 86 bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 9 Abril 2012.
- ^ Ti Kenya a GDP a bileg ti panaggatang idi 2010: 66 Bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 9 Abril 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kenya iti Wikimedia Commons
- Gobierno
- Panakangiwat ti Gobierno Opisina ti Pannakangiwat ti Republika ti Kenya.
- Gobierno ti Kenia Opisial a sitio.
- Kenya
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Daya nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1963
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Chile
Nagsasabtan: 30°S 71°W / 30°S 71°W
Ti Chile (Espaniol: [ˈtʃile]), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Easter Island idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.
Ti namaga a Disierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw . Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.[7]
Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia.[8] Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "100 peso Coin". Central Bank of Chile. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 10 Mayo 2012. Naala idi 16 Septiembre 2012.
- ^ "CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO". POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012. National Statistics Institute (Chile). 4 Septiembre 2014. Naala idi 4 Septiembre 2014.
- ^ "Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929" (iti Espaniol). Emol. Naala idi 26 Pebrero 2014.
- ^ a b c d "Chile". International Monetary Fund web site. Oktubre 2014. Naala idi 24 Oktubre 2014.
- ^ "Society at a Glance : Social Indicators OECD" (PDF). OECD. Oktubre 2012. Naala idi 28 Oktubre 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile". United States Department of State. 16 Disiembre 2011.
- ^ "Chile". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 17 Pebrero 2014.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Simon Collier and William F. Sater, A History of Chile, 1808–1894, Cambridge University Press, 1996
- Paul W. Drake, and others., Chile: A Country Study, Library of Congress, 1994
- Luis Galdames, A History of Chile, University of North Carolina Press, 1941
- Brian Lovemen, Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism, 3rd ed., Oxford University Press, 2001
- John L. Rector, The History of Chile, Greenwood Press, 2003
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Chile iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chile manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website ti Chile
- Gobierno ti Chile
- Chile a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Chile manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Chile iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Bariweswes ti Chile manipud iti BBC News
- Mapmapa ti kalsada Chile, interaktibo
- Pakabuklan dagiti Estadistika ti Panagtagilako ti Chile iti Banko ti Lubong
- Wikimedia Atlas iti Chile
- Chile
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
- G15 a pagpagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1818
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Artropoda
Ti maysa nga artropoda ket maysa nga inbertebrata nga ayup nga adda ti maysa a akin-ruar a tultulang (akin-ruar a tultulang), ti napaset-pasetan a bagi, ken nasilpo-silpo nga ekstrimidad. Dagiti artropoda ken kamkameng iti pilo nga Artropoda (manipud ti Griego ἄpθpov árthron, "nagsilpuan", ken πoδός podós "saka", no pagtiponen ket kaibuksilanna ti "nasilpo-silpo a saka"), ken mangiraman kadagiti insekto, dagiti arachnida, ken dagiti crustacea. Dagiti Artropoda ket nailaslasin babaen kadagiti nagsilpo-sailpo a kameng ti bagi ken dagiti kutikula, a kaaduan kadagitoy ket naaramid iti a-kuitina; dagitoy a kutikula dagiti crustacea ket dagiti pay biomineralisado iti kalsio karbonato. Ti nasikkil a kutikula ket manglapped ti idadakkel, isunga dagiti artropoda ket kankanayon a sinuksukatan dagitoy babaen ti panaglupos. Ti plano ti bagi ti artropoda ket buklen dagiti naul-ulit a paset, a ti tunggal maysa ket adda iti maysa a paris dagiti ekstrimidad. Dagiti pannakaidumdumada ket nangpakabael kaniada nga agbalin kadagiti kaaduan a kamkameng ti sebbangan kadagiti amin a ekolohiko atimpuyogan kadagiti kaaduan nga enbironmento. Addaan dagitoy ti sumurok a maysa a riwriw a naipalplawag a sebbangan, a mangaramid kadagitoy ti ad-adu ngem 80% kadagiti amin a naipalawag a sibibiag a sebbangan ti ayup, nga adda kadagitoy ket, a saan a kasla kadagiti kaaduan nga ayup, ket narang-ayda kadagiti namaga nga enbironmento. Sumakop dagitoy iti kadakkel manipud ti mikroskopiko a plankton aginggana ti babassit a metro ti kaatiddog.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Garwood, R; Sutton, M (18 Pebrero 2012), "The enigmatic arthropod Camptophyllia" (PDF), Palaeontologia Electronica, 15 (2): 12, doi:10.1111/1475-4983.00174
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Artropoda iti Wikimedia Commons
- Dagiti Nasabidong nga Artropoda
- Arthropods - Artropoda


text:
Panaglalam-ek
Ti panaglalam-ek ket isu ti kalamiisan a tiempo iti tawen kadagiti polar a klima ken ti dagiti temperado a klima, ken nagbaetan daytoy ti otonio ken primabera. Ti panaglalam-ek ket patauden gapu ti adayo a pannakaiturong ti pagtayyekan ti Daga iti hemisperio manipud ti Init. Dagiti nadumaduma a kultura ket mangipalawagda kadagiti nadumaduma a petsa a kas ti rugi ti panaglalam-ek, ken adda met dagiti dadduma nga agusar iti panangipalawag a naibatay iti klima. No panaglalam-eken iti Akin-amianan a hemisperio kalgaw met iti Akin-abagatan a hemisperio, ken no baliktaden. Kadagiti adu a rehion, ti panaglalam-ek ket mainaig iti niebe ken dagiti agyelo a temperatura. Ti momento ti solstisio ti panaglalam-ek ket no ti kangato ti init a mainaig iti Amianan (wenno Abagatan) nga Ungto ket kaaduanna iti negatibo a pateg daytoy ket no ti init ket addaan iti kaadaywan iti baba ti horisonte a kas marukod manipud ti ungto). Dagiti petsa ti kasapaan nga ilelennek ken kabayagan nga ileleggak ti init iti ruar dagiti rehion ti polar ket agigiddiatda manipud ti petsa ti solstisio ti panaglalam-ek, nupay kasta, ken dagitoy ket agdepdepende iti latitud, gapu ti pagiddiatan iti solar nga aldaw kadagiti amin a paset ti tawen a patauden babaen ti immitlog a panagtayyek ti Daga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Rosenthal, Norman E. (1998). Winter Blues. New York: The Guilford Press. ISBN 1-57230-395-6
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Panaglalam-ek iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Panaglalam-ek iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Henero (biolohia)
Iti biolohia, ti henero (ad-adu ngem maysa: henera) ket maysa nga ababa nga agpang a taksonomiko a ranggo nga inus-usar iti biolohiko a pannakaidasig kadagiti sibibiag ken posil dagiti organismo, a daytoy ket kas pagarigan iti panangipalplawag babaen ti henero ken differentia. Ti henera ken dagiti nangatngato a taksonomiko nga agpang a kas dagiti pamilia ket inus-usar kadagiti biodibersidad a panagad-adal, a naisangsangayan kadagiti panagadal ti posil gaputa dagiti sebbanagn ket saanda a kanayon a maikedngan a managanan ken ti henera ken dagiti pamilia ket kadawyan nga adda ti atatiddog nga estratigrapiko a sakop ngem dagiti sebbangan.[1]
Ti termino ket nagtaud manipud ti Latin genus a ti kaibuksilanna ket "taudan, pamilia, kita, lalaki wenno babai",[2] kapadpada iti Griego: Yέvoς – genos, "puli, kapuonan, kabagian".[3]
Ti pakabuklan iti maysa a henero ket naikeddeng babaen ti maysa a taksonomo. Dagiti alagaden para iti henero a pannakaidasig ket saan a nainget a naikodigo, isunga dagiti nadumaduma a turay ket kankanayon nga agpataud dagiti nadumaduma a pannakaidasig para iti henera. Iti pagsisinnurotan iti dua a nagan a sistema ti pannakaidasig, ti henero ket nangatngato ngem dagiti sebbangan ken adad iti baba ti pamilia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sahney, S., Benton, M.J. ken ni Ferry, P.A. (2010). "Dagiti silpo a nagbaetan ti sangalubongan a taksonomiko a dibersidad, ekolohiko a dibersidad ken ti panagpadakkel dagiti bertabrata iti daga. Ti agiwarwarnak ken mannurat a ni Rikki Voluck ket kasisigud a nakapanunot iti daytoy kapanunotan iti maysa a biolohiko a henero bayat a nagad-adal kadagiti ekosistema idiay isla ti Haiti" (PDF). Biolohia a Sursurat. 6 (4): 544–547. PMC 2936204. PMID 20106856. doi:10.1098/rsbl.2009.1024.
- ^ Diksionario ti Merriam Webster
- ^ Genos, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego -Ingles a Leksikon, iti Perseus
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nomenclator Zoologicus: Pagsurotan kadagiti amina henero ken subhenero a nagnagan iti soolohiko a nomenklatura manipud idi 1758 agingana idi 2004.
- Fauna Europaea a Batayan ti Datos para iti Taksonomia


text:
Kultural a Rebolusion
Ti Kultural a Rebolusion ti Nalatak a Proletariano, wenno sapasap a naamammuan a kas ti Kultural a Rebolusion (Insik: 文化大革命; pinyin: Wénhuà Dàgémìng), ket maysa idi a sosial-politikal a tignay a napasamak idiay Republika ti Tattao ti Tsina manipud idi 1966 aginggana idi 1976. Daytoy ket inparugi babaen ni Mao Zedong, ti Mangipangulo idi ti Partido Komunista ti Tsina, ti naibagbaga a gandatna ket ti panangipatungpal ti komunismo iti pagilian babaen ti panagikkat ti kapitalista, tradisional ken dagiti kultural nga elemento ti Insik a kagimongan, ken ti panangipang-al ti Maoista nga ortodoksi iti kaunegan ti Partido. Tirebolusion ket nangmarka ti panagsubli ni Mao Zedong iti puesto ti turay kalpasan ti napaay a Nalatak a Panaglagto ti Masakbayan. Ti tignay ket politikal a nagpasardeng iti Tsina ken kaaduan a nakaapektar iti ekonomia ken sosial ti pagilian.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Li Peng, ti 'Mammarti ti Tiananmen,' ket 'Sisasagana a Matay' tapno Mapasardeng ti Riribok ti Estudiante". AsiaNews.it. 2003. Naal aidi Agosto 21, 2011.
- Barnouin, Barbara ken ni Yu Changgen. Zhou Enlai: Ti Politikal a Biag. Hong Kong: Insik nga UNibersidad ti Hong Kong, 2006. ISBN 962-996-280-2. Naala idi Marso 12, 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Kultural a Rebolusion iti Wikimedia Commons
- Encyclopædia Britannica. Ti Kultural a Rebolusion


text:
LYRIC
Missioneros Ni Jesus
Composed by: Joel Cortez 11-10-15
Init, bulan ken bituen lawag da awan umasping
Isut’ nagtindegan rayos ti pannacabalin
Isu ti timpuaran nadumaduma nga tallungading
Kadagiti ipasturan isu dat’ mamaglaing
Naparaburan nga ministros, impaay ni Apo Dios
Kadagiti paidalan isu da ti mangurnos
Sursuro nga naDiosan umayda ipagun-od
Kadagiti naicari nga isu da ti mangsurot
* Missioneros, Missioneros ni Jesus
Naaayat nga annac dagiti Cristianos
Missioneros, Missioneros ni Jesus
Natataraki nga soldado iti Dios
Nagbukar ti sangoanan agrikrikudos nga rayos
Nagduduma nga maris ti inna ibagbagnos
Maysa a kampilan nagdisso ket naiduyoc
Dagus nga nagparang naka-isem nga anghel ti Dios
Angeles iti Dios nabibileg nga protektores
Kadagiti mammadto, aktibo ken parlantes
Evangelistas man wenno dagiti kantores
Dagiti sao ti Dios ti inda ipalpalagip
Repeat *


text:
Agosto 19
Ti Agosto 19 ti maika-231 nga aldaw ti tawen (maika-232 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 134 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1878 – Manuel L. Quezon, maika-2 a Presidente ti Filipinas (pimmusay 1944)
- 1922 – Stephen Wurm, naiyanak idiay Hungaria nga Australiano a lingguista (pimmusay 2001)
- 1946 – Bill Clinton, maika-42 presidente iti Estados Unidos


text:
Protina
Dagiti protina ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula a buklen iti maysa wenno ad-adu a kawar dagiti amino asido. Dagiti protina ket agaramid kadagiti adu nga annong kadagiti kaunegan ti sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkatalisado kadagiti metaboliko a reaksion, panangipada ti DNA, panagsungbat iti panagparugso, ken ti panangipan kadagiti molekula manipud iti maysa a lokasion iti sabalia. Dagiti protina ket maigiddiat manipud iti tunggal maysa a kangrunaan dagiti panagsisinnarunoda kadagiti amino asido, a diktaran babaen ti nukleo asido a panagsisinnaruno dagiti bukodda a gene, ken kadawyan a pagbanagan iti panagkulpi ti protina kadagiti naisangayan nga tallo a dimension nga estruktura a mangikeddeng ti aktibidadna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Branden C, Tooze J (1999). Pangyuna iti Estruktura ti Protina. New York: Garland Pub. ISBN 0-8153-2305-0.
- Murray RF; Harper HW; Granner DK; Mayes PA; Rodwell VW (2006). Nailustrado a Biolomika ti Harper. New York: Lange Medical Books/McGraw-Hill. ISBN 0-07-146197-3.
- Van Holde KE, Mathews CK (1996). Biokimika. Menlo Park, California: Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc. ISBN 0-8053-3931-0.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Dagiti protina iti Wikimedia Commons


text:
Dagiti kanton ti Suisa
Dagiti 26 a kanton ti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estado iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado[1] nga adda dagiti kabukbukodanda a pagbeddengan, buyot ken kuarta manipud iti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton ti Jura, a datoy ket simmina manipud iti Kanton ti Berna idi 1979.[2]
Ti nagan ket naala manipud iti Pranses a balikas a canton a kayatna a sawen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagiti innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499.[3] Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.
Batay linteg[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tunggal maysa a kanton ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte.[4] Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.[5] Para kadagiti nagan ti inatituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagiti kanton ti Suisa.
Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg.[4] Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparuar kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud iti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud iti 15,471 aginggana ti 1,244,400.
Dagus a demokrasia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.
Listaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.[1]
Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton ti Schwyz.
Dagiti gudua a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]
Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: Halbkanton, Pranses: demi-canton, Italiano: semicantone), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.
Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":
DagitiTattao ken dagiti Kanton ti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Kompederasion.— Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Kompederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)[17]
Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton ti tunggal maysa kaniada.[18] Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Kompederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",[19] a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".[20] Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua a kanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panag-usar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".[21]
Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:[22]
- Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
- Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a saoen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.[23]
Dagiti rason para iti pannakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua a kanton ket agdumaduma:
- Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a konpederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud iti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".[24][25]
- Ti kanton ti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597:[26] Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).
- Ti kanton ti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:[27] Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.
Nagnagan dagiti nailian a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)
Panangawat dagiti baro a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Kompederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
- ^ manipud idi 5 Abril 2009[pabaroen]
- ^ km²
- ^ Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
- ^ Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz". Naiyarkibo manipud iti kasisigud (Microsoft Excel) idi 11 Hunio 2008. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
- ^ Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti kanton, Iti Daan a Kompederasion aginggana idi 1798 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Jura (Canton) iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ "Suisa". Encyclopædia Britannica. 26. 1911. p. 251. Naala idi 2008-11-11.
- ^ a b Dagiti kanton, Iti Pederal nga Estado manipud idi 1848 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008
- ^ a b c d nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Kompederasion).
- ^ paset iti Basel aginggana idi 1833/1999
- ^ a b paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999
- ^ Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton ti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton ti Linth.
- ^ Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton ti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga.
- ^ kaabay ti kanton ti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio.
- ^ naitiptipon dagiti dati a kanton ti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien.
- ^ Tignay iti Mamagkappia, dati a Kanton ti Léman.
- ^ Restorasion, dati a ti Simplon département
- ^ tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857.
- ^ nakisinnina manipud iti Berna
- ^ Pederal a Batay-linteg iti Susiso a Kompederasion iti 18 Abril 1999, SR/RS 101 (E·D·F·I), art. 1 (E·D·F·I)
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966.
- ^ Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton ti Jura idi 1978.
- ^ Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874, Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848 (iti Aleman); patarus ti mannurat.
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963
- ^ Häfelin, N 963, 967
- ^ Häfelin, N 950
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291 sur Cliotexte
- ^ Réforme catholique, Contre-Réforme et scission Article du dictionnaire historique de la Suisse
- ^ De la République helvétique à la division du canton (1798–1833) Article du dictionnaire historique de la Suisse
- Ehrenzeller, Bernhard; Mastronardi, Philipp; Schweizer, Rainer J.; Vallenderfirst=, Klaus A. (2002). Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar. ISBN 3-905455-70-6. (iti Aleman). Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
- Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008). Schweizerisches Bundesstaatsrecht (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0. Nadakamat a kas ti Häfelin.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Dagiti kanton ti Suisa iti Wikimedia Commons
- Swissworld.org – Dagiti kanton ti Suisa
- GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
- Badac – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)


text:
Tukak
Dagiti tukak ket dagiti naidumdumaan ken kaaduan a grupo ti mangmangan ti karne iti ababa a bagi, dagiti awan ipus nga ampibia a buklen dagiti urnos ti Anura (Taga-ugma a Griego an-, awan + oura, ipus). Ti kaduogan a posil ti "proto-tukak" ket nagparang idi nasap a Triasiko iti Madagascar, ngem ti molekular a pagorasan a panangipetsa ket mangisingasing a dagiti taudanda ket mabalin nga amabot iti Permiano, 265 a riwriw a tawtawen iti napalabas. Dagiti tukak ket nawatwatda a naiwarwaras, sumakopda manipud kadagiti rehion ti tropiko aginggana iti subartiko, ngem ti kaaduan a konsetrasion iti dibersidad ti sebbangan ket mabirukan kadagiti tropgcal a katuduan a bakir. TAdda dagiti agarup a 4,800 a nairehistro a sebbangan, a pakaibilangan dagiti sumurok a 85% iti sibibiag a sebbangan ti ampibia. Dagitoy pay ket maysa kadagiti kaaduan nga urnos ti bertebrata.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Tukak iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Dagiti tukak iti Wikiquote (iti Ingles)
- AmphibiaWeb


text:
Amianan nga Aprika
Ti Amianan nga Aprika wenno Akin-amianan nga Aprika iket ti akin-amianan unay a rehion ti Aprika. No maipapan iti heograpia iti politika, ti panangipalawag ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti Akin-amianan nga Aprika ket mangiraman kadagiti walo a pagilian wenno terteritorio; ti Arhelia, Ehipto, Libya, Mali, Morocco, Sudan, Tunisia.[1] Algeria, Morocco, Tunisia, Libya and often Mauritania[2] ken ti Akinlaud a Sahara ken dagiti Magreb, bayat a ti Ehipto ken Sudan ket mangbukel ti Ginget Nilo (nanaganna manipud ti Karayan Nilo, nga addaan kadagiti dua a tributario; ti Puraw Nilo ken Asul Nilo). Ti Ehipto ket transkontinental a pagilian gapu ti Peninsula Sinai, a heograpiko a mabirukan iti Laud nga Asia. Ti Amianan nga Aprika ket mangiraman pay kadagiti dadduma a tagikua ti Espania (Ceuta ken Melilla ken dagiti bassit-usit nga isla ti Espania iti labes ti baybay ti Morocco). Ti Is-isla Kanaria ken ti Portuges nga Is-isla Madeira, idiay Amianan a Taaw Atlantiko iti amianan a laud ti nangruna a daga ti Aprikano, ket sagpaminsan pay a nairamraman iti panangikeddeng iti rehion.[3]
Ti pannakaigiddiat ti nagbaetan ti Amianan nga Aprika ken ti kaaduan ti Sub-Sahara nga Aprika ket historikal ken ekolohiko a nangruna gapu ti epektibo a napartuat a bangen babaen ti Desierto ti Sahara para iti kaaduan iti moderno a pakasaritaan. Manipud idi 3500 BCE, kalpasan ti kellaat a panagbalin a desierto ti Sahara gapu ti nagin-inut a panagbalbaliw ti panagtayyek ti Daga, daytoy a bangen ket kultural a nangisina ti Amianan manipud ti amin a paset ti kontinente.[4] Idi dagiti aglaylayag a sibilisasion dagiti Penisio, Griego, Romano, Muslim ken dadduma pay ket nangipalaka ti komunikasion ken ti panagakar iti ballasiw ti Baybay Mediteraneo, dagiti kultura ti Amianan nga Aprika ket nagbalinda nga asasideg a naisilpo iti Akin-abagatan a laud nga Asia ken ti Europa ngem ti Sub-Sahara nga Aprika. Adu pay ti impluensia ti Islam iti lugar, ken ti Amianan nga Aprika ket nangruna a paset ti Islamiko a lubong.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ According to UN country classification here: http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm. The disputed territory of Western Sahara (formerly Spanish Sahara) is mostly administered by Morocco; the Polisario The term "North Africa" is thought to be a racist term because it divides Africa from its original people. Since there is currently an influx of Arabs in North Africa, many people think that the original people of North Africa are Arab, but in fact are African or Black. Front claims the territory in militating for the establishment of an independent republic, and exercises limited control over rump border territories.
- ^ Mohamed Branine, Managing Across Cultures: Concepts, Policies and Practices (2011), - p. 437, books.google.com/books?isbn=1849207291: "The Magrebian countries or the Arab countries of western North Africa (Algeria, Libya, Mauritania, Morocco and Tunisia)..."
- ^ Revisions to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity
- ^ "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks". Science Daily. 1999-07-12. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2013-10-29.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Amianan nga Aprika iti Wikimedia Commons
- Dagiti Karbenagn ti Tao para iti Indihenio a Tattao
- Klima ti Amianan nga Aprika
- Damdamag ti Amianan nga Aprika ken dagiti panagusig
- Interaktibo a Mapa ti Aprika


text:
Olimpiada
Ti Olimpiada wenno dagiti Olimpiada nga Ay-ayam (Pranses: les Jeux olympiques) (JO)[1], daytoy ket maysa a kangrunaan nga internasional a mapagteng a mangilanga dagiti kalgaw ken panaglalam-ek nga ay-ayam, nga adda dagiti rib-ribu nga atleta a makibinglay kadagiti nadumaduma a salisal. Dagiti Olimpiada nga Ay-ayam ket naipammategan a kas ti kangrunaan a salisal dagiti ay-ayam iti lubong nga adda dagiti sumurok a 200 a pagilian a makibinglay.[2] Dagiti Ay-ayam ket agdama a maitenggel iti tunggal dua a tawen, a ti Kalgaw ken Panaglalam-ek nga Olimpiada agsinnublatda, nupay ngarud dagitoy ket mapasamak iti tunggal uppat a taw-tawen iti uneg ti bukodda a naisangayan panawen dagiti ay-ayam. Kasisigud a, ti Taga-ugma nga Olimpiada ket natenggel dagitoy idiay Olimpia, Gresia, manipud idi maika-8 a siglo BC aginggana idi maika-4 a siglo AD. Ni Baron Pierre de Coubertin ket isu ti nagipatakder ti Komite ti Internasional nga Olimpiada (IOC) idi 1894. Manipud idin ti IOC ket nagbalin nga isu ti nangituray a bagi iti Olimpiada a Tignay, a ti patakderna ken dagiti inararamid ket naipalpalawagan babaen ti Olimpiada a Dokumento ti linteg.
Ti ebolusion iti Olimpiada a Tignay idi panawen ti maika-20 ken maika-21 a siglo ket nagbanagan kadagiti nadumaduma a panagbalnaliw kadagiti Olimpiada nga Ay-ayam. Adda kadagitoy a naipagisu ket mairaman ti panagpartuat kadagiti yelo ken panaglalam-ek nga ay-ayam, dagiti Paralimpiko nga Ay-ayam para kadagiti atleta a pilay, ken ti Kinaagtutubo nga Olimpiada para kadagiti kinaagtutubo nga atleta. Ti IOC ket nagampon kadagiti nadumaduma nga ekonomia, politikal, ken teknolohikal a kinapudno iti maika-20 a siglo. A kas ti nagbanagan daytoy, ti Olimpiada ket nagbaliw manipud puro nga agdadamo, a kas naipanunutan ni Coubertin, tapno makapabael ti panagbinglay dagiti propesional nga atleta. Ti panagerang-rang-ay ti kinapangruna iti masa a midia ket nakapartuat kadagiti banag a panagtged ti korporatibo ken panaka-komersio dagiti Ay-ayam. Dagiti Sangalubongan a Gubat ket nagbanagan ti panaka-ukasen dagiti 1916, 1940, ken 1944 nga Ay-ayam. Dagiti dakkel a panagiwelga idi panawen ti Nalamiis a Gubat ket nagipatingga ti panagibinglay kadagiti 1980 ken 1984 nga Ay-ayam.
Buklen ti Olimpiada a Tignay dagiti internasional a pederasino ti ay-ayam (IFs), Komite ti Nailian nga Olimpiada (NOCs), ken dagiti agur-urnos a komite para kadagiti tunggal maysa a naisangayan nga Olimpiada nga Ay-ayam. A kas ti mangikeddeng a bagi, ti IOC ket akinrebbeng para iti panagpili ti siudad a mangsangaili para kadagiti tunggal maysa nga Olimpiada nga Ay-ayam. Ti mangsangaili a siudad ket akinrebbeng para iti panagurnos ken mangibayad ti rambakan dagiti Ay-ayam a maitunos iti kaunegan ti Olimpiada a Dokumento ti linteg. Ti Olimpiada a programa, a binuklan dagiti ay-ayam a maisalisal kadagiti Ay-ayam, ket panggepen pay babaen ti IOC. Ti rambakan dagiti Ay-ayam ket sakupenna dagiti adu a ritos ken dagiti simbolo, a kas ti Olimpiada a wagayway ken panagsilaw, ken dagiti pay pananglukat ken panangriket a seremonia. Sumurok a 13,000 nga atleta ti makisalisal iti Kalgaw ken Panaglalam-ek nga Olimpiada kadagiti 33 a nadumaduma nga ay-ayam ken dagiti gangani a 400 a mapaspasamak. Dagiti umuna, maikadua, ken maikatlo a a malpas kadgiti tunggal maysa a pasamak a makaawat kadagiti Olimpiada a medalia; balitok, pirak, ken gambang.
Dagiti Ay-ayam ket dimakkelda unayen a gangani a naiprepresenta ti tunggal maysa a pagilian. Iti kastoy a panagrang-ay ket nagpartuat kadagiti nadumaduma a panagkarit, a mairaman dagiti panagiwelga, panaggamut, panagpasusukan dagiti opisial, ken ti terorismo. Iti tunggal dua a tawen, ti Olimpiada ken ti panakailatakanna ti midia ket mangpakabael kadagiti di-amammo nga atleta iti gundaway a makaala iti nailian, ken iti naisangayan a kaso, internasional a pammadayaw. Dagiti Ay-ayam ket mangbukel iti maysa a kangrunaaan nga opurtunidad para iti mangsangili a siudad ken pagilian iti mangipakita kaniana iti lubong.
Taga-ugma nga Olimpiada[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti taga-ugma nga Olimpiada nga ay-yam ket dagiti serie dagiti salisal a natengngel ti nagbaetan dagiti representatibo dagiti nadumaduma a siudad-estado ken pagarian manipud ti Taga-ugma a Gresia, a nangnagruna a nangilanga dagiti atletiko ngem dagiti pay bakal ken dagiti panaglumba ti kalesa a paspasamak. Iti panawen dagiti Olimpiada nga ay-ayam dagiti amain a panagsagsagaba dagiti sumuppiat a makibingbinglay a siudad-estado ket naitongtongkua aginggana ti panakalippas dagiti ay-ayam.[3] Ti nagtaudan dagitoy nga Olimpiada ket namortahan ti misterio ken dagiti sarsarita.[4] Maysa kadagiti kalatakan a mitolohia inagananna ni Herakles ken ti amana ani Zeus a kas dagiti nagtaudan dagiti Ay-ayam.[5][6][7] Segun dagiti sarsarita, ni Herakles ket isu ti immuna a timmawag kadagiti Ay-ayam iti " Olimpiada" ket nagipatakder kadagiti annawid ti panagtengngel kadagitoy iti tunggal uppat a tawen.[8] Dagiti sarsarita ket agtultuloy a kalpasan ti panakakompleto ni Herakles kadagiti sangapulo ket dua nga ob-obra, inpatakderna ti Olimpiko nga estadio a kas pammadayaw kenni Zeus. Ti sumaganad a panakalpas daytoy, isu ket nagna iti nalinteg a linia dagiti 200 nga agpang ken tinawagna daytoy a kaadayo iti maysa a "stadion" (Griego: σtάδιov, Latin: estadio, "entablado"), a iti kalpasan daytoy ket nagbalin a ti paset ti kaadayo. Ti maysa pay a mitolohia ket maikadua kadagiti immuna nga Ay-ayam iti taga-ugma a Griego a konsepto iti Olimpiko a panagsardeng ti panagdangadang (ἐkexeιpίa, ekecheiria).[9] Ti kaaduan a nawawat a petsa para iti panakapartuat iti Taga-ugma nga Olimpiada ket idi 776 BC; naibatay daytoy kadagiti naisuratan, a nabirukan idiay Olimpia, kadagiti nangabak iti lumba ti panagtaray a natengngel iti tunggal uppat a tawen a nangrugi idi 776 BC.[10] Dagiti Taga-ugma nga Ay-ayam ket mangipabuya kadagiti panagtartaray a paspasamak, a pentatlon (a buklen dagiti panaglagto a paspasamak, panagibakal ti disko ken habalina, taray a lumba ken gabbo), boksing, gabbo, pankration, ken dagiti maipappan ti kabalio a paspasamak.[11][12] Ti tinawtawid ket agibagbaga a ni Coroebus,ti maysa a kusinero manipud ti siudad iti Elis, ket isu ti immuna a kampion iti Olimpiada.[13]
Ti Olimpiada ket kamasapulan a pangrunaan ti relihion, a mangipabbabuya kadagiti ay-yam a paspasamak a maikumaduaan dagiti ritos a sakripisio a mangpammadayaw kenni Zeus (a ti nadayag nga estatua babaen ni Pidias ketnakatakder idiay templona idiay Olimpia) ken ni Pelops, ti nasantuan a bannuar ken mitiko nga ari iti Olimpia. Ni Pelops ket maysa idi a nadayag para iti pannakilumbana iti kalesa kenni Ari Oenomaus iti Pisatis.[14] Dagiti nangabak kadagit paspasamak ket nasiddaawan ken nainmortalisado kadagiti daniw ken dagiti estatua.[15] Dagiti Ay-ayam ket natengngel iti tunggal uppat a tawen, ken daytoy a paset ti panawen, ket makunkuna a dagiti Ismo nga Ay-ayam.[16]
Ti Olimpiada ket nakaabo ti pantok idi maika-6 ken maika-5 a siglo BC, ngem daytoy ket nagin-inut a naapday ti kinapangruna a kas dagiti Romano ket nakaalada kadagiti bileg ken impluensia idiay Gresia. Awan dagiti konsenso ti opisial a panakagibus dagiti Ay-ayam, ti kadawyan a kaaduan a petsa let idi 393 AD, idi tiemperador a ni Teodosio I a nagirangarang a maikkat amin dagiti pagano a kulto ken panagsansanay.[17] Ti maysa pay a petsa ket nadakamat ket idi 426 AD, a ti simmaruno kaniana a ni Teodosio II ket nagbilin ti panagdadael kadagiti amin a Griego a templo.[18] Kalpasan ti panakaapday ti Olimpiada, dagitoy ket saanen a natengngel aginggana idi kaladawan ti maika-19 a siglo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Pranses ken Ingles ket isu dagitoy ti opisial a pagsasao para iti Olimpiada.", [1]."(..)
- ^ "Sapasap a pangkita dagiti Olimpiada nga Ay-ayam". Encyclopædia Britannica. Naala idi 2008-06-04.
- ^ Swaddling, Judith (2000). Dagiti Taga-ugma nga Olimpiáda nga Ay-ayam (2 nga ed.). Austin: Unibersidad iti Texas a Pagmalditan. p. 54. ISBN 0-292-70373-2. OCLC 10759486. Naala idi Hunio 6, 2009.
- ^ Young (2004), p. 12
- ^ Pausanias, "Elis 1", VII, p. 7, 9, 10; Pindar, "Olimpiko 10", pp. 24–77
- ^ Richardson (1997), p. 227
- ^ Young (2004), pp. 12–13
- ^ Pausanias, "Elis 1", VII, p. 9; Pindar, "Olimpiko 10", pp. 24–77
- ^ Spivey (2004), pp. 229–230
- ^ "Olimpiáda nga Ay-ayam" (nasken ti agrehistro). Encyclopædia Britannica. Naala idi 2009-04-29.
- ^ Crowther (2007) pp. 59–61
- ^ "Dagiti Paspasamak ti Taga-ugma nga Olimpiáda". Ti Perseus a Gandat iti Unibersidad ti Tufts. Naala idi 2009-04-29.
- ^ Golden (2009), p. 24
- ^ Burkert (1983), p. 95
- ^ Swadling (1999), pp. 90–93
- ^ Olimpiáda a Museo, "Ti Olimpiada" iti Taga-ugma, p. 2
- ^ Nupay kasta, ti linteg ni Teodosio ket saan a naglaon ti naisangyan a reperensia iti Olimpia (Crowther (2007), p. 54).
- ^ Crowther (2007), p. 54


text:
Bakteria
Dagiti bacteria (singular: bacterium) ket maysa a dakkel a grupo dagiti nabiag nga organismo. Kaaduan ket microscopic ken unicellular, addaan iti agpapada a gagangay nga estruktura ti selula nga awanan iti cell nucleus, ken organelles a kas iti mitochondria ken chloroplasts. Dagiti bacteria ket prokaryotes, a maiduma kadagiti organismo nga addaan iti complex cells a maawagan eukaryote. Ti termino a "bacteria" ket mayaplikar a nadumaduma iti amin a prokaryotes wenno iti dakkel a grupoda a maaw-awagan iti eubacteria, depende kadagiti idea maipapan kadagiti panagkakanaigda. Iti Wikipedia, ti "bacteria" ket maaramat kas pangdakamat iti eubacteria.
Dagiti bacteria iti kaaduan nga organismo it lubong, makita iti daga, danum, angin, ken kas sibibiag iti uneg ti nadumaduma nga ayup, mula, ken agsasabali nga organismo. Adu iti napeggad a makasakit. Kaaduan ken babassit unay, kas 0.5-5.0 um iti kaatidogan, ngem adda met dagiti higante kasla iti Thiomargarita namibiensis ken Epulopiscium fishelsoni nga mabalinna labsan iti 0.5 mm.


text:
Enerhia
Iti pisika, ti enerhia ket isu ti saan a dagus a napalpaliiw a kaadu manipud kadagiti adu a porma, a kas ti kinetiko nga enerhia, makapataud nga enerhia, naraniag nga enerhia, ken dagiti dadduma pay; a nailista iti pakabuklan iti daytoy nga artikulo. Daytoy ket maysa a nangruna a topiko iti siensia ken teknolohia ken daytoy nga artikulo ket mangted iti pakabuklan kadagiti nangruna nga aspetona, ken mangited kadagiti adu a naisangayan nga artkulo a maipanggep iti enerhia ken dagiti nadumaduma a porma ken dagiti konteksto.
Ti saludsod ket "ania kadi ti enerhia?" daytoy ket narigat a masungbatan iti maysa a nalaka, iti waya a nalaka maawatan, urayno ti enerhia ket mabalin a maingetan a maipalawag iti teoretikal a pisika. Kadagiti balikas ni Richard Feynman, "Daytoy ket importante a ibanagan a ti pisika tatta nga aldaw, awanantayo ti pannakaammo no ania ti enerhia. Awanantayo iti maysa a ladawan kadagiti bassit a banag iti maysa a depinitibo a kaadu."[1]
Nupay kasta, daytoy ket nalawag a ti enerhia ket kankanayon a kammasapulan para kadagiti panagaramid ti mekanikal nga obra, ken ti konsepto ket adda ti nalatak a kinapangruna iti masna a siensia. Dagiti masna a batayan a paset a pakairukodan ti enerhia ket dagiti inus-usar para iti mekanikal nga obra; dagitoy ket kankanayonda a kapadpada iti paset ti puersa a maipaadu babaen ti paset ti kaatiddog. Dagiti sabali pay a kapadpada a paset ti enerhia ket dagiti masa a paset a maipaadu babaen dagiti kapardas ti paset a naikuadrado.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Richard Feynman, kadagiti Lektura ni Feynman iti Pisika (1964) Tomo I, 4-1
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alekseev, G. N. (1986). Enerhia ken Entropia. Moscow: Mir Publishers.
- Crowell, Benjamin (2011) [2003]. Light and Matter. Fullerton, CA: Lawag ken Banag.
- Ross, John S. (23 Abril 2002). "Obra, Bileg, Kinetiko nga Enerhia" (PDF). Project PHYSNET. Estado nga Unibersidad ti Michigan.
- Smil, Vaclav (2008). Enerhia iti katutubo ken kagimongan: sapasap nga enerhetiko dagiti narikut a sistema. Cambridge, USA: MIT Press. ISBN 0-262-19565-8.
- Walding, Richard; Rapkins, Greg; Rossiter, Glenn (1999-11-01). New Century Senior Physics. Melbourne, Australia: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-551084-4.


text:
Szczecin
Ti Szczecin ket maysa a siudad iti distrito ti Szczecin, idiay Zachodniopomorskie, Polonia. Mabirukan daytoy iti agarup a 130 km (81 mi) iti abagatan ti Berlin, idiay karayan Odra. Daytoy a siudad ket addaan kadagiti 407,180 nga agtataeng (manipud idi 2014).
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Piramida dagiti agtataeng iti Szczecin babaen ti tawen manipud idi 2014 (kanigid babbai, kanawan lallaki).
Pakasaritaan ti populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Szczecin iti Wikimedia Commons
- Opisial a website ti Siudad ti Szczecin
- Opisial a website ti Opisina ti Szczecin
- Birtual a panagpasiar iti Szczecinie


text:
Instrumento ti musika
Ti instrumento ti musika ket aruaten a napartuat wenno naampon tapno agaramid kadagiti uni ti musika. Iti pamunganayan, atianiaman a banag nga agpataud ti uni ket mabalin nga instrumento ti musika ken daytoy ket panggep a ti banag ket agbalinen nga instrumento ti musika. Ti pakasaritaan ti instrumento ti musika ket nangrugrugi idin kadagiti punganayan ti kultura ti tao. Dagiti nasap anga instrumento ti musika ket mabalin a naus-usar idi kadagiti rito: a kas ti trumpeta tapno mangisenial ti balligi ti pananganup, wenno ti tambor iti relihioso a seremonia. Dagiti kultura ket kanungpalanda a nagparang-ay ti komposision ken panagpabuya kadagiti melodia para iti panagpalplaliwa. Dagiti instrumento ti musika ket nagbalbaliwda kadagiti addang ti nagbalbaliw a pannakaipakat.
Ti petsa ket taudan ti immuna nga aruaten a naikeddeng anga instrumento ti musika ket naisuppiatan. Ti kaduogan a banag nga intudtudo dagiti dadduma nga eskular a kas instrumento ti musika,ket ti simple a pluta, a napetsaan manipud idi 67,000 a tawtawen. Adda met dagiti konsenso a nangipetsa kadagiti nasapa a pluta iti agarup 37,000 a tawtawen.Nupay kasta, kaaduan dagiti historiador ket namatmatida a ti panangikeddeng ti naisangayan a panawen ti inbension ti instrumento ti musika ket imposible gapu ti suhetibidad ti pannakaipalawag ken ti relatibo nga instabilidad dagiti materiales a nakaaramidanda. Adu kadagiti nasapa nga instrumento ti musika ket naaramid manipud kadagiti kudil ti ayup, tulang, kayo, aken dagiti dadduma pay a saan nga agpaut a materiales.
Dagiti instrumento ti musika ket nawaya a naparang-ay kadagiti adu a matagtagitao a rehion iti lubong. Nupay kasta, ti pannakaiyasideg kadagiti sibilisasion ket taudan ti napardas a pannakaiwaras ken pannakaammpon kadagiti kaaduan nga instrumento kadagiti adayo a lugar manipud ti nagtaudanda. Babaen ti Tengnga a Panpanawen, dagiti instrumento manipud ti Mesopotamia ket addan idi diay Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti Europeano ket nagay-ayam kadagit instrumento manipud idiay Amianan nga Aprika. Ti panagparang-ay idiay Kaamerikaan ket napasamak iti nabunbuntog nga addang, ngem dagiti kultura iti Amianan, Tengnga, ken Abagatan nga Amerika ket nakibinbinningayda kadagiti instrumento. Babaen idi 1400,ti intrumento ti musika ket nabuntog a nagparang-ay kadagiti adu a lugar ket kaaduan idi babaen ti Occidente.
Ti pannakaidasig ti instrumento ti musika ket disiplina met daytoy, ken adu kadagiti sistema ti naus-usaren kadagiti napalabas a panawen. Dagiti instrumento ket mabalin a maidasig babaen ti ti epektibo a sakupdae, ti materiales a nakaramidanda, ti kadakkelda, kdpy. Nupay kasta, ti sapasap ket kaaduan nga akademiko a pamay-an, ti Hornbostel-Sachs, ket agus-usar kadagiti pamay-an babaen ti panagpataudda ti uni. Ti akademiko a panagadal kadagiti instrumento ti musika ket tinawtawagan ti organolohia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Instrumento ti musika iti Wikimedia Commons


text:
1947
Ti tawen idi 1947 ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles (iparang ti silpo ti napno a kalendario) iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E).
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 31 – Nagturay dagiti komunista idiay Polonia.
- Pebrero 23 – Napundar ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO).
- Marso 1 – Nangrugi a nagtignay ti Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan.
- Mayo 22 – Nagrugi ti Nalamiis a Gubat.
- Agosto 31 – Nagturay dagiti komunista idiay Hungaria.
- Septiembre 30 – Timmipon ti Pakistan ken Yemen iti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 8 – David Bowie, Ingles a kumakanta (pimmusay 2016)
- Enero 23 – Megawati Sukarnoputri, dati a Presidente ti Indonesia
- Pebrero 4 – Dan Quayle, maika-44 a Bise Presidente iti Estados Unidos
- Marso 12 – Mitt Romney, Amerikano a negosiante, politiko (Gobernador ti Massachusetts) ken kandidato ti presidente (2012)
- Abril 5 – Gloria Macapagal-Arroyo, maika-14 a Presidente ti Filipinas
- Abril 11 – Felicito Payumo, politiko manipud iti Filipinas
- Hulio 20 – Carlos Santana, naiyanak idiay Mehiko a gitarista ti rock
- Oktubre 26 – Hillary Rodham Clinton, Amerikana a politiko, dati nga Umuna a Balasang ti Estados Unidos, Senador manipud iti New York, Sekretario ti Estado ti Estados Unidos
- Oktubre 29 – Richard Dreyfuss, Amerikano nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 4 – Max Planck, Aleman a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1858)
- Abril 7 – Henry Ford, Amerikano nga industrialista (naipasngay 1863)
- Mayo 20 – Philipp Lenard, Austriano a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1862)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1947 iti Wikimedia Commons


text:
Bakir
Ti bakir wenno kabakiran, ket maysa a lugar nga addaan iti nasamek a kaykayo. Kasla dagiti siudad, daytoy ket segun kadagiti nadumaduma a panangipalpalawag iti kultura, no ania iti maikeddeng a bakir ket adu ti pagdumadumaanna iti kadakkel ken adda dagiti nadumaduma a pannakaidasig segun no kasano ti nakaibuklan ti bakir.[1] Ti bakir ket kadawyan a ti maysa a lugar nga adu ti kayona ngem ti ania man a natayag a nasamek iti mulmula ket mabalin a maipanunotan a bakir, uray dagiti adda iti sirok ti danum a kas dagiti bakir ti kelp, wenno ti saan a mula a kas ti fungi,[2] ken bakteria. Dagiti bakir ti kayo ket abbonganna ti agarup a 9.4 porsiento iti rabaw ti Daga (wenno 30 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga), urayno idi ket ad-adu ti inabbonganda (agarup a 50 porsiento iti dagup a kadakkel ti daga). Dagityo ket agannongda a kas dagiti pagtaengan para kadagiti organismo, mangtimbeng ti hidrolohiko a panagayus, ken mangkonserba iti daga, a mangbukel daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan nga aspeto iti biospera.
Ti kadawyan a bakir ti kayo ket buklen iti ngato a balawbaw (balawbaw wenno akin-ngato a tuon ti kayo) ken ti sub-boske. Ti sub-boske ket kaaduan pay a nabingbingay kadagiti tuon ti babassit a kayo, tuon ti yerba, ken ti tuon ti lumot ken dagiti mikrobio iti daga. Kadagiti narikut a kabakiran, adda pay ti nasayaat a naipalplaawag nga akin-baba a tuon ti kayo. Dagitibakir ket sentro kadagiti amin a a biag ti tao gaputa dagitoy ket mangited ti maysa nga agdumaduma a sakop dagiti rekurso: agipenpenda iti karbon, makatulonda iti panagtimbeng ti klima ti planeta, sagatendad ti danum ken pasayaatenda dagiti masna a pakadangran a kas dagiti layus. Dagiti bakir ket aglaonda pay iti agarup a 90 porsiento iti naindagaan a biodibersidad iti lubong.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lund, H. Gyde (coord.) 2006. 'Dagiti pannakaipalplawag iti bakir, Panagtarikayo, Panagaramid ti bakir, ken Panagmula iti kayo'. Gainesville, VA: Dagiti Serbisio ti Pakaamo iti Bakir. Magun-od manipud ti: ComcastNet-gyde.
- ^ Stamets, Paul (2005). Mycelium Running. Ten Speed Press. p. 35. ISBN 1-58008-579-2.
- ^ "Reporta iti Sibibiag a Planeta idi 2010". 2010. Naala idi 19 Abril 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bakir iti Wikimedia Commons


text:
1954
Ti 1954 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 28 – Vic Sotto, Filipino nga aktor
- Hunio 25 – David Paich, Amerikano a musikero
- Septiembre 29 – Geoffrey Marcy, Amerikano nga astronomo
- Nobiembre 8 – Kazuo Ishiguro, naiyanak a Hapon a Briton a mannurat, nagungunaan iti Premio Nobel iti Literatura
- Disiembre 28 – Denzel Washington, Aprikano-Amerikano nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 7 – Alan Turing, Briton a matematiko (naipasngay 1912)
- Hulio 13 – Frida Kahlo, Mehikana a pintor (naipasngay 1907)
- Nobiembre 3 – Henri Matisse, Pranses nga artista (naipasngay 1869)
- Nobiembre 15 – Lionel Barrymore, Amerikano nga aktor (naipasngay 1878)
- Nobiembre 28 – Enrico Fermi, Italiano a pisiko (naipasngay 1901)


text:
Integrated Authority File
Ti Integrated Authority File (Aleman: Gemeinsame Normdatei, naamammuan pay akas ti: Universal Authority File) wenno GND (iti Ilokano ket Naipagtitipon a Turay ti Papales) ket maysa nga internasional a turay ti papeles para iti panagurnos kadagiti personal a nagan, dagiti suheto ti paulo ken dagiti bagi ti korporatibo manipud kadagiti katologo. Daytoy ket nagruna nga inus-usar para iti dokumentasion kadagiti biblioteka ken dagiti arkibo. Ti GND kettinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania a nakitinnulongan dagiti nadumaduma a network ti biblioteka. Ti GND ket maiyetnag babaen ti lisensia ti Creative Commons Zero (CC0).[1]
Ti nakatudingan ti GND ket mangited ti maysa a pagsasarunuan kadagiti nangato nga agpang nga entidad ken dagiti sub klase, a naserbi iti pannakaidasig ti biblioteka, ken ti maysa nga arngian iti nalawag a panagilasin kadagiti agmaymaysa nga elemento. Daytoy ket buklen pay ti maysa nga ontolohia kadagiti tagikua a nagan ken kiat ti datos, a naipanggep para iti panangirepresenta ti pannakaammo iti semantiko a web, magun-od daytoy iti naibatay ti XML a pormat ti RDF.[2]
Ti Integrated Authority File ket nangrugi idi Abril 2012 ken mangitiptipon kadagiti linaon dagiti sumaganad a turay ti papeles a saanen a naitultuloy:
- Name Authority File (German: Personennamendatei; PND)
- Corporate Bodies Authority File (Aleman: Gemeinsame Körperschaftsdatei; GKD)
- Subject Headings Authority File (Aleman: Schlagwortnormdatei; SWD)
- Uniform Title File of the Deutsches Musikarchiv (Aleman: Einheitssachtitel-Datei des Deutschen Musikarchivs; DMA-EST)
Iti panawen ti pannakairugina (“GND-Grundbestand” manipu idi 5 bril 2012), ti GND ket agtengtengngel kadagiti 9,493,860 a papeles, a mairaman dagiti 2,650,000 a personal a nagnagan.
Dagiti dadduma pay a turay ti papaeles ket dagiti Virtual International Authority File (VIAF), dagiti Turay ti Biblioteka ti Kongreo (LCNAF), Web NDL Authorities babaen ti National Diet Library (Hapon), ken ti LIBRIS babaen ti National Library of Suesia.
Dagiti kita ti nangato nga agpang nga entidad ti GND[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti innem a kita ti GND entidad:[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Naisilpo a Datos ti Serbisio ti Nailian a Bilioteka ti Alemania
- ^ GND Ontolohia - Nagan a lugar ti Dokumento, bersion 2012-06-30.
- ^ Entitätencodierung: Vergaberichtlinien (ababa a listaan: daan ken baro a abersion)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pakaammo a pampanid para iti GND manipud ti Nailian a BIblioteka ti Alemania
- Agbiruk babaen ti OGND (Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg)
- Bereitstellung des ersten GND-Grundbestandes DNB, 19 Abril 2012
- Manipud ti Turay a Panagtengngel iti Nisilpo a Turay ti Datos Presentasion nga inted babaen ni Reinhold Heuvelmann (Nailain a Biblioteka ti Alemania) kadagiti ALA MARC Formats Interest Group, Hunio 2012


text:
Liblibro ti Google
Ti Liblibro ti Google (Ingles: Google Books) (dati a naam-ammuan a kas ti Google a Pangbiruk ti Libro ken Maimaldit a Goggle) ket maysa a serbisio manipud ti Google Inc. nga agbiruk kadagiti napno a testo dagiti libro ken magasina a sinukisok ti Google, anapabalin a testo nga inusar ti optikal a panagilasin ti karakter, ken naipenpen kadagiti bukodna a dihital a database.[1] Ti serbisio ket dati a naam-ammuan a kas ti Maimaldit a Goggle (Ingles: Google Print) idi naipangyuna idiay Frankfurt a Piesta ti Libro idi Oktubre 2004. Ti Boblioteka a Gandat ti Google, a naam-ammuan pay a kas ti Google a Panagbiruk ti Libro (Ingles: Google Book Search), ket nairangarang idi Disiembre 2004.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti kangrunaa a apanilpo ti libro ti Google ket mabirukan idiay "Google books". Google. Naala idi 2012-05-18. Ti "napasayaat" a mensahe ti sistema a mangpalubos ti naisangsangayan apanagbiruk ket mabirukan idiay "Google books:Advanced book search". Google. Naala idi 2012-05-18.


text:
Bantay
Ti bantay ket maysa a dakkel a porma ti daga a gumay-at ti ngato dagiti naipalawlaw a daga iti maysa a napatingaan a lugar a kadawyan iti porma ti maysa a pantok. Ti bantay ket sapasap a napadpadsok ngem ti maysa a turod. Dagiti bantay ket naporma babaen dagiti tektoniko a puersa wenno bulkanismo. Dagitoy a puersa ket lokal a makaipangato ti rabaw ti daga babaen ti sumurok a 10,000 kadapan (3,000 m). Dagiti bantay ket in-inutda a manurunor babaen dagiti tignay ti karayan, kondision ti tiempo, ken dagiti glasier. Adda dagiti bassit a bantay a naipaadayo kadagiti pantok, ngem kaaduan ket rumsua kadagiti dakkel a kabambantayan.
Ti katayagan a bantay iti Daga ket ti Bantay Everest idiay Himalaya ti Asia,a ti pantokna ket 8,848 m (29,029 ft) ti ngato ti natimbeng a lesaad ti baybay. Ti katayagan nga ammo a bantay iti Sistema a Solar ket ti Olympus Mons idiay planeta ti Marte iti 21,171 m (69,459 ft).
Dagiti linaon
Panangipalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan ti unibersal a panangipalawag iti bantay. Ti kangato, tomo, tallo a dimension a representasion ti langa ti daga, kapadsok, pannakabaet ken panagtultuloy ket nausar a kas kriteria para iti panangipalawag iti bantay.[1] Iti Ingles a Diksionario ti Oxford ti bantay ket naipalawag a kas "ti natural kangato ti rabaw ti daga a kellaat a ngumato iti adu wenno bassit manipud iti kaarrubayan a lessaad ken makagun-od iti a maysa nga altitud a, relatibo iti kadenna a kangato, ket nakangayngayed wenno nalatak."[1]
No man ti langa ti daga ket matawagan iti bantay ket mabalin nga agdepende iti lokal a panagusar. Ti kangatuan a punto sidiay San Francisco, California, ket tinawtawaga iti Bantay Davidson, uray pay no ti katayagna iti 300 m (980 ft), a mangaramid daytoy a duapulo a kadkadapan a basbassit iti kababa para iti bantay babaen ti kadagiti panangikeddeng ti Amerikaw. Iti pay maipada, ti Bantay Scott iti ruar ti Lawton, Oklahoma ket 251 m (823 ft) manipud iti babana aginggana ti kangatuan a punto. Ti Diksionario ti Pisikal a Heograpia ti Whittow[2] ket nangibagbaga nga "Adda dagiti turay a mangikeddeng a ti kalatak iti ngato ti 600 m (2,000 ft) a kas banbantay, dagiti adda iti baba ket naibagbaga a kas dagiti turod."
Idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken idiay Republika ti Irlanda, ti bantay ket kadawyan a naipalawag a kas ti ania man a pantok iti saan a basbassit 2,000 kadkadapan (wenno 610 metmetro) iti katayag,[3][4][5][6][7] bayat a ti opisial a panangipalawag ti banatay ti gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian, para iti panggep ti panagserrek, ket ti pantok ti 600 metmetro wenno nagatngato.[8] Iti pay maipatinayon, adda dagiti panangipalawag a mangiraman ti kammasapulan a topograpikal a prominensia, ken kadawyan ti 100 wenno 500 kadapan (30 wenno 152 m).[9] Bayat ti kapautan, ti Estados Unidos ket ipalawagna ti bantay a kas ti 1,000 kadapan (300 m) wenno nataytayag. Ti amia man a maipada a porma ti daga nga ab-ababa ngem iti daytoy a katayag ket maikeddeng a turod. Nupay kasta, ita nga aldaw, ti United States Geological Survey (USGS) ket nangikeddeng a dagitoy a termino ketawanan kadagiti teknikal a panangipalawag idiay Estados Unidos.[10]
Ti panangipalawag ti Enbironmental a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti "kabambantayan nga enbironmento" ket mangiraman ti ania man kadagiti sumaganad:[11]
- Kangato ti saan a basbassit ngem 2,500 m (8,200 ft);
- Kangato ti saan a basbassit ngem 1,500 m (4,900 ft), nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 2 gradgrado;
- Kangato ti saan a basbassit ngem 1,000 m (3,300 ft), nga addaan iti arisadsad ti ad-adu ngem 5 gradgrado;
- Kangato ti saan a basbassit ngem 300 m (980 ft), nga addaan iti 300 m (980 ft) a sakop ti kangato iti uneg ti 7 km (4.3 mi).
Ti panagusar kadagitoy a panangipalawag,dagiti bantay ketsakupenda ti 33% iti Eurasia, 19% iti Abagatan nga Amerika, 24% iti Amianan nga Amerika, ken 14% iti Aprika.[12] Kas sibubukel, 24% iti masa ti daga ti Lubong ket kabambantayan.[13]
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti klima kadagiti banatay ket agbalin a nalamlamiis kadagiti nangato nga elebasion, gapu ti waya a panangipapudot ti init iti rabaw ti Daga.[14] Ti init ket dagus a papudotenna ti rabaw ti rabaw ti daga, bayat a ti epekto ti inbernadero ket agtignay a kas ules, ken mangiballatek ti pudot iti ayan ti Daga a mapukawto koma iti limbang. Ti epekto ti inbernadero ket mangitalinaay a mangpapudot ti angin iti ababa nga elebasion. No ngumatngato ti elebasion, bumassit met ti epekto ti inbernadero, isu nga agpababa ti ambiente a temperatura.[15]
Ti gatad ti panagpababa ti temperatura iti kanagato, a tinawtawagan ti enbironmental a gatad ti panaglabas, ket saan nga agnanayon (idaytoy ket mabalin nga agbaliw iti inaldaw wenno babaen ti tiempo ken ti pay rehion), ngem ti kadawyan a gatad ti panaglabas ket 5.5°C tunggal 1,000 m (3.57°F tunggal 1,000 ft).[16][17] Isu a, ti ingangato iti 100 metmetro iti bantay ket agarup a kapada ti panaggunay iti 80 kilkilometro (45 milmilia wenno 0.75° iti latitud) iti ayan ti kaasitgan nga ungto.[18] Daytoy a pannakaikabagian ket aproksimado laeng, nupay kasta, gapu ta dagiti lokal a banag a kas ti kaasideg kadagiti taaw (kas ti Taaw Artiko) ket mabalin a nadaras a mangbaliw ti klima.[19] No ngumatngato ti altitud, ti nangruna a porma ti panagtudtudo ket agbalin a niebe ken pumigsa met dagiti angin.[20]
Ti epekto ti klima iti ekolohia iti maysa a kanagto ket mabalin akaaduan a maala babaen ti kombinasion ti kaadu ti panagtudtudo, ken ti biotemperatura,a kas inpalawag babaen ni Leslie Holdridge idi 1947.[21] Ti biotemperatura ket ti natimbeng a temperatura, nga amin a temperatura iti baba ti 0 °C (32 °F) ket naikedengda a 0 °C. No ti temperatura ket ti baba ti 0 °C, dagiti mula ket saanda nga agtubo, isunga tieksakto a temperatura ken saan nga importante. Dagiti pantok ti banbantay nga addaan iti permanente a niebe ket mabalin nga addaan iti biotemperatura iti baba ti 1.5 °C (34.7 °F).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Gerrard 1990.
- ^ Whittow, John (1984). Dictionary of Physical Geography. London: Penguin. p. 352. ISBN 0-14-051094-X.
- ^ Nuttall, John & Anne (2008). Inglatera. The Mountains of England & Wales. 2 (maika-3 nga ed.). Milnthorpe, Cumbria: Cicerone. ISBN 1-85284-037-4.
- ^ "Survey turns hill into a mountain". BBC. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ "A Mountain is a Mountain – isn't it?". www.go4awalk.com. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ "mountain". dictionary.reference.com. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ Wilson, Peter (2001). "Listing the Irish hills and mountains" (PDF). Irish Geography. Coleraine: University of Ulster. 34 (1): 89. doi:10.1080/00750770109555778.
- ^ "What is a "Mountain"? Mynydd Graig Goch and all that..." Metric Views. Naala idi 3 Pebrero 2013.
- ^ Helman, Adam (2005). The Finest Peaks – Prominence and Other Mountain Measures. Trafford Publishing. ISBN 978-1-4120-5995-4.
- ^ "What is the difference between lake and pond; mountain and hill; or river and creek?". USGS. Naala idi 11 Pebrero 2013.
- ^ Blyth 2002, p. 74.
- ^ Blyth 2002, p. 14.
- ^ Panos (2002). "High Stakes" (PDF). Naala idi 17 Pebrero 2009.
- ^ Lazaridis, Mihalis (2010). First Principles of Meteorology and Air Pollution. Springer. p. 70. ISBN 978-9400701618.
- ^ Lutgens, Frederick K.; Tarbuck, Edward J. (1998). The Atmosphere: An Introduction to Meteorology. Prentice Hall. pp. 15–17, 30–35, 38–40. ISBN 0-13-742974-6.
- ^ "Adiabatic Lapse Rate". Goldbook. IUPAC. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 21 Pebrero 2007.
- ^ Dommasch, Daniel O. (1961). Airplane Aerodynamics (3rd ed.). Pitman Publishing Co. p. 22.
- ^ Blyth 2002, p. 15.
- ^ "Factors affecting climate". The United Kingdom Environmental Change Network. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 16 Hulio 2011.
- ^ Blyth 2002, p. 12.
- ^ Lugo, Ariel E.; Brown, Sandra L.; Dodson, Rusty; Smith, Tom S.; Shugart, Hank H. (1999). "The Holdridge Life Zones of the conterminous United States in relation to ecosystem mapping". Journal of Biogeography. 26 (5): 1025–1038. doi:10.1046/j.1365-2699.1999.00329.x.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Banbanatay iti Wikiquote (iti Ingles)
Midia a mainaig iti Banbantay iti Wikimedia Commons
- Fraknoi, A., Morrison, D., & Wolff, S. (2004). Panagbanbaniaga kadagiti Planeta. Maika-3 nga Ed. Belmont: Thomson Books/Cole.