text:
Alemania
Ti Alemania [4] (Ingles: Federal Republic of Germany); (Aleman: Bundesrepublik Deutschland), a ti pannakaibalikas ket [bun·des·re·pu·blík dóych·land]) ket maysa a parlamentario a republika a tiponan ti muyong idiay Europa. Daytoy a pagilian ket addan dagiti 16 nga estado nga ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Berlin. Naisakupan ti Alemania iti kalawa nga 357,021 km2 ken addaan ti kaaduan a kalalaingan na a kasasaad ti panawen. Nga addaan daytoy ti 81.8 a riwriw a nagtaeng, isu daytoy ti kaaduan dagiti bilang ti umili a kameng ti estado ken isu ti kadakkelan nga ekonomia iti Kappon ti Europa. Maysa daytoy a nagruna a nabileg a politika iti kontinente iti Europa ken daulo ti teknolohikal kadagiti adadu pay a paset.
Ti maysa a rehion a nannaganan ti Hermania, a tinaengan dagiti nadumaduma a Hermaniko a tattao, nga idi ket nadokukomento sakbay idi AD 100. Iti las-ud ti Panag-akar a Paset ti panawen, dagiti Hermaniko a tribu ket nagpaabagatanda a nagpadakkel ken nangipatakder kadagiti agsasaruno a pagarian iti amin a Europa. Idi rugi ti maika-10 a siglo, dagiti Aleman a teritorio ket nagporma ti sentro a paset ti Nasantuan nga Imperio a Romano.[5] Idi las-ud ti maika-16 a siglo, dagiti akin-amianan a rehion ti Alemania ket nagbalin a sentro ti Protestante a Repormasion bayat a dagiti akin-abagatan ken akin-laud a paset ket nabati a tinurayan babaen dagiti Romano Katoliko a denominasion, a dagitoy dua a sangkatiponan ket nakilaban idiay Tallopulo a Gubat, a daytoy ti nagmarka ti rugi ti Katoliko–Protestante a panakabingbingay a nakaidasig ti Aleman a kagimongan manipud idin.[6] Nasakupan idi las-ud ti Napoleoniko a Gubgubat, ti itattakder ti Pan-Hermanismo idiay uneg ti Aleman a Konpederasion a nagbanagan idi 1871 iti panagkaykaysa dagiti kaaduan nga estado ti Alemania iti Alemania nga Imperio, a kaaduan a tinurayan ti Prusia. Kalpasan ti Aleman a Rebolusion iti 1918–1919 ken ti simmaruno a panagsuko ti milisia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti Imperio ket sinukatan babaen ti Weimar a Republilka idi 1918, ken nabingbingay babaen ti Tulag iti Versailles. Iti tengnga ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti Maikatlo a Reich ket nairangarang idi 1933. Dayta a naudi a paset ti panawen ket namarkaan babaen ti Passmo ken Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Kalpasan ti 1945, ti Alemania ket nabingbingay idi babaen ti simmakup a kumaduaan, ken nagbalin daytoy a dua nga estado, ti Daya nga Alemania ken Laud nga Alemania. Idi 1990 ti pagilian ket naipagkaykaysa.
Ti Alemania ket kameng a nangibangon ti Europeano a Komunidad idi 1957, a daytoy ket nagbalin a ti Kappon ti Europa idi 1993. Daytoy ket paset ti Schengen a Lugar ken manipud idi 1999 daytoy ket kameng ti eurosona. Ti Alemania ket maysa a Nalatak a Bileg ken kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, NATO, ti G8, ti G20, ti OECD ken ti Konsilo iti Europa, ken nkaala ti saan nga agtultuloy a tugaw idiay Salaknib a Konsilo ti UN par aiti 2011–2012 a termino.
Daytoy ket adda ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal GDP iti Lubong ken ti maikalima a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti Alemania ket isu ti maikadua a kadakkelan ti komersio iti ruar ken maikatlo a kadakkelan nga agimimportar kadagiti tagilako. Ti pagilian ket nakaparang-ay ti maysa a nangato unay a pagalagadan ti panagbiag ken maysa a komprehensibo a sistema ti sosial sekuridad. Ti Alemania ket pagtaengan pay dagiti adu a makaseknan a pilosopo, dagiti sientista ken agin-inbento, ken naamammoan pay para iti bukodna a kultura ken politiko a pakasaritaan.
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga Alemania ket naala manipud ti Latin a Hermania, a daytoy ket nairugi a naususar idi inampon ni Julius Caesar para kadagiti tattao ti daya ti Rin.[7] Ti Aleman a termino Deutschland (kasisigud a ti diutisciu land, "ti Aleman a dag-daga") ket naala manipud ti deutsch, a nanipud ti Daan a Ngato nga Aleman diutisc "nadayeg" (kas iti, tagikua ti aag wenno minamaag a "tattao"; kasisigud idi nga inus-usar a panangilasin ti pagsasao ti kadawyan a tao manipud ti Latin ken dagiti nagtaudanna a Romanse). Daytoy ket nagtaud metten manipud ti Proto-Hermaniko *þiudiskaz "nadayeg" (kitaen pay ti nai-Latin a porma ti Theodiscus), a naala manipud ti *þeudō, a nagtaud manipud ti Proto-Indo-Europeano *tewtéh₂- "tattao".[8]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Hermaniko a tribu ken Pranko nga Imperio[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Hermaniko a Tribu ket dagiti napanuntan a napetsaan iti Nordiko a Gambang a Panawen wenno ti Sakbay ti Romano a Landok a Panawen. Manipud ti akin-abagatan nga Eskandinabia ken amianan nga Alemania, nagpabagatanda a nagpadakkel, ti daya ken ti laud manipud idi umuna a siglo BC, a nakasarakda kadagiti Selta a tribu ti Gaul ken dagiti pay Irani, Baltiko, ken dagiti Eslabo a tribu idiay Akindaya nga Europa.[9] Babaen ni Augustus, ti Romano a Heneral a ni Publius Quinctilius Varus ket nangrugida a nagraut ti Hermania (ti maysa a lugar nga agarup a naigay-at manipud ti Rhine aginggana ti Ural a Banbantay). Idi AD 9, dagiti tallo Sangaarbanan a Romano nga indauloan babaen ni Varus ket inabak babaen ti [Cheruscan]] a daulo a ni Arminius. Babaen ti AD 100, idi ni Tacitus ket nagsurat ti Hermania, dagiti Hermaniko a tribu ket nagtaengda kadagiti igid ti Rin ken ti Danube (ti Limes Germanicus), a kaaduan a simmakop kadagiti lugar ti moderno nga Alemania; Austria, akin-abagatan a Bavaria ken ti lumaud a Rhineland, nupay kasta, dagitoy ket Roman a probinsia.[10]
Idi maika-3 a siglo adda dagiti nagtitipon a dakkel a tribu ti Lumaud nga Hermaniko a tribu: ti Alemanni, Franks, Chatti, Saxons, Frisii, Sicambri, ken Thuringii. Idi agarup a 260, dagiti Hermaniko a tattao ket naisinada kadagiti natengtengngel ti Romano a dag-daga.[11] Kalpasan ti panaraut dagiti Huns idi 375, ken ti panakapaay iti Roma manipud idi 395, dagiti Hermaniko atribu ket immadayoda nga immalis idiay abagatan a laud. Adda pay dagiti dadkkel a tribu a naggigiddan a nagporma a tattan ket ti makunkuna nga Alemania ken pinatalwda dagiti babbabassit a Hermaniko a tribu. Dagiti dadakkel a lugar (nga ammo manipud idi Merobingio a paset ti panawen a kas ti Austrasia) ket sinakupan babaen dagiti Pranko, ken ti Akin-amianan nga Alemania ket tinurayan babaen dagiti Sahone ken dagiti Eslabo.[10]
Nasantuan nga Imperio a Romano[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 25 Disiembre 800, ni Karlomagno ket inpatakderna ti Imperio a Karolingio, nga daytoy ket nabingbingay idi 843.[12] Ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket nagbanagan manipud ti dumaya a paset tipanakabingbingay. Ti bukodna ateritorio ket gumay-at manipud ti Karayan Eider idiay amianan aginggana idiay abagatn nga aplaya ti Mediteraneo.[12] Babaen ti anagturay dagiti emperador ti Otoniana (919–1024), adda dagiti nadumaduma a dukado a naipagkaykaysa idi, ken ti ari ti Alemania ket ket nabalangaatn idi a kas ti Emperador ti Nasantuan a Romano kadagitoy a rehion idi 962. Ti Nasantuan nga Imperio a Romanoket sinagepsepanna ti akin-amianan nga Italia ken Burgundy babaen ti panagturay dagiti Salian nga emperador(1024–1125), ngem dagitoy nga emperador ket napulkawda dagiti kabileganda babaen ti Inbestidura a Kontobersia.
Babaen dagiti Hohenstaufen nga emperador(1138–1254), dagiti Aleman a prinsipe ket nagpaaduda kadagiti mpluensia ti adayo a nagpaabagatan ken dagiti daya a teritorio a natagtagitao babaen dagiti Eslabo, a sinarunuan ti Aleman a pagtaengan kadagitoy a lugar ket ti ad-adayo a daya (Ostsiedlung). Dagiti akin-amianan nga ili ti ti Aleman ket rimang-ayda a kas dagiti kameng ti Hanseatika aLIga.[13] Iti panagirugi ti Nalatak a Bisin idi 1315, ken ti pay Nangisit a Patay iti 1348–50, bimassit ti populasion ti Alemania.[14] Ti bilin iti Nabalitokan a Turete idi 1356 ket nangited ti naikabatayan ti batay-linteg ti imperio ken inkodigona ti panakabutos tiemperador babaen dagiti pito a prinsipe a butos nga isu tinagituray kadagiti kabilegan a prinsipalidad ken arsobispado.[15]
Ni Martin Luther ket nangipadayeg Ti Siam a pulo ket lima a Tesis idi 1517, a kimmarit ti Romano Katoliko a Simbaan ken nangirugi ti Protestante Repormasion. Ti sabali a Luterano a simbaan ket nagbali nga opisial a relihion kadagiti adu nga estado ti Alemania kalpsan idi 1530. Ti relihioso a suppiatan ket nagiturong ti Tallopulo a Gubat (1618–1648), a daytoy ket nagdadael kadagiti daga ti Alemania.[16] Ti populasion dagiti estado ti Alemania ket napabassit babaen ti agarup a 30%.[17] Ti Kappia Westphalia (1648) ket nangipatingga ti kadagiti panakigubatan ti relihion kadagiti estado ti Alemania, ngem ti imperio ket de facto idi a nabingbingay kadagiti nadumaduma a nawaya a prinsipalidad. Idi maika-18 a siglo, ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket binukel dagiti agarup a 1,800 kadagitoy a teritorio.[18] Manipud idi 1740 ken dagiti sumakbayan, ti dualismo a nagbaetan ti Austriano a Monarkia ti Habsburg ken t Pagarian iti Prusia ket dagitoy ti nagituray ti pakasaritaan ti Alemania. Idi 1806, ti Imperium ket naraut idi ken narunaw a kas ti nagbanagan ti Napoleoniko a Gubgubat.[19]
Aleman a Konpederasion ken Imperio[urnosen | urnosen ti taudan]
Kalpasan ti panakatnag ni Napoleon, ti Kongreso iti Vienna ket nagtaripnong idi 1814 ken nangipatakder ti Aleman a Konpederasion (Deutscher Bund), ti nalukay a liga dagiti 39 a naturay nga estado. Ti suppiatan iti restorasion a politika ket bassit a gapuanan ti bassit ti itatakder dagiti liberal a tignay, a sinarunuan babaen dagiti baro a pamay-an iti panagigawid babaen ti Austriano nga estadista a ni Metternich. Ti Zollverein, ti taripa a kappon, ket nagpasayaat pay ti ekonomia apanagkaykaysa dagiti estado ti Alemania.[20] Dagiti Panakaumilian ken liberal a kapanunotan ti Pranses a Rebolusion ket nakaala ti immad-adu a suporta kadagiti kagimongan, a naipangpangruna dagiti katutubo, nga Aleman. Iti nagbanagan dagiti serie ti rebolusionario a tignay idiay Europa, nga isu daytoy ti nangipatakder ti republika idiay Pransia, dagiti nasirib ken dagiti saan a nantanok a tattao ket nangirugida dagiti Rebolusion iti 1848 kadagiti Aleman nga estado. Ni ari Frederick William IV iti Prusia ket naidatonan idi ti titulo a kas ti Emperador, ngem gapu ti panakapukawna ti bileg; linikudanna ti balangat ken nagidiaya ti batay-linteg, a ngiturong daytoy ti temporario a pannakapaay para iti tignay.
Ti suppiat a nagbaetan ni Ari William I iti Prusia ken ti umad-adu a liberal a parlamento ket rimsuak gapu kadagiti milisia a reporma idi 1862, ken ti ari ket indutokna ni Otto von Bismarck idiay baro a Ministro Presidente iti Prusia. Ni Bismarck ket nagballigi a nangitangda ti gubat idiay Dinamarka idi 1864. Ti Prusiano a panagballigi iti Austro-Prusiano a Gubat idi 1866 ket nagpakabael kaniana a nagpartuat ti Amianan nga Aleman a Konpederasion (Norddeutscher Bund) ken ti panagilaksid ti Austria, a daytoy ket ti dati a daulo ti Aleman nga estado, manipud kadagiti pannakibinag ti pederasion. Kalpasan ti Pranses a pakaabak iti Pranko-Prusiano a Gubat, ti Aleman nga Imperio ket nairangarang idi 1871 idiay Versailles, a daytoy ket nagikaykaysa kadagiti naiwarwara a paset ti Alemania malaksid ti Austria (Kleindeutschland, wenno "Basbassit nga Alemania"). Nga adda ti gangani a dua a pagkatlo kadagiti teritoriona ken populasion, ti Prusia ket isu idi ti katurayan a konstituente ti baro nga estado; ti Hohenzollern nga Ari iti Prusia ket isu ti nagturay a kas ti agdama nga Emperadorna, ken ti Berlin ket isu ti nagbalin a kapitoliona. Iti Gründerzeit a paset ti panawen a kalpasan ti panagkaykaysa ti Alemania, ti ganganaet nga annuroten ni Bismarck' a kas ti Kanselor iti Alemania babaen ni Emperador William I ket nagpasingked ti puesto ti Alemania a kas maysa a nalatak a pagilian babaen ti panagpanday dagiti sangkatiponan, a nagisina ti Pransia babaen dagiti diplomatiko apamay-an, ken ti panalillik ti gubat. Babaen ni Wilhelm II, nupay kasta, ti Alemania, a kasla dagiti dadduma pay a bileg ti Europa, ket nangala ti imperialistiko a dalan a nagiturong ti panakabusor dagiti kumaaruba a pagilian. A kas nagbanagan ti Berlin a Komperensia idi 1884 ti Alemania ket nangitunton kadagiti nadumaduma a kolonia a mairaman ti Aleman a Daya nga Aprika, ti Aleman a Abagatan aLaud nga Aprika, ti Togo, ken ti Kamerun.[21] Kaaduan kadagiti kumaduaan idi a nakairamanan ti Alemania ket saan a napabaro, ken dagiti baro a kumaduaan ket inaksidda ti pagilian.[22]
Ti asasinasion ni nabalangatn a prinsipe ti Austria idi 28 Hunio 1914 ket isu ti nagkalbit ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ti Alemania, a kas paset dagiti Sentro a Bileg, ket nakasagaba ti suppiatan a panakaabak manipud ti Kumaduaan iti maysa kadagiti kadaksan a suppiatan iti amin a panawen. Adda ti nakarkulo a dua a riwriw nga Aleman asoldado ti natay iti Umuna aSangalubongan a Gubat.[23] Ti Aleman aRebolusion ket rimsua idi Nobiembre 1918, ken ni Emperador Wilhelm II ken amin dagiti agturturay nga prinsipe ti Aleman ket nagikkatda. Ti armistisio ketnagipasardeng ti gubat idi 11 Nobiembre, ken ti Alemania ket napilit a nagpirma ti Tulag iti Versailles idi Hunio 1919. Daytoy a tulag ket nasirmata idiay Alemania a kas maysa a panagemma a panagtultuloy ti gubat, ken kankanayon a nadakdakamat a kas ti nangimpluesia ti itatakder iti Nazismo.[24]
Weimar a Republika ken Nazi a Turay[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti rugi ti Aleman a Rebolusion idi Nobiembre 1918, ti Alemania ket nairangarang a kas maysa a republika. Nupay kasta, ti panagsagsagaba para iti bileg ket nagtultuloy, nga adda ti radikal a kanigid a Komunista a nagagaw ti bileg idiay Babaria. Ti rebolusion ket nagpatingga idi 11 Agosto 1919, nga idi ti demokratiko a Weimar a Batay-linteg ket pinirmaan idi babaen ni Presidenet Friedrich Ebert.[26] Nagsagsagaba manipud ti Nalatak a Depresion iti 1929, ti narusanger a kasasaad ti kappia a nga indiktaran Tulag iti Versailles, ken dagiti adu a panagsasaruno ti saan a natalinaay a gobierno, dagiti Aleman ket immadaduda a naawanan ti panakailasin iti gobierno. Daytoy ket pinakaro babaen ti sapasap a kanawan a payak ti Dolchstoßlegende, wenno agbagkong ti likudan a sarsarita, a nagisuppiat a ti Alemania ket naabak ti Umuna a Sangalubongan a Gubat gapu kadagiti nagayat a mangituang ti gobierno. Ti Weimar a gobierno ket napabasol a nagliput ti Alemania babaen ti panagpirma ti Tulag iti Versailles. Babaen idi 1932, ti Aleman a Partido Komunista ken ti Nazi a Partido ket nagtengtengngel ti kaaduan iti Parlamento, a sinungrodan daytoy babaen ti panakadiskontento ti Weimar a gobierno. Kalpasan kadagiti serie ti napaay a gabite, ni Presidente Paul von Hindenburg ket indutokna ni Adolf Hitler a kas ti kanselor iti Alemania idi 30 Enero 1933.[27] Odi 27 Pebrero 1933 ti Reichstag a pasdek ket nauram, ken ti simmaruno a emerhensia a bilin ket nagikkat kadagiti pagibatayan a karbengan dagiti umili. Ti panagpakabael a tignay ket naipasa idiay parlamento ken nagited kenni Hitler ti awan ti lappedna a lehislatibo a bileg. Ti laeng Partido Sosial Demokratiko ti bimmutos a simmupiat ti daytoy, bayat a dagiti Komunista nga MP ket naibaluden.[28][29] Nga nagus-usar ti bilegna ti manglusit ti aniaman a pudno wenno makapataud a resistansia, ni Hitler ket nangibangon ti naipatengnga a totalitariano nga estado kadagiti sumaganad a bulan. Ti industria ket naparang-ay nga adda ti napatengngaan ti isip ti panag-armas manen ti milisia.[30]
Idi 1935, ti Alemania nakaala manen ti panagtengngel iti Saar ken idi 1936 ti milisia a panagtengngel iti Rhineland, a dagitoy dua ket napukaw idi babaen ti Tulag iti Versailles.[31] Idi 1938, ti Austria ket naikapet, ken idi 1939, ti Czechoslovakia ket naiyeg babaen ti Aleman a turay. Ti panagraut iti Polonia ket naisaga idi babaen ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken Operasion Himmler. Odi 1 Septiembre 1939 ti Aleman a Wehrmacht nangirugi ti blitzkrieg idiay Polonia, a daytoy ket nadaras a sinakupan babaen ti Alemania ken babaen ti Nalabbaga a Buyot ti Sobiet. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia ket nagirangarand ti gubat iti Alemania, a daytoy ti nagmarka ti irurugi iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.[32] Idi nagprogproferso ti gubat, ti Alemania ken dagiti kumaduaanna ket napardasda a nakatengngel ti kaaduan ti kontinental a Europa ken Amianan nga Aprika, ngem ti plano a mangpilit ti Nagkaykaysa aPagarian ti mangipasrdeng ti gubat wenno sumuko ket napaay. Idi 22 Hunio 1941, ti Alemania ket nagtukkol ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken ti rinautna ti Kappon ti Sobiet. Ti panagraut idiay Pearl Harbor ti Hapon ket nagiturong ti Alemania a mangirangarang ti gubat iti Estados Unidos. Ti Gubat Stalingrad ket pimmilit ti buyot ti Alemania nga agpasanod idiay Dumaya a Sanguanan.[32] Idi Septiembre 1943, ti kumaduaan ti Alemani anga Italia ket simmuko, ken dagiti tropa ti Alemania ket napilitda a mangsalaknib ti nainayon a sanguanan idiay Italia. Ti D-Day ket naglukat ti maysa a Lumaud a Sanguanan, a kas dagiti puersa ti Kumaduaan ket nagtultuloyda a nagabanse kadagiti teritorio ti Alemania. Odi 8 Mayo 1945, dagiti Aleman a puersa ket simmukoda kalpasan ti panagsakop ti Nalabbaga a Buyot iti Berlin.[33]
Iti kalpasan daytoy a nagbalin nga ammo a kas ti Holokausto, ti Maikatlo a Reich a turay ket nagaramid kadagiti annuroten a dagus a nagparukma kadagiti adu a disidente ken minoridad. Rinwriw a tattao ti pinatay babaen dagiti Nazis idi lasud ti Holokausto, a mairaman dagiti agarup nga innem a riwriw a Hudio, ken dagiti adu a bilang dagiti tattao a Romani, Saksi ni Jehovah, Polako ken dagiti dadduma pay nga Eslabo, naibalud a Sobiet, attao nga adda sakit tiulo ken/wenno maipapan ti bagi a disabilidad, dagiti bakla, ken kamkameng dagiti suppiatan ti politiko ken relihion.[34] Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket akinrebbeng para kadagiti adadu ngem 40 a riwriw a natnatay idiay Europa.[35] Dagiti tribunal ti Nuremberg ket natenggel para kadagiti Nazi a mangdakdakes ti gubat kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.[36] Dagiti nadangran ti gubat para iti Alemania ket nakarkulo iti 5.3 a riwriw nga Aleman a soldado[37] ken riniwriw nga Aleman a paisano;[38][39][40][41][42] ken ti pannakaabak ti gubat ket nagbanagan iti dakkel a panakapukaw dagiti teritorio; ti panagpatalwa dagiti agarupa 15 a riwriw nga etniko nga Aleman manipud kadagiti dati nga akindaya a teritorio iti Alemania ken dagiti dumaya a Europiano a pagilian; adu a pangrames kadagiti Alemania a babbai;[43] ken ti panakadadael kadagiti nadumaduma a kangrunaan a siudad.
Administribo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Septiembre 2011. Naala idi 17 Nobiembre 2011.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Alemania". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 22. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Ti Latin a nagan Sacrum Imperium (Nasantuan nga Imperio) ket nadokumentuan manipud idi 1157. Ti Latin a nagan Sacrum Romanum Imperium (Nasantuan nga Imperio a Romano) ket immuna idi a nadokumentuan idi 1254. Ti napno a nagan "Nasantuan nga Imperio a Romano ti Aleman a Pagilian" (Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) ket napetsaan manipud idi maika-15 a siglo.
Zippelius, Reinhold (2006) [1994]. Kleine deutsche Verfassungsgeschichte: vom frühen Mittelalter bis zur Gegenwart [Ababa a Pakasaritaan ti Batay-linteg ti Aemania: manipud idi Nasapa a Tengnga ti Panawen aginggana ti Agdama] (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Munich: Beck. p. 25. ISBN 978-3-406-47638-9.
- ^ "Alemania". Berkley a Sentro para iti Relihion, Kappia, ken Pannakibiang iti Lubong. Naala idi 2011-12-15.
- ^ Schulze, Hagen (1998). Alemania: Ti Baro a Pakasaritaan. Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. p. 4. ISBN 0-674-80688-3.
- ^ Lloyd, Albert L.; Lühr, Rosemarie; Springer, Otto (1998). Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II (iti Aleman). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. pp. 699–704. ISBN 3-525-20768-9. (para iti minamaag) Lloyd, Albert L.; Lühr, Rosemarie; Springer, Otto (1998). Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, Band II (iti Aleman). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. pp. 685–686. ISBN 3-525-20768-9. (para iti maag)
- ^ Claster, Jill N. (1982). Mediebal a Kapadasan: 300–1400. Unibersidad ti New York a Pagmalditan. p. 35. ISBN 0-8147-1381-5.
- ^ a b Fulbrook 1991, pp. 9–13.
- ^ Bowman, Alan K.; Garnsey, Peter; Cameron, Averil (2005). Ti didigra ti imperio, A.D. 193–337. Ti Cambridge a Taga-ugma a Pakasaritaan. 12. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 442. ISBN 0-521-30199-8.
- ^ a b Fulbrook 1991, p. 11.
- ^ Fulbrook 1991, pp. 13–24.
- ^ Nelson, Lynn Harry. Ti Nalatak a Bisin (1315–1317) ken ti nagisit a Patay (1346–1351). Unibersidad iti Kansas. Naala idi 19 Marso 2011.
- ^ Fulbrook 1991, p. 27.
- ^ Philpott, Daniel (Enero 2000). "Ti Relihioso a Ramut iti Moderno a Sangalubongan a Panakibiang". Dagiti politika ti lubong. 52 (2): 206–245.
- ^ Macfarlane, Alan (1997). Dagiti salbahe a gubat ti kappia: Inglatera, Hapon ken ti Malthus a palab-og. Blackwell. p. 51. ISBN 978-0-631-18117-0.
- ^ Gagliardo, G., Reich ken Pagilian, Ti Nasantuan nga Imperio a Romano a kas maysa a Kapanunotan ken Kinapudno, 1763–1806, Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1980, p. 12-13.
- ^ Fulbrook 1991, p. 97.
- ^ Henderson, W. O. (Enero 1934). "The Zollverein". History. 19 (73): 1–19. doi:10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x.
- ^ Black, John, ed. (2005). 100 maps. Sterling Publishing. p. 202. ISBN 978-1-4027-2885-3.
- ^ Fulbrook 1991, pp. 135, 149.
- ^ Crossland, David (22 Enero 2008). "Last German World War I Veteran Believed to Have Died". Spiegel Online. Naala idi 25 Marso 2011.
- ^ Lee, Stephen J. (2003). Europa, 1890–1945. Routledge. p. 131. ISBN 978-0-415-25455-7.
- ^ Thamer, Hans-Ulrich (2003). "Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2)". Nationalsozialismus I (iti Aleman). Bonn: Pederal nga Ahensia para iti Sibik nga Edukasion. Naala idi 5 Abril 2012.
Ni Presidente Paul von Hindenburg ket pimmusay idi maikadua ti Agosto, 1934. Ti aldaw sakbay, a nagpasingked ti gabinete a nagited kenni Hitler a kas ti sumaruno kaniana. Ti opisina ti presidente ket marunawto ken maitiponn iti opisina ti kanselor babaen ti nagan a "Führer und Reichskanzler". Nupay kasat, daytoy ket sawagen iti Panagbakabael a Tignay. (naipangyababa ken sinabalin ti pannakaisao)
- ^ Fulbrook 1991, pp. 156–160.
- ^ Fulbrook 1991, pp. 155–158, 172–177.
- ^ "Das Ermächtigungsgesetz 1933" (iti Aleman). Museo ti Deutsches Historisches. Naala idi 25 Marso 2011.
- ^ Stackelberg, Roderick (1999). Alemania ni Hitler: Dagiti taudan, pannakaipatarus, legado. Routledge. p. 103. ISBN 978-0-415-20115-5.
- ^ "Industrie und Wirtschaft" (iti Aleman). Museo ti Deutsches Historisches. Naala idi 25 Marso 2011.
- ^ Fulbrook 1991, pp. 188–189.
- ^ a b Fulbrook 1991, pp. 190–195.
- ^ Steinberg, Heinz Günter (1991). Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990 (iti Aleman). Kulturstiftung der dt. Vertriebenen. ISBN 978-3-88557-089-9.
- ^ Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). Ti Columbia a Pagalagadan ti Holokausto. Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan. pp. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.
- ^ "Dagiti daulo ti Sobiet ket agdungdung-awda kadagiti natnatay ti gubat". BBC News. 9 Mayo 2005. Naala idi 18 Marso 2011.
- ^ Overy, Richard (17 Pebrero 2011). "Nuremberg: Dagiti napabpabasol a Nazi". BBC History. Naala idi 25 Marso 2011.
- ^ Rűdiger Overmans. Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1
- ^ Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (Daytoy a panagadal ket insagana babaen ti Panagsukisok ti Pakasaritaan ti Militar ti Siiigam a Buyot ti Alemania]], ti maysa nga ahensia ti Aleman a gobierno)
- ^ Peter Antill; Peter Dennis (10 Oktubre 2005). Berlin 1945: gibus ti Sangaribo a Tawen ti Reich. Osprey Publishing. p. 85. ISBN 978-1-84176-915-8. Naala idi 24 Hunio 2011.
- ^ Bonn : Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948 : Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974 : Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (Daytoy ket ti panagadal ti Aleman a nadangran a napatalaw gapu ti "managdakakes ti gubat" nga insagana babaen dagiti Arkibo ti Aleman a Gobierno)
- ^ Dagiti reporta ti Alemania. Nga dda ti pangyuna babaen ni Konrad Adenauer. Alemania (Laud). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Panid 32
- ^ Robert N. Proctor, Racial Hygiene: Ti Medisina babaen dagiti Nazi, Harvard 1988,
- ^ Beevor, Antony (2003) [2002]. Berlin: Ti panakarebba 1945. Penguin. pp. 31–32, 409–412. ISBN 978-0-14-028696-0.
- Albania
- Alemania
- Andorra
- Armenia
- Austria
- Azerbaijan
- Belhika
- Bielorusia
- Bosnia ken Herzegovina
- Bulgaria
- Cyprus
- Dinamarka
- Eslobakia
- Eslobenia
- Espania
- Estonia
- Georgia
- Gresia
- Hungaria
- Islandia
- Irlanda
- Italia
- Kazakhstan
- Kroasia
- Letonia
- Liechtenstein
- Lituania
- Luxembourg
- Macedonia
- Malta
- Moldovia
- Monaco
- Montenegro
- Nagkaykaysa a Pagarian
- Norwega
- Olanda
- Pinlandia
- Polonia
- Portugal
- Pransia
- Romania
- Rusia
- San Marino
- Serbia
- Siudad ti Batikano
- Suesia
- Suisa
- Tseka
- Turkia
- Ukrania
- Alemania
- Dagiti Alpino a pagilian
- Tengnga nga Europa
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pederal a pagilian
- G8 a pagpagilian
- G20 a pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Aleman
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1871
- Akinlaud nga Europa


c: text/html

text:
Mumbai
Ti Mumbai /mʊmˈbaɪ/, dati a naamammoan a kas ti Bombay, ket isu ti kapitolio a siudad iti estado ti India a Maharashtra. Isu daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad idiay India, ken ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda ti dagup ti metropolitano a lugar a populasion iti agarup a 20.5 a riwriw. A maiaraman ti kaarrubana nga urbano a luglugar, a mairaman dagiti siudad ti Navi Mumbai ken Thane, maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a urbano a rehion iti lubong.[6] Ti Mumbai ket naisanglad idiay laud nga aplaya iti India ken adda ti naadalem a masna a pagsangladan. Idi 2009, ti Mumbai ket nanaganan idi a kas maysa a Alpha asiudad ti lubong.[7] Isu pay daytoy ti kabaknangan a siudad idiay India,[8] ken adda ti kangatuan a GDP iti ania man a siudad idiay Abagatan, Laud wenno Tengnga nga Asia.
Dagiti pito nga is-isla a nagbukel ti Mumbai ket nagibalayan dagiti komunidad ti mangngalap a kolonia. Para kadagiti napalabas a siglo, dagiti isla ket ket tinengtengngel dagiti nagsasaruno a patneng nga imperio sakbay a naibbatan kadagiti Portuges ken ti sinaruno ti Kompania ti Britaniko a Daya nga India. Idi las-ud ti maika-18 a siglo, ti Mumbai sinukogan manen babaen ti Hornby Vellard a gandat,[9] a nagaramid ti panakaala manen dagiti lugar a nagbaetan dagiti pito a konstituente nga is-isla manipud ti baybay.[10] Daytoy ket nalpas idi 1845, ti gandat ket ti pannakairaman ti panagipatakder kadagiti nangruna a kalsada ket perokaril ket nangbalbaliw ti Bombay iti maysa a nangruna a puerto idiay Baybay Arabiano. Ti ekonomiko ken edukasinal a panagrangrang-ay ket isu ti nagipakpakitaan ti siudad idi las-ud ti maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a napigsa a batayan para iti panagwayawaya a tinay iti India idi las-ud ti nasapa a maika 20 a siglo. Idi nagbalin a nawaya ti India idi 1947, ti siudad ket nainkorporado iti Bombay nga Estado. Idi 1960, kalpasan ti Samyukta Maharashtra a tignay,ti maysa a baro nga estado ti Maharashtra ket napartuat idi ti Bombay a kas ti kapitoliona. Ti siudad ket nanaganan iti Mumbai idi 1996,[11] ti nagan a naala manipud ti Koli a diosen—Mumbadevi.
Ti Mumbai ket isu ti komersio ken liwliwa a kapitolio iti India, daytoy ket maysa pay kadagiti 10 a kalaingan iti lubong a a sentro ti komersio iti termino iti sangalubongan a panagayos ti busbos,[12] nga agpatpataud kadagiti 5% iti GDP ti India,[13] ket banagan para iti 25% iti maipataud ti industria, 70% iti maipapan ti baybay a komersio idiay India (Mumbai Port Trust & JNPT),[14] ken 70% iti pundo a naibaybayad iti ekonomia iti India.[15] Ti siudad ket pangbalayan kadagiti nangruna nga instituto ti busbos a kas ti Reserve Bank of India, ti Bombay Stock Exchange, ti National Stock Exchange of India, ti SEBI ken ti korporado a kuartelan dagiti nadumaduma a kompania ti India ken dagiti multinasional a korporasion. Daytoy ket pangibalayan pay dagiti kangrunaan a sientipiko ken nuklear nga instituto ti India a kas ti BARC, NPCL, IREL, TIFR, AERB, AECI, ken ti Departamento ti Atomiko nga Enerhia. Ti siudad ket ibalayanna pay ti Hindi ti India (Bollywood) ken Marathi nga industri a ti pelikuka ken telebision. Dagiti opurtunidad ti negosio ti Mumbai, ken ti pay pannakabalin ti panakamatgedan ti nagatngato a pagalagadan ti biag,[16] ket mangaw-awis kadagiti peregrino manipud kadagiti amin apaset ti India ken, iti gapuna daytoy, makaararamid ti siudad a kas maysa a pagtunawan ti puli kadagiti adu a komunidad ken dagiti kultura.
Ti Mumbai ket naam-ammuan a kas maysa a sekular a siudad. Nupay kasta daytoy ket nakasagaba kadagiti nadumaduma a panagraut dagiti terorista manipud ti rugi ti maika-20 a siglo. Adda dagiti adu a natnatay ket nakapukawan dagiti tagikua iti maipapan ti komunidad a riribok idi 1992–93, ken dagiti panagbomba idi 1993 .
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan a Mumbai ket naala manipud ti Mumba wenno Maha-Amba—ti nagan ti Koli a diosen a ni Mumbadevi—ken Aai, "ina" iti pagsasao a Marathi.[17]
Ti kadaanan a naam-ammuan a nagnagan ti siudad ket Kakamuchee ken Galajunkja; dagitoy ket sagpaminsada pay laeng a maus-usar.[18][19] Ni Ali Muhammad Khan, idiay Mirat-i-Ahmedi (1507) ket nangibagbaga ti siudad a kas ti Manbai.[20] Idi 1508, ti Portuges a mannurat a ni Gaspar Correia ket nagus-usar ti nagan a Bombaim, iti sinuratna a Lendas da Índia ("Sarsarita iti India").[21][22] Daytoy a nagan ket mabalin a nagtaud a kas ti Daan a Portuges a sarita ti bom baim, a kayatna a saoen ket "nasayaat a bassit a luek",[23] ken ti Bombaim ket kanayon pay laeng a maus-usar iti Portuges.[24] Idi 1516, ti maysa Portuges nga eksplorador a ni Duarte Barbosa ket nagus-usar ti nagan a Tana-Maiambu: ti Tana ket mabalin a nagibagbaga ti kaasidegna a lugar ti Thane ken ti Maiambu iti Mumbadevi.[25]
Dagiti dadduma pay a panangibaga a nairehistro idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo ket mairaman ti: Mombayn (1525), Bombay (1538), Bombain (1552), Bombaym (1552), Monbaym (1554), Mombaim (1563), Mombaym (1644), Bambaye (1666), Bombaiim (1666), Bombeye (1676), and Boon Bay (1690).[24][26] Idi kalapasan ti panakaala ti Britaniko ti siudad idi maika-17 a siglo, ti Portuges a nagan opisial nabaliwan naiyulog iti Ingles a kas tiBombay.[27]
Babaen ti naladaw a maika-20 a siglo, ti siudad ket naam-ammuan idin a kas ti Mumbai wenno Mambai iti Marathi a pagsasao, ti Konkani, Gujarati, Kannada ken Sindhi a kas ti Bambai iti Hindi, Persiano ken Urdu. Ti Ingles a nagan ket opisial a nasukatan ti Mumbai idi Nobiembre 1995.[28] Daytoy ket nagbanagan ti panagiawawis ti Marathi a nationalista a partido a Shiv Sena a nangabak ti estado a panagbuto iti Maharashtra ken nangipadpada kadagiti kapadpada a panagsukat kadagiti nagan ti ballasiw ti pagilian. Ti maysa a teoria ket naisingasing a ti "Bombay" ket ti nadadael idi nga Ingles a bersion iti "Mumbai" ken ti di kinaykayat a legado ti Britaniko a kolonial a turay. Ti panagiduron ti panaginagan manen ti Bombay ket maysa idi a paset ti dakdakkel a tignay ti panagpapigsa ti Marathi a kinasiasino idiay Maharashtra a rehion. Nupay kasta, ti siudad ket inbagbagaan pay laeng a kas ti Bombay baben dagiti agtataeng ken dagiti pay Indiano a nanipud kadagiti sabsabali a rehion.[29] Nuay kasta, ti panangibaga ti nagan ti siuadad a saan a kas ti Mumbai ket nagbalin daytoy a kontrobersial, a nangbanagan dagiti managrikna a pannakaunget a sagpaminsan pay iti naranggas a kasasaad ti politiko.[30][31]
Ti sapsap a nadayeg nga etimolohia ti Bombay ket agtengtengngel a naala manipud ti maysa a Portuges a nagan a kayatna a sawen ket "nasayaat a luek". Daytoy ket naibatay kadagiti kinapudno a ti bom ket Portuges para iti "nasayaat" ken baía (wenno arkaiko a pannakailetra a bahia) a kayatna a sawen ket "luek". Nupay kasta, daytoy a literal a patarus ket saan a husto iti gramatiko a henero, a ti bom ket para iti lalaki, bayat a ti baia ket para iti babai; ti husto a pannakaibaga iti Portuges iti "nasayaat a luek" ket ti boa ba(h)ia. Iti pannakaibaga daytoy, ti baim ket arkaiko, a maskulino a balikas para iti "bassit a luek".[23]
Ti Portuges nga eskolar a ni José Pedro Machado iti sinuratna a Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa (1981; "Portuges a Diksionario iti Onomastika ken Etimolohia"), ket kasla mangilikud ti "Bom Bahia" a hipotesis, a nagisingasing a ti kaada ti luek lket naiparparna laeng (a saan anakaibatayan iti toponimo) ken nagiturong daytoy kadagiti panakaallilaw, a ti panaginagan a (bahia; "bay") ket kammasapulan a paset iti Portuges a nagan.[32]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ni Sitaram Kunte ti baro a komisionado iti sibiko a bagi ti Mumbai". DNA India. Mumbai, India. Press Trust of India. 30 Abril 2012. Naala idi 16 Hulio 2012.
- ^ "Dagiti siudad nga adda ti populasion ti a 1 lakh ken nagatngato" (PDF). censusindia. Ti Rehistrar Heneral ken Komisionado ti Sensor, India. Naala idi 17 Oktubre 2011.
- ^ "Panakairanggo dagiti distrito iti Maharashtra babaen ti kadakkel ti populasion 2011". CensusIndia.gov.in. Naala idi 25 Abril 2011.
- ^ "Urbano nga Aglomerasiones/Dagiti siudad nga adda ti populasion ti 1 a lakh ken nagatngato" (PDF). Censusindia. Ti Rehistrar Heneral ken Komisionado ti Senso, India. Naala idi 17 Oktubre 2011.
- ^ "Ti laeng Marathi para iti opisial nga obra, dagiti korporado ket agibagbaga iti devp body". The Indian Express. Mumbai, India. Express News Service. 26 Pebrero 2010. p. 2. Naala idi 16 Hulio 2012.
- ^ "Populasion ti urbano ng aglomerasion nga adda ti 750,000 nga agtataeng wenno adadu pay idi 2007 (rinibu) 1950–2025 (India)". Departamento ti Ekonomia ken Sosial a Pannakibiang (UN). Naala idi 9 Hunio 2009.
- ^ "GAWC a Listaan ti Pannakiranngo dagiti Siudad ti Lubong". Diserio.com. Naala idi 5 Mayo 2010.
- ^ "Ti India ket makasapul ti netwrk dagiti siudad para iti nalaka a panagsinnukat ti rural ken urbano – Ekonomia ken Politika". livemint.com. 3 Agosto 2009. Naala idi 5 Mayo 2010.
- ^ Dwivedi & Mehrotra 2001, p. 28
- ^ "Idi Un-unana nga aldaw idiay Bombay". Ganganaet nga Annuroten. 24 Hunio 2011. Naala idi 22 Pebrero 2012.
- ^ "Bombay: Pakasaritaan iti maysa a Siudad". Britaniko a Biblioteka. Naala idi 8 Nobiembre 2008.
- ^ "Mumbai, ti daga dagiti opurtunidad – Times Of India". Timesofindia.indiatimes.com. 20 Hulio 2011. Naala idi 22 Hulio 2011.
- ^ "Ti Mumbai nga Urbano nga Inprastruktura a Gandat". Metropolitano a Rehion a Turay ti Panagrangrang-ay ti Mubai (MMRDA). Naala idi 18 Hulio 2008.
- ^ "10 a kadaksan a pannakaibelleng ti lana a nagngina kadagiti trilion a napukpukaw: Rediff.com Business". Business.rediff.com. Naala idi 16 Agosto 2010.
- ^ "Sangalubongan nga Eropuerto ti Navi". City and Industrial Development Corporation (CIDCO). Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (JPG) idi 2012-07-09. Naala idi 18 Hulio 2008.
- ^ Corporation, Marshall Cavendish (Septiembre 2007). Ti Lubong ken dagiti Tattaona: Dumaya ken Akin-abagatan nga Asia. Marshall Cavendish. p. 451. ISBN 978-0-7614-7631-3. Naala idi 8 Hulio 2012.
- ^ Bapat, Jyotsna (2005). Dagiti pangparang-ay a gandat ken kritikal ateoria iti enbironmento. SAGE. p. 6. ISBN 978-0-7619-3357-1.
- ^ Patel & Masselos 2003, p. 4
- ^ Mehta 2004, p. 130
- ^ Shirodkar 1998, p. 3
- ^ Shirodkar 1998, pp. 4–5
- ^ Yule & Burnell 1996, p. 102
- ^ a b Shirodkar 1998, p. 7
- ^ a b Yule & Burnell 1996, p. 103
- ^ Shirodkar 1998, p. 2
- ^ Yule & Burnell 1996, p. 104
- ^ Greater Bombay District Gazetteer 1960, p. 6
- ^ Hansen 2001, p. 1
- ^ "Mumbai (Bombay) ken Maharashtra". Fodor's. Naala idi 24 Agosto 2009.
- ^ "Mumbai vs Bombay". Indian Express. 11 Oktubre 2009. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ "Prutas ken And Nues: Ti Sabali pay a 'Bombay' a kontrobersia a maanganger?". Indiatoday.intoday.in. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Machado 1984, pp. 265–266
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Baptista, Elsie Wilhelmina (1967). Dagiti Daya nga Indiano: Katoliko a Komunidad ti Bombay, Salsette ken Bassein. Asosasion ti Daya a Bombay.
- Bates, Crispin (2003). Komunidad, Imperio ken Migrasion: Dagiti Abagatan nga Asiano iti Diaspora. Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-2482-8.
- Brunn, Stanley; Williams, Jack Francis; Zeigler, Donald (2003). Dagiti Siudad iti Lubong:Rehional nga Urbano a Panagrang-ay ti Lubong (Maikatlo nga ed.). Rowman & Littlefield Publishers, Inc. ISBN 0-06-381225-8.
- Campbell, Dennis (2008). Internasional a Linteg ti Telekomunikasion [2008]. II. ISBN 1-4357-1699-X.
- Census of India, 1961. 5. Opisina ti Rehistrar Heneral (India). 1962.
- Carsten, F. L. (1961). Ti Moderno a Pakasaritaan ti Baro a Cambridge (Ti Pannakaipangato ti Pransia 1648–88). V. Arkibo ti Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-04544-5.
- Chaudhuri, Asha Kuthari (2005). "Pangyuna: Moderno a Drama ti India". Mahesh Dattani: Ti Pangyuna. Dagiti Kontemporario nga Indiano a mannurat ti Ingles. Foundation Books. ISBN 81-7596-260-7. Naala idi 26 Abril 2009.
- Chittar, Shantaram D. (1973). Ti Puerto ti Bombay: ti ababa a pakasaritaan. Bombay Port Trust.
- Datta, Kavita; Jones, Gareth A. (1999). Pagbalayan ken pinansia ti agrangrang-ay a pagpagilian. Tomo 7 ti Routledge a panagadadal ti panagrang-ay ti kagimongan (nailustrado nga ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-17242-4.
- David, M. D. (1973). Pakasaritaan ti Bombay, 1661–1708. Unibersidad ti Mumbai.
- David, M. D. (1995). Bombay, ti siudad dagiti tagtagainep: ti pakasaritaan ti immuna a siudad ti India. Himalaya Publishing House.
- Davis, Mike (2006). Planeta dagiti Purok ti Pobre [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "]. Paris: La Découverte. ISBN 978-2-7071-4915-2.
- Dwivedi, Sharada; Mehrotra, Rahul (2001). Bombay: Dagiti Siudad ti Kaunegan. Eminence Designs. ISBN 81-85028-80-X.
- Enbironmento ken urbanisasion. v. 14, no. 1. Internasional nga Instituto para iti Enbironmento ken Panagrang-ay. Abril 2002. ISBN 978-1-84369-223-2. Naala idi 29 Agosto 2009.
- "Ehekutibo a Pakabuklan para iti Komprehensibo a Panagadal ti Pagluganan para iti MMR". MMRDA. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 16 Abril 2010. Naala idi 28 Agosto 2009.
- Farooqui, Amar (2006). Opio a siudad: ti panagaramid ti nasapa a Victoriano a Bombay. Three Essays Press. ISBN 978-81-88789-32-0.
- Fortescue, J. W. (2008). Ti Pakasaritaan ti Britaniko a Buyot. III. Read Books. ISBN 978-1-4437-7768-1.
- Fuller, Christopher John; Bénéï, Véronique (2001). Ti inaldaw a kasasaad ken kagimongan ti moderno nga India. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 978-1-85065-471-1.
- Ganti, Tejaswini (2004). "Pangyuna". Bollywood: ti pagsurotan a libro ti nadayeg a sinema ti Hindi. Routledge. ISBN 0-415-28854-1.
- Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department (Gobierno ti Maharashtra). 1960.
- Ghosh, Amalananda (1990). Ti Ensiklopedia ti Indiano nga Arkeolohia. Brill. ISBN 81-215-0088-5.
- Guha, Ramachandra (2007). Ti India kalpasan ni Gandhi. HarperCollins. ISBN 0-06-019881-8.
- Hansen, Thomas Blom (2001). Panagiwagsak ti ranggas:panaginagan ti identidad ti kalpasan ti koloni a Bombay. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 978-0-691-08840-2. Naala idi 16 Agosto 2009.
- Huda, Anwar (2004). Ti Arte ken Siensia iti Sinema. Atlantic Publishers & Distributors. ISBN 978-81-269-0348-1. Naala idi 11 Hunio 2008.
- Jha, Subhash K. (2005). Ti Kammasapulan a Pagsurotan ti Bollywood. Roli Books. ISBN 81-7436-378-5.
- Keillor, Bruce David (2007). Panagtagilako iti Maika-21 a Siglo: Panagtagilako ti Baro a Lubong. 1. Praeger. ISBN 0-275-99276-4.
- Kelsey, Jane (2008). Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-44821-5.
- Khalidi, Omar (2006). Dagiti Muslim idiay Deccan: ti naipakasaritaan a panagsukisok. Global Media Publications. ISBN 978-81-88869-13-8.
- Kothari, Rajni (1970). Politika idiay India. Orient Longman.
- Krishnamoorthy, Bala (2008). Ebironmental a Panagtaripatu: Testo ken dagiti Kaso. PHI Learning Pvt. Ltd. ISBN 978-81-203-3329-1.
- Kumari, Asha (1990). Hinduismo ken Budismo. Vishwavidyalaya Prakashan. ISBN 81-7124-060-7.
- Lok Sabha debates. New Delhi: Lok Sabha Secretariat. 1998.
- Machado, José Pedro (1984). "Bombaim". Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa. Editorial Confluência (iti Portuges). I.
- Mehta, Suketu (2004). Kaaduan aSiudad: Ti Bombay Napukaw ken Nabirukan. Alfred A Knopf. ISBN 0-375-40372-8.
- Metropolitano a panagplano ken panagtaripato ti agrangrang-ay a lubong: maipapan ti lugar a desentralisasion nga annuroten iti Bombay ken Cairo. Sentro para iti Pagtaengan ti Nagtagitaon ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. 1993. ISBN 978-92-1-131233-1.
- Misra, Satish Chandra (1982). Ti Iyu-ungar ti Muslim a Bileg idiay Gujarat: Ti pakasaritaan ti Gujarat manipud idi 1298 aginggana idi 1442. Munshiram Manoharlal Publishers.
- Morris, Jan; Winchester, Simon (2005) [1983]. Batbato ti imperio: dagiti pasdek ti Raj (pablaak manen, nailustrado nga ed.). [Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 978-0-19-280596-6.
- "Plano ti Mumbai". Department of Relief and Rehabilitation (Gobierno ti Maharashtra). Naala idi 29 Abril 2009.
- Naravane, M. S. (2007). Dagiti gubat ti naipammadayawan a Kompania ti Daya nga India: panagaramid ti Raj. APH Publishing. ISBN 978-81-313-0034-3.
- O'Brien, Derek (2003). The Mumbai Factfile. Penguin Books. ISBN 978-0-14-302947-2.
- "Opisina ti Komisioner ti Polis, Mumbai" (PDF, 1.18 MB). Mumbai Polis. Naala idi 15 Hunio 2009.
- Patel, Sujata; Masselos, Jim, dagiti ed. (2003). "Bombay ken Mumbai: Dagiti identidad, Politika ken Populismo". Bombay ken Mumbai. Ti Siudad nga Agdaldaliasat. Delhi, India: Ti Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-567711-0.
- Pai, Pushpa (2005). "Multilingualismo, Multikulturalismo ken Edukasion: Kaso a Panagadal ti Siudad ti Mumbai" (PDF). Iti Cohen, James; McAlister, Kara T.; Rolstad, Kellie; MacSwan, Jeff. Dagiti nagbanagan ti maika-4 a Internasional Simposiuo iti Bilingualismo. Cascadilla Press. pp. 1794–1806. Naala idi 5 Septiembre 2009.
- Patil, R.P. (1957). The mangroves in Salsette Island near Bombay. Calcutta: Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest.
- Phadnis, Aditi. Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings. Business Standard.
- "Populasion ken Panagtrabaho a bariweswes ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai". Turay ti Panagrang-ay ti Metropolitano a Rehion ti Mumbai (MMRDA). Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 28 Disiembre 2009. Naala idi 4 Hunio 2010.
- Dagiti Nagbanagan ti Akademia ti Nailian a Siensia ti India. 65. Akademia ti Nailian a Siensia ti India. 1999.
- Rana, Mahendra Singh (2006). Agbubutos ti india=: Lok Sabha & Vidhan Sabha panagbutbutos ti 2001–2005. Sarup & Sons. ISBN 978-81-7625-647-6.
- Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. (2007). Klimatolohia (nailustrado nga ed.). Jones & Bartlett Publishers. ISBN 978-0-7637-3828-0.
- Saini, A.K.; Chand; Hukam. Pakasaritaan ti Midiebal India. Anmol Publications. ISBN 978-81-261-2313-1.
- Singh, K. S.; Bhanu, B. V.; Bhatnagar, B. R.; Bose, D. K.; Kulkarni, V. S.; Sreenath, J. (2004). Maharashtra. XXX. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7991-102-0.
- Shirodkar, Prakashchandra P. (1998). Dagiti panagsukisok ti Indo-Portuges a pakasaritaan. 2. Publication Scheme. ISBN 978-81-86782-15-6.
- Swaminathan, R.; Goyal, Jaya (2006). Sirmata ti Mumbai 2015: programa para iti panagpabaro. Macmillan India iti pannkaigungloan ti Pundasion ti Agpalpaliiw a panagsukisok.
- Strizower, Schifra (1971). Dagiti annak ti Israel: ti Bene Israel ti Bombay. B. Blackwell.
- Ti Diksionario ti Heograpiko ti Siudad ti Bombay ken Isla. Ti Diksionario ti Heograpiko ti Bombay a Presidensia. 2. Departamento ti Diksionario ti Heograpiko (Gobierno ti Maharashtra). 1978.
- "Tignay ti Munisipal a Korprasion ti Mumbai, 1888" (PDF). Komisioner ti Eleksion ti Estado (Gobierno ti Maharashtra). Naala idi 3 Mayo 2009.
- Vilanilam, John V. (2005). Masa komunikasion idiay India: ti sosiolohiko a perspektibo (nailustrado nga ed.). SAGE. ISBN 978-0-7619-3372-4.
- Wasko, Janet (2003). Kasano ti panagobra ti Hollywood. SAGE. ISBN 0-7619-6814-8.
- WMO bulletin. 49. World Meteorological Organization. 2000.
- Yimene, Ababu Minda (2004). Ti Aprikano Indiano a Komunidad idiay Hyderabad: Siddi nga Identidad, Ti Pannakatartaripatuna ket Panagbalbaliw. Cuvillier Verlag. ISBN 3-86537-206-6.
- Yule, Henry; Burnell, A. C. (1996) [1939]. Ti glosario ti lokal a sao ti Anglo-Indiano a balbalikas ken insasao: Hobson-Jobson (2 nga ed.). Routledge. ISBN 978-0-7007-0321-0.
- Zakakria, Rafiq; Nailian a Kongreso ti India] (1985). 100 a nadayag a tatwtawen: Nailian a Kongreso ti India, 1885–1985. Pagawatan aKomite, Sentenario a Timpuyogan ti Kongreso.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Mumbai iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Balikas
Iti pagsasao, ti balikas ket isu ti kabassitan nga elemento a mabalin nga iyebkas iti pannakaisina iti semantiko wenno pragmatika a linaon (nga adda iti literal ken praktikal a kaibuksilan). Daytoy a pannakaigiddia iti morpema, nga isu ti kabassitan a paset ti kaibuksilan ngem saan a mabalin ti bukodna a makatakder. Ti balikas ket mabalin nga aglaon ti maysa a morpema wenno ad-adu, nga iti maysa a morpema ket mabalin a saan a makatakder iti bukodna a kas maysa a balikas. Ti narikut a balikas ket kadawyan nga aglaon ti maysa a ramut ken maysa wenno ad-adu nga apiho, wenno ad-adu ngem maysa a ramut iti maysa a kompuesto. Dagiti balikas ket mabalinda a maisilpo tapno makaaramid kadagiti dakdakkel nga elemento iti pagsasao, a kas dagiti insasao, sasao , ken dagiti sentensia.
Ti termino a balikas ket mabalin a mangitudo ti naisasao a balikas wenno ti maysa a naisurat a balikas, wenno sagpaminsan iti abstrakto a konsepto. Ti naisasao a balbalikas ket naaramid kadagiti paset ti uni a tinawtawagan kadagiti ponema, ken dagiti naisurat a balikas dagiti simbolo a tinawtawagan ti grapema, a kas dagiti letra ti Inggles nga abesedario.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Adger, David (2003). Bugas a Panagurnos: Ti Minimalista nga Arngian. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-924370-0.
- Barton, David (1994). Literasia: Ti Pangyuna iti Ekolohia iti MNaisurat a Pagsasao. Blackwell Publishing. p. 96.
- Bauer, Laurie (1983). Panagporma ti Inggles a balikas. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-28492-9.
- Brown, Keith R. (Ed.) (2005) Ensiklopedia ti Pagsasao ken Lingguistika (Maika-2 nga ed.). Elsevier. 14 tomtomo.
- Crystal, David (1995). Ti Cambridge nga Ensiklopedia ti Pagsasao nga Inggles (1 nga ed.). Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-40179-8.
- Fleming, Michael; et al. (2001). Panagsabat kadagiti Alagaden iti Sekondario nga Inggles: Ti Pagalagadan iti ITT NC. Routledge. p. 77. ISBN 0-415-23377-1.
- Goddard, Cliff (2002). "Ti panagbiruk ti biningayan a bugas ti semantiko kadagiti amin a pagsasao". Iti Cliff Goddard ken ni Anna Wierzbicka. Kaibuksilan ken Unibersal a Gramatika: Teoria ken Empiriko a Nabirbiruk (PDF). Tomo I. Amsterdam: John Benjamins. pp. 5–40. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 2008-09-08.
- Katamba, Francis (2005). Dagiti Inggles a Balikas: Estruktura, Pakasaritaan, Panag-usar. Routledge. ISBN 0-415-29893-8.
- Plag, Ingo (2003). Panagporma ti Inggles a balikas. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-52563-2.
- Simpson, J.A. and E.S.C. Weiner, ed. (1989). Inggles a Diksionario ti Oxford (2 nga ed.). Clarendon Press. ISBN 0-19-861186-2.
- Wierzbicka, Anna (1996). Semantika: Dagiti Kangrunaan ken dagiti Unibersal. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-870002-4.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ania kadi ti balikas? – ti inobra a papel babaen ni Larry Trask (kitaen ti [1] para iti pammadayaw), Departamento ti Lingguistika ken Pagsasao nga Inggles, Unibersidad ti Sussex.
- Para kadagiti sabali a panirigan cf. Wor(L)d- Spaces: Ti Panangipalplawag ti ‘Balikas’ Ensiklopedia ti Siensia ti Pagsasao, Polimetrica Onlus, 2007. Milan, Italia.


text:
Baro a Lubong
Ti Baro a Lubong ket maysa kadagit nagan nga inus-usar para iit Akinlaud a Hemisperio, ken naisangayan daytoy ti Kaamerikaan (mairaman dagiti naisangayan ti is-isla ti taaw nga asideg iti kontinental a samang ti Kaamerikaan, a kas ti Is-isla ti Karibe ken Bermuda), ken sagpaminsan pay ti Oceania (Australasia).
Ti termino ket nagtaud idi nasapa a maika-16 a siglo kalpasan ti isasangpet dagiti Europeanol inti kanungpala a matawaganto "ti Kaamerikaan" iti panawen ti panagduktal, ken nangipalawa ti heograpikal a horisonte dagiti klasiko a heograpo a nangipagpagarup a ti lubong ket buklen laeng ti Aprika, Asia, ken Europa, ken no maitiptipon dagitoy ket makunkuna itan iti Daan a Lubong.
Ti termino ket immuna nga inusar babaen ni Florentino nga eksplorador a ni Amerigo Vespucci. Ti Kaamerikaan ket naibagbaga pay idi a kas ti "maikapat a paset ti lubong".[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ M.H.Davidson (1997) Columbus Then and Now, a life re-examined. Norman: University of Oklahoma Press, p.417)


text:
My Family Members
Dagiti miembro ti pamiliak. Isuda ti tibker, inspirasion, ragsak, ayat ken aminko iti biag. Napatpateg ti pamiliak ngem ti bagik. Impagarupko idi a kompleton ti biagko a kas baro ngem napaneknekak nga ad-adda a kompleto ti panagbiag idi dumtengda iti sidongko.
Kunada a kabaelan nga isukat ti trabaho ngem saan ti pamilia. Isu nga ayaten ti pamilia.
Nanumokami laeng. Awan ti maipagpannakkelmi no di ti kinasimple laeng ti pamiliami, ti kinaadda ti ragsak iti nagbabaetanmi, ken ti panagtitiponmi iti rigat ken nam-ay, iti ragsak ken liday.
Ipakpakitak ti panagayatko kadagiti annakko babaen iti panangipategko iti inada. Adda kenkuana dagiti kurang iti biagko.
Hari
Frustrated writer. Nasingpet no matmaturog. Suplado no saan nga umisem. Leo. Simple. Atiddog ti PCna. 9 inches ti sapatosna. Music freak. Broadminded. Sudoku addict. Family first.
Workaholic. Bukoholic. No soda. No cigarette. No chocolate. Yes beer. Yes wine. Yes gonambal. Computer addict. Not drug addict. Bannawag addict. Tennis. Saluyot. Nalalaing, natibtibker no makarkarit. Kalmado.
Reyna
Hunio. Husky voice. Ni Yesha, (Yesha kunak ta kunana a kalanglangana,) ti maudi a sabong iti biagko. Isu ti gapuna a naaddaanak iti tallo a bunga wenno bunganto pay. Nag-Ms. GUMIL-GMM, Nag-Mrs. GUMIL. Nursing.
Maysa met a Saluyot. Nasinged a gayyem. Kapisi ti pusok. Iti LPI a nagsabat ti dalanmi. Romance-Comedy-Drama. Managluto. Aktibo. Mannakigayyem.
Prinsepe I
Oktubre idi mayanak. Nasangit idi ubing ngem nanakem a dimmakkel. Kasla agay-ayam a kankanayon ngem ammona dagiti mapaspasamak iti aglawlawna. Nataengen ti panagpampanunotna. Politiko. Abogado.
Nasiglat iti numero. Pokemon freak. Nalaing nga ag-drawing. Mr Valentine. Manag-Nintendo DS, PSP, computer, iPhone. Napilosopo. Naangaw ken nasutil. Nakusim. Bumaybayag, gumapguapo. Drama-Comedy. Badminton. Swimming. Joker.
Prinsepe II
Nobiembre. Pinanaganan ni Drey. Nalaing nga agsala. Math and Science ti paboritona. Nalaing nga agpauyo. Taekwondo champ. Pokemon freak. Action-Comedy. Football player. Bookworm.
Naporma. Naunnat ti buokna. Planner. Computer games addict. Managbasa. Managbigay. Armendo. Karinioso. Popular. History person.
Prinsepe III
Mayo. Makulit. Malambing. Nauyong. Pagaayatna ti KDND. 26K fan. Mabuteng iti doktor. Dancer. Singer. Naisem. Pa-cute. Managpangan. Comedy-Adventure. Pasiador. Pilio. 10 lbs a nayanak.
Kulot. Napudaw. Naisem. Armendo. Nalailo. Managplano. Mr. Rice. Sensitive. Itinerary reminder. Car addict.
Prinsesa
Maar-aramid. Pang-Ms. Gumil. Sumangbayto a kas sabong ti agsapa. Maysa nga arapaap. No dumteng, nasayaat; no saan a dumteng, nasayaat latta.
Arapaap. Arapaap. Arapaap. Wen, arapaap!


text:
Nakaro Unayen Ti Korapsion
Ti nalabes unayen a korapsion iti gobierno ti maysa kadagiti mangparparigat iti panagbiag dagiti Pinoy. Kasla saanen nga ammo dagiti agtuturay ti agamak nga agaramid iti saan a maiparbeng. Mabilbilangen dagiti adda iti poder ti turay a napudno iti serbisio ken di napulapolan iti uging ti korapsion.
No utoben a nalaing, ti laeng pagiliantayo iti sibubukel nga Asia ti mangitantandudo iti kristianismo. Ngem adayo ti aramid iti pammati. Kasla saan nga agdanggay dagiti dua.
Iti Transparency International’s Corruption Index, nababa ti pagsaadan ti pagilian, kas pagilian dagiti kristiano. Imbes a ti pagiliantayo koma ti dadaulo iti kinatudio ken aramid a nalimbong, saan, ta adda daytoy iti yan dagiti nakurap a nasion. Kapaliiwan ketdi nga imbes a maagasan daytoy a sakit ti gimong, lalo ketdi a kimmaro. Saanen a maikaskaso ti pammati ken kinapudno, ti kinalinteg ti panagbiag.
Segun iti data, nakaro unay ti panagsuek ti kurapsion manipud iti panagtakem ti agdama nga administrasion. Manipud idi 2004 agingga iti agdama ket dakkel unay ti bimmabaanna. Manipud iti maika-102 a bilang, maika-141 itan ti pagiliantayo iti listaan. Nangrugi ti listaan kadagiti nasion a nalimpio ken iturayan dagiti manakem, agpababa agingga kadagiti kakaruan nga agar-aramid iti kunniber ken maikanniwas.
Malagipko dagiti nasion a napundar manipud iti kinaawan a nagbalin a mararaem. Pagarigan ti Singapore. Napudno ni Lee Kuan Yew a nangipakat iti panagbalbaliw babaen ti napudno ken nalinteg nga aramid. Intedna ti maiparbeng kadagiti napudno nga agserbi iti gobierno ken pannusa iti asinoman nga agaramid iti maikaniwas. Isu a naipasagepsep kadagiti umili dita a nasion ti kinatudio. Makuna a napudnoda iti serbisioda.
Makitak met ti kinatudioda a mangidaulo da dati nga ari ti Thailand King Bhumibol Adulyadej, ni Mahatma Gandhi ti India, ken iti agdama, ni Aung San Suu Kyi iti pagilan ti Myanmar (Burma) a balud pay laeng agingga ita dagiti militar a nangagaw iti turay kadagiti sibilian.
Ditoy pagiliantayo, adu dagiti timpuar a lidertayo ngem imbes a dumur-as ti nasion, nagbalin ketdi a masaksakit a kuting idinto ta sigud a nabun-as a tigre iti deppaar ti Asia.
Nupay makuna a nakaaramid iti biddut, narespeto pay laeng ni dati a South Korean President Roh Moo–Hyun iti ipapatayna. No utoben a nalaing, maibilang a bassit laeng dayta $6 milion a pasuksok a nagbiddutanna. Nagbalin a dakkel a nakaburiboranna ti dakkel a kamalina. Nakonsensia. Gapu iti dayta a biddutna, ginibusanna ti biagna.
Ditoy pagilian, kasla awanen ti konsensia dagiti agtuturaytayo a mangidalan koma kadatayo ken kangrunaan koma a talgedtayo. Narigaten a maibaga a napudnoda ken natudioda kas agserserbi. Nababa unayen dayta moral a saluad ken sinalsaluadan dagiti nagkauna a natatakneng a kaputotantayo. Nabulosan ti kinaawan konsensia.
No usigentayo a nalaing ti assessment ti kadakkelan a financial institusion, ti World Bank, umabot iti P240 billion ti mapukpukaw iti tinawen gapu iti kurapsion iti Bureau of Internal Revenue. Nagdakkelan nga ilgat ti mapan iti PR ngem iti RP. Naynay a mapaspasamak, malipatan ni RP. Wenno naiwalin pay ketdin? Kaasi nga RP!
Sabali met ti masao ti UN Development Program: agarup $1.8 bilion ti tinawen wenno 13 a porsiento iti annual budget ti mapukaw laeng gapu iti kurapsion.
Amin dagitoy ket ilgat laeng iti nakaro a sasaaden ti kurapsion iti pagilian. Awanen dayta masasao a kinapudno ken kinatudio. Nairaman kadin a nakurap ti nabatbati a lawag ti konsensia?#
Wednesday, July 01, 2009
Nakaro Unayen Ti Korapsion
Wednesday, June 24, 2009
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Maysa kadagiti napintas a ganuat a napiliiwko ket dagiti suka ken basi iti Sta. Maria, partikular kadagiti barangay iti Maynganay Sur ken Norte. Napintas a ganuat ti panangidisple kadagiti produkto iti igid ti kalsada. Mayat la unay nga addang para iti livelihood project. Dakkel a tulong daytoy kastoy a ganuat Saanna laeng a parang-ayen ti pagsapulan no di degdeganna dagiti lumugar nga agagawa. Pagsapulan a nangrugi iti time immemorial wenno saanen a malagip no kaano gapu iti kinabayagnan, a kas produkto, a kas nakairuaman a pagsapulan.
Ti panangidisple kadagti tagilako iti igid ti kalsada ket saanen a kabarbaro a kapanunotan. Ta kadagiti ili iti Pangasinan nabayagen nga ar-aramiden dagiti lumugar. Ultimon a mais a liningta ket nalatak unayen a sumardengan dagiti lugan ken uray kadagiti bus. Kas koma iti liningta a mais iti Binalonan; ti suka, basi ken bugguong iti Pozzorubio; ti padaw iti Sison a nakakabil iti timba ken dadduma pay. Iti daytoy a mapaspasamak, ipakpakitan ti pamastrekan ti lugar.
Kinapudnona, ti agar-aramid iti buneng iti maysa a barangay iti Pozzorubio ket saan laengen a ditoy ti klienteda no di ket iti ballasiw taaw. Kadagiti espada a naaramat iti maysa a pelikula ni Mel Gibson ket partuat dagiti lumugar. Dayta ti mangipakita a ti panangidispley kadagiti tagilako iti kalsada ket dakkel a ganuat.
Iti probinsia, mapappapigsa ti panaglako kadagiti produkto babaen iti panagidisley kadagiti kalsada. Ngem adu pay laeng iti saan a nakapanunot ti kinaimbag nga ibunga ti kastoy a ganuat. Anansata, addan dagiti kumalab kadagiti bus nga aglako iti kalamay ken adda pay ti hilera dagiti puesto iti igid ti kalsada iti mismo nga ili ti Candon, maiyad-adu koma pay dagiti dumagasan, tay koma met adda pagparkinganna.
Kas iti especial bibingka iti Bantay, nalawa ti parkingan dagiti dua nga agar-aramid. Ngem diak makita a displey dagiti produkto a kornik ti Bantay ken Candon. Nupay agmalmalem, ken pasaraysa pay agpatpatnag a nakabitin dagiti buneng, kampit, kumpay, arado ken dadduma pay a kanaigna a produkto iti Brgy. Caburao, Santiago, ing-ingpek met a makita dagiti isu met laeng a produkto iti Manueva, Santa ken iti Bantay.
Dagiti inabel iti Santa ken Bantay? Saanko a makita, ngem ketdi, addadan kadagiti malls ken dadakkel a pagtagilakoan ken kadagiti tiendaan a mismo, a kas kadagiti sumagmamano nga alahas nga aramid dagiti alahero/alahera iti Bantay. Idinto nga adda met idi ti sitsaron iti Narvacan, partikular iti krosing, ngem idi ngimmina ti karne ti baboy, nagawan metten. Sitsaron daytay nailutluto pay ngem bagnet ken kumarandikang.
Immadu ti display nga alsong ken gilingan iti San Esteban. Adda payen dagiti slabs wenno nakorte a bato nga aramiden para iti flooring, dalan, diding ken uray annian a pangusaran. Idinto ta pasaray taratar iti display nga usaren iti panaggapas iti Candon, Sta. Lucia ken Sta. Cruz. Dagiti linaga iti Candon ken Tagudin. Dagiti ubas iti Narvacan nga ikalabda wenno yuli kadagiti bus ken dadduma a lugan.
Amin dagitoy ket mangipakita ti kinasaldet ken kinagaget ni Ilokano. A saan laeng nga iti mismo a tiendaan, kadagiti malls, department stores ken dadakkel a pagtagilakoan iti inda pagasisawan no di ket uray sadino a lugar a pagdupodupanm uray iti igid ti kalsada.
Iti aniaman a lugar, no kayat iti rumang-ay, nasken a agagawa. @
Saturday, June 20, 2009
Happy Father's Day
Itoy a tawen, no intay suroten ti kalendario dagiti holidays iti USA, agtinnag a maselebraran daytoy nga aldaw inton Hunio 21, wenno maika-3 a Domingo iti bulan. Daytoy nga aldaw ti selselebraran ti kaadduanna a nasion.
Iti USA, naideklara ti umuna a selebrasion ti Father’s Day babaen ti presidential proclamation idi 1966 babaen ken ni President Lyndon B. Jonhson. Babaen ti bileg ti naanamongan a linteg idi 1977 ken babaen ti panangpirma ni President Richard Nixon, tinawenen a maselebraran daytoy naisangsangayan nga aldaw para kadagiti tatang, ama, adigi, sadiri, ken panuli ti pagtaengan, wenno aniaman ti pangawag iti ulo ti pamilia. Nagduduma nga aldaw ken petsa iti tunggal tawen ti pannakaselebrarna, ngem ketdi, agtinnag a maika-3 a Domingo iti bulan ti Hunio.
Ininaw ni Sonora Dodd ti Spokane, Washington daytoy naisangsangayan nga aldaw. Madama idi a dumdumngeg ni Dodd iti sermon ti pannakaselebrar ti Mother’s Day idi 1909. Kas kuna ti US Census Bureau, napanunot ni Dodd ti pannakaadda met koma ti aldaw nga agpaay kadagiti amma. Malagip ngamin ni Dodd ti amana, ni William Smart, maysa a Civil War veteran ken nangpatanor kadagiti annakna babaen ti panagtalon. Napilina nga aldaw ti Hunio 19 ta dayta nga aldaw ti pannakaiyanak ti amana. Daytoy ngarud ti indeklara ni Mayor Spokane a naisangsangayan nga aldaw a pannakaselebrar ti aldaw ti ama.
Wen, rosas met ti naideklara a sabong daytoy naisangsangayan nga aldaw. Nalabbasit para kadagiti amma a sibibiag pay, ken puraw met kadagiti pimmusayen.
Iti Pilipinas, pagilian a dominaran ti katolisismo, maiduma koma ti pannakaselebrarna, iti koma Mayo 1 a pannakaselebrar ti piesta ni San Jose, nga isu ti nainlangitan nga ama. Ngem nabileg unay ti nagkaykaysa a panunot ken karirikna ket simmurot ti pagilian iti naituding nga aldaw a pannakaselebrarna . Saan met a tinubngar ti simbaan dayta a banag, yantangay maselselebraran met ti piesta ti nainlangitan nga ama. Ti nasken ket maaddaan iti sangsangkamaysa a panunot a mangidaydayaw iti ama, kadua ni ina a nangpadakkel ken nangited ti aminda tapno tumanor a nasayaat ti anak nga agbalinto met a sumaruno a nagannak.
Napateg unay ti kinaadda ti maited a naisangsangayan nga aldaw kadagiti amma. Napateg unay ti panagkaykaysa dagiti nasion a mangselebrar iti aldaw a naisangrat para iti adigi ti pagtaengan. Napateg unay ti nagkaysa a panunot, ania man a puli, nangisit man wenno puraw, aniaman a relihion ken pammati, panagkaykaysa ti amin a mangselebrar iti kinaindaklan ti ama.
Ti kinapateg daytoy sangsangkamaysa a panunot ket naisangsangayan unay para iti asinoman, ta dina inikkan iti importansia dagiti banag a mamagsisina, mamaggaddayo ken agkaniakania ti pamilia. Daytoy sangsangkamaysa a panunot a mangidayaw iti kinaisalsalumina ti maysa nga ama, maysa a panggep a mangitag-ay iti panagkaykaysa.
Kadagiti padak nga amma, nagasat a panangselebrartayo daytoy naisangsangayan nga aldaw. Happy Father’ Day!
Thursday, June 11, 2009
Dagiti tukak, mapukawda kadin?
Iti angotna pay laeng, ammokon a ginittaan a tukak ti sidami. Urayak la nakakatay ken naggaradugod pay ti buksitko nga agganaten a makargaan. Sinal-ot, mapasuboka la ketdi a buksit, inyisemko. Agasem ta tukak, ginittaan, sa adda piasna ken apagapaman ti kinnit tay sili ti sairo iti lumabaga a digo a naatsuetean! Nagtudo ngamin idi rabii ket pinagpilawna dagiti kataltalonan iti daytoy arintapusenen a kalgaw. Rimmuar la ketdi dagiti agpakpakni a tukak iti rengngat ken kadagiti riper ken seksek.
Yos, saak met la makasida iti tukak no addaak iti nakayanakanmi a lugar. Sako la maramananen dagiti paboritok a putahe no agsubli datao iti nakayanakan.
Sabagay, adda met pasaray tagilako a tukak a masalamaak iti panaggatangko iti nateng ken prutas a tagilakomi iti parbangon. Sibibiagda pay a nadawis-naubon ti maysa a sakada. Isuna laeng ta kasulitko ti agikkat iti kudil ken agdalus. Lalo no awan ti dapo. No mairana met a diay la mangluton ti obra ta nadalusanen, sumeksek met iti mugingko a datao laeng iti balay ti agsida, ket itantanko ti gumatang.
Diak inurayen nga ipidua ni kabagis a yayab ti pannangan. No kasano ti gagarko a makasida iti lasag ti tukak, nairamanen dita ti bibisinak. Ngem anian a siddaawko ken naikulengak pay ta ti namnamaek a tukak ket nagdadakkelan metten a lasag. Aggudeng pay dataon a kumutsara ta daddadakkel pay ngem tammudo ti ima dagiti lasagda, lalo ket nagmayat ti pannakorte dagiti laslasag. Immatras pay ti bibisinak.
Karag (bullfrog) daytoy san, indillawko. Ngem saan kano. Sabalin ti tukak ita a panawen. Daddadakkelen nga adayo. Ket no agunida, nabangag ken napigsa a kunam la no karag. Naikapet pay iti barukongda ti tabada. Talaga a saan a kas iti nakairuaman a sidsidaen idi a nakuttong ti lasagda ken pasaray awan pay ti tabada. Pasaray mailaokto pay dagiti agadi iti bayyek, no labsen ti agsao.
Nupay dadakkel, isu met la ti ramanna, kunada, ngem para kaniak, saan. Naiduma ti raman dagiti tukak idi. Saanen a maibelleng dagiti kudil dagitoy dadakkel a tukak. Madalusan a nalaing babaen ti asin, maibilag, santo maiprito agingga iti nasarangsang.
Napananen dagidi tukak idi un-unana? Mapukpukawda kadin?
Uray dagiti karag ket marapukawda metten. Maibusda met babaen ti pasaray panagsida dagiti tao kadakuada. Annadan laeng a mabtak dagiti bukolda a yan ti makasamal a likido. Ngem no naannad la ketdi ti panangkulapnit, naimas ti lasag ti bullfrog.
Iti panagtulid ti panawen, agtultuloy nga adda dagiti nabiag nga agpukaw ken adda dagiti sumukat.
Dagitoy a nagbiag ket sisasangoda iti dakkel a pannakaungaw no saanda a masaluadan. Posible pay a mapugipogda wenno maungawda amin gapu iti panangapektar kadakuada iti chytrid fungus. Ditoy pagiliantayo ti yan ti maysa a kaaduan dagiti amphibian. Ngem gapu iti panagbalbaliw ti panawen - climate change, pollution, ken panagdadael kadagiti kabakiran ken ayuyangda - posible ti panagngudo ti panawenda.
Babaen ti panagadal dagiti Filipino ken US scientists, panawenen nga ited kadakuada ti naan-anay a pannaranay ken atension sakbay a maungawda. Nasken a maisapulan iti agasna wenno remedio ti sakit a kimpet kadakuada (ti fungus), ta no saan, mapukawton iti mabiit dagitoy a nagbiag.
Posible met a mapukawto nga aramid ti agliwliw ken agtukma iti tukak kabayatan ti panaggapas iti nakaidda a kapagayan, wenno adun dagiti naikursong iti bubon. No saan nga agpayso a maited ti manamnama a sungbat kadaytoy a parikut, maysanto laengen ti tukak a lagip iti napalabas. Kunamto laengen nga isennaay, napananen dagiti tukak?#
Friday, June 05, 2009
Wen, kabaelan ti panagbalbaliw
Iti innak panangamiris iti napasamak kalpasan iti agarup makabulan nga innak isasarungkar ken panagpidut kadagiti maregmeg ti lagip idiay Narvacan, sigagagarak a mangammo ti mapaspasamak nangruna iti lukong ti panagsuratan.
Sadiay ngamin napanak, awan ti access kadagiti banag a maipapan itoy, no addaman, kadagiti gagayyem. Ngem adda gagarak a napateg sadiay a nasken a sanguek iti inaldaw. Isu a ti mapaspasamak a nasken a maamuak ket naipaigid pay nga umuna wenno naipasuli. Saan nga inikkan ti essem ken gagar.
Ti kaunaan a nakatugkik ti immatang ket ti panagbalbliw ti liderato ti GUMIL. Masapul ti nasged a panagbalbaliw a sangoen ti kabarbaro a liderato. Masapul ti umiso a tignay ken langen iti isu amin, kameng man ken saan. Nasken ti patas a trato ken balanse a gagem tapno masalaan a naimbag dagiti addang a naipakumit.
Sipud pay idi agsursuratak, am-ammokon ti inalat ken karisma ni Mrs. Elizabeth Madarang-Raquel a kabarbaro a mangidaulo. Ket namnamaek nga adda manen ti panagsubli ti nailibay a karisma ken ganaygay ti gunglo. Ta saan a mailibak nga inapunan ti rikki ken dismaya, a sinallukoban ti panagtitinnallikod.
Ngem itoy a gundaway, iti liderato ni Mrs. Raquel, namnamaek, dakkel la unay ti namnamak ti isusubil ti ganaygay ti tignay nga awanan iti kabukbukodan a rason. Ammok, sipapasnekak a mangibaga, nga iti lideratona, awan ti bukot nga aggandat a tumalikod wenno kumayakay man lang no di ket maited kenkuana ti respeto ken talek, ti namnama a tumakder manen ti regget ken ganaygay
Ni Mrs. Raquel ket respetado, awanan ti duadua, ti dua nga organisasion dagiti mannurat, GUMIL ken TMI. Wen a, ta no adda miting ken konbension ket adda isuna a mangibalballaet ti pintas, linak ken kappia. Iti napalabas a kombension ti TMI, adda isuna, uray no opisial ti GUMIL. Iti daytoy a banag, nailukat iti mata dagiti mannurat iti kinaadda iti panagkaykaysa.
Adda panagkaykaysa. Adda ti panagmaymaysa ti amin. Banag a nagdakkelan a gagem, nagdakkelan nga adda ti dur-asan ti pluma.
Awan ti duadua, isu a timmaud ti timpuyog iti laksid ti kinaaddan agdadata nga organisasion, ket saan nga isisina no di ket panangbuangay ti sabali a takder a maitutop iti addang ken panagem nga umiso iti rikna ken padas, nga umiso iti takder ken prinsipio, nga umiso iti bunga ti kapanunotan ken alagaden iti taktakderan a kaibatogan ti init.
Dayta respeto nga ited iti liderato ket nauyos manipud iti umiso nga aramid. Ta manipud idi am-ammokon, nakitak ti potensial nga akemna para iti dur-asan. Nakitak ti di nagbaliw nga akemna iti laksid ti panagbalbaliw ti taray ti aglawlaw. Nakitak a di man la naganiniin ti isemna iti rimkuas a naguduan ti nabayag a sappuyot.
Ta ania ngamin aya ti makuna a lider? Ta ania ngamin aya ti maala iti panangiyuna ken panangidaulo iti maysa a timpuyog wenno orgasassion?
Kadami, ti respeto. A kas individual. A kas nawaya a umawat kadagiti amin a banag a dumteng ken mangtingiting. Nawaya nga agtignay iti amin a suli. Nawaya nga agdakiwas nga awan iti pakapiltakanna. Gayyem ken am-ammo ti amin, saan nga iti naganna, no di ket kas isu a rinespesto. Rinespeto nga ammona nga isubli wenno ad-addu pay ti masagrap nga imbag.
Amin a mangidaulo, rinespeto ken pinaliiw dagiti addang ken wayatna. Manipud idi nagkainteres dataon iti panagsuratan. Ket napaliiwtayo no asino ti tumakder a mangiburay ti inumen ken asino ti mangbuggo ti ulona wenno sakana.
Iti napaliiwtayo, suportaranmi ti liderato ni Mrs. Raquel. Mangnamnamakami a makitami manen ti sapsapulenmi a garatigit ken isem nga awan ti duadua..
Ken ni Mrs. Raquel, ken dagiti kakaduana iti liderato, addakam apo iti likudanyo.
Agbiag ti GUMIL! Agbiag ti TMI! Agbiag dagiti mannurat! @
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Wednesday, May 20, 2009
Nasken ti Panagridam
Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.
Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.
Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.
Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.
Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.
Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.
Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.
Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.
No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!


text:
Sunday, July 01, 2007
Nabara a Kablaaw
Dagiti nangabak iti maika-2 a salip ti TESDA, naammuan
Indauluan ni Efren A. Inocencio, Master Teacher I iti Quilling Elementary School, Batac, Ilocos Norte, dagiti nangabak iti Maika-2 a Pasalip ti Ababa a Sarita ti Technical Education and Skills Development Authority (TESDA) Rehion I, babaen ti saritana a Mistro Usi Travajador. Ti premiona: P10,000.
Nagun-od ni Rogie C. Baysa ti Magsaysay, Alicia, Isabela, ti maikadua a gunggona babaen ti saritana a Ti Mekaniko. Ti premiona: P7,000.
Rosalinda R. Jamorabon, mangisursuro iti Baguio City National High School ken agnaed iti San Carlos Heights, Baguio City ti nakaigasat iti maikatlo a gunggona a P5,000. Ti Ruangan ken Agdan ti pinangabakna a saritana.
Dagiti nangabak iti consolation prizes, kas panagsasaganadda: Clarito G. de Francia ti Baguio City babaen ti saritana a Umno a Kurso; Benjamin P. Pacris ti Bantay, Ilocos Sur, Dagiti Tugot iti Kapanagan iti Namruangan; Stephen C. Balanza ti Bagani Campo, Candon City, Dalluyon ti Biag; Emilia N. Mendoza ti Carlatan, San Fernando City, No Matagibin ti Pagesman; Casimiro Is. de Guzman ti Nalvo Sur, Luna, La Union, Adda't Arubayan ti Agrimrimat a Bituen; Samuel Alejo Bagsangi, Sr. ti Bagani Gabor, Candon City, Pastor Mikanik; ken ni Rosadelia F. Villanueva ti Paratong, Bangar, La Union, Balligi Kalpasan ti Adu a Rigat.
Agpapada a P1,000 ti maiyawatto a premioda.
Dagiti naghurado: Prescillano N. Bermudez, Edilberto H. Angco ken Jaime P. Lucas.
ni Regional Director Washington M. Agustin ti TESDA Rehion I a mapadayawanto dagiti nangabak iti seremonia a maangayto inton Agosto 16, 2007 iti alas 10:00 ti bigat iti Sea and Sky Resort and Restaurant ti San Fernando City, La Union. Daytoyto ti pannakatampok ti selebrasion ti anibersario ti TESDA ita a tawen. (Djuna R. Alcantara)
Posted by Ka Iddo at 9:55 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Premio Nobel iti Pisika
Ti Premio Nobel iti Pisika (Sueko: Nobelpriset i fysik) ket maminsan a maipagunguna ti makatawen babaen ti Naarian a Sueko nga Akademia dagiti Siensia. IMaysa daytoy kadagiti lima a Premio Nobel a napundar babaen ti nakem ni Alfred Nobel idi 1895 ken naipagungunann manipud idi 1901; dagiti sabali pay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Literatura, Premio Nobel ti Kappia, ken Premio Nonel iti Sikolohia ken Medisina. Ti immuna a Premio Nobel iti Pisika ken naipangunguna kenni Aleman a Wilhelm Conrad Röntgen, "iti pannakabigbig kadagiti ektraordinario a serbisio nga inramidna babaen ti panagduktal iti naisangsangayan nga rayo-ekis." Daytoy a gunguna ket inadministro babaen ti Pundasion ti Nobel ken kaaduan a naikedkeddeng a ti kadayawan a gunguna a maawat iti sientista iti pisika. Daytoy ket maipresenta idiay Stockholm iti tinawen a seremonia iti Disiembre 10, ti anibersario ti ipupusay ni Nobel.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Premio Nobel iti Pisika iti Wikimedia Commons
- "Amin a Nobel a Laureado iti Pisika"
- "Dagiti Seremonia ti Gunguna ti Premio Nobel"
- "Ti Premio Nobel iti Pisika"
- "Ti Medalia ti Premio Nonel para iti Pisika ken Kimika"


text:
Ni Elbridge Thomas Gerry (/ˈɛlbrɪdʒ ˈɡɛri/; Hulio 17, 1744 – Nobiembre 23, 1814) ket maysa idi nga Amerikano a estadista ken diplomatiko. A kas Demokratiko-Republikano isu ket napili a kas ti maikalima a Bise Presidente iti Estados Unidos (1813–1814), a nagserbi babaen ni James Madison, aginggana idi pimmusay kalpasan ti maysa ket kagudua a tawen iti terminona.[1]
- ^ Isu ti maikadua a Bise Presidente a pimmusay bayat nga adda ti opisina; ti immuna ket ti sinarunona, a ni George Clinton.
Midia a mainaig kenni Kategoria:Elbridge Gerry iti Wikimedia Commons


text:
Luis XIV ti Pransia
Ni Luis XIV (5 Septiembre 1638 – 1 Septiembre 1715),naamammoan a kas ni Luis ti Natan-ok wenno ti Ari ti Init (Pranses: le Roi-Soleil), ket maysa idi a Borbon a monarkia a nagturay a kas Ari ti Pransia ken Navarre.[1] Iti panagturayna ti 72 a tawtawen ken 110 nga al-aldaw ket maysa kadagiti longest iti Pranses ken Europeano a pakasaritaan.[2]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kitaen ti Listaan dagiti Navarrese a monarkia ken kayo ti pamiliada.
- ^ "Louis XIV". MSN Encarta. 2008. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 1 Nobiembre 2009. Naala idi 20 Enero 2008.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ashley, Maurice P. Luis XIV Ken ti Kinalatak ti Pransia (1965) dagiti naiyaon ken testo a pangbiruk
- Beik, William. Luis XIV ken Absolutismo:Ti Ababba a Panagadal kadagiti Dokumento (2000) dagiti naiyaon ken testo a pangbiruk
- Beik, William. "Ti Absolutismo ni Lo=uis XIV a kas Sosial a Pagtitinnulongan." Napalabas ken Agdama 2005 (188): 195–224.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Luis XIV ti Pransia iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Luis XIV ti Pransia iti Wikiquote (Ingles)


text:
Paskua
Ti Paskua (Chabacano: Pascua Deutsch: Weihnachten; Ingles: Christmas; Espaniol: Navidad), ket maysa a tinawen a piesta a pammalagip iti pannakaipasngay ken pammadayaw kenni Hesukristo,[1][2] kadawyan a naselebraran daytoy iti Disiembre 25[3]a kas relihion ken kultural a piesta kadagiti sangabilion a tattao iti sangalubongan. Adu payen dagiti saan a Kristiano nga agselselebbrar iti daytoy a piesta.[4][5]
Saan nga ammo ti husto nga aldaw a pannakayanak ni Jesus ket naikabil met dagiti agsarsarita a ti baeten ti 7 ken 2 BC. Idi ka-ununa ken tennga a maika-4 a siglo, ti Aglaud a Simbaan a Katoliko ket isuda ti immuna a nagikabil ti Paskua iti Disiembre 25, daytoy a petsa ket inawat met idi ti Daya.[6]
Ti kasisigud a petsa a panag-piesta dagiti Akindaya a Kristiano ket Enero 6, ken daytoy pay laeng ti aldaw a panag-selebrar iti pagilian nga Armenia, a daytoy ket publiko a piesta. Ti tawen a 2011, addan ti aggiddiat a 13 nga al-aldaw ti baetan ti kalendario a Huliano ken ti kadawyan nga inus-usar a kalendario a Gregoriano. Dagiti agus-usar ti kalendario a Huliano ket selebraranda iti Disiembre 25 ken Enero 6 nga iti kaaduan a tattao ket Enero 7 ken Enero 19. Iti daytoy a rason, ti pagilian nga Etiopia ket selebraranda ti Paskua a kas Kriastiano a kapistaan ken piesta a publiko nga iti kalendario a Gregoriano ket ti petsa nga Enero 7.
Ti nagtaudan ti nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagtaudan ti nagan a Paskua iti Ingles a Christmas ket naggapu iti dua a balikas a masao a "Christ's Mass" (literal a patarus ti Ilokano ket Misa ni Kristo), daytoy a sarita ket immuna a naisurat idi 1038. Naala daytoy iti pagsasao a Tennga nga Ingles Christemasse ken pagsasao a Daan nga Ingles Cristes mæsse, nga immuna a naisurat idi 1038. Ti "Cristes" ket naggapu iti pagsasao a Griego Xpισtός Christos ken "mæsse" ket naggapu iti pagsasao a Latin missa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Christmas. Naala idi 2008-10-06.Archived 2009-10-31.
- ^ "Christmas",1913.
- ^ Ramzy, John. "The Glorious Feast of Natibidad: 7 Enero? 29 Kiahk? 25 Disiembre?". Coptic Orthodox Church Network. Naala idi Enero 17, 2011.
- ^ Why I celebrate Christmas, by the world's most famous atheist – DailyMail. Disiembre 23, 2008. Naala idi 2010-12-20.
- ^ Non-Christians focus on secular side of Christmas — Sioux City Journal. Naala idi 2009-11-18.
- ^ Ti Kronograpia ti 354 AD. Paset 12: Panangilaglagip kadagiti Martir – The Tertullian Project. 2006. Naala idi Nobiembre 24, 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Paskua iti Wikimedia Commons


text:
1898
Ti 1898 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero - Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero 15 - Gubat ti Espaniol-Amerikano: Pinabettak ken pinalned ti barko a Havana idiay Kuba babaen ti USS Maine ti Estados Unidos, a nakatayan iti 266 a tattao. Nakaiturongan daytoy a pasamak ti pannakairangarang ti gubat a nagbaetan ti Estados Unidos ken Espania.
Abril - Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio 12 - Inrangarang babaen ni Hen. Emilio Aguinaldo ti panagwayawaya ti Filipinas manipud iti Espania.
Hulio - Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto 12 - Gubat ti Espaniol-Amerikano: Nagpatingga ti ringgor a nagbaetan dagiti soldado ti Amerikano ken dagiti Espaniol idiay Kuba.
Oktubre - Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Disiembre 10 - Pinirmaan ti Espania ken Estados Unidos ti Tulag ti Paris, ti panagpatingga ti Gubat ti Espaniol-Amerikano.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 30 – Shirley Booth, Amerikana nga aktres (pimmusay 1992)


text:
Biokimika
Ti biokimika, sagpaminsan pay a tinawtawagn iti biolohiko a kimika, ket isu ti panagadal iti kimiko a proseso iti kaunegan ti, ken mainaig kadagiti, sibibiag nga organismo.[1] Babaen ti panagtengngel kadagiti panagayus ti pakaammo babaen ti biokimika a panagisenial ken ti panagayus iti kimiko nga enerhia babaen ti metabolismo, ti biokimiko a proseso ket mangited ti kinarikut iti biag. Kadagiti napalabas a 40 tawen ti biokimika ket ket nagballigin iti panangipalawag kadagiti sibibiag a proseso a gangani nga adda itan kadagiti amin a lugar dagiti siensia ti biag manipud ti botanika aginggan iti medisina ket nakitigtignay iti biokimika a panagsukisok.[2] Tatta nga aldaw ti kangrunaan a naikapatengngaan ti isp itipuro a biokimika ket ti pannakaawat no kasano a mangited dagiti biokohiko a molekula kadagiti proseso a rumsua iti kaunegan dagiti sibibiag a selula, nga adu a pakainaigan iti panagadal ken pannkaawat kadagiti sibubukel nga organismo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Biokimika iti Wikimedia Commons


text:
MISS RIMAT CAMPUS 2005
Wen, agpilpilikamin iti libnos ti campus nga agakkub iti magasin. No estudianteka iti high school wenno kolehio iti Filipinas ken ik-ikutam ti pintas ni Ilokana, ania pay la ti ur-urayem? Ipatulodmon ti dua a ladawam (4R wenno 5R, half ken full body shot) iti RIMAT Magazine: MISS RIMAT CAMPUS 2005, c/o JOYCE CALSO, #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Ilukonmo metten ti nafill-upan a nomination form, (nasken nga orihinal, saan a xerox) ken ababa a pakasaritaan ti biag. Awatenmi agingga iti Pebrero 10, 2005.
Ni best friendko ngay, kunam? Ala, ket awisem metten. Ad-adu, naragragsak.
Ngem maysa laeng ti mangabak. Maipablaakto ti ladawanyo a finalist iti Enero, Pebrero ken Marso 2005 nga isyu ti RIMAT Magazine. Babaen ti ballot coupon, botosan ti amin a reader iti Filipinas ken abrod (Alaska, Australia, Brunei, California, Canada, Delaware, Greece, Germany, Hawaii, Hong Kong, New York, The Netherlands, Saudi Arabia, Spain, Utah)ti pilida. Ti kaaduan ti botos, siempre, isu ti MS. RIMAT CAMPUS 2005.
Ti premio, P10,000 ken mayakkub iti RIMAT Magazine.
Dagiti Pagannurotan iti Panagbotos:
1. Silulukat ti panagbotos iti amin a reader ti Rimat Magazine.
2. Makartib dagiti ballot coupon iti Oktubre 2004 agingga iti Nobiembre 2005 nga isyu ti Rimat Magazine. Nasken nga orihinal, saan a naixerox, dagiti fill upan a ballot coupon.
3. Maipablaak iti Enero, Pebrero ken Marso 2005 nga isyu ti Rimat Magazine dagiti ladawan dagiti finalist a pagpilian dagiti reader.
4. Masapul a makaur-or ti mapadayawan a MISS RIMAT CAMPUS iti di nakurkurang ngem iti 500 a botos (ballot coupon).
5. Mapadayawan ti mangabak iti Christmas Party ti RIMAT MULTIMEDIA, INC. iti Disiembre 2005.
6. Ipatulod dagiti ballot coupon iti: MISS RIMAT CAMPUS 2005, c/o JOYCE G. CALSO, #58, Road 7, Project 6, Quezon City 1100. Nasken a maipatulod dagiti ballot coupon agingga iti Nobiembre 2005. Awaten ti secretariat dagiti ballot coupon a natimbrean iti maudi nga aldaw ti Nobiembre 2005.
(Kartiben ti ballot coupon ken nomination form iti RIMAT Magazine)
Kunkunada (1):
- @October 27, 2004 at 7:40 AM ni Rimat Magasin, kunana...
-
no adda kayatyo a damagen apo, welcomekayo latta.
ariel


text:
Indianapolis
Ti Indianapolis /ˌɪndiəˈnæpɵlɨs/ (naipangyababaan iti Indy /ˈɪndi/) ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion nga Estado ti Indiana, ken isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Marion. Manipud ti senso ti Estados Unidos idi 2010, ti populasion ti siudad ket 820,445[1] Daytoy ket isu ti maika-12 a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos ken ti maika-29 a kadakkelan a metropolitano a lugar idiay Estados Unidos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "U.S. Census Bureau Delivers Indiana's 2010 Census Population Totals, Including First Look at Race and Hispanic Origin Data for Legislative Redistricting". U.S. Census Bureau. Naala idi Disiembre 18, 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Indianapolis iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Indianapolis manipud iti Wikivoyage (Ingles)