text:
Ariwanas
Ti ariwanas ket mays a nawatiwat, a grabitasion a panakaibedbed a sistema a buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, maysa a interestelar apamay-an iti alingasaw ken tapok, ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasana a nanaganan ti nangisit a banag.[1][2] Ti balikas nga aríwánas ket naala manipud ti Griego a galaxias (YaλaEίaς), literal a kayatna asaoen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti ansisit nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(107) a bitbituen[3] aginggan kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a trilion (1014) a bitbituen,[4] a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti aríwánasna a tengnga iti masa.
Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti bituen a sistema, dagiti bituen a rimpuok ken ti kita dagiti interestelar nga ulep. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga interestelar a pamay-an iti alingasaw, tapok, ken dagiti kosmiko nga anaraar. Ti nagisit a banag ket agparang ti panakaibilang para iti agarup a 90% iti masa kadagiti kaaduan nga aríwánas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti nawatiwat unay a nangisit nga abot ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunutan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti aktibo a galaktiko a tengnga a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.[5]
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti eliptiko nga ariwanas,[6] nga adda ti basikaw nga immitlog a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti agkusikos nga ariwanas ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti rinagis nga ariwanas ken kadaywan a nagtaud manipud panagulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga aríwánas. Dagiti kastoy a panakitignay a nagbaetan dagiti aríwánas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a panagporma ti bituen a magipapan dagiti agbettak a bituen nga aríwánas. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti rinagis nag aríwánas.[7]
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion (1.7 × 1011) nga ariwanas a mapalpaliiw a law-ang,[8][9] ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a multiberso.[10] Kaaduan ket 1,000 to 100,000[11] a dagiti parsec iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).[12] Ti Intergalaktiko a limbang (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga atomo iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti aríwánas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion a naam-ammuan a kas dagiti grupo ken rimpuok, a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a nalatak a rimpuok. Iti kadakkelan a gantingan, dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maururnos kadagiti sabanas ken pilamento, a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a vkodapsi.[13]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga ariwanas ket nanalipud ti Griego a termino para iti bukod tayo nga aríwánas, galaxias (YaλaEίaς, "milky one"), wenno kyklos ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")[14] para iti langana iti langit. Iti Griego a mitolohia, ni Zeus ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga Herakles, iti suso ni Hera bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina amammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.[15][16]
Iti Aastronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maususar a mangitudo ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Inggles a termino a Milky Way ket masurot manipud ti sarita babaen ni Chaucer:
"See yonder, lo, the Galaxyë
Which men clepeth the Milky Wey,
For hit is whyt."—Geoffrey Chaucer. Ti Balay iti Dayaw, c. 1380.[14]
Idi inaramid ni William Herschel ti bukodna a katologo dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a agkusikos a nebulosa para kadagiti naisangayan a banag aka ti M31. Dagityo ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti iisla a law-ang. Nupay kasta, ti balikas a Law-ang ket naawawatan a ti kayatna a saoen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maususar ken dagiti banbanag ket nagbalin a naam-ammuan a kas dagiti aríwánas.[17]
Panagpalpaliiw a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituenp ken dagiti dadduma a nebula iti rabii a langit.
Nagririmpuok a Bitbituen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a pilosopo a ni Democritus (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.[18] Aristotle (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti tangatang, idiay rehion iti lubong nga agtultuloy kadagit panaggunay dagiti nailangitan."[19] Ti Neoplatonista a pilosopo a ni Olympiodorus the Younger (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti paralahe, na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunutan ket kalpasanto a makaimpluensia iti Islamiko a lubong.[20]
Segun kenni Mohani Mohamed, ti Arabiano nga astronomo a ni Alhazen (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,[21] ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."[22] Ti Persiano nga astronomo a ni Abū Rayhān al-Bīrūnī (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."[23][24] Ti Andalusian nga astronomo a ni Ibn Bajjah ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a repraksion manipud kadagiti sublunario a materiales,[19][25] a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti pangsilpo iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.[19] Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni Ibn Qayyim Al-Jawziyya ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".[26]
Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket nanipud idi 1610 idi ni Galileo Galilei ket nagusar ti maysa a teleskopio tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.[27] Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang, ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti grabitasional a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud ti perspektibo iti uneg ti disko.[28] Iti maysa a tratado idi 1755, ni Immanuel Kant inpasayaatna ti kapanunutan ni Wright a maipanggep tipatakder iti Naririmpuok a Bitbituen.
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti Init ket inaramid ni William Herschel idi 1785 babaen tinaannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.[29] A nagusar iti napasayaat a arngian, ni Kapteyn idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni Harlow Shapley a naibatay tipanagkatologo dagiti globular a rimpuok a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud ti tengnga.[28] Dagitoy dua apanagusig ket napay ti panangala ti panagsagepsep iti lawag babaen ti interestelar a tapok nga adda ti galaktiko a dalumpinas, ngem kalpasan ni Robert Julius Trumpler ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti nalukatan arimpuok, ti agdama a ladawan ti bukod tayo ng aariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.[30]
Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni Abd al-Rahman al-Sufi (naamammoan iti laud a kas ni Azophi), ket nangaramit tikasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti Andromeda nga Ariwanas, a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".[31] Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni Simon Marius idi 1612.[31] Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti Dakkel a Magallanes nga Ulep, a makita daytoy manipud idiay Yemen, ngem saan a makita idiay Isfahan; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni Magellan idi maika-16 a siglo.[32][33] Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud ti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a Libro dagiti Natalinaed a Bituen idi 964.
Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang, naisipanna (nga husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti nebulosa a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.[28][34] Idi 1755, ni Immanuel Kant ket nangipaamo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni Charles Messier ket nagumnong ti maysa a katologo a naglaon kadagti 109 a karanigan a nebulosa (nailangtan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.[28] Idi 1845, ni Apo Rosse ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a namgilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a puntos a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a adytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.[35]
Idi 1912, ni Vesto Slipher ket nagaramid kadagiti spektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti panagtalaw a kinapardas ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.[36][37]
Idi 1917, ni Heber Curtis ket nakapalpaliiw ti nova a S Andromedae ti kaunegan ti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti Messier a banag a M31, a naamammoan). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a nova. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 kinadakkel a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukod tayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a parsec. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.[38]
Idi 1920 ti nakunkuna a Nalatak a Suppiat ket naaramid a naggiddiatan ni Harlow Shapley ken Heber Curtis, ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a Doppler a panagsukat.[39]
Daytoy a banag ke naipatingga a naikeddeng idi nasapa panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni Ernst Öpik ket nagited ti kaadayo a panagikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.[40] Ti panagususar ti 100 a pulgada a Bantay Wilson a teleskopio, ni Edwin Hubble ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti Cepheid a panagdumaduma, a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.[41] Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti Hubble a panagsasaruno.[42]
Moderno a panagsukisok[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1944, ni Hendrik van de Hulst ket nagipadto a ti mikroaanda a radision iti kaatiddog ti allon iti 21 sm a nagbanagan manipud ti interestelar nga atomiko a hidroheno nga alingasaw;[43] daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a baras apatakder iti tengnga ti Ariwanas.[44] Nga adda dagiti napasayaat a radio a teleskopio, ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni Vera Rubin iti kapardas ti panagtayyek iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunutan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a nangisit a banag.[45][46]
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.[47] Ti Hubble a Nauneg a Lugar, ti maysa nga atiddog unay a panagiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion (1.25×1011) nga ariwanas iti law-ang.[48] Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti espektra a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken x-ray a teleskopio) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay Pagliklikan a Sona (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.[49]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sparke & Gallagher III 2000, p. i
- ^ Hupp, E.; Roy, S.; Watzke, M. (2006-08-12). "NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag". NASA. Naala idi 2007-04-17.
- ^ "Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas". ESO. 2000-05-03. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Uson, J. M.; Boughn, S. P.; Kuhn, J. R. (1990). "Ti tengnga nga ariwana iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante". Siensia 250 (4980): 539–540. Bibcode:1990Sci...250..539U. doi:10.1126/science.250.4980.539.
- ^ Finley, D.; Aguilar, D. (2005-11-02). "Dagiti astronomo ket nakaal ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen". Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia. Naala idi 2006-08-10.
- ^ Hoover, A. (2003-06-16). "Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama". Hubble News Desk. Naala idi 2011-03-04. Based upon:
- Graham, A. W.; Guzmán, R. (2003). "HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas". Astronomiko a Warnakan 125 (6): 2936–2950. arXiv:astro-ph/0303391. Bibcode:2003AJ....125.2936G. doi:10.1086/374992.
- ^ Jarrett, T. H. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas". Instituto iti Teknolohia ti California. Naala idi 2007-01-09.
- ^ Gott III, J. R.; et al. (2005). "Mapa iti law-ang". Astropisikal a Warnakan 624 (2): 463–484. arXiv:astro-ph/0310571. Bibcode:2005ApJ...624..463G. doi:10.1086/428890.
- ^ Mackie, G. (2002-02-01). "Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat". Unibersidad ti Swinburne. Naala idi 2006-12-20.
- ^ Ti Pabrika iti Kinapudno David Deutsch - 2011
- ^ "Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangto a Panagilawlawagan a Panakakita". NASA. 2006-02-28. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Gilman, D. "Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen". NASA/WMAP. Naala idi 2006-08-10.
- ^ "Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder". Unibersidad iti Cambridge. Naala idi 2007-01-15.
- ^ a b Harper, D. "galaxy". Online Etymology Dictionary. Naala idi 2011-11-11.
- ^ Waller & Hodge 2003, p. 91
- ^ Koneãn˘, Lubomír. "Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen". Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko. Naidulin manipud ti kasisigud idi Hulio 20, 2006. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Rao, J. (2005-09-02). "Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana". Space.com. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Plutarch (2006). Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma. Kapitulo 3: Echo a Biblioteka. p. 66. ISBN 978-1-4068-3224-2.
- ^ a b c Montada, J. P. (2007-09-28). "Ibn Bajja". Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia. Naala idi 2008-07-11.
- ^ Heidarzadeh 2008, pp. 23–25
- ^ Mohamed 2000, pp. 49–50
- ^ Bouali, H.-E.; Zghal, M.; Lakhdar, Z. B. (2005). "Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia". Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Konperensia. Naala idi 2008-07-08.
- ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor nga arkibo ti Pakasaritaan iti Matematika, Unibersidad ti San Andres.
- ^ Al-Biruni 2004, p. 87
- ^ Heidarzadeh 2008, p. 25, Table 2.1
- ^ Livingston, J. W. (1971). "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Panakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion". Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan 91 (1): 96–103 [99]. doi:10.2307/600445. JSTOR 600445.
- ^ O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (November 2002). "Galileo Galilei". Unibersidad iti St. Andrews. Naala idi 2007-01-08.
- ^ a b c d Evans, J. C. (1998-11-24). "Ti Ariwanas tayo". Unibersidad ti George Mason. Naala idi 2007-01-04.
- ^ Paul 1993, pp. 16–18
- ^ Trimble, V. (1999). "Robert Trumpler ken ti (Awan)panakasarang iti Limbang". Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan 31 (31): 1479. Bibcode:1999AAS...195.7409T.
- ^ a b Kepple & Sanner 1998, p. 18
- ^ "Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ "Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ Kitaen ti inadaw a sinao manipud ti Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang ni from Wright idiay Dyson, F. (1979). Panagdisturbo ti Law-ang. Pan a Liblibro. p. 245. ISBN 0-330-26324-2.
- ^ Abbey, L. "Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown". Naala idi 2007-01-04.
- ^ Slipher, V. M. (1913). "Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa". Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio 1: 56–57. Bibcode:1913LowOB...2...56S.
- ^ Slipher, V. M. (1915). "Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa". Nadayeg nga Astronomia 23: 21–24. Bibcode:1915PA.....23...21S.
- ^ Curtis, H. D. (1988). "Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko 100: 6. Bibcode:1988PASP..100....6C. doi:10.1086/132128.
- ^ Weaver, H. F. "Robert Julius Trumpler". Nailain nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Öpik, E. (1922). "Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa". Astropisikal a Warnakan 55: 406. Bibcode:1922ApJ....55..406O. doi:10.1086/142680.
- ^ Hubble, E. P. (1929). "Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31". Astropisiskal a Warnakan 69: 103–158. Bibcode:1929ApJ....69..103H. doi:10.1086/143167.
- ^ Sandage, A. (1989). "Edwin Hubble, 1889–1953". Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada 83 (6). Naala idi 2007-01-08.
- ^ Tenn, J. "Hendrik Christoffel van de Hulst". Estado a Unibersidad ti Sonoma. Naala idi 2007-01-05.
- ^ López-Corredoira, M.; et al. (2001). "Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS". Astronomia ken Astropisika 373 (1): 139–152. arXiv:astro-ph/0104307. Bibcode:2001A&A...373..139L. doi:10.1051/0004-6361:20010560.
- ^ Rubin, V. C. (1983). "Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas". Sientipiko nga Amerikano 248 (6): 96–106. Bibcode:1983SciAm.248...96R. doi:10.1038/scientificamerican0683-96.
- ^ Rubin, V. C. (2000). "Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas". Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko 112 (772): 747–750. Bibcode:2000PASP..112..747R. doi:10.1086/316573.
- ^ "Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag par aiti Nangisit a Banag". Hubble News Desk. 1994-10-17. Naala idi 2007-01-08.
- ^ "Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?". NASA. 2002-11-27. Naala idi 2007-01-08.
- ^ Kraan-Korteweg, R. C.; Juraszek, S. (2000). "Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia 17 (1): 6–12. arXiv:astro-ph/9910572. Bibcode:1999astro.ph.10572K.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "rmaa17_107" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "belkora355" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Biddut ti dakamat: Ti etiketa ti
nga addaan ti nagan ti "bertin_lin1996" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
nga addaan ti nagan ti "bergh1998" a naipalawag idiay
ket saan a nausar iti napalabas a testo.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Al-Biruni (2004). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology. R. Ramsay Wright (transl.). Kessinger Publishing. ISBN 0-7661-9307-1.
- Belkora, L. (2003). Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way. CRC Press. ISBN 0-7503-0730-7.
- Bertin, G.; Lin, C.-C. (1996). Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory. MIT Press. ISBN 0-262-02396-2.
- Binney, J.; Merrifield, M. (1998). Galactic Astronomy. Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1. OCLC 39108765.
- Dickinson, T. (2004). The Universe and Beyond (4th nga ed.). Firefly Books. ISBN 1-55297-901-6. OCLC 55596414.
- Heidarzadeh, T. (2008). A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple. Springer. ISBN 1-4020-8322-X.
- Kepple, G. R.; Sanner, G. W. (1998). The Night Sky Observer's Guide, Volume 1. Willmann-Bell. ISBN 0-943396-58-1.
- Mohamed, M. (2000). Great Muslim Mathematicians. Penerbit UTM. ISBN 983-52-0157-9. OCLC 48759017.
- Paul, E. R. (1993). The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924. Cambridge University Press. ISBN 0-521-35363-7.
- Sparke, L. S.; Gallagher III, J. S. (2000). Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59740-4.
- Van den Bergh, S. (1998). Galaxy Morphology and Classification. Cambridge University Press. ISBN 0-521-62335-9.
- Waller, W. H.; Hodge, P. W. (2003). Galaxies and the Cosmic Frontier. Harvard University Press. ISBN 0-674-01079-5.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Ariwanas idiay Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Karayan Indus
Ti Karayan Indus (Sanskrito: सिन्धु Sindhu; دریائے سندھ; Urdo: Daryā-e Sindh; Hindi: सिन्धु नदी Sindhu; Sindhi: سنڌو Sindhu; Punjabi: سندھ Sindh; Gujarati: સિંધુ નદી Sindhu; Pashto: اباسين Abāsin "Ama ti Karkarayan"; Persiano: رود سند Rūd-e Sind; Arabiko: السند Al-Sind; Tibetano: སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo "Karayan Leon"; Griego: Ἰvδός, Indós; Turki: Nilab) ket maysa a nangruna a karayan nga agayus idiay Pakistan. Adda pay dagiti dalannna babaen ti lumaud a Tibet (idiay Tsina) ken Akin-abagatan nga India.
Daytoy ket nagtaud idiay Tibetano a banak idiay asideg ti Danaw Mansarovar, ti karayan ket agayus babaen ti rehion ti Ladakh ti Jammu ken Kashmir, Gilgit, Baltistan ken agayus babaen ti Pakistan iti maysa a turong nga agpaabagatan idiay intero a kaatiddog ti Pakistan a tumipon idiay Baybay Arabiano idiay asideg ti puerto a siudad ti Karachi idiay Sindh. Ti dagup a kaatiddog ti karayan ket 3,180 km (1,980 mi). Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay Pakistan.
Daytoy a karayan ket adda ti dagup a kalawa ti panagayus ti sumurok a 1,165,000 km2 (450,000 sq mi). Ti nakarkulo a tinawen a panagayusna ket agarup a 207 km3 (50 cu mi), isu daytoy ti makaaramid ti maika-21 a kadakkelan a karayan iti lubong iti termino ti tinawen a panagayus. Ti Zanskar ket isu ti akin kanigid a tributario ti igidna idiay Ladakh. Kadagidiay tanap, ti akin kanigid nga igidna a tributario ket ti Chenab ket adda met daytoy kadagiti uppat a nangruna a tributario, a nanaganan ti, Jhelum, Ravi, Beas ken Satluj. Ti kangrunaan nga akin-kanawan nga igidna a tributario ket ti Shyok, Gilgit, Kabul, Gomal ken Kurram. Daytoy ket agtaud manipud kadagiti karayan ken dagiti glasier ti Himalaya, ken ti karayan ket mangsuporta kadagiti ekosistema dagiti kalalainganna ti temperatura a kabakiran, dagiti tanap ken dagiti namaga nga igid ti away.
Ti Indus ket mangporma ti delta ti Pakistan a naibagbaga idiay Vedic Rigveda a kas ti Sapta Sindhu ken ti Iraniko a Zend Avesta a kas ti Hapta Hindu (ti kayatna a saoen dagitoy dua ket Pito a Karkarayan). Ti karayan ket isun ti taudan ti panakaskasdaaw idi las-ud ti Klasiko a Paset ti Panawen. Ni Ari Darius ti Persia ket inpatulodna ni Scylax ti Caryanda tapno sukimatenna ti karayan idi 510 BCE.
Dagiti linaon
Nagnagan ken etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sanskrito a balikas ti Sindhu ket kaibuksilaan ti karayan, alog wenno taaw, mabalin a nagtaud daytoy ti ramut a sidh a kayatna a saoen ket "saan a mapan". Ti Sindhu ket isu pay laeng ti lokal a panangibagbaga ti Karayan Indus.
Idiay Rigveda, ti "Sindhu" (Sanskrito: सिन्धु) ket isu ti nagan ti Karayan Indus. Ti Sindhu ket naibagbaga iti mamin 176 a beses iti Rigveda, mamin 95 a beses iti adadu ngem maysa, nga adadu a naus-usar iti sapasap a kaibuksilan. Idiay Rigveda, a naisangsangayan kadagiti naud-udi a himno, ti kayat a saoen ti balikas ket naipabassit a mangitudo ti Karayan Indus, kas pagarigan ti listaan dagiti karayan ti Nadistuti sukta. Daytoy ket ti nagbanagan ti anomalia ti karayan nga adda ti maipapan ti lalaki a henero: amin a dadduma a karkarayan ti Rigvedic ket maipapan ti babai a henero, saan laeng nga iti gramatika, ngem naipanpanunotan a kas dagiti diosa ken maipadpada kadagiti nuang ken kabalio a babbai nga agpatpataud ti gatas ken mantekilia.
Ti balikas a Sindhu ket nagbalin a Hindu iti Daan a Persiano. Ti Taga-ugma a Griego a Ἰvδός (Indós, bunulod manipud ti Latin a kas ti Indus) ket maysa a bibulbulod iti Daan nga Iraniani a balikas.[1] Ti nagan nga Indós ket naus-usay iti libro nga Indica ni Megasthenes para iti naingel a karayan a linasat babaen ni Alejandro a naibatay iti nakaitawenan a pannkalaglagip ni Nearchus.
Dagiti taga-ugma a Griego ket nanginagnagan kadagiti Indiano (a ti agdama nga India iti labes ti Karayan Indus) a kas Ἰvδoί (Indói), ti tattao ti Indus.[1][2]
Iti Urdu, ti opisial a pagsasao ti Pakistan, ti Indus ket naamammuan akas ti درياۓ سِندھ (Daryā-e Sindh). Kadagiti sabsabal a pagsasao iti rehion, ti karayan ket naamammuan a kas ti सिन्धु नदी (Sindhu Nadī) iti Hindi, سنڌو (Sindhu) iti Sindhi, سندھ (Sindh) iti Punjabi, સિંધુ નદી (Sindhu) iti Gujarati; اباسين (Abāsin, lit. "Ama ti Karkarayan") iti Pashto, رود سند (Rūd-e Sind) iti Persiano, نهر السند (Naḥar al-Sind) iti Arabiko, སེང་གེ།་གཙང་པོ (Sênggê Zangbo, lit. "Karyan Leon") iti Tibetano, ken Nilab iti Turki.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti triburtario[urnosen | urnosen ti taudan]
- Karayan Nagar
- Karayan Astor
- Karayan Balram
- Karayan Dras
- Karayan Gar
- Karayan Ghizar
- Karayan Gilgit
- Karayan Gumal
- Karayan Kabul
- Karayan Kurram
- Karayan Panjnad
- Karayan Shigar
- Karayan Shyok
- Karayan Sohan
- Karayan Tanubal
- Karayan Zanskar
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Indus ket pakanenna ti Indus a paid ti submarino, nga isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a sedimento a bagi iti Daga iti agarup a 5 riwriw a kubiko kilometro kadagiti materiales a nainurunor manipu kadagiti bantay. Ti panagad-adal kadagiti sedimento iti moderno a karayan ket mangipakpakita a ti Karakoram a Kabambantayan iti akin_amianan a Pakistan ken India ket isu ti agmaymaysa a kangrunaan a taudan ti material, a ti Himalaya ti kaaduan a mangitited, kaaduan a babaen kadagiti dakkel a karayan ti Punjab (Jhelum, Ravi, Chenab, Beas ken Sutlej). Ti panagusig kadagiti sedimento manipud ti Baybay Arabo ket nangipakpakita a sakbay idi lima a riwriw a tawtawen ti Indus ket naisilpo kadagiti karayan ti rehion ti Punjab nga idi ket nagay-ayus nga agpadaya idiay Ganges ken natiwtiliw kalpasan ti dayta a panawen.[3] Ti nasapsap anga obra ket nangipakpakita a ti darat ken lan-ak manipud idiay lumaud a Tibet ket ababutenna ti Baybaya ARabop babaen idi 45 a riwriw a tawtawen, a mangipakpkaita nga adda ti rimsua idi a duog a Karayan Indus ti dayta a panawen.[4] Ti delta ti daytoy a karayan ti roto-Indus ket dimteng a nabirukan idiay Labneng Katawaz, idiay pagbeddengan ti Apgano-Pakistan.
Idiay rehion ti Nanga Parbat, ti kaadu ti panagkukot babaen ti Karayan Indus kalpasan ti pannakatiliw ken panangibaw-ing iti kaunegan ti dayta a lugar ket naipanpanunotan a nangiyeg kadagiti tengnga ken akin-baba nga ukis ti batbato iti rabaw.[5]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Kuiper 2010, p. 86.
- ^ Encyclopædia Britannica.
- ^ Clift, Peter D.; Blusztajn, Jerzy (Disiembre 15, 2005). "Panagurnos manen ti akinlaud a sistema ti karayan ti Himalaya kalpasan idi lima a riwriw a tawtawen". Katutubo 438 (7070): 1001–1003. doi:10.1038/nature04379. PMID 16355221.
- ^ Clift, Peter D.; Shimizu, N.; Layne, G.D.; Blusztajn, J.S.; Gaedicke, C.; Schlüter, H.-U.; Clark, M.K.; ken Amjad, S. (Agosto 2001). "Panagrang-ay ti Indus a Paid ken ti kinapangrunana para iti pakasaritaan ti panagkutkot ti Lumaud a Himalaya ken Karakoram". GSA Bulletin 113 (8): 1039–1051. doi:10.1130/0016-7606(2001)113 2.0.CO;2.
- ^ Zeitler, Peter K.; Koons, Peter O.; Bishop, Michael P.; Chamberlain, C. Page; Craw, David; Edwards, Michael A.; Hamidullah, Syed; Jam, Qasim M.; Kahn, M. Asif; Khattak, M. Umar Khan; Kidd, William S. F.; Mackie, Randall L.; Meltzer, Anne S.; Park, Stephen K.; Pecher, Arnaud; Poage, Michael A.; Sarker, Golam; Schneider, David A.; Seeber, Leonardo; ken Shroder, John F. (Oktubre 2001). "Naukisan a panagobra manen idiay Nanga Parbat, Pakistan: Dagiti metamorpiko a nagbanagan ti maipapan ti pudot ken mekanikal a panagtitipon nga inaramid ti panagkutkot". Tektonika 20 (5): 712–728. doi:10.1029/2000TC001243.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Albinia, Alice. (2008) Dagiti Imperio ti Indus: Ti Sarita ti maysa a Karayan. Umuna nga Edision ti Amerikano (20101) W. W. Norton & Company, New York. ISBN 978-0-393-33860-7.
- Daytoy nga artikulo ket mangiramraman ti testo manipud ti naipablaak nga adda tattan iti dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
- World Atlas, Mileni nga Edision, pg 265.
- Jean Fairley, "Ti Leon a Karayan", Karachi, 1978
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Karayan Indus idiay Wikimedia Commons
- Blankonthemap Sapot a pagsaadan ti Akin-amianan a Kashmir
Nagsasabtan: 24°18′43″N 67°45′49″E / 24.312059°N 67.763672°E
- Karayan Indus
- Dagiti karayan ti India
- Dagiti karayan ti Pakistan
- Dagiti nailian a simbolo ti Pakistan
- Heograpia ti Sindh
- Sibilisasion ti Ginget ti Indus
- Labneng Indus
- Dagiti Rigveda a karayan
- Dagiti sagrado a karayan
- Dagiti karayan ti Tsina
- Dagiti karayan ti Tibet
- Dagiti karayan ti Jammu ken Kashmir
- Pakasaritaan ti Sindh
- Dagiti sangalubongan a karayan ti Asia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tudo
Ti tudo ket likido a danum iti porma dagiti tedted ken nakondensado manipud ti atmosperiko a alibungubong ti danum ken intokuan ket maitudo, daytoy ket no madagsenan unayen nga agtinnag babaen ti grabidad. Ti tudo ket maysa a nangruna a komponente ti siklo ti danum ken akin-rebbeng para iti anagdeposito ti kaaduan a nasadiwa a danum iti Daga. Daytoy ket mangited kadagiti nasayaat a kasasaad para kadagiti adu a kita ti ekosistema, ken ti pay danum para kadagiti hidroelektriko a pagtaudan ti kuriente ken panagsibog ti apit.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti sasao a mainaig ti Tudo idiay Wikiquote
- Dagiti midia a mainaig ti Tudo idiay Wikimedia Commons
- Ania kada dagiti ulep, ken apay nga agtudo?
- Artikulo ti BBC iti pataud ti tudo iti arinunos ti lawas
- [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3893671.stm Artikulo ti BBC iti panagaramid ti tudo
- Artikulo ti BBC itimatematika iti panagtaray iti tudo


text:
Sinclair Lewis
Ni Harry Sinclair Lewis (Pebrero 7, 1885 – Enero 10, 1951) ket maysa idi nga Amerikano a nobelista, mannurat ti ababa a sarita, ken dramaturgo. Idi 1930, isu ti immuna a mannurat a nanipud iti Estados Unidos a nagunggunaan iti Premio Nobel iti Literatura, "para iti nabileg ken grapiko nga arte iti deskripsion ken ti kalaing na nga agaramid, nga addan ti isip ken dam-eg, kadagiti barbaro a kita ti karakter." Dagiti obrana ket naamammuan para kadagiti kinasaririt ken managdillaw a kapanunutan iti Amerikano a kagimongan ken kapitalista a patpateg, ken dagiti pay napigsa a panakaidumdumaan dagiti moderno nga agob-obra a babbai.
Isu ket napadayawan baben ti Koreo a Serbisio ti E.U. nga addan ti Serie dagiti Nalatak nga Amerikano a selio.


text:
Sebbangan
Iti biolohia, ti maysa a sebbangan ket maysa kadagiti pagibatayan a paset ti biolohiko a pannakaidasig ken maysa a taksonomiko a ranggo. Ti sebbangan ket kankanayon a naipalpalawag a kas maysa a grupo dagiti organismo a makabael iti panagputot ken makapatud ti naagned nga putot. Bayat nga adu dagiti kaso iti daytoy a panangipalplawag ket makaanayen, ti karikut ti panangipalplawag ti sebbangan ket naamammuan a kas ti parikut ti sebbangan. Dagiti aggigiddiat a panangrukod ket kankanayon a maus-usar, kasla dagiti panagpapada ti DNA, morpolohia wenno ekolohiko a pagyanan. Ti kaadda iti naisangayan a lokal a naampon apakailiddingan ket mabalin pay nga adu a pannakabingbingay dagiti sebbangan kadagiti "inpraespesipiko a takson" a kas dagiti subsebbangan (ken iti botanika dagiti dadduma pay a takson ket naus-usar, a kas ti panagduduma, sirok a panagduduma, ken formae).


text:
Cambodia
Ti Cambodia (i/kæmˈboʊdiːʌ/;[5] Khmer: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Kampuchea, IPA: [kɑmˈpuˈciə]), opisial a namammuan a ti Pagarian iti Cambodia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay akin-abagatan a paset iti Indotsina a Peninsula idiay Abagatan a Daya nga Asia. Nga addan ti dagup a kalawa ti daga iti 181,035 a kuadrado kilometro (69,898 kd mi), nabeddengan daytoy babaen ti Tailandia iti amianan a laud, ti Laos iti amianan a daya, ti Bietnam iti daya, ken tiGolpo ti Tailandia iti abagatan a laud.
Nga adda ti populasion ti sumurok a 14.8 a riwriw, ti Cambodia ket isu ti maika-69 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti opisial a relihion ket ti Theravada a Budismo, a daytoy ket pannakasanayen babaen ti aganay a 95% kadagiti populasion ti Cambodia. Dagiti minoridad a grupo daytoy a pagilian ket mairaman dagiti Bietnamis, Insik, dagiti Cham ken dagiti 30 a sabsabali a taga-banbantay a tribu.[6] Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Phnom Penh; ti politiko, ekonomiko, ken kultura a sentro iti Cambodia.
Daytoy a pagarian ket maysa a batay-linteg a monarkia nga addaan ti Norodom Sihamoni, daytoy ket maysa a monarkia a pinili babaen ti Naarian a Trono a Konsilo, a kas daulo ti estado. Ti daulo ti gobierno ket ni Hun Sen, nga isu ket ti agdama a kapautan a nagserserbi a daulo idiay Abagatan a Daya nga Asia ken tinurayanna ti Cambodia ti sumurok a 25 a tawtawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Departamento iti Ekonomia ken Sosial a Panakibiang Dibision ti Populasion (2009). Prospekto ti Sanglubongan a Populasion, Tabla A.1 (PDF). 2008 revision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Marso 12, 2009.
- ^ a b c d "Cambodia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi Abril 21, 2011.
- ^ "Panakaiwarwaras iti matgedan ti pamilia – Gini a pagsurotan". The World Factbook. CIA. Naala idi Septiembre 1, 2009.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2009. Agdama a pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan: Tabla G". Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Oktubre 5, 2009.
- ^ dictionary.reference.com: Cambodia
- ^ Ti Cambodia ket agrambak ti aldaw a para kadagiti patneng a tattao idiay asideg ti Angkor Wat
- Is-isla ti Paracel (tinengngel babaen ti Tsina)
- Is-isla ti Pratas (tinengngel babaen ti Taiwan)
- Is-isla ti Spratly (sinuppiatan ken tinengngel babaen dagiti nadumaduma nga agtunton)
- Cambodia
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teriotorio a nabangon idi 802
- Dagiti estado ken teriotorio a nabangon idi 1953
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Saan Kadi nga Agtutunos ti Linaon ti Biblia?
Sungbat ti Biblia
Saan. Agtutunos ti linaon ti Biblia. Nupay kasla ipakita ti dadduma a teksto nga agkokontra ti linaon ti Biblia, mabalin a maawatan a siuumiso no usaren dagiti sumaganad a prinsipio:
Usigem ti konteksto. Agparang a kontraen ti asinoman nga autor dagiti sasaona no saan a maikabilangan ti konteksto.
Usigem ti panangmatmat ti nagsurat. Mabalin nga umiso ti panangdeskribir ti nakaimatang iti pasamak ngem nalabit dina inusar ti isu met laeng a sasao wenno dina inraman ti isu met laeng a detalye.
Ammuem dagiti pudno a pakasaritaan ken dagiti kostumbre.
Ammuem no ania ti nagdumaan ti piguratibo ken literal a pannakausar ti sao.
Bigbigem a no maminsan, maibagbaga a ti maysa a banag ket inaramid ti maysa a tao uray no saan nga isu ti nangaramid iti dayta. *
Usarem ti umiso a patarus ti Biblia.
Dimo ikagumaan nga itunos ti di umiso a narelihiosuan a sursuro ken doktrina kadagiti isursuro ti Biblia.
Ipakita dagiti sumaganad a pagarigan no kasano a dagitoy a prinsipio makatulongda a mangilawlawag kadagiti kasla di agtutunos a linaon ti Biblia.
Prinsipio 1: Konteksto
No naginana ti Dios iti maikapito nga aldaw, apay ngarud nga agtultuloy nga agar-aramid wenno agtrabtrabaho? Kuna ti salaysay ti panamarsua iti Genesis a “naginana [ti Dios] iti maikapito nga aldaw iti amin a gapuananna nga inaramidna.” Ipakita dayta a konteksto a tukoyenna a nangnangruna ti panangparsua ti Dios mainaig iti daga. (Genesis 2:
Prinsipio 2 ken 3: Panangmatmat ken pakasaritaan
Sadino ti nangpaimbagan ni Jesus iti bulsek a lalaki? Ibaga ti libro a Lucas a pinaimbag ni Jesus ti bulsek a lalaki ‘bayat nga umas-asideg idiay Jerico.’ Ngem ti umasping a salaysay iti Mateo, dinakamatna ti dua bulsek a lallaki ken imbagana a pinaimbag ida ni Jesus idi ‘rumrummuar iti Jerico.’ (Lucas 18:35-
Prinsipio 4: Piguratibo ken literal a sasao
Madadael kadi ti daga? Kuna ti Biblia iti Eclesiastes 1:4 a “ti daga agtalinaed uray agingga iti tiempo a di nakedngan,” ngem ibaga ti dadduma a nalawag a maikontra daytoy iti kunaenna a “madadaelto dagiti elemento babaen iti apuy
Prinsipio 5: Ti naibaga a makin-aramid
Idiay Capernaum, asino ti nangibaga ken Jesus iti kiddaw ti opisial ti buyot? Kuna ti Mateo 8:
Prinsipio 6: Umiso a patarus
Nagbasol kadi ti amin? Isursuro ti Biblia a natawidtayo amin ti basol manipud iti umuna a tao a ni Adan. (Roma 5:12) Dadduma a patarus ti kasla a agkontra daytoy babaen ti panangibagada a ti naimbag a tao ket “saan nga agbasol” wenno “saanen nga agbasol.” (1 Juan 3:6, Ti Biblia; Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Nupay kasta, iti orihinal a lengguahe, ti Griego a berbo para iti sao a “basol” iti 1 Juan 3:6 ket agdama a mapaspasamak, ngem kadawyan nga iti dayta a lengguahe agtultuloy a mapaspasamak dayta. Ti inggagara ken kanayon a panagsukir kadagiti linteg ti Dios ket naiduma iti natawid a basol a saantayo a maliklikan. Gapuna, dadduma a patarus ilawlawagda daytoy a kasla panagkontra babaen ti panangusarda iti sasao a “saanna nga iyugali ti panagbasol.”—New World Translation.
Prinsipio 7: Saan a doktrina ti Biblia
Nababbaba kadi ni Jesus wenno kapada ti Dios? Naminsan kinuna ni Jesus: “Siak ken ti Ama maymaysakami.” Kasla maikontra daytoy iti kinunana a “ti Ama dakdakkel ngem siak.” Tapno umiso a maawatan dagita a teksto, usigentayo no ania a talaga ti isursuro ti Biblia maipapan ken Jehova ken ni Jesus, imbes nga ikagumaantayo nga itunos dayta iti doktrina a Trinidad a saan nga isursuro ti Biblia. Ipakita ti Biblia a ni Jehova ket saan laeng nga Ama ni Jesus, no di ket Diosna met, Daydiay pagdaydayawanna. (Mateo 4:
Maipapan iti kinuna ni Jesus a “siak ken ni Ama maymaysakami,” ipakita ti konteksto a ti ibagbagana ket maipapan iti panagmaymaysa ti panggepda ken Amana a ni Jehova a Dios. Idi agangay, kinuna ni Jesus: “Ti Ama naikaykaysa kaniak ken naikaykaysaak iti Ama.” (Juan 10:38) Maymaysa met ti panggep ni Jesus ken dagiti pasurotna, ta inkararaganna ida iti Dios: “Intedko kadakuada ti dayag nga intedmo kaniak, tapno maymaysada koma a kas kadata a maymaysa. Siak a naikaykaysa kadakuada ken sika a naikaykaysa kaniak.”—Juan 17:22, 23.
^ par. 8 Kas pagarigan, iti artikulona maipapan iti Taj Mahal, kinuna ti Encyclopædia Britannica nga “impatakder dayta ti emperador ti Mughal a ni Shah Jahān.” Ngem saan nga isu ti nangibangon iti dayta, ta kuna met laeng dayta nga artikulo a “nasurok a 20,000 ti nagtrabaho” a nangibangon iti dayta.


text:
Makinnagan ti Nakasurat iti “Libro ti Biag”?
Ti sungbat ti Biblia
“Ti libro ti biag,” a naawagan met “ti lukot ti biag” wenno “libro a pakalaglagipan” ti nakaisuratan ti nagan dagidiay umawat iti sagut a biag nga agnanayon. (Apocalipsis 3:5; 20:12; Malakias 3:16) Ti pannakaisurat dagiti naganda ket nakadepende iti kinatulnog ti maysa iti Dios.—Juan 3:16; 1 Juan 5:3.
Adda iti lagip ti Dios dagiti matalek nga adipen nga arigna naisurat ti naganda iti libro, sipud “iti pannakabangon ti lubong” ti sangatauan. (Apocalipsis 17:8) Ti matalek a tao a ni Abel ti immuna a naisurat ti naganna iti libro ti biag. (Hebreo 11:4) Ngem saan laeng a basta naisurat dagiti nagan ta ipakita ti libro ti biag a naayat a Dios ni Jehova, nga ‘ammona dagidiay kukuana.’—2 Timoteo 2:19; 1 Juan 4:8.
Mabalin kadi a buraen dagiti nagan iti “libro ti biag”?
Wen. Kuna ti Dios maipapan kadagiti nasukir a tattao iti nagkauna nga Israel: “Siasinoman a nagbasol maikaniwas kaniak, punasekto iti librok.” (Exodo 32:33) Ngem no agtalinaedtayo a matalek, agtalinaed ti nagantayo iti “lukot ti biag.”


text:
Joseph Brodsky
Ni Iosif Aleksandrovich Brodsky[1] (Ruso: Иócиф AлekcáHдpoBич Бpóдckий, IPA: [ˈjɵsʲɪf ˈbrotskʲɪj] ( denggen); 24 Mayo 1940 – 28 Enero 1996), ket maysa idi a Ruso ken Amerikano a mannaniw ken manalaysay.
Isu ket naipasngay idiay Leningrad idi 1940, ni Brodsky ket simmuppiat ti turay ti Sobiet ket napatalaw manipud idiay Kappon ti Sobiet idi 1972, isu ket nagtaeng idiay Estados Unidos babaen ti itutulong ni W. H. Auden ken dagiti simmuporta kaniana. Kalpasan daytoy isu ket nagisursuro kadagiti unibersidad a mairaman ti Yale, Cambridge ken Michigan.
Ni Brodsky ket nagunggunaan idi ti 1987 Premio Nobel iti Literatura "para iti panagiar-arakop amin a pannakamannuratan, nga adda kadagiti kalawag ti isip ken kakaro a panakadaniw".[2] Isu ket naidutok a kas ti Mannaniw a Laureado ti Estados Unidos in 1991.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Naamammoan pay a kas ni Josip, Josef wenno Joseph.
- ^ "Ti Premio Nobel iti Literatura 1987". Nobelprize. Oktubre 7, 2010. Naala idi Oktubre 7, 2010.
- ^ "Poet Laureate Timeline: 1981–1990". Biblioteka ti Kongreso. 2009. Naala idi 2009-01-01.


text:
Pagsasao a Tailandes
Ti Tailandes,[2] wenno nasaysayaat a makunkuna iti Siames[3] wenno Tengnga a Tailandes,[4] ket isu ti nailian ken opisial a pagsasao ti Tailandia ken ti patneng a pagsasao dagiti Tattao a Tailandes ken dagiti [[Tailandes nga Insik], dagiti kaaduan nga etniko a grupo ti Tailandia. Ti Tailands ket kameng ti Tai a grupo ti pamilia ti pagsasao ti Tai–Kadai. Sumuroka kagudua dagiti amin a balikas iti Tailandes ket binulod manipud ti Pali, Sanskrito ken ti Duog a Khmer. Daytoy ket tonal ken pagsasao nga analitiko. Ti Tailandes ket addaan pay ti narikut nga ortograpia ken dagiti maikabagian apanagmarka. Ti Tailandes ket agsinnaranay a maawatan iti Lao.[5]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Reperensia ti Tailandes iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Iti Tailandes: ภาษาไทย Phasa Thai [pʰāːsǎː tʰāj] ( denggen)
- ^ Urayno ti "Tailandes" ket nagbalinen a kadawyan, ti duog a termino iti "Siames" ket us-usaren pay laeng dagiti lingguista, ken naipangpangruna iti panangipalplawag manipud kadagiti sabali a Sassao ti Tai (Diller 2008:6). T "Proto-Tailandes", kas pagarigan, ket isu ti taudan amian dagiti Abagatan a laud a Tai, ken saan aeng a ti Siames (Rischel 1998).
- ^ Nasken a saan a maiyallilaw iti Tengnga a Tai
- ^ "Sasao nga Ausbau ken Abstand". Ccat.sas.upenn.edu. 1995-01-20. Naala idi 2012-07-08.


text:
Wikipedia:Wikidata
Ti Wikidata ket maysa a gandat ti Wikimedia tapno agpartuat ti maysa a nawaya ken pagtitinnulongan a batayan ti datos. Manipud idi Pebrero 2013[pabaroen], ti gandat ti Wikidata ket nagiyalalis kadagiti silpo ti pagsasao manipud kadagiti artikulo idiay sentral a batayan ti datos tapno mapalaka ti panagtaripato.
Ti Ilokano Wikipedia ket mabalinen nga agusar kadagiti silpo a naipenpen idiay Wikidata. Kas pagarigan, dagiti silpo ti pagsasao nga agparparang iti kanigid a baras ti Wikidata ket nagtaud manipud ti d:Q2013.
Iti kasakbayan, ti Wikidata ket mangiramanto kadagiti nadumaduma a kita kadagiti pakainaiganan dagiti datos, a kas dagiti pakaammo a mausar kadagiti infobox.
Dagiti linaon
- 1 Dagiti silpo ti pagsasao (Paset 1)
- 1.1 Panangimaton kadagiti silpo ti pagsasao iti Wikidata
- 1.2 Panangiyalis kadagiti silpo ti pagsasao
- 1.3 Mainaig a pakaammo
- 2 Infoboxes (Paset 2)
- 3 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti silpo ti pagsasao (Paset 1)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tungngal maysa a Wikipedia a panid nga adda ti naikabkabil idiay Wikidata ket agus-usar kadagiti silpo a naipenpen idiay tapno maipakita dagiti silpo ti pagsasao a maiparparang dita kanawan a batong. Dagiti sigud a silpo ti pagsasao a naisurat iti wiki a testo iti maysa a panid ket mabalin pay laeng a mabigbigan wenno mausar, ken patuonennna laeng ti pakaammo para iti dayta a pagsasao (no adda) manipud idiay Wikidata.
No ti maysa nga artikulo ket naisilpo idiay Wikidata, daytoyen ket iparangna amin a silpo a nailista idiay, ket mainayon kadagiti silpo a naisurat iti wiki a testo iti artikulot. Kadagiti suppiat a kaso, wenno naikedkeddeng a panaggiddiat, a baetan ti lokal a silpo ken ti maysa a silpo ti Wikidata para iti maysa a naited a pagsasao, ti lokal a silpo ket isu ti maiparang; dagiti silpo ti Wikidata kadagiti sabali a pagsasao ket maiparangda pay.
No ti maysa nga artikulo ket saan pay a naisilpo manipud idiay Wikidata, daytoy ket agiparang laeng kadagiti silpo a naisurat ti wiki a testo iti artikulo, a kasla met laeng idi. Addanto dagiti kaskaso,addanto dagiti banag ti Wikidata a maipada iti artikulo, ngem ti artikulo ti Ilokano a Wikipedia ket saan pay a naikapet wenno naikameng ti daytoy. Kadagiti masakbayan a panagtartaripato iti Wikidata, dagitoy a banag ket masimpanto.
Panangimaton kadagiti silpo ti pagsasao iti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti baro nga artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
- S1. Kaparpartuatko ti maysa nga artikulo iti XEN; Ammokon nga adda dagiti artikulo kadagiti Wikipedia ti |Inggles|Tagalog iti daytoy met laeng a suheto a tinawtawagan ti XSW. Kasanoak nga agpartuat ti Interwiki a silpona daytoy?
- Mapanka idiay Wikidata.
- Iti kangrunaan a pagpilian (iti kanigid ti kudil a Vector) birukem ti "Banag babaen ti titulo".
- Pindutem ti "Banag babaen ti titulo".
- Iti agpakita a panid, ikabil ti kodigo ti pagsasao (kas pagarigan, en para iti Inggles) ken ti nagan ti panid idiay Wikipedia a kapadpadana (XSW). Kalpasan daytoy pindutem ti Biruken.
- No addan ti banag, mapanka iti baba ti banag, pindutem ti "agnayon", ikabilmo ti nalukatan a pagikabilan ti kodigo ti sitio (ilo para iti Ilokano) ken ti nagan ti artikulo a pinartutamo (XEN). Kalpasan daytoy pinduten ti "idulin". Nalpaskan.
- No awan daytoy a banag, partuatem daytoy babaen ti panagpindut ti "agpartuat ti maysa a banag", agiabilka ti nagannna (XEN) ken ti deskripsion ti banag. Kaplasan daytoy inayon ti kodigo ti pagsasao a kas ti naibagbaga dita ngato.
- No agplaplanoka nga agnayon kadagiti silpo ti pagsasao, mabalinmo nga usaren ti gadget a "slurpInterwiki", mabalin a magun-od datoy kadagiti gadget ti Wikidata. Kalpasam a napakabaelan ti gadget, ken addakan iti panid ti banag, pindutem ti "Agala kadagiti interwiki" kadagiti pagpilian dita kanigid.
Dagiti naiyalalis nga artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
- S2. Kaiyal-alisko iti artikulo iti YEN idiay NEY, ken amin dagiti silpo ti interwiki ket saanen a maiparparang. Ania kadi ti aramidek?.
- Mapanka idiay Wikidata ken biruken ti banag para iti YEN a kas ti naipalpalawag idiy S1.
- Iti panid ti banag, birukenm ti Ilokano a silpo ti interwiki, pindutem ti urnosen, sukatam YEN iti NEY, ken idulinmo no nalpaskan.
- Laglagipen a daytoy ket mabayag pay sakbay nga agparang ti Ilokano a panid. Mabalinmo a purgaen ti panid tapno daytoy ket dagus nga agparang.
Dagiti saan nga husto a silpo ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S3. Kakitkitak laeng a ti artikulo a ZEN ket naisilpo iti saan nga husto nga artikulo ti XSW kadagiti Wikipedia ti Aleman|Pranses|Inggles. Kasano ti panangpasayaatko daytoy?
- Idiay paset dagiti silpo ti interwiki ti artikulo ti ZEN pinduten ti simbolo ti panagsurat iti baba dagiti silpo ti interwiki. Daytoy ket mangipan kenka idiay Wikidata para iti banag ti ZEN.
- Idiay "Listaan dagiti panid a naisilpo ti daytoy a banag" a paset ti banag iti Wikidata, birukem ti Aleman a naikabil iti XSW.
- Pindutem ti "urnosen" a buton ti naikabil ken pindutem ti "ikkaten".
- Ulitem daytoy kadagiti saan nga husto a naikabkabil.
- No saan nga agparang ti simbolo ti pangsurat iti Wikipedia ti Ilokano, t banag ket saan pay a nainayon iti Wikidata. No kasta daytoy, surotem ti S1 dita ngato.
Adadu ngem maysa a pamilia ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S4. Nakitkitak laeng a dagiti artikuloiti ilo:YEN, en:YDE ken fr:YFR ket nagkakaduada a naisilpo, ken ti cs:YCS ken hu:YHU ket nagkakaduada a naisilpo. Nga amin dagitoy a lima nga artikulo ket ket addada iti agpapada a suheto. Kasano ti panagbirukko ken panagitipon kadagitoy iti Wikidata?
- Mabalinmo dagitoy a naikabkabil a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato – iti daytoy a kaso, mabalinmo a padasen tid:Special:ItemByTitle/en/YEN ken d:Special:ItemByTitle/cs/YCS; no saan amabalin daytoy, padasem ti agbiruk kadagiti sabali a titulo kadagiti sabali a Wikipedia, kadagiti kaso mabalin ti banag ket napartuaten para iti maysa a titulo, ngem ti artikulo ket saan pay a nasilpuan.
- No makabirukka ti dua a banag, ikkatem amin a silpo manipud iti maysa (sapasap a ti adda ti ab-ababa a numerona iti Q , ngem mabalin nga usaren ti sabali no adda dagiti addu a naisilpo nga artikulo), ken kiddawem a maikkat ti sabali.
- No makabirukka ti maysa a banag, inayonmo dagiti silpo a panngepen ti artikulo.
- No saanka a makabiruk kadagit ibanag, agpartuatka ti banag para kadagita lima nga artikulo, a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato.
- Iti sapasap, a kas panagraenm kadagiti dadduma nga agur-urnos ken agbasbasa kadagiti kakabsattayo a gandat, nasaysayaat no mapanaka agnayon kadagiti awan silpo kadagiti artikuloda.
- Mabalinmo dagitoy a naikabkabil a kas ti naipalplawag iti S1 dita ngato – iti daytoy a kaso, mabalinmo a padasen tid:Special:ItemByTitle/en/YEN ken d:Special:ItemByTitle/cs/YCS; no saan amabalin daytoy, padasem ti agbiruk kadagiti sabali a titulo kadagiti sabali a Wikipedia, kadagiti kaso mabalin ti banag ket napartuaten para iti maysa a titulo, ngem ti artikulo ket saan pay a nasilpuan.
Panaginayon kadagiti baro a silpo ti interwiki[urnosen | urnosen ti taudan]
- S5. Iti artikulo nga adda ti bukodna apannkaikabil iti Wikidata , ken dagiti silpona ket nabayagen nga inikkat babaen ti bot wenno tao, ken adda nagnayon iti Pangasinan a silpo ti interwiki. Ani akadi ti aramidek?
- Kitaem no adda ti artikulo iti Pangasinan ken adda met laeng iti isu a topiko;
- No adda, ikeddengmo a daytoy ket maysa a panagkiddaw nga inayon ti Pangasinan a silpo ti pagsasao iti Wikidata, surotem ti S1.
- No saan nga adda, ikkatem ti silpo ti pagsasao.
Dagiti agnanayon a suppiat[urnosen | urnosen ti taudan]
- S6 Ar-aramidek amin dagitoy, ngem kankanayok a makakitkita kadagiti suppiat kadagit sabali a wiki.
- Mapanka idiay Wikipedia tungtungan:Wikidata#Dagiti interwiki a suppiat ken ibagam dagitoy idiay. Masimpanto dagitoy wenno maipatulod idiay d:WD:IWC tapno daytoy ket mabalain nga ikaskaso kadagiti agar-aramat ti sabali a Wikipedia.
- No masapulmo iti tulong, mapanka agsaludsod ditoy.
Panangiyalis kadagiti silpo ti pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti lokal a silpo ti pagsasao kadagiti panid ti Wikipedia ket mabalin a matalgedan a maikkat no ti lokal a listaan ken ti listaan ti Wikidata let agpadpada. Laglagipen a ti saan a naipalpalawag a pagikkat kadagiti silpo ti pagsasao ket mabalin nga gaparang a kas maysa a bandalismo. Tapno mapawilanka amaipasubli, mangibatika ti maysa a pakabuklan (summary) no agikikkatka kadagiti lokal a silpo, a nasaysayaat no isilpom daytoy a panid.
Iti sapasap, daytoy ket nasay-sayaat nga ikkaten dagiti silpo ti artikulo ti Wikipedia no dagitoy ket naisilpodan idiay Wikidata. (Mabalinmo a makita no ti panid ket "naisilpon" iti Wikidata babaen ti kaada ti testo nga "Urnosen dagiti silpo" ti baba ti listaan dagiti pagsasao.) Gaputa daytoy ket dagiti amianan a nabatbati a silpo ti interwiki ket kankanayonda a tutnan ti barbaro a pakaammo a maitited ti Wikidata. Mabalin pay a makitkita a dagiti kadakkel ti panid ket bumassitda no maikkat dagiti atiddog a listaan dagiti interwiki. Nupay kasta, nasken a saanmo nga ikkaten dagiti silpo no saanmo paya napasingkedan a nakopiadan idiay Wikidata. Adda dagitoy nga obra ket agdama nga ar-aramiden babaen dagiti bot..
Semi-automatiko a panagipan kadagiti silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dita baba ket dagiti pamay-an a mabalin a mausar tapno mabaliwan dagiti silpo iti kasla automatiko a pamay-an, a mangpabassit kadagiti pannakaaramid kadagiti biddut bayat nga agiyal-alis kadagiti silpo:
- Mabalinmo nga inayon ti JavaScript idiay bukodmo a common.js a panid, a mangpalubos kenka, no agur-urnoska iti maysa a panid, ti panagpindut ti buton nga "agikkat kadagiti interwiki" , a mangikkat amin kadagiti silpo ti pagsasao a nakopian idiay Wikidata:
mw.loader.load('//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair_rand/checksitelinks.js&action=raw&ctype=text/javascript');
- Ti slurpInterwiki ket maysa a gadget ti Wikidata a mabalin a mausar iti semi-automatiko a panagala kadagiti silpo manipud ti artikulo. Kitaen dagiti gadget ti Wikidata.
Ti manual a panaginayon kadagiti silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti sumaganan a pamay-an ket isu ti pangunaan a waya ti panag-urnos kadagiti silpo ti pagsasao:
- Mapanka iti banag ti Wikidata. Adda dagiti dua a pamay-an a panagaramid daytoy:
- Pindutem ti kolordapo a silpo ti "urnisen dagiti silpo" iti baba ti "Sabsabali a pagsasao" a baras
- Mapanka idiay d:Special:ItemByTitle ken birukem ti panidmo
- Ipadam dagiti silpo iti artikulo
- Urnosem dagiti silpo idiay Wikidata.
- Ti umuna ket para iti kodigo ti pagsasao
- Ti maikadua ket ti silpo ti pagsasao
- A ti silpo ti [urnosen] ket agparang ken adda dagiti tallo a pagpilian: idulin, ikkaten, ken ukasen
- Ti idulin ket inus-usar no kompletokan a nalpas a nagsuksukat kadagiti pakaammo
- Ti kompleto nga ikkaten ket mangikkat ti naikabil manipd ti batayan ti datos.
- Ti ukasen ket mangukas ken mangbaliw ti interface
- Inayon amin nga awan a silpo iti Wikidata ni nasken.
- No nalpasen a naikabil amin a silpo, padasem a kitaen ti bersion ti artikulo iti Wikipedia a naikkat amin a silpo ti pagsasao, ken ipadam ti agdama abersion ti artikulo. Kitaem dagii adda a paggiddiatan a baetan dagiti agparparang a testo. No awan, mapatalgedanen a maikkat dagitoy. No adda dagiti paggiddiatan, mabalinmo a saannga ikkaten ti maigiddiat a silpo, wenno, ti nasaysayaat, agsublika nga agurnos idiay Wikidata, ken ikkatem idia manipud iti artikulo.
Mainaig a pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti mangipakpakita ti kasasaad dagiti artikulo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nasayaat nga artikulo ken dagiti nailaslasin nga arikulo kadagiti sabali a Wikipedia ket naibagnaga babaen ti maysa a bituen a kaariping ti silpo ti pagsasao. Daytoy a bituen ket naararamid babaen ti plantilia. Ti Wikidata ket saan pay nga agipenpen kadagitoy a pakaammo, dagitoy a plantilia ket nasken a saan a maikaat ngem dagiti silpo ti pagsasao ti plantilia ket mabalien a maikkat.
Panaglapped kadagiti silpo ti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maysa nga artikulo ket mabalin a kompleto a malappedan dagiti silpo ti Wikidata babaen ti panag-usar ti salamanka abalikas ti {{noexternallanglinks}}. Ti salamangka a balikas ket manglapped pay dagiti naisangsangayan laeng a silpo ti pagsasao, iti porma iti "{{noexternallanglinks:es|fr|it}}", a manglapped kadagiti silpo ti Espaniol, Pranses, ken Italiano.
Sakup dagiti silpo ti pagsasao ti Wikidata[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti komunidad ti Wikidata ket nakitunosda iti RFC nga amin a nagan a lugar (namespaces) kadagiti gandat ti Wikipedia a saan a mairaman ti "Agar-ramat" ket mabalin a maipenpen idiay Wikidata. Ti kaibuksilanna daytoy ket dagiti interwiki a silpo para dagiti kategoria, plantilia, ken dagiti annuroten apanid ti Wikipedia ket mabalin a maipenpen idiay Wikidata ken mabalin a lokal a maikkat. Para iti kas pagarigan ti banag ti Wikidata a mangitudtudo ti Wikipedia a nagan a lugar, kitaen ti Q4654925, a mangitudtudo ti Wikipedia:Portal ti komunidad.
Kaudian a balbaliw[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti panagibalbaliw iti Wikidata a mainaig kadagiti artikulo iti daytoy a Wikipedia ket agparangto idiay kaudian a Balbaliw no ti pagpilian ket mapakabaelan babaen ti agar-aramat. Kitaen ti Special:Preferences#mw-prefsection-rc.
Infoboxes (Paset 2)[urnosen | urnosen ti taudan]
Manayonanto
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nagruna a panid ti Wikidata idiay Wikidata
- Wikidata idiay Meta-Wiki


text:
Kasasaad iti aw-away ti Kordilyera
October 13, 2013 in 2013 Anniversary Stories, Cordillera, Featured, peasants by emendator
ALYANSA DAGITI PESANTE ITI TAENG KORDILYERA (APIT TAKO)
Kumarkaro ti marikna dagiti agrigrigat a dasig a saplit ti krisis iti ekonomya. Nadagsen a bakbaklayen da ti tuloy-tuloy a panagngina ti gagatangen, plete, panagpaagas, ken dadduma pay a basaran a kasapulan, bayat a saan met a dumakdakkel ti pastrek da.
Kadagiti pesante ti Kordilyera, nakarkaro pay a problema ti pangta a maawanan da pulos iti kabiagan. Tuloy-tuloy a gamgamgamen dagiti agturturay a dasig ti daga ken dadduma pay a natural a rekursos a kasapulan dagiti mannalon tapno makapartuat ti taraon a mangbibiag, saan laeng iti bukod da, nu di ket iti nalawlawa a gimong.
Dagiti proyekto iti renewable energy
Agresibo ti madama a rehimen iti panangipagna iti programa na iti renewable energy. Riniing na manen ti nabayag a napaturog a proyektos dagiti napalabas a rehimen iti panangipatakder kadagiti hydroelectric ken geothermal power facilities iti nadumaduma a paset ti pagilian. Ninayonan na pay dagitoy ta adda met bangbangunen na a proyektos iti biomass, wind ken solar power. Ket agsipud ta adu dagiti garantiya iti ganansya a naidatag kadagiti linteg, a kas ti Electric Power Industry Reform Act of 2001 ken Renewable Energy Act of 2008, nalaka na a maaw-awis dagiti lokal ken gangannaet a kapitalista a mangpuonan kadagitoy a proyekto.
Iti impablaak ti Department of Energy (DoE) idi tapus ti Agosto 2013 a listaan dagiti nalpasen na nga iyaward ken madama na nga iprosproseso a kontrata, adda ti mabilang nga 88 a proyekto iti installation ken operation iti hydroelectric facilities, walo iti geothermal facilities, ken maysa iti wind farm ditoy Kordilyera. Iti listaan dagiti hydro, saan a nainayon ti proyekto ti National Irrigation Administration (NIA) a mangipasdek iti dakkel a multipurpose dam iti karayan Siffu idiay Natonin, Mountain Province, agsipud ta ti kangrunaan kanu a pagusaran na daytoy ket padanum iti kabangibang a munisipalidad ti Paracelis. Kasta met nga awan iti listaan ti dua a proyekto a pagtutungtungan pay dagiti pulitiko ti Barlig, Mountain Province, ken ti AVG Power Systems iti panangipasdek iti dadakkel a dam iti karayan Tanudan, maysa iti Kadaklan ken maysa pay iti Kontuwer.
Ti kadakkelan kadagiti kumpanya iti enerhiya a naawis ti gubyerno a mangiyeg iti kapital na ditoy Kordilyera ket ti Chevron, maysa a korporasyon idiay US a multinasyonal ti negosyo na. Iggem ti Chevron ti tallo kadagiti proyekto a geothermal. Maisaruno kaniana ti Aboitiz, maysa a korporasyon a Pilipino a kasosyo ti transnasyonal nga SN Power of Norway. Iggem met ti Aboitiz ti 18 kadagiti proyekto a hydro.
Ngem ti kadakkelan a proyekto a hydro ket iggem ti basbassit a kumpanya, a ti Pan-Pacific Renewable Power–Philippines. Agur-urnong pay ti Pan-Pacific iti kapital para iti igante a dam nga itakder na iti karayan Apayao, iti pagbaetan ti Kabugao ken Calanasan. Nasurok ngem 230 a metro ti katayag na daytoy a dam, ken nganngani uppat a bilyon a metro-kubiko ti launen ti maaramid na a reservoir wenno pagurnongan ti danum. Malayus iti reservoir ti nasurok ngem 5,000 nga ektarya iti munisipalidad ti Calanasan. Kadagiti panawen ti napigsa wenno napaut a tudo, a nu kaano ket maibulos ti danum manipud iti reservoir tapno saan a bumtak ti dam, malayus met laeng ti paspaset dagiti munisipalidad ti Kabugao, Flora, Pudtol, Sta. Marcela, ken Luna, Apayao, nga akinigid iti karayan; kasta met ti munisipalidad ti Abulog, Cagayan.
Adayo a basbassit ti dadduma pay a naiplano a hydro. Ngem gapu iti kinaadu da, nakaro ti ipaay da a distorbo kadagiti waig ken karayan a pagkalkalapan dagiti marigrigat a pesante iti lames ken dadduma pay a masida; makiinagaw da iti danum a kasapulan kadagiti balay, garden, ken talon.
Kas iti proyekto ti Pan-Pacific iti karayan Apayao, nalawa nga erya ti maapektaran ti tunggal proyekto ti Chevron a geothermal. Usaren ti kada maysa kadagitoy ti saan a kumurang iti 35,000 nga ektarya kas (1) pagkalian kadagiti bubon a pagsusop ti pudot nga agigiyan iti uneg ti lubong, agarup 3,000 a metro wenno nasursurok pay ti kauneg na manipud iti rabaw ti daga; (2) pagipasdekan dagiti atiddog ken igante a tubo a pagdalanan ti napudot a danum wenno alibuob manipud iti uneg ti daga agturong iti maysa a planta; (3) pagpuestuan dagiti pagsengngawan ti sobra a pudot tapno saan a bumtak dagiti tubo ken ti planta; (4) pagitakderan na daytoy a planta, nga isu mismo ti pagaramatan iti pudot tapno maparnuay ti kuryente; (5) pagtambakan ti rugit manipud iti planta.
Ti napudot a danum wenno alibuob a susopen dagiti bubon ket kargado kadagiti naburbor ken narunaw a mineral a nagiyan iti uneg ti daga. Ti dadduma kadagitoy ket sabidong, aglalo ti mercury, arsenic, antimony, ken lead. Ti dadduma met ordinaryo a metal wenno kemikal a makasabidong laeng nu maurnong iti nangangato a kantidad, a kas ti copper, zinc, ken boron. Nu maiwaras dagitoy iti aglawlaw babaen kadagiti pasngaw dagiti tubo ken ti planta, wenno maiyanod dagitoy manipud iti tambakan ti rugit, maapektaran ti salun-at ti tattao, ay-ayup, ken mulmula.
Manarimaan dagiti preparasyon ti Chevron para kadagiti proyekto na iti Buguias-Tinoc, Bontoc-Barlig-Sadanga, ken Tinglayan-Pasil-Lubuagan – nupay supsupiaten dagiti maseknan a komunidad dagitoy a proyekto.
Agsipud ta akikid laeng nga erya iti patokpatok ti bambantay ti pagipasdekan ti Sagada-Besao wind farm, adda dagiti mangipagarup a bassit laeng a dadael ti ipaay na daytoy a proyekto. Ngem ti kinapudno na ket igante dagiti maipasdek a 15 a wind mills: tunggal maysa kadagitoy, addaan rotor na nga agarup 80 a pulgada ti kalawa ken 50 a tonelada ti kadagsen, ket maituon daytoy iti torre a 30 a metro ti katayag ken 70 a tonelada ti kadagsen. Ngarud, dadakkel ken nauuneg nga abut ti masapul nga ikali para kadagiti pundasyon ti wind mills. Isunga mapukkan ti adu a kayo, magunggon ti bambantay, ken manamnama nga agreggaay ti daga, ket agturong daytoy iti kataltalonan nga akinbaba kadagiti bantay.
Dadakkel man wenno babassit, nasirib dagiti kumpanya iti enerhiya, kasta met ti NIA, a mangmanmaniyobra kadagiti proseso iti panangala ti pammalubos dagiti nainsigudan a komunidad a maseknan kadagiti proyekto da. Iti kaaduan a probinsya ti Kordilyera, makikumkumplot kadakuada dagiti kameng ti National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) iti panangbaluktot kadagiti pagannurotan mainaig iti free and prior informed consent (FPIC).
Ti ekspansyon ti large-scale mining
Adu ti naadalen a taktika dagiti kameng ti NCIP manipud iti atiddog a kapadasan da iti panangmaniyobra iti FPIC process kasilpu kadagiti proyekto iti panaglukat wenno panangpalawa iti dadakkel a minas. Kasta met nga adu ti naadalen dagiti kumpanya a pamuspusan tapno makalusot da kadagiti abut wenno makalasat da kadagiti parikut iti FPIC process.
Ti FPIC ket pammalubos a nawaya a maited sakbay a marugian ti maysa a proyekto, basar iti naan-anay nga impormasyon – ngarud, saan a maala babaen iti panangallilaw, panangpasukib, panangipresyur, panangipilit, pammutbuteng, wenno panagranggas.
Ti FPIC ket madawat kadagiti nainsigudan a komunidad a mangtagtagikua kadagiti rekursos a mausar iti proyekto wenno mangsaksakop iti lugar a maapektaran na daytoy. Masapul a ti desisyon ti komunidad ket consensus – maymaysa a pangngeddeng a nadanon babaen iti nainkaugalian a pamay-an ti kolektibo a panagadal, panagtungtong, ken panagrinisiris. Ngarud, daytoy ket saan koma nga idalan ti NCIP iti binutosan; saan koma a katungtongen ti kumpanya dagiti umili kas nasinasina nga indibidwal; saan koma a maguddua-guddua ti komunidad.
Ngem tapno mailusot dagiti proyekto iti large-scale mining, nangallilaw, nangpasukib, ken nangguddua dagiti kumpanya, ti NCIP, ken uray pay ti opisyales ti local government units (LGU). Naaramid dagitoy kasilpu iti (1) eksplorasyon ti Pasil, Kalinga, ti Besao, Mountain Province, ken ti Quirino, Ilocos Sur, nga insayangkat ti Makilala ken Malibato, dua a subsidiaryo ti ganggannaet a kumpanya a Freeport McMoRan; (2) eksplorasyon ti agkabangibang nga ili ti Mabiga, Conner, Apayao ken Tawang, Balbalan, Kalinga, nga insayangkat ti Cordillera Exploration Company, Inc. (CEXCI), maysa a subsidiaryo ti Filipino-Japanese a sosyo a ti Nickel Asia; (3) eksplorasyon ti Gambang, Bakun, Benguet nga insayangkat ti ganggannaet a kumpanya a Royalco; (4) eksplorasyon ti walo a barangay ti Mankayan, Benguet a madama nga isaysayangkat ti Far Southeast Gold Resources, Inc., maysa a sosyo ti Lepanto ken ti ganggannaet a kumpanya a Gold Fields; (5) saan a natuloy nga eksplorasyon ti nadumaduma a paset ti Benguet, Abra, ken Apayao nga isayangkat koma ti maysa a kumpanya nga addaan ennem a nagan na – Solfotara, Magellan, DaGamma, Columbus, Canex, ken Adanacex.
Nakarkaro ti inaramid ti Solfotara ta namutbuteng. Inusar na ti 50th Infantry Battalion ti Philippine Army ken ti paksyon ti Cordillera People’s Liberation Army nga idadauluan idi ni Mailed Molina tapno piliten koma dagiti maseknan a komunidad iti Benguet ken Abra a “palubosan” dagiti proyekto na. Ngem napaay latta ti kumpanya iti gandat na. Idiay Apayao, a nu sadinno ket napilit na nga agpirma dagiti lider ti maysa a komunidad iti dokumento ti “pammalubos”, ti nakikumplot kaniana ket ti Gubernador ti probinsya, nga addaan iti private army.
Maysa pay a kaso ti panangbaluktot iti FPIC process ket kasilpu iti proyekto ti kumpanya a Golden Lake idiay Lacub, Abra. Nakikumplot ti Mayor ken Bise-Mayor iti kumpanya kasukat ti kuarta ken nasurok ngem sangagasut a high-powered a paltog para kadagiti private armies da. Namutbuteng dagitoy a private armies, nayon pay ti maysa a detachment ti 41st IB. Napilitan ti umili iti uppat kadagiti ennem a maseknan a barangay nga ited ti “pammalubos” da iti Golden Lake. Ngem saan pay a maipatpatungpal ti proyekto gapu iti pursegido a panangprotesta dagiti natutured a miembros ti munisipal a pederasyon dagiti pesante ti Lacub.
Iti kinaagpayso na, adu metten dagiti proyekto iti large-scale mining a napaay gapu iti protesta dagiti organisado a komunidad. Nu saan man a napasardeng nga interamente dagiti proyekto, nataktak da ti panangiproseso ti gubyerno iti permit, lisensya, wenno kontrata dagitoy. Ket idi 2011, kinedngan ti Department of Environment and Natural Resources (DENR) nga ibasura ti Mines and Geosciences Bureau (MGB) dagiti large-scale mining applications a mano a tawenen a saan nga umab-abante (1) gapu iti status ti apektado a lugar kas protected area, public facility, wenno government reservation; (2) gapu iti tuloy-tuloy a panangsupiat dagiti maseknan a nainsigudan a komunidad; (3) gapu ta kurang ti pundo ti kumpanya a pagsubbot iti lugi na iti panangipamuspusan a manyutralisa daytoy a panangsupiat ken iti pannakataktak. Mulat ngaminen ti adu nga organisasyon ti umili iti kaaw-awayan kadagiti epekto ti large-scale mining, isunga saan da a basta-basta a maawis wenno mapilit nga umannugot kadagiti proyekto.
Maysa a kumpanya nga agkurkurang ti pundo para kadagiti proyekto na ket ti Lepanto. Nagadu ngamin ti aplikasyon na iti ekspansyon ti operasyon na. Sinumiter na dagitoy iti nadumaduma a nagnagan: ti usto a nagan na a Lepanto, dagiti alias na nga Eltopan, Olpaten, Horizon, Mount Franz, Patrick, ken Lindsay, ken ti nagan dagiti subsidiaryo na a Diamond Drilling ken Shipside. Sakop dagiti aplikasyon na ti nalalawa a paset ti Kibungan, Atok, Kabayan, ken Bokod, Benguet; Tinoc, Hungduan, ken Banaue, Ifugao; Tadian, Bauko, Sabangan, Sagada, Bontoc, ken Sadanga, Mountain Province; Tinglayan, Tanudan, Pasil, Lubuagan, Balbalan, Pinukpuk, ken Tabuk, Kalinga; Malibcong, Sallapadan, Bucloc, Bucay, ken Lagangilang, Abra; Conner, Kabugao, Calanasan, Luna, Flora, ken Pudtol, Apayao. Kaaduan kadagitoy ket sinupiat dagiti umili, ken uray pay dagiti LGU, kadagiti apektado a lugar. Kaaduan ket imbasuran koma ti DENR. Ngem inawat latta ti MGB ti apela ti Lepanto para iti reconsideration kadagitoy nga aplikasyon.
Isunga iti impablaak ti MGB iti tengnga ti tawen 2013 a listaan ti large mining tenements, nainayon latta kadagiti pending, wenno madama a maiprosproseso, dagiti aplikasyon a nalpasen koma nga ibasura wenno i-deny DENR.
Kasasaad iti kabiagan dagiti pesante
Kas duron ti kumarkaro a krisis iti ekonomya, adda dagiti komunidad a mangar-aramat iti napeggad a taktaktika iti panagsango kadagiti proyekto iti renewable energy, ken uray pay iti large-scale mining. Palubosan da dagiti proyekto “tapno makaala ti benepisyo,” santo da laeng labanan nu adda mairugi nga aktwal a panagdadael iti ili. Adda met dagiti umili a saan a makikaysa iti kastoy a taktika agsipud ta ammo da a narigaten a pasardengen dagiti proyekto oras a marugian.
Ti komun a solusyon ti kaaduan kadagiti pesante iti problema iti kinakurang ti pagbiag ket agilako iti pigsattegged da wenno sumrek iti produksyon a pangmerkado.
Aglalo kadagiti interyor a barbaryo, umad-adu ti rummuar manipud iti ili tapno mapan makitegged iti dadduma a lugar, kas iti kanatengan ti Benguet ken Mountain Province, kadagiti pagbalitokan wenno small-scale mining areas, ken iti syudad. Agtultuloy met nga umad-adu dagiti overseas Filipino workers (OFW) nga agbalbalin a biktima ti nakaro a pananggundaway ken panangidadanes iti nadumaduma a pagilian.
Limmawan ti saklaw ti komersyal a produksyon dagiti gangannaet a klase ti nateng. Manipud La Trinidad, Tublay, Kapangan, Kibungan, Atok, Bakun, Buguias, ken Mankayan, Benguet, Bauko, ken paset ti Tadian ken Sagada, Mountain Province, dimmanonen daytoy iti Bokod ken Kabayan, Benguet, Tinoc, Hungduan, ken Kiangan, Ifugao. Maysa a nangpapartak ditoy ti pannakaaramid dagiti kalsada a tumaros inggana kadagiti interyor a paset dagiti nasao a munisipalidad. Adu dagiti backhoe, loader, ken bulldozer a mausar iti pananglukat iti baro a gargarden ken farm to market roads. Dagitoy ket kukua dagiti nabaknang a pesante, negosyante, ken apotdaga. Tumatauden iti Bauko ken Tinoc dagitoy a dasig nga idi ket masarakan laeng iti Benguet ken kadagiti nababa a paset ti Kordilyera.
Napartak met a lumawlawa ti komersyal a produksyon ti mais ken prutas kadagiti nababa a paset ti Kordilyera, a kas ti Conner, Apayao; Lower Tabuk, Lower Pinukpuk, ken Rizal, Kalinga; Paracelis, Mountain Province; ken Aguinaldo ken Alfonso Lista, Ifugao. Kagiddan daytoy ti napartak a panagserrek dagiti gangannaet a produkto dagiti kapitalista nga abono, pestisidyo, ken bin-i, aglalo kadagiti lugar a nu sadinno ket agbangbangkag dagiti mannalon.
Kadagiti nababa a paset ti Kordilyera, agwarwarasen ti genetically modified organism a Bt corn, a saan a maatake ti corn borers, agtubo ken agbagas uray nu saan a nadam-eg ti daga ken saan unay a matudtuduan wenno masibsibugan; saan pay a kasapulan a dalus-dalusan ta maispreyan laeng ti pagpaksiat kadagiti ruot. Ngem kasukat ti dakkel nga apit ti peggad iti salun-at dagiti mannalon, taraken, ken aglawlaw nga agtaud iti Bacillus thuringensis, ti bakterya a mangprotektar iti daytoy a klase ti mais.
Iti komersyal nga agrikultura, agraraira dagiti mananggundaway a pyudal ken malapyudal a relasyon, kas ti nababa ken saan a nainkalintegan a panagpresyo kadagiti produkto, nangato nga interes iti pautang ken mananggundaway a sistema iti pasuplay, nangina ken saan a nainkalintegan a panagpresyo kadagiti mausar iti produksyon, ken nababa a tangdan iti pigsattegged.
Immadu dagiti pesante, aglalo iti intar dagiti agtutubo, a simrek iti small-scale mining (SSM) gapu iti nangato a presyo ti balitok. Idi 2012, limmabes daytoy iti P2,500 kada gramo. Itta ket agtengtengnga iti P1,800 laeng kada gramo, ngem nangato latta daytoy kumpara iti presyo na a P650-P800 kada gramo idi 2005.
Idi 2005, adda sumurok-kumurang iti 21,100 a small-scale miners ditoy Kordilyera. Idi 2009, ngimato ti bilang da iti 42,630. Idi 2012, dimmanon da iti sumurok-kumurang iti 60,000.
Limmawa ti saklaw ti SSM iti Benguet, ken umad-adu dagiti erya ti SSM iti Mountain Province, kabambantayan ti Ilocos Sur, Abra, Kalinga, ken Apayao. Uray iti Ifugao, a manmano laeng ti paset na a masarakan iti naba, addan dagiti mannalon a nanglukat iti babassit a minas, a kas iti munisipalidad ti Hungduan.
Ti kangrunaan a produkto ti SSM idiay Patiacan, Quirino, Ilocos Sur ken Maliten, Besao, Mountain Province ket gambang. Dagiti naba ti gambang ket diretso da nga ilako kadagiti negosyante a mangeksport kadagitoy.
Kadagiti erya ti SSM, pumigpigsa dagiti mananggundaway a relasyon iti produksyon, iti sistema ti paabang, pautang, pasuplay, ken panangpategged. Iti umad-adu nga erya, dua wenno tallo a shift ti panagtrabaho dagiti mangusok. Adda dagiti operasyon a nu sadinno ket agrarairan ti kapitalista-mangmangged a relasyon iti produksyon.
Iti umad-adu nga erya, moderno a teknolohiya ti maar-aramat iti SSM: iti panagusok, maus-usaren ti bungbong, jackhammer, blower, ken air compressor; iti panangiproseso iti naba, maus-usaren ti cyanide.
Iti maysa a paset ti Balbalasang, Balbalan, Kalinga, naglukat ti Mayor iti minas a saanen a makuna a small-scale gapu ta nalawa daytoy – maserrek ti loader. Nagbalin a kapitalista ti Mayor ken empleyados na dagiti minero.
Kasta met a ti panagminas ti umili iti Mainit, Bontoc, Mountain Province ket saanen a small-scale ta dadakkelen a kantidad ti naba ti maminas iti pamay-an nga open-pit: imbes a mausok, makali ti naba manipud iti rabaw ti daga usar dagiti dragline ken loader. Dagitoy a makina ket inserrek dagiti negosyante a manggatgatang iti naba.
Ti SSM ti kangrunaan a gapu nu apay a bumabbaba ti porsyento ti labor force ti Kordilyera nga adda iti agrikultura.
Ti panagbaliw iti galad ti produksyon iti agrikultura ken SSM ket agresresulta iti nakaro a pannakadadael ti aglawlaw. Napartak a makakalbo dagiti kabakiran iti aglawlaw ti kanatengan. Marugrugitan ken masabsabidongan dagiti karayan, waig, pasayak, ken taltalon iti aglawlaw dagiti pagbalitokan. Adda dagiti natayen a karayan iti Balbalan, Kalinga, Quirino, Ilocos Sur, ken Itogon, Benguet.
Gungundawayan ti sumagmamano nga opisyales iti gubyerno daytoy a kasasaad tapno piliten dagiti small-scale miners a pumauneg iti kontrol dagiti Provincial Mining Regulatory Boards (PMRB) ken agbayad iti buwis. Iti Benguet ken Mountain Province, agpangpangta dagiti Gubernador a serraan da dagiti pagminasan ken kumpiskaren da dagiti ramit iti panagminas nu saan a sumurot iti linteg dagiti agminminas. Iti Benguet, adda dagiti minero a naikkan iti Cease and Desist Orders, ken iti Mountain Province, adda dagiti napasamak nga aktwal a panagkumpiskar iti ramramit ken panagserra iti usok. Ngem agtultuloy latta ti SSM.
Ad-addang ti gubyerno kontra iti panagtignay dagiti umili iti aw-away tapno mairupir dagiti karbengan da
Ti kinumpormi a panangipamuspusan dagiti pesante tapno manayonan ti birok da ket mairamut iti kinakurang ti material ken teknohikal a rekursos a pangagrikultura, ken agtultuloy a panangipaidam ti gubyerno iti umno a suporta. Ti rigat da iti produksyon ket mas pinakaro pay ti panagbaliw ti klima a nangpaadu kadagiti peste ken nangiyeg kadagiti kalamidad.
Kadagiti a napasamak a didigra, bassit ti naawat dagiti pesante a tulong manipud iti gubyerno. Saan a dagus a dimmanon dagiti calamity fund ken agricultural assistance kadagiti nadidigra. Iti dadduma a lugar, awan pulos ti dimmanon. Kinurakot dagiti opisyales ti nasyonal ken lokal a gubyerno ti kaaduan kadagitoy a pondo. Awan ti programa ti gubyerno para iti pudno a pangpadur-as iti agrikultura nga umannatop iti aktwal a kasasaad kadagiti ili ken umili iti Kordilyera.
Iti bangir na, adu dagiti repormista a proyekto ti gubyerno, a kas ti Pantawid ng Pamilyang Pilipino Program (4Ps), Kapitbisig Laban sa Kahirapan-Comprehensive and Integrated Delivery of Social Services (Kalahi-CIDSS), ken Cordillera Highland Agricultural Resource Management (CHARM). Saan met a solbaren dagitoy ti kinarigat ti biag dagiti pesante ken dadduma pay nga agrigrigat nga umili, nu di ket igalut dagitoy isuda iti panagnamnama kadagiti saggabassit a “grasya” nga ited ti gubyerno, kasukat dagiti dadakkel a pondo a kurkurakoten dagiti pulitiko.
Dagiti repormista a programa ket paset ti panaglaban ti gubyerno iti makunkuna nga insurhensya – wenno panangsupiat ti umili iti awtoridad ti estado. Ti sursuroten itta ti gubyerno a pannarabayan ket ti United States Counter-Insurgency Guide (US Coin Guide) ti 2009. Segun iti daytoy a Guide, nasken a saan laeng a makigubat ti Armed Forces of the Philippines (AFP) kadagiti armado a rebolusyonaryo a grupo a kas ti New People’s Army (NPA); nasken nga aramaten na ti nadumaduma a pamay-an tapno buraken ti base ti rebolusyon iti intar dagiti umili, wenno guyoden dagiti umili tapno maiyadayo da iti impluwensya ti rebolusyon ken maiyasideg ti rikna da iti gubyerno.
Saan nga umanay nu ti AFP laeng ti mangtungpal iti kastoy a rebbengen. Masapul a katinnulong na ti intero a makinarya ti gubyerno, manipud nasyonal inggana kababaan a tukad ti lokal.
Iti 2009 US Coin Guide a naisurot ti Oplan Bayanihan. Iti daytoy a Guide a naisurot dagiti sumaganad nga aramid dagiti armado a puersa ken sibilyan a makinarya ti gubyerno:
1) Panagbase dagiti soldados iti tengnga ti ili – iti barangay hall, dadduma pay a pampubliko a pasdek, wenno mismo a balbalay ti umili;
2) Panangdadael dagiti soldados iti integridad ken urnos dagiti pamilya ken komunidad babaen iti:
a) panangarem da kadagiti babbai, balasang ken naasawaan, ken panangrames da kadagiti saan nga agpa-arem;
b) panangiserrek da kadagiti pampam wenno balangkantis kadagiti ili a nu sadinno ket awan ti maala da a babbai;
c) panangawis da kadagiti agtutubo, ken uray pay uubbing, a makiinom, makisugal, wenno makipaset iti dadduma pay nga anti-gimong nga aramid;
3) Panagrekruta dagiti soldados iti dadduma nga umili a tumipon iti Citizen Armed Forces Geographical Unit (CAFGU), Special Citizens’ Armed Auxiliary (SCAA), wenno indigenous armed force. Panangiyawis da iti dadduma pay nga agaplay iti Philippine Army wenno Philippine National Police. Adu dagiti maawis gapu iti namnamaen da a sueldo;
4) Pammadakes dagiti soldados, kasta met dagiti opisyales ti LGUs, kadagiti progresibo nga organisasayon ti umili ken non-governmental organizations (NGO) nga agserserbisyo iti komunidad. Pammutbuteng da kadagiti miembros dagitoy nga organisasyon. Panangiyawis wenno panangipilit da a mawaswas dagitoy nga organisasyon ken maibangon dagiti baro nga organisasyon a maisilpu iti gubyerno;
5) Panangarem dagiti soldados ken ahente ti militar kadagiti indibidwal a lider ken aktibista nga umikkat iti organisasyon da ken agserbi a kas asset wenno katinnulong ti militar iti intelligence work wenno panangtiktik;
6) Panangiyawis wenno panangipilit da a sumrek dagiti lokal a pormasyon ti rebolusyonaryo a tignayan a makitugaw kadakuada tapno pagtungtongan ti kappia, iti gandat da a guddua-gudduaen ti kabuklan a tignayan;
7) Panangisayangkat ti nadumaduma nga ahensya ti gubyerno, agraman ti AFP, kadagiti proyekto a mangpaasideg iti rikna ti umili kadakuada.
Iti bangir ti panagpamarang ti AFP nga isuda ket para iti “peace and development” ken “mangitantandudo iti human rights”, agtultuloy nga umad-adu dagiti kaso ti pananglabsing da iti international humanitarian law a mangprotektar kadagiti sibilyan nga agigiyan kadagiti lugar nga addaan iti gubat. Kakaruan kadagitoy a kaso ti panagtinnag da kadagiti bomba iti kabakiran, umaan, ken kataltalonan nga asideg unay kadagiti nagbalayan dagiti umili iti Malibcong, Abra, idi Mayo 31 ken Sagada, Mountain Province, idi Agosto 31. Nagistayan ti dua a balasang idiay Malibcong nga agkalkalap ti bisukol iti taltalon ken maysa a baro idiay Sagada nga agan-anup iti bakir.
Iti kastoy a kasasaad, agpampanawagan ti APIT TAKO kadagiti pesante iti Kordilyera nga ipinget a salakniban ti daga, ili, biag, kabiagan, ken karbengan da laban kadagiti mangidadanes ken manggundaway kadakuada. # nordis.net


text:
Tulong:Pakasaritaan ti panid
Ti pakasaritaan ti panid ket mangipakita ti urnos ti panawen a pannaaramid ti pannakabaliw ti arikulo ti Wikipedia wenno dadduma pay a panid ti Wikipedia. Amin a mabalin a maur-nos a panid ti Wikipedia ket addaan iti mainaig a pakasaritaan ti panida (makunkuna pay apakasaritaan ti rebision wenno pakasaritaan ti panag-urnos), ken mabalin daytoy a maserrekan babaen ti panagpindut ti etiketa ti "Kitaen ti pakasaritaan" titi ngato ti panid.
Ti pakasaritaan ti panid ket aglaon ti listaan kadagiti dati a rebision ti panid, ken mairaman ti petsa ken oras (iti UTC) iti tunggal maysa nga urnos, ti nagan ti agar-aramat wenno pagtaengan nga IP ti agar-aramat a nagaramid iti daytoy, ken dagiti pakabuklan ti inurnos. Kas pagarigan, ti pakasaritaan a panid ti daytoy a panid ti tulong ket mangipakpakita nga immuna a napartuat idi Abril 2, 2014.


text:
LAOAG CITY - Pinakawan ti ina ti Grade 1 pupil nga binato ti maestrana a rason a nag-blackeye ken nasugatan ti mata na idiay Solsona, Ilocos Norte.
Kinumpirmaran ni Brgy Chairman Edlberto Tagari ti Brgy Bubuos iti ili ti Solsona nga pinakawanen ni Mrs Belmalyn Tagama ti maestra a nangbato iti anak na a ni Mrs. Eva Rose Alcon iti naiwayat a saritaan nga inimatangan dagiti opisyal ti PTA ti Bagbag Elementary School ken sumagmamano nga opisyal ti barangay.
Segun ti ina ti ubing, nasagid ti puso na kalpasan a nagsubli-subli iti balay da ti nasao a maestra tapno dumawat ti pammakawan iti inaramid na.
Iti pay laeng naiwayat a saritaan,inkari ti maestra a saannan nga uliten ti inaramid na iti ubing ken inkari na pay nga uray siasinnu nga ubing ket awan ti dangran na.
Kabayatanna, in-inot met laengen nga agsubsubli iti normal a langa ti mata ti ubing kalpasan a tinaming ti maysa nga espesyalista ti mata.
Immuna iti daytoy ket inbatad ti eye specialist a nangtaming iti mata ti ubing a naimbag laengen ta saan a naapektaran ti nangisit a parte ti mata ti nasao a pupil.
Iti pannakairuar ti insidente iti Bombo Radyo ket naiget a kinondenarti publiko, saan laeng nga iti intero nga Ilocos Norte no di ket pay dagiti adda iti sabali apagilian nga agdengdengeg via live streaming.


text:
Uruguay
Ti Uruguay opisial a ti Oriental a Republika ti Uruguay wenno ti Akin-daya a Republika ti Uruguay[4] wenno ti Daya a Republika ti Uruguay (Karayan)[5] (Espaniol: República Oriental del Uruguay, pannakabalikas: [reˈpuBlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwaj]), ket pagilian idiay abagatan daya a rehion ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket ineddengan babaen ti Arhentina iti laud ken ti Brasil iti amianan ken daya, ken ti Taaw Atlantiko titi abagatn ken abagatan a daya. Ti Uruguay ket pagtaengan dagiti 3.3 a riwriw a tattao, a kadagitoy ket 1.8 a riwriw ti agtataeng iti metropolitano a lugar iti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ti Montevideo. Daytoy ket addaan iti kalawa iti agarup a 176,000 kuadrado kilometro (68,000 sq mi), ti Uruguay ket heograpiko nga isu ti maikadua a kabassitan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika kalpasan ti Surinam.
Ti Uruguay ket nagtultuloy a saan unay a natagtagitao anginggana ti pannakaipatakder ti Colonia del Sacramento, ti maysa kadagiti kaduogan a Europeano a pagtaengan iti pagilian, babaen dagidi Portuges idi 1680. Ti Montevideo ket napundar id a kas maysa a militar a pagsammakedan babaen dagidi Kastila idi nasap a a maika-18 a siglo, ken nagipakpakita kadagiti naisalsalisal a panagtunton iti rehion. Ti Uruguay ket nagun-odna ti pannakawayawaya idi baetan ti 1811 ken 1828, kalpasan ti uppat nga aldaw a panagririri iti España, Portugal, Arhentina ken Brasil. Daytoy ket nagtultuloy a suheto ti ganganaet nga impluensia ken panagbibiang kadagiti panawen ti maika-19 a siglo, ken ti militar ket addaan iti agsublisubli a papel kadagiti lokal a politika aginggana idi maika-20 a siglo. Ti moderno nga Uruguay ket demokratiko a batay-linteg a republika, nga adaan iti presidente nga agserbi a kas daulo ti estado ken daulo ti gobierno. Daytoy ket kankanayon a mairanggo a kas maysa kadagiti kaaduan a napadur-as ken kabaknanagan a pagilian iti Latin nga Amerika.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Andrew, G. R. (2010) Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay, Ti Pagmalditan ti Unibersidad ti North Carolina
- Behnke, A. (2009) Uruguay in Pictures, Twenty First Century Books
- Box, B. (2011) Footprint Focus: Uruguay, Footprint Travel Guides
- Burford, T. (2010) Bradt Travel Guide: Uruguay, Bradt Travel Guides
- Canel, E. (2010) Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo, Ti Pagmalditan ti Estado nga Unibersidad ti Pennsylvania
- Clark, G. (2008) Custom Guide: Uruguay, Lonely Planet
- Jawad, H. (2009) Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930, Seventeen Media
- Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011) The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay, Palgrave Macmillan
- Mool, M (2009) Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo, Cybertours-X Verlag
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Extended National Household Survey, 2006: Ancestry" (PDF) (iti Espaniol). Nailian nga Instituto ti Estadistika.
- ^ Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad ine.gub.uy
- ^ a b c d "Uruguay". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 4 Enero 2012.
- ^ Kas pagarigan, Pablaak ti Internasional a Korte ti Hustisia idi 20 Abril 2010 re judgment Argentina v Uruguay.
- ^ Embahada ti Uruguay, Pretoria, Abagatan nga Aprika
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Uruguay idiay Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Uruguay manipud idiay Wikivoyage
- Opisial a website
- Uruguay a naikabil idiay Ti Kinapudno a Libro ti Lubong
- Uruguay manipaud ti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Uruguay idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Uruguay manipud ti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Uruguay
- Dgaiti padto ti panagdur-as
- Uruguay
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti dati a kolonia ti Espana
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1825
- Dagiti estado a kameng ti Mercosur
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Akin-abagatan nga Europa
Ti termino nga Akin-abagatan nga Europa, kadagiti nadumaduma a panawen, ket addaan kadagiti nadumaduma a kaibuksilan, no maipatinayon ti politikal, lingguistiko ken kultural a kontesto iti panangipalplawag iti kadawyan a heograpikal, heobotanika wenno klimatiko nga arngian. Kaaduan kadagiti aplaya a pagilian iti akin-abagatan nga Europa nga inkeddeng babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket pagbeddenganna ti Baybay Mediteraneo. Dagiti saan a mairaman ket ti Portugal nga addaan laeng iti aplaya iti Taaw Atlantiko, ti Serbia ken ti Republika ti Macedonia a naserraan iti daga, ken ti Bulgaria ken Romania a pagbeddenganda ti Baybay Nangisit.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Akin-abagatan nga Europa idiay Wikimedia Commons


text:
Ti Sangalubongan a Pagalagadan a Numero ti Libro (Ingles: International Standard Book Number) naidumduma a kumersyal a numero[1] ti pinagilasin ti libro a naibasar iti 9 a numero iti Pagalagadan a Panag-numero iti Libro (Ingles: Standard Book Numbering (SBN)) nga inaramid ni Gordon Foster, nga isu ket maysa a maestro idiay Trinity a Kolehio idiay Dublin.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Adda met dagiti agipablaak nga agikabil iti ISBN iti adu ket maysa a titulo — a kas ti immuna a libro iti The Ultimate Alphabet ken The Ultimate Alphabet Workbook agpadpadada amin iti ISBN da, 0-8050-0076-3. Adda met dagiti libro nga addaan ti sabsabali da nga dagiti ISBN: Ti Aleman, ti maikadua nga edision a pagsasao ti Emil und die Detektive ket adda ISBN na a 87-23-90157-8 (Dinamarka), 0-8219-1069-8 (Estados Unidos), 91-21-15628-X (Suésia), 0-85048-548-7 (Inglatera) ken 3-12-675495-3 (Alemania).


text:
UTC+11:30
Ti UTC+11:30 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +11:30. Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:
Dagiti linaon
Kas alagaden nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Oceania[urnosen | urnosen ti taudan]
Historikal[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi Nobiembre 2, 1868, ti Baro Selanda ket opisial a nagampon ti alagaden nga oras a nailianto a mapaliiw, ken mabalin nga isu ti immuna a pagailian a nagaramid ti kastoy. Daytoy ket naibatay iti longitud ti 172° 30' a Daya ti Greenwich, Daytoy ket 11 nga oras 30 a minutos nga umuna iti Greenwich Mean Time. Daytoy nga alagaden ket naam-ammuan a kas ti Medio nga Oras ti Baro a Selanda (NZMT)'. Tatta nga aldaw daytoy ket kapada ti sona nga aoras a sakupen babaen ti UTC+11:30.


text:
Etanol
Ti etanol makunkuna pay a ti etiliko nga alkohol, puro nga alkohol, alkohol ti bukbukel, wenno mainum nga alkohol, ket maysa a nalaka nga agbalbaliw, aggil-ayab, awan maris a likido nga adda ti estruktural a pagannurotan iti CH3CH2OH, kankanayon daytoy a naipangyababaan a kas ti C2H6O. Daytoy ket sikoaktibo a druga ken maysa kadagiti kaduogan a naamammuan a pangpalpaliwa a druga, ti etanol ket agpataud ti kasasaad a naamammuan a kas ti pannakabartek ti alkohol no inumen daytoy. Daytoy ket ket kalatakan a kas ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, daytoy ketmaus-usar pay kadagiti termometro, kas maysa a panagnawnaw, ken kas maysa a sungrod. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket simple laeng a tinawtawagan ti alkohol wenno arak.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Etanol idiay Wikimedia Commons


text:
Ti saba ket maysa a makan a prutas a napataud babaen dagiti nadumaduma a kita ti dakkel a hierba dagiti agsabsabong a mula ti henero ti Musa.[1] (Kadagiti sabsabali a pagilian, dagiti saba ket naus-usar para iti panagluto ken mabalin a matawagan kadagiti plantain.) Ti prutas ket adda dagiti nadumaduma a kadakkel, maris ken katangken,ngem kadawyan daytoy nga immatiddog ken killo, nga addaan ti nalamuyot a lasag ken nabaknang iti almidon a mabalin a naukisan iti duyaw, morado wenno nalabbaga no naluom. Dagiti bunga ket dumakkelda nga agririmpuok nga agbitbitin kadagiti rimpuok manipud ti ngato ti mula. Gangani amin a moderno a makan a partenokarpiko (awan bukel) a sabsaba ket nagtaud kadagiti dua a naatap a sebbangan ti– Musa acuminata ken Musa balbisiana. Dagiti sientipiko a nagan kadagiti kaaduan a nataltalon a saba ket ti Musa acuminata, Musa balbisiana, ken Musa × paradisiaca para iti hibrido ti Musa acuminata × M. balbisiana, depende kadagiti bukodda a henomiko a pakabuklan. Ti duog a sientipiko a nagan a Musa sapientum ket saanen a naus-usar.
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti silpo ti ruarUrnosen
- Dagiti midia a mainaig ti Saba idiay Wikimedia Commons
- Kitaen ti Saba idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Ingles)