text:
Perro Berde, Pinalangtona Ti Chavacano
Nagganas ti agbasabasa ta manayonan ti ammo. Saan laeng a malinglingay no dipay ket itedna iti nalawlawa a panirigan ken pannakaawat– lalona iti literatura a naynay nga intay isurat iti ditoy kolumtayo nga Iti Duyog iti Singasing. Nalawlawa a pannakaawat ken panagimutektek maipapan iti literatura. Ta no ad-adu ti basaen ken imutektekan ad-adu met ti adal a maipempen iti muging. Ket iti met panawen ti panagsurat, adda ti pagadawan wenno magao nga umas-asuk iti pudotna a pagibasaran no di man isu ti prueba wenno kanayon a kas pammaneknek iti lablabiden a topiko wenno ipadigo a sangaduyog nga imas iti puni ti panagsuratan.
Ti kaudian a nabasak a babasaen wenno journal – kunata man laengen ta dayta ti panangipapanta ta saan met ngarud a magasin wenno libro – ket ti ‘Perro Berde’ – Revista Cultural Hispano-Filipina. Kaunaan wenno maiden issue a naipablaak idi Disiembre 10, 2010 sadiay Manila. Babasaen a naipablaak iti Chavacano wenno Hispano-Filipina. Nupay narigat laeng a maawatan ta maiduma met daytoy iti Español; nupay dakkel la unay iti inda pagkaarngian.
Isu a dagiti laengen addaan iti translesion nga English wenno Tagalog iti binasatayo. Dagiti poesia (poesy wenno dandaniw) ken literatura. Saantayon a pinakibiangan ti Entrevista, Relatos, (malaksid iti maysa a sarita nga addaan iti Tagalog translesion) ken Espacio Academico. Total dagiti met la dua nga immuna iti intay pagirayan wenno pagsadsadagan.
Nalawa met ket ti ayan dagiti agsasao iti Hispano-Filipina a kas iti Zamboanga (del Sur, del Norte ken Sibugay); Ternate, Cavite; Ermita, Manila; Davao, Cotabato ken Sulo, iti probinsia ti Basilan, iti Semorna-Sabah, Malaysia, Brunei ken dadduma paset iti Latin America ken dadduma pay.
Kunaek ketdi nga Spanish Creole daytoy wenno nagtaud ditoy wenno sangana. Ngem Hispano-Filipina kunada met iti bagida. Para iti definitive nga aspeto? Nalawa met ti dagiti nasion nga agsasao iti Spanish Creole nga ipapanko—sangana ti Chavacano wenno Hispano-Filipina.
Nagpipintas dagiti poesia wenno dandaniw iti journal. Pakaibilangan ditoy dagiti nalalatak a mannaniw iti pagilian, a pakaibilangan da Soledad Laviña Rodriguez-Villar, Marjorie Evasco, Marra Pl. Lanot, John Iremil E. Teodoro, Juan Echanove, Francis Macansantos ken Genaro R. Gojo Cruz. Karaman dagiti pluma da Juvenal Sanso, Eva Pastrana, Jorge Mojarro Romero, Beatriz Alvarez Tardio, Manuel Garcia Verdecia ken Isaac Donoso Jimenez.
Tagipintasek dagiti Poesia Infantil wenno dagiti dandaniw a para kadagiti Ubbing, nga ipapanko a para kadagiti agedad iti siam agingga iti sangapulo ket dua, ta makiramramanen dagitoy kadagiti mapaspasamak iti agdama a kasasaad iti pamilia, iti gimong wenno sosiedad. Dandaniw dagitoy ni two-time – namindua a nag-Makata ng Taon iti Komisyon ng Wikang Filipino (2004 ken 2007) Genero Gojo Cruz.
Makaabbukay met ti sarita ni Rolando B. Tolentino a napauloan iti ‘Sayaw ni Marinela’ naipapan kenni ubing a Marinela – a nalaing nga agsala ‘Otso-otso,’ kanayon nga adda iti sango wenno dadaulo kadagiti sala iti eskuelaanda ken pilitna a salsalaen ti kumpas-sala ti biagda nga agama ngem iti kinalap-it ti bagina iti rugi a naiparang iti sarita isu met la ti naiparang a bagina a nalap-it iti gibus – nalap-it nga isalsala ti angin iti kasipngetan – ti ginammatanna a kasipngetan. Maysa nga istoria ti biag iti agdama a panawen a linaon ti saan a maag-agasan a sakit ti gimong, ti kinakurapay. Makapasennaay ken makapalua a sarita; ngem saan a mabilangen dagiti damdamag maipapan itoy, a mabilang a kas pudpudno a mapaspasamak iti gimong.
Napintas a babasaen ti ‘Perro Berde’ ta pinaberdena met ti imahinasion ken pinabaknangna ti kamalig ti literatura. Ken kangrunaan iti amin, pinabaknangna no di ket ad-adda pay a pinaberdena ti ti kinelleng ti dayalekto nga Hispano-Filipina. Ipaganeget ti ‘Perro Berde’ ti panagayat iti kabukbukodan a dila.
Maaramid dagiti babassit a dayalekto nga ipateg ti tinawidda a dila; ngem kenni Ilokano a maikatlo a kadadakkelan ket nabayagen a nangrugi iti panagpanaw-itatapuak ti bukodda a bilog. Base iti record ti National Statistic Office: Tagalog, 35.32%; Cebuano, 12.36%; Ilokano, 9.90%; Binisaya/Bisaya 8.53%; Hiligaynon/Ilonggo 6.98%; Bikolano 4.62%; Samar-Leyte (Waray) 2.75%; Kapampangan 2.71%; Paranan 1.50%; Boholano 1.29%. @
Saturday, May 28, 2011
PERRO BERDE
Perro Berde, Pinalangtona Ti Chavacano
Wednesday, May 18, 2011
Pagturongam, Literatura Ilokana?
Iti maysa kadagiti lecture ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sadiay Ilocos Norte National High School, Laoag City idi 20 Pebrero 2008, nagallangogan ti timekna, saan laeng nga iti Kailokoan, no dipay ket kadagiti amin rehion iti pagilian gapu iti imbitlana: “National Artist for Literature: Mula sa Rehiyon Naman!”
Dinillaw ni Lumbera ti NCCA ken CCP no apay nga awan ti nagan dagiti mannurat iti rehion a nagbalin a national artist for literature. Adda dagiti rason nga imbaga ni Lumbera no apay a naikuspil dagiti mannurat iti rehion. Gapu kano kadagiti “powerful readers” ken ti impluensiada.Ta asino aya dagitoy a powerful readers a dinakamat ni apo Bievenido Lumbera? Dagiti kano maipluensia iti academia iti Manila. Adda sangaduyog a singasingna tapno maragpat ti national artist for literature ti asinoman nga aggapu iti rehional. Daytoy man ti sangaduyog a singasingna iti lektiurna sadiay Ilocos Norte:
“Ganito ang mungkahing proseso: Una, maaaring gawing tungkulin ng bawat kinatawan na magbuo sa kani-kanilang rehiyon ng kalipunan ng mga manunulat at intelektuwal na siyang pipili ng natatanging manunulat na kanilang ipapasok bilang kandidato sa karangalang National Artist. Ikalawa, kapag may manunulat nang napagkaisahan nilang kumatawan sa panitikan ng rehiyon, iaatas nila na isalin sa Filipino o Ingles ang mga akda ng awtor na siyang naging batayan ng kanilang pagkapili sa awtor. (Kung nobelista, 2 nobela; kung kuwentista, 5 kuwento; kung makata, 10 tula; kung mandudula, 2 mahabang dula). Ikatlo, ihahanda ng lupon ang isang masusing pagsusuri sa mga akda ng awtor at ipaliliwanag ang mga batayan kung bakit karapatdapat sa karangalang National Artist ang napiling awtor. At ikapat, ihaharap sa Committee on Literary Arts ang pagsusuri at paliwanag, kasama ang mga salin, at ito ang magpapaabot ng nominasyon ng awtor sa kinauukulang tanggapan ng NCCA.
Umaasa akong ang prosesong iminungkahi sa itaas ay mapagsisimulan ng pagtupad ng CCP at NCCA sa tungkuling iniaatas ng katawagang ”pambansa/national” ang National Artist Award. Mabuhay ang mga manunulat ng iba-ibang rehiyon! National Artist for Literature – mula sa rehiyon naman!”
Dayta ti nasabor a sangaduyog a singasing. Ngem saan pay laeng a natungpal ken nagmata daytoy a sangaduyog a singasing ni apo Bienvenido Lumbera. Saan a naikaskaso? Diak ammo no apay.
No iturongtayo iti maymaysa a punto ti kayat a sawen ni apo Bienvenido Lumbera ket ti kinaawan a patarus kadagiti literary produce nga available kadagiti kritiko ken ‘powerful readers’ a mangited koma iti komento ken kritiko wenno manghusga no adda met laeng kaimudinganna iti pagrukodan ken raman dagiti naputar a sinurat.
Malaksid nga awan dagiti literary critics’ iti Literatura Ilokana a manghusga kadagiti pinutar, awanan pay laeng iti alternatibo a pamuspusan tapno mahusgaan dagiti pinutar. Ta rumbeng laeng ti alternatibo a pamuspusan no saan a maragpat a direkta ti ingpen a kaimudingan ken rumbeng koma a sasaaden ti Literatura Ilokana.
Ti alternatibo a pamuspusan ket panangawit kadagiti literary produce babaen iti panangidatag kadagiti komentario ken kritiko iti nasional. Iti sabali a punto, nasaysayaat a husgasan ti sabali ngem ti bukod a bagi. Ta nalaklaka nga awaten dayta a kinapudno ngem ti mangawit iti bukod a bangkito wenno tugaw.
Mapasamak daytoy nga alternatibo babaen iti panagipatarus iti Tagalog wenno English kadagiti nagapuanan. Isu daytoy ti makunkuna nga alternatibo a pamusmusan tapno dumur-as met ti Ilokano lit. Daytoy a sangaduyog a singasing ket makitami a napia met ti inna ibunga no maaramid. Apay ketdin a saan koma nga aramiden?
Idi 1980s, nagganas a basaen dagiti literary criticism ken komentario kadagiti literary produce ngem gapu iti napasamak idi 1990 a di panagkikinnaawatan iti nagbedngan ni mannurat ken ni kritiko a nangited/nangipaay iti ebaluasion kadagiti sinurat, naputed a naminpinsan iti panagkomento kadagiti literary produce. Lalona kadagiti nangab-abak kadagiti pakontes. Makapasennaay.
Nagkas-ang a panunoten, ngem paset daytan iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana. Kayattayo man ken saan, saanen a maibabawi.
Ania ti makagapu a naisardeng ti kritisismo/ebaluasion kadagiti sinurat, kangrunaanna la unay dagiti nagab-abak kadagiti literary contest?
Saan a sisasagana ni mannurat a madillaw ken/wenno maidayaw ti putarna. Saan a sisasagana ni mannurat a mangaklon a ti literatura ket buklen dagiti tallo a persona: ti mannurat, dagiti agbasa ken dagiti kritiko.
Napateg unay ti akem dagiti kritiko iti panagdur-as ti literatura ta matingitingda ti kaimudingan ti sinurat ta dayta la ngarud ti akemda a maiduma iti akem da mannurat ken agbasa. Ti ebaluasion ti sinurat ket mangitag-ay iti alimpatok ni balligi ken pannakapaay. Ti pannakapaay ket mangited manen iti sabali pay a gundaway nga umaddang nga agturong iti balligi. Ti ebaluasion ket awan sabali a turongenna no di laeng balligi!
Ket makunami met nga agpada a makatulong iti panagdur-as ti literatura ti dillaw ken panangidayaw. Ta no saan wenno awanan dagiti agdillaw, kasano koma a maatur dagiti biddut, ala man? No awan dagiti mangidayaw, kasano koma a maikkan ni mannurat iti kired ti pakinakem nga agsurat pay iti ad-adu?
Maipalagip, itoy a sinurat, a ti gapuanan ti Ilocano lit kadagiti dadakkel a literary contest iti pagilian ket naglak-am iti adu a dillaw – saan a panangibaba iti dayaw – ulitek, saan a panangibaba ti dayaw dagita a dillaw no di ket lalo pay a mangitag-ay ti sasaaden ti literatura ni saluyot babaen iti pannakaatur kadagiti biddut – babaen iti saanen a pannakaulit no di ket mapasayaat tapno agbalin a makapnek ken maidayaw ti gapuanan ni Ilokano lit. Saan a dillaw a panangibabain dagiti komento/kritisismo no di ket agserbida a kas medida iti pagbatayan tapno lalo a sumayaat ken rumang-ay ti Ilocano lit. Dayta ti nakitak kadagiti ebaluasion dagitoy a literary produce. Lalo ti nangited ti ebaluasion ket addaanen iti establisado a nagan iti Philippine lit.
Ti ridaw ti kritisismo – ket nabayagen a silulukat – nakalawlawa a lukat – para iti Ilocano lit, addan kadagiti mannurat no kayatda a sumrek kadayta a ridaw wenno agnunog iti nagtakderanna; ngem dinto mapukaw ti pakasaritaan nga adda iti sumagmnamano a persona a simmari iti alad.
Adda aya Ilocano lit literatura ti lubong?
Dayta ti dakkel a saludsod. Nakadakdakkel a saludsod.
Ti sungbat, addan a, nabayagen!
Addan ti Ilocano lit iti English, mabasa daytoy babaen kadagiti pluma da Manuel Arguilla, Carlos Bulosan, National Artist Edith Tiempo ken National Artist F. Sionil Jose, babaen iti panangilagada ti Ilocano experience kadagiti sinuratda, daytoy ti imbitla ti Chancellor ti University of the Philippines Baguio, Prof. Priscilla Supnet-Macansantos iti napasamak a GUMIL Filipinas National Convention a napasamak itay nabiit sadiay Cabugao, Ilocos Sur idi Abril 15-17, 2011.
Iti lecture ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos, damdamagenna kadagiti timmabuno dayta a convention no sadino itan iti turongen ti Literatura Ilokana. Isu a pinauloanna dayta nga speech-na iti: Quo vadis, Literatura Ilokana ?
Kas ken ni National Artist Bienvenido Lumbera, dinakamat met ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos a kasapulan ti Iloko lit iti pannakaipatarus kadagiti sinursurat tapno nalawlawa ti panirigan. “We must stop writing only to ourselves. In our country, we can reach the regional and national audience by mastering some of the local languages and translating literary works in Iloko into Pangasinense, Ibaloi or Bicol. Then we can share the Ilocano experience with our nation and with our world.”
Agpada ti kapanunotan da National Artist Bienvenido Lumbera ken Prof. Priscilla Supnet-Macasantos. Nasken nga ikalawa ti nagsaadan ti Literatura Ilokana – tapno madlawan ti kinapresentena ken ad-adda pay a dumur-as no suroten ken tungpalen dagitoy a singasingda.
Kuna pay ti Chancellor ti UP Baguio : “We must remember what Resil Mojares, the foremost scholar of Philippine literature has observed: That the reason why there are no writers in the regional language who become national artists is that translations of their works into English or Filipino are no available to critics who could properly evaluate them. We must not wait any longer. Time is running out for our candidates for National Artist.”
Ni Resil Mojares, ti foremost scholar of Philippine literature, ti nagkuna a nagpipintas dagiti ababa a sarita idi 1960s ken pakauna ti 1970s a kas mabasa iti kritisismona/ebaluasionna: “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation.”
Na-evaluate dagiti sarita idi ‘60s ken ‘70s babaen ken ni apo Resil Mojares. Na-evaluate met dagiti sinurat idi ‘80s agingga ‘90s babaen babaen kadagiti nalalaing a mannurattayo – mismon a datayon nga Ilokano iti nagtaudanna – ngem naisardeng ti kritisismo gapu daydi insidente a napasamak sadiay Bangued, Abra idi 1990 iti mismo a GUMIL Seminar and Convention.
Manipud ‘90s agingga 2011 adda kadin evaluation iti Ilokano lit nga inaramid dagiti scholars?
Isu nga inggibus ni Dr. Priscilla Supnet-Macansantos ti speech-na: “To expand our horizons we translate the Ilocano experience of the world into other languages that abound in the world. The languages of the world will carry the Ilocano experience of the world to faraway lands. Language will be the way our literature will continue to travel. Quo vadis? The way is clear for those who see the need to travel.”
Ti panangikalawa ti sasaaden (ti literatura) ket kasapulan a maipatarus ti eksperiensa ni Ilokano iti lubong iti adayo a lugar. Ti lenguahe ti mangawit kadaytoy nga eksperiensa ni Ilokano iti inna panagtultuloy nga agbaniaga. Quo vadis? Nalawag ti dana dagiti makakita a nasken ti panagbaniaga.
No madamag kadatayo no ania ti taluntonentayo a dana iti masakbayan, simple laeng ti ibagatayo nga agbatbataytayo iti balligi ti literatura ni saluyot, wenno sipapannakkel a kunaen a ti dana a taltaluntonenna, rehional wenno global ket nawayaanen, ti laeng intay aramiden ket ti umno a panangtalunton a kas iti inaramid dagiti mannurat sakbay kadatayo. Panagkunak ket ayunandak kadaytoy a banag, nga agkaykaysatayo a mangiturong iti umno a kaimudingan. Umaddangtay latta nga umabante. Ngem kasano? @
Friday, May 06, 2011
Bugbugtong Iti Sirok Ti Bayakabak
Once there was a love/Deeper than any ocean…
MINIRA ni Mang Brando ti relo iti punguapunguanna. Agalasdiesen iti sardam. Nakatugaw iti paramaysa a sofa iti nadaeg a salas. Napanunotna a panawen metten nga agawid. Nasken nga agpakadan. Agsalsalan dagiti puraw a kurtina dagiti silulukat a tawa babaen iti nalamiis a pug-aw ti kasalengan.
Agalassiete iti nakuyem-makatudtudo a sardam idi a nagpa-Tagaytay da Joel ken Hazel – ta sadiayda nga ag-honeymoon. Inyupreser ni Mang Brando ti nalabaga a RAV4 a luganna nga usaren dagiti dua. Ta kas kunana, narigat ti agpasiar nga awan luganna. Total ammoda a pareho iti agmaneho.
Timmakder idi makitana nga agpasalas ni Manang Lilia, a naggapu iti kusina. Minatmatanna. Napintas pay met, nakunana iti nakemna, uray no agedaddan nga agpada iti uppat a dies ket kagudua. Ita laeng manen a maibayagna a matmatan ni Manang Lilia. Iti sakbayna, saanna a maibayag a perngen ni Manang Lilia. Ita laeng manen nga agtungtongda a dua. Ita laeng aldaw – wenno nagmalem ken ita a sardam laeng manen nga agsabat dagiti matada. A naginnisemda. A nagkinnatawada. A naginnangawda. Di ammo Mang Brando no apay a nabaelanna a sinango dagitoy. Nalabit a kas iti mapalpaliiwna, nabaelan met ni Manang Lilia? Naiparangda kadagiti sangailida a dipay napigis ti ladawan – ngem ammo ti kaaduan, sigurado dayta, ta nabayagen daydi a panawen a limmabas iti nganga ti tawa.
Ngem di mailibak ni Mang Brando, ammona a saan a panagpammarang dagiti isemna, dagiti katawana ken dagiti perrengna kenni Manang Lilia. Naiyaon dagita nga aramid manipud iti kaadalman a tukot ti pusona. Saan a kinaulbod ti marikriknana, pudno amin dagita.
Saan ngamin a napagkedkedan ni Mang Brando ni Hazel idi ibaga daytoy a mangrabiida pay; ken nasken a palubosanda pay dagiti agassawa nga agpa-Tagaytay. Sisasango ni Manang Lilia idi kiniddaw ni Hazel dayta, isu nga adda pay laeng agingga ita. Nga isu ti kauddian nga agpakada.
Napaliiwna a nupay dua ket kaguduan a dekada ti napalabas, adda pay laeng ti pamuyaen ni Manang Lilia. Saan pay a nagkupas ti sukog ti pammagi daytoy; a ti rason nga immapay iti panunot ni Mang Brando ket ti panag-aerobics daytoy a binigat, a kas nasao ni Hazel idi nadamagna no ania ti pakakukikoman ni Manang Lilia. Nakarit pay laeng ti barukong daytoy, sibubukel. Nupay madlaw ti immabante nga edad, adda pay la ti sigud a kinapusaksakna. Naraniag pay laeng ti rupana lalo no umisem ket lalo pay a lumawag dagiti narangrang a matana. Nauneg pay laeng ti wayas a kallid iti kanigid a pingping lalo no umisem.
Linapunos iti panagbain ni Mang Brando idi nagsig-am ni Manang Lilia nga addan iti sangona, sa nagtugaw daytoy iti sangoenna a sopa. No apay met a nabatumbalani lattan a mangmatmatmat kenni Manang Lilia. Sa pagammoan ta nagsuyaab ni Manang Lilia, kanigid ti nangapput, sa kalpasanna, timmalliaw kenkuana nga umis-isem.
“A, e, a-agpakadaak metten…” nakuna ni Mang Brando ngem dina insina dagiti matana ken ni Manang Lilia. Agdungsan ti siudad, ngem saan dagiti nariing a ragutok iti barukong Mang Brando. Nalamiis ti sang-aw ti kasalengan ngem nabara ti anges ni Mang Brando. Nalam-ek ti aplaw ti angin, ngem nabara ti bagi ni Mang Brando.
“Sige. Agyamanak a, ta immayka.” Ket kinamangen Manang Lilia ti ridaw tapno lukatanna. Ti lung-ayna ti nangiwara iti ayamuom a kunam la no sabsabong ti rosas iti hardin ket lalo pay a naengkanto ni Mang Brando.
Saan a nakagunay ni Mang Brando idi matmatanna ti nalukay a lung-ay ti naka-evening gown iti maris gatas nga agturong iti ridaw. Ababa a buok ken awan pay laeng iti pakakitaan a nagluyloy dagiti laslasagna babaen kadagiti takiag daytoy. Dipay nagbaliw, nakunana.
Idi maguyod ti bulong ti ridaw, sa la naamiris ni Mang Brando iti aggunay. Napartak. Ket umis-isem daytoy a nanglabas ken ni Manang Lilia a nakaiggem iti serradora ti ridaw.
“Kasano? Innala met dagiti ubbing ti luganmo, agtaxikan a. Uray ta adu met aglabas dita batog.”
“Bay-am ta usarenda latta.” Kinunana nga umis-isem. “Ket patuloyekon…”
“Thank you a…”
“Napateg ni Hazel kaniak. Lasag ken darak. Saanko a napagkedkedan idi imbagana nga eskortak nga agpaltar – eskortanta kunak koma, sori…” inaturna ti nagbiddutanna.
“Agyamak met kenka ta dimo impaidam kaniak daydiay a gundaway.”
“Apay koma nga ipaidamko, no isu dayta ti kalikagum ni Hazel ken Joel? Saanko a mapagkedkedan dayta iti kallaysada.”
Kayatna koma pay iti sumao, ngem awanen iti maisawang ni Mang Brando a balikas. Dina ammo no apay a kellaat a nagpasugnod dagiti balikas. Kasla met imatrasdan. Kasla natikag a karayan ti mugingna. Kasla nakerrasan ti panunotna a dina maawatan. Mabusor iti bagina, masemsem unay-unay; a ngem, dina met maawatan no apay a kabusorna ti bagina! Ketdi, naulitna pay laeng iti nagpakada.
“Sige…” kinuna ni Manang Lilia.
In-inut ti pannagna ni Mang Brando iti sementado a pathway nga agturong iti ruangan. Saanna a maawatan ti bagina. Dina ammo no apay a kasla kawaw ti panunotna. Saanna a maawatan ti bagina no apay a saanna a mautob no ania dayta a marikriknana, a kasla ketdin agturong iti kanibusanan. Nagaraw dagiti bulbulong dagiti saleng iti aglawlaw, dagiti muyong, dagiti nagduduma a masetas ni Manang Lilia ngem kasla saan a makagaraw iti inna ipapanaw!
Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
Agmalmalanga ken napasarimadeng idi maangotna ti agadiwara a sabsabong ti rosal iti ampir ti kongreto nga alad iti abagatan. Nagduduma dagiti masetas iti inaladan ni Manang Lilia ken iti abaga ti sementado a pathway, a kasla agpalpaliiw kenkuana iti inna ipapanaw. Dagiti nauneg nga angesna kasda la binaklay ti managgaysa nga addangna. Kalpasan iti sumagmamano pay nga addangna, maangotna manen ti agadiwara a sabsabong ti dama de noche, a nagrarangrang dagiti babassit a sabong iti asideg ti ruangan. Adda pay ti dama de noche iti sulina iti amianan, iti ayan ti dakkel a ruangan nga agdiretso iti sirok ti balay. Garahe dayta para iti dua a lugan – a sirok dagiti naipangato a tallo a siled ti balay.
Nagranetret ti inlukatna ti ruangan a landok. Ngem sakbay nga inrikepna, tinaldiapanna pay naminsan ti ridaw a nagtakderan itay ni Manang Lilia. Napamusiig ta nakitana nga apaghusto a naitangep ti ridaw! Simmeksek iti panunot ni Mang Brando, nga iti in-inut nga ipapanawna, buybuyaen kadi ni Manang Lilia? Wenno palpaliiwen ngata ni Manang Lilia? Inrikepna ti tarangkahan ti ruangan. Agurayen ti taxi.
Pangadaywen ti Brgy. Pinget a yanna ita ta iti makinlaud-nga-amianan ti Baguio City. Agawid daytoy iti Tip-top Pacdal iti daya-nga-amianan ti siudad. Pangadaywen-bassit. Naulimeken ti siudad, malaksid ti waneswes ti angin. Nakuyem ti tangatang, ababa ti ulep, a kasla adda manen tudo nga itinnagna. Sabagay, Hunio 18 ita, ket saan a mapakpakadaan ti tudo nga itinnagna; a no dadduma, gagangay nga agpukaw pay apagbiit ti kuriente, lalo no agbayakabak.
Tinaliawna pay naminsan ti kongreto a balay. Sinapul dagiti matana ni Manang Lilia, ngem napaay. Nauneg ti sennaayna.
Ita ta awan ni Hazel, agmaymaysa ni Manang Lilia. Kas met iti panagmaymaysana iti uneg apartmentna – ti four door apartments a pundarna. Ipapaupana dagiti sabali pay a tallo a unit.
Tinalliawna manen ti balay ni Manang Lilia. Duapulo ket lima a tawen ti napalabas, ti kaudian nga iseserrekna dayta a balay. Ti ipapanawna idi, kaiyariganna metten ti pannakapisang ti ladawanda a sangapamilia; ti pamilia a nabangon iti dinarasudos ken saan a nagawidan nga aplaw ti kinadursok ni agtutubo…
Then you went away/On that lonely day/Once there was a love…
Maikaliman a taxi ti limmabas ngem adda latta kargana. Naguray latta. Adda nariknana a nalamiis a banag a nagdisso iti ulona, dagiti takiagna ken iti bagina. Kimpet dagiti linabag ti arbis iti puraw a Barong Tagalog a suotna. Tinangadna ti nakuyem a tangatang. Agtudon. Saanen a magawidan. Kasanon?
Tinalliawna naggapuanna a balay. Naiddepen ti silaw iti salas. Nalabit a matmaturogen ni Manang Lilia?
Pumigpigsa ti arbis. Dadakkel dagiti linabag. Mabbasa la ketdi. Mangngegnan iti atep dagiti kabalbalayan iti karasakas ti napigsa a tudo nga umas-asideg. Ngem immapay iti panunotna a saan a bale ta agawid metten iti balayna. Saan a balen a mabbasa. Ita laeng met. Ita laeng…
Lalo kadi a saan a mabalin nga agsubli iti balay ni Manang Lilia? Saan a mabalin. Nakapagpakadan. Ken maysa, nalabit nga agin-inanan ni Manang Lilia. Dina kayat iti mangsinga pay. Nakaikeddengen. Nagsaruno dagiti napalabasna a taxi nga adda kargana. Dimtengen ti bayakabak. Inukradna dagiti takiagna a kasla taptapayaenna ti bayakabak. Bugbugtong a nakatakder iti sirok ti bayakabak! Nasutil ti aplaw ti angin ken nariknana kumuddoten ti lam-ek.
Nagngegna a kellaat a naibuang ti ridaw iti balay. Nakitana nga agdardaras nga umasideg ni Manang Lilia a nakapayong. Nakakawes daytoy iti bestida a panturog.
“Apay nga agkalintudoanka? Umaykan!” Makaunget ti tono ti sao ni Manang Lilia. Ngem saan a nagkuti ni Mang Brando. Kasla naidarekdek iti nagtakderanna. Dina ammo no apay a natali ti dilana. Narikna ti kanawan a dakulapna ti dakulap ni Manang Lilia a nangguyod kenkuana a sumrek. Nabileg ken napigsa ti nalamuyot a dakulap agingga nakastrekda iti uneg ti inaladan.
Nariknana ti nalamuyot a dakulap a limmukay, sa pagammoan nagdisso iti kanigid nga abagana ken mangiturturong kenkuana agingga iti porta.
“Apay a nagkalintudoanka. Laklakayan daytoy nga, dina pay mapanunot no umno wenno saan ti ar-aramidenna. Bagtit! Amangan no agsakit.” Makaunget latta ni Manang Lilia. Kunam la no kumilaw dagiti matana. Di met makatimek ni Mang Brando. “Kitaem man ne, kitaem man, naslepkan! Kuddokuddotenkanto ket ngatan, laklakayan nga, dina la ammo a panunoten!” Minesmesan ni Manang Lilia. Nagduaanna pay a linayatan iti disnog iti rupa ni Mang Brando.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Dina ammo no apay a di makatimek. Saanna kabaelan a perngen dagiti makaunget a mata ni Manang Lilia. Nagdumog, naglibbi a di nagkesmay, ngem umis-isem a dina met ammo no apay nga umis-isem. Dina maawatan ti bagina; ket inakona – wen, inakonan a binalud ni panagpakumbaba. Nabileg ni panagpakumbaba ta iturongna ti tao iti umno nga aramid. Saanen a kas idi agtutubo, a nangato met ti puruana, a dina naamiris nga awan ti maala iti pinnangatoan ti isbo. Maamirisna itan. Ammona itan, ta timmayaben iti nganga ti tawa ti nangato unay a purua – those were the days!
Ngem ti saanna a maawatan no apay nga ammo ni Manang Lilia a nakatakder isuna a bugbugtong iti sirok ti bayakabak? Kayatna a panunoten dayta a banag, a sumaren ti kaipapanan ti amin, ngem nariknana ti keddel iti kanigid a bakrangna. Naitalmeg. Saan a naibbatan ti kuddot.
“Dika pay la sumrek! Dika pay la sumrek. Naglam-ek…!”
Nariknana ti panangiduron ni Manang Lilia kenkuana iti uneg ket nagtulok lattan daytoy a simrek. Nangngegna ti nairikep a ridaw ken ti pannakai-lock ti serradura. Naaddaan iti puersa a mangmatmat ken ni Manang Lilia, a nagduaan daytoy iti nagbaniekes, marurod ti langana. Ngem ad-adda a ti panangilala ni Manang Lilia ti marikrikna ni Mang Brando. Mariknana dayta a panangilala. Saan a mailadawan a panangilala. Nabileg a panangilala. Inamiris ti mugingna a dipay nagkupas ti panangilala ni Manang Lilia kenkuana?
“Ti laklakayan itoyen ta katosakto ngatan!” Kanawan ti nailayat manen a disnog iti rupa ni Mang Brando. “Ikkatemon a, dagita sapatosmo! Yalaanka iti pagsukatam!” Timmallikuden ni Manang Lilia, nga agturong iti maysa kadagiti tallo a siled.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Nabbasan. Ngem ammona met, nga uray ni Manang Lilia ket nasaprian iti bayakabak. Nakaing-ingpis ti seda a bestida a panturog nga aruat ni Manang Lilia. Matimudna nga agbaybayakabak pay la iti ruar. Agangin. Nalamiis la ketdi ti aglawlaw, ngem saan a marikna itan ni Mang Brando ti lam-ek ta nabara ti bagina, a kas iti sumsumged a tungo a naladaman – nakarikna met iti pannakaladam itay, lalo idi narikna ti takiagna ti bara ti barukong ni Manang Lilia a naidennes. Ti naingpis a panturog ni Manang Lilia ti umel a pammaneknek nga awan suot daytoy a bra.
Inuksotna ti sapatosna a lalat a nangisit, sa dagiti nangisit a medias. Ngem nagtalinaed a sitatakder. Naguray kenni Manang Lilia.
Ania daytoy a mapaspasamak? Nakunana iti nakemna. Ngem ad-adda ketdi, a ti daranudor ti pimmigsa pay a bayakabak iti simmungbat ti salusodna. Bayakabak a kas iti duapulo ket liman a tawen iti napalabas – ti naudin nga idadap-awna iti daytoy a balay. Agbaybayakabak met idi, malagipna pay laeng – ti aldaw ti nadursok a tignay ti kinaagtutubo…
Now I don’t know how I can go on/Somehow I feel I can go on/Somehow I feel so all alone/Wondering where I’ve gone wrong…
Simmeksek iti panunotna, talloda nga agkakabsat da Manang Lilia. Dua a lalaki, agpareho a nars ken agnanaeddan nga agpada sadiay California, agraman ti pamiliada. Iti suli ti mugingna, agpito ngatan a tawen ti napalabas sipud pimmusay ni Nana Digna nga ina ni Manang Lilia. Saanna a nakita daydi Tata Celo nga ama ni Manang Lilia, ta balon ni Nana Digna idi nagam-ammoda ken ni Manang Lilia – agkaeskuelaanda idi sadiay St. Louis University iti BS in Accountancy.
“Ania pay la ti pampanunotem? Agtangatangaka pay laeng! Ikkatemon a dagita kawesmo ket naglam-ek!” Nakigtot ta dina napuotan ti yaasideg ni Manang Lilia, a nanglayat iti disnog ti mugingna. Linibbianna laeng nga iniseman ni Manang Lilia, a mangpumpunas itan ti nabasa nga ulona babaen iti nabanglo a tualia. “Laklakayan daytoy nga, nagbabasa ketdin! Kuddokuddotekto ngatan…” Kunana ngem umis-isem.
Ngem ni met laeng Manang Lilia iti nangikkat kadagiti butones ti Barong Tagalog. Sao a sao ni Manang Lilia iti pammabalaw, ngem di nagtimek ni Mang Brando. Kayariganna iti ubing a pagung-ungtan ti inana – marikna ti nabara a panangipateg kadayta a panagunget. Kabuyog ti panangilala dayta a panagunget.
Nagbalaw ni Mang Brando idi naamirisna, nga uray ni Manang Lilia ket nakasukat metten iti nalayak a puraw a tisiert ken bumegkes ti suotna a bra. Nakasuot itan iti puraw met la a pajama. Ammo ni Mang Brando nga agtaud iti bagi ni Manang Lilia ti maang-angotna a makapasalibukag nga ayamuom. Ti ayamuom a nangbalkot iti aglawlaw. Ti nabileg nga ayamuom a nangtali ti dilana tapno saan a makatimek; isu nga intulok lattan ni Mang Brando ti bagina a maiyanud iti agos ni pasamak.
Pinunasan ni Manang Lilia ti labus a bagi ni Mang Brando. Ngem itoy a gundaway, immapunen ti bain iti panunot ni Mang Brando, ket kinunana: “Siakon, thank you…”
“Sige, agsukatkan idiay banio. Dagitoy ti pagsukatam: tisiert, pajama, ken ti sinelas. Ikabilmo iti laundry basket dagita kawesmo, ta masapakto nga i-washing machine. Mamagaanda siguro kalpasan iti dua nga oras.”
“I-hangerko laeng. Mamagaanda siguro a mabigatan…”
“Idiay likud, iti pagbalaybayan, adu ti hanger sadiay…”
Kinamang ni Mang Brando ti CR a para lalaki idi pinidut ni Manang Lilia ti sapatosna, ket linuktanna manen ti ridaw, a nalabit nga ikabilna dagitoy iti shoe rock iti porta.
Nagsukat ni Mang Brando. Inhangerna dagiti kawesna, sana imbitin iti balaybayan a barut iti likud. Pagammuan ta nagmalanga. Nanglagip idi nadlawna ti suotna a tisiert, pajama, ken ti sinelas a pambalay. Insubli ti lagipna ti napalabas, a dagitoy ket kawesna idi, saan kadi? Iduldulin ni Manang Lilia? La ketdi! Napaisem.
Apay nga iduldulin ni Manang Lilia dagitoy a kawes ken ti sinelas iti nabayagen a tiempo? Saan a mabatok ni Mang Brando ti naadalem a salusod ti mugingna.
Nadanunna ni Manang Lilia iti salas a mangkiwkiwar iti sangabaso a gatas iti rabaw ti saucer iti sarming a center table. Nabanglo ti alingasaw ti kape a natimplaan.
“Gatas ti inumem, tapno daguska a makaturogka…” Nagsabat dagiti matada kenni Manang Lilia. Napaisem ta kas iti napalabas, no saan a makaturog ni Mang Brando, itemplaan ni Manang Lilia iti gatas. Siguro a ket malagipna pay laeng ngata, a gatas idi iti templaanna no saan a makaturog ni Mang Brando?
Nagtugaw iti sabongan a sofa ni Mang Brando iti panangigopna ti gatas ket nabang-aran ti rusokna. Pinaliiwna ni Manang Lilia a mangig-igop met ti kapena. Agkasangoda iti nagtugawan. Napaliiwna a palpaliiwen met ni Manang Lilia. Pinnaliiw. Pasaray agsabat dagiti matada. Agsasao dagiti matada iti bukodda a lenguahe no agsabatda. Adda kabukbukodan a lenguahe dagiti mata, ket maimdengan dayta babaen iti rikna. Matimud ti kinabileg ti lenguahe dagiti mata no inadipennan ti rikna.
Ngem nabileg unay ti kinaulimek iti kinatao ni Mang Brando; adalem unay ket saan a kabaelan ni Manang Lilia a batoken a lansaden ken iladawan ti nangunegna.
“Sadiaykanto akin-abagatan amin a siled…” Binurak ni Manang Lilia ti ulimek.
Nagtung-ed laeng ni Mang Brando. Ammona nga iti nagtengnga a siled ti siled ni Manang Lilia; iti makin-amianan ti siled ni Hazel, a napaliiwna a sumsumrekan daytoy. Ti imbaga daytoy ti siledda idi a dua.
“No awan dagiti ubbing, maymaysakan…” ngem di ammo ni Mang Brando no ituloyna wenno saan ti kayatna a sawen.
“Maan-ano koma? Awan met ngata ti agkilaw iti tao. Nairuamakon nga agmaymaysa…”
Immigup iti kapena ni Manang Lilia ngem adayo ti turong dagiti matana. Adda mensahe nga itantamitim dagiti matana; a kasla kalkalikaguman ti isip daytoy a rangtayan ti nagbaetan ti “idi ken ita” ngem inalunos laeng ti nauneg a sennaay nga imbuangna. Immigop iti kape sa manen nauksot ti nauneg nga anges.
“Apay a dika mangala ti kaduam? Wenno nagasawa koma? Nagsaritaanta met idin dayta a banag…”
Nagrupanget ketdi ni Manang Lilia. Kasla dina nagustoan iti nangngegna. Kasla saan nga umiso a topiko iti saritaan.
“Ay, naku! Saanen a nasken. Impaaykon ti amin a panawenko ken ni Hazel. Isun ti importante kaniak. Ita, maysan a financial specialist iti call center a pagtartrabahoanna. Ipaaykonto laengen iti apok ti nabatbati pay a panawenko…”
Saanen a nagtimek ni Mang Brando. Mariknana nga awan ti mamaayna nga agpasurong pay ti saritaan ta saanna a kabaelan ti agos, nabileg. Iyar-arasaas ti unegna a nasaysayaat laengen no agulimek. Inyibusnan ti gatasna, kabayatan a napudot pay.
Adda ti nasagid iti kaunggan ni Mang Brando iti dayta a panagulimekna, ngem dina impadlaw. Ammona a naiddep ti lamparana kadagidi a panawen. No koma ta maisubli ti timmayab a panawen, maisublina met ngata ti napalabas?
“Sika? Apay a dika pay nagasawa?”
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. “Dipay simmangpet ti suerte. Aminek nga adda met dagiti nakarelasionko, ngem diak pay ngata gasat ti maigalut…manen!” Pinerrengna ni Manang Lilia ta nadagsen iti panangibalikasna ti ‘manen’ a kasla agpaliiw iti reaksion – aguray iti kaimudingan ti insawangna. Ngem awan naurayna. “Ngem iti naglabas a nasurok a maysa a dekada ket kagudua, imbukbokko ti panawenko iti trabahok.” Naimatanganna ni Manang Lilia a naglibbi sa immigup manen iti kape. “Isu a nakapagpundar met bassit datao, ken adda met urnong. Idi agbalawak, adun ti karenkenna ti muging.” Nagkatawa. “Lakaynak kadin, Lilia?”
“Lakaykan a!” kinuna ni Manang Lilia nga imbikag, ngem nagaripapa a dagus, ta kasla naamirisna a saan nga umno ti insawangna – a naamirisna nga agsumbangir ti tadem ti balikas – addaan iti dua a kaipapanan. Ammona a naikaglis ti dilana. Maikaglis met ti dila iti saan nga umno a balikas?
Ginundawayan met dayta ni Mang Brando. Ta iti ngiwat a mabanniitan ti ikan.
“Lakaynakon, ngarud,” Kinunana sa immisem.
Pinerrengna ni Manang Lilia a naglibbi manen, sa pagamoan kinuna daytoy: “Iyibusmo ketdin dayta gatasmo, Mr. Buencamino, ta inta maturogen!” Timmakder ni Manang Lilia. A kasla adda ti likliklikanna a sumaruno pay a pagteng. Ammo dayta ni Mang Brando. Madlawna. Mariknana.
Inkapilitan met a timmakder ni Mang Brando.
“Inkan idiay siledmo. Siakon iti makaammo ditoy…”
Nagturong ni Mang Brando iti naitudo a siled. Naipangato dagiti siled, ken tumamdag met laeng iti salas ti pasilio dagitoy, ken makita dagiti nakarikep a ridaw. Ti siled a kamangenna ket siledda idi ken Manang Lilia.
Panglawaen ti siled. Naurnos. Ngem nadlawna nga awan ti lamp shade. Minulmolan ti mugingna a daytoy ti dakkel a parikutna. Saan a matmaturog no awan iti silaw a nakudrep. Di met makaturog iti narangrang a silaw. Lalo a di makaturog iti kasipngetan. Dina ammo no apay, ngem daytan ti nakairuamanna sipud pay idi ubing. Naiyanak sadiay Brgy. Mameltac, San Fernando, La Union. Duduada nga agkabsat ken ni Manangna a Teresita, maysa a maestra iti elementaria; tallo a lallaki ti anakda ken ni Kayongna a Luis, maysa met laeng a maestro ti elementaria. Kabbalayda dagiti dadakkelda – nga agtagikua iti groseria iti tiendaan ti San Fernando.
Nagidda iti nalamuyot a kama. Ngem naatap ti turog. Saanna a maarikap. Ngem ti agdadata a lumtaw iti mugingna ket ti saludsod nga agingga iti agdama ket saan pay laeng a nasungbatan. Saludsod a kayatna a masungbatan, ta adda dagiti mapagsasaip a pagteng a no ikkan iti importansia ket maliklikan ti pannakaulit ti saan a nasayaat a pasamak a dimteng.
Apay kadi a nagsinada ken ni Manang Lilia?
Ngem ti napigsa a karasakas ti bayakabak iti atep ti nangsungbat kadayta a saludsod iti mugingna. Napigsa manen. Ken adda pay ti angin a kabuyogna.
Agkaklaseda idi iti kolehio. First year, nasingeddan a dua. Secong year, agayan-ayatdan a dua. Third year, nagkallaysadan iti hues ta nagsikog ni Manang Lilia. Fourth yearna idi ni Mang Brando idi naipasngay ni Hazel. Apagragduarna iti kolehio idi agsinada.
Ngem ania ti makagapu nga inda nagsina?
Saan a matiliw ni Mang Brando ti sungbat. Ngem immapon ketdi iti panunotna, nga iti kapisi ti pusona, adda sadiay a siled a nakapempen ti ladawan ni Manang Lilia.
Matay kadi ti umuna nga ayat? Saan kano. Isu ti kuna dagiti nabasbasana a libro. Isu a saan met kenni Mang Brando. Ngamin kadagiti nakarelasionna, saanda a naipaay ti kapkapnekanna a rikna a nariknana iti denna ni Manang Lilia. Sapsapulenna ti kinasimbeng a nariknana idi, sinapulna dayta a rikna, ngem saanna a nasarakan. Saanna nga ammo no apay a dina masarakan. Idi agangay, imbukbokna laeng ti panawenna iti trabahona iti banko.
Nagsennaay ni Mang Brando. Saanna a maawatan -- naulimek laeng, idinto nga awan ti serreg ti ngiwat ni Manang Lilia. Dominante. Dayta laeng met ti saanda a nagkinnaawatan a dua. Ket no nalipunosen ti nangato a purua, nga awanan iti naisarwag a komunikasion, agtungpal iti kas iti nagbanaganda a dua.
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. No la koma ta saan a nagdarasudos idi, ngem nagturay met ngamin ti naganus pay laeng a muging.
Nagalingag. Nagsardengen ti bayakabak. Nagsuyaab. Ngem makaturog kadi no sigagangat ti silaw? Saan la ketdi. Sigurado a saan. Mas lalo pay a saan a makaturog no nalawag ti silaw.
Nasken a riingennna ni Manang Lilia no daytoy ket nakaturogen. Bumulod iti lampshade. Bimmangon. Inlukatna ti ridaw. Apagisu a rumuar idi rumuar met ni Manang Lilia iti siledna, nga adda awitna a lampshade!
“Amangan no dika makaturog no nakaiddep ti silaw, isu nga umayko koma ited daytoy,” kinunana. “Sori, ita laeng ngamin a malagipko,” kinunana a naggarikgik.
Immisem laeng ni Mang Brando. Awatenna koma ti lampshade idi nag-brownout!
Saan a maawatan dagiti pasamak a dumteng iti biag ti tao. Adu dagiti saan a makita iti kasipngetan; ngem lumtuadda dagita a saan a makita babaen kadagiti aramid. Ta nabileg unay ti aramid. Kadayta a kanito, nabaluden ni Manang Lilia kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando.
“I-I’m sorry, Lilia, ngem sika pay laeng ti agikut toy pusok agingga ita…”
“Ibbatannak…ibbatannak kunak…!” Naturay ti nabileg a timek.
Ngem ti bileg ni ayat ti mangiturturongen iti entablado kadayta a kanito. Ammo ni Mang Brando, mariknana, a kayat ni Manang Lilia iti rumuk-at kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando ngem saan a marikna ti lalaki dayta nga iruruk-at babaen iti tignay no di laeng iti balikas. Narway dagiti balikas ti panagkedked ni Manang Lilia; ngem narway met nga agdakiwas dagiti aramid ti Mang Brando. Kasla ketdin nageskrima ti bileg ni balikas ken ti bileg ni aramid. Agpingki dagiti bileg a maparnuay. Idi agangay, naibalat ni balikas, naabak ket inadipenen ni aramid idi nasarakan ni mawaw a bibig ti bibig ni managkedked.
Nupay naggangat manen ti silaw, napaut ti latta ti panaglantip dagiti bibig. Kas iti panaglantip ti tudo ken ti mawaw a daga. Pinagsaipna ti pegges ti darikmat tapno mabukel manen ti kalkalikaguman a karayo. Ti sudi ken imnas kalpasan ti bayakabak, nagtamed iti ulimek a mangimanmando ti amin; ta iti kabigatanna, ti lubong ket kablaawan manen ni Apo Init a nagbaklay iti baro nga agsapa…
Once there was a love/Deeper than any ocean/Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
MAKALAWAS ti napalabas idi sumangpet da Hazel ken Joel kadayta nga agalas-otso iti agsapa. Impusotda ti napaksuyan a bagida iti sofa.
“Apagisu, mamigattayo pay sakayto rumidep.”
“Mapankami iti yan ni papa, mama. Nasayaat no isublimi a dagus ti kotsena ta bareng no ipabulodnanto pay. Adda dita batog a nakaparking.”
“Kukuayon. Gumatangak ita iti baro nga SUV.” Kinuna ni Mang Brando a rumrumuar manipud iti siledda ken mangisimsimpa ti kurbatana. Immulog iti lima pangal nga agdan. Sinabat ni Manang Lilia, sa immagek iti pingping ni Mang Brando ken isu payen iti nangisimpa ti kurbata ken kuelio ti asul a long sleeve.
Nabitattew da Hazel ken Joel. Agmalmalangada ken nakanganga.
“Kayatyo a sawen, papa, mama…” Saan a maibalikas ni Hazel ti kayatna a sawen, ta adda dagiti gundaway a saan a kabaelan ni balikas iti lumtaw ngem saan a maimameg ni aramid. Ni aramid ti aggunay a sandi ni balikas. Isu a pinagdippit laengen ni Hazel dagiti nakatudo a tammudona ken naglibbi a di agkesmay, nagkiyyet ken nakangato dagiti naingpis a kidayna nga umis-sem.
“Ay, naku! Dika man agarte-arte. Dika pay laeng nga artista ania, lauskan!” Kinuna ketdi ni Manang Lilia ket naggiddan a nagkatawa da Joel ken ni Mang Brando.
Siraragsak ni Hazel, a dagiti takiagna ket nagsinsin a nagdisso kadagiti tengnged da Mang Brando ken Manang Lilia sana inarakup ida…
Once there was a love/Deeper than any ocean… @


c: text/html

text:
Simón Bolívar
Ni Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios Ponte y Blanco (24 Hulio 1783 – 17 Disiembre 1830), sapasap a naamammoan a kas ni Simón Bolívar (Panangibalikas nga Espaniol: [siˈmom boˈliBar]), ket maysa idi a Benesolano a milisia ken politikal a daulo. Ni Bolívar ket adda idi ti nangruna apapel iti nagballigi a panagsalisal para iti panakawaya ti Hispaniko nga Amerika manipud ti Espaniol nga Imperio, ken itan ket naipanpanunotan a maysa kadagiti kaimpluensiaan a pilitiko iti pakasaritaan ti Kaamerikaan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Simón Bolívar iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Simón Bolívar iti Wikiquote (Ingles)
- Simón Bolívar
- 1783 a pannakaipasngay
- 1830 nga ipupusay
- Pakasaritaan ti Bolivia
- Pakasaritaan ti Colombia
- Pakasaritaan ti Ecuador
- Pakasaritaan ti Peru
- Pakasaritaan ti Panama
- Pakasaritaan ti Venezuela
- Dagiti presidente ti Bolivia
- Dagiti presidente ti Gran Colombia
- Dagiti presidente ti Peru
- Dagiti presidente ti Venezuela

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Imperio a Romano
Ti Imperio a Romano (Latin: IMPERIVM ROMANVM) ket isu ti kalpasan a Republikano a paset ti panawen iti taga-ugma a sibilisasion iti Romano, a naipakadumaan babaen ti maysa a autokratiko a porma iti gobierno ken dakkel a teritorio a tinengtengngel idiay Europa ken ti Mediterraneano.[6]
Ti 500 nga agtawen a Repubika a Romano, a sinarunuanna, ket napakapsot ti yaalsa babaen dagiti nadumaduma a sibil a gubat.[nb 2] Adda dagiti nadumaduma a napaspasamak a kadawyan naidarirag anga agmarka ti panaglasat manipud ti Repaublika iti Imperio, a mairamnan ti pannakaidutok ni Julius Caesar a kas ti agnanayon a diktador (44 BC), ti Gubat iti Actium (2 Septiembre 31 BC), ken ti panagited ti Roman Senado iti Octabion ti honoripiko Augustus (16 Enero 27 BC).[nb 3]
Ti Romano panagpadakkel ket nangrugi kadagiti aldaw iti Republika, ngem ti Imperio ket nagawatna ti kalatakan a gay-at babaen ni Emperador Trajan: itipanawen ti panagturayna (98 aginggana idi 117 AD) ti Imperio a Romano ket nagtengngel kadagiti agarup a 6.5 riwriw km2[7] iti rabaw tidaga. Gapu ti kadakkel ti panaggay-at ti Imperio ken ti kaatiddog panag-ibtur, dagiti pagadalan kenkultura iti Roma ket adda dagiti nauneg ken nabayag nga impluensia iti panagrangrang-ay iti pagsasao, relihionn, arkitektura, pilosopia, linteg, ken dagiti porma ti gobierno kadagiti tinurayanna a teritorio, a naisangsangayan ti Europa, ken babaen ti kaibuksilan iti Europeano a panagpadakkel iti dagup ti moderno a lubong.
Iti naladaw a maikatlo a siglo AD, ni Dioklesiano ket nagipatakder ti pannakasanay iti panagbingbingay ti turay a nagbaetan dagiti uppat a kumaduaan nga emperadopr (makunkuna a kas ti tetrakia) tapno mapasayaat ti panaksalaknib kadagiti nawatiwat a teritorio, a nagpakabael daytoy ti panagtatingga iti Didigra iti Maikatlo a Siglo. Iti panawen dagiti sumaganad a dekada ti Imperio ket agnanayon a nabingbingay iti Daya/Laud a pagtayyekan. Kalpasan ti ipupusay ni Teodosio I idi 395 naminsan pay daytoy a nabingbingay.[8]
Ti marmarba a Lumaud nga Imperio a Romano ket nalpas idi 476 idi napilit ni Romulus Augustus nga agibbet babaen ti Hermaniko daulo ti gubat a ni Odoakro.[9] Ti Dumaya a Romano wenno Imperio a Bisantino ket nalpas idi 1453 iti ipupusay ni Konstantino XI ken ti pannakatiliw iti Konstantinopla babaen ni Mehmed II, daulo dagiti Otomano a Turko.[10]
Dagiti pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ta dagiti klasiko ken moderno a konsepto iti estado ket saan nga agpada, dagiti dadduma pay a mabalin ket mairaman ti Res publica Romana, Imperium Romanum wenno Romanorum (iti pay Griego: Baσιλeίᾱ tῶv Ῥwuaίwv – Basileíā tôn Rhōmaíōn – ["Dominion (Literal a ti 'pagarian') dagiti Romano"]) ken Romania. Res publica, a kas ti termino a mangitudtudo ti Romano a "mankomunidad" iti sapasap, ket mabalin a mangitudo iti Republikano ken ti Imperial a panawen, bayat a ti Imperium Romanum (wenno, sagpaminsan, Romanorum) ket maus-usar a mangitudo ti teritorio nga igayatan ti Romano a turay. Ti Populus Romanus, "t Tattao a Romano", ket kanayon a maus-usar par aiti Romano nga estado maitulag kadagiti dadduma a pagilian. Ti termino a Romania, ket naipakauna a lokal a termino para iti teritorio ti imperio ken dagiti para dagiti pay agtaeng, ket agparang iti Griego ken Latin a nagtaudan manipud ti maikapat a siglo ken dagiti sumaganada ken daytoy ket naiyawit iti Imperio a Bisantino. (Kitaen ti Wolff, R.L. "Romania: Ti Latin Imperio iti Konstantinopla". Iti: Speculum, 23 (1948), pp. 1–34 (pp. 2–3).)
- ^ Iti panawen ti panagsagsagaba iti Naladaw a Republika adda dagiti ginasot a napatay wenno natay a senador, ken ti Romano a Senado ket nasukatan kadagitipasurot iti Umuna a Triunbirato ken kalpasan daytoy ket dagiti Maikadua a Triunbirato.
- ^ Oktabio/Augustus opisial a nangirangarang nga isu ket nagisalakan ti Republika a Romano ken nagannad a nagpanglimo ti kabileganna babaen ti republikano a porma; dagiti konsul ket agtultuloyda a nabutosan, dagiti tribuna dagiti plebeio ket agtultoloyda nga agidaton kadagiti lehislasion, ken dagiti senador ket agsupsuppiatda pay laeng idiay Romano a Kuria. Nupay kasta, ni Oktabio, ken dagiti epektibo nga emperador a simmaruno, a nakaimpluensia kadagiti amin ken nagtengngel kadagiti nalpas a keddeng, ken iti nalpas a panagusig, adda dagiti sangaarbanan a makatulong kaniana, no nasken datoy.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bennett, J. Trajan: Optimus Princeps. 1997. Fig. 1
- ^ Konstantino I (306–337 AD) babaen ni Hans A. Pohlsander. De Imperatoribus Romanis. Naisurat idi 2004-1-8. Naala idi 2007-3-20.
- ^ a b c d Taagepera, Rein (1979). "Kadakkel ken Kabayag dagiti Imperio: Dagiti Panagrang-ay ken Panagapday a Killo, 600 B.C. aginggana idi 600 A.D.". Siensia Sosial a Pakasaritaan. Unibersidad a Pagmalditan ti Duke. 3 (3/4): 125. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959.
- ^ John D. Durand, Naipakasaritaan a Karkulo iti Populasion ti Lubong: Maysa nga Ebaluasion, 1977, pp. 253–296.
- ^ "Roman Empire – Britannica Online Encyclopedia". www.britannica.com. Naala idi 2008-07-09.
- ^ "Imperio a Romano", Microsoft Encarta Online nga Ensiklopedia 2008
- ^ Parker, Philip, "Ti Imperio ket Agsardeng Ditoy". p.2.
- ^ Chester G. Starr, Ti Pakasaritaan ti Taga-ugma a Lubong, Maikadu a nga Edision. Oxford Unibersidad a Pagmalditan, 1974. pp. 670–678.
- ^ Isaac Asimov. Kronolohia iti Lubong ni Asimov. Harper Collins, 1989. p. 110.
- ^ Asimov, p. 198.


text:
Panaglalammin, manen. No kastoy a malammin datao, ti la mapampanunot met nga isurat…di met ngarud datao makapasiar ta no kastoy a panaglalammin ta uso met ti meningococcemia. Mas grabe pay ngem SARS daytoy, ta awan pay beinte kuatro nga oras, “agpalangit koma ti kararuam” kunadan nga idung-aw, yors. Di laeng tao iti nameninggo, no dipay ket turismo ken negosio. Ala, ngarud, daniw latta iti di met daniw! Marmaradaniw lattan...
TI DANIW TI MARAPAIT
(Para Ms. DIN, San Diego, CA)
linuktam ridaw ti barukong ket timmayab
ti sennaay ken ngilangil iti iliw iti marapait
iti kalbo a bambantay, iliw iti payapay ti marapait
kabalio iti wright park sinakayam a nanglawlaw
iti aglawlaw, naglawlaw ket naulaw
a naulaw iti aglawlaw a makaulaw
ta di makakita iti duyaw, sabong a duyaw
napika ti bakrang iti bakrang ti mines view
iti mines view pika ti throw money dagiti yagit
napikaka iti throw money dagiti yagit iti mines view
dinanogmo ti angin iti john hay
ti baro a rupa a pinag-otan buok-langit
ginasut a buok-langit pinag-ot iti john hay
tinupraam ti daga, daga a napnot’ basura
basura nga arkos ti burnham park
burnham park nga inarkosan ti komersio
basura ti arkos ti komersio iti burnham park
idi inluanaka ti cathedral, inluam met
sabidong ti dila iti kuldit ti yagit
yagit a dungrit, kuldit ti dungrit
a kimmuldit iti asi, iti asi iti nadungrit a yagit
dimo nabilang tukad agdan ti lourdes grotto
ti tukad ti kaasi, tukad ti pakaasi iti ina a naasi
pakaasi iti di nangaasi iti pakaasi iti nagpakasi
a yagit iti tukad ti agdan ti lourdes grotto
iti lourdes grotto dagiti yagit agpakpakaasi
iti asi iti dumawdawat iti kaasi iti ina ti kaasi
ngem di nangaasi ti agpakpakaasi iti asi
iti ina ti kaasi, kaasiam, ina, kaassiam ida
ta pika a tupra ti imbasura a kuldit ti pakaasi
ti natupraan a kuldit, pika dagiti nagbasura iti asi
adda met a, panawen ti amin, adda panawen marapait
ti panawen ti marapait ket saan a napapanawen
iti panawen nga inka il-iliwen ti marapait
ngem adda ti panawen ti marapait a di mapukaw
iti kamalig ti kamera ni eduardo masferre
iti dan-aw pluma ni sinai hamada
iti ubbog pluma ni gumiliano ken gumiliana
kadagiti abong iti ifugao village ni ben cabrera
iti video ni banasan ken ni tibaldo
iti pelikula a lubong ni eric de guia
kadagiti kambas ni baradas ken kaduana
saan a maag ti agdamag iti dayta a kanito
ngem ti di agdamag ket agnanayon a maag
napanan dagiti marapait, naginana
aginana met dagiti marapait iti kalgaw
iti kalgaw aginana ti kayaw ti marapait
tapno iti panaglalam-ek, ulsanda dagiti malammin
dagiti malammin a kalbo a bambantay
dagiti malammin yagit iti bakrang iti mines view
iti ridaw ti cathedral ken iti agdan ti lourdes grotto
pasam-itenna ti ayamuom ti angin iti john hay
abbunganna arkos ti komersio iti burnham park
marisanna iti duyaw ti nangisit a muging
agsublika, madam balikbayan, umayka manen
ita a panaglalam-ek, tapno maulsanka
iti naimeng a daniw, ti daniw ti marapait
--JAIME M. AGPALO, JR.
Enero 3, 1705 H
*** MARAPAIT---sunflower
Tuesday, January 04, 2005
TI DANIW TI MARAPAIT
Panaglalammin, manen. No kastoy a malammin datao, ti la mapampanunot met nga isurat…di met ngarud datao makapasiar ta no kastoy a panaglalammin ta uso met ti meningococcemia. Mas grabe pay ngem SARS daytoy, ta awan pay beinte kuatro nga oras, “agpalangit koma ti kararuam” kunadan nga idung-aw, yors. Di laeng tao iti nameninggo, no dipay ket turismo ken negosio. Ala, ngarud, daniw latta iti di met daniw! Marmaradaniw lattan...


text:
Cabugao, Ilocos Sur – Maysa a kangrunaan nga Award ti inyawid ti Cabugao South Central School, Cabugao, Ilocos Sur babaen iti liderato ni Mrs. Melvie Siababa-Sajonia, Principal II iti nasao a pagadalan.
Nagun-od ni Mr. Nestor I. Cobangbang, Jr., Mangisursuro iti nadakamat a pagadalan ti 1st Placer iti “2016 Search for the Best Demonstration Teacher in Reading” iti DepED Division of Ilocos Sur ket naited ti nadakamat a pammadayaw iti nasao nga Awardee iti naangay a
Teachers' Day Celebration idi Oktubre 5, 2016 idiay Quirino Stadium, Bantay, Ilocos Sur.
Pinagyamanan ni Mr. Cobangbang iti Namarsua ken dagiti nangtarabay kenkuana iti pannakagun-odna kadaytoy a napateg a pammadayaw. # (Web In-Action)


text:
Monday, October 3, 2016
SERBISIO TI KABARBARO A DOKTOR TI RHU-CABUGAO, NARUGIAN
Cabugao, Ilocos Sur - Rinugianen ni Dr. Bettina V. Ramos, M.D., natudingan ken kabarbaro a Doktor iti Municipal Rural Health Unit ti ili a Cabugao ita nga Oktubre 3, 2016 a no sadino a ditoy ket agagas kadagiti sakit dagiti mapan agparikna nga umili iti inaldaw.
Naiyam-ammo ti panagserbisio ti kabarbaro a Doktor iti RHU-Cabugao babaen ken ni Mrs. Janet Sison, Public Health Nurse iti imatang ti Pamilia-LGU kalpasan iti Flag Raising Ceremony iti Oktubre 3, 2016.
Kabayatanna, maysa kadagiti prayoridad a programa ti Gobierno Munisipal nga idauluan ni Mayor Josh Edward S. Cobangbang iti agdama ket iti agtultuloy a pannakataming iti salun-at dagiti umili ti Cabugao.
Imbatad ni Mrs. Janet Sison, Public Health Nurse a nakasapulan ti akem ti maysa a Doktor nga agamiris ti sakit ken agagas.
Ni Dr. Ramos ket Taga-San Juan, Ilocos Sur ken anak ni Mrs. Beverly Ramos, agdama nga Empleado ti Department of Health (DOH). Nagturpos ken naipasana ti Eksamen iti Kurso a Medisina sakbay iti yuumayna panagserbi iti ili a Cabugao. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 9:00 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Don Mariano Marcos Memorial State University
OPEN UNIVERSITY SYSTEM
Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation, Inc.
DIRECTORY OF PARTICIPANTS
ILOKO CREATIVE WRITING
1st Batch
July 14, 2007-August 18, 2007
1. Abuan, Mila, Laroya
DZNL Radio, Quezon Avenue
San Fernando City, La Union
Sponsor: DZNL Radio Station
2. Bumagat, Julieta, Taeza
Government Service Insurance System (GSIS)
San Fernando City, La Union
Sponsor: GSIS – Region I
3. Caluscosin, Buenaventura, Trongco
DMMMSU-Open University System
San Fernando City, La Union
Sponsor: DMMMSU-Open University System
4. Corpuz, Leonora, Tadena
92-A, Sevilla Norte, San Fernando City
Sponsor: SPADE Foundation
5. De la Cruz, Eleanor, Gacayan
Department of Foreign Affairs
Quezon Avenue, City of San Fernando, La Union
Sponsor: DFA - Regional Consular Office I
6. Ducusin, Gracianus, Camarillo
Department of Education-Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Sponsor: DepEd – Bangar/Personal
7. Galdonez, Loyd, Natura
Castor Z. Concepcion National Memorial High School
Balaoan, La Union
Sponsor: Mayor Al-Fred O. Concepcion, Balaoan, La Union
8. Gali, Marianne, Padilla
Manager, Cooperative Bank of La Union
Agoo, La Union
Sponsor: Cooperative Bank of La Union
9. German, Medard, Angela Lopez
Civil Service Commission–Regional Office
San Fernando City, La Union
Sponsor: La Union Vice Gov. E.C. Martin de Guzman III
10. Guzman, Josephine, Guzman
Engineering Dept., Provincial Government of Abra
Bangued, Abra
Personal Sponsorship
11. Ibay, Joebert, Mendoza
Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union
Sponsor: PB Norberto Portacio, Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union
12. Jubilo, Franco, Galvez
Provincial Capitol Library
Provincial Government of La Union
Quezon Ave., City of San Fernando
Personal Sponsorship
13. Lucero, Jaime, Sabado, PhD
DMMMSU-North La Union Campus
Bacnotan, La Union
Sponsor: Don Mariano Marcos Memorial State University
14. Martinez, Lileth, Maqui
Banagaoilan West, Bangar, La Union
Sponsor: Cooperative Bank of La Union
15. Ordillo, Carlita, Mogote
Butubut Norte, Balaoan
Sponsor: PB Norberto Portacio, Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union
16. Padilla, Glenda, Lopez
Session Road, Baguio City
Sponsor: Cooperative bank of La Union
17. Padua, Joseph, Agbunag
DMMMSU-Open University System
Personal Sponsorship
18. Payduan, Diosdado, Tamang
Suyo, Ilocos Sur/AMA Computer College
Sponsor: Amado I. Yoro, Honolulu, Hawaii
19. Peralta, Juana, Liclican
Department of Agriculture
San Juan, La Union
Sponsor: Department of Agriculture
20. Ramos, Deo, M.
Divine Word College of Bangued
Bangued, Abra
Personal Sponsorship
21. Renon, Milagros Lopez
Busel-Busel, Luna, La Union
Sponsor: SPADE Foundation
22. Sabado, Mary Rose Galvan
Bangar, La Union
Personal Sponsorship
23. Sabado, Rebecca Galvan
Local Government Unit
Bauang, La Union
Sponsor: DMMMMSU-Open University System
24. Villanueva, Rosadelia, Fernandez
Department of Education-Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Personal Sponsorship
25. Villanueva, Romie, Camarillo
Department of Education - Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Personal Sponsorship
List of 1st BatchTutors/Resource Persons/Guest Speakers
1. Agcaoili, Aurelio S.
2. Alcantara, Djuna, R.
3. Angco, Edilberto, H.
4. Diaz, Manuel, S.
5. Hidalgo, Juan S. P., Jr.
6. Lucero, Jaime P.
PAKAAMMO: MADAMA ITA TI PASALIP ITI SALAYSAY KADAGITI 25 A NAGTURPOS ITI KURSO. DAGITI PREMIO MANIPUD ITI ESPONSOR, TI COOPERATIVE BANK OF LA UNION:
Umuna a Gunggona P3,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
Maikadua a Gunggona P2,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
Maikatlo a Gunggona P1,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
3 a Pangliwliwa a Gunggona P 500.00 ken sertipiko
(((((0)))))
Friday, August 31, 2007
ICW UPDATE
Don Mariano Marcos Memorial State University
Tuesday, August 28, 2007
Mapapaaray ka nang mga Sugat sa “Walang Sugat” (PART TWO)
‘IPANAGKAKAYARI’ NG MGA MAGULANG ANG ANAK.
Ipinagkakayari ni (Ina) Juana, ang anak niyang si Julia kay Miguel na anak ni Tadeo. Sa literal na sitwasyon, maaring nangyayari pa ito. Parental Marriage kung tawagin. Mga magulang ang nag-uusap sa pag-iisang dibdib ng mga anak. Ano nga ba ang mas malalim na kahulogan ito kung bakit inilarawan ni Severino Reyes sa kanyang dula? Mayaman ang mag-amang Tadeo at Miguel at maimpluensiya. Hindi gaanong mayaman sina Ina Juana at Julia. Nasasalamin dito ang malaking puwang sa pagitan ng mayaman at mahirap. Masasalamin dito ang kahirapan ang siyang magtutulak nang mga magulang na ‘ipagkakayari’ ang anak.
Noong panahon ng Hapon, ang payo ng mga magulang sa anak na dalaga: “Anak, dumarating na ang mga Hapon, magtago ka na.” Ngayon naman ay may mangilan-ilan ang nagsasabi, “Anak, dumarating ang mga Hapon magpaganda ka at lumabas ka na, baka ikaw ay maunahan!”
Napakakirot at napakahapding sugat ng lahi, dumudugo. Bumabaha sa lipunan. Ang sanhi, kahiraapan. Ang kahirapan ay magulang ng rebulosyon at krimen.2 Hindi ba palaging may nagaganap na rebolusyon at laganap ang krimen sa ating bansa?
Tatawanan ba natin ang kahirapan at hayaang ang madla na maging lotto at jueteng mentality? Hahayaang ba na ang inang Bayan ay malugmok sa kahirapan? Hahayaan ba natin mapariwara ang kababaihang Pinay sa putikan?
Nasa ating kamay ang lunas. Patuloy pa rin ba nating pagtatawanan ang sugat na ito? Bumabaha ang dugo sa mga lansangan sanhi ng kahirapan. Huwag sana natin pulotin sa kangkongan ang Inang Bayan.
PATRIOTISMONG HILAW
Sa dula, nailarawan ang mga nagkukunwaring totoong Katipunan na anak ng bayan at mga Makabebe na taksil ng bayan. Kaya tuloy, hindi nalaman ni Lucas kung sino ang mga tunay at hindi nagmamahal sa bayan. A, nagkakamot ng di naman makating tuktok si Lucas.
Sa panahong ito, tayong taumbayan ang Lucas sa dulang ito. Nalilito, at di malaman kung sino ang tunay na bayani at ang taksil ng bayan.
Ang dapat sana ay kung ano ang maibibigay sa bayan hindi kung ano ang makukuha Kanino at sino nga ba ang mga nagbibigay sa bayan? At kanino nga ba at sino sino sila ang mga nakikinabang sa bayan?
Ang patriotismong hilaw ay laganap na sakit ng lipunan. Umaagos ang dugo mula sa mga ugat ni Inang Bayan.
SA KUKO NG KOLONISASYON.
Masasalamin din sa dulang ito ni Reyes. Ang pagsakop ng mga dayuhan, Hindi lamang ang bayan ang inalipusta kundi pati na rin ang puso at kaisipan at kaluluwa ng mamamayan.
Nakakatawang nakakainis. Nakakatawang walang sugat, ngunit iyon pala ay tumagos hanggang sa kaibutoran ng puso at kaluluwa ang sugat ng kolonisasyon. Umaagos ang dugo mula sa mga ugat ng lahi.
Hindi lamang kaisipan at pag-iisip kundi istilo ng pamumuhay. Sa buong Asya, ang dilang Pilipino ang pinakagrabeng sinugatan ng kolonisasyon. Durog-durog na ang mga etnikong dila. Ang iba ay patay na.
Ang bunga ng kolonisasyon ay isang bulok na kamatis sa isang bayong. Kung patuloy na pinababayaan at pagtatawanan lamang, darating din ang araw na bulok na lahat ang mga kamatis.
KONKLUSYON
Hindi humiwalay sa punto ng romantisismo3 ang dula. Ito ay nalulugmok sa mga sumusunod:
1) Pangunguna ng tungkol sa pag-ibig – sa dula, nangunguna ang tungkol sa pag-ibig nina Julia at Tenyong; masasalamin pa nga ang impluwensya ni William Shakespeare mula sa kanyang dulang Romeo and Juliet. Hindi ba mas gusto pang magpakamatay si Julia (Juliet din, di ba?) kaysa mapangasawa si Miguel?
2) Pagsasalaysay ng walang katiyakang balangkas – dahil ang layunin ng dulang itoy a bigyan kasiyahan ang mga nanonod
3) Pagiging sobrang sentimental – sentimental ni Julia at Tenyong, ang taumbayan, ang mga bilanggo lalo na ang ama ni Julia
4) Puno ng pagpapakasakit at pagmamartir – ng ama ni Julia at mga kasama nitong bilanggo, ang ina ni Julia ay martir din, ang mga Katipunero
5) Pagbabalik sa kaayusan o pagpapanatili ng kaayusan; decorum – ang redeeming quality ng bawat sinulat
5) Pagiging didaktiko o mapangaral – pagpapaalala ng mga valyus ng buhay ngunit kadalasan naman ay di nasusunod.
6) Pagtakas sa katotohanan o “eskapismo” – upang hindi maramdaman ang kirot at hapdi ng mga sugat, kailangan ng tumawa. Sige, tumawa ka lang kung gusto mo. Humagikgik ka. Siguradohin mo lamang na hindi ang sarili mo ang inyong tinatawan.
7) Katolisismong bulag o panatisismo – Uhumn, ang irony sa dula. Magtatakip ka na lamang ng ilong dahil sa gabundok-bundok na basura at amoy asupre. Hindi lahat ng nagsasabi ng isa at dalawa ay nagbibilang.
8) Patriotismong pilit – sa oras ng kagipitan, nasa USA at The Netherlands ba ang tunay makabayan? The Filipino is worth dying for,4 ngunit tila mas mahalaga yung limang daan piso kung saan nakasulat ito.
9) Kung anu-ano pang katangiang mailusyon lamang – hindi tayo nabubuhay sa ilusyon lamang kundi kanin at ulam.
Makikita lahat ito sa dula ni Severino Reyes, ang “Walang Sugat” ngunit umaagos pala ang dugo ng lahi sa dami ng sugat. Mas masakit, mas makirot, mas mahapding mga sugat, dahil hindi ito pisikal na sugat kundi sugat-tatak ng bawat Pilipino. #
===============
TALASANGGUNIAN:
1) English Communication Arts & Skills Through Filipino Literature, Phoenix 21st Century Series, Fifth Edition, by Josephine B. Serrano and Milagros G. Lapid
2) Ayon kay bantog na Aristotle
3) Romantisismo, Estilong Pilipino Itinatak sa Nobelang Tagalog, ni Ruby Gamboa-Alcantara , http://www.panitikan.com.ph/criticism/romantisismo.htm (lektiur sa De La Salle University)
4) Ayon kay Benigno “Ninoy” Aquino
Friday, August 24, 2007
Walang Sugat, ni Severino Reyes
Laughter is the best medicine? Hindi sa lahat ng bagay. Hindi maaring basta na lamang pagtatawanan ang kirot at hapdi nang mga sugat na masasalamin “Sa Walang Sugat” na dula ni Severino Reyes. Kung pagtatawanan lamang ang mga sugat, lalong walang lunas ang pagdurugo ng lahi at patuloy na pagbaba ng pagkilala ng mundo sa atin at tuloy ang pagkalunod sa kumunoy ang mga valyus ng buhay.
1) Hele hele bago quiere
2) ‘Ipagkakayari’ ng mga magulang ang anak
3) Patriotismong hilaw
4) Sa kuko ng kolonisasyon
ANG HELE HELE BAGO QUIERE.
Saturday, August 11, 2007
Investment Scam
Aganannad iti “Let Your Money Work For You!”
Agannad iti “Let your money work for you!” Daytoy ti catch line para kadagiti prospective investors, sa maisaruno daydiay “4.5%” daily interest a tubo ti investment. Agasem, sky high ti interest rate. Unbelievable! Di nakapappapati. Ngem pudno ti offer. Isuna laeng ta uray dagiti banko ket dida kabaelan iti mangited iti 4.5% iti binulan. Anianto la ketdin no dayta ket inaldaw? Iti makatawen, wen, kabaelan dagiti banko nga ited ti 4.5% lalo dagiti industrial ken commercial bank. Ulitek, tinawen dayta, saan ket nga inaldaw a kuenta wenno daily rate. Kadagiti financial analyst, paggaakanda, no di ket dida pay a taliawen a, daytoy nga offer ta kasla buntuon iti agal-alingasaw iti buyokna a basuraan.
(No masurot daytoy nga interest rate, agserra la ketdi amin a banko. Mapasamak la ketdi ti sapasap a bank-run ken bank hoiliday gapu ta mairuar amin a savings ken maibaut itoy nga investment. Ngem ti agdadata a kinapudno, saan nga ayunan ti Central Bank of the Philippines ti aniaman a tumaud a money market a manglilibeg no di man mangrippuog ti banking system. Ta no nadadael ti banking system, kaipapanna metten dayta ti pannakarippuog ti ekonomia.)
No aggagarka itoy, adtoy pay ti pasarunona, maysa nga invitation nga umatendarka, iti symposium dinner no kasano a makaalaka iti investment contract. Ket wen met a, no dagiti investors ti nagmimiting, saan nga asi-asi a lugar. Daytay class. Daytay dekalidad a lugar wenno kapipintasan iti amin a napintas. Ta kasano koma a makaawiska iti investors no iti pagmimitingan (venue) ket iti sirok laeng iti bayog wenno kawayan a pagibabaudam ken ni sikkubeng? Wenno iti nangilaw a karinderia a di naimas iti lutona? Siempre, kas paset iti marketing ploy (nga awaganda pay iti marketing strategy), nasken nga iti class a lugar. Daytay addaan iti reputation. Riding on the reputation. Total, agbayad met ti kompania. Ken siempre, the other way to attract an investor is through his stomach. Ta no nagpakan ti agilaklako iti adaan iti reputation a restaurant, clubhouse wenno resort, ti first impression dita ket ti sinseridad. Daytoy man ket sinseridad nga aglako wenno sinseridad a mangloko.
Kinapudnona, maysa a marketing strategy iti agpaseminar ken agpasymposium kadagiti reputable venue. Kadagiti dadduma, you should be in business attire. Wen met a, business meeting daytoy isu a nasken nga amin nga umatendar ket highly regarded in behavior. Saan laeng a maipapan iti business no di pay ket kadagiti consultancy firm a mangguyguyugoy kadagiti possible a kliente. Ngem nasken iti panagannad kadagitoy nga istratehia ti consultrancy, ta agpatingga laeng koma iti consultancy a saan ket nga aglinglinged a kas recruiting agency.
TI SISTEMA TI INVESTMENT SCAM
Saan a piso iti pagsasaritaan ditoy, no di ket doliar. Wen, doliar. Minimum of US$ 1000.00, maaddaankan iti investment contract ken kumitan ti kuartam iti 4.5% daily interest rate. Amazing, saan?
Ket 500 ngarud a katao iti naallilaw itay nabiit. Immatendarda iti dinner symposium iti Baguio. Ta talaga a makaay-ayo dayta a interest rate. Ken makaay-ayo a denggen ti testemonia dagiti dua “country’s” top earner wenno investors.
Ket kuna dagitoy a sipapannekkel a top earner a kabayatan iti panangisubo iti naimas a taraon: “Maysa a narisgo a banag daytoy, awan iti pinnilitan. Amin simrek ditoy (nga investment) ket ammona a narisgo (ti kastoy nga investment). Iti minimum a $1000.00, kumita ti kuartayo iti 4.5% per day. Iti uneg laeng iti 24 nga aldaw, nabawikon ti kuartak!”
Kadagiti dadduma nga addaan iti ammo iti pyramiding scheme, adtoy ti clue wenno pagilasinan: maikkan iti bonus a $100.00 ti asinoman a makaited iti referral, (wenno makaawis iti maysa nga investor), ken sabali pay a $100.00 para iti sumaruno a paris a referral (next paired referral). Kastoy lattan ti money flow iti pyramiding scheme.
Ti investment ket addaan iti holding period a dua a bulan. Ti interest ket maala laeng babaen iti Visa wenno Mastercard.
Ti rigatna, awan ti opisina daytoy nga aglaklako iti investment contract. Base in Manhattan New York, kunada ngem dida ibaga ti eksakto nga adres. Maysa laeng a virtual office ti adda. No virtual no kuna, iti laeng internet, wenno iti website ti pakasarakan a kontak kadakuada.
Ngem kalpasan a nangibaut iti hard earn money, dagitoy nga investors, saanda metten a maka- access iti accountda iti website. Ken dipay ketdin a, maakses ti website ti naglako iti investment contract.
Timmayab ti nagrigrigatan a doliar. Namak payen no dayta a doliar ket sapulna iti ballasiw taaw wenno sapul dagiti annak wenno anak nga OFW?
Adda ti maysa nga investor a di makaakses iti website. Sinapulna ngarud ti nakakabil a based address, nga isu ti Manhattan, New York. Sinapulna identity ti komapnia kadagiti nalalatak nga stock exchange iti USA a kas iti NYSE, NASDAQ, S&P, American Stock Exchange, Investopedia, DOW Jones, Mapquest, Snopes.com ngem awan ti nagan ti kompania nga aglaklako iti investment certificate ditoy Filipinas. Kinamote iti inna panagbirok.
Ketdi, adda kakaisuna nga impormasion a naala ti managsukisok nga investor. Ti nakakabil a Manhattan, New York a based ti kompania ket saan gayam a pudno, no di ket Manhattan Gardens iti Cubao, Quezon City!
Ngem ania pay nay? Timmayaben ti investment. Awanen ti hard earn money. Awanen ti urnong a doliar.
Kadagiti kakastoy, adunto latta iti rumuar kadagiti internet, wenno kadagiti publiko nga agawis wenno aglako iti investment contract. Isu a nasken iti panagannad sakbay nga itapog ti nagling-etan a kuarta.
Kasla met laeng iti pyramiding scheme, a wen, maited ti kuarta dagiti immuna a gimmatang iti investment. Natural dayta. Pangbanniit kadagiti sumaruno a biktima. Isu ngarud a nasken iti ad-adu a recruit tapno adda ti kuarta a pangalaan iti maibayad. Ti kakasi ket dagiti adda iti babaen ti listaan wenno naud-udi nga investors ta didan a pulos a maala ti kuartada.
Iti investment, wenno panaggatang iti investment contrract ket saan a bastabasta a serken no awan iti makita a pammaneknek. Wenno mapagduaduaan dagiti offer wenno benepisio a maawat. Daydiay laengen 4.5% daily rate ket saanen a nakapappapati. Uray dagiti dagiti usorero ket per monthly basis wenno 100 days ti kuenta ti interest rate.
Kas sagudayen ti Republic Act 8799 wenno Securities Regulations Code of the Phlippines, “…securities as shares, participation, or interest in a corporation or in a commercial enterprise or profit-making venture and evidence by certificate, contract, instrument, whether written or electronic in character” ket nasken a mairehistro iti Securities Exchange Commission (SEC). Ngarud, sakbay a tumapog ti investment, nasken a saludsoden daytoy no rehistrado met laeng iti SEC. No kunana a wen, nasken a beripikaen a personal iti opisina ti SEC no pudno wenno saan a rehistrado tapno maliklikan iti pannakaallilaw.
Iti Section 8 ti RA 8799, kunana: “Securities shall not be sold or offered for sale or distribution within the Philippines, without a registration statement duly filed with and approved by the Commission.”
Mabasa pay iti alagaden ti SEC tri dusa dagiti aglabsing itoy, a kunana: …the penalty or selling securities or investment contracts without the SEC registration according to Section 73 of RA 8799 is a fine of not less than P50, 000.00 but not more than P5,000,000.00 or imprisonment from seven to twenty one years, or both at the discretion of court…
Isu a dagidiay dua a top earner iti daytoy nga scheme ket kinemmeg ti NBI. Isu a sangoenda ti kaso ken saganaanda ti dusada nga iyetnag ti kprte a kas sagudayen iti linteg ti RA 8799.
No saan a rehistrado dayta a kompania nga aglaklako iti investment contract, shares, interest in a corporation or in a commercial enterprise or profit-making venture, nasaysayaat no dimon a panunoten daytoy. Saanmo nga igasanggasat ti kuartam a nagbanbannogam wenno nagbannogan ti anak wenno asawa wenno dagiti annak.
Awan iti kas iti agannad. #
Wednesday, August 08, 2007
White Cane Week
White Cane Week, nasam-it iti pannakaselebrarna
Iti umuna a lawas daytoy a bulan, Agosto, nasam-it iti pannakaselebrar ti tinawen a White Cane Week. Daytoy a selebrasion ket saan laeng nga iti pagilian no dipay ket iti sangalubongan.
Ta ania aya ti makunkuna a White Can Week?
Isu daytoy ti Akta Republika Bilang 6759 wenno White Cane Act. Kasinnallabay daytoy nga akta dagiti dua pay a kaarngina, ti Akta Republika 7277 wenno ad-adda a maawagan iti Magna Carta for Disabled Persons ken ti Batas Pambansa Bilang 344 wenno mas papolar a maawagan iti Accessibility Law.
Ti National Council for the Welfare of Disabled Persons (NCWDP) iti mangaywan ken mangasibay iti pannakaimplimentar kadagitoy a linteg a pagsayaatan dagiti addaan iti an-annayen.
Karaman pay dagiti sumaganad a linteg a kas kanayunan iti pannakipaset dagiti addaan iti an-annayen iti gimong: International Labor Organization Convention No. 159 wenno ad-adda a maawagan iti Vocation Rehabilitation of Persons With Disability.
Nasken met a sallabayen ken atibayen ti gobierno dagiti addaan iti an-annayen wenno disabled person a nangrugi pay idi 1917 a binadangan met dagiti non-government organization.
Idi January 16-20, 1978 ti pagilian ti nakaaramidan iti Second International Conference on Legislation Concerning the Disabled nga inorganisa ti Rehabilitation International ken ti kabadangna iti pagilian, ti Philippine Foundation for the Rehabilitation for Disabled Persons (PFRD). Iti nasao a pasken, pinirmaan ni Presidente Ferdinand E. Marcos ti Presidential Decree 1509 tapno mabuangay ti National Concerned for Disabled Person.
Babaen kadagiti naparnuay a linteg ken ahensia ti gobierno, naidanon kadagiti disabled person dagiti serbisio ti gobierno kadakuada a kas patas ken kaparis a benepisio nga aw-awaten ken sagsagrapen dagiti awanan an-annayen.
Kadagitoy a linteg iti nangipaay iti panagpapatas ti amin nga umili, adda man ti an-anayen ken awan. Panangipaay iti karbengan iti ania man a kapanagan, iti man panangbirokan iti trabaho, iti benepisio ti salun-at, edukasion, pabalay ken dadduma pay.
Ti panangarakop-panangsallabay kadagiti addaan an-annayen ket saan laeng a solo a responsibilidad ti gobierno no dipay kadagiti amin nga umili. Awan koma iti maikuspil ken awan iti maidumduma. Awan iti mailemmeng nga umili ta amin ket addaan iti karbengan a makipaset iti sibilisado a gimong. #
Sunday, August 05, 2007
ILOKANO 101 (PART 4)
Ania ngata no awan iti komunikasion ti tao? Ania ti mapasamak? Dipay ket kasla bato wenno bingkol wenno ania la dita nga awan iti biagna, saan?
TI PANGGEP TI KOMUNIKASION
1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao
2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo
3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen
4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.
1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao. No awan ti komunikasion ti dua a tao, dida agkinnaawatan ken saanda nga aggayyem wenno dida agam-ammo, nga uray no agsinnabatda wenno agkatugawda iti uneg ti bus wenno jeep ket kasda la bingkol wenno bato. Possible pay a no dagitoy ket aggayyem wenno aniaman a relasion ket no awan ti komunikasion iti nagbaetanda ket mapukaw dayta a relasion. Ta ngamin iti relasion, ti kumunikasion ket isu iti mangpatpat kadagiti ruot ken muyong nga agtubo kadagiti nagbabaetan. No awan iti komunikasion, natural nga agtubo dagiti ruot ken muyong no dipay ket agkabakiran ti nagbaetan ket awanen a pulos iti panagam-ammo. Addan ti bangen iti nagbaetan. Kasta met dagiti dua wenno ad-adu a tao, lugar ken nasion, partido ken gunglo, timpuyog ken taripnong ket nasken iti kinaadda iti panagkikinnaawatan tapno masabat iti amin a kasapulan ken sungbat.
2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo. Kas pagarigan koma, dagiti mannalon, nasken nga adda ti komunikasionda kadagiti padada a mannalon wenno kadagiti otoridad ti agrikultura tapno makakalapda kadagiti umno nga impormasion para iti kabarbaro a wagas iti teknolohia iti panagapitan. Agpipinnadamagda no ania ken kasano iti mangpaadu ti apit, mangpaksiat kadagiti nagduduma a peste, no ania ti kabaruanan a teknolohia no kasano a paaduen ti apit, ken dadduma pay a pakairanudan a nayon ti ammo, kabaelan, ken kapanunotan.
Kasta man met laeng kadagiti mangngalap, aniaman a propesion ken asinoman. Ti pannakikumonikasion ket makalap kadagiti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo.
3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen. Ania koma ti nasisita nga isyu iti agdama? Isu dayta iti mapagsasaritaan ken amirisen ken ikkan iti importansia ken isapulan ti naan-anay a sungbat no di man solusion a pakairanudan.
Kas pagarigan koma, panagtutudo manen ita, uso manen ti panagrarira ti dengue. Ania ti dengue? Kasano a maala ti dengue? Kasano a malapdan ti dengue? Dagita nga isyu. Makalap dagita nga isyu. Ikkan ti importansia dagita nga isyu. Amirisen ken ipaayan ti sungbat dagita nga isyu. Iwaragawag ken idanon dagiti naamiris a pagimbagan manipud kadayta a nga isu. Amin dagitoy ket wagas ti komunikasion.
Ken dadduma pay a napapateg nga isyu a nasken a pakaituonan iti immatang ken panangamiris. Dagitoy a proseso ket isu iti makunkuna a komunikasion iti tunggal maysa.
4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.
A. Kapanunotan. Babaen iti proseso ti komunikasion, maiyebkas ti asinoman ti kapanunotanna. Aniaman dayta a kapanunotan. Kas pagarigan koma, adda daytoy a panagadal, Ilokano 101, ngamin kayatko nga iyebkas ti kapanunotak a mabalin met gayam ti panagadal ti lenguahe a kas iti panagadal kadagiti sabsabali a lenguahe. Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti kapanunotanna maipapan iti kinarugit a panagturay dagiti Kastila babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere” Ken “El Filibus Terismo” ket yinabyabanna ti reobulosion. Inyebkas ni Benigno Aquino ti kapanunotanna a “The Filipino is worth dying for” ket rinubrobanna ti irurukuas dagiti umili iti diktadoria. Adu dagiti kapanunotan a maiyebkas babaen iti proseso ti komunikasion a possible a pakairanudan ti sapapsap. (Dagiti laeng positibo a panirigan iti nasken a mapagadalan, ta daytoy ket arte ti komunikasion.)
Ilokano 101 (part three)
Adtoy man ti sumagmamano pay a di berbal a komunikasyon. Daydiay komunikasion a saan a kasapulan iti letra (maisurat wenno maiyebkas). Umanayen dagiti garaw ken tignay ti bagi, paset ti bagi wenno dagiti ladawan iti rupa wenno dagiti senias.
1) Ugis – no inugisan ti ulo ti maladaga wenno ubing, uray di balikasen, ammon ti kaipapanan daytoy: “puera usog!”
2) no linabasanna ti bunton ket piniritna dagiti lapayagna, ti kayat a sawen daytoy ket “baribari…”
3) ngilangil – awan ti ammona
9) mulagat – no nagannak, iparipiripna iti panagsardeng dagiti annak, no dadduma ket with matching baniekes pay with paipus a banang-es.
Sumagmamano laeng dagitoy ng a Iniilokano a tignay, gunay ken senias a mangipasimudaag iti di berbal a komunikasion.
Adu dagiti di berbal a patauden ti asinoman ken nakaisigudanen ken sinuroten a wagas sipud idi saantayo a naiyanak.
Idinto ta a adda met dagiti naigagara ken di naigagara a timmaud a basta lattan nailasagda iti kabibiag iti inaldaw a kas paset ti komunikasion.
DAGITI PANGGEP TI KOMUNIKASION
1) Daytoy ti dana iti panagkikinnaawatan dagiti amin a tattao
2) Makaagsep iti impormasion a pakairanudan
3) Mangipaay iti kinapateg iti maysa a banag wenno topiko wenno isyu a nasken nga ikkan iti importansia wenno tuonan iti immatang ket pagsasaritaan ken usisaen no ania iti umno nga aramiden, umno a tignay ken dasigen iti kinapudno ken kinaumnona
4) Mangipaay iti dana dagiti nagduduma a kapanunotan, rikna ken no ania iti nanguneg ti maysa a tao.
DANA TI PANAGKIKINNAAWATAN – kas pagarigan koma, addaka iti lugar wenno taripnong nga awan a pulos iti am-ammom. Iniseman daydiay wenno isuda, ket kinablaawam ida. Sinungbatandaka met. Nagsasaritakayo. Imbagam ti kinaasinom, kasta met kaniana wenno kadakuada. Itoy a klase ti komunikasion, naaddaanka iti kabarbaro a gayyem. Ti panagkikinnaawatan ket parnuayenna ti adu a gayyem. No awan iti komunikasion, ania ngata iti mapasamak kadagiti tattao? Madi ania?
MAKAAGSEP ITI IMPORMASION – makapidut iti impormasion a pakairanudan. Saantayo a damakamaten dagiti negatibo nga impormasion ta ti arte ti komunikasion ket saanna a sagiden daytoy a banag gapu ta dagiti naimbag a banag a pagimbagan iti imbag nga inna isuro. Sadino iti pakaagsepan dagiti impormasion? Iti pada a tao, ken dagiti institusyunal a wagas, a kas iti pagiwarnak, radio, telebision, kompiuter ken dadduma pay.
KINAPATEG TI MAYSA A BANAG A NASKEN A PAGTUONAN ITI IMMATANG - kas pagarigan koma, ta ni mannalon ket nakangngeg iti impormasion maipapan iti kabaruanan a panagtalon, ay, ket dayta ti ikkanna iti naan-anay a panawen ken ituonna ti immatangna tapno maaddaan iti impormasion a pakairanudanna. Kadagiti agngayangay a mannurat, no adda ti kabarbaro nga impormasion iti panagsuratan, tugawanda dayta a basaen ken amirisen tapno pakairanudanda. Ay, adu dagiti ehemplo maipapan itoy. Ti nasken ket ti panangawatmo kadayta nga imprmasion ken pakairanudan.
DANA TI RIKNA, KAPANUNOTAN, KEN NANGUNEG ---
RIKNA – feelings. Gapu iti komunikasion, naarem ni Pedro ni Juana. Naiyebkasna daydiay riknana. Gapu iti komunikasion, naiyebkas ni asawa a babai ti riknana iti asawa a lalaki.
No tipden daytoy a rikna, sumangbay met ti panagsagaba. Tapno saan nga agsagaba, usaren ngarud ti arte ti komunikasion.
KAPANUNOTAN – isu a dimmur-as ti tao gapu iti komunikasion a panangiyebkas ti kapanunotan. Inyebkas ni Thomas Edison ti kapanunotanna a mangpataud iti bombilia a silaw; inyebkas dagiti agkabsat a Wright Brothers a kabaelan ti tao iti tumayab, inyebkas ni Charles Babbage ti kapanunotanna babaen iti analytical ken difference engine ket pinataudna ti kabaruanan a kompiuter ket naawagan pay iti Ama ti kabaruanan a kompiuter. Ay, nagadu dagiti nangiyebkas ti kapanunotanna ket nagserbida a pakairanudan ti tao. Ti panangiyebkas ti kapanunotan ket maysa a wagas ti komunikasion.
NANGUNEG – ir-iruken a rikna, daydiay man nagtaud pay iti kauunegan a siled ti puso wenno kaunggan.
Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti ir-irukenna babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere ken El Filibusterismo” ket rinubrobanna ti rebulosion. Inyebkas ni Mother Theresa ti asina kadagiti ubbing iti kalkalsada ket nagkayamkam ti apuy ti asi. Inyebkas ni Florence Nightingale ti riknana ket pinagserbianna dagiti masaksakit iti ospital, isun ita ti patron saint dagiti nurses ken maawagan iti Joan of Arc.
Panangiyebkas no ania daydiay adda iti kaunggan, iti kasulineksulinekan a siled ti puso tapno pakairanodan ti tao. Daytoy ti arte ti komunikasion.
(ADDA PAY TULOYNA…)
Saturday, August 04, 2007
Korona nga ipus ti bao?
Naisangsangayan a pasalip ken naisangsangayan met a pangawat iti balligi ken panaglatak. Isu daytoy ti innadoan iti makolekta nga ipus ti bao. Naawagan ti kontes iti Mr. & Ms. Star. Ti star dita ket “rats” ti kayatna a sawen no baliktaden a balikasen. Ket dagiti mangabak, makoronaan inton Agosto 15 daytoy a tawen sadiay Sta. Lucia Elementary School, Zaragosa, Nueva Ecija.
Kadagiti nababa a lugar iti probinsia ti Nueva Ecija, lalo iti nasao nga ili, ket parikut dagiti mannalon iti kaadu dagiti peste a bao nga agdadael kadagiti mulada a pagay. Segun ti estadistika, umabot pay iti 60% ti dagup a pukaw dagiti mannalon iti tinawen. Nasursurok pay ngem kagudua ti kanenen dagiti peste a bao ngem ti para iti tao. Isu napanunot dagiti lumugar a nasken iti pannakipaset dagiti umili iti pannakapaksiat dagitoy a peste a bao. Ti Barangay Rat Council of Nueva Ecija ti mangimaton ti search for “Little Mr. & Ms. STAR” a sinalipan iti duapulo a pupil iti nasao a pagadalan. Binayabay ti barangay council, ti local ken probinsial government ken ti Philippine Rice Research Institute a nakabase sadiay Maligaya, City of Science Muñoz, Nueva Ecija.
Ti rat management campaign ti PhilRice Institute a napauloan iti Boo Boo Rat! Palay mo’y ligtas 24 oras, ti nanginaw ti kastoy kampania panangpugipog kadagiti peste nga bao babaen iti integrated method and community approach.
Inaldaw a makolekta ken mabilang dagiti ipus ti bao iti laong ti eskuelaan. Maibilang a botos ti kandidato ti tulong nga (ipus ti bao) agtaud iti asinoman a mangsuporta kenkuana, daytoy man ket kameng ti pamilia, kakabagian, klasmets, kaarruba, am-ammo ken di am-ammo.
Aldaw ken rabii a panagtiliw. Iti aldaw, aglemmeng dagitoy a peste kadagiti abut kadagiti tamtambak. Ket ti aramiden met dagiti mannalon, danumanda dagitoy nga abutda ket siempre, no mabbasa ti bao, rumuar metten daytoy ket dayta la agpak-olen ken agpang-or iti aramiden. Ikkaten ti ipus ket isu dayta ti maibilang a botos. Ni Brgy. Kagawad Camilo Calderon iti para bilang. Kadagiti dadduma, ad-adda a rabii iti panagtiliw ta dagitoy a peste a bao ta isu ti panagruarda. Ket segun ken ni Gloria Miranda, ina ti maysa kadagiti partisipante nga ubing, iti uneg laeng iti tallo nga aldaw, adda ti nakolektada nga ipus ti bao nga agdagup iti 1300 a bao wenno 433 iti inaldaw! Amaya, nagadun! Ketdi, dagitoy nga ipus ti bao a pannakabotos ti anakna ket manipud iti natiliw ni Mrs. Miranda, ti asawana ken dagiti kakayongna.
Ania ti aramidenda kadagiti pinatayda a bao, kunam? siempre, ikalida met a. Kasta met nga ikalida dagiti nabilangdan nga ipus tapno maliklikan iti pannakadidigra ti salun-at dagiti agindeg.
Iti kaadun iti natiliwda a bao, manamnama nga umadu ti apit dagiti mannalon iti ili ti Zaragosa.
Iti amin a pest control management, naisalsalumina daytoy a community approach nga ininaw ti PhilRice Intitute ta malaksid iti pannakapugipog dagiti bao, masalakniban pay ti aglawlaw, dagiti ramen ti daga, ti angin nga angsen gapu iti saanen a panagaramat kadagiti kemikal a pangpaksiat kadagitoy a peste.


text:
Pundamentalismo
Ti pundamentalismo ket ti panagtonton para iti nainget a panagsurot kadagiti naisangayan a teolohiko a doktrina a kadawyan a naaw-awatan a kas a suppiat a panangsungbat ti Modernista a teolohia, a kangrunaan a mangipangato ti panagtultuloy ken kinapudno.[1] Ti termino a "pundamentalismo" ket kasisigud idi a pinartuat babaen dagiti nangsuporta daytoy tapno mangipalawag ti naisangayan balkot kadagiti teolohiko a pammati a naiparang-ay iti maysa a tignay iti kaunegan ti komunidad ti Protestante iti Estados Unidos idi nasap a paset ti maika-20 a siglo, ken daytoy ket adda dagiti ramut iti Kontrobersia a Pundamentalista–Modernista iti dayta a panawen.[2] Ti termino ket kadawyan nga adda iti relihioso a pannakaibaga a mangitudtudo ti di maiwaswas a pannakaikapet iti maysa nga agasmang kadagiti saan a maipabassit a pammati.[3] Ti "pundamentalismo" ket sagpaminsan pay nga inus-usar a kas maysa a makapadakes a termino, a naisangsangayan no maitipon kadagiti sabali nga epiteta (a kas ti insasao a "dagiti pundamentalista ti kanawan a payak").[4][5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ George M. Marsden, "Pundamentalismo ken Amerikano a Kultura", (1980)pp 4-5
- ^ Buescher, John. "Ti Pakasaritaan ti Pundamentalismo", Teachinghistory.org, naala idi Agosto 15, 2011
- ^ Nagata, Judith (Hunio 2001). "Labes ti Teolohia: A Mapan iti Maysa nga Antropolohia iti "Pundamentalismo"". Amerikano nga Antropolohista. 103 (2).
- ^ Harris, Harriet (2008). Pundamentalismo ken dagiti Ebangheliko. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-953253-2. OCLC 182663241.
- ^ Boer, Roland (2005). "Pundamentalismo" (PDF). Iti Tony Bennett, Lawrence Grossberg, Meaghan Morris ken ni Raymonnd Williams. Dagiti baro a kangrunaan a balikas: ti nabaliwan a bokabulario iti kultura ken kagimongan. Cambridge, Massachusetts: Blackwell Publishing. pp. 134–137. ISBN 0-631-22568-4. OCLC 230674627 57357498 Kitaen ti pateg ti
|oclc=(tulong). Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 2005-05-23. Naala idi 2008-07-27.
- Appleby, R. Scott, Gabriel Abraham Almond, ken ni Emmanuel Sivan (2003). Napigsa a Relihion. Chicago: Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. ISBN 0-226-01497-5
- Armstrong, Karen (2001). The Battle for God: The History of Fundamentalism. New York: Ballantine Books. ISBN 0-345-39169-1
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Espada ni Apo Dios: Dagiti Ramut ti Pundamentalismo iti maysa a Pamilia ti Amerikano, libro babaen ni Andrew Himes
- Adda Kadi ti Sinoman a Makaipalawag ti Pundamentalista? Artikulo babaen ni Terry Mattingly babaen ti Damdamag aSerbisio ti Scripps Howard