text:
1975
Ti 1975 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 4 – Ni Charlie Chaplin ket kinabaliero babaen ni Isabel II.
- Hunio 4 – Nakagun-od ti wayawaya ti Mozambique manipud iti Portugal.
- Hulio 5 – Nakagun-od ti wayawaya ti Cabo Verde kalpasan dagiti 500 a tawen a panagturturay ti Portugal.
- Hulio 6 – Ti Komoros ket nagirangarang ken naikkan iti wayawaya manipud iti Pransia.
- Hulio 12 – Ti Santo Tomas ken Prinsipe ket nangirangarang ti pannakawaya manipud iti Portugal.
- Septiembre 16 – Nakagun-od ti wayawaya ti Papua Baro a Guinea manipud iti Australia.
- Nobiembre 11 – Nakagun-od ti wayawaya ti Angola manipud iti Portugal.
- Nobiembre 14 – Pinanawan ti Espania ti Akinlaud a Sahara.
- Nobiembre 20 – Ni dati a Gobernador ti California Ronald Reagan ket simrek iti salisal iti Republikano a nominasion iti presidente, ken kimmarit iti agdama a Presidente Gerald Ford.
- Nobiembre 25 – Nakagun-od ti wayawaya ti Surinam manipud iti Pagarian ti Olanda.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 5 – Bradley Cooper, Amerikano nga aktor
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 4 – Angelina Jolie, Amerikana nga aktres
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 7 – Charlize Theron, taga-Abagatan nga Aprika nga aktres
- Agosto 12 – Casey Affleck, Amerikano nga aktor ken direktor ti pelikula
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 30 – Marion Cotillard, Pranses nga aktres
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 5 – Kate Winslet, Ingles nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 13 – Ivo Andrić, Serbo-Kroata a mannurat, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1892)
- Marso 14 – Susan Hayward, Amerikana nga aktres (naipasngay 1917)
- Marso 16 – T-Bone Walker, Amerikano a gitarista (naipasngay 1910)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 14 – Fredric March, Amerikano nga aktor (naipasngay 1897)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 10 – George Paget Thomson, Ingles a pisiko, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1892)
- Septiembre 20 – Saint-John Perse, Pranses a diplomata ken mannurat, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1887)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 30 – Gustav Ludwig Hertz, Aleman a pisiko, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1887)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti 1975 iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Polinesia
Ti Polinesia (manipud ti Griego: πoλύς "poly" adu + Griego: vῆσoς "nēsos" isla) ket subrehion ti Oceania, a mangbukel kadagiti sumurok a 1,000 nga is-isla a naiwarwaras idiay tengnga ken akin-abagatan a Taaw Pasipiko. Dagiti indehenio a tattao a nangtagtagitao kadagiti isla ti Polinesia ket naitermino iti Polinisio ken makibinningayda kadagiti panagkukua a mairaman ti pagsasao, kultura ken dagiti pammati. Iti naipakasaritaan, isuda amin ket nasanay nga aglaylayag ken nagus-usarda kadagiti bituen tapno aglayagda iti las-ud ti rabii.
Ti termino a "Polinesia" ket immuna a nausar idi 1756 babaen ti Pranses a mannurat a ni Charles de Brosses, ken kasisigud a nangipakat kadagiti amin nga Is-isla ti Pasipiko. Idi 1831, ni Jules Dumont d'Urville ket nanggisingasing iti panangigawid iti panag-usar ti daytoy idi las-ud ti lektura iti Heograpiko a Kangimongan iti Paris.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Gatty, Harold (1999). Finding Your Ways Without Map or Compass. Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-40613-X.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Polinesia iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Papa Evaristo
Ni Santo Papa Evaristo ket naikedkeddeng nga isu ti maikalima a Papa, a nagtakem manipud idi c. 99 aginggana idi 107 AD[1] wenno manipud idi 99 aginggana idi 108.[2] Isu ket naamammuan pay a kas ni Aristus.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Evaristus". Catholic Encyclopedia (iti Ingles). New York: Robert Appleton Company.
- ^ Annuario Pontificio
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Evaristo iti Wikimedia Commons
- Sursurat a naigupit kenni Santo Papa Evaristo
- Pagsurotan kadagti Ptron a Santo: Santo Papa Evaristo
- Catholic Online – Dagiti Santo ken dagiti Anghel: San Evaristo
- Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Evaristus". Encyclopædia Britannica (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press.


text:
BAGUIO CITY – Pakabuklan a 4,820 nga indibidual ti nabakunaan iti tallo nga aldaw a vaccination activity nga insayangkat ti Department of Tourism (DOT) -Cordillera, Baguio Tourism Council ken Baguio City Government a nairanta para kadagiti trabahador iti industriya ti turismo.
Amin dagitoy ket nakaawat ti first dose ti COVID-19.
Maibasar iti datus ti DOT-Cordillera, agarup 4,000 ti bilang dagiti tourism workers iti Baguio ken bukbuklen dagitoy dagiti agtatrabaho kadagiti hotels, restaurants, homestay accommodations, travel and tour agencies ken dadduma a tourism-related establishments.
Nairaman met iti nasao a panagbakuna dagiti kameng ti media, dagiti entertainers, artists, pony boys ken transport/rental drivers.
Sigun met kenni Tourism Secretary Bernadette Romulo-Puyat, napateg ti panagbakuna iti panagrekober ti industriya ti turismo ken iti panakaipasigurado ti empleyo ken livelihood opportunities iti tourism sector.
Inyunay-unayna a napateg nga iti panagleppas ti nasao nga aktibidad ket amin dagiti tourism workers iti siudad ti nabakunaan gaputa kasapulan met a protektado dagiti taga-Baguio no bilang agawat ti siudad kadagiti fully-vaccinated a turista.


text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gapu ta dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti ania man a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, sumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna a panagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, archaea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] – ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaadda iti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]— R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud iti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.[23][24] Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud iti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] – dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga organiko a molekula babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kellaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti protina, ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud iti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti posporo (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud iti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti meteorite a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akinruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gapu ta ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud iti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
- ^ Ti naisangayan nga espesipiko nga organismo a maiyasping kadagiti organiko nga estruktura ket mabalin a maikeddeg a kas dagiti subbirus nga ehente, a mairaman dagiti entidad nga agkamkammatalek iti birus: dagiti satelite ken dagiti depektibo a mangsinga a partikula, nga isuda a duaket makasapul iti sabali a birus para iti panagpaaduda
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia. 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers (online nga ed.). Chambers Publishers Ltd. 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct. 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0-262-01728-8.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0-7656-0216-4.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0-521-76278-2.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0-19-988839-6.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina. 13 (4). Naala idi 2012-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie. 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0-520-07827-6.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (Hunio 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen" (PDF). Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ. 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo (PDF). Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan" (PDF). Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia. 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia. 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang" (PDF). Bioethics. 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1-4051-9336-0.
- ^ Wacey, D.; Kilburn, M. R.; Saunders, M.; Cliff, J.; Brasier, M. D. (2011). "Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia". Nature Geoscience. 4 (10): 698. doi:10.1038/ngeo1238.
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 Marso 2013). "BIag Sakbay ti Daga" (PDF). arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan. 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0-9641304-0-8.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 0-19-854751-X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (Mayo 13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F. (dagiti ed.). Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA. The RNA World. Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press. pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (Pebrero 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature. 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos. 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature. 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature. 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A. (Hunio 18, 2013). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Archaea a taaw". PNAS. 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science. 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology. 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agosto 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei. 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Puon ti Biag iti Wikimedia Commons


text:
(ni Rudy Contillo) Mabigbig ti barangay San Pedro, Narvacan, Ilocos Sur iti kinapintas iti aplayana. Puraw a kadaratan ti Makita iti aglawlaw, nalitnaw ti baybay a pakakalapan iti nadumaduma a lames.
Ngem malaksid iti kinatarnaw ti baybay iti San Pedro, adda pay sabali a pakabigbigan ti nasao a barangay iti agdama. Daytoy ti panagbalin ti barangay kas “Pawikan Sanctuary”. Kas kadagiti amin a shoreline barangays iti Narvacan, ken uray kadagiti kabangibang nga ili, ti San Pedro ti maysa a pagayuyangan dagiti pawikan. No dumteng ti bulan ti Disiembre, Enero ken Pebrero, ammo lattan dagiti lumugar a bumangkag nga agitlog dagiti pawikan iti kadaratan iti igid ti baybay.
Kasla adda nakem dagiti pawikan ta ammoda ti pangikutkotanda kadagiti itlogda tapno mapessaan. adu ti mangraem kadagiti agindeg iti San Pedro ta ammoda nga ilalaen dagiti pawikan. Saanda a kalapen a kas iti aramid ti dadduma. Ammoda ti kinapateg dagitoy a maibilangen nga endangered species. Imbes a kalapenda, isublida iti baybay. Ket dagiti met mapessaan nga itlog, ibulosda dagitoy iti baybay met laeng.
Kasta nga aramid dagiti agindeg ken opisial ti San Pedro nga idauluan ni PB Ernie Molina, ken dagiti Bantay Dagat, banag a pakabigbiganda unay– kas kenni Judy “Mayor” Collado, a mangipamaysa a mangsipsiput nga awan ti madangran wenno maala iti itlogna a pawikan.
Idi laeng Pebrero 8, 2021, indauluan ni Mayor Luis “Chavit” Singson, Bise Mayor Pablito Sanidad, Municipal Administrator Pablo Sanidad II, dagiti kameng ti Sangguniang Bayan, opisiales ti barangay, Bantay Dagat ken dagiti bumarangay ti nangibulos kadagiti napessaan a pawikan — sumagmamano nga aldaw laeng kalpasan ti panangibulos ti grupo da Bise Mayor Sanidad iti sabali pay a pawikan iti baybay tapno agbiag ken mangpaadu pay.
Naidumduma ti gundaway ta personal a kinadua ida ni Donna Faith Cabero, ti nabalangatan a Saniata Ti Ylocos 2021 a tubo mismo iti barangay San Pedro. Kaduada ti balasang a nangibulos kadagiti babassit pay a pawikan iti baybay.


text:
Akindaya a Sona ti Oras
Ti Akindaya a Sona ti Oras (Ingles:Eastern Time Zone (ET)) iti Estados Unidos ken Kanada ket maysa a sona ti oras a naisakup ti daya nga aplaya iti Amianan nga Amerika. Ti timbengan ti oras ket -5 nga oras bayat ti alagadan ti oras ken -4 bayat ti panagin-inut ti lawag nga oras. Ti pagorasan iti daytoy a sona ket naibatay iti katengngaan a solar nga oras iti Maika-75 a meridiano laud iti Obserbatorio ti Greenwich.
Idiay Estados Unidos ken Canada, daytoy a sona ti oras kadawyan a makunkua a Akindaya nga Oras (Ingles:Eastern Time (ET)). Naisangayan daytoy a Akindaya nga Alagadan ti Oras (Ingles:Eastern Standard Time (EST)) no palpaliiwen ti alagadan nga oras (panawen ti lam-ek), ken Akindaya a Lawag ti aldaw nga Oras (Ingles: Eastern Daylight Time (EDT)) no palpaliiwen ti oras a panagin-inut ti lawag (primabera ken otonio).


text:
Imperio a Gupta
Ti Imperio a Gupta (Sanskrito: गुप्त साम्राज्य, Gupta Sāmrājya) ket maysa idi a taga-ugma nga Indiano nga imperio nga adda idi agarup a 320 aginggana idi 550 CE ken nangsakup ti kaaduan ti Indiano a Subkontinente.[1] Daytoy ket binangon babaen ni Maharaja Sri Gupta, ti dinastia ket modelo ti maysa a klasiko a sibilisasion.[2] Ti kappia ken kinarang-ay a napartuat babaen ti panangidaulo dagiti Gupta ket nangpakabael ti panagsukimat kadagiti sientipiko ken artistiko a gangandat.[3] Daytoy a paset ti panawen ket tinawtawagan a kas ti Nabalitokan a Panawen ti India[4] ket namarkaan daytoy idi babaen ti adu a inbension ken naduktalan iti siensia, teknolohia, inhennieria, arte, dialektiko, literatura, lohika, matematika, astronomia, relihion ken pilosopia a nagpasingked dagiti elemento a sapasap ng ammo a kas ti Hindu a kultura.[5] Chandra Gupta I, Samudra Gupta ti Natan-ok, ken Chandra Gupta II ti Natan-okt ket isu dagitoy idi kadagiti kalatakan a nagturturay ti Gupta a dinastia.[6] Ti maika-4 a siglo CE a daniw ti Sanskrito a Kalidasa, ket nangpadayaw kadagiti Gupta a nagparukma kadagiti agarup a duapulo ket maysa a pagarian, iti uneg ken ruar ti India, a mairaman ti pagarian dagiti Parasika (Persiano), dagiti Huna, dagiti tribu ti Kambojas a mabirukan idiay laud ken daya dagiti Oxus a ginget, dagiti Kinnaras, Kirata ken dadduma pay.[7]
Ti kangatuana puntos daytoy a kultural a kreatibidad ket dagiti napintas nga arkitekto, eskultura ken pinintaan.[8] Ti Gupta a paset ti panawen ket nagpataud kadagiti eskolar a kas ni Kalidasa, Aryabhata, Varahamihira, Vishnu Sharma ken Vatsyayana a nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay kadagiti adu nga akademiko a lugar a pagobraan.[9][10] Ti siensia ken politikal nga administrasion ket nakaabot ti kinangato idi las-ud ti Gupta a panawen.[11] Ti napigsa a panakaibedbed ti panaglaklako ket nangpakabael ti rehion a kas maysa a nangruna a sentro ti kultura ket nangidisso ti rehion a kas ti kuartel a nangimpluensia kadagiti asideg a pagarian ken dagiti rehion idiay Burma, Sri Lanka, ken Abagatan a daya nga Asia.[12]
Dagiti kasapaan a magun-od nga Indiano nga epiko ket naipagpagarup a naisursurat iti lawlaw ti daytoy a paset ti panawen. Ti imperio ket nagin-inut a naapday gapu kadagiti nadumaduma a banag a kas ti kaadu a pannakapukaw ti teritorio ken imperial a turay a gapuanan babaen ti kabukbukodanda a pannakiringringgor ken panagraut babaen dagiti tattao a Huna manipud idiay Tengnga nga Asia.[13] Kalpasan ti panakarebba ti Imperio a Gupta idi maika-6 a siglo, ti India idi ket tinurayan manen babaen dagiti nadumaduma a rehional a pagarian. Ti bassit a linia ti Gupta a sangkaputotan a nagtultuloy a nagturay ti Magadha kalpasan ti pannakadadael ti imperio. Dagitoy a Gupta ket dimteng nga inikkat baben ti nagturay ti Vardhana a niHarsha Vardhana, nga isu ti nangbangon ti maysa nga imperio iti umuna agudua ti maika-7 a siglo.
Taudan dagiti Gupta[urnosen | urnosen ti taudan]
Segun kadagiti adu a historiador, ti Imperio a Gupta ket maysa idi a Vaisia a dinastia.[14][15] Ti historiador a ni Ram Sharan Sharma ket nangiyunay-unay a dagiti Vaisia a Gupta "ket nagparang a kas maysa a reaksion kadagiti mangirurumen nga agturturay".[16] A.S. Altekar, ti maysa a historiador ken arkeologo, a nagsursurat kadagiti adu a libro iti Gupta a sensilio,[17] Ken naikedkeddeng pay a ti kasta kadagiti Gupta a kas Vaisia iti batayan ti taga-ugma nga Indiano a teksto iti linteg, a nangibagbaga ti nagan a nangipatpatingga iti Gupta para iti kameng iti Vaisia a kasta. SEgun ti historiador a ni Michael C. Brannigan, ti ibabangon ti Imperio a Gupta ket maysa kadagiti kadayegan a panaglabsing iti kasta a sistema iti taga-ugma nga India.[15]
Ni Fa Xian ket isu idi ti immuna kadagiti Insik a peregrino a nangbisista ti India idi las-ud ti panagturay ti Gupta nga emperador a ni Chandragupta II. Isu ket nangrugrugi ti panagbanniagana manipud idiay Tsina idi 399 CE ken naabutna ti India isi 405 CE. Idi las-ud ti panaggianna idiay India aginggana idi 411 CE, isu idi ket nagperegrino idiay Mathura, Kanauj, Kapilavastu, Kushinagar, Vaishali, Pataliputra, Kashi ken Rajgriha ken nangararamid kadagiti naannad a panagpalpaliiw a maipanggep kadagiti kasasaad ti imperio. Ni Fa Xian ket naay-ayatan idi gapu ti kinaalumaymay ti administrasion. Ti Panagdusa a Kodigo idi ket naalumaymay ken dagiti panagbasol ket dinusa babaen ti laeng ti multa. Manipud kadagiti panaglaglagipna, ti Imperio a Gupta ket narang-ay idi a paset ti panawen, aginggana idi nadadael ti Roma-Tsina nga aksis ti pagtagilakuan idi natuang ti Han a dinastia, dagiti Gupta ket agpayso a nagrang-ayda idi.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Gupta a Dianstia – MSN Encarta. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2009-10-31.
- ^ Ti Gupta a Dinastia ken Imperio. Fsmitha.com. Naala idi 2011-11-21.
- ^ India – Napakaisaritaan a Nakaidission – Ti Klasiko a Panawen – Gupta ken Harsha. Historymedren.about.com (2010-06-17). Naala idi 2011-11-21.
- ^ GUPTA A DINASTIA, NABALITOKAN A PANAWEN TI INDIA. nupam.com
- ^ Taga-ugma nga India. Ti Panawen dagiti Gupta. wsu.edu
- ^ Imperio a Gupta idiay India, ti arte iti Imperio a Gupta, pakasaritaan ti India – India. Indianchild.com. Naala idi 2011-11-21.
- ^ Raghu Vamsa v 4.60–75
- ^ Gupta a dinastia (Indiano a dinastia). Britannica Online Encyclopedia. Naala idi 2011-11-21.
- ^ Mahajan, p. 540
- ^ Gupta a dinastia: imperio idi maika-4 a siglo. Britannica Online Encyclopedia. Naala idi 2011-11-21.
- ^ Ti Imperio a Gupta ti India | Chandragupta I | Samudragupta. Historybits.com (2001-09-11). Naala idi 2011-11-21.
- ^ Panaglaklako | Ti Sarita ti India – Galeria ti Ladawan. PBS. Naala idi 2011-11-21.
- ^ Agarwal, Ashvini (1989). Ibabangon ken Panakatnag dagiti Imperial a Gupta, Delhi:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0592-5, pp.264–9
- ^ Nehra, R.K. Ti Hinduismo ken ti Sabali a Pamamti ti Milisiana. Lancer Publishers, 2010. Naala idi 2012-08-25.
- ^ a b Brannigan, Michael C. Panagar-aramid ti Katimbengan: Ti Pangyuna iti Tradisional nga Asian a Patpateg. Rowman & Littlefield, 2010. Naala idi 2012-08-25.
- ^ Sharma, R.S. Nasapa a Mediebal a Kagimongan ti Indian: Ti Panagadal iti Peudalisasion. Books.google.co.in. Naala idi 2012-06-06.
- ^ Listaan dagiti pablaak ni Altekar iti Open Library.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Harle, J.C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0300062176
- Majumdar, R.C. (1977). Ancient India, New Delhi:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
- Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta ISBN 1-4400-5272-7
- Shiv Chhatrapati 14 Pebrero2013 @ 5:43 pm
- Tej Ram Sharma (1978). Personal and geographical names in the Gupta inscriptions. Concept Publishing Co., Delhi.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Andrea Berens Karls & Mounir A. Farah. World History The Human Experience.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Imperio a Gupta iti Wikimedia Commons


text:
Sonora
Ti Sonora (Panangibalikas nga Espaniol: [soˈnoɾa] (dengngen)), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Sonora (Espaniol: Estado Libre y Soberano de Sonora), ket maysa kadagiti 31 nga estado, a no mairaman ti Pederal a Distrito, ket mangbukel kadagiti 32 a Pederal nga Entidad ti Mehiko. Daytoy ket nabingbingay kadagiti 72 nga ili ken ti kapitoliona ket ti siudad ti Hermosillo.
Ti Sonora ket beddengan dagiti estado ti Chihuahua iti daya, ti Baja California iti amianan a laud ken ti Sinaloa iti abagatan. Iti amianan, daytoy ket makibinningay iti pagbeddengan ti Estados Unidos–Mehiko kadagiti estado ti Arizona ken New Mexico, ken iti laud daytoy ket addaan iti signipikante a bingay iti aplaya iti Golpo ti California.
Ti masna a heograpia ti Sonora ket nabingbingay kadagiti tallo a parte: ti Sierra Madre Occidental iti daya ti estado; dagiti tanap ken dagiti agtultulatid a turod iti tengnga; ken ti aplaya iti Golpo ti California. Daytoy ket nangruna a dagiti a namaga wenno namaga bassit a desierto ken karuotan, a ti laeng addaan iti bassit a panagtudtudo ket dagiti nangato a lugar a mangsuporta kadagiti sabali a mula.
Ti Sonora ket pagtaengan dagiti walo nga indihenio a tattao, a mairaman ti Mayo, ti Yaqui, ken Seri.Daytoy ket nangruna iti ekonomia para iti agrikulturana, dinguen (naipangpangruna iti karne ti baka), ken ti panagmina manipud idi panawen ti kolonia, ken para iti kasasaadna akas pagbeddengan nga estado manipud idi Gubat ti Mehikano–Amerikano. Iti Panaggatang iti Gadsden, napukaw ti Sonora iti ad-adu ngem pagkapat a teritoriona.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic_2015_presentacion.pdf.
- ^ "Sonora, Navojoa" (PDF). Modulo de Planeacion Estrategica. Naala idi Abril 7, 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Sonora iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Sonora manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Heograpiko a datos a mainaig iti Sonora iti OpenStreetMap
- (iti Espaniol) Gobierno ti Estado ti Sonora


text:
Hong Kong
Nagsasabtan: 22°18′N 114°12′E / 22.3°N 114.2°E
Ti Hong Kong[nota 3] (Insik: 香港) ket maysa nga espesial nga administratibo a rehion (SAR) ti Republika ti Tattao ti Tsina (PRC). Daytoy ket mabirukan idiay akin abagatan nga aplaya ti Tsina ken, napalikmutan babaen ti Delta ti Karayan Perlas ken Baybay Abagatan Tsina,[9] daytoy ket naamammuan iti nawatiwat a pakaimatanganna ken adalem a masna a pagsangladan. Nga adda ti masa ti daga iti 1,104 km2 (426 sq mi) ken ti maysa a populasion ti pito a riwriw a tattao, ti Hong Kong ket maysa kadagiti kapusekan ti populasion a luglugar iti lubong.[10] Ti populasion ti Hong Kong ket 95 a porsiento ti etniko nga Insik ken 5 a porsiento manipud kadagiti sabsabali.[11] Dagiti kaaduan nga Insik a Han ti Hong Kong ket kangrunaan a nagtaud manipud kadagiti siudad ti Guangzhou ken Taishan idiay kaarrubana probinsia ti Guangdong.[12]
Ti Hong Kong ket nagbalin a kolonia ti Britaniko nga Imperio kalpasan ti Umuna a Gubat ti Opio (1839–42). Daytoy idi ket kasisigud nga idiay laeng Isla ti Hong Kong, dagiti pagbeddengan ti kolonia ket napadakkel kadagiti agpang idiay Kowloon Peninsula idi 1860 ken kadagiti Baro a Teritorio idi 1898. daytoy idi ket sinakup babaen ti Hapon idi las-ud ti Pasipiko a Gubat, a kalpasan daytoy ket nagtuloy a tinengngel dagiti Britaniko aginggana idi 1997, idi ti Tsian ket nangituloy ti a nagturay.[13][14] Ti rehion ket nangikedkeddeng ti bassit laeng a pannakibiang ti gobierno baben kadagiti naisangsangayan a pammattian ti positibo a di panankibiang idi las-ud ti panawen ti kolonia.[15] Ti paset ti panawen ket adu a nakaimpluensia ti agdama a kultura ti Hong Kong, a kankanayon a naipalplawag a kas "Daya anagsabat ti Laud", ken ti panagadal a sistema, nga inus-usar a kapada bassit a mangsursurot ti sistema idiay Inglatera aginggana idi naikeddeng dagiti reporma idi 2009.[16]
Babaen ti pamunganayan ti "maysa a pagilian, dua asistema", ti Hong Kong ket adda ti naidumduma a a sistema ti politika manipud iti nangruna a daga ti Tsina.[17] Ti nawaya nga ukoman ti Hong Kong ket agob-obra babaen ti batayan a sapasap a linteg.[18][19] Ti Batayan a Linteg ti Hong Kong, ti batay-linteg a dokumentona, a mangibagbaga a ti Hong Kong ket nasken nga adda ti maysa a "nangato a degrado iti autonomia" kadagiti amin a banag malaksid ti gangganaet a panakibiang ken panagsalaknib ti milisia, mangituray ti bukodna a sistema ti politika.[20] Urayno daytoy ket adda ti agrangrang-ay nga adu a sistema apartido, adda ti bassit a grupo ti elektorado nga agtengtengngel ti gudua ti bukodna a lehislatura. Nga isu ti Mangipangulo nga Ehekutibo ti Hong Kong, ti daulo ti gobierno, ket pinilpili ti maysa a Komite ti Eleksion iti 400 aginggana ti 1,200 a kamkameng, ti maysa akasaadan a mabanaganto iti las-ud ti umuna a 20 a tawtawen ti Insik a panagturay.[21][22][23]
A kas maysa kadagiti magiyununa ti internasional a sentro ti pinansia iti lubong, ti Hong Kong ket adda iti maysa a nangruna a serbisio ti kapitalista nga ekonomia a nailasin babaen ti nababa a panagbuis ken nawaya a panagtagilako, ken ti kuarta, a doliar ti Hong Kong, ket isu ti maikawalo a kaaduan a naitagtagilako a kuarta iti lubong.[24] Ti kaawan ti pagyanan ket nataudan ti demanda para iti napuspusek a panangibangbangons, a nakaparang-ayan ti siudad iti maysa a sentro ti moderno a arkitektura ken ti katayagan a siudad iti lubong.Ti Hong Kong ket adda ti maysa kadagiti kangatuan a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong.[25] Ti napusek a pagyanan ket nangiturongan pay ti naparang-ay unay a network ti pagluganan nga adda ti panaglugan ti publiko a gatad ti panabiahe iti sumurok iti 90 a porsiento, ti kangatuan iti lubong. Ti Hong Kong ket adda dagiti nadumaduma a nangato pannakairanggo iti sangalubongan kadagiti nadumaduma nga aspeto. Kas pagarigan, ti kinawaya ti ekonomiana, pinansia ken ekonomiko a pannakibinglyan, kasayaat ti biag, panangipagarup ti padaksen, Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon, kdpy., ket nangatoda amin a nairanggo.[26][27][28][29][30][31]Segun kadagiti karkulo manipud iti UN ken ti WHO, ti Hong Kong ket adda idi ti kapautan ti panagbiagiti ania man a rehion iti lubong idi 2012.[32] Ti Hong Kong ket adda pat ti kangatuan a natimbeng nga IQ score kadagiti 81 a pagilian iti lawlaw ti lubong.[33]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan a "Hong Kong" ket aproksimado a ponetiko a panagibaga ti pannakabalikas iti naisasao a Kantones wenno Hakka a nagan ti "香港", a ti kaibuksilanna ket "nabanglo a sangladan".[34] Sakbay ti 1842, ti nagan ket nangibagbaga ti bassit a waig – nga itan ket ti Pagsangladan ti Aberdeen wenno 香港仔 hoeng1 gong2 zai2 "Bassit a Hong Kong" – ti baetan ti Isla ti Aberdeen ken ti abagatan a bangir ti Isla ti Hong Kong , nga isu daytoy idi ti maysa kadagiti immuna puntos a nagsasarakan dagiti marino ti Britaniko ken dagiti lokal a mangngalap.[35]
Ti repernsia iti nabanglo ket mabalin a mangibagbaga kadagiti danum ti pagsangladan a napasam-it babaen ti ipapan ti nasadiwan a danum manipud iti Karayan Perlas, wenno manipud kadagiti paktoria ti insiensio a nangilinia ti aplaya ti amianan iti Kowloon, a naipenpen iti lawlaw ti Pagsangladan ti Aberdeen Harbour a mailuluas sakbay ti panagrang-ay ti Pagsangladan ti Victoria .[34] Idi 1842, napirmaan ti Tulagan ti Nanking, ken ti nagan a Hong Kong ket isu idi nga immuna a nairehistro kadagiti opisial a dokumento a pakabuklan ti intero nga isla.[36]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Sakbay ti kolonia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti arkeolohiko a panagad-adal ket mangsuporta ti kaadda ti tao idiay lugar ti Chek Lap Kok manipud idi 35,000 aginggana idi 39,000 a tawtawen, ken idiay Sai Kung Peninsula manipud idi 6,000 a tawtawen.[37][38][39] Ti Wong Tei Tung ken ti Three Fathoms Cove ket dagiti dua a kasapaana sitio panagtagtagitao ti tao iti [[Paleolitiko] apaset ti panawen. Daytoy ket namatmatian a ti Three Fathom Cove ket karayan a ginget a karayan a pagtaengan ken ti Wong Tei Tung ket lugar a pagpataudan ti litiko. Dagiti nakalkali a Neolitiko nga artipakto ket mangisingsingasing kadagiti kultural a paggigiddiatan manipud iti kultura ti Longshan culture idiay amianan a Tsina ken ti pagtaengan babaen ti tattao a Che sakbay ti migrasion dagiti Baiyue.[40][41] Dagiti walo a petroglipo ket naduktalan kadagiti naipalikmut nga isla, a manipud pay laeng idi Shang a Dianstia idiay Tsina.[42]
Idi 214 BC, ni Qin Shi Huang, ti immuna nga emperador ti Tsina ket pinarukmana dagiti tribu ti Baiyue idiay Jiaozhi (moderno a rehion ti Liangguang) ken imunana nga intiponna ti teritorio iti imperial a Tsina. T moderno a Hong Kong ket mabirukan idiay Nanhai a komanderia (moderno a Distrito ti Nanhai) ken idiay asideg ti taga-ugma a kapitolio a siudad ti Panyu.[43][44] Ti lugar ket naipagkaykaysa babaen ti pagarian ti Nanyue, a binagon babaen ni heneral Zhao Tuo idi 204 BC kalpasan ti pannakarebba ti Qin a Dianstia.[45] Idi ti pagarian ket pinarukama babaen ni Emperador Wu iti Han idi 111 BC, ti daga ket naikeddeng iti komendaria iti Jiaozhi babaen ti Han a Dinastia. Dagiti arkeolohiko nga ebidensia ket mangipakpakita a ti populasion ket immadu ken ti nasap a panagpataud ti asin ket rimmang-ay iti daytoy a paset ti panawen. Ti Panteon ni Lei Cheng Uk Han Tomb idiay Kowloon Peninsula ket namatmatian a nabangon idi las-ud ti Han a Dianstia.[46]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy ti opisial a naisurat iti Insik a teksto ti rehional a kayarigan iti Hong Kong, ti teksto iti Kangrunaan a Linteg iti Hong Kong, ken ti gobierno a sapot a pagsaadan ti Hong Kong,[1] nupay ti "Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong" ken "Hong Kong" ket maal-ala.
- ^ Ti kangrunaan a Linteg ti Hong Kong ket mangibagbaga a ti opisial a pagsasao ket "Insik ken Ingles".[2][3][4] Saan nga agibagbaga no ania a pagalagadan iti "Insik". A ti Mandarin a naisurat kadagiti Napalaka nga Insik a karakter ket dagitoy ti pagalagadan ti kangrunaan a daga ti Tsina, ti Kantones ken dagiti Panarawidwidan nga Insik a karakter ket isuda ti de facto a pagalagadan idiay Hong Kong. Kitaen pay ti: Bilingualismo idiay Hong Kong.
- ^ Ti nagan ket kankanayon a naisurat iti Hongkong aginggana idi ti gobierno ket nangampon ti agdama a porma idi 1926 (Warnakan ti Gobierno ti Hongkong, Pakdaar 479, 3 Septiembre 1926). Urayno kasta, adda dagiti siglo ti kaduogan a gunglo nga agus-usar pay laeng iti nagan, a kas ti Hongkong Post, Elektrisidad ti Hongkong ken Ti Hongkong ken Shanghai Korporasion ti Panagbanko. Bayat a ti nagnagan kadagiti kaaduan a lugar idiay nangruna adaga ti Tsina ket naromanisado iti Ingles a nagus-usar ti Pinyin, ti opisial nga Ingles a nagan ket Hong Kong a saan a ti pinyin iti Xianggang.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Residents (Homepage)" (iti Ingles). GovHK. Naala idi 29 Septiembre 2010.
- ^ "Official Languages" [Dagiti Opisial a Pagsasao]. Hong Kong 2006 (iti Ingles). Gobierno ti Hong Kong. Naala idi 29 Septiembre 2010.
- ^ "Basic Law, Chapter I, Article 9" (iti Ingles). Naala idi 2021-07-16 – babaen ti basiclaw.gov.hk.
- ^ "Official Languages Ordinance" (iti Ingles). Naala idi 2021-07-16 – babaen ti Hong Kong e-Legislation.
- ^ "Population". Census and Statistics Department (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2020-06-02. Naala idi 29 Mayo 2020.
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database, October 2020". International Monetary Fund (iti Ingles). Naala idi 20 Oktubre 2020.
- ^ Household Income Distribution 2016, p. 7
- ^ United Nations Development Programme (15 Disiembre 2020). "Human Development Report 2020" (PDF) (iti Ingles). Naala idi 15 Disiembre 2020.
- ^ "Heograpia ken Klima, Hong Kong" (PDF). Departamento dagiti Senso ken Estadistika, Gobierno ti Hong Kong. Naala idi 10 Enero 2007.
- ^ Ash, Russell (2006). Ti 10 a Kalaingan iti Amin 2007. Hamlyn (agipabpablaak). p. 78. ISBN 0-600-61532-4.
- ^ "Populasion babaen ti Etnisidad, 2001 ken 2006". Departamen to dagiti Senso ken Estadistika, Gobierno ti Hong Kong. Naala idi 4 Oktubre 2010.
- ^ Fan Shuh Ching (1974). "Ti Populasion ti Hong Kong" (PDF). Tawen a Populasion ti Lubong. Komite para iti Internastional a Koordinasion ti Nailian a Panagsukisok ti Demograpia: 18–20. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ "Kimmadduaan a Panangirangarang ti Gobierno ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Gran Britania ken Akin-amianan nga Irlanda ken ti Gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsina iti Saludsod iti Hong Kong". Opisina ti Batay=Linteg ken Nangruna adaga a Pannakibiang, Gobierno ti Hong Kong. 19 Disiembre 1984. Naala idi 4 Oktubre 2010.
Ti Gobierno ti Republika ti Tattao ti Tsian ket nangirangarang ti panangala manen ti Hong Kong a lugar (a mairaman ti Isla ti Hong Kong, a Kowloon ken dagiti Baro a Teritorio, a kalpasan daytoy ket naibagbaga a kas ti Hong Kong) ket daytoy ti sapsap a kakaykayatan dagiti intero nga Insik a tattao, ken daytoy ket naikeddeng nga agtuloy a mangsanay ti kinaturay iti Hong Kong a mangrugi manipud inton-ano ti 1 Hulio 1997.
- ^ "Iti Daytoy nga Aldaw: 1997: Ti Hong Kong ket naited iti Insik a panagtengngel". BBC News. 1 Hulio 1997. Naala idi 9 Septiembre 2008.
- ^ "Dagiti Kasayaatan ti Panagbinglay a Sentro ti Pinansia iti Lubong". CNBC. Naala idi 30 Oktubre 2009.
- ^ "Dagiti kasayaatan a Pakabuklan ti Programa". Gobierno ti Hong Kong. Naala idi 20 Oktubre 2010.
- ^ So, Dudley L.; Lin, Nan; Poston (2001). Ti Insik a Trianggulo ti Nangruna a daga ti Tsina, Taiwan ken Hong Kong. Greenwood Publishing. pp. 13–29. ISBN 0-313-30869-1.
- ^ "Batayan a Linteg, Kapitulo IV, Paset 4". Panangiturong a Komite ti Panangipatakder ti Batayan a Linteg. Naala idi 10 Nobiembre 2009.
- ^ Russell, Peter H.; O'Brien, David M. (2001). Ukoman a Pannakawaya iti Panawen ti Demokrasia: Dagiti Kritiko a Perspektibo manipud iti lawlaw ti Lubong. Unibersidad ti Virginia a Pagmalditan. p. 306. ISBN 978-0-8139-2016-0.
- ^ Ghai, Yash P. (2000). Autonomia ken Etnisidad: Panakitinnulag kadagiti Makibinglay a Pangtunton iti Adu nga Etniko nga Es-estado. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 92–97. ISBN 978-0-521-78642-3.
- ^ "Keddeng ti Nailian a Kongreso ti Tattao iti Pamay-ay para iti Panagporma ti Umuna a Gobierno ken Umuna a Lehislatibo a Konsilo ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong". Naala idi 21 Pebrero 2012.
- ^ "Panakabalbaliw ti Naikapet I iti Batayan a Linteg ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong iti Republika ti Tattao ti Tsina a Maipanggep ti Pamay-ay para iti Panagpili ti Mangipangulo nga Ehekutibo ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Hong Kong" (PDF).
- ^ Rioni, S. G. (2002). Ti Hong Kong a naipakatengngaan ti isip: Dagiti Politikal ken Ekonomiko a Banag. Nova nga Agpabpablaak. pp. 9–10. ISBN 978-1-59033-237-5.
- ^ "Triennial Central Bank Survey: Report on global foreign exchange market activity in 2010" (PDF). Departamento ti Panguartaan ken Ekonomia. Bank for International Settlements: 12. Disiembre 2010. Naala idi 15 Oktubre 2011.
- ^ "Hong Kong". Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "World Competitiveness Yearbook 2006" (PDF). Imd.ch. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 7 Marso 2007. Naala idi 17 Abril 2011.
- ^ "Global Competitiveness Report – Growth Competitiveness Index Ranking" (PDF). Naala idi 17 Abril 2011.
- ^ "Business Competitiveness Index – BCI" (PDF). Naala idi 17 Abril 2011.
- ^ "Corruption Perceptions Index". Transparency.org. Naala idi 17 Abril 2011.
- ^ "Dagiti Kasayaatan nga Eropuerto ti Lubong". Worldairportawards.com. Naala idi 17 Abril 2011.
- ^ "Pagsurotan ti Kinawaya ti Ekonomia". Heritage Foundation. Naala idi 1 Septiembre 2011.
- ^ "WHO: Japan report finds Hong Kong women have overtaken Japanese as longest living" [WHO: Reporta ti Hapon nakakita a ti babbai ti Hong Kong ket nalabsandan dagiti Haponesa iti kapaut ti panagbiag]. Haaretz (iti Ingles). Hulio 26, 2012. Naala idi 26 Hulio 2012.
- ^ "Countries Ranked by Average IQ" [IQ ken ti Baknang ti Pagpagilian]. Statistic Brain Research Institute (iti Ingles).
- ^ a b Room, Adrian (2005). Placenames of the World [Dagiti Nagan ti Lugar iti Lubong] (iti Ingles). McFarland & Company. p. 168. ISBN 0-7864-2248-3.
- ^ Bishop, Kevin; Roberts, Annabel (1997). China's Imperial Way [Imperial a Waya ti Tsina] (iti Ingles). China Books and Periodicals. p. 218. ISBN 962-217-511-2.
- ^ Fairbank, John King (1953). Trade and Diplomacy on the China Coast: The Opening of the Treaty Ports, 1842–1854 [Panagtagilako ken Diplomasia idiay Aplaya ti Tsinat: Ti Pannakalukat dagiti Puerto ti Tulagan, 1842–1854] (iti Ingles) (Maika-2 nga ed.). Harvard University Press. pp. 123–128. ISBN 978-0-8047-0648-3.
- ^ "The Trial Excavation at the Archaeological Site of Wong Tei Tung, Sham Chung, Hong Kong SAR". hkarch.org (iti Ingles). Enero 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-12-27. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ Qin, Hui 秦暉; Li, Gangtu 李鋼圖; Zhang, Weiqing 張偉清 (17 Pebrero 2006). "Gǎng xiàn jiù shíqì zhìzào chǎng lǐngnán huò wèi wǒ fāyuán dì" 港現舊石器制造場 嶺南或為我發源地 [Nagparang ti Paleolitiko a Sitio idiay Hong Kong, ni Lingnan ket Mabalin a Nadutalanna ti naikaispangayantayo]. Rénmín wǎng (iti Insik). Xīnhuáshè. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-07-16. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ Tang, Chung (2005). "Kǎogǔ yǔ xiānggǎng xúngēn" 考古與香港尋根 [Timmulong Nangbiruk dagiti Arkeologo dagiti Tinaudan ti Hong Kong] (PDF). New Asia Monthly (iti Insik). Vol. 32 no. 6. pp. 6–8. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ Li, Hui 李辉 (2002). "Bǎi yuè yíchuán jiégòu de yīyuán èrfēn jīxiàng" 百越遗传结构的一元二分迹象 [Ti Henetiko nga Estruktura ti Baiyue a Nabingay iti Gudua] (PDF). Guǎngxī mínzú yánjiū (iti Insik). 70 (4): 26–31. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2011-05-01. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ "2005 Field Archaeology on Sham Chung Site" [2005 a Pagobraan nga Arkeolohia idiay Sitio ti Sham Chung]. hkarch.org (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-12-27. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ "Declared Monuments in Hong Kong - New Territories" [Dagiti Nairangarang a Monumento idiay Hong Kong – Dagiti Baro Teritorio]. Antiquities and Monuments Office, Leisure and Cultural Services Department (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-12-05. Naala idi 21 Agosto 2010.
- ^ Ban Biao; Ban Gu; Ban Zhao. "地理志". Book of Han [Treatado iti Heograpia] (iti Insik). 28. Naala idi 26 Agosto 2010.
- ^ Peng, Quanmin 彭全民 (2001). "Cóng kǎogǔ cáiliào kàn hàndài shēn gǎng shèhuì" 从考古材料看汉代深港社会 [Arkeolohiko a Material Manipud iti Shenzhen-Hong Kong a Kagimongan ti Han]. Nánfāng wénwù (iti Insik). Naala idi 26 Agosto 2010.
- ^ Keat, Gin Ooi (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor [Abagatan a Daya nga Asia: Ti Naipakasaritaan nga Ensiklopedia] (iti Ingles). ABC-CLIO. p. 932. ISBN 1-57607-770-5.
- ^ "Archaeological Background". Hong Kong 2005 (iti Ingles). Gobierno ti Hong Kong. Naala idi 27 Agosto 2010.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Endacott, G. B (1964). An Eastern Entrepot: A Collection of Documents Illustrating the History of Hong Kong [Ti Akin-Day a Pagtagilakuan: Urnong dagiti Dokumento a Mangaladawan ti Pakasaritaan ti Hong Kong] (iti Ingles). Her Majesty's Stationary Office. p. 293. ASIN B0007J07G6.
- Fu, Poshek; Deser, David (2002). The Cinema of Hong Kong: History, Arts, Identity [Ti Sinema ti Hong Kong: Pakasaritaan, Dagiti Arte, Identidad] (iti Ingles). Cambridge University Press. p. 346. ISBN 978-0-521-77602-8.
- Hanstedt, Paul (2012). Hong Konged: One Modern American Family's (Mis)adventures in the Gateway to China (iti Ingles). Avon, MA: Adams Media. ISBN 978-1-4405-4073-8.
- Lui, Adam Yuen-chung; Hsiao, Kuo-chien; Stanley, Thomas; Lui, Cynthia Chee-nor (1990). Forts and Pirates: A History of Hong Kong [Dagiti Puerto ken dagiti Pirata: Ti Pakadsaritaan ti Hong Kong] (iti Ingles). Hong Kong History Society. p. 114. ISBN 962-7489-01-8.
- Liu, Shuyong; Wang, Wenjiong; Chang, Mingyu (1997). An Outline History of Hong Kong [Ti Maysa a Paraigid a Pakasaritaan ti Hong Kong] (iti Ingles). Foreign Languages Press. p. 291. ISBN 978-7-119-01946-8.
- Ngo, Tak-Wing (1999). Hong Kong's History: State and Society Under Colonial Rule [Pakasaritaan ti Hong Kong: Estado ken Kagimongan babaen ti Kolonial a Turay] (iti Ingles). Routledge. p. 205. ISBN 978-0-415-20868-0.
- Tsang, Steve (1995). Government and Politics: A Documentary History of Hong Kong [Gobierno ken Politika: Ti Dokumentario ti Hong Kong] (iti Ingles). Hong Kong University Press. p. 312. ISBN 962-209-392-2.
- Tsang, Steve (2007). A Modern History of Hong Kong [Ti Moderno a Pakasaritaan ti Hong Kong] (iti Ingles). I. B. Tauris. ISBN 978-1-84511-419-0.
- Welsh, Frank (1993). A Borrowed Place: The History of Hong Kong [Ti Binulod a Lugar: Ti Pakasaritaan ti Hong Kong] (iti Ingles). Kodansha International. p. 624. ISBN 978-1-56836-002-7.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Hong Kong iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Hong Kong manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Hong Kong
- Hong Kong
- HongKong
- Hong Kong a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Hong Kong iti Curlie (iti Ingles)
- Hong Kong
- Panangipalnaad ti Kangrunaan a Panagrang-ay para iti Hong Kong
- Gobierno


text:
Minglanilla
Ti Minglanilla ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Minglanilla ket nabingbingay a politikal kadagiti 19 a barbaranggay.[2]
- Cadulawan
- Calajo-an
- Camp 7
- Camp 8
- Cuanos
- Guindaruhan
- Linao
- Manduang
- Pakigne
- Poblacion Ward I
- Poblacion Ward II
- Poblacion Ward III
- Poblacion Ward IV
- Tubod
- Tulay
- Tunghaan
- Tungkop
- Vito
- Tungkil
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Minglanilla | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Tengnga a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Is-isla Basbassit a Sunda
Ti Is-isla Basbassit a Sunda (Indones: Kepulauan Nusa Tenggara "purpuro akin-abagatan a daya" wenno Kepulauan Sunda Kecil "purpuro basbassit a Sundanes"[1]) ket dagiti grupo ti isla iti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, iti amianan ti Australia. No kakuyogna ti Is-isla Nalatak a Sunda iti laud dagitoy ket mangbukelda iti Is-isla Sunda. Dagiti isla ket parte ti bulkaniko nga arko, ti Arko ti Sunda, a pinorma babaen ti subduksion iti igid ti Trinsera Sunda iti Baybay Java.
Dagiti kangrunaan nga Is-isla Basbassit a Sunda ket, manipud iti laud nga agpadaya: ti Bali, Lombok, Sumbawa, Flores, Sumba, Timor, purpuro Alor, Is-isla Barat Daya, ken Is-isla Tanimbar.
Administrasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Basbassit a Sunda ket buklen dagiti adu nga isla, kaaduan kadagitoy ket parte ti Indonesia ken naadministroda a kas dagiti probinsia ti Bali, Laud a Nusa Tenggara, Daya a Nusa Tenggara ken ti akin-abagatan a parte ti Maluku.
Ti akindaya a kagudua ti Timor ket parte ti Daya a Timor.
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Is-isla Basbassit a Sunda ket buklen dagiti dua a maipapan iti heolohia a naisangayan a purpuro.[2] Ti akin-amianan a purpuro, a mangiraman ti Bali, Lombok, Sumbawa, Flores ken Wetar, ket bulkaniko iti nagtaudan. Adda dagitoy a bulkan, kas ti Bantay Rinjani idiay Lombok, ket aktiboda pay laeng bayat a dagiti dadduma, a kas ti Kelimutu idiay Flores nga addaan kadagiti tallo nga addaan iti nadumaduma a maris nga abut ti bulkan a dandanaw, ket saanda nga aktibo. Ti akin-amianan a purpuro ket nangrugi a naporma idi las-ud ti Plioseno, idi agarup a 15 a riwriw a tawen, kas nagresultaan ti panagdinnungpar a nagbaetan ti Australiano ken dagiti plata Asiano.[2] Dagiti isla iti akin-abagatan a purpuro, a mairaman ti Sumba, Timor ken ti Babar, ket saanda a bulkaniko ken agparangda a tagikua ti plata Australiano.[3] Ti heolohia ken ekolohia ti akin-amianan a purpuro ket makibinningayda iti agpada a pakasaritaan, dagiti gupit ken dagiti proseso iti akin-abagatan nga Is-isla Maluku, nga agtuloy nga isu met laeng nga isla nga arko iti daya.
Adda atiddog a pakasaritaan iti panagadal iti heolohia kadagitoy a rehion manipud kadagiti panawen ti kolonia ti Indonesia; nupay kasta, ti maipapan iti heolohia a pormasion ti ken panagrang-ay ken saan unay a maawatan, ken dagiti teoria iti ebolusion dagiti isla ket nakaroda a nagbalbaliw idi las-ud dagiti naudi a dekada ti maika-20 a siglo.[4]
Mabirukan iti nagdinnungparan dagiti dua a pata ti tektoniko, ti Is-isla Basbassit a Sunda ket buklen dagiti addaan iti karikutan iti heolohia ken dagiti aktibo a rehion iti lubong.[4]
Adda dagiti bilang dagiti bulkan a mabirukan iti Is-isla Basbassit a Sunda.[5]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Badak Sunda dan Harimau Sunda" (iti Indones). "[…] Mr. M. Yamin yang pada 1950-an ketika menjadi Menteri P.P. dan K. mengganti istilah Kepulauan Sunda Kecil menjadi Kepulauan Nusa Tenggara. Sebab, istilah Kepulauan Sunda Kecil diganti dengan Kepulauan Nusa Tenggara, maka istilah Kepulauan Sunda Besar juga tidak lagi digunakan dalam ilmu bumi dan perpetaan nasional Indonesia – meskipun dalam perpetaan Internasional istilah Greater Sunda Islands dan Lesser Sunda Islands masih tetap digunakan." – Ajip Rosidi: Penulis, budayawan. Pikiran Rakyat, 21 Agosto 2010. Naala idi 7 Hulio 2015.
- ^ a b Audley-Charles, M.G. (1987) "Dispersal of Gondwanaland: relevance to evolution of the Angiosperms" In: Whitmore, T.C. (ed.) (1987) Biogeographical Evolution of the Malay Archipelago Oxford Monographs on Biogeography 4, Clarendon Press, Oxford, pp. 5–25, ISBN 0-19-854185-6
- ^ Veevers, J.J. (1991) "Phanerozoic Australia in the changing configuration of ProtoPangea through Gondwanaland and Pangea to the present dispersed continents" Australian Systematic Botany 4: pp. 1–11
- ^ a b Monk, Fretes & Reksodiharjo-Lilley (1996), p. 9
- ^ "Volcanoes of Indonesia: Lesser Sunda Islands". Global Volcanism Program (iti Ingles). Smithsonian National Museum of Natural History. Naala idi 1 Enero 2013.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Monk, K. A.; Fretes, Y.; Reksodiharjo-Lilley, G. (1996). The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku (iti Ingles). Hong Kong: Periplus Editions. ISBN 962-593-076-0.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Is-isla Basbassit a Sunda manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Mayo 18
Ti Mayo 18 ti maika-138 nga aldaw ti tawen (maika-139 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 227 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1872 – Bertrand Russell, Ingles a lohiko ken pilosopo, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1970)
- 1914 – Boris Christoff, Bulgaro a kumakanta ti opera (pimmusay 1993)
- 1920 – Papa Juan Pablo II (pimmusay 2005)
- 1931 – Victoria Quirino-Gonzalez, Umuna a Balasang iti Filipinas (pimmusay 2006)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1911 – Gustav Mahler, Austriano a kompositor (naipasngay 1860)


text:
Akinlaud nga Asia
Ti Akinlaud nga Asia, Laud nga Asia, Abagatan a laud nga Asia ket isu ti akinlaud unay a subrehion ti Asia. Ti Akinlaud nga Asia ket ti kabarbaro a termino para iti lugar a mangsakop ti Tengnga a Daya ken ti Asideg a Daya. Gapu ti eurosentrisidad iti panangibaga ti maysa a lugar a kas "daya" ti Europa, dagiti sangalubongan a gunglo ket sinukatanda ti tengnga a Daya ken Asideg a Daya iti Akinlaud nga Asia ken Laud nga Asia. Ti Laud nga Asia ken Europa ket kolektibo a naibagbaga a kas ti Akinlaud nga Eurasia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Akinlaud nga Asia iti Wikimedia Commons
- Mapa ti Akinlaud nga Asia babaen ti Stanford manipud idi 1885 babaen ni Edward Stanford


text:
Leona Florentino
Ni Leona Florentino (nayanak Leona Josefa Florentina,[1] 19 Abril 1849 – 4 Oktubre 1884) ket maysa idi a mannaniw a Filipino kadagiti pagsasao nga Espaniol ken Ilokano. Naikeddeng isuna a kas "ina ti literatura ti babbai iti Filipinas" ken ti "silpo manipud iti naisasao ken literario a tradision".[2]
Nayanak iti nabaknang ken prominente a pamilia iti Vigan, Ilocos Sur, inkaubingan a nangrugi a nagsursurat ni Florentino kadagiti immuna a bersona iti Ilokano. Nupay nasayaat ti masakbayanna, saan a naipalubos isuna a makaawat iti panagadal iti unibersidad gapu ta maysa isuna a babai. Imbes ket nga inadalan ni Florentino babaen ti inana, ken kalapsanna dagiti nadumaduma a pribado a manursuro. Nassuruan isuna iti abanse nga Espaniol babaen ti maysa nga edukado nga Ilokano a padi ken nangaw-awis kaniana a mangparang-ay ti bosesna iti daniw.[2]
Idi agtawen iti 14, inkallaysa ni Florentino ni Elias de los Reyes ti maysa a politiko. Lima nga ubbing iti bunga daytoy a panagassawa. Ni Isabelo de los Reyes ti anakda a lalaki ket nagbalin a mannurat a Filipino, aktibista ken senador. Gapu iti peminista a kasasaad dagiti sinursuratna, ni Florentino ket liniklikan idi ti asawana ken anakna a lalaki; eksilo a nagmaymaysa a nagbibiag isuna ken naisina manipud iti pamiliana.[2] Pimmusay isuna idi agtawen ti 35.[2]
Dagiti obra[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maipapan iti liriko a daniwna iti Espaniol, ken naipangpangruna iti Ilokano, ket nakagun-od iti pannakadillaw kadagiti nadumaduma a forum idiay Espania, Paris ken St. Louis, Missouri. Dagiti literario a kontribusionna – a naipangpangruna dagiti 22 a napreserba a daniw – nabigbigan isuna idi nairaman iti Encyclopedia Internationale des Oeuvres des Femmes (Sangalubongan nga Ensiklopedia dagiti Obra ti Babbai) idi 1889. Naipampamattian nga isuna ti immuna a Filipina a nakaawat iti datoy a sangalubongan a dayaw, ti maysa a panagraem a napasamak kalpasan ti ipupusayna idi ubing pay laeng.[2] Naipabpabuya dagiti obrana iti Exposition Filipina iti Madrid idi 1887 ken iti Exposition Internationale iti Paris idi 1889.[3][4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Film # 007487537 Image Film # 007487537; ark:/61903/3:1:3QS7-99ZK-RH4P — FamilySearch.org". Naala idi 27 Septiembre 2016.
- ^ a b c d e The History of Filipino Women's Writings, an article from Firefly – Filipino Short Stories (Tulikärpänen – filippiiniläisiä novelleja), 2001 / 2007
- ^ Carbo, Nick (2002). "Poetry—Philippines". Iti Christensen, Karen; Levinson, David (dagiti ed.). Encyclopedia of Modern Asia. Charles Scribner's Sons. pp. 537–539.
- ^ Commire, Anne. (2007). Dictionary of women worldwide : 25 000 women through the ages. Thomson/Gale. ISBN 0-7876-7677-2. OCLC 164990238.


text:
Daya a Timor
Ti Daya a Timor (wenno Timor-Leste Tetum: Timór Lorosa'e), opisial a ti Demokratiko a Republika ti Timor-Leste[7] (Portuges: República Democrática de Timor-Leste,[8] Tetum: Repúblika Demokrátika Timór-Leste),[9] ket ti naturay nga estado iti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia.[10] Buklen daytoy ti akindaya kagudua ti isla ti Timor, dagiti asideg nga isla ti Atauro ken Jaco, ken Oecusse, ti maysa nga exclave iti akin-amianan a laud a bangir ti isla a pinalikmutan babaen ti Laud a Timor ti Indonesia. Ti kadakkel ti pagilian ket agarup a 15,410 km2 (5,400 sq mi).[11]
Ti Daya a Timor kinolonia idi babaen ti Portugal idi maika-16 a siglo, ken ammo idi a kas ti Portuges a Timor aginggana idi 28 Nobiembre 1975, idi inrangarang ti waywaya ti pagilian babaen ti Rebolusionario a Sanguanan para iti Wayawaya ti Daya a Timor (Portuges: Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente, naipangyababa a kas Fretilin). Kalpasan ti siam nga aldaw, daytoy ket rinaut ken sinakup babaen ti Indonesia ken nairangarang daytoy a kas maika-27 a probinsia iti sumaruno a tawen. Ti panagsakup ti Indonesia iti Daya a Timor ket nailanga idi a kas dagiti nakaro iti ranggas a dekada-napaut a panagsuppiat a nagbaetan dagiti separista a grupo (naipangpangruna ti Fretilin) ken ti militar ti Indonesia.
Idi 1999, kalpasan ti inisponsoran ti NMagkaykaysa a Pagpagilian a tignay ti bukod a panagtalek, inibbatan ti Indonesia ti panagtengngel iti teritorio. Nagbalin ti Daya a Timor a maysa kadagiti immuna a naturay nga estado iti maika-21 a siglo idi 20 Mayo 2002 ken kimmaddua iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Komunidad dagiti Pagilian ti Pagsasao a Portuges. Idi 2011, inrangarang ti Daya a Timor iti keddengna a mangala ti kasasaad iti pannakaikameng iti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia (ASEAN) babaen ti panangiyapa nga agbalin nga iti maikasangapulo ket maysa a kamengna.[12] Daytoy ket maysa kadagiti dua laeng a kaaduan a Kristiano a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia, ti sabali ket ti Filipinas,[13] ken ti pay kaikaisuna a pagilian iti Asia a kompleto a mabirukan iti Akin-abagatan a Hemisperio.[14]
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti "Timor" ket naala manipud iti timur, ti balikas para iti "daya" iti Malayo, a nagbalin a nairehistro a kas Timor iti Portuges, isu ti nagresultaan a tautoponimo a ti kayatna a sawen ket "Daya Daya": Iti Portuges Timor-Leste (ti Leste ket ti balikas para iti "daya"); iti Tetum Timór Lorosa'e (ti Lorosa'e ket isu ti balikas para iti "daya" (literal a "sumingsingising nga init")). Iti Indones, ti nawtawagan ti pagilian iti Timor Timur, agus-usar daytoy iti nagan a Portuges para iti isla ken sarunuen babaen ti balikas para iti "daya".
Dagiti opisial a nagan babaen ti Batay-linteg ket ti Democratic Republic of Timor-Leste iti Ingles,[15] República Democrática de Timor-Leste iti Portuges,[8] ken Repúblika Demokrátika Timór-Leste iti Tetum.[9]
Ti International Organization for Standardization (ISO) opisial nga ababa a porma iti Ingles ken kadagiti amin a pagsasao ket Timor-Leste (kodkodigo: TLS & TL), nga inamponen babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian,[16] ti Kappon ti Europa,[17]ken dagiti gunglo ti nailian a pagalagadan ti Pransia (AFNOR), ti Estados Unidos (ANSI),[18] ti Reino Unido (BSI), Alemania (DIN), ken Suesia (SIS), amin a diplomatiko a mision iti pagilian babaen ti protokol ken ti CIA World Factbook.[19]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Population and Housing Census of Timor-Leste, 2010: Volume 2: Population Distribution by Administrative Areas" (PDF). p. 21 – babaen ti mof.gov.tl.
- ^ Neto, Octávio Amorim; Lobo, Marina Costa (2010). "Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries" (iti Ingles). SSRN 1644026.
- ^ Shoesmith, Dennis (2003). "Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System" (PDF). Asian Survey (iti Ingles). 43 (2): 231–252. doi:10.1525/as.2003.43.2.231. Naala idi 5 Marso 2016.
- ^ "2015 Census Shows Population Growth Moderating" (Press release) (iti Ingles). timor-leste.gov.tl. 25 Oktubre 2015. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2018-06-29. Naala idi 24 Hulio 2016.
- ^ a b c d "Timor Leste". The World Bank (iti Ingles). Naala idi 3 Mayo 2014.
- ^ United Nations Development Programme (2016). 2016 Human Development Report (PDF) (Reporta) (iti Ingles).
- ^ "UNGEGN List of Country Names" (PDF) (iti Ingles). United Nations Group of Experts on Geographical Names. 6 Mayo 2011. Naala idi 14 Agosto 2016.
- ^ a b "Constituição da República Democrática de Timor-Leste" [Batay-linteg ti Demokratiko a Republika ti Timor-Leste] (PDF) (iti Portuges). Naala idi 2 Septiembre 2016 – babaen ti timor-leste.gov.tl.
- ^ a b "Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste" [Batay-linteg ti Demokratiko a Republika ti Timor-Leste] (PDF) (iti Tetum). Naala idi 2 Septiembre 2016 – babaen ti timor-leste.gov.tl.
- ^ CIA (29 Nobiembre 2012). "East and Southeast Asia:Timor-Leste". The World Factbook. Washington, DC: Central Intelligence Agency. Naala idi 16 Disiembre 2012.
- ^ "mne.gov.tl".
- ^ "East Timor Bid to Join ASEAN Wins 'Strong Support". Bangkok Post (iti Ingles). 31 Enero 2011.
- ^ Cavanaugh, Ray (24 Abril 2019). "Timor-Leste: A Young Nation with Strong Faith and Heavy Burdens". The Catholic World Report (iti Ingles).
- ^ Bada, Ferdinand (29 Agosto 2019). "Countries Located Completely in the Southern Hemisphere". WorldAtlas (iti Ingles).
- ^ "Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste" [Batay-linteg ti Demokratiko a Republika ti Timor-Leste] (PDF) (iti Ingles). Naala idi 2 Septiembre 2016 – babaen ti timor-leste.gov.tl.
- ^ "United Nations Member States". United Nations (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 24 Oktubre 2007.
- ^ "European Union Deploys Election Observation Mission to Timor Leste". Europa (iti Ingles). Naala idi 28 Marso 2010.
- ^ "Timor-Leste". US Department of State (iti Ingles). Naala idi 28 Marso 2010.
- ^ "The World Factbook". The World Factbook (iti Ingles). Central Intelligence Agency. 1 Hulio 2014.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cashmore, Ellis (1988). Dictionary of Race and Ethnic Relations. New York: Routledge. ASIN B000NPHGX6
- Charny, Israel W. Encyclopedia of Genocide Volume I. Denver: Abc Clio.
- Dunn, James (1996). East Timor: A People Betrayed (iti Ingles). Sydney: Australian Broadcasting Corporation.
- Hägerdal, Hans (2012), Lords of the Land, Lords of the Sea; Conflict and Adaptation in Early Colonial Timor, 1600–1800. Oapen.org
- Leach, Michael, and Damien Kingsbury, eds. The Politics of Timor-Leste: Democratic Consolidation After Intervention (Cornell Southeast Asia Program, distributed by Cornell University Press; 2013) 292 pages;
- Levinson, David. Ethnic Relations. Denver: Abc Clio.
- Rudolph, Joseph R. Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts. Westport: Greenwood P, 2003. 101–106.
- Shelton, Dinah. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Thompson Gale.
- Taylor, John G. (1999). East Timor: The Price of Freedom. Australia: Pluto Press. ISBN 978-1-85649-840-1.
- East Timor: a bibliography, a bibliographic reference, Jean A. Berlie, launched by PM Xanana Gusmão, Indes Savantes editor, Paris, France, published in 2001. ISBN 978-2-84654-012-4, ISBN 978-2-84654-012-4.
- East Timor, politics and elections (iti Insik)/ 东帝汶政治与选举 (2001–2006): 国家建设及前景展望, Jean A. Berlie, Institute of Southeast Asian Studies of Jinan University editor, Jinan, China, published in 2007.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Daya a Timor iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Daya a Timor manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website ti gobierno ti Timor-Leste
- Timor-Leste a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Daya a Timor manipud itiUCB Libraries GovPubs
- Timor-Leste iti Curlie (iti Ingles)
- Daya a Timor iti Encyclopædia Britannica
- Bariweswes ti Daya a Timor BBC News
- Wikimedia Atlas iti East Timor
- Daya a Timor
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti nabingbingay a rehion
- Dagiti dati a kolonia ti Portugal
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 2002


text:
VIGAN CITY – Panaglabsing iti Republic Act 9165 wenno Comprehensive Dangerous Drugs Act of 2002 ti sangwen ni Marvin Diego, agtawen iti sangapulo ket siam a taga-Brgy. Nalasin, Sto. Domingo a natiliw iti Anti-Illegal Drug operation idiay Brgy. Poblacion.
Segun ken ni PLt. John John Garan, ti suspek ket adda kasona idin a panaglabsing iti Article 151 ti Revised Penal Code ken nainaig iti panagtakawan.
Naaktuan ti suspek a nagilako iti maysa a self sealing transparent plastic sachet ti napagango a marijuana a naibungon iti tissue paper nga isu ti nagserbi a buy bust item ken sabali pay ti nakapkapda kenkuana a marijuana met laeng.
Naala manipud iti suspek ti lima gasut a pisos a buybust money, dua a bala ti caliber 22 a nakaikabil iti self-sealing transparent plastic ken pitaka a nakakustodia aminen kadagiti pannakabagi ti linteg tapno maidalan iti husto a proseso.


text:
Algoritmo
Iti matematika ken siensia ti kompiuter, ti maysa nga algoritmo (/ˈælɡərɪðəm/ (dengngen) AL-gə-ri-dhəm) ket isu ti nagsasaruno a pamay-anipara iti panagpattapatta. Dagiti algoritmo ket inus-usar para kadagiti panagpattapatta, panagproseso ti datos, ken automado a panagrason.
Ti maysa nga algoritmo ket maysa nga makabanag a pamay-an a maiyebkas a kas listaan a mapatinggaan[1] kadagiti nasayaat a naipalawag a pangibagbagaan[2] para iti panagpattapatta iti annong.[3] Mangrugi manipud iti panangirugian a kasasaad ken ti umuna a maikabil (mabalin nga awan linaon),[4] dagitoy a pangibagbagaan ket mangipalawag ti panagpattapatta, a no matungpal, ket dumagos babaen ti mapatinggaan [5] a bilang kadagiti nasayaat a naipalawag nga agsasaruno a kasasaad, a kanungpalan nga agpataud ti "maiparuar"[6] ken agpatingga iti kanungpalan a kasasaad ti pagpatinggaan. Ti panagdaliasat manipud iti maysa a kasasaad iti sumaruno ket saan a nasken a deterministiko; adda met dagiti algoritmo, a naamammuan a kas dagiti pugto nga algoritmo, a manginayon ti pugto a maikabil.[7]
Urayno ti algorismo ni al-Khwārizmī ket maibagbaga kadagiti alagaden iti panagaramid ti aritmetiko nga agus-usar kadagiti Hindu-Arabiko a numeral ken ti sistematiko a pakailawlawagan ti linear ken dagiti kuadratiko nga ekuasion, ti pirgis a pormalisasion ti agbalinto a timoderno nga algoritmo ket nangrugi kadagiti panangipadas a mangsolbar ti Entscheidungsproblem (ti "problema ti panangikeddeng") nga insingasing babaen ni David Hilbert idi 1928. Dagiti simmaruno a pormalisasion ket naikuadro idi a kas dagiti panangipadas a mangipalawag ti "mapataudan a pannakaipattapatta"[8] wenno "mapataudan apamay-an";[9] dagita a pormalisasion ket nangiraman kadagiti Gödel–Herbrand–Kleene a panagsumro manen nga annong idi 1930, 1934 ken 1935, lambda kalkulo ni Alonzo Church idi 1936, "Pormulasion 1" ni Emil Post idi 1936, ken dagiti Turing a makina ni Alan Turing idi 1936–7 ken 1939. Ti panangited ti pormal a panangipalawag kadagiti algoritmo, a maipada iti intuitibo a pagarup, ket agtultuloy a kumarit a problema.[10]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti ania man a klasikal a matematikal nga algoritmo, kas pagarigan, ket mabalin a maipalawag iti mapatinggaan a bilang dagiti Ingles a balikas" (Rogers 1987:2).
- ^ Ti nasayaat a naipalawag a maipanggep iti ahente a mangitungpal ti algoritmo: "Adda met ti panagpattapatta nga ahente, kadawyan daytoy a maysa a tao, a mabalin a sumamay kadagiti pagbagbgaan ken mangtungpal kadagiti panagpattapatta" (Rogers 1987:2).
- ^ "ti maysa nga algoritmo ket maysa a pamay-an para iti panagpattapatta ti annong (a maipanggep ti napili a notasion para kadagiti sibubukel a numero) … daytoy a pannakaipatingga (kadagiti numerikal nga annong) ket pakairesultaan iti kaawan ti pannakapukaw iti kinasapasap", (Rogers 1987:1).
- ^ "Ti maysa nga algoritmo ket addaan ti sero wenno ad-adu a naikabkabil, kasla kadagiti kaadu nga immuna a naited iti daytoy sakbay a mangrugi ti algoritmo" (Knuth 1973:5).
- ^ "Ti pamay-an nga adda amin kadagiti panangilasin ti maysa nga algoritmo malaksid a mabalin nga awan ti kinapatingga ket mabalin a matawagan ti 'panagpattapatta a pamay-an'" (Knuth 1973:5).
- ^ "Ti maysa nga algoritmo ket addaan ti maysa wenno ad-adu a maiparuar, kasla dagiti kaadu a nainaganan a maikabagian kadagiti maikabil" (Knuth 1973:5).
- ^ No man wenno saan a ti proseso nga addan ti pugto nga akin-uneg a proseso (saan a mairaman ti maikabil) ket maysa nga algoritmo ket maisuppiatan. Ni Rogers ket nangibagbaga ti kapanunotanna a: "ti panagpattapatta ket matungpat iti diskreto a nasayat a ti addangna a moda, nga awan ti panagusar kadagiti agtultuloy a pamay-an wenno dagiti analogo nga aruaten. . . matungpalto a maikeddengan, nga awan ti panagusar kadagiti pugto a pamay-an wenno dagiti aruaten, a kas ti, dado" Rogers 1987:2.
- ^ Ni Kleene 1943 iti Davis 1965:274
- ^ Ni Rosser 1939 iti Davis 1965:225
- ^ Moschovakis, Yiannis N. (2001). "Ania kadi ti algoritmo?". Iti Engquist, B.; Schmid, W. (dagiti ed.). Mathematics Unlimited — 2001 ken ti labes. Springer. pp. 919–936 (Paset II). ISBN 978-3-540-66913-5.


text:
Mariah Carey
Ni Mariah Carey (nayanak idi Marso 27, 1970) ket maysa nga Amerikana a kumakanta, mannurat iti kanta, produser ti rekord, aktres, negosiante, ken pilantropo. Makunkuna a kas "Songbird Supreme" babaen ti Guinness World Records.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Mariah Carey iti Wikimedia Commons
- Opisial a website
- Mariah Carey iti AllMusic
- Mariah Carey iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- Dagiti obra wenno maipanggep ti Mariah Carey kadagiti biblioteka (katologo ti WorldCat)


text:
Daytoy ti kalendario para iti ania man a kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes, Enero 1 (dominikal a letra C). Kas pagarigan: dagiti tawen ti Gregoriano ti 1993, 1999, 2010 ken 2021[1]
wenno dagiti tawen ti Huliano ti 1910 ken 1899 (kitaen dagiti tabla dita baba).
Ti kadawyan a tawen ket ti tawen nga addaan kadagiti 365 nga aldaw, a saan a bisiesto a tawen nga addaan kadagiti 366 nga aldaw.
Daytoy laeng ti kita ti tawen a ti nth "Doomsday" (Dominggo iti daytoy a tawen) ket saan nga ISO a lawas n; daytoy ket adda iti ISO a lawas ti n-1.
- ^ a b
"Ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes",
jonstlouis.htmlplanet.com, 2011, webpage:
HTMcal.
- ^ "Kalendario iti tawen ti 1809 (Rusia)" (Kalendario a Huliano, a mangrugi iti Martes), webpage: Huliano-1809 (Ti Romania ket nagus-usar ti Huliano idi 1919, idi inampon ti Rusia ti Gregoriano).
Dagiti kita ti tawen a Gregoriano kada siklo a bisiesto babaen ti Dominikal a letra (DL)[1] ken ti Patingga iti lubong (DD)


text:
Pintuyan
Ti Pintuyan ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abagatan a Leyte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pintuyan ket nabingbingay a politikal iti 23 a barbaranggay.[2]
- Badiang
- Balongbalong
- Buenavista
- Bulawan
- Canlawis
- Catbawan
- Caubang
- Cogon
- Dan-an
- Lobo
- Mainit
- Manglit
- Nueva Estrella Sur
- Poblacion Ibabao
- Poblacion Ubos
- Ponod
- Son-ok I
- Tautag
- Nueva Estrella Norte
- Ponciano D. Equipilag
- San Roque
- Santa Cruz
- Son-ok II
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Pintuyan | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akindaya a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Southern Leyte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Lala, Lanao del Norte
Ti Lala ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Lanao del Norte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Lala ket nabingbingay a politikal iti 27 a barbaranggay.[2]
- Abaga
- Andil
- Matampay Bucana
- Darumawang Bucana
- Cabasagan
- Camalan
- Darumawang Ilaya
- El Salvador
- Gumagamot
- Lala Proper (Pob.)
- Lanipao
- Magpatao
- Maranding (Pob.)
- Matampay Ilaya
- Pacita
- Pendolonan
- Pinoyak
- Raw-an
- Rebe
- San Isidro Lower
- San Isidro Upper
- San Manuel
- Santa Cruz Lower
- Santa Cruz Upper
- Simpak
- Tenazas
- Tuna-an
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Lala | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akin-amianan a Mindanao Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion X (Amianan a Mindanao)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion X (Amianan a Mindanao)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion X (Amianan a Mindanao)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion X (Amianan a Mindanao)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Lanao del Norte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
1985
Ti 1985 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra F).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 20 – Ni Presidente ti Estados Unidos Ronald Reagan ket pribado a naisapata para iti maidua a termino iti opisina (publiko a naisapata idi Enero 21).
- Pebrero 10 – tinalikudan ni Nelson Mandela ti daton iti pannakawaya manipud iti gobierno ti Abagatan nga Aprika.
- Pebrero 16 – Nangrugrugi ti Israel a nagikkat kadagiti tropana idiay Lebanon.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 15 – Jason Abalos, Filipino nga aktor
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 14 – Heart Evangelista, Insik-Filipina nga aktres
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Anne Curtis, Filipina-Australiana nga aktres ken modelo
- Yū Aoi, Haponesa nga aktres ken modelo
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 19 – Song Joong-ki, Koreano nga aktor
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 8 – Bruno Mars, Filipino Amerikano a kumakanta-mannurat ti kanta ken produser ti musika
- Oktubre 23 – Masiela Lusha, Amerikana a mannurat, aktres
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 21 – Carly Rae Jepsen, Kanadiana a kumakanta-mannurat ti kanta
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 16 – Heinrich Böll, Aleman a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1917)
- Septiembre 30 – Simone Signoret, Pranses nga aktres (naipasngay 1921)
- Oktubre 10 – Yul Brynner, naiyanak idiay Rusia nga Amerikano nga aktor (naipasngay 1920)
- Disiembre 12 – Anne Baxter, Amerikana nga aktres (naipasngay 1923)


text:
Sapporo
Ti Sapporo (札幌市, Sapporo-shi) ket ti maikalima akadakkelan a siudad ti Hapon babaen ti populasion, ken ti kadakkelan a siudad iti akin-amianan nga isla ti Hapon iti Hokkaido. Daytoy ti kapitolio a siudad ti Prepektura ti Hokkaido ken Subprepektura ti Ishikari. Daytoy ket maysa nga indesignado ti ordinansia a siudad. Mabirukan iti abagatan akinlaud a parte ti Hokkaido, mabirukan ti Sapporo iti kaunegan ti agsukog iti trianggulo a sedimento ti Karayan Toyohira, ti maysa a tributario a waig iti Karayan Ishikari.
Kas met iti kaaduan iti Hokkaido, ti ayan ti Sapporo ket pataengan idi dagiti indihenio a tattao nga Ainu. Umad-adun a matataengan ti Sapporo manipud kadagiti imigrante a Hapon iti naladaw a maika-19 a siglo. Nangsangaili ti Sapporo iti Olimpiada ti Panaglalam-ek iti 1972, ti immuna nga Olimpiada a natengngel iti Asia, ken ti Sapporo Dome kadagiti tallo a panagay-ayat iti las-ud ti 2002 FIFA World Cup.
Ti tinawen a Piesta ti Niebe ti Sapporo ket mangawis kadagiti ad-adu 2 a riwriw a turista mapud iti ballasiw-taaw.[3] Ti siudad ketsrbian babaen ti Eropuerto ti Baro a Chitose iti kaasitgan ti Chitose, ken ayan ti Unibersidad ti Hokkaido.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/backnumber/GSI-menseki20210101.pdf; panid: 7.
- ^ "住民基本台帳人口・世帯数 | 総合政策部計画局統計課"; naala idi: Pebrero 12, 2021.
- ^ さっぽろ雪まつり実行委員会. 前回のさっぽろ雪まつりの様子.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Sapporo iti Wikimedia Commons


text:
Jodie Foster
Ni Alicia Christian "Jodie" Foster (nayanak idi Nobiembre 19, 1962)[4] ket maysa nga Amerikana nga aktres, direktor ken produser a nagobra kadagiti pelikula ken iti telebision. Isu ket masansan a madakdakamat a kas maysa kadagiti kalaingan nga aktres iti henerasionna.[5][6] Inrugi ni Foster ti pagsapulanna idi agtawen iti tallo a kas modelo nga ubing idi 1965, ken kalpasan ti dua a tawen, napan nagarte kadagiti serye ti telebision, iti sitcom ti Mayberry R.F.D. ti immuna nga inaramidna. Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, isu ket nagtrabaho kadagiti nadumaduma a serye ti primetime telebision ken nagbida kadagiti pelikula ti ubbing. Ti kaaduan a nakaammuan kenni Foster ket iti Taxi Driver (1976) ni Martin Scorsese, a nagpapel iti datoy a kas agtutubo a pampam; ti papelna iti daytoy ket nakaawatanna ti nominasion para iti Gunguna ti Akademia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Jodie Foster". Integrated Authority File. Naala idi Abril 9, 2014.
- ^ SNAC; naala idi: Oktubre 9, 2017.
- ^ https://brockhaus.de/ecs/julex/article/foster-jodie; naala idi: Oktubre 9, 2017.
- ^ "Jodie Foster Biography (1962-)". FilmReference.com. Naala idi Abril 23, 2014.
- ^ "Jodie Foster slams media, defends Kristen Stewart after breakup". CTV News. Agosto 15, 2012. Naala idi Mayo 23, 2015.
- ^ "Jodie Foster's Christmas turkey". The Irish Times. Disiembre 6, 1996. Naala idi Mayo 23, 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Jodie Foster iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Jodie Foster iti Wikiquote (iti Ingles)
- Jodie Foster iti AllMovie
- Jodie Foster iti Box Office Mojo
- Jodie Foster iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- Jodie Foster iti TCM Movie Database
- Dagiti obra wenno maipanggep ti Jodie Foster kadagiti biblioteka (katologo ti WorldCat)


text:
Disiembre 20
Ti Disiembre 20 ti maika-354 nga aldaw ti tawen (maika-355 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 11 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
PaspasamakUrnosen
NaipasngayUrnosen
- 1879 – Delfina Herbosa de Natividad, maysa kadagiti tallo a Filipina a nagdait iti wagayway ti Filipinas (pimmusay 1900)
- 1927 – Kim Young-sam, presidente ti Abagatan a Korea (pimmusay 2015)
PimmusayUrnosen
- 1968 – John Steinbeck, Amerikano a mannurat (naipasngay 1902)