text:
Ehipto
Nagsasabtan: 26°N 30°E / 26°N 30°E
Ti Ehipto[11], {Arabiko: مِصر Miṣr, Ehipsio nga Arabiko: مَصر Maṣr, Koptiko: Ⲭⲏⲙⲓ Khēmi), opisial a ti Arabo a Republika iti Ehipto, Arabiko: جمهوريّة مصر العربيّة (tulong·pakaammo), ket maysa a pagilian a nangruna idiay Amianan nga Aprika, nga adda iti Sinai a Peninsula a mangbukel ti maysa a daga a rangtay idiay Abagatan a laud nga Asia. Ti Ehipto ngarud ket maysa a transkontinental a pagilian, ken maysa a nangruna a bileg idiay Aprika, ti Mediteraneo a Labneng, ti Tengnga a Daya ken ti Muslim a lubong. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a 1,010,000 kuadrado kilometro (390,000 sq mi), ti Ehipto ket nabeddengan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Gaza Strip ken Israel iti amianan a daya, ti Baybay Nalabbaga iti daya, ti Sudan iti abagatan ken ti Libya iti laud.
Ti Ehipto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti Tengnga a Daya. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket[12] agtaeng iti igid iti Karayan Nilo, iti kalawa ti agarup a 40,000 kuadrado kilometro (15,000 sq mi), a daytoy laeng ti mabirukan a mataltalon a daga. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti Sahara ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a Cairo, Alexandria ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay Nile a Delta.
Dagiti momumento idiay Ehipto a kas ti Giza a piramida a patakder ken ti bukodna a Nalatak nga Espinghe ket pinatakder babaen ti bukodna a taga-ugma a sibilisasion. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti Memphis, Thebes, ken Karnak ken ti Tanap dagiti Ari iti ruar ti Luxor, ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti turismo nga industria ken ti Baybay Nalabbaga a Riviera ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio.
Ti ekonomia ti Ehipto ket maysa kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan.
Idi kasapaan ti 2011, ti Ehipto ken napan iti maysa a rebolusion, a nagbanagan ti pannakaikkat ni Presidente Hosni Mubarak kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.[13]
Ti panagbutos ti Presidente ket naiskediul iti Mayo 2012.
NagnaganUrnosen
Ti nagan nga Ehipto ket naala manipud ti taga-ugma a Griego Aígyptos (AἴYuπtoς), babaen ti Tengnga a Pranses nga Egypte ken Latin Aegyptus. Daytoy ket naipakita iti nasapa a Griego a Linear B a tabtableta a kas ti 𐁁𐀓𐀠𐀴𐀍 a-ku-pi-ti-yo. Ti panaginagan nga aigýpti-, aigýptios ket binulod idi ti Koptiko a kas ti ⲅⲩⲡϯⲓⲟⲥ/ⲕⲩⲡϯⲓⲟⲥ gyptios, kyptios, ken manipud diay iti Arabiko a kas ti قبطي qubṭī, a naipasubli a naporma iti قبة qubṭ, nga iti Ingles a Copt. Dagiti Griego a porma ket binulod manipud ti Naladaw nga Ehipto (Amarna) Hikuptah "Memphis", ti pannakadadael ti nasapsapa a Ehipsio a nagan a Hwt-ka-Ptah (ḥwt-kꜣ-ptḥ), a kayatna a sawen ket "pagtaengan ti ka (kararua) ni Ptah", ti nagan ti templo iti dios a ni Ptah idiay Memphis.[14] Ni Strabo ket nangibaga ti nagtaudan ti nagan manipud ti folk nga etimolohia nga iti Aígyptos (AἴYuπtoς) ket nagbalin a kas ti kompuesto manipud ti Aigaiou huptiōs (AἰYaίou ὑπtίwς), a kayatna a sawen ket "ti baab ti Egeo".
Ti Miṣr (IPA: [mesˤr]) ket isu ti Literario nga Arabiko ken ti moderno nga opisial a nagan ti Ehipto, bayat a ti Maṣr (IPA: [mɑsˤɾ]) ket isu ti sapasap a pannakabalikas iti Ehipsio nga Arabiko. Ti nagan ket manipud ti Semitiko a punganayan, a dagus a kognado kadagiti sabali a Semitiko a balikas para iti Ehipto a kas ti Hebreo מִצְרַיִם (Mitzráyim), a literal a kayatna a saoen ket "dagiti dua nga ilet" (ti pannakaibasar ti dinastiko a panagsinsina ti ngato ken baba nga Ehipto).[15] Ti balikas ket kasisigud a nangibagbaga ti "metropolis" wenno "sibilisasion" ket ti kayatna a sawen ket "pagilian", wenno "prontera-daga".
Ti taga-ugma nga Ehipsio a nagan ti pagilian ket Kemet (km.t) ⟨𓆎𓅓𓏏𓊖⟩, a kayatna a sawen ket "nangisit a daga", a mangibagbaga ti nalames a nangisit a dagdaga ti nalayusan a tanap ti Nilo, a naisalsalunina manipud ti deshret (dšṛt), wenno "nalabbasit a daga" iti desierto.[16] Ti nagan ket naibagbaga a kas ti kēme kenkēmə iti Koptiko a paset ti pagsasao nga Ehipsio, ken nagparang idi nasapa a Griego a kas Xnuίa (Khēmía).[17] Ti sabali pay a nagan idi ket tꜣ-mry "daga ti igid ti karayan".[18] Dagiti nagan ti Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto ket dagidi Ta-Sheme'aw (tꜣ-šmꜥw) "sedgeland" ken Ta-Mehew (tꜣ mḥw) "amianan a daga".
Dagiti notaUrnosen
- ^ Goldschmidt, Arthur (1988). Modern Egypt: The Formation of a Nation-State. Boulder, CO: Westview Press. p. 5. ISBN 978-0-86531-182-4.
Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity.
- ^ "Background Note: Egypt". United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs. 10 Nobiembre 2010. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ Pierre Crabitès (1935). Ibrahim of Egypt. Routledge. p. 1. ISBN 978-0-415-81121-7. Naala idi 10 Pebrero 2013.
... on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo ...
- ^ "Population Clock". Central Agency for Public Mobilization and Statistics. 27 Abril 2013. Naala idi 27 Abril 2013.
- ^ a b c d "Ehipto". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 19 Septiembre 2011.
- ^ "GINI index". World Bank. Naala idi 8 Pebrero 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Hope, Christopher; Swinford, Steven (15 Pebrero 2011). "WikiLeaks: Ti daulo ti Ehipto 'ket saan na a kayat ti agreporma'". The Daily Telegraph. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ "Ti Suprema Konseho iti Siiigam a Buyot: Panagyebkas ti Batay-linteg". Pakaammo a Serbisio ti Estado ti Ehipto. 13 Pebrero 2011. Naala idi 5 Marso 2011.
Ti Mangipangulo a Suprema Konseho iti Siiigama Buyot ket irepresenta na iti uneg ken ruar.
- ^ de Blij, H. J.; Murphy, Alexander B.; Fouberg, Erin H. (2006). Human Geography: Tattao, Lugar, ken Kultura (Maika-8 nga ed.). New York: John Wiley & Sons. p. 38. ISBN 9780471679516.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Ehipto". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 180. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ "Pagorasan ti Populasion". Sentro nga Ahensia para iti Mobilisasion iti Publiko ken dagiti Estadistika. 16 Abril 2011. Naala idi 16 Abril 2011.
- ^ "Hosni Mubarak". Naala idi 2012-05-23.
- ^ Hoffmeier, James K (1 Oktubre 2007). "Rameses of the Exodus narratives is the 13th B.C. Royal Ramesside Residence". Trinidad a Warnakan: 1.
- ^ "Biblical Hebrew E-Magazine. Enero, 2005". Ancient-hebrew.org. Naala idi 25 Agosto 2010.
- ^ Rosalie, David (1997). Dagiti Nagipatakder ti Piramida ti Taga-ugma nga Ehipto: Ti Moderno a Panagsuksukisok dagiti Mangob-obra ti Paraon. Routledge. p. 18.
- ^ "Ti Ababa a Pakasaritaan ti Alkemia". UNIBERSIDAD TI BRISTOL A PAGADALAN TI KIMIKA. Naala idi 21 Agosto 2008.
- ^ Breasted, James Henry; Peter A. Piccione (2001). Dagiti Taga-ugma a Rehistro ti Ehipto. Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan. pp. 76, 40. ISBN 978-0-252-06975-8.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am iti material ti publiko a dominio manipud kadagiti website wenno dagiti dokumento ti CIA World Factbook.
- Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am iti material ti publiko a dominio manipud kadagiti website wenno dagiti dokumento ti Departamento ti Estado ti Estados Unidos (U.S. Bilateral Relations Fact Sheets).
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Ehipto iti Wikimedia Commons
- Gobierno
- Portal ti Serbisio ti Gobierno ti Ehipto (Arabiko, Ingles)
- Portal ti Pakaammo ti Ehipto (Arabiko, Ingles)
- Sentro a Suporta ti Pakaammo ken Panagikeddeng ti Ehipto (Arabiko, Ingles)
- Dagiti Serbisio ti Estado ti Ehipto (Arabiko, Ingles, Pranses)


c: text/html

text:
DMOZ
Ti Open Directory Project (ODP), a naamammuan pay a kas Dmoz (manipud iti directory.mozilla.org, ti sgud a dominio a naganna), ket maysa a nadumaduma a pagsasao a nawaya a linaon a direktorio dagiti silpo ti World Wide Web. Daytoy ket tagikua ti Netscape ngem daytoy ket binagon ket tinartaripatu babaen ti maysa a komunidad dagiti boluntario nga editor.
Ti ODP ket agus-usar ti pagsasarunuan nga ontolohia a pamay-an para iti panagurnos kadagiti listaan ti sitio. Dagiti listaan ti agkapada a topiko ket naikamkameng kadagiti kategoria a mabalin a mangiraman kadagiti bas-bassit a kategoria.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti DMOZ iti Wikimedia Commons
- The Open Directory Project
- Open Directory Project Blog
- DMOZ iti Curlie (iti Ingles)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Shmuel Yosef Agnon
Ni Shmuel Yosef Agnon (Hebreo: שמואל יוסף עגנון), (Hulio 17, 1888 – Pebrero 17, 1970) ket maysa idi a Premio Nobel a laureado a mannurat ken maysa kadagiti sentro a pigura iti moderno a Hebreo a piksion. Iti Hebreo, isu ket naamammoan babaen ti akronimo a Shai Agnon (ש"י עגנון). Iti Inggles, dagiti obrana ket naipablaak babaen ti nagan a S. Y. Agnon.
Ni Agnon ket naipasngay idi idiay Galicia, Austro-Hungaro nga Imperio (tattan ket ti Ukrania). Isu ket immalis idiay Britaniko a Bilin iti Palestina, ken pimmusay idiay in Herusalem, Israel.


text:
Pagsasao a Batak
Ti Batak ket ti pagsasao ti Negrito a naisasao idiay Isla ti Palawan idiay Filipinas. Daytoy ket sagpaminsan a naipalpalawag manipud iti sasao a Batak a kas Batak ti Palawan.
Ti Batak ket naisasao kadagiti komunidad ti Babuyan, Maoyon, Tanabag, Langogan, Tagnipa, Caramay, ken Buayan (Lobel 2013:87). Dagiti kaarrubayan a pagsasao ket mairaman ti Akin-abagatan a Tagbanwa, Tengnga a Tagbanwa, Kuyonon, ken Agutaynen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Batak iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Batak". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Papa Calixto I
Ni Santo Papa Calixto I ket isu ti papa manipud idi agarup a 217 aginggana idi agarup a 222, idi las-ud ti panagturturay dagiti Romano nga Emperador a ni Heliogabalo ken ni Alejandro Severo. Isu ket namartir para iti Kristiano a pammatina ken isu ket maysa a santo ti Romano Katoliko a Simbaan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Jones, Tery M. "Santo Papa CalixtoI". Saints.SQPN.com. Star Quest Publication Network. Naala idi 14 Oktubre 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Calixto I iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig ken ni Papa Calixto I iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Pintas
Ti pintas (tinawtawagan pay a kas ti kinapintas ket ti maysa a pakailasinan ti maysa atao, ayup, lugar, nanag, wenno panunot a mangited ti panakapuot a panagsanay ti rag-o wenno pannakapnek.[1] Ti pintas ket inad-adal a kas paset ti estetika, sosiolohia, sosial a sikolohia, ken kultura. Ti "umno a pintas" ket maysa nga entidad a sinidsiddaawan, wenno agtagikua kadagiti langa a kaaduan anaigupit iti pintas iti maysa a naisangsangayan a kultura, para iti kinaperpekto.
Ti pannakasanay ti "pintas" ket kanayon a mangipanggep ti panangipatarus kadagiti entidad a kas iti natimbengan ken naidangngay iti katutubo, a mabalin a mangiturong daytoy kadagiti rikna ti panakaguyugoy ken derrep ti pia. Gapu ta daytoy ket maysa a kabukbukodan a pannakasanay, daytoy ket kadawyan a naibagbaga a ti "pintas ket adda iti kumitkita."[2]
Adda ti ebidensia a dagiti panagipagarup ti pintas ket ebolusionario a naikeddeng, a ti banbanag, dagiti aspekto ti tao ken dagiti ladawan ti daga a naipampanunotan a napintas ket kayarigan a mabirukan kadagiti amin a kasasaad a makaited ti napasayaat a pannakaungar ti agipagpagarup a henero ti tao.[3][4]
Ti klasiko a Griego a pangnagan para iti "pintas" idi ket ti kάλλoς, kallos, ken ti pangilasin para iti "napintas" idi ket ti kaλός, kalos. Ti Koine a Griego a baliakas para iti napintas idi ket ti ὡpaῖoς, hōraios,[5] ti maysa a panangilasin nga etimolohiko a nagtaud manipud iti balikas a ὥpa, hōra, a kayatna a sawen ket "oras". Iti Koine a Greigo, ti pintas idi ket naitaripnong iti "napanawenan".[6] Isu a, ti naluom a prutas (a napanawanan) ket naipampanunotan idi a napintas, isu a ti ubing a balasang nga agparparang a maysa a manakman wenno ti manakman a babai nga agparparang a kas ub-ubing ket saan a naipampanunotan a napintas. Iti Atiko a Griego, ti hōraios ket adu idi ti kayatna sawen, a mairaman ti "kinaagtutubo" ken "pannakamanakman".[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "pintas, n.". OED Online. Disiembre 2011. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Maala idi Pebrero 11, 2012
- ^ Gary Martin (2007). "Ti pintas ket adda iti kumitkita". The Phrase Finder. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Nobiembre 30, 2007. Naala idi Disiembre 4, 2007.
- ^ Ti Oxford a Manual para iti Estetika
- ^ http://www.ted.com/talks/denis_dutton_a_darwinian_theory_of_beauty.html
- ^ Matthew 23:27, Tigtignay 3:10, Flavius Josephus, 12.65
- ^ a b Euripides, Alcestis 515.
Dagti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Pintas iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Pintas iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Plantilia:Paulo ti TemplateData
TemplateData para iti Paulo ti TemplateData
Agisengngat ti ababa a paulo para iti paset ti datos ti plantilia. Inayonna ti panid iti Kategoria:Dagiti plantilia nga agus-usar iti TemplateData.
Panagusar[urnosen ti taudan]
== Datos ti plantilia == {{Paulo ti TemplateData}}  { ... }
Usaren ti
{{Paulo ti TemplateData|Nagan ti plantilia}} no kayat ti pagpilian a nagan a maiparanga para iti plantilia.
Datos ti plantilia[urnosen ti taudan]
TemplateData para iti Paulo ti TemplateData
Agisengngat ti ababa a paulo para iti paset ti datos ti plantilia. Inayonna ti panid iti [[:Kategoria:Dagiti plantilia nga agus-usar iti TemplateData]]
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Nalabbasit a Listaan ti IUCN
The Nalabbasit a Lisstaan dagiti Naipangta a Sebbangan ti IUCN (ammo pay a kas ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN wenno Listaan ti Nallabbasit a Datos), a napundar idi 1965, ket nagbalbaliw a nagbalin a kaaduan iti imbentoria iti global a kasasaad ti konserbasion kadagiti biolohiko a sebbangan. Daytoy ket agusar iti agasmang ti kriteria tapno mangipateg ti riesgo iti pannakaawan dagiti ginasut a sebbagan ken subsebbangan. Dagitoy a kriteria ket napateg kadagiti amin a sebbangan ken kadagiti amin a rehion iti lubong. Iti napigsa a sientipiko a batayanna, mabigbigan ti Nalababsit a Listaan ti IUCN a kas ti mapagtalkan a tarabay iti kasasaad ti biolohiko a dibersidad. Ti maysa a serye ti Rehional a Nalabbasit a Listaan ket patauden babaen dagiti pagilian ken dagiti gunglo, a mangipateg iti riesgo ti pannakaawan kadagiti sebbangan iti kaunegan ti yunit ti politikal a panangimaton.
Ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN ket naibatay iti apag-isu a kriteria tapno mapategan ti riesgo ti pannakaungaw dagiti rinibu a sebbangan ken subsebbangan. Dagitoy a kriteria ket napateg kadagiti amin a sebbangan kadagiti amin a rehion iti lubong. Ti gandat ket tapno maiwanawan ti kinaganat dagiti banag ti konserbasion iti publiko ken kadagiti agparpartuat iti annuroten, ken ti pay panagtulong iti internasional a komunidad tapno makapadas a mangpabassit iti pannakaawan dagiti sebbangan. Segun ti International Union for Conservation of Nature (IUCN) (1996), dagiti pormal a naibagbaga a gandat ti Nalabbasit a Listaan ti IUCN ket ti (1) mangited iti pakaammo a naibatay iti siensia iti kasasaad dagiti sebbangan ken dagiti subsebbangan iti global nga agpang, (2) tapno maturongan iti pannakadlaw iti kasaknap ken kinapangruna ti naipangta a biodibersidad, (3) tapno maimpluensiaan ti nailian ken internasional nga annuroten ken panagaramid iti keddeng, ken (4) tapno makaited iti pakaammo a mangiwanwan kadagiti tignay a mangkonserba ti biolohiko a dibersidad.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), Joint Meeting of the Animals and Plants Committees, Shepherdstown (United States of America), 7–9 Disiembre 2000, naala idi NObiembre 14, 2012
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hilton-Taylor, C. A history of the IUCN DATA Book and Redlist [1].Retrieved 2012-5-11.
- Walter, Kerry S.; Gillett, Harriet J., dagiti ed. (1998). 1997 IUCN red list of threatened plants. Gland, Switzerland: International Union for Conservation of Nature and Natural Resources Species Survival Commission. ISBN 9782831703282.
- IUCN Red List of Threatened Species, 2009. Summary Statistics. Retrieved 2009-12-19.
- IUCN. 1994 IUCN Red List Categories and Criteria version 2.3. Retrieved 2009-12-19.
- IUCN. 2001 IUCN Red List Categories and Criteria version 3.1. Retrieved 2009-12-19.
- Rodrigues, A.S.L., Pilgrim, J.D., Lamoreux, J.F., Hoffmann, M. & Brooks, T.M. 2006. The value of the IUCN Red List for conservation Trends in Ecology & Evolution 21(2): 71–76.
- Sharrock, S. and Jones, M. 2009. Conserving Europe's threatened plants – Report on the lack of a European Red List and the creation of a consolidated list of the threatened plants of Europe. Retrieved 2011-03-23.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Nalabbasit a Listaan ti IUCN iti Wikimedia Commons


text:
Inpraespesipiko a nagan (botanika)
Iti botanika, ti maysa nga inpraespesipiko a nagan ket ti sientipiko a nagan para iti ania man a takson ti baba ti ranggo dagiti sebbangan, a kas ti maysa nga inpraespesipiko a takson. (Ti "takson" ket dagiti grupo dagiti organismo a maikkan ti naisangayan a nagan; ti kayatna a sawen ti "inpraespesipiko" ket "ti ania man a ranggo ti baba ti agpang dagiti sebbangan".) Dagiti sientipiko a nagnagan dagiti mula (ken dagiti dadduma pay a grupo) ket tinartaripato dagitoy babaen ti International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN, dati nga iti International Code of Botanical Nomenclature, ICBN).[1] Daytoy ket mangikeddeng ti 'tallo a parte a nagan' para kadagiti inpraespesipiko a takson, ken mairaman pay ti maysa a 'pangikapet a termino' tapno makaipakita ti ranggo ti nagan.[2] Ti maysa a kas pagarigan ti kasta a nagan ket Astrophytum myriostigma subvar. glabrum, ti nagan ti subkaruay ti sebbanagan ti Astrophytum myriostigma.
Dagiti nagan ti baba ti ranggo dagiti sebbangan dagiti naimuyongan a karuay dagiti mula ken dagiti ayup ket tinartaripato babaen dagiti nadumaduma a kodigo ti nomenklatura ket sabali a maporma dagitoy.
Dagti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ McNeill et al. 2006
- ^ McNeill et al. 2006, Art. 24
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- McNeill, J.; Barrie, F.R.; et al., dagiti ed. (2006), International code of botanical nomenclature (Vienna Code) adopted by the seventeenth International Botanical Congress, Vienna, Austria, July 2005 (elektroniko nga ed.), Vienna: International Association for Plant Taxonomy, naala idi 2011-02-20


text:
Delhi
Ti Delhi (/ˈdɛli/; pannakabalikas Dillee in Hindi), ket opisial a ti Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi (NCT) a mairaman ti Indiano a kapitolio; ket isu ti maikadua a kadakkelan a metropolis ti India kalpasan ti Mumbai. Nga adda ti populasion iti 16.7 a riwriw idi 2011, ti siudad ket isu ti maikadua a kaaduan ti populasion a metropolis idiay India ken maika-8 a kaaduan ti populasion a metropolis iti lubong.[1] Ti NCT ken ti urbano a rehionna ket naikkan ti naipangpangruna a kasasaad iti Nailian a kapitolio a Rehion (NCR) babaen ti maika-69 a panagpasayaat a tignay ti 1991 iti Indiano a batay-linteg. Adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng idiay kalatakan nga urbano a lugar ti NCR, a mairaman dagiti kaarrubana a siudad tiBaghpat, Gurgaon, Sonepat, Faridabad, Ghaziabad, Noida ken Kalatakan a Noida ken mairaman pay dagiti babbabassit a kaasideganna nga ili, ken adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng[2].
Ti Delhi ket naam-ammuan a daytoy ket nagtultuloy a nataengan manipud idi maika-6 a siglo BC.[3] Iti amin a pakasaritaanna, ti Delhi ket nagserbi a kas ti kapitolio kadagiti pagarian ken imperio. Daytoy ket rinaut, nasamsamen ken nabangbangon manen kadagiti adu a beses, a naisangsangayan idi Mediebal a panawen, ken isu nga ti moderno a siudad ti Delhi ket maysa a rimpuok kadagiti adu a siudad a naiwarwaras ti ballasiw ti metropolitano a rehion. Ti Delhi ket namatpatian pay nga isu ti sitio ti Indraprastha, ti naisalaysayan a kapitolio ti Pandavas idi las-ud ti Mahabharata. Ti Delhi ket nagungar manen a kas maysa a nangruna a politikal, kultural ken komersio a siudad iti igid dagiti paglaklakuan a dalan a nagbaetan ti amianan a laud ti India ken ti Tanap ti Ganges kalpasan ti panagungar dagiti Delhi a sultanato.[4][5] Daytoy ket ibalbalayanna dagiti adu a taga-ugma ken mediebal a monumento, dagiti arkeolohiko a sitio ken dagiti tidda.
Idi 1639 AD, ti Mughal nga emperador ti Shahjahan ket nangbangon ti baro a nadidingan a siudad idiay Delhi a nagserbi daytoy a kas ti kapitolio ti Mughal nga Imperio manipud idi 1649 aginggana ti Rebelion ti 1857.[6][7] Ti Britaniko ken natiliwna ti Delhi babaen idi 1803 ken ni George V ket nagirangarang idi 1911 a ti kapitolio dagiti natengtengngel ti Britaniko a paset ti India ket ti Delhi.[8] Ti baro a kapitolio a siudad, ti New Delhi, ket nabangon idi idiay abagatn ti daan a siuda idi las-ud ti 1920 a tawtawen.[9] Idi nakagun-od ti India ti panakawayawaya manipud iti Britaniko a turay idi 1947, ti New Delhi ket nairangarang a kas ti kapitoliona ken tugaw ti gobierno.
Ti nagan a Delhi ket sagpaminsan pay a naus-usar a mangiramn kadagiti urbano a lugar idiay asideg ti NCT, ken ti panagitudo ti New Delhi, a naisanglad ti kaunegan ti metropolis. Urayno daytoy ket teknikal a na-administrado ti pederal a kappon a teritorio, ti politikal nga administrasion ti NCT ti Delhi itan ket asasideg a kapadpada ti maysa nga estado ti India nga adda ti bukodna a lehislatura, nangato a korte ken ti maysa nga ehekutibo a konsilo dagiti ministro nga indauloan babaen ti maysa a Pangulo a MInistro. Ti New Delhi ket kumaduaan nga inadministro babaen ti pederal a Gobierno ti India ken ti lokal a Gobierno tiDelhi, ken isu ti kapitolio ti NCT ti Delhi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Habib, Irfan (1999). Ti agrariano asistema ti Mughal India, 1556–1707. Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford. ISBN 978-0-19-562329-1.
... Dagiti agdama a panagsukimat ti pannakailetra ti India spellings ket sinusorot para kadagiti nagan ti lugar malaksid kadagiti madmadlaw unay manipud kadagiti pannakailetra kadagiti taudanmi: isu nga basaek ti "Dehli" a saan a ti "Delhi …
- kagimongan ti Naarian nga Asiatiko (1834). "Warnakan ti Kagimongan ti Naarian nga Asiatiko iti Gran Britania ken Irlanda". Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
... also Dehli or Dilli, not Delhi...Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
- Karamchandani, L.T (1968). "India, the beautiful". Sita Publication.
... Segun kadagiti magun-od nga ebidensia ti agdama Delhi, a naipaletra idi ti Hindustani a kas ti Dehli wenno Dilli, ket nangala ti naganna manipud iti maysa nga Ari …Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
- "Ti Nailian a heograpiko a warnakan iti India, Tomo 40". Kagimongan ti Nailian a Heograpiko iti India. 1994.
... Ti nagan a kadayegan anabatbati ket ti Dilli nga adda ti sabsabali a pannakabalkas a kas Dilli, Dehli, wenno Delhi …Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
- kagimongan ti Naarian nga Asiatiko (1834). "Warnakan ti Kagimongan ti Naarian nga Asiatiko iti Gran Britania ken Irlanda". Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
- ^ "Dagiti Prospekto ti Sangalubongan nga Urbanisasion: Ti 2009 a Rebision ti Populasion a Batayan ti Datos". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2012. Naala idi 2 Abril 2012.
- ^ Asher, Catherine B (2000) [2000]. "Kapitulo 9:Ti Delhi a nadidingan: Panagbalbaliw dagiti Pagbeddengan". Iti James D. Tracy (ed.). City Walls. Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge. pp. 247–281. ISBN 0-521-65221-9. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Necipoglu, Gulru (2002) [2002]. "Dagiti Epigrapo, Eskritura, ken Arkitektura ti Nasapa a Sultanato ti Delhi". Muqarnas: Ti tianwen a Makitkita a Kultura ti Islamiko a Lubong. BRILL. pp. 12–43. ISBN 90-04-12593-0. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Aitken, Bill (2001) [2002]. Dagiti Agsasao a Bato: Dagiti Sitio ti Sangalubongan a Tawidan ti Kultura idiay India. Eicher Goodearth Limited. ISBN 81-87780-00-2. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Ti Ensiklopedia Amerikana: Ti Biblioteka ti Unibersal a Pannakaammo. 8. Encyclopedia Americana Corp. 1918. p. 621. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Sehgal, R.L. (1998) [1998]. Slum Upgradation: Emerging Issue & Policy Implication's. Bookwell Publications. p. 97. ISBN 81-85040-18-4. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ "Shifting pain". Times of India. 11 Disiembre 2011. Naala idi 18 Hunio 2012.
- ^ Vale, Lawrence J. (1992). Arkitektura, bileg, ken ti nailian kinasiasino. Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. pp. 88–100. ISBN 978-0-415-95515-7. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ekonomiko a Panagsukimat ti Delhi 2005–2006. Departamen ti Panagplano . Gobierno ti Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi. Naala idi 12 Pebrero 2007
- Horton, P (2002). Lonely Planet Delhi (3 nga ed.). Lonely Planet Publications. ISBN 1-86450-297-5.
- Rowe, P; Coster, P (2004). Delhi (Dagiti Nalatak a Siuda iti Lubong). World Almanac Library. ISBN 0-8368-5197-8.
- Uppat a paset dagiti serye ti Delhi (Mayo 30, 2012). "Metrocity Journal: Ti Agbalbaliw a Ladawan ti Daga ti Delhi". The Wall Street Journal. Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Delhi iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Belait
Ti pagsasao a Belait, wenno Lemeting, ket ti pagsasao a Malayo-Polinesio ti Brunei ken ti kaarruba a Malaysia. Daytoy ket naisasao kadagiti purok dagiti distrito ti Belait ken Tutong. Adda dagiti nakarkulo a 700 nga agsasao idi 1995.[3]
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Belait ket kabagian dagiti pagsasao a Miri, Kiput ken Narum ti Sarawak. Daytoy ket naikeddeng a paset ti Akinbabab a subgrupo ti Baram ti sasao nga Amianan a Sarawak.[4]
Dagiti dialekto[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti uppat nga agsinnaranay a maawatan a dialekto ti Belait.[5] Dagitoy ket naisasao kadagiti dua a nangruna a rehion:
- Kadagiti purok ti Kuala Balai ken Labi
- Idiay subdistrito ti Kiudang ti Tutong
Dagiti naisangayan a dialekto ti Belait – Metting ken Bong – ket naisasaoda iti kaunegan ti purok ti Mungkom, Kiudang.[5] Adda dagiti bassit unay nga agsasao bassit kadagiti ania man a dialekto.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Belait iti Ethnologue (Maika-16 nga ed., 2009)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Belait". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Martin, Peter W. 1995. 'Whither the indigenous languages of Brunei Darussalam?' Oceanic Linguistics 34:44-60
- ^ Blust, Robert. 1997. 'Ablaut in Western Borneo'. Diachronica XIV:1-30.
- ^ a b Clynes, Adrian. 2005. 'Belait'. In Nikolaus P. Himmelmann & Alexander Adelaar (eds.) The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. Abingdon: Routledge.


text:
Ilocos Sur
Ti Ilocos Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a karaman iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Vigan, a mabirukan iti ngiwat ti Karayan Mestiso. Ti Ilocos Sur ket nabeddengan ti Ilocos Norte ken Abra iti amianan, ti Mountain Province iti daya, ti La Union ken ti Benguet iti abagatan, ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud.
Tinawtawid a purok iti Filipinas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti naipakasaritaan a siudad iti Vigan, nga isu daytoy ket naisuratan idiay Sangalubongan a Tinawtawid a Listaan ti UNESCO idi Nobiembre 1999, ket mabirukan iti daytoy a probinsia. Naibangon idi maika-16 a siglo, ti Vigan ket isu ti maysa a kasayaatan a naitaginayon a kas pagarigan kadagiti naplano a kolonia nga ili ti Espana idiay Asia. Dagiti arkitektura ket agiraman kadagiti kultural nga elemento manipud kadagiti sabsabali a luglugar idiay Filipinas ken Tsína, ken dagiti nanipud idiay Europa tapno makaramid ti naidumduma a kultura ken langa ti ili nga awan ti maipada iti sino man a lugar idiay Daya ken Abagata a daya nga Asia. Ti Kamestisoan a Distrito ket addaan kadagiti kas pagarigan iti kadawyan a balbalay nga addan kadagiti teha nga atep, natangken a kayo a datar, balustrada ken at-atep iti sabsabali a kita nga estilo nga arkitetura iti Kastila, Mehikano ken Insik.
Ti maika-16 a siglo a Simbaan ti Santa Maria ket nairangarang a kas maysa a Nailian a Dulon, daytoy ket nausar idi a kas maysa a pasammakedan idi agdama a panawen ti Filipinas aRebulosion iti 1896. Ti Tirad Pass, ket nairangarang a kas maysa a Nailian a Nasantuan a Lugar, daytoy a lugar ti kinaudi a nagtenglan dagiti Rebolusionario a Puersa dagiti Filipino babaen ni Heneral Emilio Aguinaldo. Ti Bessang Pass ket nagserbi a kas iti kalikudan a naglasatan dagiti Rebolusionario para iti panagsupiat ti kinaudi a panagsalaknib ni Heneral Yamashita idi kinaudi a paset ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Politikal[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ilocos Sur ket nabingbingay a politikal kadagiti 32 a munisipalidad ken dua a komponente a siudad.
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alilem
- Banayoyo
- Bantay
- Burgos
- Cabugao
- Caoayan
- Cervantes
- Galimuyod
- Gregorio del Pilar (Concepcion)
- Lidlidda
- Magsingal
- Nagbukel
- Narvacan
- Quirino (Angaki)
- Salcedo (Baugen)
- San Emilio
- San Esteban
- San Ildefonso
- San Juan (Lapog)
- San Vicente
- Santa
- Santa Catalina
- Santa Cruz
- Santa Lucia
- Santa Maria
- Santiago
- Santo Domingo
- Sigay
- Sinait
- Sugpon
- Suyo
- Tagudin
Pannakabagi[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ilocos Sur ket mabirukan iti igid a pantar iti Akin-amianan a Luzon. Nabeddengan babaen ti Ilocos Norte iti amianan, ti Abra iti amianan a daya, ti Mountain Province iti daya, ti Benguet iti abagtan a daya, ti La Union iti abagatan, ken ti Baybay Tsina iti laud. Ti kalawana a 2,579.58 kuadrado kilometro ket sakupen na ti agarup a 20.11% iti dagup a kalawa ti daga iti Rehion I.
Ti topograpia iti Ilocos Sur ket maysa a kalsa agdaldalluyon ken agtultulid nga addaan ti kangatu nga agdakiwas manipud ti 10 aginggana ti 1,700 a metro iti ngato ti patar ti baybay.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti klima ket sapasap a namaga, dagiti namaga a bulan ket manipud ti Oktubre anginggana ti Mayo. Nupay kasta, ti akin abagatan unay a paset, ti Cervantes, ket nadam-eg ken ti tudo ket matimbengan a naiwarwaras iti makatawen ngem ti dumaya a paset iti Sugpon ket namagmaga. Ti Agosto ket isu ti katuduan a ti Enero ken Perero ket dagitoy ti kamagaan. Ti kalalaingan na a temperatura ket 27 C. Ti bulan ti Enero ket isu ti kalamiisan.
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti 2007 a senso, ti populasion ti Ilocos Sur ket 632,255. Ti Vigan, ket addan ti populasion a 47,246. Ti kapusekan ti populasion ket ti Siudad ti Candon nga addan ti populasion a 56,270.
Dagiti populasion ti Siudad ken Munisipalidad[3]
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Pagalagadan ti Heograpia a Kodigo ti Filipinas
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Ilocos Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Ilocos Sur iti Wikimedia Commons


text:
Daytoy ti pagsurotan a kategoria para kadagiti dakamat ti CS1 nga agus-usar iti parametro ti |script-title= tapno mangtengngel iti titulo ti dakamat nga agus-usar kadagiti karakter iti Koreano ken aglaon iti pasakbay ti pagsasao iti ko:. Dagiti panid iti daytoy a kategoria ket nasken koma laeng nga inayon babaen dagiti plantilia ti CS1 ken Modulo:Citation/CS1.
Pampanid iti kategoria "Agus-usar ti CS1 iti sinuratan ti pagsasao iti Koreano (ko)"
Dagiti sumaganad a 2 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 2 a dagup.


text:
Wikipedia:Lua
Ti Lua ket maysa a pagsasao ti panangprograma a mabalin tattan a magun-od, babaen ti Scribunto a pangpaatiddog ti MediaWiki. Ti kodigo ti Lua ket mabalinen a maikabil kadagiti plantilia babaen ti panagusar ti "{{#invoke:}}" a pamay-an iti Scribunto a pangpaatiddog ti MediaWiki.
Ti Lua a taudan a kodigo ti ket naipenpen kadagiti panid a makunkuna iti modulo (kas pagarigan ti Modulo:Kumusta). Dagitoy nga agmaymaysa a modulo ket maiparuarto (babaen ti "{{#invoke:}}") kadagiti plantilia a pampanid (a kas ti Modulo:Kumusta/dok nga agus-usar ti kodigo iti {{#invoke:kumusta|kumusta}} tapno mangipakita ti teksto iti "Kumusta amin nga Ilokano, iti lubong!").
PangsubokUrnosen
Ti batayan a pangsubok para kadagiti eskritu ti Lua iti Wikipedia ket magun-od idiay Modulo:UnitTests. Daytoy ket mangpalubos a mangtungpal kadagiti eskritu iti maysa a naited nga agasmang dagiti naikabkabil ken mangpasingked dagiti manamnama a maparuar ken mapataud. Ti pangsubok ket naipangpangruna nga agserbi para kadagiti napardas a panagkita kadagiti dumakes iti dati a kasasaad, dagiti panagbalbaliw iti maysa nga eskritu ket makaiyeg kadagiti baro a problema.
Babaen ti taripnong, ti pangsubok para iti maysa a modulo a kas ti Modulo:Kumusta ket naikabil idiay Modulo:Kumusta/pangsubok, ken matungpal idiay Modulo tungtungan:Kumusta/pangsubok nga adda kasla kadagiti
{{#invoke: Kumusta/pangsubok| run_tests}}. Dagiti pangsubok a pamay-an ket nasken a mangrugi iti "test". Ti maysa a nalaka a kas pagarigan manipud iti Modulo:Kumusta/pangsubok ket adda dita baba.
-- Pangsubok para iti [[Modulo:Kumusta]]. Pinduten ti tungtunganna a panid tapno maipataray ti pangsubok.
local p = require('Modulo:UnitTests')
function p:test_kumusta()
self:preprocess_equals('{{#invoke:Kumusta | kumusta}}', 'Kumusta amin nga Ilokano, iti lubong!')
end
return p
Para iti listaan kadagiti amin a modulo nga agus-usar ti pangsubok, kitaen ti Espesial:Whatlinkshere/Modulo:UnitTests.
Adda met ti sabali a maus-usar a modulo para iti pangsubok a maus-usar a tinawtawagan ti Modulo:ScribuntoUnit, a nagtaud manipud iti Wikipedia ti Hungaria. Iti langlanga daytoy ket kapadpada ti Modulo:UnitTests, ngem addan ti sabali nga estilo iti pannakakodigo, ken agiparang kadagiti pudno a biddut a naikulong babaen ti panagusar kadagiti nasalakbiban a panatawag. Addaan pay ti pamay-an a mangipada kadagiti panagtumpaw iti kaunegan iti naited a presision.
Panagmarka kadagiti nabaliwan a plantiliaUrnosen
Pangngaasi nga ikabil ti plantilia ti {{lua}} kadagiti subpanid ti dokumentasion kadagiti amin a plantilia nga agus-usar ti Lua. Daytoy ket makatulong ti pannakaipayammo ti panagusar iti Lua ken ti panagibaliw kadagiti plantilia. Ti tabasna ket makita dita baba:
Kitaen payUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Manual a maipapan iti Lua (iti Ingles)
- Pagsursuruan ti panagsurat ti Lua (iti Ingles)
- Manual a maipapan iti Lua manipud idiay lua.org (iti Ingles)


text:
Estratobulkan
Ti estratobulkan, naamammuan pay a kas ti komposito a bulkan,[1] ket konikal a bulkan a naaramid kadagiti adu a tuon ti (estrata) iti timmangken a lava, piroklasto, pumita, ken bulkaniko a dapo. Saan a kas dagiti kalasag a bulkan, dagiti estratobulkan ket nailaslasinda babaen ti napadsok a bariweswes ken dagiti periodiko a eksplosibo a panagbettaks ken dagiti naulimek a panagbettak, urayno adda dagiti narebba nga but a makunkuna kadagiti kaldera. Ti lava nga agyus manipud kadagiti estratobulkan ket kadawyan a lumaiisda ken tumangken sakbay nga umadayo a maiwarwaras gapu ti nangato a kaaruyot. Ti magma a mangporma ti daytoy a lava ken masansan a pelsiko, nga addaan kadagiti nangato aginggana ti kalalainganna nga agpang ti silica (a kas ti riolita, dasita, wenno andesita), nga addaan kadagit basbassit a dagup ti di unay naaruyot nga mapiko a magma. Ti nakaro a panagayus ti pelsiko a lava ket karkarna, ngem nakadaliasaten iti kaadayo iti 15 km (9.3 mi).[2]
Dagiti estratobulkan ket sagpaminsanda pay a tinawtawagan kadagiti "komposito a bulkan" gapu ti komposito a tuonda a naaramid manipud kadagiti nagsisinnaruno a panagayus dagiti material ti panagbettak. Dagitoy ti kaaduan a kita dagiti bulkan, a maigiddiat dagiti saan unay a naamammuan a kalasag a bulkan. Dagiti dua a nadayeg nga estratobulkan ket ti Krakatoa, kaaduan a naamammuan iti katastropiko a panagbettak idi 1883 ken ti Vesubio, a naindayegan iti pannakadadael dagiti ili ti Pompeii ken Herculaneum idi 79 AD. Both eruptions claimed thousands of lives.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Estratobulkan iti Wikimedia Commons
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am iti material ti publiko a dominio manipud kadagiti ti United States Geological Survey dokumento"Dagiti Kangrunaan a KIta ti Bulkan" (naala idi 2009-01-19).
- ^ "Bulkaniko a barikes ti Garibaldi: Bulkaniko a lugar ti Danaw Garibaldi". Katologo dagiti Bulkan ti Kanada. Heolohiko a Panagsukimat ti Kanada. 2009-04-01. Naala idi 2010-06-27.


text:
Aleksandr Solzhenitsyn
Ni Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn (Ruso: AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH, panangibalikas [ɐlʲɪˈksandr ɪˈsaɪvʲɪtɕ səlʐɨˈnʲitsɨn]; 11 Disiembre 1918 – 3 Agosto 2008)[1] ket maysa idi a Ruso a mannurat, sumupsuppiat ken aktibista. Isu ket timmulong ti pannakaammo ti gulag ken ti kampo a sistema ti napilit a panagobra ti Kappon ti Sobiet manipud idi 1918 aginggana idi 1956. Bayat a dagiti sinursurat ket nalaplappedan, isu ket nagsursurat kadagiti adu a liblibro a naisangsangayan ti Ti Gulag a Purpuro ken ti Maysa nga Aldaw iti Biag ni Ivan Denisovich, ti dua a kadayegan nga ammo nga obrana. "Para iti etikal a puersa nga isu ket nagsuksukimat kadagiti saan a maipaay a tawidan ti Ruso a literatura",[2] Ni Solzhenitsyn ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1970. Isu ket naipatalaw manipud idiay Kappon ti Sobiet idi 1974 ngem nagsubli met laeng idiay Rusia idi 1994 kallpasana idi narebba ti Sobiet a sistema.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ B MockBe ckoHчaлcя AлekcaHдp CoлжeHицыH, Gazeta.ru (Ruso)
- ^ "Premio Nobel iti Literatura idi 1970". Pundasion Nobel. Naala idi 17 Oktubre 2008.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Björkegren, Hans, ken Kaarina Eneberg. Aleksandr Solzhenitsyn: Ti Biograpia, Henley-on-Thames: Aiden Ellis, 1973. ISBN 0-85628-005-4.
- Daprà, Veronika. "A.I. Solzhenitsyn: Dagiti Politikal a Sinursurat". Università degli Studi di Venezia, 1991; Prof. Vittorio Strada, Dott. Julija Dobrovol'skaja
- Ericson, Edward E. Jr. ken Klimoff, Alexis. Ti Kararua ken Barot a Siitan: Ti Pangyuna kenni Solzhenitsyn, ISI a liblibro, 2008.
- Mahoney, Daniel J., Aleksandr Solzhenitsyn: Ti Panagpangato manipud iti Ideolohia, Rowman & Littlefield, 2001
- Moody, Christopher. Solzhenitsyn. Edinburgh: Oliver & Boyd, 1973. ISBN 0-05-002600-3
- Nivat, Georges. Le phénomène Soljénitsyne, Fayard, 2009
- Pontuso, James F., Panagraut iti Ideolohia: Politikal a Kapanunotan ni Aleksandr Solzhenitsyn Maika-2 nga ed. Lanham, Md. Lexington Books, 2004. ISBN 978-0-7391-0594-8
- Scammell, Michael. Solzhenitsyn: Ti Biograpia. Londres: Paladin, 1986. ISBN 0-586-08538-6
- Thomas, D.M. Alexander Solzhenitsyn: Ti Siglo iti Biagna. New York 1998, Pagmalditan ti St. Martin. ISBN 0-312-18036-5
- Pogadaev, Victor A. Solzhenitsyn: Tanpa Karyanya Sejarah Abad 20 Tak Terbayangkan, "Pentas", Jil. 3, Bil. 4 Oktubre – Disiembre 2008. Kuala Lumpur, hlm. pp. 60–63
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Aleksandr Solzhenitsyn iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig ken ni Aleksandr Solzhenitsyn iti Wikimedia Commons
- (iti Ruso) Opisial a website


text:
VIGAN CITY – Ita nga aldaw ti maudi a pannakaimasayag iti ili ti Sto. Domingo ti bangkay ni dati a Mayor ken Sangguninang Bayan Member Amado Lito Tadena.
Maisayangkat ti misa sakbay iti pannakaipanna idiay Manila nga ayan ti putotna ken kakabagyan ti misisna.
Maipalagip nga idi September 7, 2021 ket pimmusay ti dati a mayor gapu iti impeksyon ti panagisbona iti tawenna a pitopulo ket pito.
Nupay kasta ket immunan a nailawlawag a saan a nagpositibo iti covid-19 kalpasan iti RT-PCR test a naisayangkat kenkuana.


text:
Maika-45 a paralelo abagatan
Ti maika-45 a paralelo abagatan ket ti sirkulo ti latitud a 45 gradgrado iti abagatan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ti linia a mangmarka ti teoretikala a tengnga a punto a nagbaetan ti ekuador ken ti Abagatan nga Ungto. (Ti pudno a tengnga a punto ket 16.2 kilkilometro (10.1 mi) iti abagatan iti daytoy a paralelo gapu ta ti Daga ken saan a perpekto nga espero ngem agbaskag idiay ekuador ken nadalumpinas kadagiti ungto.[1])
Daytoy ket saan a maipada a kas ti akin-amianan a kapadana, daytoy ket kaaduan alumabas kadagitinawaya a taaw. Daytoy ket ballasiwenna ti Taaw Atlantiko, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Taaw Pasipiko ken ti Abagatan nga Amerika.
Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 15 nga oras, 37 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Disiembre ken 8 nga or-orass, 46 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti Hunio.
Likmut iti lubong[urnosen | urnosen ti taudan]
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken mapan nga agpadaya, ti 45° a paralelo abagatan ket lumabas iti:


text:
William Hurt
Ni William McChord Hurt[2][3] (nayanak idi Marso 20, 1950) ket maysa nga Amerikano nga aktor ti entablado ken pelikula. Nagadal isuna iti panagarte idiay Juilliard School ken nangrugi a nagarte iti entablado kadagiti tawen ti 1970. Nangrugi iti pelikula ni Hurt a kas ti nariro a sientista iti piksion-siensia iti Altered States (1980).
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni William Hurt iti Wikimedia Commons
- William Hurt iti Internet Movie Database (iti Ingles)
- William Hurt iti Internet Broadway Database (iti Ingles)
- William Hurt iti Internet Off-Broadway Database


text:
LAOAG CITY – Natay ti maysa a lalaki kalpasan a nalmes iti karayan iti Sitio Timpuyog, Barangay Burayoc iti ili ti Pagudpud.
Binigbig ni Police Major Eduardo Santos, ti chief of police ti PNP-Pagudpud ti biktima a ni Ronnel Ramos, agtawen ti 35, maysa a mannalon ken residente iti nasao a barangay.
Segun kenni Santos, idi malem kalman ket nakita ni Ericson Ramos, agtawen ti 33, nagawid iti pagtaengan da ti kabasat na a biktima ken innala na ti swimming gogle ken usaren na daytoy nga agpana iti lames iti karayan.
Nupay kasta, iti pasado alas-diyes ti rabii ket saan da pay a napasangpet rason a napan da iti karayan ken nakita da nga agtatapaw ti kabsat na partikular iti sirok ti rangtay.
Inbatad na a gapo iti daytoy ket dagus da nga inreport iti PNP-Pagudpud ti napasamak naduktalan a nalmes ti biktima.
Kuna na a a basar iti pamilya ti biktima ket adda iti impluwensya ti nasanger idi napan iti karayan.
Naamoan nga arig na ket inaldaw a mapan iti karayan uray no nakainom ti nasanger.
Kabayatanna, awan met ti nakita a foul play dagiti otoridad iti pannakalmes ti biktima.


text:
Baybay Pechora
Ti Baybay Pechora (Ruso: Пeчópckoe Mópe, wenno Pechorskoye More), ket ti baybay idiay amianan a laud ti Rusia, ti abagatan a daya a parte ti Baybay Barents. Ti akinlaud a pagbeddengan ti baybay ket mabirukan idiay Isla Kolguyev, bayat a ti akindaya a pagbeddengan ket ti akinlaud nga aplaya ti Isla Vaygach ken ti Peninsula Yugorsky, ken ti akin-amianan a pagbeddengan ket ti akin-abagatan a patingga ti Novaya Zemlya.
Ti Baybay Pechora ket ababaw, ti pagtengngaan a kaadalemna ket 6 a metro laeng. Ti kaadaleman a punto ket makabot iti 210 metro. Idiay akin-abagatan a parte ti baybay ket mapan iti agayus nga agpadaya nga Anud Kolguyev. Adda leng dagiti bassit nga isla nga asideg iti aplaya, ti kadakkelan ket ti Isla Dolgiy.
Ti Baybay Pechora ket maseraan babaen ti tumtumpaw a yelo manipud iti Nobiembre aginggana iti Hunio. Ti nangruna a karayan a sumrek iti baybay ket ti Pechora.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti pakasaritaan, sakbay idi kasta a nanaganan ti kaabay a Baybay Barents, naitakder idin ti bukod a nagan ti Baybay Pechora. Ti nabati iti agdama nga aldaw a Baybay Barents ket ammo idi a kas ti "Baybay ti Murmansk" (Murmanskoye Morye).
Ti Baybay Pechora ket naus-usar idi a kas ti pagrugian a punto ti panagsukisok kadagiti naibagbaga a di ammo a nayelo a baybay a mabirukan iti daya. Ti kaasapaan a rehistro ti panagbanniaga iti ballasiw ti Baybay Pechora babaen ti Lingsat Yugorsky ket inaramid idi babaen ti Ruso nga eksplorador a ni Uleb, manipud idiay Nizhny Novgorod. Nairehistro idi 1032 ti panaglabas ni Uleb idiay Baybay Kara.
Dagiti Ruso a "Pomor", dagiti agtataeng iti aplaya iti igid ti bayaby ti Baybay Puraw, ket sinukisokda daytoy a baybay ket ti aplaya ti Novaya Zemlya manipud idi maika-11 a siglo. Ti immuna a linia iti panaglayag iti Artiko, ti Nalatak a Dalan Mangazea, manipud iti Baybay Puraw aginggana idiay Karayan Ob ken ti Golpo Yenisei ket nangrugrugi a nagpatpataray iti kinaudi a paset ti maika-16 a siglo. Daytoy a linia ket nangi lukat ti dalan kadagiti baknang ti Siberia ken nagobra daytoy aginggana idi 1619, idi daytoy ket narikpan para kadagiti panggep ti militar ken politika, gapu ti panagbutbuteng ti mabalin a panagserrek babaen dagiti Europeano idiay Siberia.
Ekolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti panagkalkalap idiay Baybay Barents, a naisangayan iti panagkalap ti Gadus morhua wenno Atlantic cod iti Ingles, ket nangruna daytoy para iti Norwega ken Rusia. Adda met dagiti dibersidad ti sona bentika ti fauna idiay sirok ti Baybay Pechora.[1] Iti pay maipatinayon, adda met henetiko a naisangayan a populasion ti Uso ti Polar a mainaig iti Baybay Barents.[2]
Kadagiti agdama panawen adda met dagiti panagkulokol iti lana idiay Baybay Pechora kadagiti lugar ti lana iti Dolginskoye ken Prirazlomnoye. Ti negatibo nga impakto iti ekolohia kadagiti kasta nga industrial nga eksploitasion idiay aplaya ti Baybay Pechora ket nakaro.[3] Segun ti Greenpeace[4] ken ti World Wildlife Fund, ti Gasprom ket awan sagana iti nasayaat a panangipanggep iti buknay a mainaig iti produksion iti lana.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Encyclopædia Britannica
- Salve Dahle (2004) Benthic fauna in the Pechora Sea. In: Oslo Database. Norwegian Polar Institute; Polar Environmental Centre; Akvaplan-niva, Tromsø, Norway, 10 Septiembre 2004 [1]
- Benthic fauna: [2]
- C. Michael Hogan (2008) Polar Bear: Ursus maritimus, Globaltwitcher.com, ed. Nicklas Stromberg
- Oil and Gas Resources in North-West Russia (2008) [3]
- S. A. Ogorodov (2004) Human impact on coastal stability in the Pechora Sea [4]
- Leonid Sverdlov, (Member of the Russian Geographic Society), RUSSIAN NAVAL OFFICERS AND GEOGRAPHIC EXPLORATION IN NORTHERN RUSSIA.
- C. Raymond Beazley, The Russian Expansion Towards Asia and the Arctic in the Middle Ages (to 1500). The American Historical Review
Dagiti nailinia a nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ S. Dahle, 2004
- ^ C.M. Hogan, 2008
- ^ S.A. Ogorodov, 2004
- ^ "Prirazlomnaya oil spill would threaten Russian Arctic with irreparable disaster: study". Greenpeace Russia. 14 Agosto 2012. Naala idi 15 Agosto 2012.
- ^ "Environmentalists warn of risk of oil production in the Russian Arctic". The Washington Post. Associated Press. 14 Agosto 2012. Naala idi 15 Agosto 2012.


text:
Dagiti lehislatibo a distrito iti Siudad ti Valenzuela
Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Valenzuela, ket isu dagiti umuna ken maikadua a distrito, ken isu dagitoy ti pannakabagi ti Siudad ti Valenzuela iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Daytoy ket nairepresenta idi a kas paset ti maiakdua a distrito iti Bulacan manipud idi 1907 aginggana idi 1972, ken ti Rehion IV manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Ti Valenzuela ket naigrupo idi a kakuyogna ti Navotas ken Malabon a kas ti parlamentario a distrito iti Malabon-Navotas-Valenzuela para iti pannakabagi ti Kadawyan a Batasang Pambansa manipud idi 1984 aginggana idi 1986. Daytoy ket naikkan ti bukodna a pannakabagi iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas idi 1987, ken nabingbingay idi kadagiti dua a distrito kalpasan ti nainkalintegan a dokumento ti siudad (Republika Tignay Blng. 8526)) ket naaprobaran idi Pebrero 14, 1998 ken napasingkedan idi Disiembre 30, 1998.
Umuna a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barbaranggay: Arkong Bato, Balangkas, Bignay, Bisig, Canumay East,[1] Canumay West,[1] Coloong, alandanan, Isla, Lawang Bato, Lingunan, Mabolo, Malanday, Malinta, Palasan, Pariancillo Villa, Pasolo, Poblacion, Pulo, Punturin, Rincon, Tagalag, Veinte Reales, Wawang Pulo
- Kalawa: 25.82 km²
- Populasion (2010): 271,731
Maika-2 a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barbaranggay: Bagbaguin, Karuhatan, Gen. T. De Leon, Mapulang Lupa, Marulas, Maysan, Parada, Paso de Blas, Ugong
- Kalawa: 18.69 km²
- Populasion (2010): 303,625
-  ^1 Pimmusay idi las-ud ti panagturay idi Pebrero 19, 2007.
Maymaysa a distrito (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas


text:
Baro a Lubong
Ti Baro a Lubong ket maysa kadagiti nagan nga inus-usar para iti Akinlaud a Hemisperio, ken naisangayan daytoy ti Kaamerikaan (mairaman dagiti naisangayan ti is-isla ti taaw nga asideg iti kontinental a samang ti Kaamerikaan, a kas ti Is-isla ti Karibe ken Bermuda), ken sagpaminsan pay ti Oceania (Australasia).
Ti termino ket nagtaud idi nasapa a maika-16 a siglo kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti kanungpala a matawaganto "ti Kaamerikaan" iti panawen ti panagduktal, ken nangipalawa ti heograpikal a horisonte dagiti klasiko a heograpo a nangipagpagarup a ti lubong ket buklen laeng ti Aprika, Asia, ken Europa, ken no maitiptipon dagitoy ket makunkuna itan iti Daan a Lubong.
Ti termino ket immuna nga inusar babaen ni Florentino nga eksplorador a ni Amerigo Vespucci. Ti Kaamerikaan ket naibagbaga pay idi a kas ti "maikapat a paset ti lubong".[1]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ M.H.Davidson (1997) Columbus Then and Now, a life re-examined. Norman: University of Oklahoma Press, p.417)


text:
Max von Laue
Ni Max Theodor Felix von Laue (9 Oktubre 1879 – 24 Abril 1960) ket maysa idi nga Aleman a pisiko a nagungunaan iti Premio Nobel iti Pisika ido 1914 para iti panagduktalna iti dippraksion iti Rayo-ekis babaen dagiti kristal. Iti pay maipatinayon kadagiti sientipiko a nagun-odna kadagiti kontribusion iti optika, kriatalograpia, teoria ti kuantum, superkonduktibidad, ken ti teoria ti relatibidad, isu ket addaan pay idi kadagiti nadumaduma nga administratibo a puesto a nangipasayaat ket nangiturong ti sientipiko a panagsukimat ken panagpadur-as kadagiti las-ud ti uppat a dekada. Isu ket naganetget a nangliklikud iti Nailian a Sosialismo, isu ket addaan idi iti nangruna a papel iti panangipatakder manen ken panagurnos ti siensia ti Alemania kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II.
BibliograpiaUrnosen
- Hentschel, Klaus; Ann M. Hentschel (1996). Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources. Basel: Birkhäuser Verlag. ISBN 0-8176-5312-0.
- Walker, Mark H. (1995). Nazi science: myth, truth, and the German atomic bomb. New York: Plenum Press. ISBN 0-306-44941-2.
Adu pay a mabasbasaUrnosen
- Greenspan, Nancy Thorndike (2005). The End of the Certain World: The Life and Science ofMax Born. New York: Basic Books. ISBN 0-7382-0693-8.
- Herneck, Friedrich (1979). Max von Laue. Leipzig: Teubner.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Max von Laue Biography – Deutsches Historisches Museo ti Berlin (iti Aleman)
- Max von Laue – Biograpia ti Premio Nobel


text:
Pagsasao a Lamaholot
Ti pagsasao a Lamaholot, ammo pay a kas Solor wenno Solores, ket ti rimpuok ti dialekto ti Tengnga a Malayo-Polinesio ti Flores, Indonesia. Dagiti karuay ket mabalinda a saan nga agsinnaranay a maawatan; inreporta ni Keraf (1978) nga addaan dagiti 18 a pagsasao babaen iti nagan.[3] Mangipakita ti pagsasao iti ebidensia ti Papuano (saan nga Austronesio) a subestrato.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lamaholot iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Lamaholot". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Keraf, Gorys. 1978. Komposisi. Ph.D. dissertation, Flores.


text:
UTC+02:00
Ti UTC+02:00 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti +02. Iti ISO 8601 ti mainaig nga oras ket naisurat a kas 2021-10-23T22:51:08+02:00. Daytoy nga oras ket naus-usar idiay:
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Oras ti Tengnga nga Aprika[urnosen | urnosen ti taudan]
- Botswana
- Burundi
- Demokratiko a Republika ti Kongo (akindaya a gudua)
- Lesotho
- Rwanda
- Malawi
- Mozambique
- Abagatan nga Aprika (SAST – Pagalagadan nga Oras ti Abagatan nga Aprika)
- Eswatini
- Zambia
- Zimbabwe
Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek laeng ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
Oras ti Daya nga Europa – Terteritorio nga agpalpaliiw kadagiti pagalagadan ti DST ti Kappon ti Europa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bulgaria
- Cyprus
- Estonia
- Pinlandia (mairaman ti Åland)
- Gresia
- Letonia
- Lituania
- Moldova
- Romania
- Turkia
- Ukrania
Terteritorio nga agpalplaliiw kadagiti sabali nga pagalagadan ti DST[urnosen | urnosen ti taudan]
Kas oras a panagin-inut ti lawag (kalgaw laeng ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Albania
- Andorra
- Austria
- Belhika
- Bosnia ken Herzegovina
- Kroasia
- Republika a Tseka
- Dinamarka
- Pransia
- Alemania
- Gibraltar (UK)
- Hungaria
- Italia
- Liechtenstein
- Luxembourg
- Amianan a Macedonia
- Malta
- Monaco
- Montenegro
- Olanda
- Norwega, mairaman ti:
- Polonia
- San Marino
- Serbia
- Eslobakia
- Eslobenia
- Espania (malaksid ti Is-isla ti Canary)
- Suesia
- Suisa
- Siudad ti Batikano
Terteritorio nga agpalpaliiw kadagiti pagalagadan ti sabali a DST[urnosen | urnosen ti taudan]
Kas oras ti panagin-inut ti lawag (kalgaw laeng ti Akin-abagatn a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Libya ket Agsukat ti sona ti Oras, Oras ken Petsa, Nobiembre 10, 2012.
- ^ "Namibia Time Zone - Namibia Current Time - Daylight Saving Time". Timetemperature.com. Naala idi 24 Hunio 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti UTC+02:00 iti Wikimedia Commons


text:
Daan a Lubong
Ti Daan a Lubong ket buklen ti Aprika, Europa, ken Asia, ken kolektibo a naikeddeng a kas paset ti lubong nga ammo dagiti Europeano, Aprikano ken dagiti Taga-Asia sakbay ti pannakaiyammo ti Europeano iti Kaamerikaan.[1] Daytoy ket naus-usar iti kontesto iti, ken maigiddiat iti, Baro a Lubong (a buklen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika[2] ken ti Oceania).
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti kontesto iti arkeolohia ken ti pakasaritaan ti lubong, ti termino a "Daan a Lubong" ket mangiraman kadagiti paset ti lubong nga ddaan idi iti (saan a dagus) kultural a pannakaiyammo manipud ti Panawen ti Bronse ken dagiti simmaruno, ken nagresultaan iti maipada a panagdur-as kadagiti nasapa a sibilisasion, ken kaaduan kadagiti kalalainganna a sona iti agarup a baetan dagiti paralelo ti maika-45 ken maika-25, iti lugar ti Mediteraneo, Mesopotamia, Persiano a banak, India ken Tsina. Dagitoy a rehion ken naisilpoda idi babaen ti Kalsada Seda iti dalan ti panagtagilako, ken addaan dagitoy ti nalawag a panawen ti Panawe ti Landok kalpasan ti Panawen ti Bronse. Kadagiti kultural a termino, ti Panawen ti Landok ket kinuyog idi ti makunkuna a Panawen ti Aksis, a mangibagbaga kadagiti panagdur-as iti kultura, pilosopia ken relihion a kanungpalan a nakaiturongan iti irurumsua ti historikal nga Akinlaud (Helenismo, "klasikal"), Akindaya (Soroastrianismo ken Abrahamiko) ken ti Adayo a Daya iti (Hinduismo, Budismo, Konpusianismo, Taoismo) a lubong ti kultura.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti konsepto dagiti tallo a kontinente iti Daan a Lubong, babaen ti Asia, Aprika, Europa ket mabalin pay a masurotan iti klasiko a kina-ugma. Dagiti pagbeddenganda ken inpalawag babaen ni Ptolomeo ken dagiti dadduma pay a heograpo iti kina-ugma ket naawisda kadagiti igid ti karayan ti Nilo ken Don. Daytoy a panangipalawag ket nagtultuloy nga impluensial kadagiti amin a paset ti Tengnga a Panpanawen (kitaen ti mapa ti T ken O) ken ti Nasapa a moderno a paset ti panawen.
Sabali a nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nangruna a daga ti Apro-Eurasia (malaksid dagiti isla a kas ti Isla ti Britaniko, Hapon, Sri Lanka, Madagascar ken ti Purpuro ti Malay) ket naibagbaga idin a kas ti Isla ti Lubong. (Ti termino ket mabalin nga inaramid babaen ni Apo Halford John Mackinder iti The Geographical Pivot of History.[3])
Ti rehion ti Daan a Lubong ket maipada iti Midgard iti Sasao a Hermaniko, a naipadaya a kas ti Tengnga a daga kadagiti pantasia a sinursurat ni J. R. R. Tolkien.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Definition of Old World". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. Naala idi 2 Abril 2013.
- ^ "New world - definition". Merriam-Webster Dictionary. Naala idi 2 Abril 2013.
- ^ Kitaen ti Francis P. Sempa, Mackinder's World


text:
KINURAYKAYNA ti daga iti amin a pigsana, ket nagalikubeng ti tapok. Nangnamnama iti taraonna daytoy a bigat. Ngem awan nakitana uray maysa a bagas wenno tipping ti irik a mabalinna a tuktuken. Inulitna manen ti panangisagad-sagad iti ubbing pay a sakana, ngem kaskasdi nga awan. Nagpasango bassit ta bareng adda ti nagaburan ditoy a di nakita dagiti immun-una ngem isuna. Ket idi insikkadna manen ti sakana, anian a ragsakna idi masiripna ti kaguddua-bukel ti bagas. Dinardarasna nga inasitgan tapno sippiten. Ngem idi kuan, nariknana laengen nga adda ti agdardaras a dimmuklos kenkuana. Ket narikna laengen ti nasanniit a sippit a nailipit iti tengngedna.
Nagbuteng.
Dinan sinayang ti gundawayna. Nagtaray. Ta idi kitaenna ket nagpunger manen ti talisayen a kawitan a manggurgura la unay kenkuana. Dina kayat a makaraman manen iti natadem a sippit daytoy. Numona ta mangrugin nga agtadem ti tadina. Ket nalaing pay a sumiplag.
Naglibasen.
Ngem adda dakkel a panagbabawina, ta manmano ngamin a makaraman iti maipurwak a bagas iti tunggal bigbigat.
Agsipud ta isuna ti kaudianan a napessaan daydi nanangna, ken agmaymaysana payen nga agbibiag, gamgamdenna pay laeng ti umasideg kadagiti taraon a naipurwak kadakuada no kasdiay a bigat, ngem insigida met a puroken dagiti dakdakkel ngem isu. Numona ta maymaysana, ket nagaduda a mangseppeg kenkuana.
Mano met laengen, aya, ti kabaelanna a maipabituka a pammigatna. Nasayaaten, nga iti daytoy kabassitna a kasla gemgem, ket maibusna ti duapulo a bagas manipud kadagiti pagbibinggawanda. Ngem nakas-ang, ta no asino pay ti dakdakkel ti bitukada, isuda pay ti naari, ket dida mangipabagi uray dagiti tartaraudi laeng.
Ket no kastoy ti pasamak, an-anusanna laengen manen ti mangur-uray iti ipapanaw dagiti kakaenna ken ulitegna a manok. Ammona a maumadanto met laeng a mangbanbantay iti nakaipurruakan ti bagas. No makitana nga awandan nga agkarkaraykay, isunto metten ti panangsublatna iti paraangan. Ngem kadaywanen a no kastoy a nagpanawan, awanen ti nabati a para kenkuana. Agasem met, aya, ti agduapulo a manok nga agbibingay iti nakurang sangasupa a bagas. Imbag koma no kabaelannan ti agtilmon ti darakkel a tinukel a mais, ta mangilibas koman kadagiti nakapenpen a sako iti asideg a kamarin, ngem nasurok dua bulanna pay laeng met. Uray maysa laeng koma iti mais ket mabussogen, ngem kabutengna ta amanganto ketdi a maltukan.
An-anusannanto manen ti agsippit kadagiti naganus a bulbulong ti kamote, galung-galot ke dadduma pay a ruot nga adda iti arubayan ti balay ti akin-taraken kadakuada. Pia la nga ipaunegna. Naimas ketdi, ta nasustansia pay. Kas pammaneknek ti bumalbaludboda bagina. Ngem mauma met ti kanayon a bulong, maysa pay, panawen ti tikag ita, narigat a sapulen dagiti naganus a bulong. Yamanenna laengen ta sagpaminsan ket adda ti makaraykayna a bagas wenno irik.
Dua a bulannan manipud idi inpessa isuna ti inangna a pamusian. Nasurokda a duapulo idi nga itlog ta nagaget nga agitlog daydi inana. Ngem sangapulo ket tallo laeng kadakuada ti nagasat a mapessaan. Iti kinaaduda nga itlog, di nagebgeban ti inada ti nagtitipon nga itlog, ket dagiti naukopanna laeng a nasayaat ti nakapessa.
Umuna nga aldawna pay laeng kas piek ditoy lubong, nariknana nga insigidan ti pannubok iti biag. Agsipud ta apaman a naibuangna ti bagina iti itlog, insigida a kimmarayam kenkuana dagiti ginasut a ribu nga ulmog.
Sumagmamano kadagiti kakabsatna ti insigida a natay ta dida masbaalan ti nakaru a gatel nga itden dagiti managgundaway a babassit nga insekto.
Uray ti akin-taraken kadakuada ket palalo ti tabbaawna, ta idi inlipatna isuda manipud iti baki iti napintas a paggiannan, insigida metten a kinalay-aten ti imana a dimmanon iti ulona. Insigida a nagdigos.
Waloda laeng a piek ti nagbati manipud iti ranggas ti ulmog.
Naikabilda iti maysa a pagpupukan. Insigida pay a dinigos ti akin-taraken kadakuada ti inada tapno mapaksiat dagiti ulmog. Ngem kaskasdi nga adda ti nagbati.
Nagmamayet ket ngarud ti inada.
Iti sumuno nga aldaw, tallo manen kadagiti kakabsatna ti naunnat. Gapuanan pay laeng dagiti babassit nga insekto. Ket madlawna, nga uray ti inada ket awanan iti naan-anay a ganaygay. Dina pay kayaten ti mangsallukob kadakuada. Umikay no kasdiay nga umasidegda. Kaykayatna ti agmaymaysa ken nakatugaw. Ket ti dakesna, di kayat ti inada ti mangan iti bagas a naipurruak kadakuada. Dina marikna ti bisinna ta ti gatel ti mangparparigat kenkuana. Imbag koma no mawaya-wayaanda iti daytoy nga ubong tapno makapagwayasda.
Saan a nasbaalan inana ti nakaru a sagaba manipud kadagiti babassit a parsua. Iti sumuno a bigat a nakita ti amongda nga agkakapsut daytoy ken saan a makapangpangan.
“Nasisia’t laengen a partienka tapno adda pay magungunak kenka!” Kinunana ket kinemmegnan manipuditi pagpupukan.
Awanan gaway ti inana a nagbitin manipud iti panangiggem ti amongda iti sakana. Kimmita kadakuada ti inada… daydiayen ti maudi a panakakitana iti nagbalin nga instrumento a panakai-manokda ditoy a lubong.
Nabatida a lima nga agkakaka. Iti ubong a nakapupukanda ket ul-ulilada a dida pay maarikap ti imnas ti panagbiag. Agpayso nga adda amada, ngem dida met ammo no sino kadakuada.
Masapul nga agbiagda iti panakigasanggasat.
Awan koma metten problema, ta manipud nastel ti inada ket in-inut metten a nagpukaw dagiti ulmog. Sumalsalun-atda metten. Nasursurodan ti agtuktok iti feeds nga it-ited kadakuada ti amongda a babai.
Ngem iti maysa nga aldaw, nakigtotda laengen idi masiputanda ti maysa a lalaki a pusa. Nakakita kadakuada. Maris dapo daytoy ket nakabutbuteng ti langan nangruna no iparangna dagiti natatadem a pangilna… agraman dagiti kukona.
Dimi ketdi aggargaraw manipud iti sirok ti bangsal a pagkumkumlebanna. Ngem ammoda nga agpalpaliiw daytoy. Nakabantay nga awan tagtagarina nga adda dakes a panggepna. Uray iti idadateng ti rabii ket adda dagiti gundaway nga agandap ti matana ket kasta la unay ti butengda.
Dakkel a yamanda ta agpatingga laeng iti kasdiay ti dapo a pusa.
Ngem iti sumaruno a bigat ket bigla a nagbaliw ti wagasna. Dimmuklos daytoy a dida napakpakadaan. Nakigtotda laengen, ket tila naturturongda iti uneg iti pupokan tapno laeng makalisi iti tadem dagiti ngipen ken kukona nga uray la kumarudkod iti kayo ti kulonganda.
PIEK! PIEK! PIEK!
Nagi-iryagda.
Dumuklos manen, ket uray la magungon ti kulonganda no kasdiay nga isikkarodna ti kukona. Naiwa ngatan ti bagida no daytoy ti nakapuntaanna. Inpaminduana, naggungon manen ti pupokanda.
Ngem nadlawanna, di met makastrek ti ulona kadagiti giwang ti kulonganda. Di met makagaw-at dagiti ramayna iti ayanda ta babassit met daytoy. Dakdakkel ti pusa ngem dagiti abut iti kulongan. Uray ania’t aramidenna ket awan ti masig-awatna kadakuada. Nakarkaru ket ngaruden nga awan ti makagatna kadakuada.
Ngem apay ngata a di agsardeng iti panagduklosna uray di makastrek? Daytoy ti nasaludsodna iti bagina. Idi makitana a palalo ti ariangga ken buteng dagiti kakabsatna no kasdiay a dumuklos daytoy— naawatanna ti istratehia ti pusa. Kayatna koma nga ipakaawat kadagiti kakabsatna, ngem dina ammo no kasano.
Agingga a ti maysa a kabsatna, nga iti butengna, nakaruar manipud iti giwang ti kulonganda. Ket sakbay pay a napanunotna ti agsubli, nalugobanen ti dakkel a pusa ket insigida a kinagatna iti tengnged.
Dina kinita no kasano ti panangpapatay ti nadangkok a pusa iti piek a kabsatna, agingga a linamotna daytoy iti mismo a sanguananda. Idi maibusna, sa laeng pimmanaw ti pusa, nga awan imbatina a pakalaglagipan iti kabsatna.
Uray kaskaso, nakaangesda iti ipapanawna. Mariknada itan ti bannog ken kapsut gapu iti panagtaray-tarayda itay. Ngem adda latta a nagbati iti barukongda ti buteng. Ket gapu ngata iti butengda, nakaturogda nga agkakaka.
Nakariing laengen isuna idi adda maalingagna a danapeg nga umas-asideg iti kulonganda. Idi kitaenna, ti gayam akin-taraken kadakuada nga adda iggemna a danum ken tuktokenda a feeds.
Nagiinuda a timmuktok iti taraon a naited kadakuada. Kasta met laeng iti yiinumda. Nabisinanda iti panaglisida iti duklos ti pusa.
“Nee, apay ngay nga up-uppatkayo metten!” Indillaw ti akin-taraken idi nabilangna babaen iti matana nga agkurangda iti maysa.
“Kiap! Kiap!” Naisawangna.
“Sinal-it! Adda ngata manen ti walay a pusa ti kaarubak a mangin-inut kadakayo. Saan a mabalin daytoy!”
Immuneg apagbiit ti amongda. Idi nagsubli, adda iggemnan a palsiit. Nagpidot pay daytoy kadagiti nagtitimbukel a kalkalainganna a kadarakkel a bingkul ken bato.
Nagmalmalem a binanbantayanna dagiti piek. No awan ti ar-aramidenna, nakamasngaad laeng a mangsipsipot iti kinaadda ti pusa. Pasaray a paludipanna dagiti piek nga amangan no adda idiayen a mangdukduklos.
Ngem saan a nagparang ti pusa iti nagmalmalem. Uray aniniwanna la koma ket dina nakita. Saan a kas iti sigud nga adda laeng iti arubayan a mangur-uray iti gundaway.
Yaman pay, apo. Nakunam iti nakemmo. Nangruna idi mangrugin a mantsaanen ti sipnget ti lawag ti daytoy nga aldaw. Di pulos a nagpakpakita. Nagbuteng ngatan iti palsiit ti amongna a sigurado mariwet ti mapuntaan. Bareng, a, saanen nga agsubsubli.
Ngem daytoy ket pagarupna la gayam.
Natalnan ti aglawlaw iti rabii. Nasipnget. Nakaturog payen dagiti kakabsatna a piek iti nakapupukanda. Ngem nakigtotda. Idi kellaat nga adda nangwalin kadagiti kakabsatna. Nasenga ti pannaturogda. Ket idi kitaenna no sino ti manggungongon, umuna a nakitana ti natadem a kimmampilan a kuko ti pusa. Sa idi kitaenna ti rupa ti pusa, naipasabet iti mata ti panaggilap ti mata daytoy.
Nabuakda!
Nagariwawada. Didan ammo ti aramidenda. Agingga a nailawlaw ti maysa a kabsatna ket nakaruar iti kulonganda. Sakbay pay a nakasao isuna, sinikbaben ti manggungundaway a pusa.
Naladawen idi adda naiturong kadakuada a lawag manipud iti flashlight, agsipud ta insigida a nagtaray ti pusa a kagatna ti kabsatna a piek.
Taltallodan!
Agngarngariet ti amongda kabigatanna idi makitana a naksayanda manen iti maysa. Pimmanaw daytoy a mangbenna-bennat iti palsiitna.
Ngem kenkuana a biang, adda napaliiwna manipud iti pananggungundaway kadakuada ti pusa. Napaliiwna, no dumarop ti pusa, di met makastrek iti kulonganda. Ngem no dumarop daytoy, didan ammo ti ar-aramidenda ket no sadino la ditan ti maturturonganda. Wen, dida matay iti direkta a panangdarup kadakuada ti pusa. Matayda gapu iti panagbutbutengda. No ar-arigen, uray ania ti ar-aramiden ti pusa, saan daytoy a makastrek iti kulongan, isu a ti aramidenna ket riribukenna ida. Butbutngen. Ket no kasdiay a dida ammon ti ar-aramidenda, ket adda ti mailawlaw kadakuada, ken makaruar, wenno makammetna, isun ti agbalin a biktimana. Ngem no agtalinaedda la koma iti tengnga ti kulonganda, ken dida aggargaraw, awan ti maan-ano kadakuada.
Ngem kasano nga ibaga daytoy kadagiti nabatbabati a kakabsatna? Dina met pay maibaga daytoy kadakuada. Sa uray isu, aklonenna, no kasdiay a makitana ti sumsumgiab a mata ken dagiti natatadem a kuko ti pusa, dina met ammon ti ar-aramidenna ket ditan nga agariangga.
Maysa nga aldaw a di manen nagparparang ti pusa, ket dina ammo no pakaragsakanna wenno pagdanagan iti sumuno nga aldaw. Taltallodan ta sangapulon ti naksay kadakuada.
Ay-ayenna ti gasatna. Ta ania koma ti serbi ti agbiag no kanayon met nga agtartaray para iti biagna. Dina pay mapadasan koma met ti agay-ayam iti katapukan iti ruar tapno tagiragsaken ti biag kas maysa a piek.
Ti inana, dina pay naiparikna kenkuana ti dungngona kas maysa a nanangna a nangpessa kenkuana. Kas maysa nga anak, il-iliwenna ti bara ti payyak daytoy a mangsallukob kenkuana nangruna no iti nalam-ek a rabii. Dina pay napadasan ti masubbuan babaen iti sippit ni nanangna. Wenno ti panagay-ayammna babaen iti panagkarantay iti likod ni nanangna.
Naputed ti panagpanpanunotna idi makitana ti amongda nga immasideg kadakuada. Nabayag a miningminganna ti pakabuklanda. Idi kuan, linukatanna ti ruangan ti kulonganda. Nakigtot. Dina mapanunot ti rason no apay a palubosanna ida. Nauman sa metten a mangsalsalaknib kadakuada.
Ngem awan maaramidanda no di tumappuak manipud iti kulongan ket agwaywayas. Insigida nga inkuraykayna ti kukona iti sakana idi makabaddek iti daga. Simmanikar ti riknana.
Tapno dida agbuteng nga agwaywayas, masapul a kanayon nga agkukuyogda a tallo. Awan ti suminsina.
Kabayatan iti kaaddada iti ruar, temporario a nalipatanda ti pangta iti biagda. Nagkuraykayda iti taraon. Naglagto-lagto. Pinadas nga inyukrad ti awan pay dutdot a payyak. Nagkikinnamat.
Naragsakda.
Naladawen ti amin idi masiputanda ti pettat a panangduklos kadakuada ti pusa. Ket iti dayta a gundaway, nalipatandan ti nagkikinnaawatanda… a masapul nga agkukuyogda latta. Ta iti iduduprak ti pusa, bukbukoddan ti nagturturonganda.
Inpennekna amin a pigsa tapno makataray, intulongna payen ti payyakna. Saanen a timmaltalliawen iti likudan. Idi mabannog, kinitana ti likodna no adda ti pusa a sumursurot kenkuana. Awan. Napaanges iti nalukay ta saan nga isu ti kinamat ti pusa. Ngem nagdanag kalpasanna, ta no saan nga isu, sigurado a ti maysa kadagiti kabsatna ti nabiktimanan.
Nasiputanna ti maysa a kabsatna a nagtaray iti sirok iti bangsal ti balay ti amongda, ngem nalaka a sinurot daytoy ti pusa. Nagtaray iti paraangan, ngem iti kinalawa ti aglawlaw, nagbalin a napintas a gundaway daytoy iti pusa. Apagdarikmat, iti daytoy a lagtona, naseppegnan ti kabsatna a piek. Insigida a kinagatna. Dina kayat a makita ti sumaruno a mapasamak.
Ngem nakigtotda, ta idi kuan, kellaat nga adda nagdissu a nagtimbukel a bato iti bakrang ti pusa, napasarunuan pay daytoy ket nagdissu iti ulona. Nariweng daytoy ket nagkakapsut a napaudatal. Ngem kasla awan gandat a mangpakawan ti nangtiru kenkuana, ta idi kuan, nagdissu manen iti ulo ti naipasiag a bato. Natayen ti pusa.
Idi kitaenna ti akin-aramid… ti amongda gayam. Nakaiggem pay laeng iti palsiit bayat a biding-bidingenna no naan-anayen a natay ti pusa. Immisem daytoy iti bangbangir idi masiguradona.
“Loko, natiempuanka met laeng. Ngem agkurang pay ta biagmo iti adun a piek, agraman pay dagiti darakkel a linasmotmo.” Kinunana ket kinudtaranna.
Immasidegka met. Ngem saan a tapno bumales iti pusa a dandani nangkisap kadakuada, no di ket tapno kitaen no naan-anon ti kabsatna a nagbalin a sakripisio. Nakadata ti kabsatna, adda sugatna. Indissuna ti sippitna iti bagi ti kabsatna. Saan a nagkir-ing. Natayen ti kabsatna.
“Kiek! Kiek! Kiek!” Nagdung-aw gapu iti ipupusay ti sabali manen a napateg kenkuana.
Timmalliaw iti likod, namnamaenna nga umasideg metten ti nabatbatin a kabsatna. Ngem awan met ti umas-asideg. Agingga a pinidot ti amongda ti natayen a kabsatna, nangkali iti narabaw nga abut. Inpisokna ti kabsatna a piek, sana ginaburan.
Ngem awan a nagparang ti kakaisunan a nagbati a kabsatna.
Nagdanag ta di met nagparangen. Nailawlaw sa metten.
Rigatenna ti agbiag nga agmaymaysa. Agpayso nga awanen ti pangta iti biagna, ngem piman ta awan ti kapatadana a mabalinna a kaay-ayam wenno kaliwanliwa.
Manipud idi nagpukaw ti kabsatna, awan ti damagno no sibibiag pay daytoy wenno natayen. Ngem mamati isuna a sibibiag, ta daytoy ti marikriknana.
Binirokna iti aglawlaw iti pagtaengan ti amongda, uray pay kadagiti kaaruba a mabalin a pagturonganna, ngem awan a nasarakanna.
Awan koma problema, ngem adda ti maysa a bumaro a kawitan a nabara ti darana kenkuana. Dina met an-annuen, ta ammona met a dina kabaelan, ngem dina maawatan no apay a kanayon a kumamat-kamat apaman a makitana. Uray awan ti basbasolna, pagbabaraanna iti kasisippit.
Idi agangay, naammuanna a kabsatna daytoy iti ina. Kabilang daytoy kadagiti umuna nga itlog nga inukopan ti inana. Maikadduada ngamin a naukopan.
Kas idi kanikaddua, kadduana ti maysa a bumalasang nga upa, nga agkurkuraykay iti bagas iti nagpanawanda. Dina nasiputan nga immasideg daytoy, ket nakigtot laengen idi nariknana ti apges ti sippit iti tengngedna. Timmayab pay daytoy nga insurot sana inbanitog. Imbag la ketdin ta di natukkol ti tengngedna.
Agkalbon ti ulona gapu iti kasisippit. No nakaru ti sippit, agdara pay. Ti langana pay ket itan ket kasla agkukuret ta nakababbaba laengen ti payyakna.
Tila pagtartarayanna no kasdiay a masiplag isuna.
Naammuanna met laeng ti rason idi agangay, a ti gayam bumalasang nga umas-asideg kenkuana ket kursunada ti inun-una a kabsatna.
Agar-arbis iti dayta a malem. Nalukay ti daga. Nakasarak daytoy iti maysa a bunton nga umok dagiti nasam-it nga anay. Idi pinadasna a kinuraykay, naragsakan ta naipasabat iti matana dagiti matartaranta a puraw nga anay.
Kadakuada a manok, daytoy ti kaimasan a taraon. Ta manmano a makasarakka iti kastoy a maipauneg.
Insigida a tinuktokna dagiti maris gatas nga anay. Uray adda pay laeng dagiti agkutkuti iti bunton, kuraykayennanto manen.
Napatalliaw isuna idi mangegna ti karasakas nga umas-asideg. Idi kitaenna, ti gayam bumalasang nga upa.
Insigida nga inyawisna ti panagdanggayda a mangsippit kadagiti anay. Naragsakda ket no dadduma ket agkinnitada.
Dina nasiputan ti yaasideg ti bumaro a kawitan a mangkarkarit kenkuana.
“Kiokkk!” Nagpadlaw ti kawitan.
Idi talliawenna, pinagingarna dagiti dutdotna iti tengngedna. Kaslana la ibagbaga kenkuana a tumakias daytoyen ta adda isuna.
Ngem dina inkankano. Naggimas dagiti anay, ket isuna ti nakasarak, apay ketdin a pumanaw. Adda karbenganna ditoy, no kayatna ti makibingay, dina met pawilan. Ngem bayat nga umas-asideg ti talisayen a kawitan, sipsiputanna met.
“Kiokkk! Kiokkkk!” Makasuronen ti talisayen.
Ket idi saan pay laeng nga agkir-ing, iti daydiay nga yaasidegna, tinayabnan a sinippit ti tengngedna. Nariknana ti panaas.
Ngem iti daytoy a gundaway, dina itulok a maikaskasta lattan. Iti yaasideg manen ti talisayen, sinangona daytoy ket pinagingarna met ti dutdotna iti tengngedna.
Makaamo ditan, kunana iti nakemna. Ania koma no dakdakkel isuna, narigat met a kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti talisayen.
Idi dimmarup ti kawitan, nakisinnabay isuna. Idi limmagto ti kawitan, limmagto met. Ngem nangatngato ti tayab ti kawitan, naladawen ti amin idi makitana ti sippit daytoy a nagdissu iti tengngedna. Dina met nalisianen ta adda isuna iti nababbaba a parte.
Iti panagdissuna, napariwaweng isuna. Mariknana manen ti apges. Idi kitaenna, adda agsaysayasay a dara.
Dumarop koma manen ti kawitan, ket awan ti gawayna a bumales. No di tumaray, mabalin a matay isunan. Awan ti maaramidanna, ta awan mangisalakan kenkuana. Ket idi makitana ti panagsagana ti kawitan, nagdardarasen a timmakias.
Bayat iti panaglibasna, nangegna ti panagkutak ti kawitan a kaslana la ipukpukkaw ti kinaarina iti pagarian ti amongda. Nga awan ti makaatiw kenkuana. Idi makaadayo bassit ket tinaliawna ti kawitan, kasta la unay ti panangipasawna iti bumalasang nga upa kadagiti anay. No kasdiay a tumuktok ti bumalasang, sarigsiganna.
Kasta la unay ti apalna.
Nautobna. Kasta la siguro ti biag. Bagi dagiti babassit ti paat-atiw ken bagi met dagiti darakkel ti kantiaw. Ania ngarud, ket bassit pay met isuna.
Nagna isuna, dina kayat a makita no kasano nga agpasaw ti talisayen iti kursunadana koma met a bumalasang nga upa. Nagna… nupay awan ti masnop a pagturonganna. Nadaripespesen ti tudo, ngem awan aniamanna. Kinabaelak pay dagiti rinibu nga ulmog, ken ti nadangkok a pusa, dagiti laketdin masungad pay; nakunana iti nakemna. Ket itay, naingaranna payen ti kawitan a sigud a kabutbutengna, di napinpintas iti sumarsaruno nga aldaw a makadakkel isuna.
Kabaelannan ti agbiag.
Idi nagbatay daytoy iti maysa a timba a naglaon iti danum. Nakitana sadiay ti langana… dumakdakkel gayamen ti tapingarna.
G I B U S N A


text:
(Naaddaanak ti gundaway a nangipakada iti panangiposte iti sumagmamano a gapuanan ni Bucaneg Awardee apo Edilberto Angco iti mapadayawanak iti panangpalubosna. Daytoy a daniw ket naipablaak iti Bannawag idi 1965 ken iti libro a Pamulinawen)
Edilberto Angco
Mapusek barukongko iti linnaaw
Ti parbangon namaris a parmata
Ket ti mainaw a riknak maibuyog iti sin-aw
Ken imnas iti kassangbay nga agsapa.
Bumangonak iti essem a busel ‘toy pusok
A mangidayyeng namnama a ray-aw
Kinataok nga aglupos iti bukodko a lubong
Tapno ruknoyak iti ayamuom ti panawen.
Ngem kapadpadko sanga iti nababa a langit,
Masip-ak iti allikubeng nadamsak nga anginna;
Ngem dagiti saringit, wen, dagiti saringit
Agsampagadanto iti sabali nga iririing.


text:
Pagsasao nga Indones
Ti Indones[4] (Bahasa Indonesia) ket isu ti opisial a pagsasao iti Indonesia. Daytoy ket maysa a naiyalagad a rehistrar iti Malaka a dialekto iti Malayo, maysa nga Austronesio a pagsasao a naus-usaren idi a kas maysa a lingua franca iti purpuro ti Indonesia kadagiti napalabas a sig-siglo.
Ti Indonesia ket isu ti maikapat a kapusekan ti populasion a pagilian iti lubong. Iti daytoy a dakkel a populasionna, ti bilang dagiti tattao a nalaing nga agsao iti Indones ket agbalbalinen a makaabot ti agarup a 100%, nga agpabalin iti Indones, ken ti Malayo, a maysa kadagiti kaaduan a maisasao a pagsasao iti lubong.[5]
Kaaduan kadagiti Indones, malaksid ti panagsasao iti nailian a pagsasao, ket kadawyanda a nalaing nga agsao iti sabali pay a rehional a pagsaso (kas pagarigan ket mairaman ti Habanes, Minangkabau ken Sundanes) a dagitoy ket kadawyan a maus-usar kadagiti balbalay ken iti kaunegan dagiti komunidad. Kaaduan kadagiti pormal nga edukasion, ken kaasitgan amin dagiti nailian a midia ken dagiti sabsabali a kita ti pannakisarita, ket nakababalin nga inus-usar ti Indones. Idiay Daya a Timor, nga isu daytoy idi ket maysa a probinsia ti Indonesia manipud idi 1975 aginggana idi 1999, ti Indones ket isu ti mabigbigan babaen ti batay-linteg a kas maysa kadagiti dua a pagsasao ti panagobra (ti sabali pay ket ti Ingles), a kudua dagiti opisial a pagsasao iti Tetum ken Portuges.
Ti Indones a nagan para iti daytoy a pagsasao ket Bahasa Indonesia (literal a "ti pagsasao iti Indonesia"). Daytoy a sao ket sagpaminsan a mabirukan pay iti naisuratan wenno naisasao nga Ingles. Ti pay maipatinayon, daytoy a pagsasao ket sagpaminsan pay a makunkuna a kas "Bahasa" babaen dagiti agsasao iti Ingles, ngem daytoy ket kayatna a sawen laeng ket "pagsasao" ken isu ngarud a saanna a teknikal a mainaganan ti pagsasao nga Indones.
Heograpiko a pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 2010, ti Indones ket addaan kadagiti 42.8 a riwriw a patneng nga agsasao, ken 154.9 a riwriw a nangisasao a kas maikadua a pagsasao,[1] a nagisasao daytoy a maikuyog dagiti lokal a nakaiyanakada a dila, ka mangited daytoy iti dagup a bilang dagiti agsasao idiay Indonesia iti 197.7 a riwriw.[1] Daytoy ket kadawyan a kas umuna a pagsasao kadagiti urbano a lugar, ken kas maikadua a pagsasao babaen dagiti agtataeng kadagiti adu pay nga away a parte ti Indonesia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d Badan Pusat Statistik / Statistics Indonesia. Penduduk Indonesia: Hasil Sensus Penduduk 2010 / Population of Indonesia: Result of Indonesia Population Census 2010 (iti Indones ken Ingles). pp. 421, 427. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2 Abril 2015. Naala idi 12 Abril 2015.
- ^ "East Timor Languages". easttimorgovernment.com (iti Ingles).
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Indonesian". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Indones". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 222. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Sneddon, James N. (2004). The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society [Ti Pagsasao nga Indones: Ti Pakasaritaanna ken Pabuyan iti Moderno a Kagimongan] (iti Ingles). UNSW Press. p. 14.


text:
Kategoria:Dagiti simang ti pagilian ti Asia
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 14 a subkategoria, manipud iti 14 a dagup.
A
- Dagiti simang ti Armenia (1 K)
- Dagiti probinsia ti Armenia (1 K, 1 P)
- Dagiti simang ti Azerbaijan (1 K, 1 P)
B
- Dagiti simang ti Bietnam (1 K)
D
- Dagiti baranggay ti Filipinas (1 K, 3 P)
- Dagiti prepektura ti Hapon (7 K, 51 P)
E
F
- Dagiti ili ti Filipinas (83 K, 1 P)
- Dagiti siudad ti Filipinas (1 K, 148 P)
I
- Dagiti simang ti India (1 K)
- Dagiti simang ti Indonesia (2 K)
R
- Dagiti simang ti Rusia (1 K)
Pampanid iti kategoria "Dagiti simang ti pagilian ti Asia"
Dagiti sumaganad a 6 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 6 a dagup.


text:
Calabanga
Ti Calabanga ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Camarines Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Calabanga ket politikal a nabingbingay iti 48 a barbaranggay.[2]
- Balatasan
- Balombon
- Balongay
- Belen
- Bigaas
- Binanuaanan Grande
- Binanuaanan Pequeño
- Binaliw
- Bonot-Santa Rosa
- Burabod
- Cabanbanan
- Cagsao
- Camuning
- Comaguingking
- Del Carmen (Poblacion)
- Dominorog
- Fabrica
- Harobay
- La Purisima
- Lugsad
- Manguiring
- Pagatpat (San Jose)
- Paolbo
- Pinada
- Punta Tarawal
- Quinale
- Sabang
- Salvacion-Baybay
- San Antonio Poblacion
- San Antonio (Quipayo)
- San Bernardino
- San Francisco (Poblacion)
- San Isidro
- San Lucas
- San Miguel (Poblacion)
- San Pablo (Poblacion)
- San Roque
- San Vicente (Poblacion)
- Santa Cruz Ratay
- Santa Cruz Poblacion
- Santa Isabel (Poblacion)
- Santa Salud (Poblacion)
- Santo Domingo
- Santo Niño (Quipayo)
- Siba-o
- Sibobo
- Sogod
- Tomagodtod
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Calabanga | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Bicol Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion V (Rehion ti Bicol)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Camarines Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Kuarta (sapasap a pangawatan)
Ti kuarta (manipud ti Tengnga nga Inggles curraunt, a kaibuksilanna ket iti maususar) iti kaisangsangayan a panag-usar ti balikas ket mangitudtudo ti kuarta a maus-usar, a kas ti maysa a banag a panakisinnukat, a naipangpangruna ti maus-usar a papel a kuarta. Daytoy a panag-usar ket kapadpada dagiti nota ti banko, wenno sagpaminsan kadagiti nota ti banko ken dagiti sensilio, a kaibuksilann ket dagiti maipapan ti bagi a tandaan nga inus-usar para iti kuarta babaen ti gobierno.[1][2]
Ti pay kaaduan akadawyan apanag-usar ti balikas a kuarta ket dagiti amin nga inus-usar kadagiti aniaman a pasamak, a kas maysa a banag ti panangisinnukat. Iti daytoy a panag-usar, ti "kuarta" ket kapadpada ti is a konsepto ti kuarta.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kitaen ti panangilawlawag 1
- ^ Bernstein, Peter (2008) [1965]. "Kapitulo 4–5". Ti Pangyuna ti Pirak, Panangibanko ken Balitok (Maika-3 nga nga ed.). Hoboken, NJ: Wiley. ISBN 978-0-470-28758-3. OCLC 233484849.
- ^ Panagilawlawag a kas banag ti panakisinnukat


text:
Honduras
Nagsasabtan: 15°00′N 86°30′W / 15.000°N 86.500°W
Ti Honduras,[a] opisial a ti Republika ti Honduras,[b] ket ti maysa a pagilian iti Tengnga nga Amerika. Ti republika ti Honduras ket beddengan iti laud babaen ti Guatemala, iti abagatan a laud babaen ti El Salvador, iti abagatan a daya babaen ti Nicaragua, iti abagatan babaen ti Taaw Pasipiko iti Golpo ti Fonseca, ken iti amianan babaen ti Golpo ti Honduras, ti maysa a dakkel a sumrekan ti danum iti Baybay Karibe. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Tegucigalpa.
Ti Honduras ket ayan idi dagiti nadumaduma a nangruna a kultura ti Mesoamerica, ti kangrunaan ket ti Maya, sakbay ti kolonisasion ti Espaniol iti maikasangapulo ket innem a siglo. Impakaammo ti Espaniol ti Romano Katolisismo ken ti predominante itan a pagsasao nga Espaniol, ken maikuyog dagiti nadumaduma nga ugali a nailaok kadagiti indihenio a kultura. Nagbalin a nawaya ti Honduras idi 1821 ken republika daytoyen manipud iti dayta a panawen, ngem nagsagsagaba met kadagiti riro ti sosial ken instabilidad ti politika, ken agtultuloy a kas maysa kadagiti kapanglawan a pagilian iti Akinlaud a Hemisperio. Idi 1960, ti akin-amianan parte a dati idi a ti Aplaya ti Mosquito ket naiyakar idi manipud iti Nicaragua iti Honduras babaen ti Internasional a Korte ti Hustisia.[8]
Ti ekonomia ti pagilian ket kangrunaan a maipapan iti agrikultura, a makaaramid daytoy a nalaka a maallukoy kadagiti masna a didigra a kas ti Bagio Mitch idi 1998.[9] Ti ab-ababa a klase ket kangrunaan a naibatay iti agrikultura bayat a ti baknang ket naikonsentrado kadagiti urbano a sentro ti pagilian.[10] Ti Honduras ket addaan iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan iti 0.625, a mangidasig daytoy a kas maysa a pagilian iti kalalainganna a panagdur-as.[11] No mabaliwan iti inekualidad iti matgedan, ti Mabaliwan iti Inekualidad a Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ket 0.443.[11]
Ti Hondureneo a kagimongan ket kaaduan a Mestiso; nupay kaasta, dagiti Amerikano nga Indiano, nangisit ken puraw ket agttaengda pay idiay Honduras (2017).[12] Ti pagilian ket addaan iti relatibo a nangato a politikal a talinaay aginggana iti kudetana iti 2009 ken idi manen panagbubutos iti presidente idi 2017.[13]
Sakupen ti Honduras iti agarup a 112,492 km2 (43,433 sq mi) ken ti populasion a sumurok iti 9 a riwriw.[3][4] Dagiti akin-amianan a pasetna ket parte iti sona ti akinlaud a Karibe, kas maipaltiing iti demograpia ken kultura ti luga. Ti Honduras ket ammo para kadagiti nabaknang a masna a rekursona, a mairaman dagiti mineral, kape, tropikal a bunga, ken unas, ken ti pay dumadakkel nga industria ti abel, nga agserbi iti sangalubongan a pagtagilakuan.
Dagiti notaUrnosen
- ^ Pannakabalikas nga Espaniol: [onˈduɾas] ( dengngen)
- ^ Espaniol: República de Honduras
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Honduras". The World Factbook (iti Ingles). 5 Enero 2016. Naala idi 9 Pebrero 2016.
- ^ "Religion in Latin America: Widespread Change in a Historically Catholic Region" (PDF) (iti Ingles). Nobiembre 2014. p. 14. Naala idi 17 Disiembre 2019.
- ^ a b ""World Population prospects – Population division"". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Naala idi Nobiembre 9, 2019.
- ^ a b ""Overall total population" – World Population Prospects: The 2019 Revision" (xslx). population.un.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Naala idi Nobiembre 9, 2019.
- ^ a b c d "World Economic Outlook Database, October 2018". IMF.org (iti Ingles). International Monetary Fund. Naala idi 7 Marso 2019.
- ^ "Gini Index coefficient" (iti Ingles). CIA World Factbook. Naala idi 12 Agosto 2021.
- ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF) (iti Ingles). United Nations Development Programme. 15 Disiembre 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Naala idi 16 Disiembre 2020.
- ^ "Mosquito Coast". Encyclopædia Britannica (iti Ingles). Britannica Concise Encyclopedia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 29 Septiembre 2007. Naala idi 3 Agosto 2007.
- ^ McSweeney, Kendra, et al. (2011). "Climate-Related Disaster Opens a Window of Opportunity for Rural Poor in Northeastern Honduras". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (iti Ingles). 108 (13): 5203–5208 – babaen ti JSTOR.
- ^ Merrill, Tim, ed. (1995). "War with El Salvador". Honduras (iti Ingles). Library of Congress Country Studies. Naala idi 9 Pebrero 2016.
- ^ a b "Human Development Report 2016: Human Development for Everyone" (PDF) (iti Ingles).
- ^ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". www.cia.gov (iti Ingles). Naala idi 26 Nobiembre 2017.
- ^ Ruhl, J. Mark (1984). "Agrarian Structure and Political Stability in Honduras". Journal of Interamerican Studies and World Affairs (iti Ingles). 26 (1): 33–68 – babaen ti JSTOR.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Honduras iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Honduras manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Honduras iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Honduras


text:
Namindua nga nasaelbrar ti International womens day ditoy Sagada, daytoy ket idi kalman, Marso 10 nga inhost ti Inayan Watch, maysa nga organisasyon dagiti babbai ditoy Sagada.
Daytoy ket naangay idiay Church of St. Mary the Virgin, nga addaan tema nga Bikas, pigsa ya ulnos di umili, kasapulan isnan panangkawan isnan karbengan di ungong-a ya bababai. Daytoy ket inatendaran dagiti agapup 90 nga babbai ken women advocates nga lallaki.
Ti nasao nga selebrasyon ket naginnadal dagiti tinmabuno kadagiti nagduduma nga innadal mainaig iti pakaseknan dagiti babbai a kas iti politka ti panagbalbaliw, ti rice tarrification law nga segun iti nagibingay ket mangpatay iti industria ti bagas iti pagilian nga pilipinas ken karu nga mangparigat kadagiti umili nga Pilipino, particular kadagiti inna nga kangrunaan nga agproblema no awan ti maisaang na nga kanen ti pamilya na, ken kangrunaan nga agproblema no kastno na nga binnaten ti budget tapno makaanay enggana iti sumaruno nga sweldo, ken dadduma pay nga topiko nga pakaseknan dagiti babbai.
Ti maikadwa ket naangay itay agsapa idiay munisipyo nga inatendaran metlaeng ti ado nga bilang dagiti babbai iti intero nga Sagada, nga inorganisa ti Municipal Social Welfare and Development ditoy Sagada.
Daytoy ket naiparugi iti maysa nga parade nga nagrugi idiay sanga ti St. Theodore’s Hospital enggana iti sango ti munisipyo no sadinno nga naangay ti maysa nga programa, ken naituloy babaen ti maysa nga forum idiay top floor ti munisipyo.
Internasyonal nga aldaw dagiti babbai, namindua nga naselebrar ditoy Sagada
Namindua nga nasaelbrar ti International womens day ditoy Sagada, daytoy ket idi kalman, Marso 10 nga inhost ti Inayan Watch, maysa nga organisasyon dagiti babbai ditoy Sagada.


text:
Joachim Gauck
Ni Joachim Gauck panangibalikas [joːˈʔaxiːm ɡaʊ̯k] (nayanak idi 24 Enero 1940 idiay Rostock) ket nagserbi a kas Presidente ti Alemania manipud idi Marso 2012 aginggana idi Marso 2017. Isu ket dati a Luterano a pastor, isu ket naindayegan idi a kas maysa a kontra komunista nga aktibista ti karbengan a sibil idiay Daya nga Alemania.[2][3][4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Auf vielfältige Weise mit der Universität Rostock verbunden, Uni Rostock, 20 Pebrero 2012, naala idi 29 Pebrero 2012
- ^ Ti napalabas ti Aleman a nomido ket nakitkita a kas nasayaat a tagikuana, New York Times, 20 Pebrero 2012
- ^ "Ti nangruna a panakasubok ni Angela Merkel". FRANCE 24. Naala idi 21 Pebrero 2012.
- ^ "Ti sibiko a panakibiang ni Gauck ket nakaawis kadagiti nawatiwat a pannakasuporta". DW.DE. 17 Pebrero 2012. Naala idi 21 Pebrero 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Joachim Gauck iti Wikimedia Commons


text:
Kawayan
Dagiti kawayan ket dagiti kankanayon a berde a perenial nga agsabsabong a mula iti subpamilia ti Bambusoideae iti pamilia ti ruot iti Poaceae.
Iti kawayan, kas dagiti sabali a ruot, dagiti internodal a rehion ti ungkay ket kadawyan a kalawakaw ken dagiti baskular a reppet iti pagpuniponan ket naiwarwara iti amin a paset ti ungkay imbes nga iti silindriko a pannakaurnos. Awan pay ti dicotyledon a natarikayo a xylem. Ti kaawan ti sekondario a tubo ti kayo ket mangpataud kadagiti ungkay dagiti monocot, a mairaman dagiti palma ken dagiti dakkel a kawayan, nga agbatong imbes nga umakikid.[2]
Dagiti kawayan ket mangiraman kadagiti sumagmamano a kapardasan nga agtubo a mulmula iti lubong,[3] gapu iti naisangayan a sistema iti agdepdepende iti risoma. Dagiti dadduma a sebbangan ti kawayan ket mabalin nga agtubo iti 91 cm (36 in) iti kaunegan ti paset ti 24 nga oras, iti maysa a gatad iti ganggani a 4 cm (1.6 in) iti maysa nga oras (iti maysa a pangtubo iti agarup a 1 mm iti tunggal maysa a 90 a segundo, wenno 1 pulgada iti tunggal maysa a 40 a minuto).[4] Dagiti higante a kawayan ket dagiti kadakkelan a kameng iti pamilia ti ruot.
Dagiti kawayan ket nangrunada iti ekonomia ken kultura iti Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken Daya nga Asia, gapu ta naus-usar dagitoy a kas materiales iti panagpatakder, kas taudan ti makan, ken kas maysa a bersatilo a produkto. Ti kawayan ket addaan iti nagatngato a espesipiko a kompresibo a kapigsa ngem ti kayo, ladrilio wenno kongkreto, ken ti maysa nga espesipiko a tension a kapigsa a mangkaribal iti asero.[5][6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Soreng, Robert J.; Peterson, Paul M.; Romaschenko, Konstantin; Davidse, Gerrit; Zuloaga, Fernando O.; Judziewicz, Emmet J.; Filgueiras, Tarciso S.; Davis, Jerrold I.; Morrone, Osvaldo (2015). "A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae)". Journal of Systematics and Evolution. 53 (2): 117–137. doi:10.1111/jse.12150. ISSN 1674-4918.
- ^ Wilson, C.L. & Loomis, W.E. Botany (Maika-3 nga ed.). Holt, Rinehart and Winston.
- ^ Farrelly, David (1984). The Book of Bamboo. Sierra Club Books. ISBN 978-0-87156-825-0.
- ^ "Fastest growing plant". Guinness World Records. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 3 Septiembre 2014. Naala idi 22 Agosto 2014.
- ^ Roach, Mary (1 Hunio 1996). "The Bamboo Solution: Tough as steel, sturdier than concrete, full-size in a year". Discover Magazine. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 23 Oktubre 2013. Naala idi 7 Disiembre 2013.
- ^ Rottke, Evelin (27 Oktubre 2002). "Mechanical Properties of Bamboo" (PDF). Aachen, North Rhine-Westphalia, Germany: RWTH Aachen University. Section 3, page 11 and Section 4, page 11. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi 4 Marso 2016. Naala idi 7 Disiembre 2013.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Kawayan iti Wikimedia Commons
Dagiti datos a mainaig iti Bambusoideae iti Wikispecies
Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Kawayan". Encyclopædia Britannica (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press.