text:
Pisika
Ti piksika (manipud ti Taga-ugma a Griego: φύσις physis "katutubo") ket maysa a masna a siensia a maipanggep ti panagadal iti banag[1] ken ti bukodna a panaggunay babaen ti limbang nga oras, a mairaman dagiti minaig a konsepto a kas ti enerhia ken puersa.[2] Iti nalawlawa pay, daytoy ket ti sapasap a panagusig iti katutubo, a maaramid tapno maawatan ti panagtignay a sitatakneng iti law-ang.[3][4][5]
Ti pisika ket isu ti kadaaanan nga kadagiti akademia a disiplina, a baka isu daytoy ti kadaana babaen ti panakairamanna iti astronomia.[6] Kadagiti napalabas a milenio, ti pisika ket paset iti masna a pilosopia a mairaman ti kimika, ken dagiti pudno a sanga iti matematika, ken biolohia, ngem idi panawen ti Sientipiko a Rebolusion idi maika-16 a siglo, dagiti masna asiensia ket rimsua akas maysa a naisangsangayan a programa ti panagsukisok iti bukodda a kaenbengant.[7] Ti pisika ket ket maisabsabat kadagiti adu a interdisciplinario a luglugar ti panagsukisok, a kas ti biopisika ken kabuklan a kimika, ken dagiti pagbeddengan iti pisika ket saan a nainget a naipalpalawag. Adu dagiti kapanunutan iti pisika a kadawyan a mangipalawag ti kamasapulan a mekanismo kadagiti sabsabali a siensia, bayat nga agluklukat kadagiti baro a adalanan itipanagsukisok kadagit lugar a kas iti matematika ken pilosopia.
Ti pisika ket nakaaramid kadagitinaimudingan a parawad babaen ti panakaparang-ay kadagiti baro a teknolohia a rimsua manipud kadagiti teoretika a naparang-ay. Para iti kas pagarigan, dagitipanagrang-ay iti panakaawat iti elektromagnetismo wenno nuklear a pisika ket nagitulod ti dagus a panagrang-ay kadagiti baro a produkto a dramatiko ti panakatranspormana iti moderno nga aldaw ti kagimongan, a kas dagiti telebision, dagiti kompiuter, dagiti domestiko nga aparato, ken dagiti nuklear nga armas; ti panagrang-ay iti termodinamiko a nagitulod ti panagrangrang-ay iti industrialisaaion; ken dagiti panagrang-ay iti mekaniko ket nagiparegget ti panagrangrang-ay iti kalkulo.
Dagiti linaon
- 1 Pakasaritaan
- 2 Pilosopia
- 3 Dagiti bugas a teoria
- 4 Pakaikabagian kadagiti sabali a paset
- 5 Panagsukisok
- 6 Dagiti nagibasaran
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
A kas ti naipakaammo dita baba, dagiti pamay-an a nausar ti panakaawat ti panagkukua iti masna apenomena ken dagiti nagbanaganda ket timmaud manipud ti pilosopia, a naininut a sinukatan babaen ti masna a pilosopia ken ti masna a siensia, ken ti isasangpet itimoderno a panakkonsepto iti pisika.
Ti masna a pilosopia ket adda dagiti nagtaudan idiay Gresia idi panawen ti Arkaiko a panawen, (650 BCE – 480 BCE), nga idi dagiti Pre-Sokratiko a pilosopo a kas ni Thales ket saan a namati kadagiti nalatak a masna, relihioso wenno mitolohiko a panagipalpalawagan para iti masna apenomena ken nagiproklema a ti tungngal maysa a pasamak adda iti masna gapuanan .[8] Nagitukonda kadagiti kapanunutan a napasingkedan babaen ti panagrason ken panagpalpaliiw ken adu kadagitibukodda a hipotesis ket napaneknekan a nagballaag kadagiti eksperimento,[9] kas pagarigan ti atomismo.
Ti masna a siensia ket naiparany-ay idi idiay Tsina, India ken kadagidiay Islamiko a kalipato, idi nagbaetan ti maika-4 ken maika-10 a siglo BCE. Dagiti kaadu deskripsion ket nagbalin a nadayeg kadagiti pisiko ken astronomo, kas pagarigan ni Archimedes iti pagturayan iti mekanika, estadistika ken hidrostatika. Ti eksperimental a pisika ket naipayaammo iti panageksperimento ti kapanggepan kadagiti estatiko babaen ti mediebal a Muslim a pisiko a kas ni al-Biruni ken Alhazen.[10][11]
Ti klasiko a pisika ket nagbalin a naisina a siensia idi dagiti nasapa a moderno a Europeano ket nagususarda kadagitoy nga eksperimento ken kadagiti kaadu a pamay-an tapno maduktalanda ti tattan a makunkuna a ti linlinteg iti pisika.[12][13] Ni Kepler, Galileo ken naisangsangyan a ni Newton ket nakaduktal ken nangitipon kadagiti sabsabali a linlinteg iti panaggunay.[14] Idi panawen ti industrial a rebolusion, idi immadu ti panakasapul ti enerhia, ket immadu met dagiti panagsukisok, a daytoy ti nagiturong ti panakaduktalan kadagiti baro a linteg iti termodinamiko, kimika ken elektromagnetiko.
Ti moderno a pisika ket nagrugi kadagiti obra ni Einstein kadagiti relatibidad ken kaadu a pisika.
Pilosopia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti adu a pamay-an, ti pisika ket naggapu manipud ti taga-ugma a Griego a Pilosopia. Manipud ti immuna a panagpadas ni Thales ti panagidasig kadagiti banag, aginggana ti panagikkat ni Democritus a dagiti banag ket nasken a maipabassit iti di-naidumaduma a kasasaad, ti Ptolemaiko nga astronomia iti maysa a kristalino a pirmamento, ken ti libro ni Aristoteles a Pisika (iti maysa a nasapa alibro iti pisika, a nagipadas ti panagusig ken panagilawlawag iti panaggunay manipud ti maysa a pilosopo a kapanunutan), dagiti nadumaduma a Griego a pilosopo ket nakaparangayda kadagiti bukodda a teoria iti katutubo. Ti pisika ket naamammoan idi a kas timasna a pilosopia aginggan idi maika-18 a siglo.
Babaen ti maika-19 a siglo ti pisika ket naibanaganen a kas maysa a disiplina a naisangsangayan manipud iti pilosopian ken dagiti sabsabali a siensia. Ti pisika, a kasla dagiti sabsabali a siensia, ket agtalek iti pilosopia iti siensia tapno makaited iti makaanay a deskripsion iti sientipiko a pamay-an.[15] Ti sientipiko a pamay-an ket agaramat ti maysa a priori a panagrason ken ti pay maysa a posteriori a panagrason ken ti panagusar ti Bayesian nga inperensia tapno marukod ti kammapategan iti naited a teoria.[16]
Ti panakaparang-ay iti pisika ket nakasungbat kadagiti adu a saludsod dagiti nasap a a pilosopo, ngem dagitoy ket nakaparsua met kadagiti baro a saludsod. Ti panagadal iti pilosopiko a sayasay a nakapalikmut iti pisika, ti pilosopia iti pisika, ket mangiraman kadagiti sayasay a kas ti kasasaad iti limbang ken oras, determinismo, ken metapisikal a kapanunutan a kas ti emperismo, naturalismo ken realismo.[17]
Adu kadagiti pisiko ket nagsurat kadagiti kapanggepan ti pilosopiko a nagbanagan kadagiti obrada, a kas ni Laplace, a nagipatakder ti gapuanan a determinismo,[18] ken Erwin Schrödinger, a nagsurat iti kuantum a mekanika.[19] Ti matematiko a pisiko a ni Roger Penrose ket tinawtawagan idi a ti Platonista babaen ni Stephen Hawking,[20] ti maysa a kapanunutan ni Penrose a pinatungtunganna iti librona, Ti Dalan iti Kinapudno.[21] Ni Hawking ket tinawtawagna ti bagina a kas ti maysa a "di-mababain a reduksionista" ken sumupsuiat kadagiti kapanunutan ni Penrose.[22]
Dagiti bugas a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Nupay ti pisika ket mangidatar kadagiti nawatiwat ken nadumaduma a sistema, adda dagiti teoria nga ususaren kadagiti amin a pisiko. Tunggal maysa kadagitoy a teoria ket naekperimento a nasubokan kadagiti adu a bilbilang ken nabirukan nga husto a kas maysa a panagpattapatta iti katutubo (a adda iti naisangayan a turayan ti kinapudno). Kas pagarigan, ti teoria iti klasiko a mekanika ket husto nga inpalpalawaganna ti panaggunay dagiti banag, no met laeng dagitoy ket dakdakelda ngem dagiti atomo ken aggungunayda a basbassit ngem ti pardas iti lawag. Dagitoy a teori aket agtultuloy kadagiti aktibo a lugar ti panagsukisok, ken ti naisangayan a aspeto iti klasiko a mekanika a makunkuna a kas ti gulogulo a naduktalan idi maika-20 a siglo, taloo a siglo kalpasan ti kasisigud a pagannurotan iti klasiko a mekanika babaen ni Isaac Newton (1642–1727).
Dagiti sentro a teoria ket importante a ramramit para iti panagsukisok kadagiti naipangpangruna a topiko, ken dagiti sinoman a pisiko, uray no sabsabali ti panakaipangpangrunada, ket manamnama dagitoy a lireradoda kadagitoy. Dagityo ket mairaman dagiti klasiko a mekanika, kuantum a mekanika, termodinamiko ken estadistika amekanika, elektromagnetismo, ken espesial a relatibidad .
Klasiko a pisika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti klasiko apisika ket mairamn ti tinawtawid a sangsanga ken dagiti topiko a nabigbigan ken dagiti naparang-ay sakbay ti rugi ti maiak-20 a siglo a dagiti klasiko a mekanika, akustika, optika, thermodynamika, ken elektromagnetismo. Ti klasiko a mekanika) ket maipanggep kadagiti bagi nga inaramid babaen dagiti puersa ken dagiti bagbagi ti panagggunay ken mabalin a mabingbingay kadagiti estatika (panagadal kadagiti puersa itimaysa a bagi wenno bagbagi nga agtaltalna), kinematika (panagadal ti panaggumay nga awan ti pnakaraeman ti gapuanan), ken dinamikas (panagadal ti panaggunay ket dagiti puersa a mangarig ti daytoy); ti mekanika ket mabalin pay a mabingbingay iti natangken a mekanika ken agayos a mekanika (a naamaamo dagitoy a kas ti agtultuloy a mekanika), inaudi ket mangiramraman kadagiti sanga a kas ti hodroestatika, hidrodinamika, aerodinamika, ken pneumatika. Ti akustika, ti panagadal ti uni, ket kanayon a maikapanunotan a sanga ti mekanika gaputa ti uni ket gapuanan ti panagggunay dagiti partikula ti angin wenno banag a pagbanagan ti allon ti uni ken mabalin a maipalawag iti termino dagiti linteg ti mekanika. Dagiti kangrunaan a moderno a sanga ti akustiko ket ti ultrasonika, ti panagadal dagiti allon ti uni ti nanagato a prekuensia ti labes ti sakup ti panakangeg ti tao. Ti optika, ti panagadal ti lawag, ket saan laeng a maipanggep ti makita a lawag ngem ti pay inpraroho ken ultrabioleta a radiasion, a mangipakita kadagiti amin a penomena ti makita alawag malaksid ti bisibilidad, a kas ti, panagballatek, repraksion, panaglapped, dipraksion, panakaiwarwaras, ken polarisasion ti lawag. Ti pudot ket maysa apornma ti enerhia, ti akin-uneg nga enerhia a tagikua baben dagiti partikula a binukel dagiti sustansia; ti termodinamika ket maipanggep kadagiti panakaibagian a nagbaetan ti pudot ket dagiti sabali a porma ti enerhia. Ti elektrisidad ken magnetismo ket naadadal idi a kas agmaymaysa a sanga ti pisika manipud idi nadekket a panakaikapet a nagabetanda ket naduktalan idi nasap a maika-19 a siglo; ti maysa nga ayus ti elektrisidad ket mangited ti magnetiko a lugar ken ti agbalbaliw a magnetiko a lugar ket mangipartuat ti ayus ti elektrisidad. Ti Elektroestatika ket maipanggep kadagiti elektrisidad a karga a nakatalna, ti elektrodinamika nga adda ti aggungunay a karga, ken magnetoestatika nga adda kadagti magnetiko nga ungto a nakatalna.
Moderno a pisika[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti klasiko a pisika ket sapasap a maipanggep ti banag ken enerhia iti normal a gantingan ti panagpalpaliiw, bayat a ti kaaduan ti moderno a pisika ket maipanggep ti panagkukua ti banag ken enerhia babaen kadagiti nakaro a kasasaad wenno iti dakkel unay wenno bassit unay a gantingan. Kas pagarigan, ti atomiko ken nuklear a pisika ket ti panagadal ti banag kadagiti kabasiitan a gantingan a dagiti kimiko nga elemento ket mabalin a mailasin. Ti pisika dagiti elementario a partikula ket adda pay basbassit a gantingan, gaputa daytoy ket maipanggep ti kangrunaan a paspaset ti banag; daytoy a sanga ti pisika a makunkuna pay a kas ti nagato nga enerhia a pisika gapu ti ti kanagato unay nga enerhia ti nasken a makapataud kadagiti adu a kita ti partikula kadagiti dakkel a pagipardasan ti partikula. Iti daytoy a gantingan, ti ordinario, ti sentido komon a pakinakem ti limbang, oras, banag, ken enerhia ket saanen nga umiso.
Dagiti kangrunaan a teoria ti moderno a pisika nga ket mangited ti maysa a sabali a ladawan dagiti konsepto ti limbang, oras, ken banag manipud ti nairepresenta ti klasiko a pisika. Ti kuantom a teoria ketmaipanggep ti mapagtalken, ngem ti agnanayon, a katutubo kadagiti adu a penomena iti agpang ti atomiko ken suatomiko, ken ti adda a komplementario nga aspeto dagiti partikula ken dagiti allon iti deskripsion kadagiti kasta a penomena. Ti teoria itirelatibidad ket maipanggep ti deskripsion tipenomena a maaramid ti maysa a kuadro iti reperensia a daytoy ket aggungunay iti respeto ti agpalpaliiwr; ti espesial a teoria iti relatibidad ket maipanggep ti agpapada a panaggunay iti nalinteg a linia ken ti sapasap a teoria iti relatibidadr iti naipardasan apanaggunay ken ti panakaikapetna iti grabitasion. Dagitoy dua a kuantom a teoria ken dagiti teoriada ti relatibidad ket makabiruk kadagiti pakaipakatan kadagiti amina lugar ti moderno a pisika.
Paggiddiatan ti klasiko ken moderno a pisika[urnosen | urnosen ti taudan]
Bayat a ti pisika ket mangipaturong ti panakaduktal kadagiti naisangalubongan a linlinteg, dagiti teoriana ket naisanlad kadagiti nalitnaw a pagturayan iti panakayatanup. A dagiti linteg iti klasiko a pisika ket pudno a mangipalpalawag kadagiti sistema a ti kinaipangpangruna ti kaatiddog ti gantingan ket dakdakkel ngem ti atomiko a gantingan ken dagiti panaggunay ket nabunbuntog ngem ti pardas iti lawag. Iti ruar iti daytoy a pagturayan, dagiti napalpaliiw ket saanda a maipada kadagiti naipadto. Ni Albert Einstein ket nagiparawad iti pagsukogan iti espesiala relatibidad, a angsukat kadagiti kapagarupan ti patingga nga oras ken limbang nga adda ti limbang nga oras ken mangipalubos iti napudno a panangipalpalawag kadagiti sitema a nangbukel nga adda kadagiti kapardas a gangani kapadpada ti pardas titi lawag. Ni Max Planck, Erwin Schrödinger, ken dagiti dadduma pay ket nangipaammo ti kuantuma mekanika, ti maysa a mabalina akapanunutan kadagiti partikula ken panagitignay a mangpalubos iti napudno a panagipalpalawag kadagiti atomiko ken subatomiko a gantingan. Kalpasan daytoy, ti teoria tikuantuma lugar ket nagitipon ti kuantuma mekanika ken espesial a relatibidad. Ti sapasap a relatibidad ket nagpalubos ti dinamiko, a killo ti limbang nga oras, a dagiti nawatiwat a sistema ken dakkel a gantingan a patakder iti law-ang ket mabalin ken nasayaat a maipalpalawag Ti sapasap a relatibidad ket saan pay a naitiptipon kadagiti sabsabali a kamasapulan a deskripsion; adda dagiti nadumaduma a kandidato kadagiti kuantum a grabidad ket agdama a maparparang-ay.
Pakaikabagian kadagiti sabali a paset[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kasapulan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti matematika iti lengguahe nga inusar par iti kompakto a panakailawlawag ti urnos ti katutubo, a naipangpangruna dagiti linteg ti Pisika. Daytoy ket inmatangan ken inpatakderan babaen ni Pythagoras,[23] Ni Plato,[24] Ni Galileo,[25] kenni Newton.
Dagiti teoria ti pisika ket agus-usar ti Matematika[26] tapno makagun-od ti urnos ken makaited dagiti napudno a pagannurotan, ti pudno wenno nakarkulo a panakailawlawagan, panakaaduan a nagbanagan ken dagiti maipadto. Dagiti resulta ti eksperimento iti pisika ket dagiti numerikal a panagrukod. Technologies based on Mathematics, kasla ti panagbilang ket nakaaramid ti panagbilang a pisika a kas maysa nga aktibo a lugar ti panagsukisok.
Ti ontolohia ket maysa akasapulan para iti Pisika, ngen saan a para iti Matematika. Ti kayatna a saoen daytoy ket ti Pisika ket patingga a maipanggep ti panangipalpalawag ti pudno a lubong, bayat a ti Matematika ket maipanggep kadagiti narikut a maawatan a tabas, uray pay ti labes ti pudno a lubong. Nga isu a dagiti panakaisao ti Pisika ket sintetiko, bayat a ti matematika ket analitiko. Ti matematika ket aglaon kadagiti pangipagarupan, bayat a ti Pisika ket aglaon kadagiti teoria. Dagiti Matematika a maisao ket nasken laeng a lohikal a napudno, bayat a dagiti padto ti Pisika a maisao ket nasken a maipada kadagiti napalpaliiw ken eksperimental a datos.
Ti panakailasin ket nalawag, ngem saan a nalaka makitkita. Kas pagarigan, ti Matematiko a Pisika ket isu ti panakaipakat ti Matematika iti Pisika. Dagiti pamay-anna ket Matematiko, ngem ti suhetona key Pisikal.[27] Dagiti parikut iti daytoy a paset ket mangrugi ti maysa a "Matematika a modelo ti Pisikal a kasasaad" ken maysa a "Matematika a panagipalpalawag iti Pisikal a linteg". Kadagiti amin a maisao ti matematika a maus-usar para iti pakailawlawagan ket adda ti narigat a mabirukan a Pisikal a kayatna a saoen. Tikamaudian a pakailawlawagan ket adda ti nalaklaka a mabirukan a kayatna a saoen, gupta daytoy ti birbiruken ti agsulsolbar.
Ti pisika ket sanga ti kammasapulan asiensia, a saan a ti maaramat a siensia.[28] Ti pIsika ket makunkuna pay a kas "ti kammasapulan a siensia" gapu ti suheto ti panagadal kadagiti amin a sanga ti masna asiensia a kas ti Kimika, Astronomia, Heolohia ken Biolohia ket pawpawilan babaen dagiti linteg ti pisika.[29] Kas pagarigan, ti Kimika ket ti panagadal kadagiti tagikua, patakder, ken panagsumamay iti banag (ti naipatengnga nga isipp ti kimika iti atomiko a gantingan ket ket mangilasin daytoy manipud ti pisika). Dagiti patakder ket maporma gaputa dagiti partikula ket magipeksada kadagiti elektriko a puersa iti tunggal maysa kaniada, dagiti tagikua ket mairaman ti maipapan ti bagi a panakaidasig ti naited a sustansia, ket ti panagsumamay ket nabebedan babaen kadagiti linteg ti pisika, kasla ti konserbasion ti enerhia, masa ken karga.
Ti Pisika ket maipakat kadagiti industria a kas ti inhiniera ken medisina.
Panakaipakat ken inpluensia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti naipakat a pisika ket isu ti sapasap a termino para iti panagsukisok ti pisika a maipanggep para iti naisangsangayan a panag-usar. Ti kurikulum ti naipakat a pisika ket kadawyan nga aglaon kadagiti bassit a klase iti naipakat a medisina, a kas ti heolohia wenno elektriko nga inhinniera. Daytoy ket kadawyan a maigiddiat manipud ti inhiniera gaputa ti mangipakat a pisisista ket baka saan nga agdardaremdem maysa a naisangsangayan a banag, ngem agus-usar ti panagsukisok ti pisika nga adda ti gandat a mangparang-ay ti baro a teknolohia wenno panagsolbar kadagiti parikut.
Daytoy nga arngian ket kapadpada ti naipakat a matematika. Dagiti mangipakat a pisisista ket mabalin pay nga interesadoda iti panag-usar ti pisika para iti sientipiko apanagsukisok. Kas pagarigan, dagiti tao nga agobobra ti pagipardasan a pisika ket mabalinda nga agsukisok kadaghiti nasaysayaat a panagduktal kadagiti partikula para iti panagsukisok ti teoretiko a pisika.
Ti pisika ket kaaduan a maus-usar iti inhinniera. Kas pagarigan, ti estatiko, maysa asubpaset iti mekanika, ket maus-usar iti panagipatakder kadagiti rangtay ken dagiti nadumaduma apatakder. Ti panakaawat ken panag-usar ti akustika ket nagbanagan kadagiti nasaysayaat konsierto a pagkantaan; a maipada pay, ti panag-usar kadagiti optika a mangpartuat kadagiti nasaysayaat a ramit ti optiko. Ti panakaawawat ti pisika makapabalin kadagiti napudpudno a simulador ti panagpatayab, video nga ay-ayam, ken dagiti pelikula, ken kadawyan a kammasapul iti porense a panagusig.
Ti kaadda ti pagalagadan a konsenso a dagiti linteg ti pisika ket unibersal ken san nga agbalbaliw manipud kadagiti napalabas a panawen, ti pisika ket mabalin a mausar ti panagadal kadagiti banag a nailubnak ti panakaidudua. Kas pagarigan, ti panagadal ti taudan ti Daga, ti sinoman ket mabalinda nga imodelo ti masa ti Daga, temperatura, ken ti gatad ti panagtayyek, kadagiti napalabas a panawen. Daytoy ket makapabalin para iti simulador iti inhenniera a mangpapardas kadagiti baro a panagrang-ay ti teknolohia.
Ngem adu pay dagiti interdisiplinaridad a pamay-an dagiti pisisista ken adu pay dagiti nangruna a paset a naimpluensian babaen ti pisika, a kas ti, paset iti ekonopisika ken sosiopisika.
Panagsukisok[urnosen | urnosen ti taudan]
Sientipiko a pamay-an[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pisisista ket agus-usarda ti maysa a sientipiko a pamay-an tapno masubokanda ti panakaumisu ti maysa a pisikal a teoria, nga agus-usar ti naipamay-ay nga arngian tapno maipada dagiti pagbanagan ti maisalsaludsod a teoria nga adda dagitimaitaripnong a pagbanagan a maala manipud kadagiti eksperimento ken dagiti panagpalpaliiw a naaramid a mangsubok daytoy. Dagiti eksperimento ken panagpalpaliiw ket naururnong ken maipadpada kadagiti naipadto ken hipotesis a naaramid babaen ti maysa a teoria, a mangtulong daytoy ti panagikeddeng wenno panakaisu/ aan a panakaisu ti teoria.
Dagiti teori a a kaaduan anasuportaran babaen ti datos ken saan pay a napaay kadagiti aniaman anga emperikal a panasubok ket makunkuna a dagiti sientipiko a linteg, wenno dagiti masna a linteg. Amin a teoria, a mairaman dagiti makunkuna a sientipiko a linteg, ket mabalin a masukatan babaen dagiti napudpudno, dagiti naisapasap a sinao no adda dagiti panagisuppiatan ti teoria nga addanto dagiti mabirukan a napalpaliiw a datos.[30]
Teoria ken eksperimento[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti teoria ket agsuksukisokda ti panagrang-ay dagiti matematiko a modelo nga umannurot kadagiti adda nga eksperimento ken nagballigi a nangipadto ti sumaganad a nagbanagan, bayat a dagiti agsuksukisok ket agpanunotda ken agaramidda kadagiti eksperimento tapno subokanda kensukisokenda dagiti baro a penomena. Nupay ti teoria ken eksperimento ket mailaslasinda a naiparang-ay, dagitoy ket napigsa nga agkammasapulanda ti tunggal maysa kaniada. Ti panagrang-ay ti pisika ket kankanayon a maumay no dagiti agsuksukisok ket makaduktalda kadagiti saan a maipalawag dagiti adda a teoria, wenno no adda dagiti baro a teoria ket makaaramid kadagiti masubokan a maipadto, a mangregget kadagiti baro nga eksperimento.
Dagiti pisisista nga agobobra kadagiti panagitignay ti teoria ken eksperimento ket makunkuna a penomenologo. Dagiti penomenologo ket agkitkitada kadagiti narikut a penomena a napalpaliiw kadagiti eksperimento ken agobobrada kadagitoy tapno maibagada kadagiti kammasapulan a teoria.
Ti teoretiko a pisika ket naipakasaritaan a nakaala ti panagregget manipud ti pilosopia; ti elktromagnetismo ket naipagkaykaysa idi iti daytoy a pamay-an.[31] Ti labes ti naamammoan a law-ang, ti paset ti teoretiko a pisika ket mangipanggep pay kadagiti hipotetikal a banbanag,[32] a kas ti paralelo a law-ang, ti maysa a multiberso, ken dagiti nangatngato a dimension. Dagiti teoriata ket nagiyawagda kadagitoy a kapanunotan nga adda ti namnama a panasolbar kadagiti naisangsangayan a parikut kadagiti adda teoria. Ken nagsukisokda kadagiti pagbanagan kadagitoy a kapanunotan ken nagobobrada kadagiti masubokan a maipadto.
Ti eksperimento a pisika ket mangibaga, ken ibaga babaen ti, inhenniera ken teknolohia. Dagiti agsuksukisok a pisisista a nairaman kadagiti maaramat a panagsukisok a daremdem ken agar-aramid kadagiti eksperimento kadagiti ramramit a kas dagiti pagipardasan ti partikula ken dagiti laser, ngem dagiti nairaman ti naipakat a panagsukisok ket kadawyanda nga agobobra ti industria, nga agparparang-ay kkadagiti teknolohia a kas ti magnetiko a resonante a panagiladawan (MRI) ken dagiti transistor. Ni Feynman ket nagisurat a dagiti agsuksukisok ket mabalinda nga agsukisok kadagiti lugar a saan a suksukisoken dagiti teoriata.[33]
Kadakkel ken dagiti gandat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pisika ket sakupenna ti ti nawatiwat nga intar ti penomena, manipud kadagiti elementario a partikula (a kas dagiti quarks, neutrinos ken elektrons) aginggana ti kadakkelan a nalatak a rimpuok dagiti ariwanas. Timairaman kadagitoy a penomena ket dagiti kangrunaan a banag a mangbukel kadagiti amin a parsua. Isu a ti pisika ket sagpaminsan a makunkuna a ti "kammasapulan a siensia".[29] Ti pisika ket mangigandat a magipalpalawag kadagiti nadumaduma a penomena a rimsua iti katutubo iti termino ti nalaklaka a penomena. Isu a, ti pisika ket mangigandat a mangikapet kadagiti parsua a mapalpaliiw ti nagtagitaon kadagiti ramut a kaso, ken isilpoda amin dagitoy a kaso.
Kas pagarigan, ti taga-ugma aTsina ket nakapalpaliiwda a dagit nisangsangayn a bato (lodestone) ket aginnasidegda babaen ti di-makitkita apuersa. Daytoy a pakagapuan makunkunan a kas ti magnetismo, ken immuna idi nga adu nga inadadal idi maika-17 a siglo. A nasapsapa bassit ngem dagiti Insik, dagiti taga-ugma a Griego ket ammoda dagiti sabsabali a banag a kas ti ambar, a no daytoy ket iradrad iti dutdot daytoy ket gapunan ti kapdpada a di-makitkita a pangtignay a nagbaetan dagitoy dua. Daytoy pay ket adu nga inadaadal idi maika-17 a siglo, ken makunkuna tattan a ti elektrisidad. Isu a, ti pisika ket nakaawaten kadagiti dua a panagpalpaliiw ti katutubo iti termino dagiti ramut a kaso (elektrisidad ken magnetismo). Nupay kasta, ti adu pay a pangobra idi maika-9 a siglo ket nagipakita a dagitoy dua ket sabsabali nga aspeto iti maysa a puersa – ti elektromagnetismo. Daytoy a pamay-an ti "panagkaykaysa" a puersa ket agtultuloy tatta nga aldaw, ken ti elektromagnetismo ken ti nakapsot a nuklear a puersa ket naipanunotanen a dua nga aspeto iti nakapsot nga elektro a panagtignay. Ti Pisika ket agnamnama a makabiruk ti patingga a rason ti (Teoria iti Amin) no apay a ti katutubo ket kastoy (kitaen ti paset ti Agdama a panagsukisok diat baba para iti adu pay a pakaammo).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ni Richard Feynman ket nagirugi kadagiti bukodna a Lektura nga adda iti atomiko a hipotesis, a kas iti kinabukodannna a nakompakto nga insao para kadagiti amin a sientipiko a pannakaammo: "No, iti adda a kataklismo, amina sientipiko a pannakaammo ket madadaelto, ken maysa laeng a sentensia ti maipasa kadagiti sumaruno a paputotanan ..., ania dagit insao nga aglaon laeng iti kaaduan a pakaammo iti kabassitan a balikas? Mamatiak ... a dagiti amin a banbanag ket maaramid kadagiti atomo – dagiti bassit a partikula nga agpalpalikmut iti agnanayon a panaggungunay, nga agawawis iti tunggal maysa kaniada no agaddayoda bassit, ngem maiyabug no maipespesda ititunggal maysa. ..." R.P. Feynman, R.B. Leighton, M. Sands (1963). Dagiti Lektura iti Pisika ni Feynman 1. p. I-2. ISBN 0-201-02116-1.
- ^ J.C. Maxwell (1878). Banag ken Panaggunay. D. Van Nostrand. p. 9. ISBN 0-486-66895-9. "Ti maipapan ti bagi a siensia ket isu ti departamento iti pannakaammo a mangibaga ti urnos iti katutubo, wenno, iti sabali a balikas, ti kadawyan a panagsasaruno dagiti paspasamak."
- ^ H.D. Young, R.A. Freedman (2004). Unibersidad a Pisika nga adda ti Moderno a Pisika (Maika-11 ed.). Addison Wesley. p. 2. "Ti pisika ket maysa a eksperimental a siensia. Dagiti pisiko ket agpalpaliiwda ti penomena ti katutubo ken padasenda a biruken dagiti tabas ken pamunganayan a minaig kadagitoy a penomena. Dagityo a tabas ket makunkuna a maipapan ti bagi a teoria wenno, no dagitoy ket nasayaatdan a naipatakder ken adun ti panakaus-suarda, ket dagiti maipapapan ti bagi a linteg wenno dagiti pamunganayan."
- ^ S. Holzner (2006). Pisika para kadagiti masitammel. Wiley. p. 7. ISBN 0-470-61841-8. "Ti pisika ket ti pinagadal iti lubongmo ken ti lubong ken ti nakapalikmut a law-angmo."
- ^ Paammo: Ti termino a 'law-ang' ket naipalpalawagan a kas dagiti amin a maipapan ti bagi a naparsua: ti kinadagupan iti limbang ken oras, amin a porma iti banag, enerhia ken momento, ken dagiti maipapan ti bagi a linteg ken dagiti agnanayon a mangituray kaniada. Nupay kasta, ti termino a 'law-ang' ket mabalin pay nga usaren iti sabali bassit a kabanagan iti kontesto a kapanunutan, a mangibagbaga ti konsepto a kas ti kosmos wenno ti pilosopiko a lubong.
- ^ Adda dagiti ebidensia a dagiti kasapaan a sibilisasion a napetsado iti labes ti 3000 BCE, a kas dagitiSumeriano, Taga-ugma nga Ehipsio, ken dagiti Tanap ti Indo a Sibilisasion, ket addada amin kadagiti maipadpadto a pannakaammo ken ti nasayaat a panakaawat kadagiti panaggunay iti Init, Bulan, ken bitbituen.
- ^ Ti 1620 a Novum Organum ni Francis Bacon ket naipangruna iti panagranrang-ay iti sientipiko a pamay-an.
- ^ Singer, C. Ababa a Pakasaritaan iti Siensia iti maika-19 a siglo. Streeter Press, 2008. p. 35.
- ^ Lloyd, Geoffrey (1970). Nasap a Griego a Siensia: Thales aginggan kenni Aristoteles. Londres; New York: Chatto ken Windus; W. W. Norton ken Kompania. pp. 108–109. ISBN 0-393-00583-6.
- ^ Glick, Livesey & Wallis (2005, pp. 89–90)
- ^ Mariam Rozhanskaya ken I. S. Levinova (1996), "Estatika", p. 642, iti Rashed & Morelon (1996, pp. 614–642)
- ^ Ben-Chaim, Michael (2004). Eksperimental a Pilosopia ken ti Panakaipasngay ti Emperiko a Siensia: Boyle, Locke ken Newton. Aldershot: Ashgate. ISBN 0-7546-4091-4. OCLC 53887772 57202497.
- ^ Weidhorn, Manfred (2005). Ti Tao iti Milenio: Ti Naisangsangyan nga Impakto ni Galileo iti Pakasaritaan ti Lubong. iUniverse. p. 155. ISBN 0-595-36877-8. Ni Weidhorn ket Inpakaammona ni Galili a kas ti "ama iti moderno a Pisika"
- ^ Ni Guicciardini, Niccolò (1999), Agbasbasa ti Principia: Ti Panagsupiat tiu Pamay-an ni Newton para iti Masna a Pilosopia manipud idi 1687 aginggana idi 1736, New York: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
- ^ Rosenberg, Alex (2006). Pilosopia iti Siensia. Routledge. ISBN 0-415-34317-8. Kitaen ti Umuna a Kapitulo para iti panakitungtungan iti pakasapulan iti pilosopia iti siensia.
- ^ Peter Godfrey-Smith (2003), Kapirulo 14 "Bayesianismo ken dagiti Moderno a Teoria iti Ebidensia" Teoria ken Kinapudno: ti panagipaammo iti pilosopia iti siensia ISBN 0-226-30063-3
- ^ Peter Godfrey-Smith (2003), Kapitulo 15 "Empirismo, Naturalismo, ken Sientipiko a Realismo?" Teoria ken Kinapudno: ti panagiyammmo iti pilosopia iti siensia ISBN 0-226-30063-3
- ^ Kitaen ti Laplace, Pierre Simon, Ti Pilosopiko a Sarita kadagiti Probabilidad, a naipatarus manipud ti maika-6 a Pranses nga edisionm babaen niFrederick Wilson Truscott ken Frederick Lincoln Emory, Dover Publications (New York, 1951)
- ^ Kitaen ti "Ti Panakaipatarus iti Kuantum a Mekanika" Ox Bow Press (1995) ISBN 1-881987-09-4. ken "Ti Panagkitak iti Lubong" Ox Bow Press (1983) ISBN 0-918024-30-7.
- ^ Ni Stephen Hawking ken Roger Penrose (1996), Ti Katutubo iti Limbang ken Oras ISBN 0-691-05084-8 p.4 "Mapanpanunutko a ni Roger ket maysa a Platonista iti pusuna ngem nasken a bukodna a sungbatan daytoy."
- ^ Roger Penrose, Ti Dalan iti Kinapudno ISBN 0-679-45443-8
- ^ Penrose, Roger; Abner Shimony, Nancy Cartwright, Stephen Hawking (1997). Ti Dakkel, ti Bassit ken Panunot ti Tao. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-78572-3.
- ^ "Dijksterhuis (1986) Timekanisasion ti lubong a ladawan: Ni Pythagoras aginggana kenni Newton". Getcited.org. 27 Pebrero 2002. Naala idi 30 Enero 2012.
- ^ "Ti pakasaritaan ti matematika". "Urayno kadawyan a maipalpalagip tatta a kas maysa a pilosopo, ni Plato ket maysa pay kadagiti kangrunaan a suki ti matematika ti taga-ugma a Gresia. Naiparegget babaen ni Pythagoras, isu ket nangibangon ti bukodna nga akademai idiay Atenas idi 387 BC, nga isu idiay ket nangipapigsa ti matematika a kas isu ti dalan ti kaaduan a panakaawat a maipanggep ti kinapudno. A naisangsangayan, nga isu ket naawis a ti heometria ket isu idi ti tulbek a panaglukat kadagiti limed ti law-ang. Ti senial a mabasa ti sumrekan ti akademia ket: “Pawilan dagiti kumneng ti heometria a sumrek ditoy.”"
- ^ "Ti pilosopia ket naisurat iti dayta a nalatak a libro nga agnanayon a makitkitatayo. A kayatko a saoen ket ti law-ang, ngem saantayo a maawatan no saantayo nga umuna nga adalen ti pagsasao ken rakemen dagiti simbolo a panakaisurat daytoy. Daytoy a libro ket naisurat ti matematik apagsasao, ken dagiti simbolo ket ket dagiti trianggulo, sirkulo ken dagiti heometriko a pigura, a no awan ti panakaitulong dagitoy ket di mabalin a maawatan ti tao ti aniaman a balikasna daytoy, ken no awan dagitoy datayo ket barengbarengtayo nga agkalkallautang iti nasipnget a laberinto." – Galileo (1623), Ti ensayador, a kas inadaw nga insao babaen ni G. Toraldo Di Francia (1976), Ti Panagusig iti Pisikal a Lubong ISBN 0-521-29925-X p.10
- ^ "Dagiti panakaipakat ti Matematika kadagiti Siensia". Math.niu.edu. 25 Enero 2000. Naala idi 30 Enero 2012.
- ^ Ti panakipakat ti matematika kadagiti parikut ti pisika ken ti panagrang-ay kadagiti pamay-an a matematiko a mabalin para kadagitoy a panakipakat ken para kadagiti pagannurotan dagiti maipapan ti bagi a teoria." Ti panakaipalpalawag manipud ti Warnakan ti Matematiko a Pisika. http://jmp.aip.org/jmp/staff.jsp
- ^ Asosasion ti Amerikano para iti Panagparang-ay ti Siensia, Siensia. 1917. Panid 645
- ^ a b Dagiti lektura ni Feynman iti Pisika Tomo I. Feynman, Leighton ken Sands. ISBN 0-201-02115-3 Kitaen ti Kapitulio 3 : "Tipnakaikabagian ti Pisika kadagiti Nadumaduma a Siensia" para ioti sapsap a tungtungan. Par iti pilosopiko a sayasay no dagiti dadduma a siensia ket mabalin a "rmaipabassit" iti pisika, kitaen ti reduktionismo ken dagiti espesial a siensia).
- ^ Adda dagiti pamunganayan, a kas ti linteg ti panaggunay ni Newton, ket sapasapda pay laeng a makunkuna a "linlinteg" urayno dagitoy ket saanda a namammoan a mangipatingga a kaso kadagiti baro a teoria. Isu nga, kas pagarigan, iti (1993, Luis de la Peña and Peter Hodgson, eds.) Ti Pilosopia ti Likud ti Pisika Philosophy Behind Physics ISBN 0-387-55914-0, pp 18–24 (Kapitulio 2) ni Thomas Brody , ket mangipalpalawag ti 'epistemiko a siklo' a dagitiestudiante tipisika ket nakaduktalda a ti pisika ket saan a nalpas a produkto ngem daytoy ket pamay-an iti panagpartuat ti [dayta aprodukto].
- ^ Kitaen, para iti kas pagarigan, ti inpluensia ni Kant ken Ritter kenni Oersted.
- ^ Dagiti kosepto a naibagbaga a hipotetiko ket mabalin nga agbalbaliw manipud kadagiti napalabas a panawen. Kas pagariagn, ti atoma ti maika-19 a siglo a pisika ket inuy-uyaw babaen dagiti dadduma a tao, a mairaman ti panagdillaw ni Ernst Mach ti pormulasion ti estadistiko a mekanika ni Ludwig Boltzmann. Babaen ti gibus ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti atomo ket saanen a nakunkuna a hipotetiko.
- ^ Feynman, Richard (1965). Ti Karakter ti Pisikal a Linteg. ISBN 0-262-56003-8. p.157: "Iti kinapudno dagiti eksperimento ket addaanda kadagitiagmaymaysa a karakter. Isuda ket ... kankanayon nga agraramid kadagiti eksperimento iti rehion nga ammo dagiti tao a dagiti teorista ket saanda pay nakaaramid kadagiti aniaman a panagpugto. "


c: text/html

text:
Sinclair Lewis
Ni Harry Sinclair Lewis (Pebrero 7, 1885 – Enero 10, 1951) ket maysa idi nga Amerikano a nobelista, mannurat ti ababa a sarita, ken dramaturgo. Idi 1930, isu ti immuna a mannurat a nanipud iti Estados Unidos a nagunggunaan iti Premio Nobel iti Literatura, "para iti nabileg ken grapiko nga arte iti deskripsion ken ti kalaing na nga agaramid, nga addan ti isip ken dam-eg, kadagiti barbaro a kita ti karakter." Dagiti obrana ket naamammuan para kadagiti kinasaririt ken managdillaw a kapanunutan iti Amerikano a kagimongan ken kapitalista a patpateg, ken dagiti pay napigsa a panakaidumdumaan dagiti moderno nga agob-obra a babbai.
Isu ket napadayawan baben ti Koreo a Serbisio ti E.U. nga addan ti Serie dagiti Nalatak nga Amerikano a selio.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dagiti ili ti Pilipinas
Ti ili wenno munisipalidad ket maysa a lokal a paset ti gobierno iti Pilipinas. Naisangyan dagitoy manipud kadagiti siudad, nga dagitoy ket sabali a kategoria iti lokal a paset ti gobierno.
Dagiti pronbinsia ket naibuklan kadagiti siudad ken dagiti ili, dagiti ili ket naibuklan da kadagiti baranggay wenno dagiti barrio.
Dagiti ili ket addaan da ti sangkabassit a turay manipud ti Nailian a Gobierno iti Republika iti Pilipinas babaen ti Lokal a Kodigo ti Gobierno iti 1991. Naitden da ti pagkakaduaan a personalidad nga agpakabael kaniada nga agaramid kadagiti lokal nga annuroten ken linlinteg, panangipatungpal ti linteg, ken agturay da kadagiti masakupan da. Mabalin da a sumrek kadagiti kontrato ken panagginnatang ken agbuis babaen kadagiti opisial nabutosan ken nadutokan.
Agakem dagitoy kadagiti panagipatungpal kadagiti amin a linlinteg, no pay lokal wenno nailian. Ti Nailian a Gobierno ket tumulong ken imatonan na ti lokal a gobierno tapno maipasarado nga saan da a labsingen ti nailian a linteg. Dagiti lokal a gobierno ket adda bukodda nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ken dagiti panagkita ken panagtimbang kadagitoy dua a nagruna a sangsanga, ken dagiti panakailasin da, ket nalawlawag ngem ti nailian a gobierno. Ti Hustisi a Sanga iti Republika iti Pilipinas ket tumultulong pay kadagiti kasapulan dagiti lokal a paset ti gobierno. Dagiti lokal a gobierno a kas iti ili, ket awanan da ti hustisia a sanga; ti hustisia da ket kapadpada ti nailian a gobierno.
Ti ili ket naidauloan babaen ti mayor ti ili nga isu daytoy ti ehekutibo nga opisial. Ti lehisletibo ket naibuklan iti bise mayor ken dagiti walo a konsehal. Dagiti walo a konsehal, a mairaman ti presidente ti Konsilo dagiti Kinaagtutubo ken ti presidente ti Liga dagiti Baranggay, ket buklen da ti Konsilo dagiti Ili. Amin dagityo ket nabutosan ken agserbi ti tallo a tawen a panagturay. Saan da a mabalin ti agserbi iti adadu ngem tallo nga agsasaruno a panagturay (9 tawtawen).
Ti Bise Mayor ket isu ti agiturong ti lehislatura, ngem saan a makabutos mailaksid ti panagbuong ti paraut. Dagiti linteg wenno bilin a naitukon babaen ti lehislatura mabalina a pasingkedan wenno mabeto babaen ti mayor. No mapasingkedan agbalin dagitoy a linteg. No ti mayor ket saanna a pasingkedan wenno betoen ti naitukon iti lehislatura iti sangapulo nga alsaw manipud ti panakaawat, dayta a naitukon ket agbalin a linteg a kalsa napirmaan. No maibeto, ti naitukon ket maisubli idiay lehislatura. Ti naudi ket mabalin na nga maipasubli ti inaramid ti Mayor babaen ti panagbutos iti kabassitan a 2/3 kadagiti amin a kamkameng na, nga iti daytoy a kaso, ti naitukon ket agbalin a linteg.
Ti ili, no maabutan na ti maysa kasapulan a pinakabassit a rukod ti populasion, ken pinakabassit a tinawen a kuarta a mapastrek ket mabalin da ti agpabalina siudad. Ti umuna ket nasken a ti maysa a bilin ket mailasat idiay Kongreso ken mapirmaan a kas linteg babaen ti Presidente ken dagiti nagtaeng ket agbutos da iti sumaruno a panagbutos tapno awatenda wenno paayen da ti panag-siudad. Ti maysa a pagimbagan ti panagsiudad ket ti gobierno a siuda ket makaala ti adadu a busbos, ngem dagiti buis ket nangatngato ngem ti ili.
Bilang dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi Septiembre 30, 2009 addaan dagiti 1,514 nga ili.
Klase ti matgedan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili iti Pilipinas ket mabennebenneg babaen ti kaadu wenno klase ti matgedan a naibatay iti kadawyan a tinawen a matgedan ti ili iti naudi a tallo a kalendario a tawtawen.[1]


text:
Siudad ti Mehiko
Ti Siudad ti Mehiko ( /ˈmɛksɨkoʊ ˈsɪti/; Espaniol: Ciudad de México [sjuˈðað ðe ˈmexiko], naamammoan pay a kas ti México D.F., wennoD.F.) ket isu ti Pederal a Distrito (Distrito Federal), a kapitolio ti Mehiko ket ti tugar dagiti pederal a bileg ti Kappon ti Mehiko.[10] Daytoy ket maysa a pederal nga entidad ti kaunegan ti Mehiko a saan a paset ti maysa kadagiti aniaman a 31 nga estado ti Mehiko ngem tagikua a sibubukel ti pederasion. Ti Siudad ti Mehiko ket isu ti kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti pay kangrunaan ti politikal, kultural, edukasional ken sentro ti pinansia.
A kas maysa nga "alpha" a sangalubongan a siudad[11] Ti Siudad ti Mehiko ket maysa kadagiti kangrunaan ti pinansia ken kultura a sentro idiay Amianan nga Amerika.[12] Daytoy ket mabirukan idiay Ginget ti Mehiko (Valle de México), ti maysa a dakkel a ginget kadagidiay nangato a banak idiay tengnga ti Mehiko, iti kangato a 2,240 metro (7,350 ft). Ti siudad ket buklen dagiti sangapulo ket innem a burgos.
Ti 2009 a nakarkulo a populasion para iti maitutop a siudad ket agarup idi a 8.84 a riwriw a tattao,[13] ken adda ti kalawa ti daga ti 1,485 kuadrado kilometro (573 sq mi).[14] Segun ti kinaudi a panagipalpalawag a naitunos babaen ti pederal ken dagiti estado a gobierno, ti populasion ti Siudad ti mehiko a metropolitano a lugar ket 21.2 a riwriw a tattao,[13] a makaaramid daytoy ti kadakkelan at metropolitano a lugar idiay lumaud a hemisperio, ti maikalima a kadakkelan nga aglomerasion ken ti kadakkelan nga agsasao ti Espaniol asiudad iti lubong.[15]
Ti Kalatakan a Siudad ti Mehiko ket adda ti dagup a produkto ti domestiko (GDP) ti US$390 bilion idi 2008, a makaaramid ti urbano nga aglomerasion ti Siudad ti Mehiko ti maikawalo a kabaknangan a metropolitano a lugar iti lubong.[16] Ti siudad ket akinrebbeng para iti panagpataud ti 21% ti Dagup ti Domestiko a Produkto ti Mehiko ken ti metropolitano a lugar a naibilangan para iti 34% iti dagup ti nailian a GDP.[17]
Ti siudad ket kasisigud a nabangon idiay isla ti Danaw Texcoco babaen dagiti Asteka idi 1325 a kas Tenochtitlan, a daytoy ket gangani a kompleto a nadadael idi 1521 a sillong ti Tenochtitlan, ken dimtengan ti pannakdaremdem manen ken pannakabangon segun ti urbano nga alagaden ti Espaniol. Idi 1524, ti munisipalidad ti Siudad ti Mehiko ket nabangon, a naamammoan a kas ti México Tenochtitlán,[18] ken manipud idi 1585 daytoy ket opisial a naamammoan a kas ti Ciudad de México (Siudad ti Mehiko).[18] Ti Siudad ti mehiko ketnagserbi a kas ti politikal, administratibo ken pinansia a sentro ti maysa a nangruna a paset ti kolonial nga imperio ti España.[19] Kalpasan ti panakagun-od ti panakawayawaya manipud ti España, ti Pederal a Distrito ket napartuat idi 1824.
Kalpasan ti panagdemanda ti adadu nga autonomia ti politika, dagiti nagtaeng ket naikkanda ti karbengan ti dagus a panagbutos ti Daulo ti Gobierno ken dagiti pannakabagi ti dua a kamara a Lehislatibo nga Asemblia babaen ti nadayeg a butos idi 1997. Manipud idin, ti kanigid a payak ti Partido ti Demokratiko a Rebolusion (PRD) ket nagtengtengngelen kadagitoy dua.[20] Kadagiti kinaudi a tawtawen, ti lokal a gobierno ket nangipasa kadagiti adu a liberal nga annuroten, a kas ti aborsion a makiddaw, ti naipatingga a porma ti eutanasia, diborsio ken agpada a sekso a panagasawa.
Dagiti linaon
Pakasasaritaan ti Siudad ti Mehiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Asteka a paset ti panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti agdama a siudad a naamammuan a kas ti Siudad ti Mehiko ket binangon idi babaen ti tattao a Mehika, a kalpasan daytoy ket naamammuan a kas dagiti Asteka, idi 1325. Ti duog a siudad ti Mehika ket tinawtawagan itan ti Tenochtitlan. Dagiti Mehika ket isu dagidi naud-udi a tattao a nagsasao ti iti Nahuatl nga immay iti daytoy a paset ti [[Ginget ti Mehiko] kalpasan ti pannakatnag ti Toltec nga Imperio. Ti iyu-umayda ket di kinaykayat babaen dagiti tao a nagnanaeden iti ginget, ngem dagiti Mehika ket nakabaelda a nangbangon ti maysa a siudad idiay bassit nga isla iti lumaud a babngir ti Danaw Texcoco. Dagiti Mehika ket addaanda ti bukod a sarita a maipanggep no kasanoda a binangon ti siudad, kalpasan ti panangiturong kaniada babaen ti kangrunaanda a dios, a ni Huitzilopochtli. Segun ti sarita, ti dios ket isu nangibagbaga ti maysa a seneial iti ti ayan ti sitio a pangibangonandanto ti pagnaedanda- ti maysa nga agila nga agtaktakder iti maysa a nopal a kaktus nga addaan ti maysa nga uleg iti sippitna. Idi baetan ti 1325 ken 1521, Ti Tenochtitlan ket dimmakkel ken pimmigsa, a dimtengan ti panagturayna kadagiti dadduma a siudad-estado iti lawlaw ti Danaw Texcoco, ken idiay Ginget ti Mehiko.Idi simmangpet dagiti Kastila, ti Asteka nga Imperio ket kaaduannan a naabot ti Mesoamerika, naabutanna ti Golpo ti mehiko ken ti Taaw Pasipiko. Dagiti eskolar ket nagkarkuloda nga ti baetan dagiti 200,000 ken 250,000 a tao ket nagtataeng idiay Tenochtitlan idi 1500, ad-adu ngem uppat a beses ti populasion ti Londres. Daytoy napalakaan a maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti panawenna ken ti kadakkelan iti Kaamerikaan sakbay ti panagrukma ti Kastila.
Kastila a panagrukma ti Tenochtitlán[urnosen | urnosen ti taudan]
Kalpasan ti isasanglad idiay Veracruz, ni Hernán Cortés ket nakangeg ti maipanggep ti nalatak a siudad ket ti napauten a suppiatan ken dagiti reklamo a maipanggep ti daytoy. Urayno ni Cortés ket napan idiay Mehiko nga adda laeng iti bassit a buyot, isu ket nakaawis ti kaaduan kadagiti patneng a tattao a timmulong kaniada a nangdadael ti Tenochtitlan.[21] Ni Cortés ket immuna idi a nakitana ti Tenochtitlán iti Nobiembre 8, 1519.[22] Kalpasan ti immuna panakakitana, ni Cortés ken dagiti kakuyogna ket nagsiddaawda ti kinapintasna ken ti kadakkelna. Dagiti Kastila ket nagmartsada iti igid ti dalan a pakaiturongan ti siudad manipud idiay Iztapalapa. Urayno ni Montezuma ket napan idiay sentro ti Tenochtitlán tapno sabtenna ida ken makisinnukat kadagiti sarabo, daytoy a pannakigayyem ket saan a nagpaut.[23] Ni Cortés inpanna ni Montezuma babaen iti aresto iti balay, a nagnamnama a mangituray babaen kaniana[24]Immadu dagiti pannakairten agiggana idi, rabii ti Hunio 30, 1520 – idi lasud ti salisal a naamammuan a kas ti "La Noche Triste" – dagiti Asteka ket nagreboltoda iti iyuumay dagiti Kastila ken nakabaelda a nangtiliw wenno nangpapanaw kadagiti Europeano ken dagiti kaduada a Tlaxcala.[25] Ni Cortés nagurnos manen idiay Tlaxcala. Naipanunotan dagiti Asteka a dagiti Kastila ket permanentadan a pimmanaw. Nagpilida ti baro nga ari, ni Cuitláhuac, ngem isu ket pimmusay kalpasan laeng iti manmano a bulan gapu ti burtong; ti simmaruno nga ari idi ket ni Cuauhtémoc.[26] Ni Cortés ket nangikeddeng a mangsillong iti Tenochtitlán idi mayo 1521. Iti tallo a bullulan, ti siudad ket nagsagsagaba manipud ti kaawan ti makan ken danum ken ti paya pannakaiwaras ti burtong nga inyeg babaen dagiti Europeano.[21] Ni Cortés ken dagiti kaduana ket nangisanglada kadagiti puersada idiay abagatan ti isla ket nakilablabanda iti ipapanda iti uneg ti siudad, kadagiti kalkalsada, ken balbalay.[27] Iti kanungpalan, ni Cuauhtémoc ket simmuko idi Agosto 1521.[21]
Ti pannakabangon manen ti siudad a kas Siudad ti Mehiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Kastila ket rinakrakda ti Tenochtitlán. Immuna a nagtaeng ni Cortés idiay Coyoacán, ngem nangikeddeng a mangibangon manen ti sitio ti Asteka tapno maikkat amin a tugot iti duog nga urnos.[22] Ni Cortés ket saan a nangbangon ti maysa a nawaya, a naparukma a teritorio babaen ti bukodna a personal a panagturay, ngem nagtultuloy a natulnog iti balangat ti Espaniol. Ti immuna a birey iti baro a dominio ket simmangpet idiay Siudad ti Mehiko kalpasan ti sangapulo ket uppat a tawtawen. Iti daytan a panawen, ti siudad ket nagbalin manen a siudad-estado, nga addaan ti bileg a gunay-at kadagiti adayo a nabangona pagbeddengan ti siudad.[28] Urayno dagidi Kastila ket priniserbada ti batayan a lanag ti Tenochtitlán, nangbangonda kadagiti Katoliko a simbaan a naituoon kadagiti duog a templo ti Asteka ket tinuntonda dagiti imperial a palasio para kaniada.[28] Ti Tenochtitlánket nanaganan manen idi ti "Mehiko", ti pagpilian a porma ti naganna, gapu laeng ta nalaklaka a balikasen dagiti Kastila.[22]
Idadakkel ti kolonial a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siudad ket dimakkel idi dimmakkelti populasionna, a napnapan kadagiti danum ti danaw. Ti maika-16 a siglo ket nakakita kadagiti panagpaadu kadagiti simbaan, adu kadagitoy ket ket mabalin pay laeng a makita idiay naipakasaritaan a sentro.[28] Iti ekonomiko, ti siudad ti Mehiko ket rimmang-ay a kas ti nagbanagan ti panagtagilako. A kas saan a kapada ti Brasil wenno Peru, ti Mehiko ket adda iti nalaka a pannkaiyasideg kadagiti lubong ti Atlatiko ken Pasipiko. Urayno ti balangt ti Espaniol ket pinadasna ti kompleto a panagtimbeng amin a komersio idiay siudad, daytoy ket adda laeng ti bassit a panagballigi.[29]
Ti konsepto ti nobilidad ket rimmang-ay idiay Baro nga España a saan payen a nakitkita kadagiti paset ti Kaamerikaan. Dagiti Kastila ket nakasabatda iti maysa a kagimongan a ti konsepto iti nobilidad ket kapadpada ti bukodda. Dagiti Kastila ket dinaydayawda ti patneng nga urnos iti nobilidad ket nagnayonda iti daytoy. Kadagiti simmarsaruno a siglo, ti maysa a natakneng a titulo idiay Mehiko ket saan a kaibuksilan a ti maysa ket nagsansanay ti nalatak a bileg ti politika gaputa ti bileg ti ket adda ti patinggana urayno ti iti panagala iti baknang ket saan.[30] Ti konsepto ti nobilidad idiay Mehiko ket saan a polikal ngem daytoy ket konserbatibo unay a sosial ti Espaniol, a naibatay iti panagited ti pannakaikanada iti pamilia. Kaaduan kadagitoy a pamilia nagpaneknek ti pannakaikanadada babaen ti managaramid kadagiti kabaknang idiay Baro nga España iti ruar ti siudad, ket ti kalpasanna ti panaggasstos kadagitia rentas kadagiti puonan, itipanagbangon kadagioti simbaan, panagsuporta kadagiti karidad ken panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay. Ti kaaduana panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay ket nakabot ti kaadu idi kinaudi a gudua ti maika-18 a siglo. Adu kadagitoy a balay ket mabalin pay laeng a makita ita nga aldaw, a nangiturog ti parbo a nagan ti Siudad ti mehiko iti "Ti siudad dagiti palasio" nga inted daytoy babaen n i Alexander Von Humboldt.[22][28][30]
Ti Grito de Dolores ("Karayo ni Dolores") a tinawtawagan pay a kas ti El Grito de la Independencia ("Karayo ti Pannakawaya"), a naibagbaga iti bassit nga ili ti Dolores idiay asideg ti Guanajuato idi Septiembre 16, 1810, ket isu daytoy ti pasamak a nangmarka ti rugi ti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano ken isu daytoy ti kangrunaan a nailian a piesta a napalpaliiw idiay Mehiko. Ti "Grito" ket isu idi tiinsasao iti pannakigubat iti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano babaen ni Miguel Hidalgo y Costilla,ti maysa aRoamno Katoliko a padi. Ni Hidalgo ken dagiti daddumna pay a criollo ket nairamannda ti naplano a rebolto a mangsuppiat kadagiti kolonial a gobierno ti Kastila, ken dagiti nakikuplot ketnaliputan. Nabutbuten iti pannakaarestonat,[1] ni Hidalgo binilinna ti kabsatna alalaki a ni Mauricio ken ni pay Ignacio Allende ken ni Mariano Abasolo a kumuyog kadagiti dadduma pay a naarmasan a lallaki a nangibilin iti alguasil tapno iparuarna dagiti nagkaykayat ti pannakawaya a naibalod idiay idi rabii ti Septiembre 15. Nakabaelda a nagparuar kadagiti walopulo.[2] Idi agsapa ti 6:00 Septiember 16, 1810, inbilin ni Hidalgo a paawengen dagiti kampana ti simbaan ken inurnongna ti kongregasionna. Sinumbangiran babaen ni Allende ken ni Juan Aldama, isu ket kinasaona dagiti tao iti sangana ti simbaan, a nangawawis kaniada nga agrebolto. Ti Gubat ti Guanajuato, ti immuna a pannakilaban ti insurhensia, ket napasamak kalpasan ti uppat nga aldaw. Ti pannakawaya ti Mehiko manipud ti España ketnairangarang idiat Delklarasion iti Pannakawaya ti Imperio ti Mehiko idi Septiembre 27, 1821, kalpasan ti pannakigubat timaysa a dekada.[31] Dagiti yaalsa ket simmaruno para kadagiti simmarsaruno a dekada, gapu kadagiti nadumaduma a sangkatipunan a nakilablaban para iti panagtengngel iti Mehiko.[32]
Ti Pederala Distrito ti Mehiko ket nabangon idi babaen ti baro a gobierno ken babaen ti panagpirma ti baroa batay-lintegda, a dagiti konsepto iti maysa a pederal a distrito ket naampon idi manipud ti Batay-linteg ti Estados Unidos.[33] Sakbay ti daytoy a pananginagan,ti Siudad ti Mehiko ket nagserbi idi a kas ti tugaw ti gobierno para iti Estado ti Mehiko ken ti sibubukel a pagilian. Ti Texcoco ken idi ti Toluca ket nagbalin a kapitolio ti estado ti Mehiko.[34]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Secretaría de Relaciones Exteriores – México". Sre.gob.mx. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan". Redescolar.ilce.edu.mx. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Conmemora la SecretarĂa de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal". Cultura.df.gob.mx. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Senadores por el Distrito Federal LXI Legislatura". Senado de la Republica. Naala idi Oktubre 21, 2010.
- ^ "Listado de Diputados por Grupo Parlamentario del Distrito Federal". Camara de Diputados. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Resumen". Cuentame INEGI. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Relieve". Cuentame INEGI. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "ENOE". Naala idi Agosto 24, 2012.
- ^ "Distrito Federal.". 2010. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Artículo 44". Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. Naala idi Mayo 14, 2010.
- ^ Ganganaet nga Annuroten (2008). "Ti 2008 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad". Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ "WFE – Member Exchanges". World-exchanges.org. Abril 1, 2003. Naala idi Marso 25, 2010.
- ^ a b Konsilo ti Nailian a Populasion. "Siudad ti Mehiko a Metropolitano a Lugar". Gobierno ti Estado ti Mehiko. Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet. OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro: Dagiti 15 nga Estado ti Mehiko 2009. OECD Publishing, 2009. p. 418 (p. 299). ISBN 978-92-64-06012-8.
- ^ Nagkaykaysa aPagpagilian (2007). "Dagiti Prospekto ti Urbanisasion ti Lubong". Naidulin manipud ti kasisigud idi Hulio 31, 2007. Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ PricewaterhouseCoopers (Pebrero 11, 2009). "Dagiti rumrummuar a paglakuan a siudad nga ekonomia a napardasto a dumakkel iti sangalubongan a GDP a pakairanggo a kas kinuna ti PricewaterhouseCoopers LLP". UK Media Centre. Naala idi Disiembre27, 2009.
- ^ "GDP ti Siudad ti Mehiko a kas maipada ti nailian a GDP". Naala idi Agosto 19, 2010.
- ^ a b (Espaniol) Gobierno ti Pederal a Distrito. "Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko". Naala idi Dsiembre 27, 2009.
- ^ (Espaniol) Nagkaykaysa a Pagpagilian. "Siudad ti Mehiko, Mehiko". Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]. Maikatlo nga Edision. Lonely Planet, 2008. p. 288 (p. 20-21). ISBN 978-1-74059-182-9.
- ^ a b c "Historia de la Ciudad de México" (iti Spanish). Naala idi Oktubre 14, 2008.
- ^ a b c d Marroqui, Jose Maria (1969). La Ciudad de Mexico. Siudad ti Mehiko: Ayuntamiento del Distrito Federal. pp. 21–25.
- ^ "Conquistadors – Cortés. Nobiembre 1519, Ti Kapintasan a Banag iti Lubong". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Conquistadors – Cortés. Nobiembre , 1519 – Naaresto ni Montezuma". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti konkistador – Cortés. Hunio 1520 – Nadawel a panagpapatay idiay Tenochtitlán". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti konkistador – Cortés. Disiembre 1520 – Sillong, Panagbisin ken Burtong". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti konkistador – Cortés. Ti Kinaudi a Takder: Ti Maysa nga Asteka nga Iliada". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ a b c d Alvarez, Jose Rogelio (2000). "Mexico, Ciudad de". Enciclopedia de Mexico (iti Spanish) 9. Encyclopædia Britannica. pp. 5242–5260.
- ^ Hamnett, Brian R. (1998). Ababa a Pakasaritaan ti Mehiko. Port Chester, New York, USA: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-58120-2.
- ^ a b Ladd, Doris M (1998). Artes de Mexico Palacios de la Nueva España Ti Mehikano a Nobilidad. Siudad ti Mehiko: Artes de Mexico y del Mundo. pp. 84–86. ISBN 978-968-6533-61-3.
- ^ "Don Agustín de Iturbide". Naala idi Oktubre 20, 2008.
- ^ "Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko". Naala idi Oktubre 17, 2008.
- ^ Weil, Thomas E. (Enero 1, 1991). "Mehiko: Kapitulo 3B. Ebolusion ti Maysa a Pagilian". Pagpagilian iti Lubong (Opisina ti Panagrang-ay, Inc.).
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ Mody, Ashoka (Oktubre 31, 1996). "Panagiyawat ti Inprastriktura". Pagpagilian iti Lubong (World Bank Publications). p. 187. ISBN 978-0-8213-3520-8.
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Siudad ti Mehiko idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Siudad ti Mehiko manipud idiay Wikivoyage
- Kitaen ti Siudad ti Mehiko idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Inggles)
- Gobierno ti Pederal a Distrito (Espaniol)
- Ministro ti Turismo ti Siudad ti Mehiko (Espaniol)
- Siudad ti Mehiko
- Metropolitano a lugar ti Siudad ti Mehiko
- Dagiti matagtagitao a lugar idiay Mehiko
- Dagiti kapitolio idiay Amianan nga Amerika
- Tawidan a Lugar ti Lubong idiay Mehiko
- Dagiti kapitolio a distrito ken teritorio
- Dagiti siudad a nangsangaili dagiti Ay-ayam ti Kalgaw nga Olimpiada
- Dagiti estado ti Mehiko
- Dagiti matagtagitao a lugar a nabangon idi 1521


text:
James K. Polk
Ni James Knox Polk ( /ˈpoʊk/ "poke"; Nobiembre 2, 1795 – Hunio 15, 1849) ket isu idi ti maika-11 a Presidente iti Estados Unidos (1845–1849). Ni Polk ket naipasngay idiay Kondado ti Mecklenburg, North Carolina.[1] Isu ket nagtaeng ken nangirepresenta pay ti Tennessee. Isu ket maysa a Demokratiko, ni Polk ket nagserbi a kas ti maika-17 a Tagabitla iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos (1835–1839) ken Gobernador iti Tennessee (1839–1841). Ni Polk ket isu ti surpresa a (nangisit a kabali) kandidato para iti presidente idi 1844, nga inabakna ni Henry Clay iti kasuppiatna a Partido Whig babaen ti panagikarina a mangikapet ti Texas. Ni Polk ket daulo idi ti Jacksoniano a Demokrasia iti panawen ti Maikadua a Partido a Sistema.
Ni Polk ket isu ti naudi a napigsa a sakbay ti Sibil a Gubat a presidente, ken isu ti kaasapaan nga adda dagiti nabati a naala a retrato idi agdama a nagtaken ti opisina. Isu ket naamammoan para iti panagbalballigina iti ganganaet a panakibiang. Isu ket nangipangta ti gubat iti Britania iti kapanggepana a banag no sino ti agtagikua ti Pagilian ti Oregon, ngem nagsanod met laeng ken nakbinningbingay ti panagtagikua iti daytoy a rehion iti Britania. Idi linikudan ti Mehiko ti panagikapet ti Amerika ti Texas, ni Polk ket nangidaulo iti puro a panagballigi iti Mehikano-Amerikano a Gubat, a daytoy ket nakaited ti Estados Unidos kadagiti kaaduan ken agdama a Abagatan a laud. Isu ket nagtalged ti panakaipasa iti Walker taripa iti 1846, nga adda kadagit nababa a gatad a nagpaayat iti patnengna nga Abagatan, ken isu ket nangipatakder ti panguartaan a sistema a nagpaut aginggana idi 1913.
Ni Polk ket namatmati a ti panaglukat iti Akademia ti Marina E.U. ken ti Smithsonian Institution, ti panangrugi para iti Washington a Monumento, ken ti panakairuar kadagiti immuna a selio idiay Estados Unidos.
Isu ket nagikari nga agserbi laeng iti maysa a termino ken saan a timmaray a mapabutosan manen. Isu ket pimmusay iti bayabgubong idi ti tallo a bulan a pannakalpas ti terminona.
Dagiti eskolar ket kinaykayatda nga inranggo iti listaan dagiti kalatakan a presidente para iti abilidadna nga agidisso kadagiti panungpalan ken ti panaggun-odna iti amin. Ni Polk tinawtawagan a ti "di amammo unay a naibanagan presidente"[2] iti Estados Unidos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ James Knox Polk manipud ti PresidentialAvenue.com
- ^ Ti Nataliwaywayan a Presidente manipud ti TheDailyBeast.com


text:
Mona Lisa
Ti Mona Lisa ket maysa a pinintaan iti oleo ni nalatak nga Italiano a Renasimiento nga artista a ni Leonardo da Vinci. Ti "Mona Lisa" ti maibilbilang a kalalatakan amin kadagiti obra iti pakasaritaan ti arte; manmano nga obra iti arte ti kas iti kalatak, karomantisado, ken kas kapadpadna iti pannakaipaadu. Ti pintura ket kukua ti gobierno a Pranses ket nakabitin daytoy iti Museo ti Louvre idiay Paris.
Ti pintura ket ipakitana ti maysa a babai a kumitkita iti mangbuya iti maysa a "nainburburtiaan nga isem."
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Mona Lisa idiay Wikimedia Commons
- Ti Mona Lisa nga addan ni Propesor Donald Sassoon


text:
Kinaagpayso
Ti kinaagpayso ket kankanayon a maus-usar iti kaibuksilan a pannakaibagay iti pudno wenno Kinapudno,[1] wenno kinamatalek iti maysa a kasisigud wenno iti maysa anga alagaden wenno kapanunotan.[1]
Ti kasumbangir ti kinaagpayso ket di kinaagpayso, a no maipada, ket mabalin a makaala timaysa a lohikal,kinapudno, wenno etikal a kaibuksilan. Ti konsepto ti kinaagpayso ket napakisinnaritaan ken naisuppiatan kadagiti nadumaduma a kontesto, a maraman ti pilosopia ken relihion. ADu kadagiti tignay ti tao nga agdepdepende iti daytoy a konsepto, a daytoy ket naipagpagarupan ngem ti suheto iti panakisinnaritaan, a mairaman ti siensia, linteg, ken inaldaw a biag.
Dagiti nadumaduma ateoria ken dagiti panirigan iti kinaagpaysao ket agtultuloy a maisuppiatan babaen dagiti eskolar ken dagiti pilosopo. Ti pagsasao ken dagiti balikas ket dagiti pamay-an nga inus-usar ti tattao a mangibaga ti pakaammo iti tunggal maysa kaniada ken ti pamay-an nga inus-usar a panangkita ti maysa a "kinaagpayso" ket naitermino iti maysa a alagaden ti kinaagpayso. Adda dagiti nagigiddiatan a panagtuton kadagiti kastoy a saludsod no ania ti mangbukel ti kinaagpayso: no ania dagiti kabaelan a banag nga agpayso ken di agpayso dagiti agibagbaga ti kinaagpayso; no kasano ti panangpalawag ken panangilasin ti kinaagpayso; mabalin kadi a mausar dagiti papel a nangipakita ken naala a pannakaammo; ken no ti kinaagpayso ket subhetibo wenno awan kapanggepan, relatibo wenno patingga.
Adu kadagiti relihion ket nangikedkeddengda a nasayaat a panakaaammo iti amin a kinaagpayso a maipanggep kadagiti amin a banag a nangikedkeddeng a gupit iti maysa a nainlangitan wenno subrenatural a parsua.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Merriam-Online a Diksionario ti Webster, kinaagpayso, 2005
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Aristoteles, "Dagiti kategoria", Harold P. Cooke (patarus), pp. 1–109 iti Aristoteles, Tomo 1, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
- Aristoteles, Iti Interpretasion", Harold P. Cooke (patarus), pp. 111–179 iti Aristoteles, Tomo 1, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
- Aristoteles, "Dagiti Kasakbayan nga Analitiko]", Hugh Tredennick (patarus.), pp. 181–531 iti Aristoteles, Tomo 1, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
- Aristoteles, "Dagiti Kasakbayan nga Analitiko", Hugh Tredennick (patarus), pp. 181–531 iti Aristoteles, Tomo 1, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1938.
- Aristoteles, "Iti Kararua" (De Anima), W. S. Hett (patarus), pp. 1–203 iti Aristoteles, Tomo 8, Klasiko a Biblioteka ti Loeb, William Heinemann, Londres, UK, 1936.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti sasao a mainaig ti Kinaagpayso idiay Wikiquote
- Dagiti midia a mainaig ti Kinaagpayso idiay Wikimedia Commons
- Ti Pangyuna ti Kinaagpayso babaen ni Paul Newall, para kadagiti agdadamo.
- Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford:


text:
Premio Nobel iti Literatura
Manipud idi 1901, ti Premio Nobel iti Literatura (Sueko: Nobelpriset i litteratur) ket tinawen a naipagunguna iti maysa a mannurat manipud ti aniaman a pagilian nga adda, kadagiti balikas ni Alfred Nobel, nakaparnuay "kadagiti pagobraan iti literatura ti naisalsalumina unay nga obra iti umno a turong" (orihinal a Sueko: den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning).[1][2] Urayno dagiti agmaymaysa nga obra ket sagpaminsan a nadakdakamat a naisangsangayan a naisalsalumina, ditoy ti "obra" ket mangitudo ti sibubukel nga obra ti mannurat. Ti Sueko nga Akademia ket isu ti mangikeddeng, no adda ti sinoman, a mangawatto ti premio iti aniaman a naited a tawen. Ti akademia ket mangirangarang ti nagan ti napaili a laureado iti kasapaan ti Oktubre.[3] Daytoy ket maysa kadagiti lima a Premio Nobel a nabangon babaen ti keddeng ni Alfred Nobel idi 1895; dagiti daddumapay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Pisika, Premio Nobel iti Kappia, ken Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti Premio Nobel iti Literatura". nobelprize.org. Naala idi 2007-10-13.
- ^ John Sutherland (Oktubre 13, 2007). "Tinta ken Tupra". Guardian Unlimited Books (The Guardian). Naala idi 2007-10-13.
- ^ "Ti Premio Nobel iti Literatura". Sueko nga Akademia. Naala idi 2007-10-13.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Premio Nobel iti Literatura idiay Wikimedia Commons
- "Dagiti Amin a Nobel Laureado iti Literatura" – Pagsurotan a panid iti opisial a sitio ti Pundasion ti Nobel.


text:
Tulong:Dagiti biddut ti CS1
Daytoy a panid ket mangiplawag kadagiti mensahe ti biddut nga ireporta babaen dagiti dakamat ti dakamat nga estilo 1 a naipakita iti tabla iti kanawan daytoy a panid, no ania dagiti kaibuksilanda, ken no kasano a ti mabali a panagresolba kadagiti biddut babaen dagiti editor.
Sakbay ti 2013, dagiti plantilia ti CS1 ket nagus-usar ti meta plantilia ti
{{citation/core}}. Idi 2013, a kas paset ti gandat ti WP:LUA , dagiti editor ti Wikipedia ket nagpabaroda kadagiti serie ti plantilia ti CS1 a nagus-usar ti agmaymaysa a modulo ti Lua. Ti Modulo:Citation/CS1 ket isu ti makina a mangtengngel no kasano a maiparang dagiti dakamat ti CS1 ken no kasano maipasa ti datos kadagiti ramit ti akin-ruar a panagreperensia babaen ti metadata ti COinS. Dagiti pagimbagan ti panagpabaro ket ti panagpasayaat ti pannakaaramid, panagpabassit ti karikut ken panagpapada, ken para iti panggep daytoy a panid, mangpasayaat ti panagduktal ti bidddut, panangikategoria, ken panagreporta.
Dagiti linaon
- 1 Panagtengngel ti panangipakita ti biddut
- 2 |accessdate= masapul ti |url=
- 3 |archiveurl= masapul ti |archivedate=
- 4 |archiveurl= masapul ti |url=
- 5 Kitaen ti |doi= pateg
- 6 Kitaen ti |isbn= pateg
- 7 Kitaen ti |ol= pateg
- 8 Kitaen ti |url= isbangan
- 9 |displayauthors= maisingasing
- 10 |displayeditors= maisingasing
- 11 Awan linaon a dakamat
- 12 Agsurok ti |pages wenno |at
- 13 |format= masapul ti |url=
- 14 Awan wenno awan linaon ti |title=
- 15 Awan wenno awan linaon nga |url=
- 16 Ad-adu ngem maysa a |param1=, |param2=, ken |param3= ti nainaganan
- 17 Ti testo ket "????" di naikaskaso
- 18 |trans_chapter= masapul ti |chapter=
- 19 |trans_title= masapul ti |title=
- 20 Di ammo a parametro |????= di naikaskaso
- 21 Di ammo a parametro |xxxx= di naikaskaso (|yyyy= maisingasing)
- 22 Ti silpo ti wiki ket naikabil iti titulo ti URL
- 23 Dagiti nota
- 24 Dagiti nagibasaran
Panagtengngel ti panangipakita ti biddut[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti editor a saan kumayat a makakita iti aniaman a mensahe dagiti biddut ti CS1 ket mabalinda nga ilemmeng babaen ti panangikabil idiay bukodda a sapasap wenno kudil iti CSS a makita diata baba:
.citation-comment {display: none;} /* Ilemmeng amin a mensahe ti biddut ti Dakamat ti Estilo 1 */
Idi las-ud ti panagparang-ay ti dakamat nga estilo 1, adu kadagiti baro a mensahe ti biddut ket nailemmeng. Dagiti nailemmeng a mensahe ket naiparang idi nairugrugi ti panagparang-ay. Dagiti editor a kumayat a makakita amin a mensahe ti biddut ti CS1 ket mabalinda a makita babaen ti panagikabil idiay bukodda a sapasap wenno kudil iti CSS a makita diata baba:
.citation-comment {display: inline !important;} /* Ipakita amin a mensahe ti biddut ti Dakamat ti Estilo 1 */
Amin dagiti mensahe ti biddut ket naiparangen isunga daytoy a css ket saanen a nasken.
|accessdate= masapul ti |url=[urnosen | urnosen ti taudan]
|accessdate= masapul ti
|url=
Ti
|accessdate= ket isu ti petsa nga inaganan ti taudan ti web babaen ti
|url= a nainayon iti artikulo. No ti
|accessdate= ket nainayon iti dakamat nga awan ti
|url= agparangto daytoy a mensahe. No ti dakamat ken saan nga agus-usar ti silpo ti web, ti
|accessdate= ken redundante ken nasken a maikkat.
No dagiti taudan ti web ket adda ti panangipablaak wenno sabalipay a natalinaay a petsa a mainaig iti daytoy, ti
|accessdate= ket adda laeng iti limitado a patag ngem mabalin a naserbi iti panangilasin ti maysa a maitutop a bersion ti taudan. No awan tit
|url=, ti
|accessdate= ket awan ti kaibuksilanna.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|url= wenno ikkaten ti
|accessdate=. Dagiti editor ket nasken a padasenda ti mangikeddeng no apay a ti dakamat ket addaan ti
|accessdate= ngem awan ti
|url=. Kas pagarigan, ti dakamat ket mabalin a kasisigud nga awan ti
|url=, wenno ti
|url= ket mabalin a naikkat gaputa dagiti silpo a manglabsing ti karbengan ti kopia ti nagpartuat, wenno gaputa ti
|url= ket naikeddeng idi a natay ken (di naigaggagara) a naikkat. No ti dakamat ket kasisigud nga awan ti
|url= wenno naikkat idi para kadagiti panaglabsing ti karbengan ti kopia, ikkaten ti
|accessdate=. No naikkaten ti natay nga
|url=, ipasubli ti
|url= ken no mabalin simpaen daytoy.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar ti dakamat nga addaan ti accessdate ken awan ti URL.[a]
|archiveurl= masapul ti |archivedate=[urnosen | urnosen ti taudan]
|archiveurl= masapul ti
|archivedate=
Ti
|archivedate= ket mangilasin ti petsa a nakaidulinan ti taudan ti web.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|archivedate=. Para kadagiti taudan ti web a naidulin idiay archive.org,[1] ti petsa a pannakaidulin ket mabirukan iti
|archiveurl=; para kadagiti taudan a naidulin idiay webcitation.org,[2] ti petsa ti cache ket mairaman it ipaulo ti arkibo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti dakamat ti archiveurl.[a]
|archiveurl= masapul ti |url=[urnosen | urnosen ti taudan]
|archiveurl= masapul ti
|url=
Ti husto a naporma a dakamat a mangiraman ti
|archiveurl= ken
|archivedate= ket masapulna ti
|url=. No ti dakamat ket mangiraman ti
|deadurl=no, ti panagurnos kadagiti elemento iti naiparang a dakamat ket mabaliwan tapno umuna a maikabil ti kasisigud a url.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|url=. Para kadagiti taudan a naidulin idiay archive.org,[1] ti kasisigud nga url ket mabalin a mabirukan iti pateg ti
|archiveurl=; para kadagiti taudan a naidulin idiay webcitation.org,[2] ti kasisigud nga url ket nairaman iti paulo ti arkibo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti dakamat ti archiveurl.[a]
Kitaen ti |doi= pateg[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen ti
|doi= pateg
No dagiti CS1 a dakamat ket aglaon ti
|doi=,maaramid ti panagsubok tapno makita ti pasaruno a paset ti pateg ti DOI ket aglaon ti maitutop a "
10." panangilasin ti rehistro. Ti ad-adu pay a pammasingked ti DOI ket maaramidto pay.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti pateg ti
|doi= ket husto.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti DOI.[a]
Kitaen ti |isbn= pateg[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen ti
|isbn= pateg
Dagiti plantilia ti dakamat nga estilo 1 nga aglaon ti
|isbn= ket makita tapno ti ISBN ket maitutop ti kaatiddogna (sangapulo wenno sangapulo ket tallo a digit) ken pasingkedanna ti kanungpalan a check digit segun ti espesipikasion ti ISBN. Maysa laeng nga ISBN ti maipalubos iti daytoy a pagikabilan gaputa ti napno a pateg ti
|isbn= ket nairaman iti metadata ti COinS ti dakamat. Kitaen pay ti Wikipedia:COinS. Ti ad-adu ngem maysa nga ISBN, wenno dagiti karakter a saan a paset ti ISBN, ket dadaelenna ti metadata ti COinS ken dadaelenna pay ti silpo iti Special:BookSources.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti pateg ti
|isbn= ket husto, ken maymaysa laeng nga ISBN ti maus-usar, ken awan pay ti nairaman a sabali a testo. Agusar ti 13-digit nga ISBN no mabalin a magun-od.
Kadagiti manmano unay a kaso, dagiti agipabpablaak ket nangiparuarda kadagiti libro nga addaan kadagiti nadadael nga ISBN. No siguradoka a ti saan a husto nga ISBN ket agpayso a kapadpada ti naipablaak nga obra, mabalinmo ti manginayon ti
|ignore-isbn-error=true iti dakamat tapno mapawilan ti mensahe ti biddut. Kadagiti adu a kaso dagiti libro ket mabalin a maiparuar manen nga addaan ti napasayaat nga ISBN. No mabalin agusar ti napasayaat nga ISBN .
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti ISBN.[a]
Kitaen ti |ol= pateg[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen ti
|ol= pateg
Ti parametro ti
|ol= ket isu ti panangilasin ti Open Library. Daytoy ket makita tapno masigurado a ti naudi a karakter ket
A (mamannnurat),
M (liblibro), wenno
W (ob-obra). Ti ad-adu pay a pammasingked ket maaramidto pay.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti pateg ti
|ol= ket husto.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti OL .[a]
Kitaen ti |url= isbangan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen ti
|url= isbangan
Dagiti akin-ruar a silpo iti dakamat nga estilo 1 ket naar-aramid manipud kadagiti dua a parte: ti title (
|title=,
|chapter=, kdpy.) ken ti URL (
|url=,
|chapter-url=,
|laysummary=, kdpy.). Ti paset ti
|url= ket nasken a mangrugi iti nasuportaran nga isbangan ti URI. Dagiti isbangan ti URI ti
http://,
https:// ken ti isbangan ti relatibo a protokol ti
// ket isu dagitoy ti kaaduan amaus-usar;
irc://,
ircs://,
ftp://,
news:,
mailto: ken
gopher:// ket nasuportaran pay dagitoy.
Ti pagikabilan ti URL ket makita tapno masigurado a mangiraman ti kolon (
:) wenno doble nga slash (
//). Ti ad-adu pay a pammasingked ket saan a maaramid.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti pateg ti
|url= ket husto.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti biddut ti URL.[a]
[urnosen | urnosen ti taudan]
|displayauthors= maisingasing
Sakbay ti pannakapayammo kadagiti naibatay ti Lua a dakamat, ti panagporma dagiti plantilia ti dakamat ket naidaremdem a mangsuporta ti saan nga ad-adu ngem siam a mannurat. No siam (wenno ad-adu) a parametro ti mannurat ti nainaganand, t iplantilia ket mangiparanto ti walo a nagnagan ti mannurat a sinaruno babaen ti "et al." tapno mangipakita a napasardeng ti listaan. Adda dagiti editor a nagkamkammatalek iti daytoy a panagkukua tapno mangiraman ti etiketa ti "et al." . Kas pagarigan:
Dagiti plantili ti dakamat a naibatay ti Lua ket makalaonda ti maysa a bilang dagiti mannurat. A kas dagiti daan a plantilia, dagiti plantilia a naibatay ti Lua ket nalawag a mangiraman ti maysa nga etiketa ti "et al." nga adda iti parametro ti
|displayauthors=.
Ti daan nga estilo dagiti plantilia ket nangsuporta kadagiti kaaduan a siam a mannurat. Dagiti baro a plantilia a naibatay new Lua ket saanna a maammuan no dagiti editor ket nagpartuatda kadagiti dakamat nga addan ti apag-isu a siam a mannurat gaputa adda laeng dagiti siam a mannurat wenno, gaputadagiti dakamat ti daan nga estilo ket limitado laeng dagiti siam a mannurat. Daytoy a mensahe ti biddut ket ireporta dagiti dakamat nga addan kadagiti apag-isu a siam a mannurat ngem awan ti
|displayauthors=. Tapno mapreserba ti panagkukua dagiti dakamat ti daan nga estilo, dagiti dakamat a naibatay ti Lua ket agiparang ti "et al." a mangsukat ti maikasiam a mannurat.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, inayon dagiti nabatbati a mannurat iti dakamat wenno iyasentar ti
|displayauthors= iti
8 wenno ti basbassit a pateg tapno mapasardeng ti listaan ti mannurat. No adda met ti apag-isu a siam a mannurat, iyasentar met ti
|displayauthors= ti
9 wenno ad-adu tapno maiparang amin dagiti siam a mannurat nga awan ti "et al."
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar kadagiti dakamat nga addan ti daan nga estilo ti di nalawag a naibaga nga et al.[a]
|displayeditors= maisingasing[urnosen | urnosen ti taudan]
|displayeditors= maisingasing
Sakbay ti pannakaipaaamo dagiti naibatay ti Lua a dakamat, ti panagporma dagiti plantilia ti dakamat ket naidaremdem a mangsuporta kadagiti ad-adu ngem uppat nga editor. A naisangsangayan, no uppat (wenno ad-adu) dagiti parametro ti editor dagiti nainaganan, isonto a ti plantilia ket mangiparangto ti tallo a nagnagan dagiti editor a sinaruno babaen ti "et al." tapno mangipakita a ti listaan ket napasardeng. Adda met dagiti editor nga agkamkammatalek iti daytoy a panagkukua tapno makairaman ti etiketa ti "et al." . Kas pagarigan:
Dagiti plantilia a naibatay ti Lua ket makalaon ti dakdakkel a bilang dagiti editor. Dagiti plantili a anaibatay ti Lua ket nalawagda pay a mangiraman ti maysa nga etiketa ti "et al." iti baro a parametro ti
|displayeditors=, ti parametro a saan idi a magun-od iti daan nga estilo dagiti plantilia.
Dagiti plantilia ti daan nga estilo ket kaaduan laeng a mangsuporta kadagiti uppat nga editor. Dagiti plantilia a naibatay ti Lua ket saan a makaaamo no dagiti editor ti Wikipedia ket nagpartuatda kadagiti dakamat nga adda kadagiti apag-isu nga uppat nga editor wenno, gauta dagiti dakamat ti daan nga estilo ket limitadoda kadagiti uppat nga editor. Daytoy a mensahe ti biddut ket ireporta babaen dagiti dakamat nga adda kadagiti apag-isu nga uppat nga editor ngem awan ti
|displayeditors=. Tapno mapreserba ti panagkukua dagiti dakamat ti daan nga estilo, dagiti dakamat a naibatay ti Lua ket agiparang ti "et al." tapno mangsukat ti maikapat nga editor.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, agnayon kadagiti nabatbati nga editor iti dakamat wenno iyasentar ti
|displayeditors= iti
3 wenno basbassit a pateg tapno mapasardeng ti listaan ti editor. No adda dagiti apag-isu nga uppat nga editor, iyasentaren ti
|displayeditors= iti
4 wenno nagatngato tapno maiparang amin dagiti uppat nga editor a saan a mangiraman ti "et al."
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar kadagiti dakamat nga addan ti daan nga estilo ti di nalawag a naibaga nga et al.[a]
Awan linaon a dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan linaon a dakamat
Ti "awan linaon" ket mabalin a kaibuksilanna a dagiti dakamat nga estilo 1 ket aglaon ti saan a mabigbigan a parametro dagiti panangilasin. Kas pagarigan daytoy a dakamat ket saan nga "awan linaon" gaputa aglaon ti mausar a pakaammo:
{{cite web | http://www.foobar.com | Ti Foobar Bar}}
Ti dakamat ket "awan linaon" gaputa saan nga aglaon ti nasken a parametro dagiti panangilasin (iti daytoy a kaso ti
|url= ken ti
|title=) a mangibaga ti
{{cite web}} no kasano ti agusar ti pakaammo a saan alinaon ti dakamat.
Ti "awan linaon" lket mabalin pay a kaibuksilanna a ti maysa nga editor ket intero koman nga agusar koman ti sabali a plantilia. Mabalin a ti editor ket nagusar ti
{{citation}} ngem ti inkeddengna ket ti agusar ti
{{masapul a dakamaten}} wenno
{{quote}}.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, agnyon ti maitutop a parametro dagiti panangilasin wenno sukatan ti dakamat ti CS1 iti nasaysayaat a maitutop a palntlia.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga adaan kadagiti awan linaon a dakamat.[a]
Agsurok ti |pages wenno |at[urnosen | urnosen ti taudan]
Agsurok ti
|pages wenno
|at
Daytoy a biddut ket rumsua no dagitidakamat ket mangpadas ti aggiddan nga agusar kadagiti ad-adu ngem maysa a parametro:
|page=,
|pages=, wenno
|at=. Ti tungngal maysa aparametro ket maikeddeng a magited ti sabali a waya ti panangibaga ti lokasion a ti nadakmat a linaon iti kaunegan ti dakdakkel nga obra, ken maysa laeng kadagitoy a parametro ti maiparang iti aniaman a maiparang a dakamat. Segun kadagiti naikeddeng a panggepda, ti
|page= ket nasken a mausar tapno mangibaga ti maymaysa a panid a nasken iti madakamat a linaont, ti
|pages= ket nasken a mausar tapno mangibaga ti sakop wenno listaan dagiti panid (kasla iti 37–42) a nasken, ken ti
|at= ket nasken a mausar tapno mangibaga ti lokasion iti dakdakkel nga obra a saan a nabilangan a panid (kasla ti "likudan nga akklub"). Sagpaminsan pay, a dagiti editor ket saanda amaawatan ti kaibuksilan dagiti
|pages=, ken padasenda a mangusar tapno mangibaga ti dagup a bilang dagiti panid iti taudan .
No ti
|page= ket mausar kadagiti
|pages= wenno
|at=, ti laeng pateg ti
|page= ti maiparang. Iti kapadana met, no dagiti
|pages= ket mausar iti
|at=, ti laeng pateg dagiti
|pages= ti maiparang.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, ikkaten dagiti saaan a maitutop a parametro.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar ti agsisinnuppiat a pananginagan ti panid.[a]
|format= masapul ti |url=[urnosen | urnosen ti taudan]
|format= masapul ti
|url=
Daytoy a biddut ket rumsua no dagiti dakamat ti CS1 ket agusar ti
|format= a saam met a mangited ti URL para iti
|url=. Ti parametro ti
|format= ket mausar a manginagan ti pormat ti papeles ti taudan ti web (a ka sti PDF, DOC, XLS, kdpy.). Kadagiti kaaduan a kason ti maysa nga editor ket mabalin a nangikeddeng nga agusar ti
|type= tapno manginagan ti kita ti dokumento (kasla iti. hard cover, paperback, pamphlet, kdpy.) Ti pateg ti
|format= ket kankanayon a maiparang.
Ti mangsolbar ti daytoy a biddut, ikkaten ti
|format= wenno ipalawag ti
|url= wenno baiwan ti
|format= iti
|type=.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar kadagiti dakamat nga addaan ti pormat ken awan ti URL.[a]
Awan wenno awan linaon ti |title=[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda met dagiti kasasaad ti biddut nga agiddiat bassit a mapasamak no dagiti dakamat ti CS1 ket awan kadagiti matutop a titulo. Iti tungngal maysa a kaso, ti CS1 ket agireporta ti daytoy a mensahe ti biddut. Ti nasken a resolusion ket agdumaduma depende ti gapuanan ti biddut. Ti mensahe ti biddut ket agisilpo iti maitutop a deskripsion dita baba.
Awan linaon nga URL nga awan ti titulo[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan wenno awan linaon ti
|title=
Amin a naibatay ti Lua a dakamat nga estilo 1 ket agireporta ti daytoy a biddut no maysa kadagit iaglaon ti URL a parametro ket saan a maiparis iti maysa a mainaig a titulo. Daytoy a biddut ket mapasamak pay no ti
|title= ket saan a maisilpo iti
|url= gaputa ti dakamat ket aglaon pay ti agsinnuppiat a parametro ti
|titlelink=.
Gaputa dagiti URL ket saan a napintas ken sapasap dagitoy nga awan pakaammo, daytoy ket manamnama a dagiti editor ket naskenda a mangited ti adda kaibuksilanna a titulo para iti tunggal maysa nga URL. Kadagiti kaaduan akaso daytoy ket mabalin a matungpal babaen ti panag-usar ti parametro ti
|title=.
Ti mangsolbar ti daytoy a biddut, mangited ti maitutop a titulo para iti aglaon ti parametro nga URL. Iti kaso ti
|url= ken ti
|titlelink= ket makisuppiat para iti
|title= nasken nga agpilika ti kayatmo nga alaen. Padasem nga iyalis ti
|url= wenno ti
|titlelink= iti nasaysayaat a parametro.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga addaan kadagiti awan linaon nga URL.[a]
Dakamat nga awan ti titulo iti aniaman a porma[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan wenno awan linaon ti
|title=
Daytoy a biddut ket rumsua para kadagiti dakamat ti CS1 no amin a mainaig a parametro ti titulo ket maikkat wenno maibati a blanko. Depende iti kita ti dakamat (
{{cite web}},
{{cite book}},
{{cite journal}}, kdpy.), dagiti mabalin a parametro ti titulo ket mabalin a mangiraman ti
|title=,
|chapter=,
|article=,
|journal=,
|booktitle=, ken dadduma pay. Nasken nga adda ti kastoy a parametro ti titulo ti maited iti tunggal maysa a dakamat.
Sagpaminsan a daytoy a biddut ket rumsua gaputa ti maysa nga editor ket nagus-usar ti CS1 a dakamat ti napabassit a nota ti baba no ti
{{sfn}} wenno maysa kadagiti pamilia dagit iplantilia ti
{{harv}} ket nasaysayaat koman a maitutop. Daytoy a biddut ket rumsua pay no ti maysa nga editor ket agus-usar ti
{{citation}} ngem nangikeddeng nga agusar ti
{{masapul a dakamaten}}.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|title= wenno sukatan ti dakamat ti CS1 iti nasaysayaat a maitutop a plantilia.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga awan kadagiti titulo.[a]
Awan wenno awan linaon nga |url=[urnosen | urnosen ti taudan]
Awan wenno awan linaon nga
|url=
Daytoy a mensahe ti biddut ket ireporta laeng babaen ti
{{cite web}} nga awan ti
|url=, blanko wenno saan a nasayaat a naikabil.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|url= wenno agusar ti nasaysayaat a maitutop a plantilia a kas ti {{cite book}}, {{cite journal}} wenno sabali a plantilia ti dakamat.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar kadagiti dakamat nga awan ti URL.[a]
Ad-adu ngem maysa a |param1=, |param2=, ken |param3= ti nainaganan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ad-adu ngem maysa a
|param1=,
|param2=, ken
|param3= ti nainaganan
Daytoy a biddut ket rumsua no dagiti dakamat ti CS1 ket mangiraman ti ad-adu ngem maysa a parametro a mangimapa iti isu met laeng a kaibuksilan. Kas pagarigan, ti
|author=,
|last=, ken
|last1= ket sinonimo dagitoy iti tunggal maysa kaniada, isunga awan ti ad-adu ngem maysa kadagitoy a parametro ti nasken a mausar iti tunggalmaysa a dakamat.
Ti mangsolbar ti daytoy a biddut, ikkaten wenno baliwan {dagiti)ti redundante a parametro.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga adda dagiti agpapada a parametro.[a]
Ti testo ket "????" di naikaskaso[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti testo ti "????" ket di naikaskaso
Saan a kasla dagit iadu a plantilia ti Wikipedia , dagiti dakamat ti CS1 ket saanda nga agusar ti saan a nanaganan wenno dagiti pangipuesto a parametro. No ti dakamat ket aglaon ti testo ti nagbaetan ti nakatakder a baras ken dayta a testo ket saan nga aglaon ti agpada a senial (=), ti CS1 ket saanna nga ikaskaso ti testo ket ireportana ti biddut. Daytoy ket agpayso urayno ti testo ket isu ti nagan ti husto a parametro.
Daytoy a biddut ket mabalin pay a gapuanan babaen dagiti sitatakder a baras a paset dagiti URL wenno dagiti titulo. No dagiti sitatakder a baras ket rumsua kadagiti URL, sukatan ti tumgngal maysa a nakatakder a baras iti
%7c. No dagiti nakatakder a baras ket rumsua kadagiti pateg ti parametro a saan a dagiti URL, sukatan ti tungngal maysa a nakatakder a baras iti
|.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, ikkaten dagiti sobra, agnayon ti '=', agnayon ti maysa a maitutop a nagan ti parametro tapno makompleto ti parametroa, wenno mapasayaat a maikodigo dagiti nakatakder a baras kadagiti URL ken dagiti titulo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nainaganan a parametro.[a]
|trans_chapter= masapul ti |chapter=[urnosen | urnosen ti taudan]
|trans_chapter= masapul ti
|chapter=
Daytoy a biddut ket rumsua no dagiti dakamat ti CS1] ket addan ti Inggles a patarus iti titulo ti kapitulo iti
|trans_chapter= ngem awan ti kasisigud a pagsasao ti titulo ti kapitulo iti
|chapter=.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|chapter=. Padasen ti agnayon ti
|language= no saan pay a paset ti dakamat.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti naipatarus a termino nga awan ti kasisigud.[a]
|trans_title= masapul ti |title=[urnosen | urnosen ti taudan]
|trans_title= masapul ti
|title=
Dagiti dakamat ti CS1 ket mangireporta ti daytoy a biddut no ti dakamat ket addaan ti Inggles a patarus ti titulo iti
|trans_title= ngem awan ti kasisigud a pagsasao ti titulo iti
|title=.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, mangited ti kasisigud a pagsasao para iti
|title=. Padasen ti agnayon ti
|language= no saan pay a paset ti dakamat.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti naipatarus a termino nga awan ti kasisigud.[a]
Di ammo a parametro |????= di naikaskaso[urnosen | urnosen ti taudan]
Di ammo a parametro
????= di naikaskaso
Dagiti dakamat ti CS1 ket mangireporta ti daytoy a biddut no ti paset ti nagan ti paris ti parametro ti
|name=value ket saan a mabigbigan a kas husto a nagan. Kadawyan a daytoy ket gapuanan dagiti biddut ti panangiletra.
Kadagiti plantilia ti daan nga estilo, mabalin idi ti mangiraman ti pakaammo iti kaunegan ti plantilia a di naikaskaso a kas dagiti saan a mabigbigan a parametro. Ti makina ti CS1 a naibatay ti Lua ket ikaskasona dagit isaan amabigbigan a parametro. Ti panggep ti dakamat ket ti hustoa panangilasin ti taudan; ken saan nga agtignay a kas repositorio dagiti nota ken kammasapulan a suporta ti pakaammo.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti nagan ti parametro ket husto ti pannakailetrana ket awan dagiti karakter malaksid kadagiti espasio a baetan ti nagan ti parametro ket ti umununa a nakatakder a baras (|) wenno naud-udi a senial ti agpada (=). Ti listaan dagiti mabalin a parametro ket mabirukan ti panagkita iti Tulong:Dakamat nga estilo 1 wenno sarungkaran ti deskripsion a panid ti naisangayan a plantilia a maus-usar, a kas ti
{{cite web}},
{{cite book}},
{{cite journal}}, kdpy. Padasen nga iyalis ti pakaammo a mainaig iti di ammo a parametro iti maysa a maitutop a parametro wenno iti maysa a paset ti tungtungan ti artikulo tapno mapreserba.
Para kadagiti kankanayon a makitkita a biddut ti panangiletra, padasen ti agnayon ti saan a husto a panangiletra a nagan ti parametro idiay listaan dagiti kankanayon a saan a husto a panangiletra ti parametro.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nasuportaran a parametro.[a]
Di ammo a parametro |xxxx= di naikaskaso (|yyyy= maisingasing)[urnosen | urnosen ti taudan]
Di ammo a parametro
|xxxx= di naikaskaso (
|yyyy= maisingasing)
Dagiti dakamat nga estilo 1 ket agireporta ti kasto a biddut no ti nagan ti paset ti parametro ti paris ti
|name=value- ket saan a mabigbigan a husto a nagan. Adda laeng dagiti bassit a mailaksid a bassit a letra kadagiti parametro ti dakamat ti CS1. Ti CS1 ket mangireporta ti daytoy a biddut no ti nagan ti parametro ket aglaon kadagiti dakkel a letra (Xxxx, xxXx, XXXX) ngem ti nagan ti parametro ket naiplawag iti bassit a letra (xxxx). Adda met dagiti parametro, a kas ti
|isbn= a mabalin a bassit a letra weeno dakkel a letra, ngem saan a mabalin ti aglalaok (
|isbn= wenno
|ISBN= ngem saan a
|Isbn=). Ti CS1 ket mangireporta ti daytoy a biddut no ti nagan ti parametro ket maipada iti listaan dagiti kankanayon a madi ti panangiletra a parametro (nabirukan ti
|acessdate= ngem nanamnama ti
|accessdate=).
Ti CS1 ket mangisingasin ti nagan ti parametro manipud ti listaan dagiti husto a parametro wenno manipud ti listaan dagiti kankanayon a madi ti panangiletra a parametro.
Ti mangsolbar ti daytoy a biddut, sukatan ti kamalia nagan ti parametro iti husto, ken usaren ti naisingasing a nagan.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nasuportaran a parametro.[a]
Ti silpo ti wiki ket naikabil iti titulo ti URL[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti silpo ti wiki ket naikabil iti titulo ti URL
Dagiti silpo ti wiki a naiparang iti dakamat ket dagiti panagtitipon dagiti panagtengngel a parametro ti url, ti
|url=,
|chapterurl=, kdpy., nga adda dagiti panagtengngel a parametro ti titulo, ti
|title=,
|chapter=, kdpy. Dagiti panagtengngel a parametro ti titulo ket mabalin a maisilpo a kas silpo ti wiki iti sabali nga artikulo ti Wikipedia ngem saan a mabalin no adda maipada a panagtengngel a parametro ti url iti dakamat. No rumsua daytoy a kasasaad, mapasardeng ti silpo ti wiki, di maikaskaso ti wiki markup, ken dagiti maiparang a silpo ti dakamat iti akin-ruar a sitio.
Adda met dagiti plantilia a mangpataudto ti kastoy a biddut no dagitoy ket paset ti parametro nga agtengtengel ti titulo. Ti biddut ket rumsua no ti plantilia ket agpataud ti naisilpo ti wiki a silpo a linaon. Kas pagarigan, dagiti plantilai ti
{{lang}} ket mangiruar ti naisilpo ti wiwki a kategoria. Dagiti plantilia dagiti panagtengngel a parametro ti url ken mabalin pay a mangdadael ti COinS a metadata ti dakamat. A kas sapasap nga alagaden, liklikan ti agusar kadagiti plantilia dagiti parametro nga agtengtengel ti titulo malaksid no ammom ti pagbanagan ti plantilia ket intero a makita (
{{!}} ken ti kapadpada).
Daytoy a kita ti biddut ket mabalin pay a rumsua kadagiti plantilia a naibatay ti panangilasin (
{{cite doi}}, kdpy.). No kastoy ti mapasamak, ti mensahe ti biddut ket maipakita iti artikulo ngem ti biddut ket pubno a mabirukan iti plantilia a naibatay ti panangilasin.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, ikkaten dagiti silpo ti wiki manipud ti parametro nga agtengtengel ti titulo a naikeddeng nga akin-ruar a naisilpo wenno ikkaten ti akin-ruar nga URL, a mangpalubos nga agbalin dagiti akin-uneg a silpo a kas manamnama. No dagiti plantilia nga agpatpataud ti silpo ti wiki ket nangruna iti dakamatn, iruar dagitoy iti plantilia ti CS1 ngem ibati dagitoy iti uneg dagiti etiketa ti
...  iti dakamat. Adda met dagit ipamay-ay a maited babaen dagiti plantilia a mabalin pay a magun-od babaen dagiti parametro ti CS1.
Ti mangsolbar kadagiti biddut kadagiti plantilia a naibatay ti panangilasin, ti plantilia ket nasken a maurnos tapno masimpa ti biddut. Agal-aluad no agurnos kadagitoy a plantilia gaputa dagiti plantilia ti dakamat a naibatay ti panangilasin ket masansan dagitoy a maus-usar kadagiti adu nga artikulo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga adda kadagiti silpo ti wiki a naikabil kadagiti titulo ti URL.[a]


text:
Qin Shi Huang
Ni Qin Shi Huang (Wade-Giles: Chin Shih Huang; Insik: 秦始皇; 259 BC – 210 BC;[1][2] personal name: Zhao Zheng (Wade-Giles: Chao Cheng; Insík: 趙政);[3] nagan iti klasiko nga Insik: (趙正) ket isu idi ti ari ti Insik nga Estado ti Qin manipud idi 246 BC aginggana idi 221 BC, idi las-ud ti Paset ti panawen dagiti Naggugubat nga Estado.[4] Isu ti nagbalin nga immuna nag emperador ti nagkaykaysa a Tsina idi 221 BC.[4] Isu ket nagturay aginggan idi pimmusay idi 210 BC iti tawen a 49.[5]
Isu ket tinawtawgann ti bagina a kas ti Umuna nga Emperador (Insík: 始皇帝, Shǐ Huángdì) kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, Ni Qín Shǐ Huáng ket maysa anangruna a pigura iti Insik a pakasaritaan, a nagiyeg ti gangani a dua a milenio nga imperial a panagturay. Kalpasan ti panakaykaysa ti Tsina, ken ti nagruna nga agbalbalakad kaniana a ni Li Si ket nangiruar kadaiti kangrunaan a reporma ti ekonomiko ken politikal a sistema.[4] Isu ket nangipatakder kadagit idaddakkel a gandat, a m,airaman ti panangipatakder ken panagkaykaysa kadagiti nadumaduma a a paset ti Nalatak a Diding ti Tsina, ti nadayeg tattan a kadakkel ti siudad a mausoleum a ginuargardian babaen dagit kasla tao a kadkkel a Terakota aBuyot, ken ti dakkel a kalsada a sistema, a nakatayan dagiti adu a tao.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Emperador Qin Shi Huang -- Immuna nga Emperador ti Tsina". TravelChinaGuide.com. Naala idi 2007-09-10.
- ^ Wood, Frances. (2008). Immuna nga Emperador ti Tsina ken dagiti Terakota a Mannakigubatna. Macmillan publishing. ISBN 0-312-38112-3, ISBN 978-0-312-38112-7. p 2.
- ^ At the time, female members used ancestral name and male members used clan name. 光明日报.趙正書.北大西汉竹书:发现已亡佚李斯《苍颉篇》,书中称秦始皇和秦二世为“秦王赵正(政)”,“秦王胡亥”
- ^ a b c Duiker, William J. Spielvogel, Jackson J. Edision: 5, nailustrado. (2006). Pakasaritaan ti Lubong: Tomo I: To 1800. Thomson Higher Education publishing. ISBN 0-495-05053-9, ISBN 978-0-495-05053-7. pg 78.
- ^ a b Ren, Changhong. Wu, Jingyu. (2000). Panakaipatakder ken Panakatnag ti Qin a Dinastia. Asiapac Books Pte Ltd. ISBN 981-229-172-5, ISBN 978-981-229-172-1.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Qin Shi Huang idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Qin Shi Huang idiay Wikiquote