text:
Bituen
Ti maysa a bituen ket maysa a nasabang, naraniag a nagbukel iti plasma a tengtenglen babaen ti grabidad. Iti kalpasan ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket aglaon pay kadagiti napusek a banag. Ti kaasitgan a bituen iti Daga ket ti Init, nga isu daytoy ti taudan ti kaaduan iti enerhia iti Daga. Dagiti nadumaduma a bituen ket makita manipud iti Daga iti rabii, no dagitoy ket saan a malemmengan babaen ti tangatang a penomena, agparparang dagitoy a kas dagiti reprep dagiti nagtalinaed a naraniag a puntos gapu ti kaadayoda unay. Naipakasaritaan a, dagiti kalatakan a bituen iti nailangitan a nagbukel ket naigrupoda kadagiti konstelasion ken asterismo, ken dagiti karaniagan a bituen ket nakaganabda kadagiti maitutop a nagnagan. Adu dagiti katologo ti bituen a naumnong dagiti astrolgo, a mangited ti pagalagadan kadagiti pagnaganan ti bituen.
Para iti paset ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket agraniag gapu ti thermonuklear a panaglunag iti hidroheno iti bukodna a bugas ken agibbet kadagiti enerhia nga agballiasat iti uneg ti bituen ken daytoy ket agraniag idiay ariwanas. Gangani amin a masna a rumrumsua nga elemento a nadagdagsen ngem helio ket napartuat babaen dagiti bituen, babaen ti estelar a nukleosintesis iti panawen a kabibiagda wenno babaen ti supernova a nukleosintesis no bumtak dagiti bituen. Dagiti astronomo ket maikeddengda ti masa, tawen, kimika a pakabuklan ken dagiti dadduma pay a tagikua iti bituen babaen ti panagpalpaliiw iti bukodda nga espektro, karaniag ken panag-gunay iti limbang. Ti dagup a masa iti maysa a bituen ket isu ti kangrunaan a pannakaikeddeng iti bukodna nga ebolusion ken ti sumaganad a pagbanaganna. Dagiti sabsabali pay a a pakailasinan iti maysa a bituen ket maikeddeng babaen ti bukodna nga ebolusionario a pakasaritaan, a mairaman ti diametro, panagtayyek, panag-gunay ken temperatura. Ti panaggandat iti temperatura kadagiti adu a bituen iti giddiatan ti panagraniagda, a makunkuna akas ti Hertzsprung–Russell a diagrama (H–R a diagrama), ket agpalubos ti tawen ken ebolusionario a kasasaad ti panakaikeddeng ti maysa a bituen.
Ti maysa a bituen ket mangrugi a kas maysa nga agrebba nga ulep iti materiales a kangrunaan a buklen ti hidroheno, a mairaman ti helio ken tugot dagiti nadagdagsen nga elemento. Kalpasan ti estelar a bugas ket napuseken, adda dagiti hidroheno nga agnanayon nga agbalin iti helio babaen ti panagaramid iti nuklear a panaglunag.[1] Dagiti nabati a kaunegan dagiti bituen ket awitenda dagiti enerhia manipud ti bugas babaen ti panagtipon iti panagraniag ken kombeksion a panagaramid. Ti presion ti kaunegan ti bituen ket pawilanna ti panagrebba unay babaen ti bukodna agrabidad. Kalpasan a maibus ti hidroheno a sungrod iti bugas, ti maysa a bituen nga adda ti mamin 0.4 a kadakkel ti masa iti Init[2] ket bumsog nga agbalin iti maysa a nalabbaga a higante, iti dadduma a kaso ket aglunag dagiti nadagdagsen a elemento iti bugas wenno iti kontsa a nagpalikmut iti bugas. Ti bituénen ket agbalin iti maysa a napusek a banag, nga agpabalin ti paset iti nabag iti interestelar a katutubo, no daytoy ket agporma it maysa a baro a kaputotan dagiti bituén nga adda ti dakdakkel a bilang dagiti nadagdagsen nga elemento.[3]
Ti binario ken dagiti adu ti bituenna a sistema ket a mangbukel iti dua wenno adadu pay a bituen a naibedbed babaen ti grabidad, ken sapasap a dagitoy ket agpinnalpalikmut iti tunggal maysa kadagiti natalna a pagliklikmutan. No adda kastoy a dua a bituen ket adda iti asideg a panagpalpalikmut, ti grabidad a panaggunayda ket makaited daytoy ti banag ti ebolusionda.[4] Dagiti bituen ket makaporma manipud ti paset iti dakdakkel a bedbed ti grabidad a patakder, a kas ti maysa a raay wenno maysa nga ariwanas.
Dagiti linaon
Pakasaritaan ti panagpalpaliiw[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipakasaritaan, a dagiti bituen ket naipangpangruna kadagiti sibilisasion iti lubong. Dagitoy ket paset iti relihioso a pannakasanay ken inus-usar para iti nailangtan a panaglayag ken a panangidaya. Adu kadagiti taga-ugma nga astronomo ket namatmati a dagiti bituen ket agnanayon a naikabil ti maysa a nailangitan a nagbukel, ken dagitoy ket saan nga agbalbaliw. Babaen ti pagbibinnagbagaan, dagiti astronomo ket ingrupoda dagiti bituen kadagiti konstelasion ken inusarda dagitoy ti panasurot kadagiti panagkuti dagiti planeta ken ti pannakayamammo ti puesto ti Init.[5] Ti panagkuti ti Init kadagiti lugar ti likud dagiti bituen (ken ti horisonte) ket inususar ti panagaramid dagiti kalendario, a dagitoy ket mabalin nga usaren ti panagtimbeng ti pannakasanay ti agrikultura.[7] Ti kalendario a Gregoriano, ket agdama nga inususar ti gangani amin a luglugar iti lubong, daytoy key maysa a solar a kalendario a naibatay iti anggulo ti paliklikmutan a patayyekan ti Daga a minaig ti bukodna a bituen, ti Init.
Ti kadaanan a napudno a napetsaan a mapa ti bituen ket nagparang idi taga-ugma a Ehipsio nga astronomia idi 1534 BC.[8] Dagiti kasapaan a naam-ammuan a katologo ti bituen ket gimupgop babaen dagiti taga-ugma a Babiloniko nga astronomo iti Mesopotamia idi naladaw a maika-2 a milenio BC, idi panawen ti Kasita paset ti panawen (ca. 1531–1155 BC).[9]
Ti immuna a katologo ti bituen iti Griego nga astronomia ket pinartuat babaen ni Aristillus idi agarup a 300 BC, a tinulongan ni Timokaris.[10] Ti bituen a katologo iti Hipparchus (maika-2 a siglo BC) ket nairaman ti 1020 a bitbituen ken inusar ti panagumnong ti katologo ni Ptolomeo.[11] Ni Hipparchus ket naam-ammuan para iti panakaduktalan iti immuna a nairehistro a nova (baro a bituen).[12] Adu kadagiti konstelasion ken nagnagan ti bituen ket inus-usar tatta nga aldaw ket manipud ti Griego nga astronomia.
Nupay ti naipanunotan a dagiti kalangitan ket saan nga agbalbaliw, dagiti Insik nga astronomo ket ammoda nga agparang dagiti baro a bituen.[13] Idi 185 AD, isuda dagiti immuna a nagpaliiw ken nagisurat ti kapanggepan ti maysa a supernova, a naam-ammuan tattan a ti SN 185.[14] Ti karaniagan nga estelar a napasamak iti nairehistro a pakasaritaan ket isu idi ti SN 1006 a supernova, a napaliiw idi 1006 ken insurat ti kapanggepanna babaen ti Ehipsio nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti nadumaduma nga Insik nga astronomo.[15] Ti SN 1054 a supernova, a nagipasngay iti Rasa a Nebula, ket pinalpaliiw pay dagiti Insik ken Islamiko nga astronomo.[16][17][18]
Dagiti Mediebal nga Islamiko nga astronomo ket nagited ti Arabiko a nagnagan dagiti adu a bituen nga inus-usar pay laeng iti tatta nga aldaw, ken nagparnuayda kadagiti adu nga astronomiko nga instrumento a makabilang kadagiti puesto dagti bituen. Inaramidda ti immuna a dakkel nga obserbatorio instituto a pagsukisokan, a naipangpangruna para iti kapangngepan ti panagpataud dagiti Zij a katologo ti bituen.[19] Kadagitoy ket, ti Libro dagiti Natalinaed a Bituen (964) ket sinurat babaen ti Persiano nga astronomo a ni Abd al-Rahman al-Sufi, a nagpaliiw kadagiti adu a bitbituen, dagiti raay ti bituen (mairaman ti Omicron Velorum ken Raay ni Brocchi) ken dagiti ariwanas (mairaman ti Andromeda nga Ariwanas).[20] Segun kenni A. Zahoor, idi maika-11 a siglo, ti Persiano a erudito nga eskolar a ni Abu Rayhan Biruni ket inlawlawagna a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas a kas maysa kadagiti adu a pedaso nga adda dagiti tagikua iti nebula a bitbituen, ken nagited pay dagiti latitud kadagiti nadumaduma a bitbituen idi agdama ti maysa a bulan a salip idi 1019.[21]
Segun kenni Josep Puig, ti Andalusiano nga astronomo a ni Ibn Bajjah ket nagidangep a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bituen a gangani nga agkakapet ken nagparang a kas agtultuloy a imahen gapu ti nagbanagan iti repraksion manipud ti sublunario a materiales, a nagdakamat ti panagpalpaliiwna iti panagsilpo iti Hupiter ken Marte idi 500 nga AH (1106/1107 AD) a kas ebidensia.[22]
Dagiti nasapa nga astronomo ti Europa a kas ni Tycho Brahe ket nakaitudo kadagiti baro a bituen iti langit a rabiii (kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti novae), nga agipalpaltiing a dagiti kalangitan ket mabalbaliwan. Idi 1584 ni Giordano Bruno ket nagipalpaltiing a dagiti bituen ket kasla iti Init, ken baka adda met dagiti nadumaduma a planeta, a mabalin pay a kasla ti Daga, nga agpalpalikmut kaniada,[23] ti maysa a kapanunutan a nasapsapa a naipalpaltiing babaen dagiti taga-ugma a Griego a pilosopo, a ni Demokrito ken Epikuro,[24] ken babaen ti and medibal nga Islamiko a kosmologo[25] a kas ni Fakhr al-Din al-Razi.[26] Babaen ti sumaganad a siglo, ti kapanunutan a dagiti bitbituen ket kapada ti Init ket nakaabot kadagiti konsenso manipud kadagiti astronomo. Ti panangipalpalawag no apay a dagitoy a bitbituen ket saanda nga agipakat ti dagup a panagguyod idiay Solar a Sistem, ni Isaac Newton ket nangipaltiing a dagiti bituen ket naipadpada a naiwarwaras iti aniaman a direksion, ti maysa a kapanunutan a nasingdat babaen ti teologo a ni Richard Bentley.[27]
Ti Italiano nga astronomo a ni Geminiano Montanari ket nagirehistro a nakapalpaliiw kadagiti panagdumaduma a karaniag iti bituen nga Algol idi 1667. Ni Edmond Halley ket nagipablaak ti immuna a panagrukod iti maitutop a panaggunay ti dua a paris ti asideg a "agtaltalinaed" a bitbituen, a nangipakpakita a dagitoy ket nagbalbaliwda ti puesto manipud idi panawen dagiti taga-ugma a Gresia astronomo a ni Ptolemy ken Hipparchus. Ti immuna a dagus a panagrukod ti adayo nga bituen (61 Cygni iti 11.4 a lawag a tawtawen) ket naaramid idi 1838 babaen ni Friedrich Bessel a nagus-usar ti paralahe a pamay-an. Dagiti paralelo a panagrukod ket nagipakpakita ti nawatiwat a panagsisina dagiti bituen iti kalangitan.[23]
Ni William Herschel ket isu idi ti immuna nga astronomo a nangpadas a nangkita ti pannakaiwarwaras dagiti bituen iti langit. Idi panawen ti 1780, isu ket nagaramid kadagiti serie ti gantingan iti 600 turturong, ken nagbilang kadagiti bituen ken nagpalpaliiw kadagiti tunggal maysa a linia ti pannakakita. Manipud iti daytoy isu ket nagipatingga a dagiti bilang ti bituen ket imad-adu iti maysa a bangir ti langit, iti turong ti bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen . Ti anakna alalaki a ni John Herschel ket nagpadas manen iti daytoy a panagadal idiay abagatan a hemisperio ken nabirukanna ti maysa a kapadpada a panagadu iti isu met laeng a pagturongan.[28] Itipatinayon kadagiti nadumaduma a nagun-odanna, ni William Herschel ket naam-ammuan pay para iti pannakaduktalna nga adda dagiti bituen a saan nga aggigian ti siu met laeng a linia ti panakakita, ngem dagitoy pay ket maipapan ti bagi a kumaduaan nga aggporma dagiti binario a bituen a sistema.
Ti siensia ti nainlangitan a espektroskopia ket napionero babaen ni Joseph von Fraunhofer ken Angelo Secchi. Babaen ti panagipadpada ti espektra dagiti bituen a kas ti Sirius iti Init, isuda ket nabirukanda dagiti paggiddiatan iti kapigsa ken bilang dagiti panagsagsagepsep ti linlinia—ti nalidem a nailangitan nga espektra gapu ti panagsagepsep iti naisangsangayan prekuensia babaen ti tangatang. Idi 1865 ni Secchi ket nangrugi a nagidasig kadagiti bituen kadagiti espektral a kitkita.[29] Nupay kasta, ti moderno a bersion iti nainlangitan a pannakaidasig a pamay-an ket inaramid babaen ni Annie J. Cannon idi panawen ti 1900.
Ti panagpalpaliiw kadagiti doble a bituen ket nakaala ti adu a kangrunaan idi maika-19 a siglo. Idi 1834, ni Friedrich Bessel nagpalpaliiw kadagit panagbalbaliw ti maitutop a panaggunay ti bituen a Sirius, ken nagipagarup ti nailemmeng a kaduana. Ni Edward Pickering ket isu ti immuna a nakaduktal ti espektrokopiko a binario idi 1899 nga idi nakapaliiw ti periodiko a panagpisi ti espektral a linlinia ti bituen a Mizar iti maysa a 104 nga aldaw a paset ti panawen. Dagiti naisalaysay a panagpalpaliiw dagiti adu a binario a bituen a sistema ket inurnong babaen dagiti astronomo a kas ni William Struve ken S. W. Burnham, a nangpalubos a maammuan manipud ti panagkarkulo kadagiti masa ti bituen dagiti pagtayyekan nga elemento. Ti immuna asungbat ti daytoy a parikut ti panakaala pagtayyekan dagiti binario a bituen manipud ti teleskopio a panagpalpaliiw ket inaramid idi babaen ni Felix Savary idi 1827.[30] Ti maikaduapulo a siglo ket nakakita ti imad-adu a napardas a panagabanse iti sientipiko a panagadal kadagiti bituen. Ti potograpo ket nagbalin a napateg a ramit ti astronomiko. Ni Karl Schwarzschild ket naduktalanna a ti maris ti maysa a bituen, ken gapu ti temperaturana, nabalinna a maikeddeng babaen ti panagipada ti panakakita a kadakkel a maipada ti potograpiko a kadakkel. Ti panakarang-ay ti potoelektriko a potometro ket nangpalubos ti napudno a panagrukod iti kadakkel kadagiti nadumaduma a paggiddiatan ti kaatiddog ti allon. Idi 1921 ni Albert A. Michelson ket nagaramid ti immuna a panagrukod iti nainlangitan a diametro a nagusar ti maysa a interperometro iti Hooker a teleskopio.[31]
Ti nangruna a konsepto nga obra iti maipapan ti bagi a pannakaibatay dagiti bituen ket rimsua idi ppanawen ti immuna a dekada iti maikaduapulo a siglo. Idi 1913, ti Hertzsprung-Russell a diagrama ket naaramid, a nangipangato ti astropisika a panagadal kadagiti bituen. Dagiti nagballigi a modelo ket naparang-ay tapno maipalpalawag dagiti kaunegan ti bituen ken ti nainlangitan nga ebolusion. Ti espektra dagiti bituen ket nagballigi pay a naipalpalawag babaen kadagiti panagrang-ay ti kuantum a pisika. Daytoy ket nangpalubos ti nagbuklan a kimiko iti nanilangitan a tangatang.[32]
A malaksid dagiti supernova, dagiti agmaymaysa a bituen ket nangrunadan a napalpaliiw ti bukodtayo a Lokal a Grupo kadagiti ariwanas,[33] ken naipangpangruna ti makitkita a aset ti Nagririmpuok a Bitbituen (a kas naipakita babaen ti naisalaysay a katologo dagiti bituen a magun-od para iti bukodtayo nga ariwanas).[34] Ngem adda dagiti bituen a napalpaliiw idiay M100 nga ariwanas ti Nagririmpuok a Virgo, nga agarup a 100 a riwriw a lawag ti tawtawen manipud ti Daga.[35] Idiay Lokal a Nalatak a Nagririmpuok mabalin a makita dagiti nagririmpuok a bitbituen, ken dagiti agdama a teleskopio ket mabalinda a paliiwen dagiti nakusnaw nga agmaymaysa a bitbituen idiay Lokal a Nagririmpuok—ti kaadaywan a naresolba a bitbituen ket sumuroka sangagasut a riwriw a lawag ti tawtawen ti kaadayona[36] (kitaen ti Cepheids). Nupay kasta, ti ruar ti Lokal a Nalataka ripuok dagiti ariwanas, awan dagiti bituen wenno agmaymaysa a bitbituen wenno rimpuok dagiti bituen ti napalpaliiw. Malaksid laeng ti nakusnaw a ladawan ti dakkel a rimpuok ti bituen a naglaon kadagiti ginasut a ribo a bitbituen a mabirukan ti maysa a bilion a lawag ti tawtawen ti kaadayona[37]—sangapulo a beses nga ad-adayo ngem ti dati a napalpaliiw a rimpuok ti bituen.
Dagiti pannakatudonan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti konsepto iti konstelasion ket naam-ammuan a rimsua idi paset ti panawen a Babilonikoi. Dagiti taga-ugma a nagbuybuya ti langit ket nagipagarup a dagiti prominente a panakaurnos dagiti bituen ket nagpormada kadagiti tabas, ken isosioda dagitoy a naisangsangayan nga aspeto iti katutubo wenno dagiti bukodda a mito. Sangapulo ket dua kadagitoy a pormasion ket naisanglad ti igid ti banda iti ekliptiko ken dagitoy ket nagbalin a batayan iti astrolohia.[38] Kaaduan kadagiti prominente unay nga agmaymaysa a bitbituen ket naikkanda kadagiti nagan, a naisangsangayan ti dagiti panakatudonan ti Arabiko wenno Latin.
Ken dagiti pay dadduma a konstelasion ken ti Init, dagiti bituen a kas ti kinabuklan ket adda dagiti bukodda a mmito.[39] Kadagiti Taga-ugma a Griego, adda dagiti "bituen", a namammoan a dagiti planeta (Griego πλavήtnς (planētēs), a kayatna a saoen ket "agkalkallautang"), ket nagirepresenta kadagiti nadumaduma dios, a nagtaudan ti nagan dagiti planeta Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno.[39] Ti ( Urano ken Neptuno ket Griego ken dagiti Romano a dios pay, ngem awan kadagitoy a planeta ti naam-ammuan idi Taga-ugma gapu ti nalidem a raniagda. Dagiti naganda ket inpatudo babaen dagiti naud-udi nga astronomo.)
Idi circa 1600, dagiti nagnagan ti konstelasion ket inus-usar a panaginagan dagiti bituen kadagiti maipada a rehion iti langit. Ti Aleman nga astronomo a ni Johann Bayer ket nagpartuat kadagiti serie a mapmapa dagiti bituen ken nagipakat dagiti letra a kas dagiti pannakatudonan ti bitbituen ti tunggal maysa a konstelasion. Kalpasan daytoy ti maysa a numero a sistema a naibatay ti kanawan a panagpangato ti bituen ket naimbento ken nainayon ti katologo ti bituen ni John Flamsteed idiay librona a "Historia coelestis Britannica" (ti 1712 nga edision), a daytoy a numero a sistema a tinawtawagan a Flamsteed a pangitudonan wenno Flamsteed a panagnumero.[40][41]
Babaen ti linteg ti limbang, ti laeng internasional a mabigbigan a turay para iti panagnagan kadagiti nainlangitan a bagbagi ket ti Kappon ti Internasional nga Astronomiko (IAU).[42] Adda dagiti nadumaduma a kompania nga agilaklako kadagiti nagan ti bituen, a ti Britanikoa Biblioteka ket tinawtawganna a kas ti saan a naalagad a komersial a negosio.[43][44] Nupay kasta, ti IAU ket nakisina manipud kadagiti komersio a pannakasanay, ken dagitoy a nagan ket saan a mabigbigan babaen ti IAU wenno inus-usarda.[45] Ti kastoy a maysa a kompania nga agnagnagan ket ti Internasional a Rehistro ti Bituen, a daytoy ket, idi panawen ti 1980, ket napabasol idi ti ulbod a pannakasanay gapu ti panagiparangna a dagiti naipatudo a nagan ket opisial. Daytoy saanen a maaramid a pannakasanay ti ISR ket inpormal a naibaga a maysa nga ulbod ken maysa a suitik,[46][47][48][49] ken ti Departamento ti Siudad ti New York iti Pannakibiang ti Aggatgatang ket nagited kadagiti panaglabsing a maisuppiat ti ISR para iti panagaramid kadagitoy suitik pannakasanay ti komersio.[50][51]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bahcall, John N. (2000-06-29). "Kasano nga Agraniag ti Init". Pundasion ti Nobel. Naala idi 2006-08-30.
- ^ Richmond, Michael. "Ti kinaudi nga agpang iti ebolusion para dagiti ababaab ti masa a bituén". Pagadalan iti Teknolohia ti Rochester. Naala idi 2006-08-04.
- ^ "Estelar nga Ebolusion ken Ipapatay". NASA Observatorium. Naala idi 2006-06-08.
- ^ Iben, Icko, Jr. (1991). "Ebolusion ti maysa ken binario a bituen". Astropisika a Warnakan Suplemento a Serie. 76: 55–114. Bibcode:1991ApJS...76...55I. doi:10.1086/191565.
- ^ a b Forbes, George (1909). Pakasaritaan iti Astronomia. Londres: Watts & Co. ISBN 1-153-62774-4.
- ^ Hevelius, Johannis (1690). Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia. Gdansk.
- ^ Tøndering, Claus. "Other ancient calendars". WebExhibits. Naala idi 2006-12-10.
- ^ von Spaeth, Ove (2000). "Panagipetsa ti Kadaanan nga Ehipsio a Mapa ti Bituen". Sentaurus Internasional a Mahasina iti Pakasaritaan ti Matematika, Siensia ken Teknolohia. 42 (3): 159–179. Naala idi 2007-10-21.
- ^ Amianan, John (1995). Ti Norton a Pakasaritaan iti Astronomia ken Kosmolohia. New York ken Londres: W.W. Norton & Company. pp. 30–31. ISBN 0-393-03656-1.
- ^ Murdin, P. (Nobiembre 2000). "Aristillus (c. 200 BC)". Ensiklopedia iti Astronomia ken Astropisika. Bibcode:2000eaa..bookE3440 Kitaen ti
|bibcode=length (tulong). ISBN 0-333-75088-8. doi:10.1888/0333750888/3440.
- ^ Grasshoff, Gerd (1990). Ti pakasaritaan ti katologo ti bituen ni Ptolomeo. Springer. pp. 1–5. ISBN 0-387-97181-5.
- ^ Pinotsis, Antonios D. "Astronomia iti Taga-ugma a Rodas". Paset iti Astropisika, Astronomia ken Mekaniko, Departamento iti Pisika, Unibersidad itiAthens. Naala idi 2009-06-02.
- ^ Clark, D. H.; Stephenson, F. R. (Hunio 29, 1981). "Ti Naipakasaritaan a Supernovae". Supernovae: Ti panagkita iti agdama a panagsukiso; Nagbanagan dagiti Instituto ti Nasayaat a Panagadal. Cambridge, Inglatera: Dordrecht, D. Reidel Publishing Co. pp. 355–370. Bibcode:1982sscr.conf..355C.
- ^ Zhao, Fu-Yuan; Strom, R. G.; Jiang, Shi-Yang (2006). "Ti Saili a Bituen iti AD185 Baka ngata Daytoy ket maysa a Supernova". Insika Warnakan iti Astronomia ken Astropisika. 6 (5): 635–640. Bibcode:2006ChJAA...6..635Z. doi:10.1088/1009-9271/6/5/17.
- ^ "Dagiti Astronomo ket Nagpalseng ti Karaniagan a Bituen iti Pakasaritaan". NAOA News. Marso 5, 2003. Naala idi 2006-06-08.
- ^ Frommert, Hartmut; Kronberg, Christine (Agosto 30, 2006). "Supernova 1054 – Pannakapartuat ti Rasa a Nebula". SEDS. Unibersidad iti Arizona.
- ^ Duyvendak, J. J. L. (Abril 1942). "Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset I. Ti Taga-ugma a Kronika ti Akindaya". Pannakaipablaak ti Astronomiko a Kagimongan ti Pasipiko. 54 (318): 91–94. Bibcode:1942PASP...54...91D. doi:10.1086/125409.
Mayall, N. U.; Oort, Jan Hendrik (Abril 1942). "Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset II. Ti Astronomiko a Pannakakita". Panakaipablaak ti Astronomiko a Kagomongan ti Pasipiko. 54 (318): 95–104. Bibcode:1942PASP...54...95M. doi:10.1086/125410.
- ^ Brecher, K. (1983). "Taga-ugma a rehistro ti Rasa a Nebula supernova". Ti Obserbatorio. 103: 106–113. Bibcode:1983Obs...103..106B.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Review: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Lugarna iti Sapasap a pakasaritaan iti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". (warnakan). 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Jones, Kenneth Glyn (1991). Nebulae ni Messier ken dagiti raay ti bituen. Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge. p. 1. ISBN 0-521-37079-5.
- ^ Zahoor, A. (1997). "Al-Biruni". Unibersidad ti Hasanuddin. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-26. Naala idi 2007-10-21.
- ^ Montada, Josep Puig (Septiembre 28, 2007). "Ibn Bajja". Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia. Naala idi 2008-07-11.
- ^ a b Drake, Stephen A. (Agosto 17, 2006). "Ababa a Pakasaritaan iti Nangato nga Enerhia (X-ray & Gamma-Ray) nga Astronomia". NASA HEASARC. Naala idi 2006-08-24.
- ^ "Dagiti Exoplaneta". ESO. Hulio 24, 2006. Naala idi 2006-10-11.
- ^ Ahmad, I. A. (1995). "Ti nagbanagan iti Qur'anic a kosepto iti astronomiko a penomena iti Islamiko a sibilisasion". Vistas iti Astronomia. 39 (4): 395–403 [402]. Bibcode:1995VA.....39..395A. doi:10.1016/0083-6656(95)00033-X.
- ^ Setia, Adi (2004). "Ni Fakhr Al-Din Al-Razi iti Pisika ken Katutubo iti Maipapan ti Bagi a Lubong: Ti Immuna a Panakakita". Islam ken Siensia. 2. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-07-10. Naala idi 2010-03-02.
- ^ Hoskin, Michael (1998). "Ti Kuenta dagiti Naidulin iti Panagsurat ti Pakasaritaan iti Astronomia". Siensia nga Instituto ti Limbang a Teleskopio. Naala idi 2006-08-24.
- ^ Proctor, Richard A. (1870). "Adda kadi kadagiti nebulusa ket bituen a sistema?". Katutubo. 1 (13): 331–333. Bibcode:1870Natur...1..331P. doi:10.1038/001331a0.
- ^ MacDonnell, Joseph. "Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) ti Ama iti Astropisika". Unibersidad ti Fairfield. Naala idi 2006-10-02.
- ^ Aitken, Robert G. (1964). Dagiti Binario a Bituen. New York: Dover Publications Inc. p. 66. ISBN 0-486-61102-7.
- ^ Michelson, A. A.; Pease, F. G. (1921). "Panagrukod iti diametro ti Alpha Orionis nga inusar ti interperometro". Astropisika a Warnakan. 53: 249–259. Bibcode:1921ApJ....53..249M. doi:10.1086/142603.
- ^ Unsöld, Albrecht (2001). Ti Baro a Kosmos (Maika-5 nga ed.). New York: Springer. pp. 180–185, 215–216. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a kas ti Battinelli, Paolo; Demers, Serge; Letarte, Bruno (2003). "Pangsukisok ti Karbon a Bituen idiay Lokal a Grupo. V. Ti ruar a disko iti M31". Ti Astronomiko a Warnakan. 125 (3): 1298–1308. Bibcode:2003AJ....125.1298B. doi:10.1086/346274.
- ^ "Ti Milenio a Bituen Atlas ket agmarka ti pannakalpas ti Hipparcos a Mision ti ESA". ESA. Disiembre 8, 1997. Naala idi 2007-08-05.
- ^ Villard, Ray; Freedman, Wendy L. (Oktubre 26, 1994). "Ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket Nagrukod ti Napudno a Kaadayo ti Kaadaywan nga Ariwanas". Hubble Site. Naala idi 2007-08-05.
- ^ "Ti Hubble ket Nalpasna ti Walo a Tawen a Ganetget a Mangrukod ti Dumakdakel a Law-ang". Hubble Site. Mayo 25, 1999. Naala idi 2007-08-02.
- ^ "Ti UBC Prof., alumnus ket nakaduktal kadagiti adayo a rimpuok ti bituen: a maysa a bilion a lawag ti tawen ti kaadayona.". UBC Public Affairs. Enero 8, 2007. Naala idi 2007-08-02.
- ^ Koch-Westenholz, Ulla; Koch, Ulla Susanne (1995). Mesopotamia nga astrolohia: pangyuna ti Babilonio ken Asiriano nailangitan a pannakadios. Pagipablaakan nga Intituto ti Carsten Niebuhr. 19. Museo a Tusculanum a Pagmalditan. p. 163. ISBN 87-7289-287-0.
- ^ a b Coleman, Leslie S. "Dagiti mito, Sarsarita ken Tinawtawid a pannakaammo". Frosty Drew nga Obserbatorio. Naala idi 2012-06-15.
- ^ "Naming Astronomical Objects". Kappon ti Internasional nga Astronomiko (IAU). Naala idi 2009-01-30.
- ^ "Panaginagan dagiti Bituen". Dagiti Estudiante para iti Panagsukisok ken Panagrang-ay iti Limbang (SEDS). Naala idi 2009-01-30.
- ^ Lyall, Francis; Larsen, Paul B. (2009). "Kapitulio 7: The Moon and Other Celestial Bodies". Linteg ti Limbagng: Maysa Tratado. Ashgate Publishing, Ltd. p. 176. ISBN 0-7546-4390-5.
- ^ "Panagnagan dagiti bituen". Siensia nga Astropisiko nga Organisasion. 2005. Naala idi 2010-06-29.
- ^ "Renunsia: Naganan ti maysa abituen, naganan ti maysa a rosas ken dadduma pay, kapadpadana a negosio". Biblioteka ti Britaniko. Ti Gimong ti Britaniko a Biblioteka. Naala idi 2010-06-29.
- ^ Andersen, Johannes. "Panaggatng dagitiBituen ken Nagnagan ti Bituen". Kappon ti Internasional nga Astronomiko. Naala idi 2010-06-24.
- ^ Pliat, Phil (Septiembre 2006). "Panagitinnag ti nagan: Kayatmo ti agbalin a maysa a Bituen?". Eskeptiko nga Agsuksuisok. 30.5. Naala idi 2010-06-29.
- ^ Adams, Cecil (Abril 1, 1998). "Makabayadka ti $35 tapno managanan ti maysa a bituen para kenka?". The Straight Dope. Naala idi 2006-08-13.
- ^ Golden, Frederick; Faflick, Philip (Enero 11, 1982). "Siensia: Nailangtan aPanunot wenno Kosmiko a Panagsuitik?". Times Magazine. Time Inc. Naala idi 2010-06-24.
- ^ Di Justo, Patrick (Disiembre 26, 2001). "Gumatang ti maysa a Bituen, Ngem saanmo a Kukua". Wired. Condé Nast Digital. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-12-09. Naala idi 2010-06-29.
- ^ Plait, Philip C. (2002). Dakes nga astronomia: dagiti miskonsepto ken madi a panagusar a naiparang, manipud ti astrolohia aginggan ti panagsanglad iti bulan 'angaw'. John Wiley and Sons. pp. 237–240. ISBN 0-471-40976-6.
- ^ Sclafani, Tom (Mayo 8, 1998). "Ti Komisioner ti Pannakibiang dagiti Aggatgatang a ni Polonetsky ket Nagballag kadagiti Gumatgatang: "Ti Panagggatang ti maysa a Bituen Ket saan a Makaaramid kaniam ti Kasta"". Sentro ti Nailian nga Astronomia ken Ionosperio, Aricebo nga Obserbatorio. Naala idi 2010-06-24.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.
- Gribbin, John; Gribbin, Mary (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.
- Hawking, Stephen (1988). A Brief History of Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bituen iti Wikimedia Commons
- Kaler, James. "Portraits of Stars and their Constellations". University of Illinois. Naala idi 2010-08-20.
- "Query star by identifier, coordinates or reference code". SIMBAD. Centre de Données astronomiques de Strasbourg. Naala idi 2010-08-20.
- "How To Decipher Classification Codes". Astronomical Society of South Australia. Naala idi 2010-08-20.
- "Live Star Chart". Dobsonian Telescope Community. Naala idi 2010-08-20. Kitaen dagiti bituen iti ngato ti lokasionmo
- Prialnick, Dina; et al. (2001). "Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution". University of St. Andrews. Naala idi 2010-08-20.


c: text/html

text:
1989
Ti 1989 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw a Domingo iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 25 – Yasmien Kurdi, artista manipud idiay Filipinas
- Pebrero 21 – Corbin Bleu, maysa a kumakanta manipud idiay Estados Unidos
- Marso 7 – Gerald Anderson, maysa nga artista manipud idiay Filipinas
- Hulio 7 – Kim Bum, aktor, kumakanta, ken modelo manipud idiay Abagatan a Korea
- Oktubre 1 – Brie Larson, Amerikana nga aktres
- Nobiembre 15 – Jonalyn Viray, maysa a kumakanta manipud idiay probinsia ti Rizal, Filipinas
- Disiembre 26 – Jennica Garcia, ket maysa nga artista ti GMA Network
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 23 – Salvador Dali, maysa a kapategan a pintor iti maika-20 a siglo (naipasngay 1904)
- Hulio 11 – Laurence Olivier, Ingles nga aktor iti pelikula ken entablado ken direktor (naipasngay 1907)
- Septiembre 28 – Ferdinand Marcos, maika-10 a Presidente ti Filipinas (naipasngay 1917)
- Oktubre 6 – Bette Davis, Amerikana nga aktres (naipasngay 1908)
- Disiembre 1 – Alvin Ailey, Amerikano a koreograpo (naipasngay 1931)
- Disiembre 22 – Samuel Beckett, Irlandes a mannurat (naipasngay 1906)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Juan 5:1-47
5 Kalpasan dagitoy a banag adda idi piesta+ dagiti Judio, ket ni Jesus simmang-at idiay Jerusalem.2 Ita idiay Jerusalem iti ruangan dagiti karnero+ adda maysa a ban-aw a naawagan iti Hebreo a Bethzatha, nga addaan lima a kolonada.3 Kadagitoy siiidda ti maysa nga umariwekwek dagiti masakit, bulsek, pilay ken dagidiay addaan nagango a kamkameng.4 ——5 Ngem adda idi sadiay ti maysa a lalaki a masaksakit iti tallopulo ket walo a tawenen.6 Idi makitana daytoy a lalaki a siiidda, ken yantangay ammona nga agsaksakit iti nabayagen a tiempo,+ kinuna kenkuana ni Jesus: “Kayatmo kadi a sumayaat ti salun-atmo?”+7 Ti masaksakit a lalaki simmungbat kenkuana: “Apo, awananak iti tao a mangikabil kaniak iti ban-aw no makibur ti danum; ngem bayat nga um-umayak adda sabali a bumaba nga umun-una ngem siak.”8 Kinuna kenkuana ni Jesus: “Bumangonka, bagkatem ta langkapim ket magnaka.”+9 Iti kasta ti lalaki dagus a simmayaat ti salun-atna, ket binagkatna ti langkapina ket nangrugi a magna.Ita sabbath idi iti dayta nga aldaw.+10 Gapuna rinugian dagiti Judio a kunaen iti lalaki a naagasan: “Sabbath ita, ket di nainkalintegan+ nga awitem ta langkapi.”11 Ngem insungbatna kadakuada: “Kinuna kaniak daydiay mismo a nangpasayaat iti salun-atko, ‘Bagkatem ta langkapim ket magnaka.’”12 Inimtuodda kenkuana: “Siasino ti tao a nangibaga kenka, ‘Bagkatem dayta ket magnaka’?”13 Ngem ti napaimbag a lalaki saanna nga ammo no siasino, ta nagpakni ni Jesus, gapu ta adda maysa a bunggoy iti dayta a lugar.14 Kalpasan dagitoy a banag isu nasarakan ni Jesus idiay templo ket kinunana kenkuana: “Kitaem, simmayaaten ti salun-atmo. Dika agbasolen, tapno saan a mapasamak kenka ti maysa a banag a dakdakes.”15 Pimmanaw ti lalaki ket imbagana kadagiti Judio a ni Jesus ti nangpasayaat iti salun-atna.16 Iti kasta maigapu itoy dagiti Judio indadanesda+ ni Jesus, agsipud ta inar-aramidna dagitoy a banag kabayatan ti Sabbath.17 Ngem insungbatna kadakuada: “Ni Amak agtultuloy nga agar-aramid agingga ita, ket agtultuloyak nga agar-aramid.”+18 Pudno unay, maigapu itoy, isu rinugian dagiti Judio nga ad-adda pay nga ikagumaan a papatayen,+ agsipud ta saanna laeng a sinalungasing ti Sabbath no di ket inawaganna pay ti Dios a bukodna nga Ama,+ a pagbalbalinenna ti bagina a makipada+ iti Dios.19 Gapuna, kas sungbat, kinuna kadakuada ni Jesus: “Pudno unay kunak kadakayo, Ti Anak saanna a kabalinan nga aramiden ti maysa a banag iti bukodna a nakem, no di laeng ti makitana nga ar-aramiden ti Ama.+ Ta aniaman a bambanag ti aramiden Daydiay, dagitoy a banag ti aramiden met ti Anak iti umasping a pamay-an.20 Ta ti Ama addaan panagayat iti Anak+ ket isu ipakitana kenkuana ti amin a bambanag nga aramidenna, ket mangipakitanto kenkuana iti ar-aramid a dakdakkel ngem dagitoy, tapno agsiddaawkayo.+21 Ta no kasano a ti Ama ibangonna dagiti natay ken pagbiagenna ida,+ kasta met a ti Anak pagbiagenna dagidiay kayatna.+22 Ta awan a pulos ukomen ti Ama, no di ket ti isuamin a panangukom impabiangna iti Anak,+23 tapno ti isuamin padayawanda ti Anak+ a kas iti panangpadayawda iti Ama. Ti di mangpadayaw iti Anak saanna a padayawan ti Ama a nangibaon kenkuana.+24 Pudno unay kunak kadakayo, Ti dumngeg iti saok ken mamati iti daydiay nangibaon kaniak addaan iti agnanayon a biag,+ ket saan nga umay iti pannakaukom no di ket bumallasiw manipud ken patay nga agturong iti biag.+25 “Pudno unay kunak kadakayo, Um-umayen ti oras, ket itan dayta, a dagiti natay+ mangngegdanto ti timek+ ti Anak ti Dios ket agbiagto dagidiay nangipangag.+26 Ta no kasano a ti Ama adda biag kenkuana met laeng,+ kasta met nga impaayna iti Anak a maaddaan biag kenkuana met laeng.+27 Ket inikkanna iti autoridad a mangukom,+ agsipud ta isu Anak ti tao.+28 Dikay agsiddaaw iti daytoy, agsipud ta um-umayen ti oras nga amin dagidiay adda kadagiti pakalaglagipan a tanem+ mangngegdanto ti timekna29 ket rummuarda, dagidiay nagaramid iti naimbag a bambanag iti panagungar iti biag,+ dagidiay nangyugali iti nakadakdakes a bambanag iti panagungar iti pannakaukom.+30 Diak kabalinan nga aramiden ti maysa a banag iti bukodko a nakem; kas iti mangngegko, mangukomak; ket ti panangukom nga ipaayko nalinteg,+ agsipud ta sapulek, saan a ti bukodko a pagayatan, no di ket ti pagayatan+ daydiay nangibaon kaniak.31 “No siak laeng ti mangsaksi+ maipapan ti bagik, ti pangsaksik saan a pudno.+32 Adda sabali a mangsaksi maipapan kaniak, ken ammok a pudno ti pangsaksina+ maipapan kaniak.33 Nangibaonkayo kadagiti tattao ken Juan, ket sinaksianna ti kinapudno.+34 Nupay kasta, diak awaten ti pangsaksi nga aggapu iti tao, ngem kunaek dagitoy a banag tapno maisalakankayo.+35 Dayta a tao maysa idi a sumsumged ken agsilsilnag a pagsilawan, ket iti apagbiit a tiempo sitatallugodkayo nga agrag-o iti kasta unay iti lawagna.+36 Ngem addaanak iti pangsaksi a dakdakkel ngem iti pangsaksi ni Juan, ta ti mismo nga ar-aramid nga intuding kaniak ni Amak nga itungpalko, dagiti mismo a trabaho nga ar-aramidek,+ saksianda ti maipapan kaniak a ti Ama imbaonnak.37 Kasta met, ti Ama a nangibaon kaniak sinaksianna a mismo ti maipapan kaniak.+ Saanyo a nangngeg ti timekna iti aniaman a tiempo wenno uray nakita ti langana;+38 ket saan nga agtaltalinaed kadakayo ti saona, agsipud ta daydiay mismo nga imbaonna saanyo a patien.39 “Suksukimatenyo dagiti Kasuratan,+ agsipud ta pagarupenyo a babaen kadakuada maaddaankayto iti agnanayon a biag; ket dagitoy a mismo saksianda ti maipapan kaniak.+40 Ket kaskasdi a saanyo a kayat ti umay kaniak tapno maaddaankay koma iti biag.+41 Diak awaten ti dayag nga aggapu kadagiti tattao,+42 ngem pagaammok unay nga awan kadakayo ti ayat iti Dios.+43 Immayak iti nagan ni Amak,+ ngem saandak nga awaten; no adda sabali a dimteng iti bukodna a nagan, awatenyo dayta.44 Kasano a mabalinyo ti mamati, idinto ta aw-awatenyo ti dayag+ manipud iti maysa ken maysa ket saanyo a sapsapulen ti dayag nga aggapu iti maymaysa a Dios?+45 Dikay pagarupen nga idarumkayto iti Ama; adda maysa a mangidarum kadakayo, ni Moises,+ a nangisaadanyo ti namnamayo.46 Iti kinapudnona, no pinatiyo ni Moises patiendak koma, ta dayta a tao nagsurat maipapan kaniak.+47 Ngem no saanyo a patien dagiti surat dayta a tao,+ kasano a patienyonto ti sasaok?”


text:
Amianan nga Ungto
Nagsasabtan: 90°N 0°W / 90°N -0°E
Ti Amianan nga Ungto, ammo pay a kas ti Heograpiko nga Anmianan nga Ungto wenno Naindagaan nga Amianan nga Ungto, ket, suheto kadagiti pannakaipalpalawag dita baba, ket naipalpalawag a kas ti puntos idiay Akin-amianan a Hemisperio a ti aksis a pagtayyekan ti daga ket mangsabat ti rabawna. Daytoy ket nasken a saan a maiyallilaw iti Ungto ti Magnetiko nga Amianan.
Ti Amianan nga Ungto ket isu ti akin-amianan unay a puntos ti Daga, a naisanglad ti kaatiddog ti diametro a kasumbangir ti Abagatan nga Ungto. Daytoy ket mangipalpalawag ti heodetiko latitud ti 90° nga Amianan, ken ti pay turong ti pudno nga amianan. Idiay Amianan nga Ungto amin a direksion ket tumurong iti abagatan; amin a linia ti longitud a pagsasabtan idiay, tapno ti longitudna ket mabalin a maipalawag a kas ania man a pateg ti degrado.
Bayat a ti Abagatan nga Ungto ket naisanglad idiay kontinental a masa ti daga, ti Amianan nga ungto ket mabirukan idiay tengnga ti Taaw Artiko idiay katengaan ti dandanum a kankanayon a naabbongan kadagiti kanayon nga umal-alis a yelo ti baybay. Isu a daytoy ket saan a mabalin kadagiti panagipatakder ti permanente nga estasion idiay Amianan nga Ungto (a saan a kas iti Abagatan nga Ungto). Nupay kasta, ti Kappon ti Sobiet, ken kalpasan daytoy ti Rusia, ket nangipatakderda kadagiti adu a napatpataray nga agan-anud nga estasion iti sapasap a tinawen manipud idi 1937, nga adu kadagitoy ket limmabas wenno asideg idiay Ungto. Dagiti kinaudi a panagadadal ket nangipadto a ti Amianan nga Ungto ket mabalinton nga awan yelona kadagiti tiempo gapu ti panagpabassit ti Artiko, nga adda dagiti gatad ti panawen a naggigiddiat manipud ti sumaruna a tawen[1][2] aginggan ti limapulo a tawtawen wenno adadu pay.
Ti kaadalem ti baybay aidiay Amianan nga Ungto ket narukoden iti 4,261 m (13,980 ft) babaen ti Ruso a maipabatok a Mir idiay 2007[3] ken iti 4,087 m (13,410 pié) babaen ti USS Nautilus idi 1958.[4][5] Ti kaasitgan a daga ket kadawyan a naibagbaga a ti Isla ti Kaffeklubben, idiay akin-amianan nga aplaya ti Greenland iti agarup a 700 km (430 mi) a kaadayo, ngem adda dagiti saan a permanente a bangkag ti graba nga asasideg a naisanglad. Ti kaasitgan a permanente a natagtagitao a lugar ket ti Alert idiay Rehion ti Qikiqtaaluk, Nunavut, Kanada, a mabirukan idiay 817 km (508 mi) manipud ti Ungto.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Richard Black (2001-04-08). Baro a Balaag iti panagtunaw ti baybay Artiko. BBC
- ^ David Ljunggren (2009-03-05). Ti yelo ti kalgaw nga Artiko ket mabalin a mapukaw intono 2013: eksperto. Reuters
- ^ Ti Ruso a maipabatok ket nangikabil ti wagayyway idiay Amianannga Ungto, Reuters, Agosto 2, 2007
- ^ William Anderson (1965). ""HayTилyc" y CeBepHoro пoлюca". Voenizdat. Naala idi 2012-01-12.
- ^ Mouton, M.W. (1968). Ti Internasional a Turay dagiti Rehion ti Polar. Acadimie de Droit International de La Ha. pp. 202 (34). Naala idi 2012-01-12.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Frederick, Albert Cook.; Peary, Robert E.; Melville, George W. (2003). Panagbirbiruk ti Amianan nga Ungto. Ti Lyons a pagmalditan. ISBN 1-59228-072-2.
- Pal, Christopher (2002). Ti Datdatlag a Lugar iti Daga: Ti Panagduktal manen ti Amianan nga Ungto. Writer's Showcase. ISBN 0-595-21454-1.
- Fairfield, William (1885). Paraiso a Nabirukan ti Duyan ti Kaputotan ti Tao idiay Amianan nga Ungto ti Panagadal ti Prehistoriko a Lubong. Houghton, Mifflin. ISBN 0-665-37759-2.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Amianan nga Ungto iti Wikimedia Commons


text:
diehard fan wrote:
:D uray siak asiddeg ti quezon ave...adda met kasinsin ko jay reina mercedez isabela...jay cavadeco nu ammo yo. jay manang ko met adda isu na jay morong nueva viscaya..mag-villalobos family
...nu adda ak idjay iddi, mangmangeg ko nu rabii jay domeng mabalin amin..adda pay ya?
...cavadeco, wen, feedmill dayta, masarakan idiay napaccu grande along the maharlika highway/cagayan valley road...doming mabalin amin, nabayagen a awan dayta a drama iti radio ditoy isabela...
wen feedmill ngarud..ahahaha awanen jay domeng mabalin amen? makakat-katawa ak nu malagip ko
ammok jay cauayan ti istasyon nna.


text:
Hangul
Ti Hangul[nb 1] (Koreano: 한글 [haːn.ɡɯl] ( denggen); naisurat a kas ti Han-geul idiay Abagatan a Korea), ket naamammoan pay a kas ti Chosŏn'gŭl (조선글) idiay Amianan a Korea, ket isu ti patneng nga abesedario ti pagsasao a Koreano. Daytoy ket napartuat idi las-ud ti Joseon a Dinastia idi 1443, ken isu pay laeng ti opisial nga abesedario ti Korea.
Ti Hangul ket maysa nga agpayso nga abesedario nga addaan kadagiti 24 a konsonante ken bokal a letletra. Nupay kasta, imbes a maisursurat nga agsasaruno a kas ti Latin nga abesedario, dagiti letra ti Hangul ket naigrupoda kadagiti kuadro, a kas ti 한 han, a ti tunggal maysa ket maisurat ti maysa a silaba. Urayno ti silaba a 한 han ket kasla agmaymaysa a karakter, daytoy ket buklen ti tallo a letra: ㅎ h, ㅏ a, ken ㄴ n. Ti tunggal maysa a silabiko a kuadro ket buklen ti dua aginggana ti lima a letra, a mairaman ti saan a basbassit ngem maysa konsonante ken maysa a bokal . Dagitoy a kuadro ket maurnosda iti horisontal manipud ti kanigid nga agpakanawan wenno agtakder manipud ti baba. Dagiti bilang ti mabalin a kudaro ket 11,172, ngem adda dagiti basbassit a mabalin a silaba iti Koreano, ken saan nga amin a mabalin a silaba ket rumsua. Para iti maysa a ponolohiko a panagipalpalawag, kitaen ti Koreano ponolohia.
Dagiti linaon
Nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Opisial a nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Abagatan a Korea[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti moderno a nagan a Hangul (한글) ket inaramid idi babaen ni Ju Sigyeong idi 1912. Han (한) a kayatna sawen ket "nalatak" iti duog a Koreano, bayat a ti geul (글) ket isu ti patneng a Koreano a balikas para iti "sinuratan". Ti Han ket mabalin pay a maawatan a kas ti Sino-Koreano a balikas ti 韓 "Koreano", tapno ti nagan ket mabalin a mabasa a kas "Koreano a sinuratan" ken kas pay ti "nalatak a sinuratan".[1]Ti 한글 ket binalbalikas iti [hanɡɯl] ken daytoyen ket naromanisado kadagiti sumaganad a pamay-an:
- Hangeul wenno han-geul iti Nabaliwan a Romanisasion iti Koreano, nga isu ti inus-usar ti gobierno ti Abagatan a Korea kadagiti amin a pablaak ti Ingles ken agpagparegget para kadagiti amin a pamay-an.
- Han'gŭl iti McCune–Reischauer a sistema. No mausar a kasla Inggles a balikas, daytoy ket maipapaay nga awan kadagiti diakritiko: Ti hangul, ket kaykanayon a naipaddel a letra a kas Hangul. Kastoy ti agparparang kadagiti kaaduan a diksionario ti Ingles.
- Hankul iti Yale a Romanisasion, ti sistema a maisingasing para kadagiti teknikal a lingnguistiko a panagadal.
Amianan a Korea[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti Amianan a Korea ket kinaykayatna a tawtawgan daytoy ti Chosŏn'gŭl (조선글; [tɕosʌnɡɯl]) para kadagiti rason a mainaig kadagiti nadumaduma a nagnagan iti Korea wenno uri kŭlcha (우리 글자; "dagiti karaktertayo")[2] a kas ti maysa a panangiyebkas ti [[nasionalismo ti Koreano nga etniko].
Kasisigud a nagan ti Hunminjeongeum[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti kasisigud a nagan idi ket ti Hunminjeongeum (훈민정음; 訓民正音; kitaen ti pakasaritaan). Gapu kadagiti saan a panagkayat kadagiti nagan a Hangeul, Chosŏn'gŭl, ken urigeul (우리글) (kitaen dita baba) babaen [[dagiti Koreano idiay Tsina], ti saan a nadayeg nga ababa a porma ti jeongeum ket mabalin a mausar a kas maysa nga awan panirigan a nagan kadagiti sumagmamano nga internasional a kontesto.
Dadduma pay a nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi nasapa a maikaduapulo a siglo, ti Hangul idi ket naindakdaksan a kas nagubsang babaen dagiti literato a napilpili a nagkaykayat ti tradisional a hanja a sistema ti panagsurat.[3] Inik-ikkanda ti nagnagan a kas:
- Achimgeul (아침글 "ti panagsurat a mabalin nga adalen ti maysa a bigat")[4]
- Gugmun (Hangul: 국문, hanja: 國文 "nailian a sinuratan")
- Eonmun (Hangul: 언문, hanja: 諺文 "bernakular a sinuratan")[3]
- Amgeul (암글 "women's script"; naisurat pay iti Amkeul 암클).[3] Am (암) ket ti maysa a pasaruno a mangipakpakita ti maysa a pangnagan ket para iti babai
- Ahaetgeul wenno Ahaegeul (아햇글 wenno 아해글 "sinuratan ti ubbing")
Nupay kasta, dagitoy a nagnagan ket duogen tattan, gaputa ti panag-usar ti hanja iti panagsurat ket nagbalinen a manmano idiay Abagatan a Korea ken kompleto a naikkaten idiay Amianan a Korea.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hangul ket inwarragawag idi babaen ni Sejong ti Natan-ok, ti maikapat nga ari ti Joseon a Dinastia. Ti Salas dagiti Mainugot (Jiphyeonjeon, 집현전) ket kankanayon a naipammadayawan para iti obra.[5]
Ti gandat ket nalpas idi kaladawan ti Disiembre 1443 wenno Enero 1444, ken naipalplawagan idi 1446 iti maysa a dokumento a natituluan iti Hunmin Jeongeum ("Dagiti Husto nga Uni para iti Edukasion ken ti Tattao"), nga isu pay daytoy ti nakanaganan ti abesedario.[3] Ti petsa a pannkaipablaak ti Hunmin Jeong-eum, ket Oktubre 9, ket nagbalin a ti Aldaw ti Hangul idiay Abagatan a Korea. Ti kapadana daytoy idiay Amianan a Korea, ket ti Aldaw ti Chosongul, iti Enero 15.
Dagiti nadumaduma panagipagpagarup a maipanggep ti pamay-an a pannakapartuat ket naipaiddan babaen ti pannakaduktal idi 1940 iti 1446 Hunmin Jeong-eum Haerye ("Hunmin Jeong-eum Panangipalpalawag ken dagiti Kas Pagarigan"). Daytoy a dokumento ket nangipalpalawag ti daremdem dagiti konsonante a letra segun dagiti artikulatorio a ponetiko ken dagiti bokal a letra segun dagiti pamunganayan iti yin ken yang ken tunos ti bokal.
Iti panangipalplawag ti kammasapulan para iti baro a sinuratan, ni Ari Sejong ket nangipalpalawag a ti pagsasao a Koreano ket naibatay idi ti sabali manipud ti Insik; ti panagusar kadagiti Insik a karakter (a naam-ammuan iti hanja) iti panagsurat ket narigat para kadagiti kadawyan a tao a dagiti laeng pribilihio nga aristokrato (yangban, 양반), a kadawyan a lallaki, ti mabalin a nalaing nga agbasa ken agsurat. Ti kaaduan kadagiti Koreano idi ket saan a makabasa wenno makasurat sakbay ti pannakaaramid ti Hangul.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lee & Ramsey 2000, p. 13
- ^ Young-Key 1997, p. 2
- ^ a b c d "5. Nadumaduma aNagnagan para iti Hangeul". Ti Nailian nga Akademia ti Pagsasao a Koreano. Enero 2004. Naala idi 2008-05-19.
- ^ Choi Seung-un; Structures et particularités de la langue coréenne
- ^ "2. Ti Paammo iti Pannakaaramid iti Hangeul". Ti Nailian nga Akademia ti Pagsasao a Koreano. Enero 2004. Naala idi 2008-05-19.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chang, Suk-jin (1996). "Scripts and Sounds". Korean. Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. ISBN 1-55619-728-4. (Volume 4 of the London Oriental and African Language Library).
- Hannas, William C (1997). Asia's Orthographic Dilemma. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1892-X.
- Young-Key, Kim-Renaud, ed. (1997). The Korean Alphabet: Its History and Structure. University of Hawai`i Press. ISBN 978-0-8248-1723-7.
- Lee, Iksop; Ramsey, Samuel Robert (2000). The Korean Language. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-9130-0.
- "Hangeul Matchumbeop". The Ministry of Education of South Korea. 1988.
- Sampson, Geoffrey (1990). Writing Systems. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1756-4.
- Silva, David J. (2002). "Western attitudes toward the Korean language: An Overview of Late Nineteenth and Early Twentieth-Century Mission Literature" (PDF). Korean Studies. 26 (2): 270–286. doi:10.1353/ks.2004.0013.
- Sohn, Ho-Min (2001). The Korean Language. Cambridge Language Surveys. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36943-5.
- Song, Jae Jung (2005). The Korean Language: Structure, Use and Context. Routledge. ISBN 978-0-203-39082-5.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Hangul iti Wikimedia Commons


text:
Kasanok a Masarakan ti Pudno a Relihion?
Sungbat ti Biblia
Iladawan ti Biblia no kasano a mapagduma dagidiay mangan-annurot iti pudno a relihion ken dagidiay saan. Kunana: “Babaen kadagiti bungada mailasinyonto ida. Saan aya a di pulos agburas dagiti tattao kadagiti ubas manipud kadagiti sisiitan wenno kadagiti higos manipud kadagiti kalunay?” (Mateo 7:16) No kasano a mapagdumam ti puon ti ubas ken ti sisiitan a kayo babaen iti bungada, mapagdumam met ti pudno a relihion ken ti palso babaen ti bungada wenno pakabigbiganda.
Isursuro ti pudno a relihion ti kinapudno a naibatay iti Biblia, saan a kadagiti sirib ti tao. (Juan 4:24; 17:17) Ramanen daytoy dagiti kinapudno nga ibagbaga ti Biblia maipapan iti kararua ken ti namnama a biag nga agnanayon iti paraiso a daga. (Salmo 37:29; Isaias 35:5, 6; Ezequiel 18:4) Saan met nga agamak a mangibutaktak kadagiti palso a sursuro dagiti relihion.—Mateo 15:9; 23:27, 28.
Tultulongan ti pudno a relihion dagiti tattao a mangam-ammo iti Dios, a pakairamanan ti panangisuro kadakuada iti naganna a Jehova. (Salmo 83:18; Isaias 42:8; Juan 17:3, 6) Saanna nga isursuro a ti Dios ket narigat a matarusan ken saan a maasitgan. Imbes ketdi, isurona a kayat ti Dios a maaddaantayo iti relasion kenkuana.—Santiago 4:8.
Isursuro ti pudno a relihion a ni Jesu-Kristo ti impaay ti Dios a pakaisalakanan. (Aramid 4:10, 12) Tungtungpalen dagiti miembro ti pudno a relihion dagiti bilin ni Jesus ken ikagkagumaanda a suroten ti ulidanna.—Juan 13:15; 15:14.
Naipamaysa ti pudno a relihion iti Pagarian ti Dios kas ti kakaisuna a namnama ti sangatauan. Sireregta nga ipakpakaammo dagiti miembrona iti sabsabali ti maipapan iti dayta a Pagarian.—Mateo 10:7; 24:14.
Iparparegta ti pudno a relihion nga ayaten ti sabsabali a saan a mangnamnama iti kasukat. (Juan 13:35) Isursurona ti panagraem iti amin a tribu ken awatenna dagiti tattao a naggapu iti nagduduma a puli, kultura, lengguahe, ken nalikudan. (Aramid 10:34, 35) Gapu ta agiinnayat dagiti miembrona, saanda a makigubgubat.—Mikias 4:3; 1 Juan 3:11, 12.
Ti pudno a relihion ket awanan iti masuelsuelduan a panguluen ken awan ti maipapaayan iti natan-ok a titulo iti siasinoman kadagiti miembrona.—Mateo 23:8-12; 1 Pedro 5:2, 3.
Ti pudno a relihion ket saan a pulos a makinamnamin iti politika. (Juan 17:16; 18:36) Nupay kasta, raraemen ken agtultulnog dagiti miembrona kadagiti agtuturay iti lugarda. Maitunos daytoy iti bilin ti Biblia: “Ibayadyo ken Cesar ti bambanag ni Cesar, ngem iti Dios ti bambanag ti Dios.”—Marcos 12:17; Roma 13:1, 2.
Ti pudno a relihion apektaranna ti biag ti maysa, saan a basta ritual wenno pormalidad laeng. Sursuroten dagiti miembrona ti nangato a moral a pagalagadan ti Biblia iti amin a paset ti panagbiagda. (Efeso 5:3-5; 1 Juan 3:18) Imbes a seriosoda unay, maragsakanda nga agdaydayaw iti “naragsak a Dios.”—1 Timoteo 1:11.
Manmano laeng ti bilang dagidiay mangan-annurot iti pudno a relihion. (Mateo 7:13, 14) Dagiti miembro ti pudno a relihion masansan a nababa ti panangmatmat dagiti tattao kadakuada, mauy-uyawda, ken mabusbusorda gapu iti panangaramidda iti pagayatan ti Dios.—Mateo 5:10-12.
Saan nga umdas ti panangibaga nga ‘umiso ti relihionko’
Napeggad ti panangpili iti relihion a naibasar laeng sigun iti panagriknatayo. Impakpakauna ti Biblia ti tiempo a dagiti tattao “mangurnongdanto kadagiti mannursuro [iti relihion] a maipaay iti bagbagida tapno gagatelenda dagiti lapayagda.” (2 Timoteo 4:3) Iti kasumbangirna, iparparegta ti Biblia kadatayo a surotentayo “ti porma ti panagdaydayaw [relihion] a nadalus ken di natulawan iti panangmatmat ti Dios ken Amatayo,” uray no dayta a relihion ket saan a nalatak.—Santiago 1:27; Juan 15:18, 19.


text:
LEKSION 23
Kunnasi Ketura anna Kebalittag na Literaturami?
Tapenu makuami i ngaming nga mawayyami nga mepakannammu i “mapia nga dumug” ta “kada nasion, tribu, paguvovug anna totolay,” mangimprenta kami tu literatura ta ma-750 nga lengguahe. (Apocalipsis 14:6) Kunnasimi nga metuppal yaw? Egga ira tagatura ta nadduruma nga nasion kunne na gapa i grupo na matalo ira nga tagabalittag—ngaming ay Saksi ni Jehova.
Metura ta Inglis i material. Tangngallan na Manangngal nga Baggi i aktibidad ta Writing Department ta hedkuartermi ta U.S.A. Yaw nga departamento i mangi-unnug tu trabahu na tagatura ira nga egga ta hedkuarter anna ta karuan tu panga nga ofisina. Megafu ta egga ira tagatura ta nadduruma nga nasion, metura ta publikasiommi i topiko ira nga paginteresan na totolay maski anni nasion onu kulturada.
Mepatulug i material ta tagabalittag. Ma-edit anna maapruban i netura nga material. Kabalinna, mepatulug gukaban na kompiuter ta grupo na tagabalittag ta interu davvun. I-translate, i-check anna i-proofread da i material. Ikagumadda nga pilian i “fustu nga uvovug na kinakurug” nga makala tu fustu nga kebalinan na Inglis.
Paalistuan na kompiuter i proseso. Ari tu matalianan na kompiuter i tagatura anna tagabalittag. Ngem mapa-alistu i trabahu gukaban na programa ira na kompiuter, elektroniko nga diksiunario anna materiales para ta pangusito. Naddisenio i Saksi ira ni Jehova tu Multilanguage Electronic Publishing System (MEPS). Taw nga metallung i material nga nebalittag ta minagatu nga lengguahe pati i artworkna. Kabalinna, meprepara yatun para ta keyimprentana.
Ngatta ikagumammi nga kuan ngaming yaw, maski ta lengguahe nga piga rivu laman nga totolay i mangusa? Megafu ta uray ni Jehova nga “ngaming nga klase na totolay ay mepalliag anna kaddetadda nga kannammuan i fustu nga pakannammu ta kinakurug.”
Kunnasi nga metura i publikasiommi ira?
Ngatta ibalittagmi i literaturami ira ta aru nga lengguahe?


text:
Mahoma
Ni Mahoma[1] (s. 26 Abril 570 – 8 Hunio 632;[2] naisurat pay a kas Mohammad, Mohammed, wenno Muhammed; Arabiko: محمد), kadawyan a mapaspasurotan iti Moro a nagtaudan a ti "PBUH" (napno a nagan: Mohama Ibn `Abd Allāh Ibn `Abd al-Muttalib Arabiko: محمد بن عبدالله بن عبد المطلب ) ket isu idi ti nangbangon iti relihion iti Islam.[3][n 1] Isu ket naipanunotan babaen dagiti Moro ken dagiti Bahá'í nga isu ket ti babaonen ken manmadles iti Dios, ken babaen dagiti Moro ti kinaudi a nagaw-awit ti kalintegan a serye dagiti Islamiko a manmadles. Kaaduan kadagiti Moro ket maipanunutanda nga isuna ket ti kinaudi a manmadles iti Dios nga isu daytoy ipaad-adal ti Koran.[4][n 2] Dagiti Moro ket maipanunotanda nga isuna ket agipulpulang iti kasisigud a saan a nadadael a monoteistiko (maymaysa a dios) a pammati iti Adan, Noah, Abraham, Moses, Hesus ken dagiti sabsabali pay a manmadles.[5][6][7]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kaaduan kadagiti Moro, nupay kasta, saanda a maipanunotan a ni Mahoma ket isu ti "nangbangon" iti Islam, ngamin ket segun ti Koran, ni Mahoma ket isu laeng idi ti kinaudi a serye kadagiti manmadles a pinili babaen ti Dios tapno agibaga ti nasantuan a mensahe iti Islam.
- ^ Saan amin a dagiti Moro ket namatida a ni Mahoma ket isu ti naudi a manmadles. Kas pagarigan, ti Ahmadiyya a Komunidad ti Moro ket maipanunotanda a ni Mirza Ghulam Ahmad ket maysa pay a manmadles. ("Panakapatingga iti Panakamanmadles | Hadhrat Muhammad (PUBH) ti kinaudi a manmadles". Ahmadiyya a Komunidad ti Moro.)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Mahoma". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 347. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Elizabeth Goldman (1995), p. 63
- ^ Rodinson (2002)
- ^ Koran 33:40
- ^ Esposito (1998), p. 12.
- ^ Esposito (2002b), pp. 4–5.
- ^ F. E. Peters (2003), p. 9.


text:
Kuba
Nagsasabtan: 22°00′N 80°00′W / 22.000°N 80.000°W
Ti Kuba, opisial a ti Republika ti Kuba, (i/ˈkjuːbə/; Espaniol: República de Cuba, panangibalikas: [reˈpuBlika ðe ˈkuBa] ( denggen)) ket maysa nga isla a pagilian idiay Karibe. Ti pagilian iti Kuba ket buklenna ti kangrunaan nga isla iti Kuba, ti Isla de la Juventud, ken dagiti nadumaduma a purpuro. Ti Havana ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Kubá ken ti kapitolio iti daytoy a pagilian. Ti Santiago de Cuba ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad.[9][10] Iti amianan ti Kuba ket naisanglad ti Estado Unidos (90 a milia ti kaadayona) ken ti Bahamas, Mehiko ket addaan iti laud, ti Is-isla ti Cayman ken Hamaika ket adda iti abagatan, ken Haiti ken ti Dominikano a Republika ket adda iti abagatan a daya.
Idi 1492, Christopher Columbus ket simmanglad ken tinuntonna ti isla a tattan ket tagikuaen ti Kubá, para iti Pagarian iti Espania. Ti Kuba ket nagtalinaed a teritorio iti Espania aginggana idi nagpatingga ti Espania–Amerikano a Gubat idi 1898, ekn nakaala ti pormal a panakawayawaya manipud ti Estados Unidos idi 1902. Ti maysa a narukop a demokrasia, a kaaduan nga iturayan dagiti radikal a politika ket rimsua, a pinatangken babaen ti Kubano a batay-linteg iti 1940, ngem daytoy ket napernekan idi 1952 babaen ti dati a presidente a ni Fulgencio Batista, ken naipatakder ti maysa nga autoritario turay, a daytoy ket nagpaadu kadagiti kadaksan, panagpasardeng kadagit politika ken panagpalad kadagiti pagalagadan ti ekomonia.[11][12] ni Batista ket kanungpalan a naikkat idi Enero 1959 babaen ti Hulio 26 a tignay, ken ti maysa a baro nga administrasion ket naipatakder babaen ni Fidel Castro, a babaen idi 1965 ket nagbalin a ti maysa a partido nga estado babaen ti napaungar a ti Partido Komunista ti Kuba, nga agturturay pay laeng iti tatta nga aldaw.
Ti Kuba ket pagtaengan ti sumurok a 11 a riwriw a tattao ken isu daytoy ti kaaduan ti populasion nga isla a pagilian idiay Karibe, ken isu pay ti kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar. Dagiti tattao, kultura, ken dagiti tinawtawid ket nakaala manipud kadagiti nadumaduma a nagtaudan, a kas kadagiti aborihinal a Taíno ken Ciboney a tattao, ti panawen iti Espaniol a kolonialismo, ti pinakayammo iti Aprikano a tagtagabu ken ti kinaasidegna iti Estados unidos.
Ti Kuba ket addaan ti 99.8% a bilang dagiti makabasa ken makasurat,[3][13] ti nababa a bilang dagiti panakatay ti maladaga ngem dagiti dadduma a naparang-ay a pagilian,[14] ken ti natimbengan a panagnamnama ti biag iti 77.64.[3] Idi 2006, ti Kubá ket isu laeng ti agmaymaysa a pagilian a nakasabat ti WWF a panagilawlawag iti nasaranay a panagrangrang-ay; nga addaan ti maysa a ekolohikal a tugot iti basbassit ngem 1.8 hektarea tunggal maysa a tao ken maysa a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon iti sumurok a 0.8 para iti 2007.[15]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan a Kuba ket nagtaud manipud ti pagsasao a Taíno. Ti husto a kaibuksilan ti nagan ket saan a nalawag ngem mabalin maipatarus a kas idiay kaaduan ti nalames a dagaw (cubao),[16] wenno nalatak a lugar (coabana).[17]Dagiti mannurat a namatmati a ni Christopher Columbus ket Portuges et nangibagbaga a ti Cuba ket ninaganan babaen ni Columbus para iti taga-ugma nga ili ti Kuba idiay distrito ti Beja idiay Portugal.[18][19]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Sakbay ti Columbia a panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Kuba ket tinataengan idi ti tattao aPatneng nga Amerikano a naamammuan akas dagiti Taíno, a tinawtawagan pay ti Arawak babaen dagiti Espaniol, ken Guanajatabey kenn tattao a Ciboney sakbay ti isasangpet dagiti Espaniol. Ti tinaudan dagitoy a Patneng nga Amerikano ket nagtaudda manipud ti nangruna adaga iti Amianan, Tengnga ken Abagatan nga Amerika kadagiti adu a nasapsapa a siglo .[20] Dagiti patneng a Taíno ket tinawtawaganda ti isla iti Caobana.[21] TDagidi Taíno ket mannalon ken dagidi Ciboney ken mannalon, mangngalap ken agananup-agburburas.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Cuban Peso Bills". Tengnga a Banko iti Kuba. Naala idi 2009-09-07.
- ^ "National symbols". Government of Cuba. Naala idi Septiembre 7, 2009.
- ^ a b c d e "CIA – The World Factbook". Cia.gov. Naala idi 2011-09-30.
- ^ a b c d Anuario Estadístico de Cuba 2010, Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba. Naala idi Septiembre 30, 2011.
- ^ Ti pateg ket binukel ti kaasitgan a gasut.
- ^ "Cuba grapples with growing inequality". Reuters. Naala idi 21 Hulio 2013.
- ^ "Human Development Report 2014" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. Naala idi 2014-07-24.
- ^ Manipud idi 1993 aginggana idi 2004 ti Doliar ti Estados Unidos ket inus-usar a kumaduaan ti pisos aginggana ti doliar ket nasukatan babaen ti mabaliwan a pisos
- ^ Thomas, Hugh (Marso 1971). Kubá; ti Panangkamat ti Kawayaan. New York: Harper & Row. ISBN 0060142596.
- ^ Thomas, Hugh (1997). Ti Tagabu a Komersio: Ti Sarita iti Atlantiko a Komersio ti Tagabu, 1440–1870. New York, NY: Simon & Schuster. ISBN 0684835657.
- ^ "Dagiti insao no Senador John F. Kennedy idiay Demokratiko a Pangrabii, Cincinnati, Ohio". John F. Kennedy Presidential a Biblioteka ken Museo – Jfklibrary.org. 1960-10-06. Naala idi 2010-11-07.
- ^ Thomas, Hugh (Marso 1971). Kuba; ti Panagkamat ti Kawayaan. New York: Harper & Row. p. 1173. ISBN 0060142596.
- ^ "unstats | Millennio a Panagituding". Mdgs.un.org. 2010-06-23. Naala idi 2010-11-07.
- ^ "CIA World Factbook". Cia.gov. Naala idi 2011-09-30.
- ^ Reporta ti sibibiag a planeta
- ^ Alfred Carrada, Ti Diksionario ti Pagsasao a Taino(plato 8)
- ^ Diksionario – Taino dagiti patneng a tao ti Karibe --
- ^ Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. Inggles: Ti Portuges a Columbus: sekreto nga ahente ni Ari Juan II, Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-56315-8
- ^ da Silva, Manuel L. ken Silvia Jorge da Silva. (2008). Ni Christopher Columbus idi ket Portuges, Express Printing, Fall River, MA. 396pp. ISBN 978-1-60702-824-6.
- ^ Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle (1996). Arte ken arkeolohia ti sakbay ti Columbia a Kuba. Unibersidad ti Pittsburgh a Pagmalditan. p. 22. ISBN 0-8229-3955-X.
- ^ "Taino a nagan para kadagiti isla". Indio.net. Naala idi 2010-11-07.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Chomsky, Aviva; Carr, Barry; Smorkaloff, Pamela Maria, dagiti ed. (2004). The Cuba Reader: History, Culture, Politics. Durham, NC & London: Unibersidad ti Duke a Pagmalditan. ISBN 978-0-822-33197-1.
- Domínguez, Jorge I. (2003). Ti Batay-linteg ti Politikal a Transision ti Kuba: Ti Rami ti Panagtalinaay (ken Panagbalbaliw) ti 1992 a Batay-linteg (PDF). Coral Gables, FL: Instituto para dagiti Kubano ken Amerikano aPanagadal, Unibersidad ti Miami. ISBN 978-1-932-38504-5. Naala idi 19 Agosto 2012.
- Feinsilver, Julie M. (1989). "Ti Kuba a kas maysa a 'Medikal a Bileg ti Lubong': Dagiti Politika ti Simbolismo". Panagrepaso a Panagsukisok ti Latin nga Amerika. 24 (2): 1–34. JSTOR 2503679.
- Gleijeses, Piero (1994). "'Pumanawkan! Umayen dagiti Puraw a Higante!': Ti Estados UNidos, dagiti Mercenario, ken ti Kongo, 1964–1965" (PDF). Diplomatiko a Pakasaritaan. 18 (2): 207–237.
- Gleijeses, Piero (1996). "Ti Immuna nga Ipapan ti Kuba idiay Aprika: Arhelia, 1961–1965". Warnakan dagiti Panagadal ti Latin nga Amerika. 28 (1): 159–195. JSTOR 157991.
- Gleijeses, Piero (1997). "Dagiti Immuna nga Embahador: Ti Naiparawad ti Kuba iti Pannakawaya ti Guinea-Bissau". Warnakan dagiti Panagadal ti Latin nga Amerika. 29 (1): 45–88. JSTOR 158071.
- Gleijeses, Piero (2002). Dagiti Asisinnupiat a Mision: Havana, Washington, ken Aprika, 1959–1976. Chapel Hill, NC: Unibersidad ti North Carolina a Pagmalditan. ISBN 978-0-807-82647-8.
- Ramazani, Rouhollah K. (1975). Ti Persiano a Golpo ken Kipet ti Hormuz. Alphen aan den Rijn: Sijthoff & Noordhoff. ISBN 9-0286-0069-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kuba iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Kuba manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Wikimedia Atlas iti Cuba
- Gobierno ti Kuba
- Kitaen ti Kuba iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Kuba
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti komunista nga estado
- Dagiti dati a kolonia ti Espania
- Golpo ti Mehiko
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti agmaymaysa a partido nga estado
- Dagiti sosialista nga estado
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1902


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Genesis 2:1-25
2 Iti kasta ti langlangit ken ti daga ken ti isuamin a buyotda nairingpasen.+2 Ket iti maikapito nga aldaw nairingpas ti Dios ti gapuananna nga inaramidna, ket naginana iti maikapito nga aldaw iti amin a gapuananna nga inaramidna.+3 Ket ti Dios binendisionanna ti maikapito nga aldaw ket pinagbalinna a sagrado, agsipud ta iti dayta isu agin-inanan iti isuamin a gapuananna a pinarsua ti Dios maipaay iti panggep ti panagaramid.+4 Daytoy ket pakasaritaan ti langlangit ken ti daga iti tiempo a pannakaparsuada, iti aldaw a ni Jehova a Dios inaramidna ti daga ken langit.+5 Ita awan pay idi ti bassit a kayo ti tay-ak a masarakan iti daga ken awan pay ti nagtubo a mulmula iti tay-ak, agsipud ta ni Jehova a Dios saanna pay a pinagtudo+ iti rabaw ti daga ken awan ti tao a mangtalon iti daga.6 Ngem ti angep+ agpangato manipud iti daga ket sinibuganna ti intero a rabaw ti daga.+7 Ket ni Jehova a Dios binukelna ti tao manipud tapok+ a naggapu iti daga+ ket impuyotna kadagiti abut ti agongna ti anges ti biag,+ ket ti tao nagbalin a kararua a sibibiag.+8 Kanayonanna, nangimula ni Jehova a Dios iti maysa a minuyongan idiay Eden,+ a sumango iti daya, ket inkabilna sadiay ti tao a binukelna.+9 Ngarud ni Jehova a Dios pinagtubona iti daga ti tunggal kayo a makaay-ayo iti panagkita ti maysa ken nasayaat a pagtaraon ken kasta met ti kayo ti biag+ iti tengnga ti minuyongan ken ti kayo ti pannakaammo iti naimbag ken dakes.+10 Ita adda idi ti maysa a karayan nga agay-ayus manipud Eden a mangsibug iti minuyongan, ket manipud sadiay nangrugi a masina ket nagbalin a, no ar-arigen, uppat a sanga.11 Ti nagan daydiay umuna Pison; dayta ti manglawlaw iti intero a daga ti Havila,+ a sadiay adda balitok.12 Ket nasayaat ti balitok dayta a daga.+ Adda met sadiay ti tutot ti bedelio+ ken ti bato nga onix.+13 Ket ti nagan ti karayan a maikadua Gihon; dayta ti manglawlaw iti intero a daga ti Cus.14 Ket ti nagan ti karayan a maikatlo Hiddekel;+ dayta ti agturong iti daya ti Asiria.+ Ket ti karayan a maikapat isu ti Eufrates.+15 Ket ni Jehova a Dios innalana ti tao ket insaadna iti minuyongan ti Eden+ tapno talonenna dayta ken tapno aywananna.+16 Ket ni Jehova a Dios impasdekna met daytoy a bilin iti tao: “Manipud iti tunggal kayo iti minuyongan mabalinmo ti agpennek a mangan.+17 Ngem no maipapan iti kayo ti pannakaammo iti naimbag ken dakes dika mangan manipud iti dayta, ta iti aldaw a manganka manipud iti dayta mataykanto a di bumurong.”+18 Ket kinuna ni Jehova a Dios: “Saan a nasayaat iti tao nga agtultuloy nga is-isuna. Mangaramidak iti katulongan maipaay kenkuana, kas maysa a komplimentona.”+19 Ita ni Jehova a Dios bukbuklenna idi manipud iti daga ti tunggal atap nga animal iti tay-ak ken tunggal agtaytayab a parsua iti langlangit, ket rinugianna nga inyeg ida iti tao tapno kitaenna no ania ti iyawagna iti tunggal maysa; ket aniaman ti iyawag ti tao iti dayta, tunggal sibibiag a kararua,+ dayta idi ti naganna.+20 Gapuna ninaganan ti tao dagiti amin a naamo nga animal ken dagiti agtaytayab a parsua iti langlangit ken ti tunggal atap nga animal iti tay-ak, ngem maipaay iti tao awan ti nasarakan a katulongan kas maysa a komplimentona.21 Gapuna ni Jehova a Dios impaayanna ti tao iti nargaan a turog+ ket, bayat a matmaturog, innalana ti maysa kadagiti paragpagna ket kalpasanna inserrana ti lasag iti lugarna.22 Ket ni Jehova a Dios binukelna a babai ti paragpag nga innalana iti tao ket inyegna iti tao.+23 Kalpasanna kinuna ti tao:“Daytoy iti kamaudiananna ti tulang dagiti tulangkoKen lasag ti lasagko.+Daytoy ket maawaganto iti Babai,Agsipud ta iti lalaki ti nakaalaan daytoy.”+24 Dayta ti makagapu a ti maysa a lalaki panawannanto ti amana ken ti inana+ ket masapul a makitipon iti asawana ket masapul nga agbalinda a maymaysa a lasag.+25 Ket isuda a dua nagtultuloyda a lamolamo,+ ti lalaki ken ti asawana, ket kaskasdi saanda a nagbain.+


text:
KAPITULO 11
Apay nga Ipalubos ti Dios ti Panagsagaba?
Ti Dios kadi ti nangyeg iti panagsagaba ditoy lubong?
Ania ti isyu a naibangon idiay minuyongan ti Eden?
Kasanonto nga aturen ti Dios dagiti epekto ti panagsagaba ti tao?
1, 2. Ania ti sagsagabaen ita dagiti tattao, ket ania ti isalsaludsod dagiti adu?
KALPASAN ti nadara a dangadang iti maysa a pagilian a pinarigat ti gubat, nagabsuon a naitabon dagiti bangkay ti rinibu a sibilian a babbai ken ubbing. Napalawlawan ti tanemda kadagiti babassit a krus. Iti tunggal krus, naisurat ti kastoy: “Apay?” No dadduma, dayta ti kasaeman a saludsod. Masnaayan nga iyimtuod dayta dagiti tattao no ti gubat, kalamidad, sakit, wenno krimen ipusayna dagiti awan basolna a patpatgenda, dadaelenna ti pagtaenganda, wenno mamagsagaba kadakuada iti nakaro. Kayatda a maammuan no apay a dumteng iti biagda dagiti kasta a didigra.
2 Apay nga ipalubos ti Dios ti panagsagaba? No mannakabalin-amin, naayat, masirib, ken nalinteg ni Jehova a Dios, apay a napno ti lubong iti gura ken kinaawan hustisia? Naisaludsodmo kadin dagitoy?
3, 4. (a) Ania ti mangipakita a saan a dakes nga isaludsod no apay nga ipalubos ti Dios ti panagsagaba? (b) Ania ti rikna ni Jehova maipapan iti kinadakes ken panagsagaba?
3 Dakes kadi nga isaludsod no apay nga ipalubos ti Dios ti panagsagaba? Ipagarup dagiti dadduma a ti kasta a saludsod ipasimudaagna a bassit ti pammatida wenno awan panagraemda iti Dios. Ngem no basaem ti Biblia, maammuam nga insaludsod met idi dagita dagiti tattao a matalek ken managbuteng iti Dios. Kas pagarigan, ni propeta Habakuk insaludsodna ken ni Jehova: “Apay nga ipakitam kaniak ti makapasakit, ket kumitkitaka iti riribuk laeng? Ket apay nga adda iti sangok ti panangagaw ken kinaranggas, ket apay a mapasamak ti panagririri, ket apay a tumanor ti ringgor?”—Habakuk 1:3.
4 Inungtan kadi ni Jehova ti matalek a propeta a ni Habakuk gapu iti panangisaludsodna kadagita? Saan. Imbes ketdi, inramanna dagiti naimpusuan a sasao ni Habakuk iti naipaltiing a rekord ti Biblia. Tinulonganna pay ni Habakuk a maaddaan iti nalawlawag a pannakaawat kadagiti bambanag ken maaddaan iti dakdakkel a pammati. Kayat met ni Jehova nga aramiden dayta kenka. Laglagipem, isursuro ti Biblia a ti Dios ‘maseknan kenka.’ (1 Pedro 5:7) Nakarkaro a karimon ti Dios ti kinadakes ken ti panagsagaba nga iyeg daytoy ngem ti pannakarimon ti asinoman a tao. (Isaias 55:8, 9) Apay ngarud a nakaro ti panagsagaba ditoy lubong?
APAY A NAKARO TI PANAGSAGABA?
5. Sigun kadagiti dadduma, ania dagiti makagapu iti panagsagaba ti tao, ngem ania ti isursuro ti Biblia?
5 Dagiti tattao iti nadumaduma a relihion isalsaludsodda kadagiti panguluen ken mannursuroda no apay a nakaro ti panagsagaba. Masansan a ti sungbatda ket pagayatan kano ti Dios ti panagsagaba ken nabayagen nga inkeddengna ti amin a mapaspasamak, agraman dagiti didigra. Naibaga kadagiti adu a di mailawlawag dagiti wagas ti Dios wenno bay-anna a matay dagiti tattao—uray dagiti ubbing—tapno makaduana ida idiay langit. Ngem kas naadalmon, awan a pulos ti dakes nga agtaud ken ni Jehova a Dios. Kuna ti Biblia: “Adayo koma iti pudno a Dios nga agtignay a sidadangkes, ken iti Mannakabalin-amin nga agtignay a di nainkalintegan!”—Job 34:10.
6. Apay a ti Dios ti pabasolen dagiti adu a tattao iti kaadda ti panagsagaba ditoy lubong?
6 Ammom kadi no apay a dagiti tattao ipabasolda iti Dios ti amin a panagsagaba ditoy lubong? Kaaduanna, pabasolenda ti Mannakabalin-amin a Dios gapu ta patienda nga isu ti pudpudno nga agturay iti daytoy a lubong. Saanda nga ammo ti simple ngem napateg a kinapudno nga isursuro ti Biblia. Naammuam dayta a kinapudno iti Kapitulo 3 daytoy a libro. Ni Satanas a Diablo ti pudpudno nga agturay iti daytoy a lubong.
7, 8. (a) Kasano nga iyanninaw ti lubong ti personalidad ti agturay iti dayta? (b) Kasano nga agbanag iti panagsagaba ti kinaimperpekto ti tao ken ti “tiempo ken ti di mapakpakadaan a pasamak”?
7 Nalawag a kuna ti Biblia: “Ti intero a lubong adda iti pannakabalin daydiay nadangkes.” (1 Juan 5:19) No utobem, saan aya a pudno dayta? Iyanninaw daytoy a lubong ti personalidad ti di makita nga espiritu a parsua a “mangyaw-awan iti intero a mapagnaedan a daga.” (Apocalipsis 12:9) Napno iti gura, manangallilaw, ken naulpit ni Satanas. Di ngarud pakasdaawan a napno met iti gura, allilaw, ken kinaulpit ti lubong nga iturturayanna. Dayta ti maysa a makagapu no apay a nakaro ti panagsagaba.
8 Kas nailawlawag iti Kapitulo 3, ti maikadua a makagapu no apay a nakaro ti panagsagaba ket imperpekto ken managbasol ti sangatauan manipud pay idi napasamak ti iyaalsa idiay minuyongan ti Eden. Agduyos a mangdominar dagiti managbasol a tattao, ket nagbanag daytoy iti gubgubat, panangirurumen, ken panagsagaba. (Eclesiastes 4:1; 8:9) Ti maikatlo a makagapu iti panagsagaba isu ti “tiempo ken ti di mapakpakadaan a pasamak.” (Eclesiastes 9:11) Iti lubong nga awan ti pannalaknib ni Jehova kas Agturay, mabalin nga agsagaba dagiti tattao gapu kadagiti aksidente.
9. Apay a masiguradotayo nga adda nasayaat a rason no apay nga ipalubos ni Jehova nga agtultuloy ti panagsagaba?
9 Makaliwliwa ta ammotayo a saan a ti Dios ti mangparparigat iti tao. Saan nga isu ti makinggapuanan kadagiti gubat, krimen, panangirurumen, wenno uray dagiti kalamidad a mamagsagaba kadagiti tattao. Ngem masapul latta nga ammuentayo no apay nga ipalubos ni Jehova ti kastoy a panagsagaba. No isu ti Mannakabalin-amin, kabaelanna a pasardengen dayta. Apay ngarud a dina usaren ti pannakabalinna? Adda la ketdi nasayaat a rason ti naayat a Dios a naam-ammotayo.—1 Juan 4:8.
NAIBANGON TI NAPATEG NGA ISYU
10. Ania ti kinarit ni Satanas, ken kasano?
10 Tapno maammuantayo no apay nga ipalubos ti Dios ti panagsagaba, nasken a subliantayo ti panawen idi nangrugi ti panagsagaba. Idi intuggod ni Satanas da Adan ken Eva nga agsukir ken ni Jehova, naibangon ti napateg nga isyu. Saan a kinarit ni Satanas ti pannakabalin ni Jehova. Uray ni Satanas ammona nga awan makaartap iti pannakabalin ni Jehova. Imbes ketdi, kinarit ni Satanas ti kalintegan ni Jehova nga agturay. Babaen ti panangibagana nga ulbod ti Dios ken ipapaidamna ti naimbag kadagiti iturayanna, pinagparang ni Satanas a ni Jehova ket maysa a dakes nga agturay. (Genesis 3:2-5) Imparipirip ni Satanas a nasaysayaat ti pagbanagan ti tao no saan nga iturayan ti Dios. Maysa daytoy a panangkarit iti kinasoberano ni Jehova, wenno ti kalinteganna nga agturay.
11. Apay a saan nga inkisap latta koman ni Jehova dagiti rebelde idiay Eden?
11 Da Adan ken Eva immalsada ken ni Jehova. Kas man la kinunada: ‘Saanmi a kasapulan ni Jehova a mangituray kadakami. Maikeddengmi a bukbukodmi no ania ti umiso ken di umiso.’ Kasano a tamingen ni Jehova dayta nga isyu? Kasano a maipaawatna kadagiti amin nga adda panunotna a parsua a nagbiddut dagiti rebelde ket ti wagas ti panangiturayna ti talaga a kasayaatan? Mabalin nga adda agkuna nga inkisap latta koman ti Dios dagiti rebelde sa nangabaruanan. Ngem imbaga idin ni Jehova ti panggepna a punnuen ti daga kadagiti kaputotan da Adan ken Eva, ken kayatna nga agbiagda iti paraiso a daga. (Genesis 1:28) Kanayon a tungpalen ni Jehova dagiti panggepna. (Isaias 55:10, 11) Malaksid iti dayta, no inkisapna dagiti rebelde idiay Eden, saan a masungbatan ti isyu a naibangon maipapan iti kalintegan ni Jehova nga agturay.
12, 13. Iyilustrarmo no apay a ni Jehova pinalubosanna ni Satanas a mangituray iti daytoy a lubong ken no apay a binay-an ti Dios dagiti tattao a mangituray iti bagbagida.
12 Usigentayo ti maysa nga ilustrasion. Ipapantayo a ti maysa a maestro binilinna dagiti estudiantena a solbarenda ti maysa a narikut a problema. Inkarit ti maysa a nasaririt met ngem rebelioso nga estudiante a saan nga umiso ti wagas a panangsolbar ti maestro iti problema. Impetteng daytoy nga estudiante nga adda ammona a nasaysayaat a solusion, a kas man la iparparipiripna a nakapuy ti maestro. Iti panangmatmat ti dadduma kadagiti kaklasena, husto dayta nga estudiante ket kinanunonganda. Ania ti rumbeng nga aramiden ti maestro? No ikkatenna iti klase dagiti rebelioso nga estudiante, ania ngata ti epektona kadagiti dadduma pay nga estudiante? Saanda ngata a panunoten nga umiso ti padada nga estudiante ken dagidiay kimmanunong kenkuana? Dagiti amin a dadduma pay nga estudiante mabalin a mapukaw ti respetoda iti maestroda, nga ipagarupda a maamak di la ket ta mapaneknekan a saan nga umiso ti isursurona. Ngem no ngay bay-an ti maestro ti rebelioso nga estudiante a mangipakita kadagiti kaklasena no kasanona a solbaren ti problema?
13 Adda inaramid ni Jehova nga umarngi iti aramiden ti maestro. Laglagipem a saan laeng a dagiti rebelde idiay Eden ti nairaman. Siiimatang idi dagiti minilion nga anghel. (Job 38:7; Daniel 7:10) Ti panangtaming ni Jehova iti iyaalsa ket dakkel ti epektona kadagidi nga anghel ken kadagitinto amin nga adda panunotna a parsua. Ania ngay ngarud ti inaramid ni Jehova? Pinalubosanna ni Satanas a mangipakita no kasanona nga iturayan ti sangatauan. Binay-anna met dagiti tattao a mangituray iti bagbagida iti babaen ti panangiturong ni Satanas.
14. Ania ti pagimbagan ti panangipalubos ni Jehova kadagiti tattao a mangituray iti bagbagida?
14 Ti maestro iti ilustrasiontayo ammona a nagbiddut daydiay rebelioso nga estudiante ken dagidiay dimmasig kenkuana. Ngem ammona met a pagimbagan ti intero a klase ti panangipalubosna kadakuada a mangpadas a mangpaneknek iti kayatda. No mapaneknekan a nagbiddut dagiti rebelioso nga estudiante, makita dagiti amin a nasingpet nga estudiante a ti laeng maestroda ti maikari a mangidaulo iti klase. Maawatandanto no bilang ta ikkaten ti maestro iti klasena ti asinoman a sumupring kenkuana. Umasping iti dayta, ammo ni Jehova a pagimbagan dagiti amin a napudno ti panagpuspusoda a tattao ken anghel no makitada ti di panagballigi ni Satanas ken dagiti padana a rebelde ken saan a kabaelan dagiti tattao nga iturayan ti bagbagida. Kas ken Jeremias idi ugma, masursuroda daytoy a napateg a kinapudno: “Pagaammok unay, O Jehova, a saan a kukua ti naindagaan a tao ti dalanna. Saan a kukua ti tao a magmagna uray ti panangiturong iti addangna.”—Jeremias 10:23.
APAY A NAKAUN-UNDAY?
15, 16. (a) Apay nga impalubos ni Jehova nga agtultuloy ti panagsagaba iti naunday a panawen? (b) Apay a saan a linapdan ni Jehova dagiti banag a kas kadagiti nakaap-aprang a krimen?
15 Ngem apay nga impalubos ni Jehova nga agtultuloy ti panagsagaba iti naunday a panawen? Ken apay a dina lapdan dagiti dakes a kasasaad? Bueno, usigem ti dua a banag a saan nga aramiden ti maestro iti ilustrasiontayo. Umuna, saanna nga atipaen ti rebelioso nga estudiante no irugina pay laeng nga idatag ti solusionna. Maikadua, saanna a tulongan dayta nga estudiante a mangpaneknek iti karitna. Umasping iti dayta, usigem ti dua a banag a saan nga inaramid ni Jehova. Umuna, saanna nga inatipa ni Satanas ken dagidiay kimmanunong kenkuana a mangpaneknek iti ipagarupda nga umiso. Nasken ngarud nga ikkanna ida iti panawen. Iti rinibu a tawen a pakasaritaan ti tao, napadasen ti sangatauan ti amin a kita ti turay wenno gobierno ti tao. Nakaaramid dagiti tattao iti sumagmamano a panagrang-ay iti siensia ken dadduma pay a tay-ak, ngem kumarkaro latta ti kinaawan hustisia, kinapanglaw, krimen, ken gubat. Napaneknekanen a napaay ti turay ti tao.
16 Maikadua, ni Jehova saanna a tinulongan ni Satanas a mangituray iti daytoy a lubong. No lapdan ti Dios dagiti banag a kas kadagiti nakaap-aprang a krimen, saan kadi a kasna met laengen tultulongan dagiti rebelde? Saanna ngata a pagpanunoten dagiti tattao a kabaelan sa nga agpayso dagiti tattao nga iturayan ti bagbagida nga awan dagiti dakes a resultana? No kasta ti inaramid ni Jehova, kasna met laengen kinanunongan ti kinaulbod. Nupay kasta, ‘ti Dios dina mabalin ti agulbod.’—Hebreo 6:18.
17, 18. Anianto ti aramiden ni Jehova iti amin a dakes a kasasaad nga imbunga ti turay ti tao ken ti impluensia ni Satanas?
17 Ngem kasanon dagiti amin a dakes a kasasaad nga imbunga ti iyaalsa iti Dios manipud idi agingga ita? Laglagipentayo koma a mannakabalin-amin ni Jehova. No kasta, kabaelanna nga ikkaten dagiti epekto ti panagsagaba ti tao ket aramidennanto dayta. Kas naadaltayon, nupay madaddadael ita ti planetatayo, pagbalinennanto a Paraiso ti daga. Maikkatto dagiti epekto ti basol babaen ti pammati iti daton a pangsubbot ni Jesus, ken mapunasto dagiti epekto ti ipapatay babaen ti panagungar. Ti Dios usarennanto ngarud ni Jesus a ‘mangdadael kadagiti aramid ti Diablo.’ (1 Juan 3:8) Aramidento ni Jehova amin dagitoy iti tiempo nga inkeddengna. Maragsakantayo ta saan pay a nagtignay, ta gapu iti kinaanusna naaddaantayo iti gundaway a makaammo iti kinapudno ken agserbi kenkuana. (2 Pedro 3:9, 10) Kabayatanna, sireregget nga agsapsapul ti Dios kadagiti napudno nga agdaydayaw kenkuana ken tultulonganna ida a mangibtur iti aniaman a rigat a mabalin a sumangbay kadakuada iti daytoy nariribuk a lubong.—Juan 4:23; 1 Corinto 10:13.
18 Mabalin a panunoten dagiti dadduma, Saan ngata a nalapdan koma ti amin a kastoy a panagsagaba no pinarsua ti Dios da Adan ken Eva a kas robot tapno saanda a mabalin ti umalsa? Tapno masungbatan dayta a saludsod, nasken a laglagipem ti maysa a napateg a sagut nga inted ni Jehova kenka.
KASANOM NGA USAREN TI SAGUT TI DIOS?
19. Ania a napateg a sagut ti inted ni Jehova kadatayo, ken apay a rumbeng nga ipategtayo dayta?
19 Kas nadakamat iti Kapitulo 5, naparsua dagiti tattao nga addaan iti wayawaya nga agikeddeng. Ammom kadi no kasano kapateg dayta a sagut? Di mabilang dagiti animal nga inaramid ti Dios, ket ti nainkasigudan a pannakaparsuada ti kangrunaan a mangiturturong kadakuada. (Proverbio 30:24) Nakaaramid ti tao kadagiti robot a mabalin nga iprograma nga agtungpal iti aniaman a bilin. Naragsaktayo ngata no ti Dios inaramidnatayo a kasta? Saan, maragsakantayo ta nawayatayo nga agpili no ania a kita ti tao ti pagbalinantayo, no ania a wagas ti panagbiag ti surotentayo, no siasino dagiti pakigayyemantayo, ken dadduma pay. Kayattayo ti agbalin a nawaya, ket kayat ti Dios a tagiragsakentayo ti kasta a wayawaya.
20, 21. Kasano a mausartayo iti kasayaatan a pamay-an ti wayawayatayo nga agikeddeng, ken apay a kayattayo nga aramiden dayta?
20 Saan a kayat ni Jehova ti mapilpilit a panagserbi. (2 Corinto 9:7) Kas pagarigan: Ania ti ad-adda a mangparagsak iti maysa nga ama—ti panangibaga ti anakna iti “Ay-ayatenka” gapu ta namandaran a mangibaga iti dayta wenno ti sibubulos ken naimpusuan a panangibagana iti kasta? Gapuna, ti saludsod ket, Kasanom nga usaren ti inted kenka ni Jehova a wayawaya nga agikeddeng? Kadadaksan ti nangusaran da Satanas, Adan, ken Eva iti wayawayada nga agikeddeng. Linaksidda ni Jehova a Dios. No iti biangmo, ania ti aramidem?
21 Addaanka iti gundaway a mangusar iti kasayaatan a pamay-an iti naisangsangayan a sagut a naited kenka—ti wayawayam nga agikeddeng. Mabalinmo ti makitimpuyog kadagiti minilion nga adda iti dasig ni Jehova. Parparagsakenda ti Dios agsipud ta sireregget a pampaneknekanda nga ulbod ken naan-anay a di nagballigi ni Satanas kas agturay. (Proverbio 27:11) Maaramidmo met dayta babaen ti panangpilim iti umiso a wagas ti panagbiag. Mailawlawag daytoy iti sumaganad a kapitulo.