text:
Nilo
Ti Nilo (Arabiko: النيل, an-Nīl; Taga-ugma nga Ehipsio: Iteru & Ḥ'pī; Koptiko nga Ehipsio: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro; Amariko: ዓባይ, ʿAbbai) ket maysa a nangruna nga agay-ayus iti amianan a karayan idiay amianan a daya ti Aprika, a sapasap a naipanunotan a kas ti kaatiddogan a karayan iti lubong.[3] Daytoy ket 6,650 km (4,130 milmilia) ti kaatiddogna. Daytoy ket agay-ayus kadagiti sangapulo a pagilian ti Sudan, Abagatan a Sudan, Burundi, Rwanda, Demokratiko a Republika iti Kongo, Tanzania, Kenya, Etiopia, Uganda ken Ehipto.[4]
Ti Nilo ket addaan kadagiti dua a nangruna a tributario, ti Puraw a Nilo ken Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket at-atiddog ket ken mapan idiay Nalatak a Dandanaw a rehion ti tengnga nga Aprika, a ti kaadaywan a taudan ket saan pay a naam-ammuan ngem mabalin a mabirukan idiay Rwanda wenno Burundi. Agpaamianan nga agyos idiay Tanzania, Danaw Victoria, Uganda ken Abagatan a Sudan. Ti Asul a Nilo ket isu ti taudan kadagiti kaaduan a danum ken ti nalames a daga. Daytoy ket mangrugi idiay Danaw Tana idiay Etiopia iti 12°02′09″N 037°15′53″E / 12.03583°N 37.26472°E ken agayos idiay Sudan manipud ti abagatan a daya. Dagiti dua a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Sudanes a kapitolio ti Khartoum.
Ti akin-amianan a paset ti karayan ket agayus ti gangani nga adda amin idiay desierto, manipud idiay Sudan a mapan idiay Ehipto, ti pagilian a ti sibilisasionna ket nagtaltalek iti daytoy a karayan manipud kadagiti taga-ugma a pananwen. Kaaduan kadagiti populasion ken siudad idiay Ehipto ket maisanglad kadagitoy a paset ti tanap ti Nilo nga amianan ti Aswan, ken gangani amin a kultural ken naipakasaritaan a lugar ti Taga-ugma nga Ehipto ket mabirukan ti igid ti karayan. Ti Nilo ket agpatingga iti maysa a dakkel a delta a maatianan idiay Baybay Mediteraneo.
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Paglasatan
- 3 Dagiti tributario
- 4 Pakasaritaan
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti taga-ugma a pagsasao nga Ehipsio, ti Nilo ket tinawtawgan a Ḥ'pī wenno Iteru, a kayatna a sawen ket "nalatak a karayan", nga inrepresenta babaen dagiti heroglipiko a maipakita dita kanigid (literal a itrw, ken 'dandanum' determinatino)[5] Iti Koptiko, dagiti balikas a piaro (Sahidik)wenno phiaro (Bohairiko) a kayatna a saoen ket "ti karayan" (lit. p(h).iar-o "ti.kanal-nalatak") ket nagtaud ti isu met laeng a taga-ugma a nagan.
Ti Ingles a nagan a Nile (Latin: Nīlos; Griego: Neῖλoς[6]) ket naipanunotan a naala manipud ti Semitiko a Nahal a kayatna a sawen ket "karayan" a nagtaudan iti Hebreo anachal (Hebreo: נחל).
Paglasatan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti ngato ti Khartoum ti Nilo ket naam-ammuan pay a kas ti Puraw a Nilo, ti maysa pay a termino a naus-usar iti maysa a limitado a kapanunotan ti panagipalpalawag ti paset a nagbaetan ti Danaw No ken Khartoum. Idiay Khartoum ti karayan tiniponan babaen ti Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket mangrugi idiay ekuatorial ti Daya nga Aprika, ken ti Asul a Nilo ket mangrugi idiay Etiopia. Dagitoy dua a sanga ket adda idiay akinlaud a sikigan ti Rengngat ti Daya nga Aprika.
Ti pagayusan a labneng ti Nilo ket sumakop ti 3,254,555 kuadrado kilometro (1,256,591 sq mi), ti agarup 10% ti kalawa ti Aprika.[7] Thi Nilo a labneng ket narikut, ken isu a gapu daytoy, ti pagatianan iti aniaman a naited iti igid ti kangrunaan a puon ket maitalek kadagiti adu a banag a mairaman ti tiempo, dagiti aliwaksay, panagbawbaw ken ebapotranspirasion, ken ti panagayus ti danum ti kaunegan.
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti taudan ti Nilo ket sagpaminsan a naipanunotan a ti Danaw Victoria, ngem ti danaw ket adda dagiti dadakkel a karayan a mangpakpakan. Ti Karayan Kagera, nga agay-ayus idiay Danaw Victoria idiay asideg ti Tanzania nga ili ti Bukoba, ket isu ti kaatiddogan a mangpakpakan, ngem dagiti taudan ket saan a maitunos no ania ti kaatiddogan a tributario ti Kagera ken ti isu a kaadywan a taudan ti Nilo.[8] Daytoy ket mabalin a ti Ruvyironza, a rummuar idiay Probinsia ti Bururi, Burundi,[9] wenno ti Nyabarongo, nga agayayus manipud idiay Nyungwe a Kabakiran idiay Rwanda.[10] Dagiti dua a mangpakpakan a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Dissuor Rusumoa idiay pagbeddengan ti Rwanda ken Tanzania.
Dagiti kinaudi a panagsuksukimat[11] ket agibagbaga ti partido a nagsuksukimat ket napanda iti maysa a lugar a naipalpalawag a kas ti taudan ti Rukarara a tributario [1], ken baben ti panagaramid ti dalanan ti napusek a kabambantayan idiay kabakiran ti Nyungwe ket nakabirukda ti (iti namaga a tiempo) maysa a mapategan nga umay iti rabaw a panagay-ayus kadagiti adu a milia nga agpangato, ken nakabirukda ti baro a taudan, a nakaited ti Nilo ti kaatiddog a 4199 a milia (6758 a kilometro)
Dagiti napukaw a taudan ti karayan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti dati a Danaw Tanganyika ket nagay-ayus nga agpa-amianan iti igid ti Tanap ti Rengngat ti Aprika a mapan idiay Puraw a Nilo, a mangar-aramid ti Nilo ti agarup a 1,400 kilometro (870 mi) nga at-atiddog, aginggana no malappedan idiay Miocene ken pamin-aduen babaen ti bungkong Bulbulkan ti Virunga.
Idiay Uganda[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo ket pumaaw idiay Danaw Victoria idiay Dissuor Ripon idiay asideg ti Jinja, Uganda,a kas ti Victoria a Nilo. Daytoy ket ad-adayo nga agayus ti agarup a 500 kilometro (300 mi), babaen ti Danaw Kyoga, aginggana no maabutanna ti Danaw Albert. Kalpasan a mapanawanna ti Danaw Albert, ti karayan ket ammo a kas ti Albert a Nilo.
Idiay Abagatan a Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket agayuston idiay Abagatan a Sudan, a daytoy ket naam-ammuan idiay a kas ti Bahr al Jabal ("Karayan ti Bantay"). Ti Bahr al Ghazal, ket adda ti kaatiddog a 716 kilometro (445 mi), ket tumipon ti Bahr al Jabal idiay bassit nga alog a tinawtawagan a kas ti Danaw No, ken kalpasan daytoy ti Nilo ket agbalin a naam-ammuan a kas ti Bahr al Abyad, wenno ti Puraw a Nilo, manipud ti kasla puraw a pila a tumtumpaw kadagiti danumna. No iti Nilo ket malayusan daytoy ket nangibatbati ti nalames a lan-ak a deposito a mangabuno iti daga. Ti Nilo ket saanen a tinawen nga aglaylayus manipud idi nalpas ti Penne Aswan idi 1970. A daytoy ket maysa a sanga ti karayan , ti Bahr el Zeraf, ket agayus idiay Bahr al Jabal a paset ti Nilo ken tumipon idiay Puraw a Nilo.
Ti gatad ti panagayus ti Bahr al Jabal idiay Mongalla, Abagatan a Sudan ket gangani nga agnanaayon ti tinawen a kadagupan ket natimbengan ti 1,048 m3/s (37,000 cu ft/s). Kalpasan ti Mongalla, ti Bahr Al Jabal ket sumrekda kadagiti dakkel a sagneb ti Sudd a rehion ti Abagatan a Sudan. Adadu ngem kagudua ti danum ti Nilo ket mapukpukaw ti daytoy a sagneb babaen ti panagbawbaw ken transpirasion. Ti katimbengan a gatad ti panagayus ti Puraw Nilo kadagiti ipus ti sagneb ket agarup a 510 m3/s (18,000 cu ft/s). Manipud ditoy ket agsabatda iti Karayan Sobat idiay Malakal. Iti tinawen a pakaibatayan, ti Puraw a Nilo ti ngato ti Malakal ket agiparawad ti agarup a limapulo ket lima a porsiento ti dagup a panagayus ti ruar ti Karayan Nilo.[12]
Ti katimbengan a panagayus ti Puraw a Nilo idiay Malakal, iti baba ti Karayan Sobat, ket 924 m3/s (32,600 cu ft/s); ti kaaduan a panagayus ket 1,218 m3/s (43,000 cu ft/s) iti Oktubre ken ti kabassitan a panagayus ket agarup a 609 m3/s (21,500 cu ft/s) iti Abril. Daytoy a panagbalbaliw ket gapu ti adu a pagdumadumaan ti panagayus ti Sobat, nga adda ti kabassitan a panagayus ti agarup a 99 m3/s (3,500 cu ft/s) iti Marso ken ti kaaduan a panagayus iti sumurok a 680 m3/s (24,000 cu ft/s) iti Oktubre.[13] Iti las-ud ti namaga a tiempo (Enero aginggana ti Hunio) ti pUraw a Nilo ket agiparawad ti nagbaetan a 70 porsiento ken 90 porsiento ti dagup a panagayus manipud ti Nilo.
Idiay Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti Renk ti Puraw a Nilo ket sumrek idiay Sudan, daytoy ket agayus iti amianan a mapan idiay Khartoum ken sabtenna ti Asul a Nilo.
Ti paglasatan ti Nilo idiay Sudan ket naisalsalumina. Daytoy ket agayus idiay innem agrupo dagiti katarata, manipud ti umuna idiay Aswan aginggana ti maikanem idiay Sabaloka (idiay amianan ti Khartoum) ken agsikko nga agayus nga agpa-abagatan sakbay a agsubli manen nga agayus iti amianan. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti Nalatak a Tikor ti Nilo.
Idiay amianan ti Sudan ti karayan ket sumrek idiay Danaw Nasser (naam-ammuan idiay Sudan a kas ti Danaw Nubia), ti dakdakkel a paset daytoy ket adda idiay Ehipto.
Idiay Ehipto[urnosen | urnosen ti taudan]
Idiay baba ti Nangato a Penned ti Aswan, idiay akin-amianan a patingga ti Danaw Nasser, ti Nilo ket tumuloy ti naipakasaritaan a panaglasatna.
Ti amianan ti Cairo, ti Nilo ket aggudua ti dua a sanga (wenno dagiti distributario) a mangpakan ti Mediteraneo: ti Rosetta a Sanga iti laud ken ti Damietta iti daya, nga agporma ti Nilo Delta.
Dagiti tributario[urnosen | urnosen ti taudan]
Karayan Atbara[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti pagtutumpongan iti Asul Nilo ti laeng nangruna a tributario ket ti Karayan Atbara, gangani kagudua idiay baybay, a nagtaud manipud idiay Etiopia iti amianan ti Danaw Tana, ken agarup a 800 kilometro (500 mi) ti kaatidogna. Ti Atbara ket agayus laeng no agtudtudo idiay Etiopia ken napardas nga agmaga daytoy. Iti las-ud ti paset tipanawen ti Enero agingana ti Hunio, daytoy ket kadawyan a namaga. Daytoy ket tiponenna ti Nilo iti agarup a 300 kilometro (200 mi) ti amianan ti Khartoum.
Asul Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Asul Nilo (Ge'ez ጥቁር ዓባይ Ṭiqūr ʿĀbbāy (Nangisit ngaAbay) kadagiti Etiopiano; Arabiko: النيل الأزرق; naitranslterado iti: an-Nīl al-Azraq) dagiti ubbog manipud ti Danaw Tana idiay banbantay ti Etiopia. Ti Asu Nilo ket agayus ti agarup a 1,400 kilometreo idiay Khartoum, nga idiay ket tumipon ti Asul Nilo ken ti Puraw Nilo tapno mangporma ti Nilo. Siam a pulo a porsiento iti danum ken innem a pulo ket innem a porsiento kadagiti a maw-awit babaen ti Nilo[14] ket agtaud idiay Etiopia, nga dda ti limapulo ket siam a porsiento iti danum manipud ti Asull Nilo (ti nabati ket nagtaud manipud idiay Tekezé, Atbarah, Sobat, ken dagiti bassit a tributario). Ti nurunor ken pannakaawit dagiti lan-ak ket mapasamak laeng iti las-ud ti kalgaw a panagtudtudo idiay Etiopia, nupay kasta, no napigsa ti tudo idiay Ethiopiano a Banak; ti mabati a paset ti tawen, dagiti nalatak a karayan nga agya-ayus idiay Etiopia a mapan idiay Nilo (Sobat, Asul Nilo, Tekezé, kenAtbarah) ket nakapsot laeng ti panagayusna.
Ti panagayus ti Asul Nilo ket agdumaduma kadagiti tinawen a siklona ken ti kaduan a mangmangted ti dakkel a masna a panagdumduma ket ti panagayus ti Nilo. Iti las-ud ti kamagaan ti masna a panagayus ti Asul Nilo ket mabalin a basbassit ngem 113 m3/s (4,000 cu ft/s), ngem dagiti adda ti ngato a penned ket mangtimbeng ti panagayus ti karayan. Iti las-ud ti panagtudtudo ti kangatuan a panagayus ti Asul Nilo ket labsanna ti 5,663 m3/s (200,000 cu ft/s) iti kaladawan ti Agosto (ti banag a pagiddiatan iti 50).
Sakbay idi naikabil dagiti penned iti karayan ti tinawen a panagayus ket agdumaduma babaen ti banag iti 15 idiay Aswan. Dagiti kangatuan a panagayus iti sumurok a 8,212 m3/s (290,000 cu ft/s)ket mapasak iti las-ud ti kaladawan ti Agosto ken nasap a Septiembre, ken dagiti kabassitan a panagayus iti agarup a 552 m3/s (19,500 cu ft/s) ket mapasamak iti las-ud ti kaladawan nga Abril ken nasapa a Mayo.
Bahr el Ghazal ken Karayan Sobat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bahr al Ghazal ken ti Karayan Sobat ket isu dagitoy ti kangrunaan a tributario ti Puraw Nilo iti termino ti panagayus.
Ti pagayusan ti danum a labneng ti Bahr al Ghazal ket isu ti kadakkelan kadagiti aniaman a sub-labneng ti Nilo, a marukod iti 520,000 kuadrado kilometro (200,000 sq mi) iti kadakkel, ngem mangted laeng ti bassit a dagup ti danum, agarup daytoy a 2 m3/s (71 cu ft/s) iti tinawen, gapu ti kaadu unay dagiti tomo ti danum a mapukpukaw kadagiti kalugnakan ti Sudd.
Ti Karayan Sobat, a tumipon iti Nilo iti iti kaasitgan a kaadayo ti Dana No, ket maatianan ti agarup a kagudua a kapadana iti kaadu ti daga, 225,000 km2 (86,900 sq mi), ngem mangted ti 412 kubiko metmetro kada segundo (14,500 cu ft/s) ti tinawen iti Nilo.[15] No aglayus ti Sobat ket agawit kadagiti adu a dagup ti sedimento, a daytoy ket kaaduan a mangbaliw ti maris ti Puraw Nilo.[16]
Duyaw Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Duyaw Nilo ket dati a tributario a nangikapet ti Kabambantayan ti Ouaddaï iit daya ti Chad idiay Ginget ti Karayan Nilo c. 8000 aginggan idi c. 1000 BC.[17] Dagiti tiddana ket naam-ammuan a kas ti Wadi Howar. Ti wadi ket labsenna ti Gharb Darfur idiay asideg ti akin-amianan a pagbeddengan ti Chad ken sabtenna ti Nilo idiay asideg ti akin-abagatan a puntos ti Nalatak a Tikor.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo (iteru iti Taga-ugma nga Ehipsio) ket isun ti pagbiagan ti sibilisasion idiay Ehipto manipud idi Bato a Panawen, a kaaduan ti populasion ken amin a siudad idiay Ehipto ket naisanglad kadagitoy a paset iti ginget ti Nilo iti amianan ti Aswan. Ti panagbalbaliw ti klima di gibus ti kinaudi a panawen ti yelo ket nakaiturongan ti pannakaporma ti desierto ti Sahara, a mabalin a nabaybayagen a kas idi 3400 BC.
Ti Eonile[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti agdama Nilo ket isu ti kabassitan kadagiti lima a karayan a nagayus iti amianan manipud kadagiti Kabambantayan ti Etiopia. Ti Satelite a panagiladawan ket inusar idi a mangilasin dagiti namaga a dalan ti danum idiay desierto a laud ti Nilo. Ti maysa nga Eonile a baw-ang, nga itan ket napunno babaen ti rabaw a panagayus, ket mangirepresenta ti tinaudan a Nilo a tinawtawagan ti Eonile a nagayus idi las-ud ti naladladaw a Mioseno (23–5.3 a riwriw a tawtawen sakbay ti agdama). Ti Eonile ket nangawit kadagiti klastiko a sedimento idiay Mediteraneo; adda dagiti adu a masna a lugar ti alingasaw ti naduktalanen kadagitoy a sedimento.
Idi las-ud ti naladaw a Mioseno a Mesiniano a didigra ti apgad, idi ti Baybay Mediteraneo ket nakulong a labneng ken bimmawbaw iti puntos nga awan laon wenno gangani nga awan linaon, ti Nilo ket naputed ti dalanna iti baro batayan nga agpang aginggana iti daytoy ket ginasut a kadapan a nababbaba iti agpang iti taaw ti lubong idiay Aswan ken 8,000 kadkadapan (2,400 m) iti baba ti Cairo.[18] Daytoy ket nangpartuat ti atiddog a baw-ang a napunno idi ti sedimento idi napartuat manen ti Mediteraneo. Iti sumakbay a puntos dagiti sedimento ket nangipangato ti sirok ti karayan tapno ti karayan ket agayusen nga agpalaud iti maysa a depresion tapno mangpartuat ti Danaw Moeris.
Ti Danaw Tanganyika ket agayus nga agpa-amianan idiay Nilo aginggana kadagiti Bulkan Virunga ket lappedanna ti kursona idiay Rwanda. Ti Nilo ket at-atiddog idi ti dayta a panawen, idi ti kaadaywan a taudan ti danumna ket idiay akin-amianan a Zambia.
Ti naikaykaysa a Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti dua a teoria a maipanggep ti naikaykaysa a Nilo. Ti maysa ket isu ti naikaykaysa a panagayus ti Nilo iti ubing pay laeng nga edad, ken ti labneng ti Nilo ket dati a napispisi kadagiti serie ti naisinsina a labneng, ti laeng akin-amianan unay ti nangpakan ti karayan a nangsursurot ti agdama a dalan ti Nilo idiay Ehipto ken Sudan. Ni Said ket nagipagpagarup a ti kinapudno a ti Ehipto ket isu ti kaaduan a nangit-ited ti danum ti Nilo Nile itilas-ud ti dayta a paset ti pakasaritaanna.[19]
Ti sabali a teoria ket ti pagayusan manipud idiay Etiopia babaen kadagiti karayan a kapada ti Asul Nilo ken ti Atbara ken ti Takazze ket nagayus idi idiay Mediteraneo babaen ti Ehipsio a Nilo manipud idi Tertiario a panpanawen.[20]
Ni Salama ket nangisingasing nga idi las-ud ti Tertiario (65 a riwriw aginggana ti 2.588 a riwriw a tawtawen) dagiti serie ti naisinsina a kontinental a labneng ket ti tunggal maysa ket nangsakop kadagiti nangruna a paset ti Sudanes a Sistema ti Rengngat: ti rengngat Mellut, rengngat Puraw Nilo, rengngat Asul Nilo, rengngat Atbara ken rengngat Sag El Naamt.[21] Ti Labaneng Rengngat Mellut ket gangani 12 kilometro (7.5 mi) ti kaadalemna iti tengnga a pasetna. Daytoy a rengngat ket mabalin pay maeng nga aktibo, nga adda dagiti naireporta a tektoniko a tignay idiay akin-amianan ken akin-abagatan a pagbeddenganna. Dagiti Sudd a kalugnakan a mangporma ti sentral a paset ti labneng ket mabalin pay laeng nga agtaltalna. Ti Rengngat a Sistema ti Puraw Nilo, urayno ab-ababaw ngem ti rengngat Bahr el Arab, ket agarup a 9 kilometro (5.6 mi) ti kaadalemna. Ti heopisikal a panagsuksukisok ti Sistema a Rengngat ti Asul Nilo ket nagkarkulo ti kaadalem dagiti sedimento iti 5–9 kilometro (3.1–5.6 mi). Dagitoy a labneng ket saanda a nagkakapet aginggana idi nalpas ti panagtalnada, ken ti gatad ti deposision ti sedimento ket umanay idin a mangpunno ken mangisilpo kaniada. Ti Ehipsio a Nilo ket naikapet iti Sudanes a Nilo, nga isu daytoy ti nangtiliw kadagiti Etiopiano ken Ekuatorial a taudan ti danum idi las-ud ti agdama nga agpang iti tektoniko nga aktibidad idiay Daya, Sentral ken dagiti Sudanes a Sistema ti Rengngat.[22] Ti pannakaikapet dagiti nadumaduma a Nilo ket napasamak idi las-ud ti sikliko a katuduan a paset ti panawen. Ti Karayan Atbara ket limpias ti nakulong a labnengna idi las-ud ti katuduan a paset ti panawen a napasamak idi agarup a 100,000 aginggana ti 120,000 a tawtawen. Ti Asul a Nilo ket naikapet idiay nangruna a Nilo idi las-ud ti 70,000–80,000 a tawtawen B.P. iti katuduan a paset ti panawen. Ti sistema ti Puraw Nilo idiay Bahr El Arab ken dagiti Rengngat ti Puraw Nilo ket nagtultuloy a nakulong a danaw aginggana ti pannakaikapet ti Victoria Nilo iti nangruna a sistema idi agarup a 12,500 a tawtawen.
Ti papel iti pannakabangon ti Ehipsio a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a historiador a ni Herodotus ket nangisurat a ti "Ehipto ket isu idi ti regalo ti Nilo". Ti maysa nga awan gibusna a taudan ti sostento, daytoy ket nakaited ti nangruna a papel iti panagrang-ay ti Ehipsio a sibilisasion. Dagiti deposito ti lan-ak ket nagaramid a nalames dagiti naipalawlaw a daga gaputa ti karayan ket tinawen a limpias dagiti bangkagna. Dagidi Taga-ugma nga Ehispsio ket nagtaltalonda ken nagtagtaggilakoda kadagiti trigo, lino, papiro ken dagiti dadduma pay nga apit iti arubayan ti Nilo. Ti trigo ket nangruna nga apit iti nadidgra ti bisin a Tengnga a Daya. Daytoy a sistema ti panagtagilako ket nangitalinaay kadagiti diplomatiko a relasion ti Ehipto kadagiti dadduma pagilian, ken nangited ti pannakatalinaayna iti ekonomia. Dagiti adayo ti pannakaabotna panagtagilako ket naaw-awiten idiay igid ti Nilo manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti Ishango a tulang ket mabalin nga isu ti pagbilangan a ruting. Daytoy ket naisingsingasing a daytoy ket mangipakpakita kadagiti primo numero ken multiplikasion, ngem daytoy ket sinupsuppiatan. Iti libro a Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Immuna a 50,000 a Tawtawen, ni Peter Rudman ket nakisinnuppiat a ti panagrang-ay ti konsepto dagiti primo a numero ket mabalin a mapasamak laeng kalpasan ti konsepto ti dibision, nga inpetsaanna daytoy ti kalpasan ti 10,000 BC, a dagiti primo a numero ket mabalin idi a saan a naaw-awatan aginggana idi agarup a 500 BC. Isu ket nagsursurat pay nga "awan ti panangpadas a naaramiden a mangipalawag a ti pagbilangan a banag ket nasken a mangipakita ti mangpaadu iti dua, dagiti primo a numero a baetan ti 10 ken 20, ken dagiti pay numero a gangani mangpaadu iti 10."[23] Daytoy ket naduktalan idiay idiay igid ti taudan ti danum iti Nilo (idiay asideg ti Danaw Edward, idiay akin-abagatan a daya ti Kongo) ken napetsaan t ikarbon iti 20,000 BC.
Dagiti napaamo a nuang ket naipayamammo idi manipud idiay Asia, ken dagiti Asirio ket nangipayammo kadagiti kamelio idi maika-7 a siglo BC. Dagitoy nga ayup ket naparti para iti karneda, ken dagitoy ket napaamop ken inus-usar iti panagarado wenno iti kaso ti kamelio, inus-usar apanagkariton. Ti danum ket nangruna kadagiti tao ket dagiti taraken nga ayup. Ti Nilo ket nalaka idi ken nasayaat a pamay-an a pagluganan para kadagiti tao ken tagilako. Ti Nilo idi ket nangruna paset ti taga-ugma nga espiritual a biag ti Ehipto. Ni Hapy ket isu idi ti dios ti tinawen a layus, ken isuna ken ni paraon ket naipagpagarup a nagtengtengngel ti panaglayus. Ti Nilo ket naipanpanunotan a dalan ti biag ken patay ken ti kalpasan ti biag. Ti daya ket naipagpagarup a kas maysa lugar ti pakaipasngayan ket idadakkel, ken tilaud ket naipanpanunotan a lugar iti patay, a kas ti dios a ni Ra, ti Init, ket naipasngay, pimmusay, ken umungar manen iti tunggal maysa nga aldaw a nagbalballasiw iti langit. Isunga, amin a tabonan ket adda iti laud ti Nilo, gaputa dagiti Ehipsio ket namatmatida a tapno makastrek ti kalpasan ti panagbiag, nasken a maipunponda iti bangir a naisimbolo iti patay.
Gapu ta ti Nilo ket nangruna banag iti Ehipsio a biag, ti taga-ugma a kalendario ket naibatay pay iti tallo a siklo ti Nilo. Dagitoy a panawen, a ti tunggal maysa ket mangbukel kadagiti uppat a bulan iti tallo nga aldaw iti tunggal maysa, ket tinawtawagan idi iti Akhet, Peret, ken Shemu. Ti Akhet, a ti kaibuksilanna ket inundasion, ket isu idi ti paset ti panawen a ti Nilo ket nalayusan, a mangibatbati kadagiti adu a tuon ti nalames a daga, a nakantultulong daytoy iti agrikultura a panagbatubo.[24]
Ti Peret ket isu idi ti panagpatubo a panawen, ken ti Shemu, ti maudi a panawen, ket isu ti panawen nga awan ti tudo ken isu ti panawen ti panagani.[24]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Karayan Nilo iti GEOnet Names Server
- ^ "The Nile River". Ti Labneng ti Nilo a Gandat. 2011. Naala idi 1 Pebrero 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Encyclopædia Britannica.
- ^ Oloo, Adams (2007). "Ti Panagsukimat para iti Pagtitinulongan kadagiti Suppiatan ti Danum ti Nilo: Ti Kaso para iti Eritrea" (PDF). Panagrepaso ti Aprikano a Sosiolohiko. 11 (1). Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ Ania ti panagtawtawag dagiti taga-ugma nga Ehipsio ti karayan Nilo? Nawaya nga Ehiptomolohia. (Naala idi 17 Oktubre 2006)
- ^ "Nilo". Inggles a Diksionario ti Oxford (3 nga ed.). Oxford, Inglatera: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Disiembre 2009.
- ^ EarthTrends: Portal ti Enbironmental a Pakaammo
- ^ McLeay, Cam (Hulio 2, 2006). "Ti Kinapudo a Maipanggep ti Taudan ti Karayan Nilo". New Vision. Naala idi Agosto 31, 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Naala idi Pebrero 5, 2011.
- ^ "Ti Sangkatiponan ket Nakadanon ti 'Agpayso a Taudan' ti Nilo". BBC News. Marso 31, 2006. Naala idi Abril 4, 2011.
- ^ Naipalpalawag idiay Nilo ni Joanna Lumley, 7 pm aginggana iti 8 pm, ITV 1, Domingo 12 Agosto 2011.
- ^ Hurst H.E.; et al. (2011). "Dagiti Labneng ti Nilo |tomo 1 Ti hidrolohia ti Asul a Nilo ken Akbara ken ti Nangruna a Nilo a mapan idiay Aswan, nga adda kadagiti reperensia kadagiti Gandat ti Nilo nga agtengtengngel ti Dept. a papel 12." (PDF). Cairo: OPisian a Pagmalditan ti Gobierno.
- ^ babaen ni J. V. Sutcliffe & Y. P. Parks (1999). "12". Ti Hidrolohia ti Nilo (PDF). IAHS Special Publication no. 5. p. 161.
- ^ Marshall et al., Naladaw a Pleistosene ken Holosene nga enbironmental ken panagbalbaliw ti klima manipud idiay Danaw Tana, taudan ti Asul NiloPDF (247 KB), 2006
- ^ Shahin, Mamdouh (2002). Hidrolohia ken dagiti Rekurso ti Danum iti Aprika. Springer. pp. 276, 287–288. ISBN 1-4020-0866-X.; online idiay Liblibro ti Google
- ^ "Karayan Soba". Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Encyclopædia Britannica. Naala idi Enero 21, 2008.
- ^ Keding, Birgit (2000). "Baro a Datos iti Holosene a Panagsakop ti Rehion Wadi Howar (Day a Sahara/Sudan)". Dagiti Panagadal ti Aprikano nga Arkeolohia. 7: 89–104.
- ^ Warren, John (2006). Dagiti Ebapotito:Dagiti Sedimento, Dagiti Rekurso ken Hidrokarbon. Berlin: Springer. p. 352. ISBN 3-540-26011-0.
- ^ Said, R. (1981). Ti heolohiko nga ebolusion ti Karayan Nilo . Springer Verlag.
- ^ Williams, M.A.J.; Williams, F. (1980). Ebolusion ti Labneng Nilo. In M.A.J. Williams ken ni H. Faure (eds). Ti Sahara ken Nilo. Balkema, Rotterdam, pp 207–224.
- ^ Salama, R.B. (1987). "Ti ebolusion ti Karayan Nilo, Dagiti naikali naapgada danaw ti rengngat idiay Sudan". J. African Earth Sciences. 6 (6): 899–913. doi:10.1016/0899-5362(87)90049-2.
- ^ Salama, R.B. (1997). Dagiti Renggat a Labneng ti Sudan. Dagiti Aprikano a Labneng, Dagiti Sedimentario a Labneng iti Lubong. 3. Inurnos babaen ni R.C. Selley (Serie nga Editor K.J. Hsu) pp. 105–149. ElSevier, Amsterdam.
- ^ Rudman, Peter Strom (2007). Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Imuna a 50,000 a Tawtawen. Prometheus Books. p. 64. ISBN 978-1-59102-477-4.
- ^ a b Springer, Lisa; Neil Morris (15 Enero 2010). Arte ken Kultura ti Taga-ugma nga Ehipto. The Rosen Publishing Group. p. 8. ISBN 978-1-4358-3589-4.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Nilo iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Nilo iti Wikiquote (Ingles)
- Dagiti Kinapudno a maipanggep ti Karayan Nilo
- Panagipada a Nagbaetan Karayan Nilo ken Amasona
- Bibliograpia dagiti Danum a Rekurso ken Sangalubongan a Linteg
- Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Nilo
- Salaysay: Ti Narigat a Maawatan a Nilo ken ti Rugi ti Baro a Milenio
- Ti Salisal a Maipanggep ti Nilo
- Tesis a Mangus-usig ti Pakitinnarusan ti Karayan Nilo
- BBC: Ti karayan Amasona ket 'at-atiddog ngem ti Nilo'
- John Feeney, Ti Naudi a Layus ti Nilo, 2006, Saudi Aramco World


c: text/html

text:
Tayikistan
Nagsasabtan: 39°N 71°E / 39°N 71°E
Ti Tayikistan (/təˈdʒiːkɨstæn/, wenno /tæˈdʒiːkiːstæn/; ToҷиkиcToH [tɔd͡ʒikɪsˈtɔn]), opisial a ti Republika ti Tayikistan (Tayiko: ҶyMҳypии ToҷиkиcToH, Çumhuriji Toçikiston/Jumhuriyi Tojikiston; Ruso: Pecпýблиka TaджиkиcTaH, Respublika Tadzhikistan), ket ti kabanbantayan a napalikmutan ti daga a naturay a pagilian idiay Tengnga nga Asia. Nakarkulo nga addaan iti 8 a riwriw a tattao idi 2013, daytoy ti maika-98 a kaaduan ti kaaduan ti populasion a pagilian ken addaan iti kalawa iti 143,100 km2 (55,300 sq mi), daytoy ti maika-96 a kadakkelan a pagilian iti lubong. Daytoy ket bineddengan babaen ti Apganistan babaen iti abagatan, Uzbekistan iti laud, Kirgistan iti amianan, ken Tsina iti daya. Mabirukan ti Pakistan iti abagatan ken insina babaen ti akikid a Koridor ti Wakhan. Ti tradisional a pagtaengan dagiti tattao a Tayiko ket mairaman iti agdama nga aldaw a Tayikistan, Apganistan ken Uzbekistan.
Ti teritorio a mangbukel itan ti Tayikistan ket dati a pagtaengan dagiti nadumaduma a taga-ugma a kultura, mairaman ti siudad ti Sarazm[6] iti Neolitiko ken Panawen ti Bronse, ken kanungpalan idi a pagtaengan dagiti pagarian a tinurturayan dagiti tattao iti nadumaduma a pammati ken kultura, mairaman ti sibilisasion ti Oxus, kultura ti Andronovo, Budismo, Nestoriano a Kristianidad, Soroastrianismo, ken Manikueismo. Ti lugar ket tinurturayan idin babaen dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, mairaman ti Imperio ti Akuemenida, Imperio ti Sasanida, Imperio ti Hephtalita, Imperio ti Samanida, Imperio ti Mongol, Imperio ti Timurida, ken ti Imperio ti Rusia. Kas resulta ti pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet, nagbalin a nawaya a pagilian ti Tayikistan idi 1991. Ti sibil a gubat ket gangani idi a dagus a nailaban kalpasan ti wayawaya, nagpaut manipud idi 1992 aginggana idi 1997. Manipud idi nagpatingga ti gubat, ti baro a napundar a katalinaay ti polika ken ganganaet a tulong ket nangpalubos ti pagilian a mangpadakkel ti ekonomiana.
Ti Tayikistan ket presidensial a republika a buklen dagiti uppat a probinsia. Kaaduan dagiti 8 a riwriw a tattao ti Tayikistan ket tagikua ti etniko a grupo ti Tayiko ken agsasaoda met iti Tayiko, urayno adu met ti tattao nga agsasao iti Ruso. Dagiti bantay ket mangsakop iti ad-adu ngem 90% iti pagilian. Daytoy ket addaan iti transision nga ekonomia a kaaduan nga agdepdepende kadagiti panangisukat iti kuarta, aluminio ken panagpataud iti kapas.
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kayat a sawen ti Tayikistan ket "Daga dagiti Tayik". Ti pangsandi iti "-stan" (Persiano: ـستان -stān) ket Persiano para iti "lugar ti"[7] wenno "pagilian"[8] ken ti Tayik ket mabalin a ti nagan ti sakbay ti Islamiko a (sakbay ti maikapito a siglo A.D.) tribu.[9] Segun ti Panagadal ti Pagilian ti Tayikistan idi 1997 ti Biblioteka ti Kongreso, narigat a maibaga ti taudan iti balikas a "Tayik" gapu ta ti termino ket "nairiro kadagiti politikal a suppiat ti maikaduapulo a siglo a maipanggep no ti Turkiko wenno Irani a tattao ket dagiti orihinal a nagtataeng iti Tengnga nga Asia."[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti CIA World Factbook.
- ^ "B TaджиkиcTaHe pycckoMy языky BepHyли пpeжHий cTaTyc". Lenta.ru. Naala idi 13 Septiembre 2013.
- ^ [1]
- ^ De Wulf, Martin. "Population Pyramids of the World: Tajikistan 2015". populationpyramid.net. Naala idi 28 Pebrero 2016.
- ^ a b c d "Tajikistan profile at". International Monetary Fund website. Naala idi 22 Abril 2012.
- ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Naala idi 15 Disiembre 2015.
- ^ "Proto-urban Site of Sarazm". UNESCO.org. UNESCO. Naala idi 9 Agosto 2014.
- ^ "What's the Story Behind All the 'Stans?". About.com. Naala idi 10 Agosto 2014.
- ^ "-Stan". Online Etymology Dictionary. Naala idi 10 Agosto 2014.
- ^ a b A Country Study: Tajikistan, Ethnic Background, Library of Congress Call Number DK851 .K34 1997, http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+tj0013%29
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Historical Dictionary of Tajikistan babaen ni Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh
- Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia babaen ni Monica Whitlock
- Tajikistan: Disintegration or Reconciliation babaen ni Shirin Akiner
- Tajikistan: The Trials of Independence babaen ni Shirin Akiner, Mohammad-Reza Djalili and Frederic Grare
- Tajikistan and the High Pamirs babaen ni Robert Middleton, Huw Thomas and Markus Hauser, Odyssey Books, Hong Kong 2008 (ISBN 978-9-622177-73-4)
- Majority Minoritized by Government: Muslims in Tajikistan (analysis) babaen ni Dr. Ruslan Kurbanov, OnIslam.net. Mayo 19, 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Tayikistan iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tayikistan manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Tayikistan iti UCB Libraries GovPubs
- Tayikistan a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Tayikistan iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Tayikistan manipud iti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Tayikistan
- Tayikistan
- Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Persiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Las Vegas
Ti Las Vegas (/lɑːs ˈveɪɡəs/) ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad idiay estado ti Nevada ken ti kondado tugaw ti Kondado ti Clark.[4] Ti Las Vegas ket maysa a naamammoan ti sangalubongan a nagruna apagliwliwaan a siudad para iti panagsugalan, paggatangan, ken dagiti naimas a panganan. Ti siudad ket kinabukbukodanna nga inbagbaga nga isu Ti Pagliwliwaan a Kapitolio iti Lubong, ken daytoy ket nadayegan para kadagiti naipagtitipon a kasino–otel ken dagiti nairamraman a pagliwliwaan. Daytoy ket dumakdakkel a pagretiroan ken pamilia a siudad, ti Las Vegas ket isu ti maika-31 a kaadaun ti populasion a siudad idiay Estados Unidos, nga adda ti populasion ti 2010 esnso iti 583,756. Ti 2010 a populasion ti metropolitano a lugar ti Las Vegas idi ket 1,951,269.[3]
Daytoy ket nabagon idi 1905, ti Las Vegas ket nainkorporado a kas maysa a siudad idi 1911. Idi patingga ti maika-20 a siglo, ti Las Vegas ket isu idi ti kaaduan ti populasion nga Amerikano a siudad a nabangon iti dayta siglo (ti panakaisalsalumina a tinengtengel babaen ti Chicago idi maika-19 a siglo). Ti panagipatuloy para kadagiti nadumaduma a kita ti pagliwliwaan dagiti manakman ket nakagun-od daytoy ti titulo a Basol a Siudad, ken daytoy a panakaimatangan ket nakaaramid ti Las Vegas a nadayeg a lugar para kadagiti pelikula ken programa ti telebision . Adda dagiti nadumaduma a makitkita ti ruar a pabuya ti silaw idiay Kalsada ti Fremont, ken dagiti pay dadduma a lugar iti siudad.
Ti Las Vegas ket kadawyan a mangitudo iti siudad ket mainayon pay dagiti dadduma a lugar ti labes a patingga ti siudad, a naipangpangruna dagiti pagliwliwaan a luglugar ket ti a sideg ti Banda ti Las Vegas, ken sagpaminsan pa ti intero a Tanap ti Las Vegas. Ti 4.2 mi (6.8 km) a bistrad ti Abagatan a Akaba adalan ti Las Vegas a naamaamoan a kas tiStrip ket kaaduan kadagitoy kadagiti saan a nainkorporado a komunidad ti Paradise, Winchester, ken Enterprise.[5][6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Balikas ken ti Sarsartidas: Dagiti Parbo a nagan para iti New Orleans ken Las Vegas". VOA News. Marso 13, 2010. Naala idi Enero 1, 2012.
- ^ Lovitt, Rob (2009-12-15). "Agtakder kadi ti pudno a Las Vegas?". MSNBC. Naala idi Abril 2, 2012.
- ^ a b "Bariweswes ti Sapasap a Populasion ken dagiti Panakailasin ti Balay: 2010 a Datos ti Demogrpiko a Bariweswes (DP-1): siudad ti Las Vegas, Nevada". U.S. Census Bureau, American Factfinder. Naala idi Marso 9, 2012.
- ^ "Find a County". National Association of Counties. Naala idi 2011-06-07.
- ^ Joe Schoenmann (Pebrero 3, 2010). "Ti Vegas ket saan nga agmaymaysa ti panagkayatna iti .vegas". Las Vegas Sun.
- ^ "Ti Kondado ket Nagtawen ti 100 Hulio 1, a Nanaganan ti 'Sentenerio nga Aldaw Day'" (Press release). Kondado ti Clark, Nevada. Hunio 23, 2009. Naala idi Enero 5, 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Las Vegas iti Wikimedia Commons


text:
Poem by Roy V. Aragon, from the book ALIMPATOK – Anthology of Ilokano Erotic Poetry. Read by Mighty C. Rasing with Ariel S. Tabag and Jox Maranion of the Manong Diego band. Performed during the launching of the book at Mt. Cloud Bookshop in Baguio City on August 3. 2012.
Agalimpatoktayon! No kayatyo ti maaddaan iti kopia ti nasao a libro, sarungkaran ti page-na iti Facebook.
homo sapiens
agay-ayamta, kunam, makita ita ken mapaneknekan
ti pudno a lalaki, ti pudpudno a kinamalalaki kadata.
ad’toy ti paltog, .44 a magnum a rebolber, russian roulette
balaak iti maysa, puligosem ‘ta bolana, kunam, ket siak
ti umuna a mangideppel iti sentidok, siak ti umuna a mangkalbit.
ay, adda met bukodko a bala, kunak, balaak met, saan la a sika,
rebbengna a dua ti balana daytoy paltog a pangay-ayamtat’ biagta.
shoot! kunam, ala, balaantan iti dua, ala, agbinnatogda, mabibiit
ti ay-ayam, puligosemon a puligosen, sipatem, sipatem, kasta!
siakon! kunam ket indeppelmon iti pispismo ti murdong—klik!
immisemka. sika met, kunam ket pinatayyekmo a pinatayyek
ti bola ti rebolber samo inted ket intutokko iti pispisko,
kinalbitko—klik! immisemak, pinatayyekko, innalam manen, ngem
itan saanen nga iti pispis—inammolam ti ngiwat ti paltog, inay-ayam
ti dilam ti barrel-na, nairut ti petpetmo iti putanna idinto a dimo insina
ti nakapungpungay a matam iti agkurkuridemdem a langak,
pinatayyekmo a pinatayyek ti dua a bala, insubom, minulmolam
ti nalamiis a landok, ninutnotmo, pinabaram—siak ti pudno
a lalaki, kunam, siak! ket in-inut a kinawitmo ti gatilio ti insakmolmo
nga ay-ayammo. wen, sika ti pudpudno a lalaki, kunak, ket nagkidemak
iti nairut—nayugyog ti abagak, naganug-ogak—iputokmo, iputokmon…!
klik!


text:
Delhi
Ti Delhi (/ˈdɛli/; pannakabalikas Dillee in Hindi), ket opisial a ti Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi (NCT) a mairaman ti Indiano a kapitolio; ket isu ti maikadua a kadakkelan a metropolis ti India kalpasan ti Mumbai. Nga adda ti populasion iti 16.7 a riwriw idi 2011, ti siudad ket isu ti maikadua a kaaduan ti populasion a metropolis idiay India ken maika-8 a kaaduan ti populasion a metropolis iti lubong.[1] Ti NCT ken ti urbano a rehionna ket naikkan ti naipangpangruna a kasasaad iti Nailian a kapitolio a Rehion (NCR) babaen ti maika-69 a panagpasayaat a tignay ti 1991 iti Indiano a batay-linteg. Adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng idiay kalatakan nga urbano a lugar ti NCR, a mairaman dagiti kaarrubana a siudad tiBaghpat, Gurgaon, Sonepat, Faridabad, Ghaziabad, Noida ken Kalatakan a Noida ken mairaman pay dagiti babbabassit a kaasideganna nga ili, ken adda dagiti gangani a 22.2 a riwriw nga agtataeng[2].
Ti Delhi ket naam-ammuan a daytoy ket nagtultuloy a nataengan manipud idi maika-6 a siglo BC.[3] Iti amin a pakasaritaanna, ti Delhi ket nagserbi a kas ti kapitolio kadagiti pagarian ken imperio. Daytoy ket rinaut, nasamsamen ken nabangbangon manen kadagiti adu a beses, a naisangsangayan idi Mediebal a panawen, ken isu nga ti moderno a siudad ti Delhi ket maysa a rimpuok kadagiti adu a siudad a naiwarwaras ti ballasiw ti metropolitano a rehion. Ti Delhi ket namatpatian pay nga isu ti sitio ti Indraprastha, ti naisalaysayan a kapitolio ti Pandavas idi las-ud ti Mahabharata. Ti Delhi ket nagungar manen a kas maysa a nangruna a politikal, kultural ken komersio a siudad iti igid dagiti paglaklakuan a dalan a nagbaetan ti amianan a laud ti India ken ti Tanap ti Ganges kalpasan ti panagungar dagiti Delhi a sultanato.[4][5] Daytoy ket ibalbalayanna dagiti adu a taga-ugma ken mediebal a monumento, dagiti arkeolohiko a sitio ken dagiti tidda.
Idi 1639 AD, ti Mughal nga emperador ti Shahjahan ket nangbangon ti baro a nadidingan a siudad idiay Delhi a nagserbi daytoy a kas ti kapitolio ti Mughal nga Imperio manipud idi 1649 aginggana ti Rebelion ti 1857.[6][7] Ti Britaniko ken natiliwna ti Delhi babaen idi 1803 ken ni George V ket nagirangarang idi 1911 a ti kapitolio dagiti natengtengngel ti Britaniko a paset ti India ket ti Delhi.[8] Ti baro a kapitolio a siudad, ti New Delhi, ket nabangon idi idiay abagatn ti daan a siuda idi las-ud ti 1920 a tawtawen.[9] Idi nakagun-od ti India ti panakawayawaya manipud ti Britaniko a turay idi 1947, ti New Delhi ket nairangarang a kas ti kapitoliona ken tugaw ti gobierno.
Ti nagan a Delhi ket sagpaminsan pay a naus-usar a mangiramn kadagiti urbano a lugar idiay asideg ti NCT, ken ti panagitudo ti New Delhi, a naisanglad ti kaunegan ti metropolis. Urayno daytoy ket teknikal a na-administrado ti pederal a kappon a teritorio, ti politikal nga administrasion ti NCT ti Delhi itan ket asasideg a kapadpada ti maysa nga estado ti India nga adda ti bukodna a lehislatura, nangato a korte ken ti maysa nga ehekutibo a konsilo dagiti ministro nga indauloan babaen ti maysa a Pangulo a MInistro. Ti New Delhi ket kumaduaan nga inadministro babaen ti pederal a Gobierno ti India ken ti lokal a Gobierno tiDelhi, ken isu ti kapitolio ti NCT ti Delhi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Habib, Irfan (1999). Ti agrariano asistema ti Mughal India, 1556–1707. Pagmalditan ti Unibersidad ti Oxford. ISBN 978-0-19-562329-1.
... Dagiti agdama a panagsukimat ti pannakailetra ti India spellings ket sinusorot para kadagiti nagan ti lugar malaksid kadagiti madmadlaw unay manipud kadagiti pannakailetra kadagiti taudanmi: isu nga basaek ti "Dehli" a saan a ti "Delhi ...
- kagimongan ti Naarian nga Asiatiko (1834). "Warnakan ti Kagimongan ti Naarian nga Asiatiko iti Gran Britania ken Irlanda". Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
... also Dehli or Dilli, not Delhi...
- Karamchandani, L.T (1968). "India, the beautiful". Sita Publication.
... Segun kadagiti magun-od nga ebidensia ti agdama Delhi, a naipaletra idi ti Hindustani a kas ti Dehli wenno Dilli, ket nangala ti naganna manipud ti maysa nga Ari ...
- "Ti Nailian a heograpiko a warnakan iti India, Tomo 40". Kagimongan ti Nailian a Heograpiko iti India. 1994.
... Ti nagan a kadayegan anabatbati ket ti Dilli nga adda ti sabsabali a pannakabalkas a kas Dilli, Dehli, wenno Delhi ...
- kagimongan ti Naarian nga Asiatiko (1834). "Warnakan ti Kagimongan ti Naarian nga Asiatiko iti Gran Britania ken Irlanda". Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
- ^ "Dagiti Prospekto ti Sangalubongan nga Urbanisasion: Ti 2009 a Rebision ti Populasion a Batayan ti Datos". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2012. Naala idi 2 Abril 2012.
- ^ Asher, Catherine B (2000) [2000]. "Kapitulo 9:Ti Delhi a nadidingan: Panagbalbaliw dagiti Pagbeddengan". Iti James D. Tracy. City Walls. Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge. pp. 247–281. ISBN 0-521-65221-9. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Necipoglu, Gulru (2002) [2002]. "Dagiti Epigrapo, Eskritura, ken Arkitektura ti Nasapa a Sultanato ti Delhi". Muqarnas: Ti tianwen a Makitkita a Kultura ti Islamiko a Lubong. BRILL. pp. 12–43. ISBN 90-04-12593-0. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Aitken, Bill (2001) [2002]. Dagiti Agsasao a Bato: Dagiti Sitio ti Sangalubongan a Tawidan ti Kultura idiay India. Eicher Goodearth Limited. ISBN 81-87780-00-2. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Ti Ensiklopedia Amerikana: Ti Biblioteka ti Unibersal a Pannakaammo. 8. Encyclopedia Americana Corp. 1918. p. 621. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ Sehgal, R.L. (1998) [1998]. Slum Upgradation: Emerging Issue & Policy Implication's. Bookwell Publications. p. 97. ISBN 81-85040-18-4. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
- ^ "Shifting pain". Times of India. 11 Disiembre 2011. Naala idi 18 Hunio 2012.
- ^ Vale, Lawrence J. (1992). Arkitektura, bileg, ken ti nailian kinasiasino. Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. pp. 88–100. ISBN 978-0415955157. Naala idi 1 Nobiembre 2008.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ekonomiko a Panagsukimat ti Delhi 2005–2006. Departamen ti Panagplano . Gobierno ti Nailian a Kapitolio a Teritorio ti Delhi. Naala idi 12 Pebrero 2007
- Horton, P (2002). Lonely Planet Delhi (3 nga ed.). Lonely Planet Publications. ISBN 1-86450-297-5.
- Rowe, P; Coster, P (2004). Delhi (Dagiti Nalatak a Siuda iti Lubong). World Almanac Library. ISBN 0-8368-5197-8.
- Uppat a paset dagiti serie ti Delhi (Mayo 30, 2012). "Metrocity Journal: Ti Agbalbaliw a Ladawan ti Daga ti Delhi". The Wall Street Journal.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Delhi iti Wikimedia Commons


text:
1891
Ti 1891 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a kalendario a Huliano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 9 – Ronald Colman, Ingles nga aktor (pimmusay 1958)
- Marso 9 – Jose P. Laurel, maika-3 a Presidente iti Pilipinas. (pimmusay 1959).
- Mayo 23 – Pär Lagerkvist, Sueko a mannurat, Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1974)
- Mayo 26 – Paul Lukas, Hungaro-Amerikano nga aktor (pimmusay 1971)
- Oktubre 20 – James Chadwick, Ingles a pisiko, nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika (pimmusay 1974)
- Disiembre 10 – Nelly Sachs, Aleman a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1970)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 7 – P. T. Barnum, Amerikano a politiko ken negosiante (naipasngay 1810)
- Hulio 4 – Hannibal Hamlin, maika-15 a Bise Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1809)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1891 iti Wikimedia Commons


text:
1987
Ti 1987 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 22 – Lee Min Ho, taga-Abagatan a Korea nga aktor ken modelo
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 13 – Geraldine Page, Amerikana nga aktres (naipasngay 1924)
- Hunio 22 – Fred Astaire, Amerikano a kumakanta, sumasala, ken aktor (naipasngay 1899)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 29 – Lee Marvin, Amerikano nga aktor (naipasngay 1924)


text:
Rangtay
Ti rangtay ket isu ti estruktura a nabangon tapno maisangdpa dagiti pisikal a tiped a kas ti bagi ti danum, ginget, wenno kalsada, para iti panggep iti panangited tipagdalanan kadagitoy a tiped. Adda dagiti adu a kita tidaremdem nga agserbi kadagiti naisangayan a panggep ken mangipakat kadagiti nadumaduma a situasion. Dagiti daremdem tirangrangtay ket aggigiddiat depende iti annong ti rangtay, ti kasasaad ti rabaw ti daga a pakaibangonan ti rangtay, ti material a mausar ti pannakabangonna ken dagiti pundo a magun-od ti pannakaaramidna.
Dagitinagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Bridge iti Wikimedia Commons
- Dihital a Rangtay: Rangrangtay iti Maika-19 a Siglo


text:
PART 1 | PART 2
(Irepostek man ditoy daytoy a pangatiddogen a salaysay-critique–in 2 parts–a nasuratko idi 2008. Originally posted daytoy iti blogko a mannurat.com. Bareng adda pay latta maipaayna met a pagmennamennaan.)
ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti “makuna” ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti “ti makunami” section ti bannawag.
ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.
panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.
iti “makuna” ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a “ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a “dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor.” patien ni apo pnb a ti “historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna.”
no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, “ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita.” ket iti kano historical fiction, “awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay.”
nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, “dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction” ket insingasingna ngarud a “makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction” a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a “pure” ken “original” a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical “aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction.” imbatad ni apo pnb a “dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat.”
take note iti emphasis ni apo pnb iti “nalalatak a tattao iti historia.” pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a “makuna.”
kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti “ti makunami” iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a “promotor” wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.
ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: “nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction” sana pinasarunuan pay iti: “dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor.”
ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta “kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek” ket “ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer.” iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, “agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna.” kinuna ni apo rad nga “iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna.”
ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti “naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak” kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.
manen, take note iti emphasis ni apo rad iti “naindaklan/nalatak a tao” wenno “am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel).”
nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano “di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’” ket “maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar.”
no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a “mapespes” ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a “sumariwawek” ti utek ti mannurat no agsurat (“agparbo ken agputar”) iti historical fiction.
inkalintegan ni apo rad nga “agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar.” sana impinal: “dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana.”
allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.
a kinapudnona ket adda manen, iti met la “ti makunami” iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti “pasarunsonna” a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.
ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.
ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti pakaidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?
masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?
kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: “historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.”
segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, “famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered.”
sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti “spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity.” isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti “panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam” a pakasapulan a “nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna.” nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.
saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, “so long as it does not deviate in significant ways from established history.” nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.
ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti “established history”) alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a “history” dayta ta bukodmon a parparbo a history.
ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?
segun iti wikipedia, kastoy: “creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. ”
naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.
ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.
ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.
simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.
sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).
unaentayo man ti creative nonfiction.
kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak itiphilippines free press.
madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a “days of disquiet, nights of rage” a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.
no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (itibannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga “mission: attack salomague!” (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti “ritritemon, kayong!” (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).
kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga “iti ngarab ti tanem” daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.
no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak “drama in real life” ti reader’s digest).
ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).
natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti“siak, juan de la cruz palaris: aripuen,” “colorum,” “apo lakay,” “ysabelo,” “leon, 15,” ken ti “dodon.” ken kasta met ti “alipugpog 1762-1765” ni william v. alvarado ken ti “opas” ken ti “dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga” ni daniel l. nesperos.
amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.
ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?
ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?
segun ken ni apo rad, “tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak.”
patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.
ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a “notable period in history, and usually during a significant event in that period” ket inna ipakitana ti “actual events from the point of view of people living in that time period.”
ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a “famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history” sa no maminsan pay ket “the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history.”
saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.
wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.
historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti “sudario” ni ariel s. tabag ken ti “ay-ayam ti gubat” ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti “kabigbigaan” ken “amianan.”
gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: “dagiti napasag iti rabii” ken“sharon” ni juan s.p. hidalgo jr., “ikkis iti barukong” ni donel b. pacis, “nalabaga ti maris ti kalapati” ni salvador a. espejo, “dagiti daton a sabong iti rio de laoag” ni reynaldo a. duque, “ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat” ni arnold pascual jose, “silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init” ni severino pablo, “maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan” ken “ti balay ni major sato”ni joel b. manuel, “sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab” ni william v. alvarado.
ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti “comfort women” iti panawen ti japon, kas iti “iti kapanagan, nalunes dagiti sabong” ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.
ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti “ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel ken ti kabalio iti “resibo” ni clarita a. sumahit.
iramanko met, siempre, ti “goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep” ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a “po-on” ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.
ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a “ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton,” “wayawaya,” “alimpapatok iti panawen ti ariangga” ken “ayat iti panawen ti ariangga” ni aurelio s. agcaoili.
mabalin nga idasig met ditoy ti “ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika” ni joel b. manuel.
ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a “checkpoint” ken ti“rebelde” ni pelagio a. alcantara.
ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a “taraon dagiti didiosen” ni juan s.p. hidalgo jr.
mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: “tallo a tugot” ni lorenzo g. tabin, “ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian” ken “semper fidelis” ni mario a. albalos, “dagiti ulep iti arinunos ti abril” ni ricarte a. agnes, “maysa a rabii idiay santa marcela” ni peter la. julian, “ti pigis a bandera a natina iti dara” ni prodie gar. padios, “aplat” ni salvador a. espejo, “dagiti inna nga umulog iti sardam” ni reynaldo a. duque, “sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno” ken “dagiti ladawan iti naray-ab a kambas” ken “ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod” ni art tolentino ignacio, “dung-aw” ken “dagiti samiweng iti angin” ni ariel s. tabag,“dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem” ken “ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak” ni johmar r. alvarez, “daton para iti ina a daga” ni rodgerry rodriguez, “g.i. joe” ni noli s. dumlao, “salmo” ken “ranger” ni eden aquino alviar,
kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti “ti bullalayaw idiay pandan” ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.
adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti “iti ngalay ti dalan, maysa a dallang” daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a “misery” a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna (“to whom shall i tell my grief?” ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket “ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek” met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).
uray ti lakay a beterano iti “puon” ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.
kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.
ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.
itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti “apong gabriel, pundador” ken “karayo iti tanap” ken “bukod a daga” ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a “po-on” ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).
historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario (“san roque” idi damo, sa finally ket “mabasa” nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.
ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti “tugot” ni danilo b. antalan.
ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a “dadapilan” ni noli s. dumlao ken “ama anib: sakada” ni freddie pa. masuli.
ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti “kabarbaro a bannuar” iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti “tallo nga ipapanaw” ni amor cabaccang, “liwliwa de gracia: domestic helper” ni gregorio m. evangelista, “purificacion” ni freddie p. masuli, ken ti “alegoria uno” ni aurelio s. agcaoili.
kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti “indigenous people,” kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti “dayyeng dagiti karayan” ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.
iramanko ditoy ti “apo annu, ma-king” ni benjamin p. pacris, ti “kronika ti tribal war” ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti “ikkis iti puseg ti bakir-ili” ni william v. alvarado.
ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?
adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.
ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a “makunak” met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.


text:
Guam
Ti Guam (i/ˈɡwɑːm/; Chamorro: Guåhån) ket maysa a naurnos, a saan a nainkorporado a teritorio iti Estados Unidos a mabirukan idiay akinlaud a Taaw Pasipiko. Maysa daytoy kadagiti lima a teritorio ti Estados Unidos nga addaan iti naipatakder a paisano a gobierno.[2][3] Ti Guam ket nailista a kas maysa kadagiti sangapulo ket innem a Saan a Bukod a Naturayan a Teritorio babaen ti Naipangpangruna a Komite iti Dekolonisasion iti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[4] Ti kapitolio iti daytoy nga isla ket ti Hagåtña (sigud idi nga Agaña). Ti Guam ket isu ti kadakelan ken akin-abagatan unay iti Is-isla ti Mariana.
Dagiti Chamorro, dagiti patneng a tattao ti Guam, ket immunada tinaengan ti isla idi agarup a 4,000 a tawtawen.[5] Daytoy nga isla ket addan ti atiddog a pakasaritaan iti Europeano a kolonialismo. Nadutokan babaen ni Ferdinand Magellan idi agdama ti panagbanbaniaga dagiti Kastila idi Marso 6, 1521, ti immuna a kolonia ket naipatakder idi 1668 babaen ti Espania idi isasangpet dagiti agtalinaed a mairaman ni Padre San Vitores, maysa a Katoliko a misionero. Iti adadu ngen dua a siglo, ti Guam ket maysa a nangruna a pagsardengan para kadagiti Espaniol a Galeon ti Galeon a tinawen a nagbalballasiw iti Pasipiko. Daytoy nga isla ket tinengngel babaen ti Espania aginggana idi 1898, nga idi daytoy ket naisuko iti Estados Unidos idi panawen ti Gubat ti Espaniol-Amerikano ken ti kalpasan daytoy ket naited a kas paset iti Tulag ti Paris.
Kas ti kadakkelan nga isla idiay Mikronesia ken ti maymaysa laeng a tinengngel ti Estados Unidos nga isla iti dayta a rehion sakbay ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Guam ket tiniliw ti Hapon idi Disiembre 8, 1941, kadagiti oras kalpasan ti panagbomba ti Pearl Harbor, ken nasakupan iti dua ken kagudua a tawtawen.
Iti panawen daytoy a panagsakup, dagiti tattao iti Guam ket suheto kadagito aramid a mairaman ti tuok, putolan ken rames,[6] ken napilitda nga umampon ti Hapon a kultura.[7] Ti Guam ket suheto idi ti narungsot a panakilablaban idi natiliw met laeng ti isla babaen dagiti tropa ti Estados Unidos idi Hulio 21, 1944, ti petsa a tinawen a napammadayawan a kas ti Wayaan nga Aldaw.[8]
Tatta nga aldaw, ti ekonomia ti Guam ket nasuportaran babaen ti kangrunaan nga industriana, ti turismo, a naipangpangruna a buklen daytoy kadagiti bisita manipud iti Hapon. Ti maikadua a pagtaudan ti matgedan ti Guam ket ti Militar ti Estados Unidos.[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ CIA Factbook: Guam
- ^ "Dagiti teritorio ti E.U.." DOI nga Opisina iti Insular a Pannakibiang. Pebrero 9, 2007.
- ^ "Pannakaipalawag kadagiti Organisasion ti Insular a Politikal a Lugar." Opisina iti Insular a Pannakibiang. Naala idi Oktubre 31, 2008.
- ^ Pakasaritaan iti U.N. a Dekolonisasion a Komite - Opisial a websiten ti U.N.
- ^ Kanton Tasi
- ^ Restitusion ti Gubat a Tignay : panangdengngeg sakbay ti Subkomite iti Insular ken Internasional a Pannakibiang iti Co... | Nailian a Biblioteka iti Australia
- ^ Higuchi, Wakako (Hunio 2001). "Ti Pannaka-Hapon nga Annuroten para dagiti Chamorro iti Guam, 1941-1944". Ti Warnakan iti Pakasaritaan ti Pasipiko. 36 (1): 19–35.
- ^ "Ti polis ti Guam ket nakatiliw iti suspekto iti panaglagip a panagtakaw". Marine Corps Times. Associated Press. Hulio 7, 2007. Naala idi Abril 5, 2010.
- ^ Rogers, Robert F. (1995). Pagtungpalan a Panagtaldiap ti daga: Pakasaritaan iti Guam. Honolulu: Pagmalditan ti Unibersidad iti Hawaii. ISBN 978-0824816780.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Guam iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Guam manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Guam.gov - Opisial a website ti gobierno ti Guam


text:
Domingo
Ti Domingo ket isu ti maikapito nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti umuna nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Sabado ken Lunes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.
Ramut iti naganna[urnosen | urnosen ti taudan]
Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin a Dies Dominica wenno "Aldaw ni Apo (Hesus)". Daytoy nga aldaw ket isu ti papan pinakimisa dagiti Kristiano. Kadagiti dadduma a kultura iti lubong, nabati ti Domingo a matawagan ti "Aldaw iti Init", kas ti Sunday iti pagsasao nga Ingles.
Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Domingo) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latin, kas ti Italiano (Domenica), Pranses (Dimanche) ken Rumaniano (Duminca), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.


text:
Pagsasao a Polako
Ti Polako (język polski, polszczyzna) ket maysa a pagsasao ti Lechitic a sugrupo dagiti Laud nga Eslabo a pagsasao,[4] ket maus-usar kadagiti amin a Polonia (a daytoy ket opisial a pagsasao ti pagilian) ken babaen dagiti Polako minoridad kadagiti sabsabali a pagilian. Ti pagalagadan a sinuratan daytoy ket ti Polako nga abesedário, nga adda dagiti sabsabali a nainayon kadagiti letra ti kangrunaan nga Latin nga abesedário.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pagsasao a Polako - Britannica Online Encyclopedia". Britannica.com. Naala idi 2009-05-06.
- ^ Polako reperensia iti Ethnologue (Maika-16 nga ed., 2009)
- ^ Europeano a Dokumento ti Linteg para kadagiti Rehional wenno Minoridad a Pagsasao
- ^ Britannica Encyclopaedia "Dagiti Lekhitic a pagsasao, mabalin pay a mailetra a kas ti Lechitic, a grupo dagiti Laud nga Eslabo a pagsasao a biuklen iti Polako, Kashubian ken ti daan a kitana a Slovincian, ken ti awanen a Polabiano a pagsasao. Amin kadagitoy a pagsasao malaksid ti Polako ket sagpaminsanda a naidasdasig a kas ti Pomeraniano a subgrupo. Ti Laud nga Eslabo a pagsasao ket subpamilia dagiti Eslabo a pagsasao, ken maysa a kabagian dagiti Indo-Europeano a pagsasao, ken kabagian pay dagiti Proto-Indo Europeano a pagsasao. Idi nasap a Tengnga a Panawen, sakbay a dagiti nagisasao ket nagsasaoda ti Aleman, dagiti Pomeraniano a pagsasao ken dagiti dialekto ket maisasao iti igid ti Baltiko a lugar a gumayat ,manipud ti baba ti Karayan Vistula aginggana ti baba ti Karayan Oder."


text:
Botswana
Ti Botswana, opisial a ti Republika ti Botswana (Tswana : Lefatshe la Botswana), ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian a mabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika. Dagiti umili ket tinawtawagan a kas dagiti "Batswana" (maymaysa: Motswana), ngem adu kadagiti pagsasao nga Inggles a taudan ket agus-usarda ti "Botswanan". Daytoy ket dati idi a Britaniko a protektorado ti Bechuanaland, ti Botswana ket nangampon ti baro a naganna kalpasan a nagbalin a nawaya iti uneg ti Mankomunidad idi 30 Septiembre 1966. Daytoy ket nagtengtenggel ti nawaya ken demokratiko a panagbutbutos manipud ti panakawayana.
Ti Botswana ket nadalumpinas, ken sumurok a 70% ket nasakupan babaen ti Desierto Kalahari.Daytoy ket nabeddengan babaen ti Abagatan nga Aprika iti abagatan ken abagatan a daya, ti Namibia iti laud ken amianan, ken ti Zimbabwe iti amianan a daya. Daytoy ket nabeddengan ti Zambia iti amianan idiay asideg ti Kazungula, Zambia ken saan a nasayaat a naipalpalawag ngem ti kaaduanna ket bassit laeng a gasut a metro.[4]
Daytoy ket maysa a naipakatenggaan ti kadakkelna a pagilian nga adda ti sumurok a dua a riwriw a tattao, ti Botswana ket maysa kadagiti karasayan ti Pagarianpopulasion a pagilian iti lubong. Ti Botswana ket maysa idi kadagiti kapanglawan a pagilian idiay Aprika idi daytoy ket nakagun-od ti panakawaya manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1966, nga adda ti GDP ti tunggal maysa atao ti agarup a US$70. Ti Botswana manipud idin ket ket napabpabaro, a nagbalbalin a maysa kadagiti kapardasan a dumakdakkel nga ekonomia iti lubong ti maysa a GDP (paggidiiatan ti bileg a panaggatang) ti tunggal maysa a tao ti agarup a $14,000.[1] Ti pagilian ket adda pay ti napigsa a tawidan ti a kas maysa a representatibo a demokrasia.
Dagiti nagibasaran ken paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c Central Intelligence Agency (2009). "Botswana". [he World Factbook. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ a b c d "Botswana". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-17.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Darwa, P. Opoku (2011). Rangtay a Gandat ti Kazungula (PDF). Pundo ti Aprikano a Panagrang-ay. p. Apendise IV. Naala idi 2012-05-04.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Denbow, James & Thebe, Phenyo C. (2006). Kultura ken dagiti Kannawidan ti Botswana. Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 0-313-33178-2.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Botswana iti Wikimedia Commons
- Botswana
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1966
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Fred Astaire
Ni Fred Astaire (naiyanak a kas ni Frederick Austerlitz;[1] Mayo 10, 1899 – Hunio 22, 1987) ket maysa idi nga Amerikano a sumasala, kumakanta, aktor, koreograpo, musikero, ken presentador iti telebision.
Ti entablado ken simmaruna a karerna iti pelikula ken telebision ket nagpaut kadagiti 76 a tawen, iti dayta a panawen, isu ket nagaramid kadagiti 31 a pelikula ti musika ken dagiti nadumaduma a nagungunaan nga espesial iti telebision ken nagipablaak kadagiti nadumaduma a rekord. Nanaganan isuna a kas ti maikalima kadagiti Kalatakan a Lalaki a Bida iti Daan a Hollywood babaen ti American Film Institute. Kas sumasala, isu ket kaaduan a nalaglagip para iti riknana ti ritmiko, iti leyendana iti perpeksionismo, ken kas kadua a sumasala iti romantiko nga interesado iti pelikula ni Ginger Rogers, nga isu ket kaduana a nagbida kadagiti serye ti sangapulo a musikal ti Hollywood a nangbaliw iti henero.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Billman, Larry (1997). Fred Astaire: A Bio-bibliography. Connecticut: Greenwood Press. ISBN 0-313-29010-5.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Fred Astaire iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Fred Astaire iti Wikiquote (Ingles)
- Fred Astaire iti AllMovie
- Fred Astaire iti Internet Broadway Database
- Fred Astaire iti Internet Movie Database


text:
Kimiko nga elemento
Ti maysa a kimiko nga elemento ket maysa a puro a kimiko a sustansia a buklen iti maysa a kita iti atomo a mailasin babaen ti bukodna nga atomiko a numero, a daytoy ket ti bilang dagiti proton iti katengngaanna. Dagiti am-ammo a kas pagarigan dagiti elemento ket mairaman ti karbon, Oksíheno, aluminio, landok, gambang, balitok, Merkúrio, ken buli.
Manipud idi Nobiembre 2011, adda dagiti nainagananen a 118 nga elemento, ti kinaudi ket ti ununseptio idi 2010.[1] Kadagiti 118 a naamammoan nga elemento, dagiti 98 nga immuna laeng ti masna a rimsua iti Daga. Iti kadagitoy, 80 ket natalna, a dagiti dadduma ket radioaktibo, a malunglunsot kadagiti nalaglagaan nga elemento kadagiti nadumaduma a rukod ti oras manipud ti bassit a paset ti segundo aginggana ti bilion a tawtawen. Dagiti elemento a saan a masna a rumsua iti Daga ket parbo a naipataud a kas dagiti sintetiko a produkto dagiti inaramid ti tao a nuklear a panagsumamay.
Ti hidróheno ken helio ket isu dagitoy ti kaaduan nga elemento iti law-ang. Nupay kasta, ti landok ket isu ti kaaduan unay nga elemento (babaen ti masa) a mangbukel ti Daga, ken ti oksíheno ket isu ti sapasap a kaaduan iti ukis iti Daga .[2] Nupay dagiti amin a naamammoan a kikmiko a banag ket binuklan kadagitoy nga elemento, ti kimiko a banag ket buklenna laeng ti agarup a 15% kadagiti banag iti law-ang. Dagiti nabati ket nasipnget a banag, ti maysa a palimed a sustansia a daytoy ket saan a buklaen dagiti kimiko nga elemento gapu ta awanan dadgiti proton, neutron wenno elektron.[3]
Dagiti kimiko nga elemento ket naipanunutan idi a pinarsua babaen dagiti nadumaduma a kosmiko a panagaramid, a mairaman ti hidróheno, helio (ken ti bassit a kaadu ti litio, berilio ken boro) a naaramid manipud ti Big Bang ken kosmiko nga annaraar nga espalasion. Ti panagpataud kadagiti nadagsen nga elemento, manipud ti karnon aginggana kadagiti kadagsenan unay nga elemento, ket mairugi babaen ti estelar a nukleosintesis, ken dagitoy ket naaramid a magun-od para iti sumaganad a solar a sistema ken panagporma dagiti planeta babaen ti supernova, a daytoy ket nagiparuak kadagiti elemento iti law-ang.[4] Ti kaadu unay ti oksiheno, siliko, ken landok iti Daga ket mangipakita kadagti sapasap a panakapataud manipud kadgiti kastoy a bituen, kalpasan dagiti nalaglagan nga alingasaw nga elemento ken dagiti bukodda a kompuesto ket naikkatanen. Bayat a kaaduan kadagiti elemento ket sapasap a makitkita a kas natalna, adda dagiti bassit a masna a panagbalbaliw iti maysa nga elemento iti sabali ket adda rumsua iti tatta a panawen, manipud ti panaglungsot dagiti radioaktibo nga elemento ken dagiti dadduma pay a masna a nuklear a panagaramid.
Dagiti relatibo a puro a wadan dagiti nailaslasin nga elemento ket saan unay a mabirbirukan iti katutuboe. Bayat nga amin dagiti 98 a masna a rumrumsua nga elemento ket nainaganandan kadagiti mineral a wadan ti ukis ti Daga, adda laeng dagiti bassit a minoridad kadagiti elemento a mabirbirukan a kas saan a mabigbigan, a relatibo a puro a minerales. Dagiti sapasap nga adadu a kastoy a "patneng nga elemento" ket ti gambang, pirak, balitok, karbon (a kas ti beggang, grapito, wenno diamante), asupre, ken merkurio. Amin ngem adda dagiti kaaduan nga nalpay nga elemento, a kas dagiti natakneng nga alingasaw ken dagiti natakneng a metal, ket kadawyan a mabirbirukan iti Daga iti naitiptipon ti kimika a porma, a kas dagiti kimiko a kompuesto. Bayat a 32 kadagiti kimiko nga elemento a rumrumsua iti Daga iti patneng a saan anaitiptipon a porma, kaaduan kadagityo ket rumrumsua a kas naglalaok. Ks pagarigan, ti angin ti tangatang ket kangrunaan a naglalaokan iti nitroheno, oksiheno, ken argon, ken dagiti patneng a natangken nga elemento ket rumsuada kadagiti naipagtitipon a metal, a kasla it landok ken nikel.
No dagiti dua a naisangsangayan nga elemento ket maipagtiptiponda babaen ti kimiko, nga adda dagiti atomo a nagtengtengngel kadagitoy babaen dagiti kimiko a piansa, ti pagbanagan ket makunkuna a kimiko a kompuesto. Dua apagkatlo kadagiti kimiko nga elemento a rumrumsua laeng iti Daga akas dagiti kompuesto, ken dagiti natidda a pagkatlo, ket kadawyan a kompuesto a porma dagiti elemento kadagitoy ti kaaduan. Dagiti kimiko a kompuesto ket mabalin a buklen dagiti elemento a naitiptipon ti apag-isu a sibubukel a bilang dagiti pannakaibagi dagiti atomo, a kas iti danum, asin, ken dagiti mineral a kas ti kuarso, kalsita, ken adda dagiti mena. Nupay kasta, ti kimiko a panagpiansa kadagiti adu a kita dagiti elemento ket maibanagan dagiti kristalina a natangken ken dagiti metalliko a naipagtitipon a metal a dagiti apa-isu a kimiko a pagannurotan ket saanda a rumsua.
Ti pakasaritaan ken ti panag-usar kadagiti elemento ket nangrugi kadagiit primitibo a kagimongan ti tao a nakabiruk kadagiti patneng nga elemento a kas ti gambang ken balitok, ken nangiyaon (naglunag) ti landok ken dagiti sabsabali pay a metal manipud kadagiti bukodda a mena. Dagiti Alkimista ken kimiko ket dimtengda a nanginagan kadagiti adu pay, a gangani amian a masna a rimrimsua nga elemento ket naamammoanen babaen idi 1900. Dagiti tagikua dagiti kimiko nga elemento ket kadawyan a naipabuklan ti panag-usar ti periodiko a lamisaan a mangur-urnos kadagiti elemento babaen ti ngumatngato a numero ti atomiko kadagiti aray (dagiti "punto") nga ayan dagiti teddek (dagiti "grupo") ket makibinningayda maululit a ("periodiko") maipapan iti bagi ken dagiti kimiko atagikua. No dagiti puro a pormana, wenno kadagiti nadumaduma a kimiko a kompuesto wenno naglalaokan, gangani nga amin nga elemento ket adda maysa a nangruna a panag-usar ti tao. Malaksid kadagiti nababa a gudua ti biag a radiaktibo nga elemnto, amin nga elemento ket magun-od babaen ti industria, a kaaduan kadagitoy ket iti nangato a degrado ti kinapuro.
Agarup a sangadosena kadagitoy nga elemnto ket kammasapulan kadagiti nadumaduma a biolohiko a biag. Kaaduan kadagiti narasay nga lemento iti Daga ket saan amasapsapul babaen ti biag (malaksid dagiti selenio ken yodo), a bayat nga adda dagiti kadawyan a saan a maus-usar a kas ti(aluminio ken titanio). Kaaduan kadagiti organismo ket makibinningayda kadagiti kasapulanda nga elemento, nga adda dagiti bassit laeng a pagiddiatan. Kas pagarigan, ti algas ti taaw ket agus-usar ti bromo ngem dagiti naindagaan a mula ken dagiti ayup ket saanda a makasapsapul kadagitoy, ken amin nga ayup ket makasapul ti sodio, ngem adda dagiti mula a saan a makasapul. Innem laeng kadagiti elemento—karbon, hidroheno, nitroheno, oksiheno, kalsio, ken posporo—ket mangbukel ti gangani a 99% iti masa ti bagi ti tao (kitaen ti pakabuklan iti bagi ti tao para iti kompleto a listaant). Iti maipatinayon, innem kadagiti nangruna nga elemento a kaaduan a mangbukel ti bagi ti tao, ti tao ket makasapul a mangibus ti maysa a dosena pay kadagiti elemento iti porma dagiti dadduma pay a kimiko a kompuesto.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Yu. Ts. Oganessian (2010). "Panagpabukel iti maysa a Baro nga Elemento nga addaan ti Atomiko a Numero a Z=117". 104 (14) (142502 nga ed.). Surat ti Pisikal a Panagrepaso.
- ^ Los Alamos National Laboratory (2011). "Periodiko a Lamisaan dagiti Elemento: Oksíheno". Los Alamos, New Mexico: Los Alamos National Security, LLC. Naala idi 2011-05-07.
- ^ Oerter, Robert (2006). Ti Teoria iti Gangani nga Amin: Ti Pagalagadan a Modelo, ti Di-maipadpadlaw a Balligi iti Moderno a Pisika. Penguin. p. 223. ISBN 978-0-452-28786-0.
- ^ E. M. Burbidge, G. R. Burbidge, W. A. Fowler, F. Hoyle (1957). "Panagbukel dagiti Elementi kadagiti Bituen". Panagrepaso ti Moderno a Pisika. 29 (4): 547–650. Bibcode:1957RvMP...29..547B. doi:10.1103/RevModPhys.29.547.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ball, P (2004). Dagiti Elemento: Ti Nababa Unay a Pangyuna. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-284099-1.
- Emsley, J (2003). Dagiti Pangipatakderan a Muton ti Katutubo: Ti A-Z Pagsurotan dagiti Elemento. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-850340-7.
- Gray, T (2009). Dagiti Elemento: Ti Nailadawan a Panagsukimat kadagiti Amin a Naamammoan nga Atomo iti Law-ang. Black Dog & Leventhal Publishers Inc. ISBN 1-57912-814-9.
- Scerri, ER (2007). Ti Periodiko a Lamisaan, Ti Saritana ken Ti Its Kaimudinganna. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.
- Strathern, P (2000). Ti Tagtagainep ni Mendeleyev: Ti Panagsukimat kadagiti Elemento. Hamish Hamilton Ltd. ISBN 0-241-14065-X.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kimiko nga elemento iti Wikimedia Commons
- Dagiti mabuya para iti tunggal maysa nga elemento babaen ti Unibersidad iti Nottingham