text:
Bogotá
Ti Bogotá, Distrito a Kapitolio, manipud idi 1991 aginggana idi 2000 ket tinawtawagan a ti Santafé de Bogotá, isu daytoy ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Colombia. Daytoy ket nainaganan pay babaen ti nailian a batay-linteg a kas ti kapitolio ti departamento ti Cundinamarca, urayno ti siudad ti Bogotá ket buklen tattan ti maysa a nawaya a Kapitolio a distrito ken saanen nga administratibo a tagikua iti dayta a departamento. Ti Bogotá ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad ti pagilian, nga addaan kadagiti 7,363,782 nga agtataeng manipud idi 2005.[10] Ti Bogotá ken ti metropolitano a lugarna, a mangiraman kadagiti munisipalidad a kas ti Chía, Cota, Soacha, Cajicá ken La Calera, ket adda ti populasion ti 7,881,156 idi 2005.[11]
Iti termino a kalawa ti daga, ti Bogotá ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Colombia, ken maysa kadagiti kadakkelan idiay Latin nga Amerika. Daytoy ket maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti lubong ken ti maikatlo a kangatuan a kapitolio a siudad idiay Abagatan nga Amerika iti 2,625 metro (8,612 ft) iti ngato ti lessaad ti baybay, kalpasan ti Quito ken La Paz.[6] Nga adda kadagiti adu nga unibersidad ken biblioteka, ti Bogotá ket ammon a kas "Ti Atenas ti Abagatan nga Amerika".[12] Ti Bogotá ket agtagikua iti kadakkelan a paramo iti lubong, a mabirukan daytoy idiay lokalidad ti Sumapaz.[13] Ti siudad ket nairanggo a maika-54 iti 2010 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad[14] ken nailista akas ti sangalubongan a siudad iti Beta+ a kita babaen ti GaWC.[15]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bogotá ket mabirukan idiay laud ti Tay-ak ti Bogotá (Sabana de Bogotá), 2640 metmetro (8661 ft) iti ngato ti pantar ti baybay.[6] Urayno daytoy ket mabirukan iti naday-dayeg a makunkuna iti "tay-ak" (sabana), ti heograpikal a sitio ket pudno a nangato a banak kadagiti kabambanatayn ti Andes. Ti naipatiddog a rehion ket ammo pay a kas ti "Altiplano Cundiboyacense" a literal a ti kaibuksilanna ket "nangato a banak ti Cundinamarca ken Boyacá".
Ti Karayan Bogotá ket ballasiwenna tisabana, ken mangporma daytoy ti Dissuor Tequendama (Salto de Tequendama) iti abagatan. Dagiti tributario a karayan ket mangporma kadagiti ginget kadagiti agdurdur-as a purok, a dagiti ekonomiada ket naibatay iti agrikultura, panagtaraken kadagiti dinguen ken panagpataud kadagiti artisana.
Ti sabana ket nabeddengan iti daya babaen ti Akindaya a Kordiliera iti kabambantayan ti Andes. Dagiti nakapalikmut a turod, a mangipatingga ti idadakkel ti siudad, ket mapan manipud iti abagatan nga agpaamianan, ket paralelo dagiti bantay Guadalupe ken Monserrate. Ti akinlaud a patingga ti siudad ket ti Karayan Bogotá . Ti Sumapaz Paramo ket beddenganna ti abagatan ken iti amianan ti Bogotá ket gumay-at kadagiti banak aginggana kadagiti ili Chía ken Sopó.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bogotá ket addaan iti klima ti subtropikal a kabambantayan (Köppen Cfb).[16] Ti natimbeng a temperatura ket 14.5 °C (58 °F),[17] ken agdumaduma manipud iti 6 iti 19 °C (43 iti 66 °F) kadagiti nasayaat nga aldaw, iti 10 iti 18 °C (50 iti 64 °F) kadagiti aldaw ti nakaro a panagtudtudo. Agsinnublat ti tiempo ti maga ken panagtudtudo iti amin a paset ti tawen. Dagiti kamagaan a bulan ket ti Disiembre, Enero, Hulio ken Agosto. Ti kapudotan a bulan ket ti Marso, a makaited ti kapudot iti 19.7 °C (67.5 °F). Dagiti kalamiisan a rabii ket mapasamak iti Enero, nga addaan iti natimbeng a 7.6 °C (45.7 °F) iti siudad; kadawyan a naangep iti nasapa bigat, kadagiti 220 nga aldaw iti tinawen,[18] bayat a karkarna dagiti nainit nga aldaw.[18]
Ti opisial a kangatuan a temperetura a nairehistro iti uneg ti patingga ti siudad ket 30.0 °C (86 °F),[19] ken ti kababaan a temperatura a nairehistro ket −7.1 °C (19 °F).[19]
Dagiti katuduan a bulan ket ti Abril, Mayo, Septiembre, Oktubre ken Nobiembre, a dagiti kadawyan nga aldaw ket kaaduan a naulep, nga adda dagiti nababa nga ulep ken naangin bassit, a makaited kadagiti kangatuan a temperatura iti 18 °C (64 °F) ken dagiti ababa iti 7 °C (45 °F). Adda met dagiti bagio ti uraro ngem manmano laeng daytoy a pasamak,mabalin daytoy iti tiempo ti panagtutudo, ken mabalin a nakaro, ken nangruna iti bulan ti Oktubre. Dagiti aldaw ket akintengnga wenno nalamiis ken dagiti rabii ket mabalin a moderado a nalamiis gapu ti kaadda dagiti akintengnga nga angin ti siudad iti rabbi kadagiti amin a paset ti tawen, ngem adda met dagiti kankanayon nga angep manipud iti panagsuek ti nalamiis nga angin ti bantay iti nakulluong a ginget ti siudad ken kabibuksilanna met a ti dagup ti lawag ti init ket ab-ababa a manamnama para iti relatibo a namaga a lokasion iti kasta nga ababa a latitud.
Bayat a dagiti temperatura ket relatibo a natalinaay iti amin a paset ti tawen, ti tiempo ket mabalin a kelaat nga agbaliw iti las-ud ti maysa nga aldaw. Dagiti klimatiko a kondision ket saan a regular ken agdumaduma gapu ti penomena ti klima ti El Niño ken La Niña a mapasamak iti ken iti likmut ti labneng ti Pasipiko ken dagitoy ket akinrebbeng para iti nalawag a panagbalbaliw ti klima. Daytoy ket mangaramid ti narigat a maipadto a klima ti siudad; dagiti nainit a bigbigat ket mabalin nga agbalin a nakaro a bagio iti malem (kadawyan a naibagbaga a kas sol de lluvia (literal a "init ti tudo"). Kapada daytoy ti Quito (kapitolio a siudad ti Ecuador), ti dagup ti panagtudtudo ket addaan kadagiti saan a regular a tabas iti amin a paset ti tawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Hay más de 7 millones de habitantes en Bogotá, según cifras del censo". El Tiempo (iti Espaniol). 4 Hulio 2019. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 6 Hulio 2019. Naala idi 6 Hulio 2019.
- ^ Departamento Administrativo Nacional de Estadística (2019). "Información capital" (PDF) (iti Espaniol).
- ^ Henderson, James D.; Delpar, Helen; Brungardt, Maurice P. (2000). Weldon, Richard N. (ed.). A Reference Guide to Latin American History [Ti Reperensia a Pagsurotan ti Latin Amerika a Pakasaritaan] (iti Ingles). Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe. p. 61. ISBN 1-56324-744-5.
- ^ a b "World City Populations 1950 – 2030". luminocity3d.org (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 13 December 2015. Naala idi 18 December 2015.
- ^ a b "Bright Lights, Big Cities: Urbanisation and the Rise of the Megacity". The Economist (iti Ingles). 4 Pebrero 2015. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 14 December 2015. Naala idi 23 December 2015.
- ^ a b c "Bogotá una ciudad Andina". Bogotá gov.co (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 27 Hulio 2011. Naala idi 19 Nobiembre 2010.
- ^ Departamento Administrativo Nacional de Estadística (n.d.). "Estimaciones de población 1985 - 2005 y proyecciones de población 2005 - 2020 total municipal por área" (Table) (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (XLS) idi 21 Pebrero 2015. Naala idi 25 Mayo 2015.
- ^ "Censo General 2005". Departamento Administrativo Nacional de Estadística (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 17 Oktubre 2016. Naala idi 10 February 2012.
- ^ "Subnational Human Development Index (1.0) – Area Database". Global Data Lab (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 23 Septiembre 2018. Naala idi 13 Septiembre 2018.
- ^ Departamento Administrativo Nacional de Estadística (13 Septiembre 2010). "Boletín Censo General 2005 – Perfil Bogotá" (PDF) (iti Espaniol). Naala idi 3 Nobiembre 2011.
- ^ "Censo General 2005". Departamento Administrativo Nacional de Estadística (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 27 Pebrero 2012. Naala idi 10 Pebrero 2012.
- ^ Rincón, Carlos (2003). "Bogotá: Athens of South America" [Bogotá: Atenas ti Abagatan nga Amerika] (PDF) (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2011-07-28. Naala idi 15 Hulio 2010 – babaen ti javeriana.edu.co.
- ^ "El Acueducto y los jóvenes en defensa del Páramo de Sumapaz". Samuel Alcade (iti Espaniol). 30 Septiembre 2008. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-12-25. Naala idi 1 Oktubre 2010.
- ^ "The Global Cities Index 2010" [Ti Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad 2010]. Foreign Policy (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-03-09. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ "The World According to GaWC 2008" [Ti Lubong Segun ti GaWC 2008]. lboro.ac.uk (iti Ingles). Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ "Climate: Bogotá". Climate-Data.org (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2014-02-01. Naala idi 8 Oktubre 2013.
- ^ "Respuestas fisiológicas de los niños al ejercicio ante las variaciones climáticas en Bogotá". Universidad Pedagógica Nacional (iti Espaniol). 2008. Naala idi 29 Disiembre 2008.
{{cite web}}: Panagtaripato ti CS1: url-status (silpo)
- ^ a b "Bogota, Colombia". Weatherbase (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-01-28. Naala idi 18 Oktubre 2011.
- ^ a b c Instituto de Hidrología, Meteorología y Estudios Ambientales (n.d.). "[Awan titulo]" (Table) (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud (XLS) idi 2015-10-17. Naala idi 18 Oktubre 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Bogotá iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Bogotá manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a website (iti Espaniol)
- Opisial a tarabay ti turismo ti Bogota (iti Ingles)


c: text/html

text:
Departamento ti Chocó
Ti Chocó ket maysa a departamento ti Colombia nga ammo para iti dakkel a populasionna nga Apro-Colombiano. Daytoy ket mabirukan idiay laud ti pagilian, ken is-isu ti departamento ti Colombia nga addaan kadagiti aplayana iti Taaw Pasipiko ken iti Taaw Atlantiko. Daytoy ket addaan pay amin a pagbeddengan iti Colombia iti Panama. Ti kapitoliona ket ti Quibdó.
Ti Chocó ket addaan iti nadumaduma a heograpia, ti maysa a naisangsangayan nga ekosistema ken dagiti saan a nasuksukimat a masna a rekurso. Nupay kasta, ti populasionna ket addaan iti maysa a kababaan nga alagaden ti panagbiag kadagiti amin a departamento ti Colombia. Idi Marso 2007 ti midia ti Colombian ket nagirangarang nga adda dagiti agarup a 50 nga ub-ubbing a nabisinan kadagiti basbassit ngem tallo a bulan, a daytoy ket nagpartuat ti pannakaammuan iti nakaro a kasasaad a sangsanguan dagiti agtataeng ti Chocó. Dagiti parikut dagiti patakder ket naiparang pay. Kas pagarigan, nupay ti kasasaadna a kas ti katuduan a tanap iti lubong, nga adda ti agarup a 400 pulgada ti tinawen a panagtudtudo,[4] ti kapitolio ti Chocó a Quibdó ket naibusan ti danum.[5]
Dagiti ili ken munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Quibdó ket isu ti kadakkelan a siudad nga addaan iti populason iti gangani a 100,000. Dagiti dadduma pay a nangruna a siudad ket mairaman ti Istmina, Condoto, Nóvita ken El Carmen iti kaunegan, ti Acandí idiay aplaya ti Karibe, ken Solano idiay aplaya ti Pasipiko.
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Acandí
- Alto Baudó
- Atrato
- Bagadó
- Bahía Solano
- Bajo Baudó
- Belén de Bajirá
- Bojayá
- Carmen del Darién
- Cértegui
- Condoto
- El Cantón de San Pablo
- El Carmen de Atrato
- Istmina
- Juradó
- Litoral del San Juán
- Lloró
- Medio Atrato
- Medio Baudó
- Medio San Juán
- Nóvita
- Nuquí
- Quibdó
- Río Iró
- Río Quito
- Riosucio
- San José del Palmar
- Sipí
- Tadó
- Unguía
- Unión Panamericana
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- (iti Espaniol) todacolombia.com – Departamento ti Chocó
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Meyer, Irina Marún (2012). Chocó: La dimensión territorial y el logro de los ODM (PDF). Fondo para el Logro de los Objetivos del Milenio, United Nations Development Programme. p. 11. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-02-22. Naala idi 2013-12-11.
- ^ Kline, Harvey F. (2012). "Chocó, Departamento ti". Naipakasaritaan a Diksionario ti Colombia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. p. 109. ISBN 978-0-8108-7813-6.
- ^ "DANE". Naala idi Pebrero 13, 2013.
- ^ James J. Parsons (Nobiembre 1978), "Panagrepaso ti Pangtagabo idiay Espaniol a Prontera: Ti Colombiano a Chocó, 1680–1810 babaen ni William Frederick Sharp", Naipakasaritaan a Pangrepaso ti Hispano Amerikano, Unibersidad ti Duke a Pagmalditan, 58 (4): 717–718, JSTOR 2513352
- ^ "¿Se debe acabar Chocó?". Semana (iti Espaniol). Bogotá: Semana.com. 31 Marso 2007. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2010-05-01. Naala idi 7 Pebrero 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Departamento ti Chocó iti Wikimedia Commons
- Mosquera-Machados, Silvia del Carmen (2002) "Cadre général du département du Choco" in Analyse multi-aléas et risques naturels dans le département du Chocó (nord-ouest de la Colombie) Université de Genève, Hinebra (iti Pranses)
- "Mision de Observacion a la Situación de las Comunidades Afrodescendientes en Colombia: Anexo 1" (iti Espaniol);

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Islam
Ti Islam (tulong·pakaammo) (Arabiko: الإسلام al- islām) a kayatna a sawen ket "ti panagtungpal iti Dios" ket maysa a monoteistiko a pammati, maysa kadagiti relihion nga Abrahamiko ken ti maikadua a kadakkelan a relihion iti sangalubongan.
Iti pagsasao nga Arabiko, ti "Islam" ket balikas a nagtaud iti tallo-a-letra a ramut a sao nga S-L-M, a kayatna a sawen ket "agtulnog a sitatalna; sumuko; agtungpal; kappia." Ti Islam ket berbo nga abstrakto daytoy a ramut a sao a ti literal a kaipapananna ket "panagtulnog/panagtungpal," a maipapan iti panagtungpal iti Dios.
Dagiti pasurot ti Islam, a maawagan kas Muslim, ket mamatida a ti Dios (wenno Allāh ket imbutaktakna ti dagus a balikasna para iti sangkataoan ken ni Muhammad (circa 570–632) ken dadduma pay a propeta, a pakairamanan ni Adan, Noe, Abraham, Moises, ken Jesus.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- cennet - Direktorio ti Islam
- Islam Blog Naiyarkibo 2018-06-08 iti Wayback Machine
- http://www.islamhouse.com


text:
Felipe G. Calderón
Ni Felipe Gonzáles Calderón y Roca, ammo pay a kas ni Felipe G. Calderon (Abril 4, 1868 – Hulio 6, 1908) ket maysa idi a Filipino nga abogado, politiko, ken intelektual, ammo a kas ti "Ama ti Batay-linteg ti Malolos".
Nasapa a biagUrnosen
Naiyanak ni Calderón idiay Santa Cruz de Malabon (itan ket ti Tanza), Cavite, kada José Gonzáles Calderón ken Manuela Roca. Isu ket nagadal idiay Ateneo Municipal de Manila para kadagiti kursona iti primario ken sekondario ken naidatunan idi iti libre a matrikula. Isu ket nakaawat kadagiti nangato a pammadayaw iti grado ti Bachelor of Arts, ken kalapsanna nagtrabtrabaho iti industri ti diario ken nagsurusrat para kadagti nadumaduma a diario. Nakaitungpalan isuna a simrek idiay Unibersidad ti Santo Tomas ken nakompletona dagiti panagadalna idi 1893. Kalpasan idi nagturpos, isu ket nakipartisapado iti opisina ti linteg ni Cayetano Arellano.
Pannakairaman kadagiti Gubat ti Wayawaya ti FilipinasUrnosen
Idi las-ud ti Yaalsa ti Filipino, naregget a nangsuporta ni ti titgnay ti rebolusion, ati maysa a gunglo a mangigandat ti pannakagun-od ti wayawaya manipud iti Espania. Para kadagiti aktibidadna isu ket inbalud babaen dagiti kolonial a turay ti Espaniol. Ti maysa nga eskuela idiay Tondo, Manila ket nanaganan kaniana.
Idi Septiembre 1898, kalpasan ti panagsubli ni Emilio Aguinaldo idiay Cavite manipud idiay Hong Kong, inawatna ti panangidutok kaniana ni Aguinaldo a kas representatibo ti umuna a distrito ti Paragua iti Rebulosionario a Kongreso idiay Malolos, Bulacan. Kalpasan ti Gubat ti Espaniol–Amerikano, naporma ti República Filipina (Republika ti Filipinas) idi las-ud ti Batay-linteg ti Malolos idi Enero 25, 1899.
Bayat idi nangrugrugi ti Gubat ti Filipino–Amerikano, nagbiahe isuna idiay Manila nga idiay ket nagaparang iti sakbay ti Komision Schurman idi Abril 27, ken nagit-ited kadagiti singasing para iti restorasion ti kappia. Nakiddaw kaniana a mangiburador kadagiti alagaden para iti gobierno ti Filipinas kadagiti umuna nga ili iti las-ud ti gubat iti Estados Unidos.
Idi 1899, nagpundar ni Calderon kadagiti dua nga unibersidad ti linteg. Dagitoy ket ti Colegio de Abogados de Manila (Eskuela dagiti Abagado ti Manila) ken ti Escuela de Derecho (Eskuela dagiti Rebbeng). Nagisursuro isuna kadagitoy dua nga institusion. Idi 1904, naidutok isuna a kameng ti komision a mangiburador ti naisingasing a Kodigo ti Krimen. Nagurnos pay isuna tiLa Protección de la Infancia, (Ti Salaknib dagiti Maladaga), ti maysa nga institusion a nangipundar ti instituto ti humanitario tapno mangsalaknib ken mangaywan para kadagiti awan gundawayna a tattao.
IpupusayUrnosen
Pimmusay ni Calderon idi Hulio 6, 1908.
Iti popular a kulturaUrnosen
- Inladawan babaen ni Johnny Barnes iti pelikula idi 2012, El Presidente.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni Felipe G. Calderón iti Wikimedia Commons


text:
Karayan Duyaw
Ti Karayan Duyaw wenno Huang He, dati a naipaletra ti Hwang Ho, ket isu ti maikadua a kaatiddogan a karayan idiay Tsina kalpasan ti Yangtze ken ti maikanem a kaatiddogan iti lubong iti nakarkulo a kaatiddog ti 5,464 kilometro (3,395 mi).[1] Daytoy ket nagtaud idiay Banbantay Bayan Har idiay probinsia ti Qinghai ti lumaud a Tsina, daytoy ket agayus kadagiti siam a probinsia ti Tsina ken maibusan idiay Baybay Bohai. Ti labneng ti Karayan Duyaw ket adda ti daya-laud a pannakagay-at ti 1900 km (1,180 mi) ken ti maysa nga amianan-abagatan a pannakagay-at ti 1100 km (684 mi). Ti dagup a kalawa ti labnengna ket 742,443 km² (290,520 mi²).
Ti Karayan Duyaw ket makunkuna a "ti duyan ti Insik a sibilisasion" a naisangsangayan ti labneng, ti ginget ti Wei a mangpisi ti ballasiw ti atiddog nga Ordos a silo – ket isu idi ti nakaipasngayan ti taga-ugma a sibilisasion ti Insik ken ti narangrang-ay a rehion iti nasapa a pakasaritaan ti Insik. Nupay kasta, dagiti kankanayon a didigra ti layus ken dagiti panagbalbaliw ti dalan a pinataudan babaen ti agtultuloy a panagpangato ti Kaadalem ti karayan, a sagpamisan a nangatngato ngem ti lessad ti kaarrubana a kataltalunan ket nakagun-od kadagiti saan a magustuan a nagnagan ti "Ladingit ti Tsina" ken "Saplit dagiti Annak a Lallaki ni Han."[2]
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Karayan Duyaw (Huang He) Delta, Tsina, Asia
- ^ New York Times "Ti Nasikor a Karayan ket Mangipadpada ti Dalan iti Modernidad". 19 Nobiembre 2006 p. 4.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Huang He (Karayan Duyaw) iti Wikimedia Commons
- Komision ti Koserbasion:Karayan Duyaw
- Karayan Duyaw idiay Unibersidad ti Massachusetts Dartmouth


text:
Leyte
Ti Leyte ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Daya a Visayas. Kapitoliona ti Siudad ti Tacloban. Sakupen ti probinsia ti aganay a tallo-a-kakapat a paset ti Isla ti Leyte. Adda ti Leyte iti laud ti probinsia ti Samar, iti amianan ti Abagatan a Leyte ken iti abagatan ti Biliran. Iti lauden ti Leyte iti ballasiw ti Baybay Camotes ket ti probinsia ti Cebu.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Leyte iti 41 nga ili ken 2 a siudad.
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abuyog
- Alangalang
- Albuera
- Babatngon
- Barugo
- Bato
- Burauen
- Calubian
- Capoocan
- Carigara
- Dagami
- Dulag
- Hilongos
- Hindang
- Inopacan
- Isabel
- Jaro
- Javier (Bugho)
- Julita
- Kananga
- La Paz
- Leyte
- MacArthur
- Mahaplag
- Matag-ob
- Matalom
- Mayorga
- Merida
- Palo
- Palompon
- Pastrana
- San Isidro
- San Miguel
- Santa Fe
- Tabango
- Tabontabon
- Tanauan
- Tolosa
- Tunga
- Villaba
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ Akindaya a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Leyte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.


text:
Monumento ni Manuel L. Quezon ken ti Presidencia ti Siudad ti Quezon
Wagayway iti Siudad ti Quezon
Ti Siudad ti Quezon ket isu ti sigud a kapitolio ti Filipinas. Masarakan iti isla ti Luzon, ti Siudad ti Quezon ket maysa kadagiti siudad ken il-ili a mangbukel iti Metro Manila, ti Nailian a Kapitolio a Rehion (National Capital Region wenno NCR). Naipanagan ken ni Manuel L. Quezon, ti presidente ti Mankomunidad ti Filipinas, a nangbangon iti siudad a kas sukat ti Manila a capitolio ti pagilian.
Sakbay pay a nabukel ti Siudad ti Quezon, adda babassit nga il-ili iti lugar. Isu dagitoy ti Francisco del Monte, Novaliches, ken Balintawak.
Idi nasapa a 1900s, inarapaap ni Presidente Manuel L. Quezon ti maysa a siudad nga agbalinto a kapitolio ti Filipinas, kas sukat ti Manila. Idi 1938, binukel ni Quezon ti People's Homesite Corporation ket ginatangda ti 15.29 km² kalawana a daga manipud iti nalalawa a dagdaga iti Diliman ti pamilia Tuason. Impasa kas linteg ti Nailian nga Asemblea ti Mankomunidad ti Filipinas ti Acta Mankomunidad 502 nga am-ammo kas “Annuroten ti Siudad ti Quezon” a sigud a naisingasing a kas Siudad ti Balintawak. Babaen ti panangidaulo da Diputado Narciso Ramos (ama ni sigud a Presidente Fidel V. Ramos) ken Diputado Ramon Mitra, Sr. inanamongan ti asemblea a maipanagan ken ni Quezon ti baro a siudad. Idi Oktubre 12, 1939, pinirmaan kas linteg ni Quezon ti gakat a namagbangon iti Siudad ti Quezon.
Idi Nobiembre 7, 1975 iti pannakaipatungpal ti Dekreto Presidensial Numero 824 ni Presidente Ferdinand Marcos, naipasdek ti Metro Manila ket nagbalin ti Siudad ti Quezon a kas maysa kadagiti 17 a siudsiudad ken il-ili ti Metro Manila. Iti sumaruno a tawen, iti Decreto Presidensial Numero 940 ni Marcos, naisubli ti kapitolio ti republika iti Manila, idi Hunio 24, 1976.


text:
Koepisiente ti Gini
Ti Koepisiente ti Gini (Ingles:Gini coefficient, Gini index wenno Gini ratio) ket maysa a panagrukod iti estadistika a pannakaiwaras inaramid daytoy ni Corrado Gini.
Ti Koepisiente ti Gini (Gini) ket rukodenna dagiti saan a natimbeng a pateg iti mamin-ano a pannakaiwaras (kas pagarigan ti matgedan). Ti Gini iti sero ket ibagana ti nalibnos a pannakaipadpada a dagiti pateg ket agpapada (kas pagarigan a no ti siasino man ket agpapada iti matgedan). Ti Gini iti maysa (100 iti porsiento ti panagrukod) ket ibagana ti kangatuan a saan a natimbeng a dagiti pateg (kas pagarigan a ti maysa laeng a tao ti addaan iti matgedan).[1][2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Gini, C. (1912) (Italiano: Variabilità e mutabilità (Variability and Mutability), C. Cuppini, Bologna, 156 pages. Reprinted in Memorie di metodologica statistica (Ed. Pizetti E, Salvemini, T). Rome: Libreria Eredi Virgilio Veschi (1955).
- ^ Gini, C (1909) Concentration and dependency ratios (iti Italiano). Patarus ti Ingles iti Rivista di Politica Economica, 87 (1997), 769-789.


text:
Myrceugenia rufa
Ti Myrceugenia rufa ket ti sebbangan ti bassit a mula iti henero ti Myrceugenia iti pamilia ti Myrtaceae. Daytoy ket endemiko iti Chile,[1] nga idiay ket agtubo kadagiti tidda ti bakir iti asideg ti pantar ken naikeddeng a "naisagmak".
Deskripsion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Myrceugenia rufa ket ti kankanayon a berde a bassit a mula nga agtubo iti katayag iti agarup a 2 m (6 ft 7 in). Dagiti ubing nga ungkay ket nakaroda a nadutdotan. Dagiti bassit, agsumbangir a bulong ket addaan kadagiti nadutdotan a pesiolo ken arinduyog wenno immitlog nga agraman kadagiti intero a paraigid. Rungbeb ti ngato ken babada ket maraduyaw-berde iti ngato ken nakusnaw a berde iti baba. Bugbugtong dagiti sabong wenno dagiti grupo ti dua wenno tallo kadagiti axil ti bulong. Dagiti ungkay ti sabong ket nakaroda a nadutdotan, puraw dagiti petalo ken adda dagiti raay ti innem a pulo aginggana iti sangagasut nga estambre ken bugbugtong nga estilo. Dagiti sabong ket sarunuen dagiti berry iti diametro iti 4 aginggana iti 8 milimetro (0.16 iti 0.31 in) ken umunada a berde ken agbalin a duyaw ken kalapasanna narangha. Ti paset ti panawen ti panagsabong ket manipud iti Agosto aginggana iti Oktubre ken maluom dagiti bunga iti Pebrero ken Marso.[2][3]
Pannakaiwarwaras ken habitat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Myrceugenia rufa ket endemiko iti Chile nga idiay ken maigawid kadagiti pantar a lugar manipud iti Rehion ti Coquimbo nga agpaabagatan aginggana iti Probinsia ti San Antonio.[4] Ti kangato ti sakupna ket 10 aginggana iti 700 metro (33 iti 2,297 ft), ken agtubo kadagiti pantar a rangkis wenno iti kaunegan ti agarup a 15 kilometro (9.3 mi) iti pantar, kadawyan a mabirukan kadagiti nauneg a rengngat ken dagiti narigat a maserrekan a lugar kadagiti tidda dagiti kabakiran a lugar. Masansan daytoy a mabirukan nga agtubtuo kadagiti sabali a sebbangan ti myrtus. Dagiti bunga ket masansan a rauten dagiti insekto a mangan kadagiti lasag ken bukelna. Daytoy ket karkarna a sebbangan ken ti kasasaad ti konserbasionna ket naikeddeng a "naisagmak".[4][5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Historia, biodiversidad y ecología de los bosques costeros de Chile (iti Espaniol). Editorial Universitaria. 1 Enero 2005. p. 104. ISBN 978-956-11-1777-8.
- ^ "Myrceugenia rufa". Enciclopedia de la Flora Chilena (iti Espaniol). Naala idi 2015-05-26.
- ^ Hechenleitner, V.; Gardner, P.M.F.; Thomas, P.I.; Echeverría, C.; Escobar, B.; Brownless, P. 2005. Plantas Amenazadas del Centro-Sur de Chile. Pl. Amenaz. C.-S. Chile 187 p.
- ^ a b Pérez, Fernanda; Irarrázabal, C. Carla; Cossio, Michel; Peralta, Gioconda; Segovia, Ricardo; Bosshard, Mauricio; Hinojosa, L. Felipe (2014). "Microsatellite markers for the endangered shrub Myrceugenia rufa (Myrtaceae) and three closely related species". Conservation Genetics Resources. 6 (3): 773–775. doi:10.1007/s12686-014-0212-x.
- ^ Hechenleitner V., P., M. F. Gardner, P. I. Thomas, C. Echeverría, B. Escobar, P. Brownless & C. M. A. 2005. Plantas Amenazadas del Centro-Sur de Chile. Pl. Amenaz. C.-S. Chile 187 pp.


text:
Santo Domingo
Ti Santo Domingo (Panangibalikas nga Espaniol: [ˈsanto ðoˈmiŋɡo] a ti kayatna a sawen ket "Santo Domingo"), opisial a ti Santo Domingo de Guzmán, ket ti kapitolio ken kadakkelana siudad iti Republika a Dominikano ken ti kadakkelan a metropolitano a lugar iti Karibe babaen ti populasion.[1] Idi 2010, nabilang ti populasionna a kas 965,040,[2] ken immadu iti 2,908,607 idi nairaman ti kaarrubayanna a metropolitano a lugar.[3] Ti siudad ket ket agpada kadagiti pagbeddengan ti Distrito Nacional ("D.N.", "Nailian a Distrito"), nga isu met ket beddengan dagiti tallo a bangir babaen ti Probinsia ti Santo Domingo.
Pinundar babaen ni Bartholomew Columbus idi 1496, iti daya nga igid ti Karayan Ozama ken kalpasanna inyalis babaen ni Nicolás de Ovando idi 1502 iti laud nga igid ti karayan, ti siudad ti kaduogan nga agkankanayon a matagtagitao nga Europeano a pagtaengan iti Kaamerikaan, ken isu idi ti immuna a tugaw iti kolonial a turay ti Espaniol inti Baro a Lubong. Ti Santo Domingo ket ayan ti immuna nga unibersidad, katedral, kastilio, monasterio, ken pagsammakedan iti Baro a Lubong. Ti Sona Kolonial ti siudad ket nairangarang idi a kas maysa a Lugar a Tawid ti Lubong babaen ti UNESCO.[4][5] Tinawtawagan idi ti Santo Domingo iti Ciudad Trujillo (Panangibalikas nga Espaniol: [sjuˈðað tɾuˈxiʝo]), manipud idi 1936 aginggana idi 1961, manipud iti diktador ti Republika a Dominikano a ni Rafael Trujillo, a bukod a nanginagan ti kapitolio iti bagina. Kalpasan ti pannakaasasinadona, naisubli ti kasisigud pannakaikeddeng ti siudad.
Ti Santo Domingo ket isu ti sentro ti kultura, pinansia, politika, komersio ken industria ti Republika a Dominikano, ken dagiti kangrunaan nga industria ti pagilian ket mabirukan iti kaunegan ti siudad. Agserbi pay ti Santo Domingo a kas ti kangrunaan a puerto ti baybay iti pagilian. Ti pagsangladan ti siudad iti sabangan ti Karayan Ozama ket makalaon kadagiti kadakkelan a bapor, ken makatengngel ti puerto iti trapiko ti nadagsen a pasahero ken pangkargamento. Napudot dagiti temperatura iti amin a paset ti tawen, nga addaan kadagiti nalamlamiis a pul-oy iti panawen ti panaglalam-ek.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ City Mayors: Local government in the Caribbean
- ^ IX Senso
- ^ "Expansión Urbana de las ciudades capitales de RD: 1988-2010" (iti Espaniol). Santo Domingo: Oficina Nacional de Estadística. 1 Mayo 2015. ISBN 978-9945-8984-3-9. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 14 Hulio 2016. Naala idi 25 Enero 2016.
- ^ Colonial City of Santo Domingo – UNESCO World Heritage Centre
- ^ Comisiones Nacionales: UNESCO
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Santo Domingo iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Santo Domingo manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion Naiyarkibo 2021-02-26 iti Wayback Machine
- https://www.diariolibre.com/noticias/metro-recauda-rd-5-mm-y-monta-250-mil-pasajeros-todos-los-dias-FX7132430


text:
Dagiti taudan ti libro
Daytoy a panid ket mangisilpo kadagiti katologo ti biblioteka, kadagiti aglaklako iti liblibro, ken dagiti sabali pay a taudan ti liblibro ken pakabaelanna ti panagusar ti panagbiruk ti ISBN 9625930760. No nakadanonka ditoy iti panagpindut iti numero a silpo ti ISBN kadagiti panid ti Wikipedia, kitaen dita baba (dagiti adda suratna a "Biruken daytoy a libro") biruken ti kayat a libro babaen ti panagusar ti numero ti SBN. Ikabil ti numero ti ISBN iti Porma ti panagbiruk ti ISBN tapno mabaliwan dagita silpo dita baba.
Palagip: Ti numero ket mangrugi kalpasan ti kolon ti numero nga "ISBN-10:" wenno "ISBN-13:".
Online a teksto
- Biruken daytoy a libro iti database ti Google online
- Biruken daytoy a libro iti Amazon.com (wenno .ca, .cn, .de, .fr, .it, .jp, .uk)
Filipinas
- Biruken daytoy a libro iti katologo ti Universidad ti Filipinas
- Biruken daytoy a libro iti katologo ti Filipinas Heritage Library
- Biruken daytoy a libro iti katologo ti LibraryLink Website
- Biruken daytoy a libro iti katologo ti Philippine E-Lib Portal
- Biruken daytoy a libro iti katologo ti Filipiniana.net
Dagiti aglaklako ti liblibro iti online
- Biruken daytoy a libro iti Amazon.com (or .ca, .cn, .de, .fr, .jp, wenno .uk)
- Biruken daytoy a libro iti Angus & Robertson in Australia
- Biruken daytoy a libro iti Barnes & Noble
- Biruken daytoy a libro iti Better World Books
- Biruken daytoy a libro iti BibliOZ
- Biruken daytoy a libro iti The Book Depository Free Worldwide Delivery
- Biruken daytoy a libro iti BookRenter.com
- Biruken daytoy a libro iti Books-A-Million
- Biruken daytoy a libro iti Borders Books
- Biruken daytoy a libro iti Chapters.indigo.ca
- Biruken daytoy a libro iti Dymocks iti Australia
- Biruken daytoy a libro iti eBay
- Biroken daytoy a libro iti Fishpond (Australia ken Baro a Selanda)
- Biruken daytoy a libro iti GreenTextbooks.org
- Biruken daytoy a libro iti Guardian Unlimited
- Biruken daytoy a libro iti Half.com
- Biruken daytoy a libro iti Livraria Cultura iti Brasil
- Biruken daytoy a libro iti MPH Bookstore Malaysia
- Biruken daytoy a libro iti Melbourne University Bookshop (Australia)
- Biruken daytoy a libro iti National Bookstore
- Biruken daytoy a libro iti Play.com
- Biruken daytoy a libro iti Powell's Books
- Biruken daytoy a libro iti Rediff.com
- Biruken daytoy a libro iti Strand Book Store (nausaren - NYC)
- Biruken daytoy a libro iti Waterstones
- Biruken daytoy a libro iti Flipkart


text:
Marignane
Ti Marignane ket maysa a komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento idiay Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket komponente ti metropolitano ti Marseille Provence Métropole, ken ti kadakkelan a suburbo ti siudad ti Marseille. Daytoy ket mabirukan idiay amianan a laud ti Marseille.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tabla dita baba ket mangipakita kadagititemperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971–2000.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-15 a siglo ti Konde ti Provence ket isu idi ti nagtagikua ti daga,[2] ken manipud idi 1603 aginggana ti Pranses a Rebolusion daytoy ket tagikua dagiti it Covet.[2] Idi maika-17 a siglo dagiti Covet ket pinapintasda ti kastilio.[2]
Dagiti tallo a kapilia ken maysa a kumbento ket nabangon idi maika-17 ken maika-18 a siglo: Notre-Dame de Pitié (1635), Saint-Nicolas (1695), Sainte-Anne (1710, tattan ket narebba), ken ti Couvent des Minimes (1695).[2]
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi 1995, ti mayor ket ni Daniel Simonpieri, dati a kameng ti Nailian a Sangauanan ken ti MNR.
Pagluganan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Eropuerto ti Marseille Provence ket mabirukan idiay Marignane.
Dagiti singin a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Marignane iti Wikimedia Commons


text:
PAKAAMMO ITI PUBLIKO: Panagkalap iti Ludong, maiparit manipud Oktubre 1 agingga Nobiembre 15 .
Ipagpaganetget ti BFAR-Abra Provincial Fishery Office a maiparit ti agkalap, agibiahe, ken agilako iti ludong manipud Oktubre 1 agingga Nobiembre 15 ta isu ti tiempo a mapan agitlog ti Ludong (Cestraeus Plicatilis) iti baybay.
Basar iti BFAR Administrative Circular No. 247, s. of 2013, dagiti aglabsing ket mamulta iti P6,000-P80,000 ken pannakaibalud iti 6 a bulan agingga 8 a tawen. Daytoy ket maysa a paglintegan tapno maprotektaran iti ludong manipud iti pannakaibus wenno pannaka-endanger.
Iti Ludong ket maysa a kanginaan a lames a mailaklako iti P5,000 kada kilo. Daytoy ket makalkalap ditoy Abra, Cagayan Valley, ken Ilocos Sur.
#BFARCAR#ProvincialFisheryOffice#Ludong#BFARAdministrativeCircular247s2013#joyHELPSandBeyond


text:
Mausar ken marecycle amin dagiti mauk ukkon a plastic a basura dagiti umili iti barangay Pobacion, Burgos, Ilocos Norte babaen iti programa da a BEST on Wheels.
Inlawlawag ni Punong Barangay Jojie Jimenes a nga iruar metten dagiti bumarangay dagiti naurnong da a plastic a basura tapno ipasukat kadagiti grocery items kalpasan nga isudan a mismo ti agturong kadagiti nagduduma a Sitios.
Kunana amasukatan met dagitoy iti grocery items nga it ited dagiti naayat a mangsupsupurta iti nasao a programa kas ti Energy Development Corporation a binulan da a mangmangted iti supply.
Kuna ni Jimenez nga inkari met ni Gob. Mathew Marcos Manotoc a manated iti nayon pay a supply a grocery items wenno schools supplies a pangipasukatan dagiti umili kadagiti maurnong da a plastic a basura.
Inlawlawagna a mabalin da pay nga usaren nga igatang iti supplies ti naawat da a premyo a 50 ribu a pisos iti Bayanivation 2.0: Barangay Innovation Challenge Competition itay kallabes. (Cheena Arzadon)
(Source: Provincial Government of Ilocos Norte)


text:
Virtual International Authority File
Ti Virtual International Authority File (VIAF) ket maysa nga internasional a turay ti papeles. Daytoy ket kadua a gandat dagiti nadumaduma a nailian a bibioteka ken impatpataray babaen ti Online Computer Library Center (OCLC).[1][2] Ti gandat ket inrugi babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania ken ti Biblioteka ti Kongreso ti Estados Unidos.
Ti gandatna daytoy ket ti mangisilpo dagiti papeles ti nailian a turay (a kas ti Aleman a Turay a Papaeles ti Nagan) iti agmaymaysa a birtual a turay ti papales. Iti daytoy a papeles, dagiti agpapada a rehistro manipud kadagiti sabali nga agasmang ti datos ket naisilsilpoda. Ti VIAF a rehistro ket makaala ti alagaden a numero ti datos, aglaon kadagiti nangruna a rehistro ti "kitaen" ken "kitaen pay" manipud kadagiti kasisigud a rehistro, ken mangitudo kadagiti kasisigud a rehistro ti turay. Dagiti datos ket mabalin a magun-od iti online babaen ken mabalin a magun-od para kadagiti agsuksukisok ken pakisinnukatan ken pakibinningayan iti datos. Ti resiprokal a panagpabaro ket agus-usar ti protokol ti Open Archives Initiative.
Dagiti numero ti papeles ket agdama a mainaynayon kadagiti biograpiko nga artikulo ti Wikipedia.[3]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Integrated Authority File (Gemeinsame Normdatei, GND)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kelley, Michael; Schwartz, Meredith (2012). "VIAF service transitions to OCLC". Library Journal. Media Source. 137 (8): 16.
- ^ VIAF, OCLC.
- ^ Ti Wikipedia ket aginayon kadagiti VIAF a panagilasin, CNI


text:
Wikipedia:Damo a danon
Ti Wikipedia ket maysa nga ensiklopedia a pagtitinnulongan a bukbuklen ken tagtaginayonen dagiti agbasbasa ditoy. Maysa daytoy a wiki a mabalin a baliwan ti uray sinoman. Babaen ti panangpindut iti buton wenno tab ti urnosen iti ngatuen ti kada panid, mabalinmo a baliwan wenno nayonan ken limpiaen dagiti ania man nga artikulo iti Wikipedia (malaksid kadagiti nasalakniban a panid a dagiti laeng administrador ti mabalin a makabaliw wenno mangpunas).
Panangsiwarak iti Wikipedia
Aglaon ti Wikipedia iti nakaad-adu a pempen ken nakatiponan ti impormasion maipapan iti agduduma a topiko. Sarungkaran ti pakabuklan dagiti artikulo tapno masukisok dagiti agsasabali a topiko. No adda topiko a dimo masarakan ken awan pay iti Wikipedia, mapan laeng iti naisangrat a panid a pagdadanonan ket biruken dagiti pagsaludsodan wenno pagipakdaaran idiay. Wenno saan, mabalin ti mangnayon iti baro a topiko kadagiti dawat nga artikulo.
Mabalin met a mangibati iti komentario wenno makuna a maipapan kadagiti artikulo babaen kadagiti panid ti a pagtutungtongan. Mabalin met ti mangpili iti kayat a rugian wenno nayonan nga artikulo kadagiti artikulo a maipatarus iti amin a pagsasao iti Wikipedia.
Panangbalbaliw iti panid
Awan ti kualipikasion a masapul ken saan a nasken ti sumrek no kayatmo iti mangirugi wenno mangbaliw iti maysa nga artikulo. Ngem nasaysayaat met laeng nga agrehistroka tapno adda maymaysa a nagan wenno birngas nga ar-aramatem ken ammomi a mapagtalkan dagiti sinabaliam nga artikulo. Adu ngamin iti awan ammona iti internet no saan nga agdadael.
Usaren laeng ti Wikipedia a kas kadagiti sabali pay nga ensiklopedia. No makakitaka iti parikut wenno biddut iti panangiletra ken gramatika wenno no nakiro ti pannakaisurat ti artikulo, nawayaka a mangbaliw ken mangtarimaan ti maibatay iti bukod nga annuroten iti grammatika ken panangiletra a masursurot ditoy Ilokano Wikipedia. Di bumdeng a pangurnos iti panid. No patien a mabalin pay a pasayaaten ken papintasen ti maysa nga artikulo, aramiden latta. No met agputputar iti artikulo, di agaripapa wenno agdanag amangan no adu ti kammali wenno biddut. Ti napateg ket adda narugian wenno nainayon a panid. No adda biddut, addanto dagiti kadua a madadaan a mangatur.
Adda dagiti pagannurotan ditoy Wikipedia a mabalin nga umuna a basaen ken adalen, nangnangruna ti maysa ti annuroten ti agmangngamangnga a nalinteg a panirigan (Ingles: neutral point of view wenno NPOV) nga awan ti ay-ayonan a maymaysa a kapanunotan a kayatna a sawen, nasken nga awan ti idumduma wenno ilaklaksid ti maysa nga artikulo ket masapul a laonen ken ibagianna amin dagiti agsumbangir wenno agduduma a panirigan ti amin.
Dagiti lisensia ket babaen ti CC-BY-SA 3.0 ken GNU Free Documentation License (GFDL) ti amin a karbengan iti amin-amin a maipan/naipan iti Wikipedia. Patpatalgedan dagitoy a lisensia a patinayon a maiparangkap a nawaya ti Wikipedia iti agnanayon (kitaen dagiti karbengan iti panagipablaak para iti ad-adu pay nga impormasion).
Kitaen met dagiti panid ti pagtulongan tapno masungbatan a dagus dagiti saludsodmo.


text:
Plantilia:Pakabuklan ti inurnos/dok
Panagusar[urnosen ti taudan]
Daytoy a plantilia ket agus-usar iti HTML tapno mangtulad kadagiti pagpilian ti panagurnos a maiparang iti baba ti pagurnosan a tawa. Dagiti panid ti interface ti MediaWiki ket mailak-am tapno kankanayon a mapabaro.
Dagiti pagpilian:
- font-size: Isaad iti kayat a kadakkel iti % wenno em.
- align: Pannakailinia ti kahon ti insasao iti panid- left/right/center/none. Kasisigud iti none.
- width: Ti kaakaba ti kahon ti insasao iti % wenno em. Kasisigud iti 50em.
- caption: Kapsion
- summary: Ti agparang a teksto iti kaunegan ti kahon ti pakabuklan ti panagurnos
Kas pagarigan[urnosen ti taudan]
{{Pakabuklan ti inurnos|align=right|width=50em|font-size=80%|summary=/* Kabibiag */ Nagnayon kadagiti nagibasaran}}
Pakabuklan ti inurnos (Ipalawagmo bassit dagiti binaliwam)
☐ Daytoy ket bassit a panagurnos ☑ Bantayan daytoy a panid
Babaen ti panangipablaak kadagiti binaliwan, umannurotka kadagiti Termino ti Panagusar, ken umannurotka a saanmo a waswasen nga ibbatan dagiti kontribusionmo babaen ti Lisensia ti CC BY-SA 3.0 ken ti GFDL. Umannurotka a ti maysa a silpo wenno URL ket umanayen a pammadayaw babaen ti lisensia ti Creative Commons.
Ukasen
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
Materialismo
Iti pilosopia, ti teoria ti materialismo ket agtengtengngel nga iti laeng adda ket banag wenno enerhia; nga amin a bangag ket buklen iti materiales ken amina penomena (a mairaman ti kaaddaan rikna) ket resulta kadagiti pannakitinnignay ti materiales. Iti sabali a panagibaga, ti banag ket isu laeng tisustansia, ken ti kinapudno ket kapadpadana dagiti pudno a rumrumsua kasasaad ti enerhia ken banag.
Dagiti adu a pilosopo, ti 'materialismo' ket kapadpadana ti'pisikalismo'. Nupay kasta, dagiti materialista ket naipakasaritaanda ng agtengtengngel a ti amain ket naaramid iti banag, ngem ti pisika ket nangipakpakita a (kas pagarigan) ti grabidad, ket saan a naaramid iti banag iti tradisional a kapanunotan iti "'ti maysa a nalpay, awan banagna a sustansia, nga iti pangpaatiddog, pigura, ken ti panagkuti ket pudno nga agbiag'… Isu nga makasulisog ti panag-usar ti 'pisikalismo' tapno bukod a maipaadayo manipud ti kasla naipakasaritaan a nangruna ngem saanen a sientipikomaipaay a tesis iti materialismo, ken ti mainaig iti daytoy, tapno maiyunay-unay ti maysa apannakaikapet iti pisika ken dagiti pisikal a siensia."[1] Isunga kaaduan kadagiti sapasap a pilosopiko a pannakisinnaritaan dita baba iti materialismo ket mabalin a maipaay iti pisikalismo.
Ti pay mainaig ti materialismo ket dagiti kapanunotan iti metodoliko a naturalismo ken metapisikal a naturalismo.
Dagiti pilosopia a pakaigiddiatan ket mairaman ti idealismo, ken dagiti dadduma a porma iti monismo, dualismo, ken pluralismo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
a. ^ Agpayson a naipaammon a narigat no saan nga imposible a mangipalaway ti maysa akategoria nga awan ti pannakaigiddiat daytoy iti sabali.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pisikalismo nga inkabil babaen ti Daniel Stoljar idiay Ensiklopedia iti Pilisopia ti Stanford
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Buchner, L. (1920). [books.google.com/books?id=tw8OuwAACAAJ Puersa ken banag]. New York, Peter Eckler Publishing Co.
- Churchland, Paul (1981). Panangilasin a Materialismo ken dagiti Panangisingasing a Wagas. Ti Pilosopia ti Siensia. Boyd, Richard; P. Gasper; J. D. Trout. Cambridge, Massachusetts, MIT Press.
- Field, Hartry H. (1981), "Mental a representasion", iti Block, Ned Joel (ed.), Dagiti Panagbasbasa ti Pilosopia iti Sikolohia, vol. 2, Taylor & Francis, ISBN 9780416746006
- Owen J. Flanagan (1991). Siensia iti Isip 2e. MIT Press. ISBN 978-0-262-56056-6. Naala idi 19 Disiembre 2012.
- Fodor, J.A. (1974). Dagiti Naipangpangruna a Siensia, Synthese, Tom.28.
- Gunasekara, Victor A. (2001). "Budismo ken ti Moderno a Lubong". Batayan a Budismo: Ti Moderno a Pangyuna kadagiti Insursuro ni Buda. 18 Enero 2008
- Kim, J. (1994) Nadumaduma a Realisasion ken ti Metapisika iti Panagpabassit, Pilosopia ken Penomolohiko a Panagsukisok, Tomo. 52.
- La Mettrie, La Mettrie, Julien Offray de (1748). L'Homme Machine (Man a Machine)
- Lange, Friedrich A.,(1925) Ti Pakasaritaan ti Materialismo. New York, Harcourt, Brace, & Co.
- Moser, Paul K.; Trout, J. D. (1995). Kontemporario a Materialismo: Ti Pangbasa. Psychology Press. ISBN 978-0-415-10863-8. Naala idi 19 Disiembre 2012.
- Priest, Stephen (1991), Dagiti Teoria ti Isip, Londres: Penguin Books, ISBN 0-14-013069-1 Alternatibo ISBN 978-0-14-013069-0
- Schopenhauer, Arthur (1969). Ti Lubong a kas Naken ken Representasion. New York, Dover Publications, Inc.
- Seidner, Stanley S. (Hunio 10, 2009). "A Troiano a Kabalio: Logoterapeutiko a Transendensia ken ti bukodna a Sekular a Pagbanagan para iti Teolohia". Mater Dei Institute
- Turner, MS (Enero 5, 2007). "Dagiti Quarks ken ti kosmos". Siensia(New York, N.Y.). 315 (5808): 59–61. PMID 17204637.
- Vitzthum, Richard C. (1995) Materialismo: Ti Apirmatibo a Pakasaritaan ken Panangipalplawag. Amhert, New York, Prometheus Books.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ensiklopedia ti Stanford
- Pilosopiko a Materialismo (babaen ni Richard C. Vitzthum) manipud ti infidels.org
- Diksionario ti Pilosopia iti Isip iti Materialismo manipud ti Unibersidad ti Waterloo


text:
Pagsasao a Minangkabau
Ti pagsasao a Minangkabau ( Baso Minang(kabau); Indones: Bahasa Minangkabau) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio nga insasao babaen dagiti Minangkabau ti Laud a Sumatra, ti akinlaud a parte ti Riau, Abagatan a Rehensia ti Aceh, ti akin-amianan a parte ti Bengkulu ken Jambi, ken dagiti pay nadumaduma a siudad iti amin a paset ti Indonesia babaen dagiti immakar a Minangkabau.[2] Ti pagsasao ket lingua franca pay itiigid ti rehion ti aplaya ti probinsia ti Amianan a Sumatra, ken maus-usar pay kadagiti parte ti Aceh, a ti pagsasao ket tinawtawagan iti Aneuk Jamee. Daytoy ket naisasao pay kadagiti sagkabassit a parte ti Malaysia, a naipangpangruna idiay Negeri Sembilan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Minangkabau iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Negeri Sembilan Malay iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Kajian Serba Lingustik : Untuk Anton Moeliono Pereksa Bahasa (2000)
Adu pay a mabasbasaa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nurlela Adnan, Ermitati, Rosnida M. Nur, Pusat Bahasa (Indonesia), Balai Pustaka (Persero), PT. 2001 – Diksionario ti Indones-Minangkabau (Kamus bahasa Indonesia-Minangkabau), 841 a pampanid.
- Tata Bahasa Minangkabau, Gerard Moussay (original title La Langue Minangkabau, inpatarus iti Pranses babaen ni Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.


text:
Administratibo a pannakabingbingay ti Mehiko
Ti Estados Unidos Mehikanos (Espaniol: Estados Unidos Mexicanos) ket ti maysa a pederal republika a buklen dagiti 31 nga estado ken ti kapitolio ti Siudad ti Mehiko, ti maysa nga autonomo nga entidad.
Segun ti Batay-linteg ti 1917, dagiti estado ti pederasion ket nawaya ken naturay kadagiti amina banag iti akin-uneg a pannakibiang.[1] Ti tunggal maysa nga estado ket addaan iti bukod a kongreso ken batay-linteg.
Dagiti pederal nga entidad ti MehikoUrnosen
Dagiti estadoUrnosen
Pappapel ken bilbileg dagiti estadoUrnosen
Dagiti estado ti Pederasion ti Mehiko ket nawaya, naturay, autonomo ken nawayada iti tunggal maysa. Nawaya a mangituray iti bagida segun kadagit bukodda a linteg; ti tunggal maysa nga estado ket addaan iti bukod a batay-linteg a saan a mabalin a mangisupadi ti pederal a batay-linteg, a mangsakup kadagiti banag iti nailian a kompetensia. Dagiti estado ket saanda a mabalin ti agaramid kadagiti pannakikadua kadagiti sabali nga estado wenno iti ania man a nawaya a pagilian nga awanan iti balakad iti sibubukel a pederasion, malaksid kadagiti maipapan iti depensa ken seguridad a mangpatalged kadagiti pagbeddengan ti estado iti pasamak iti maysa a panagraut. Ti politikal a gunglo iti tunggal maysa nga estado ket naibatay iti maysa a panagsina dagiti bileg iti maysa a kongresional a sistema: ti lehislatibo a bileg ket maitagikua iti maysa kamara a kongreso (ti pederal a kongreso ket addaan kadagiti dua kamara); ti ehekutibo a bileg ken nawaya iti lehislatura ken maitagikua iti maysa a gobernador a binutosan babaen ti unibersal a kalintegan ti panagbubutos; ken ti bileg ti hustisia ket maitagikua iti maysa a Kangatuan a Korte ti Hustisia. Gapu ta dagiti estado ket addaanda iti legado nga autonomia, ti tunggal maysa a ket addaan iti bukod a kodigo sibil ken penal ken bagi ti hustisia.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Article 40 of "Federal Constitution of the United Mexican States" (PDF). Supreme Court of Mexico. p. 105. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi Mayo 11, 2011. Naala idi Abril 5, 2011.


text:
1900
Ti 1900 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
PaspasamakUrnosen
NaipasngayUrnosen
MarsoUrnosen
- Marso 13 – Giorgos Seferis, Griego a mannaniw, nagungunaan iti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1971)
AbrilUrnosen
- Abril 5 – Spencer Tracy, Amerikano nga aktor (pimmusay 1967)
HulioUrnosen
- Hulio 29 – Eyvind Johnson, Sueko a mannurat, nagungunaan iti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1976)
OktubreUrnosen
- Oktubre 10 – Helen Hayes, Amerikana nga aktres (pimmusay 1993)
DisiembreUrnosen
- Disiembre 9 – Jose Garvida Flores, Filipino a mannurat (pimmusay 1944)
PimmusayUrnosen
MarsoUrnosen
- Marso 10 – Delfina Herbosa de Natividad, maysa kadagiti tallo a Filipina a nagdait iti wagayway ti Filipinas (naipasngay 1879)
AbrilUrnosen
- Abril 21 – Alphonse Milne-Edwards, Pranses a sientista (naipasngay 1835)
AgostoUrnosen
- Agosto 25 – Friedrich Nietzsche, Aleman a pilosopo (naipasngay 1844)
SeptiembreUrnosen
- Septiembre 21 – Joaquín González, Filipino a mangngagas ken politiko (naipasngay 1853)


text:
Mongolia
Nagsasabtan: 46°N 105°E / 46°N 105°E
Ti Mongolia (English: /mɒŋˈɡoʊliə/ (dengngen)), literal a Mongol a pagilian/estado, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Daya ken Tengnga nga Asia. Nabeddengan daytoy babaen ti Rusia iti amianan ken Tsina iti abagatan, daya ken laud. Nupay ti Mongolia ket saan a makibingbingay ti pagbeddengan iti Kazakhstan, ti akinlaud a murdongna ket 38 kilometro (24 mi) laeng manipud iti akindaya a murdong ti Kazakhstan. Ti Ulan Bator, ket isu ti politikal a kapitoliona ken ti kadakkelan a siudad, daytoy ket pagtaengan ti agarup a 45% iti populasion. Ti politikal a sistema ti Mongolia ket parlamentario a republika.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Dagiti Opisial a Dokumento a maikabil ti Mongol a Naisuratan" (iti Insik). UB Post. 2011-06-21. Naala idi 2010-07-11.
- ^ Nailian a Senso ti Mongolia 2010 Immuna a Resulta. Opisina ti Nailian nga Estadistika ti Mongolia (iti Mongol.)
- ^ "T Mongol" ket nairaman dagiti minoridad a kas dagiti Kasak wenno Tuvans.
- ^ Official landuse balanse data (2007)[permanente a natay a silpo]
- ^ a b c d "Mongolia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-04-21.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Ti Mongolia a Pagalagadan ti Oras ket ti GMT (UTC) +8, addan kadagiti luglugar idiay Mongolia nga agus-usar ti GMT (UTC) + 7". World Time Zone.com. Nobiembre 28, 2014. Naala idi 2007-09-30.
- ^ "Ti Gobierno ti Mongolia ket pinili da a saan a suroten ti Kalgaw nga Oras". World Time Zone.com. Nobiembre 28, 2014. Naala idi 2007-09-30.
- ^ "Sona ti Oras ti Mongolia". Naala idi 2011-05-20.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti Mongolia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Mongolia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Mongolia Nawaya a Gobierno
- Mongolia Ministrro iti Ganganaet a Panakibiang iti Mongolia
- Mongolia a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Mongolia iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Mongolia


text:
Plantilia:Lang-ms
Panagusar[urnosen ti taudan]
Ti plantilia ti pagsasao ti {{lang-ms}} ket mangilasin iti teksto ti Malayo. Ti termino wenno insasao ket isu laeng ti nasken a parametro. Mapormat ti teksto segun kadagiti rekomendasion iti Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Foreign terms; italiko para kadagiti pagsasao nga agus-usar iti alpabeto a Latin, normal kadagiti sabali.
Ti plantilia ket kadawyan a nasken a maikabil kalpasan iti patarus iti Ilokano iti gangganaet a termino wenno insasao.
Ti parametro ti
|links=no ket mangpawil a mangisilpo ti nagan ti pagsasao.
Ti parametro ti
|translit= ket mangipalubos a mangilasin ti romnisasion. Dagiti plantilia nga addaan iti daytoy a parametro ket nailistada ditoy. (Daytoy a parametro ket saan a suportaran babaen dagiti plantilia ti
lang-x para kadagiti pagsasao a naisuraten iti sinuratan a Latin.)
Ti parametro ti
|lit= ket mangpakabael iti maysa a maitedto a literal a patarus (iti Ilokano).
Dagiti parametro
compare
|italic=invert to
|italic=unset:
{{Lang-de|... ein neues Opernprojekt in Angriff: ''Das Käthchen von Heilbronn'', nach Heinrich von Kleists gleichnamigem Drama.|italic=invert}}
- Aleman: ... ein neues Opernprojekt in Angriff: Das Käthchen von Heilbronn, nach Heinrich von Kleists gleichnamigem Drama.
{{Lang-de|''... ein neues Opernprojekt in Angriff: ''Das Käthchen von Heilbronn'', nach Heinrich von Kleists gleichnamigem Drama.''|italic=unset}}
- Aleman: ... ein neues Opernprojekt in Angriff: Das Käthchen von Heilbronn, nach Heinrich von Kleists gleichnamigem Drama.
Dagiti pagarigan[urnosen ti taudan]
Dagiti sumagand a pagarigan ket mangipakita kadagiti patarus iti Aleman.
Urnosen
- Ti Weimar ket mabirukan idiay pederal nga estado iti Thuringia (
{{Lang-de|Thüringen}}).
- Dagiti managbanniaga iti Catan (
{{Lang-de|Die Seefahrer von Catan}}) ket maysa panagpaddakkel ti tabla nga ay-ayam.
- Ni Albert ti Uso (
{{Lang-de|Albrecht der Bär|links=no}})
- Naulimek Amin iti Akinlaud a Sanguanan (
{{lang-de|Im Westen nichts Neues|lit=Awan Kabarbaro iti Laud}}) ket maysa a nobela ni Erich Maria Remarque.
Pagbanagan a teksto
- Ti Weimar ket mabirukan idiay pederal nga estado iti Thuringia (Aleman: Thüringen).
- Dagiti managbanniaga iti Catan (Aleman: Die Seefahrer von Catan) ket maysa panagpaddakkel ti tabla nga ay-ayam.
- Ni Albert ti Uso (Aleman: Albrecht der Bär
- Naulimek Amin iti Akinlaud a Sanguanan (Aleman: Im Westen nichts Neues, lit. 'Awan Kabarbaro iti Laud') ket maysa a nobela ni Erich Maria Remarque.
TemplateData[urnosen ti taudan]
TemplateData para iti Lang-ms
Mangibaga kadagiti agbasbasa ti kasisigud a porma ti termino wenno insasao iti maysa a gangganaet a pagsasao.
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- {{Lang}}
- Listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1 (dagiti kodigo ti pagsasao)


text:
De facto
Ti De facto ket maysa a Latin a panangisao a ti kayatna a sawen ket "maipapan a kinapudno". Iti kalintegan, kadawyan a ti kayatna a sawen ket "iti pannakasanay ngem saan a nasken nga ikeddeng ti kalintegan" wenno "iti pannakasanay wenno ti kinapudno, ngem saan nga opisial a naipatakder." Kadawyan nga inus-usar daytoy a kaisupadi ti de jure (a kayatna a sawen ket "pakaseknan ti kalintegan") no agiturong kadagiti banag a maipanggep iti kalintegan, panagturay, wenno pamay-an (a kas dagiti pagalagadan) a mabirukan iti kadawyan a padas a kas naaramid wenno naparang-ay ng awan wenno kasupadi ti maysa nga alagaden. No pagtungtongan ti nalintegan a kasasaad, ti de jure ti agpatudon ti makunkuna ti linteg, bayat a ti de facto ti agpatudon ti aramid iti mapaspasamak iti pannakasanay. Napadaan daytoy ken kapadpada iti panangisao a "para dagiti amin a gagara wenno panggep" wenno "iti kinapudno".


text:
Prepektura ti Toyama
Ti Prepektura ti Toyama (富山県, Toyama-ken) ket maysa a prepektura iti Hapon a mabirukan idiay rehion ti Hokuriku idiay isla ti Honshū.[2] Ti kapitoliona ket ti siudad ti Toyama.[3]
Ti Toyama ket isu ti umuna nga industria a a prepektura idiay Luek ti Toyama a pantar tio Baybay Hapon, ken addaan ti panagtiwan ti indistria itinalaka nga elektrisidad gapu ti kaadu ti danum a rekursos.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "富山県の魅力・観光>シンボル". Sapot a pagsaadan ti Prepektura ti Toyama (iti Hapon). Prepektura ti Toyama. Naala idi 9 Septiembre 2011.
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Prepektura ti Toyama" iti Ensiklopedia ti Hapon, p. 991, p. 991, iti Liblibro ti Google; "Hokuriku" iti p. 344, p. 344, iti Liblibro ti Google.
- ^ Nussbaum, "Toyama" iti p. 991, p. 991, iti Liblibro ti Google.


text:
Magsingal
Ti Magsingal ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Magsingal ket nabennebenneg iti 30 a barbaranggay.[2]
- Alangan
- Bacar
- Barbarit
- Bungro
- Cabaroan
- Cadanglaan
- Caraisan
- Dacutan
- Labut
- Maas-asin
- Macatcatud
- Namalpalan
- Manzante
- Maratudo
- Miramar
- Napo
- Pagsanaan Norte
- Pagsanaan Sur
- Panay Norte
- Panay Sur
- Patong
- Puro
- San Basilio (Poblacion)
- San Clemente (Poblacion)
- San Julian (Poblacion)
- San Lucas (Poblacion)
- San Ramon (Poblacion)
- San Vicente (Poblacion)
- Santa Monica
- Sarsaracat
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Magsingal | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Ilocos Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Wikipedia:Dagiti alagaden ti tungtungan a panid
Ti panggep ti tungtungan a panid ti Wikipedia (a maserrekan babaen ti tungtungan wenno pagtungtungan nga etiketa) tapno makaited ti lugar para kadagiti agur-urnos tapno matungtunganda dagiti panagsuksukat kadagiti mainaig nga artikulo wenno panid t proyekto. Dagiti tungtungan a panid ti artikulo ket nasken a saan nga usaren dagiti agur-urnos a kas entablado para kadagiti kinabukukodan a pakaimatangan iti maysa a suheto.
No dagiti panid ti sabsabali a nagan ti espasio ket mausar para iti nagbaetan a pannakitungtung ken pannakisinnarita dagiti agar-aramat, maipakat met laeng dagiti isu met laeng a banag ti panagusar.
No agsursurat kadagiti tungtungan a panid, adda dagiti naisangsangay nga arngian a saan a produktibo, bayat a dagiti dadduma ket mangikeddeng kadagiti nasayaat a panagurnos. Dagiti kangrunaan a pateg ti tungtungan a panid ket dagiti pannakisinnarita, panagraem ken panangimutektek. Dagiti sumaganad a listaan ket naidesinio tapno makatulong kadagiti ti nasayaat a panagusar dagiti Wikipedista kadagiti tungtungan a panid.
Amin nga alagaden ditoy ket maipakat pay kadagiti tungtungan a panid ti Wikipedia.


text:
Asido
Ti maysa nga asido (manipud iti Latin acidus/acēre a ti kaibuksilanna ket naalsem[1]) ket kimiko a sustansia a ti solusion ti danumna ket nailaslasin babaen ti naalsen a nanam, ti abilidad a mangbaliw ti nalabbasit a litmus, ken ti abilida nga agtignay kadagiti base ken dagiti dadduma a metal (kasla ti kalsio) tapno mangporma kadagiti asin. Dagiti solusion ti danum dagiti asido ket addaan iti pH iti basbassit ngem 7. Ti ab-ababa a pH ket kaibuksilanna ti nangatngato a kina-asido, ken isunga ti nangatngato a konsetrasion dagiti hidroheno nga ion iti solusion. Dagiti kimiko wenno dagiti sustansia nga addaan iti tagikua iti maysa nga asido ket makunkuna nga asidiko.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti kapigsa dagiti kadawyan nga asido ken dagiti base
- IUPAC Gold Book – asido
- Zumdahl, KImika, Maika-4 nga Edision.
- Ebbing, D.D., & Gammon, S. D. (2005). Sapasap a KImika (Maika-8 ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-51177-6
- Pavia, D.L., Lampman, G.M., & Kriz, G.S. (2004). Organiko a kimika tomo1: Organiko a kimika 351. Mason, OH: Cenage Learning. ISBN 0-7593-4727-1


text:
Plantilia:Kitaen pay
Daytoy a plantlia ket inus-usar a panagpartuat kadagiti hatnote tapno maiturong dagiti bassit a bilang iti sabali, mainaig, a titulo iti ngato dagiti seksion ti artikulo. Kastoy ti kitana:
Saan nga usaren daytoy a plantilia iti uneg ti seksion ti "Kitaen pay" iti patingga ti maysa nga artikulo, wenno para kadagiti silpo kadagiti sabali nga artikulo wenno dagiti subseksion iti isu met laeng nga artikulo iti kaunegan ti kadawyan a teksto ti artikulo. No naisilpuan dagiti subseksion, mabalin a nasaysayaat nga imbes nga usaren ti Plantilia:Silpo ti seksion.
Kitaen dagiti pagarigan dita baba tapno makita no kasano a tenglen ti plantilia dagiti puntaan a silpo nga aglaon kadagiti silpo ti seksion ken dagiti kaw-it.
PanagusarUrnosen
- Nalaka a panagusar
{{kitaen pay|panid1|panid2|panid3|...}}
- Amin dagiti parametro
{{kitaen pay | panid1 | panid2 | panid3 | ... | label 1 = etiketa 1 | label 2 = etiketa2 | label 3 = etiketa3 | ... | l1 = etiketa1 | l2 = etiketa2 | l3 = etiketa3 | ... | selfref = yes | category = no }}
Dagiti parametroUrnosen
Daytoy a palntilia ket mangawat kadagiti sumaganad a parametro:
1,
2,
3, ... – dagiti panid a pangisilpuan. Nasken ti saan abasbassit ngem maysa a nagan ti panid. Dagiti kategoria ket automatikoda a matalawan iti colon trick, ken dagiti silpo kadagiti seksion ket automatikoda a mapormat a kas panid § seksion, imbes a kas ti kasisigud ti MediaWiki iti panid#seksion.
label 1,
label 2,
label 3, ...; wenno
l1,
l2,
l3, ...; dagiti pagpilian nga etiketa para kadagiti tunggal maysa a panid a pangisilpuan.
selfref– no maisaad iti "yes", "y", "true" wenno "1", manginayon ti klase ti CSS iti "selfref". Daytoy ket maus-usar a mangibaga ti bukod a reperensia ti Wikipedia. Kitaen ti Plantilia:Selfref para iti adu pay a pakaammo.
category– no maisaad iti "no", "n", "false", wenno "0", pasadengenna ti pagsurotan a kategoria ti biddut (Kategoria:Dagiti plantilia ti hatnote nga agraman kadagiti biddut). Daytoy ket addaan laeng iti epekto no saan a mainayon ti umuna a pangipuesto a parametro (ti panid a pangisilpuan).
Dagiti pagariganUrnosen
{{kitaen pay|Artikulo}}→
{{kitaen pay|Artikulo#Seksion}}→
{{kitaen pay|Artikulo#Seksion|label 1=Naiduma nga etiketa ti seksion}}→
{{kitaen pay|Artikulo1|Artikulo2|Artikulo3}}→
{{kitaen pay|Artikulo1|Artikulo,2|Artikulo3}}→
{{kitaen pay|Artikulo1|l1=Naiduma nga etiketa 1|Artikulo2|l2=Naiduma nga etiketa 2}}→
{{kitaen pay|Veni, vidi, vici|Julius Caesar}}→
{{kitaen pay|Veni, vidi, vici|Julius Caesar#Civil war}}→
{{kitaen pay|Julius Caesar#Civil war|Veni, vidi, vici}}→
{{kitaen pay|Julius Caesar#Civil war|Crossing the Rubicon}}→
Dagiti biddutUrnosen
No awan dagiti panid a maitedno, mangiparuar ti plantilai ti sumaganad a mensahe:
- Biddut: awan dagiti nagan ti panid a nainaganan (tulong).
No makitam daytoy a mensahe ti biddut, daytoy ket maysa kadagiti uppat a rason:
- Awan dagiti parametro a nainaganan (ti kodigo idi ti plantilia ket
{{kitaen pay}}). Pangngaasi nga imbes nga usaren ti
{{kitaen pay|panid}}.
- Adda met dagiti parametro a nainaganan, ngem saan anairaman ti nagan ti panid. Kas pagarigan, ti teksto ti plantilia ti
{{kitaen pay|selfref=yes}}ket agpataudto iti daytoy a biddut. Pangngaasi nga imbes nga usaren ti (kas pagarigan)
{{kitaen pay|panid|selfref=yes}}.
- Nainaganan ti nagan ti panid, ngem aglaon iti maysa a senial ni equals ("="). Ti senial ti equals ket addaan iti espesial a kaibuksilan iti kodigo ti plantilia, ken gapu iti daytoy, daytoy ket saan a mabalin a mausar kadagiti parametro ti plantilia a saan a mangibaga iti nagan ti parametro. Kas pagarigan, ti kodigo ti plantilia ti
{{kitaen pay|2+2=4}}ket agpataudto iti biddut. Tapno mabalin daytoy, mabalinmo a nalawag nga ibaga ti nagan ti parametro babaen ti panagusar ti
1=sakbay ti nagan ti panid, kasla daytoy:
{{salaysay|1=2+2=4}}.
No makitam daytoy a mensahe ti biddut ken saanka a sigurado ti aramidem, pangngaasi nga agipablaak idiay Plantilia tungtungan:Kitaen pay, ken addanto tumulong kaniam.
Dagiti panid nga aglaon iti daytoy a mensahe ti biddut ket masurotan iti Kategoria:Dagiti plantilia ti hatnote nga agraman kadagiti biddut.
Kitaen payUrnosen
- {{Kategoria kitaen pay}}
- {{Nangruna nga artikulo}}
- {{Adu pay}}
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar


text:
1975
Ti 1975 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 4 – Ni Charlie Chaplin ket kinabaliero babaen ni Isabel II.
- Hunio 4 – Nakagun-od ti wayawaya ti Mozambique manipud iti Portugal.
- Hulio 5 – Nakagun-od ti wayawaya ti Cabo Verde kalpasan dagiti 500 a tawen a panagturturay ti Portugal.
- Hulio 6 – Ti Komoros ket nagirangarang ken naikkan iti wayawaya manipud iti Pransia.
- Hulio 12 – Ti Santo Tomas ken Prinsipe ket nangirangarang ti pannakawaya manipud iti Portugal.
- Septiembre 16 – Nakagun-od ti wayawaya ti Papua Baro a Guinea manipud iti Australia.
- Nobiembre 11 – Nakagun-od ti wayawaya ti Angola manipud iti Portugal.
- Nobiembre 14 – Pinanawan ti Espania ti Akinlaud a Sahara.
- Nobiembre 20 – Ni dati a Gobernador ti California Ronald Reagan ket simrek iti salisal iti Republikano a nominasion iti presidente, ken kimmarit iti agdama a Presidente Gerald Ford.
- Nobiembre 25 – Nakagun-od ti wayawaya ti Surinam manipud iti Pagarian ti Olanda.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 5 – Bradley Cooper, Amerikano nga aktor
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 4 – Angelina Jolie, Amerikana nga aktres
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 7 – Charlize Theron, taga-Abagatan nga Aprika nga aktres
- Agosto 12 – Casey Affleck, Amerikano nga aktor ken direktor ti pelikula
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 30 – Marion Cotillard, Pranses nga aktres
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 5 – Kate Winslet, Ingles nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 13 – Ivo Andrić, Serbo-Kroata a mannurat, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1892)
- Marso 14 – Susan Hayward, Amerikana nga aktres (naipasngay 1917)
- Marso 16 – T-Bone Walker, Amerikano a gitarista (naipasngay 1910)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 14 – Fredric March, Amerikano nga aktor (naipasngay 1897)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 10 – George Paget Thomson, Ingles a pisiko, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1892)
- Septiembre 20 – Saint-John Perse, Pranses a diplomata ken mannurat, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1887)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 30 – Gustav Ludwig Hertz, Aleman a pisiko, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Pisika (naipasngay 1887)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti 1975 iti Wikimedia Commons


text:
Eslobenia
Darsen a mapan iti pagdaliasatan Darsen a mapan agbiruk
Kasilpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
- Government of the Republic of Slovenia
- Ofisial nga Websayt iti Slovenia
- Hiking in Slovenia
Katkategoria:
- Eslobenia
- Dagiti Alpino a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991


text:
Maika-125 a meridiano daya
Ti 125° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud nga umabot manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, Australia, ti Taaw Pasipiko, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-125 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-55 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto[urnosen | urnosen ti taudan]
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-125 a meridiano daya ket lumabas babaen ti:
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Darby, Andrew (22 Disiembre 2003). "Canberra all at sea over position of Southern Ocean". The Age. Naala idi 13 Enero 2013.
- ^ "Indian Ocean". Encyclopaedia Britannica. Naala idi 13 Enero 2013.


text:
Astronomia
Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nainlangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a kas ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti law-ang.
Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babiloniko, Griego, Insik, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga astropisika.
Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.
Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.
Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.[1]
Dagiti balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (ἄσtpov), "bituen" ken -nomy manipud ti nomos (vόuoς), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus).
Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.[2][3][4] Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"[5] ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".[6] Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisika" ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.[7] Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.[2] Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento,[3] ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.[4] Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.[8]
Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti heosentriko a modelo ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.[9]
Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti Babilonio, a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.[10] Ti Babilonio ket naduktalanda a dagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti saros.[11]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.[12] Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio.[13] Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia.[14] Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.[15]
Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay mediebal nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga obserbatorio iti Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.[16][17][18] Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immun-una nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen.[19] Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen.[20][21] Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu[22] ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.[23] Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.[24][25][26][27]
Sientipiko a rebolusion[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing ti maysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.[28]
Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.[29] Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.[28]
Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna a nabirukan a planeta.[30] Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.[31]
Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.[32]
Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.[20]
Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.[33] Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopio ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.
Mapalpaliiw nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion.[34] Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba.
Radio nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.[35] Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.[35]
Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar.[35] Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.[7][35]
Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[7][35]
Inpranalabbasit nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas.[36] Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.[37]
Optikal nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.[38] Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm),[38] ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.
Ultrabioleta nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm).[35] Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagiti OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[35] Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.[35]
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Forbes, George (1909). History of Astronomy. London: Plain Label Books. ISBN 1-60303-159-6. Magun-od idiay Proyekto ti Gutenberg,Google books
- Harpaz, Amos (1994). Stellar Evolution. A K Peters, Ltd. ISBN 978-1-56881-012-6.
- Unsöld, A.; Baschek, B. (2001). The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics. Springer. ISBN 3-540-67877-8.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo; Brewer, W.D. (2001). Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika. Berlin, New York: Springer. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a b Scharringhausen, B. "Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b Odenwald, S. "Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b "Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan para iti "astropisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b c Shu, F. H. (1982). Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang. Mill Valley, California: Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia. ISBN 0-935702-05-9.
- ^ Forbes, 1909
- ^ DeWitt, Richard (2010). "Ti Ptolemaiko a Sistema". Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia. Chichester, Inglatera: Wiley. p. 113. ISBN 1-4051-9563-0.
- ^ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan. 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272.
- ^ "Dagiti salip ken ti Saros". NASA. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-10-30. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Krafft, Fritz (2009). "Astronomia". Iti Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (dagiti ed.). Baro a Pauly ni Brill.
- ^ "Hiparko iti Rodas". Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-10-23. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Thurston, H., Nasapa nga Astronomia. Springer, 1996. ISBN 0-387-94822-8 p. 2
- ^ Marchant, Jo (2006). "Panagsuksukisok ti napukaw nga oras". Nature. 444 (7119): 534–8. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Panagrepaso: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". Isis (warnakan). 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Micheau, Francoise. "Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya": 992–3.
{{cite journal}}: Makasapul ti dakamat journal iti
|journal=(tulong), iti (Rashed & Morelon 1996, pp. 985–1007)
- ^ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism. Brill Academic Publishers. p. 350. ISBN 90-04-09855-0.
- ^ Kepple, George Robert; Glen W. Sanner (1998). Ti Rabii a Langit Pagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1. Willmann-Bell, Inc. p. 18. ISBN 0-943396-58-1.
- ^ a b Berry, Arthur (1961). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud ti Immun-una a Panawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siam a Siglo. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20210-0.
- ^ Hoskin, Michael, ed. (1999). Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-57600-8.
- ^ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). Ti naarian a pagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay mediebal nga Aprika. H. Holt. ISBN 978-0-8050-4259-7.
- ^ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Ti salip ket nangiyeg ti pannakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio". Baro a Sientista. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ "Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia". Siensia idiay Aprika. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2003-12-03. Naala idi 3 Pebrero 2002.
- ^ Jarita C. Holbrook; Medupe, R. Thebe; Urama, Johnson O. (2008). Astronomia ti Aprikano a Kultura. Springer. ISBN 978-1-4020-6638-2.
- ^ "Dagiti Aprikano ket nagad-adalda iti astronomia idi mediebal a panawen". Ti Naarian a Kagimongan. 30 Enero 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-09. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ Stenger, Richard Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge'. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.
- ^ a b Forbes, 1909, pp. 58–64
- ^ Forbes, 1909, pp. 49–58
- ^ Forbes, 1909, pp. 79–81
- ^ Forbes, 1909, pp. 147–150
- ^ Forbes, 1909, pp. 74–76
- ^ Belkora, Leila (2003). Panagtartaripato kadagiti kalangitan: ti sarita ti pannakaduktaltayo iti Nagririmpuok a Bitbituen. CRC Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7.
- ^ "Elektromagnetiko nga Espektro". NASA. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2006-09-05. Naala idi 8 Septiembre 2006.
- ^ a b c d e f g h Cox, A. N., ed. (2000). Astropisikal a Kuantidan ni Allen. New York: Springer-Verlag. p. 124. ISBN 0-387-98746-0.
- ^ Staff (11 Septiembre 2003). "No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko". ESA. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ "Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan". NASA/IPAC. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2016-07-16. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ a b Moore, P. (1997). Atlas iti Law-ang ni Philip. Gran Britania: George Philis Limited. ISBN 0-540-07465-9.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Astronomia iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Astronomia iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti obra a mainaig iti Astronomia iti Wikisource (iti Ingles)
- Kosmiko a Panagbanniaga: Ti Pakasaritaan ti Sientipiko a Kosmolohia Naiyarkibo 2008-10-21 iti Wayback Machine (iti Ingles)
- Astronomia ti Akin-abagatan a Hemisperio Naiyarkibo 2019-01-19 iti Wayback Machine (iti Ingles)