text:
Leksion 4
Siasino ni Jesu-Kristo?
1. Kasano a nangrugi ti biag ni Jesus?
Saan a kas iti asinoman a tao, nagnaed ni Jesus idiay langit kas espiritu a persona sakbay a nayanak ditoy daga. (Juan 8:23) Isu ti kaunaan a pinarsua ti Dios ken timmulong iti pannakaparsua ti amin a dadduma pay a bambanag. Mayanatup a maawagan iti “bugbugtong” nga Anak ti Dios ta isu ti kakaisuna a direkta a pinarsua ni Jehova. (Juan 1:14) Nagserbi ni Jesus kas Pannakangiwat ti Dios, isu a naawagan met a “ti Sao.”—Basaem ti Proverbio 8:22, 23, 30; Colosas 1:15, 16.
2. Apay nga immay ni Jesus ditoy daga?
Ti Dios imbaonna ti Anakna ditoy daga babaen ti panangyallatiwna iti nailangitan a biag ni Jesus iti aanakan ti birhen a Judio nga agnagan Maria. Isu nga awan ti tao nga ama ni Jesus. (Lucas 1:30-35) Immay ni Jesus ditoy daga (1) tapno isurona ti kinapudno maipapan iti Dios, (2) tapno iyulidanna kadatayo ti panagaramid iti pagayatan ti Dios uray iti sidong dagiti pakarigatan, ken (3) tapno itedna ti perpekto a biagna kas “subbot.”—Basaem ti Mateo 20:28.
3. Apay a kasapulantayo ti subbot?
Ti subbot ket gatad a maibayad tapno mawayawayaan ti maysa a tao iti pangta ni patay. (Exodo 21:29, 30) Saan a karaman ti ipapatay ken panaglakay iti orihinal a panggep ti Dios agpaay iti sangatauan. Kasanotayo nga ammo? Imbaga ti Dios iti kaunaan a tao a ni Adan nga isu ket matay no aramidenna ti aw-awagan ti Biblia a “basol.” Isu a no saan a nagbasol ni Adan, saan koma pulos a matay. (Genesis 2:16, 17; 5:5) Sigun iti Biblia, ti ipapatay “simrek” iti sangatauan babaen ken Adan. No kasta, impatawid ni Adan iti amin a kaputotanna ti basol ken ti supapak dayta, ti ipapatay. Kasapulantayo ti subbot tapno mawayawayaantayo iti dusa nga ipapatay a tinawidtayo ken Adan.—Basaem ti Roma 5:12; 6:23.
Siasino ti makaipaay iti subbot a mangwayawaya kadatayo manipud iti ipapatay? No mataytayo, dagiti laeng bukodtayo a basol ti maikarotayo. Awan ti imperpekto a tao a makaikaro iti basbasol ti sabsabali.—Basaem ti Salmo 49:7-9.
4. Apay a natay ni Jesus?
Perpekto ni Jesus, saan a kas kadatayo a managbasol. No kasta, saanna a kasapulan ti matay maipaay kadagiti basolna ta pulos a saan a nagbasol. Imbes ketdi, natay agpaay iti basbasol ti sabsabali. Impakita ti Dios ti naisangsangayan nga ayatna iti sangatauan babaen ti panangibaonna iti Anakna a matay maigapu kadatayo. Impakita met ni Jesus ti ayatna kadatayo babaen ti panagtulnogna ken Amana ken panangtedna iti biagna maipaay kadagiti basoltayo.—Basaem ti Juan 3:16; Roma 5:18, 19.
5. Ania itan ti ar-aramiden ni Jesus?
Idi adda ni Jesus ditoy daga, pinaimbagna dagiti masakit, pinagungarna dagiti natay, ken nangted bang-ar kadagiti agsagsagaba. Impakitana ngarud no anianto ti aramidenna iti masanguanan agpaay iti amin a natulnog a tattao. (Mateo 15:30, 31; Juan 5:28) Kalpasan ti ipapatay ni Jesus, isu ket pinagungar ti Dios kas espiritu a persona. (1 Pedro 3:18) Nagur-uray ni Jesus iti makannawan ti Dios agingga nga inted kenkuana ni Jehova ti pannakabalin nga agturay kas Ari iti intero a daga. (Hebreo 10:12, 13) Ita, agturturayen ni Jesus kas Ari idiay langit, ket ipakpakaammo dagiti pasurotna dayta a naimbag a damag iti intero a lubong.—Basaem ti Daniel 7:13, 14; Mateo 24:14.
Din agbayag, usarenton ni Jesus ti pannakabalinna kas Ari tapno gibusanna ti amin a panagsagaba ken dagidiay mangpatpataud kadagita. Amin a mangipakita iti pammati ken Jesus babaen ti panagtulnogda kenkuana tagiragsakendanto ti biag iti paraiso a daga.—Basaem ti Salmo 37:9-11.
Ammuem ti Ad-adu Pay
ANIA A TALAGA TI ISURSURO TI BIBLIA?
Ti Subbot—Kapatgan a Sagut ti Dios
Ania ti subbot? Kasanoka a mabenepisiaran iti daytoy?


c: text/html

text:
2006
Ti 2006 (MMVI) ket maysa a kadawyan a tawen a mangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano. Kapadpadna dagiti tawen a 5766-5767 iti kalendario a Hebreo ken 1426-1427 iti kalendario nga Islamiko. Ti met 2006 ti ket Tawen ti Aso iti kalendario nga Intsik.
Naituding ti 2006 kas:
- Internasional a tawen dagiti desierto ken panag-sertipiko dagiti desierto
- Tawen ni Rembrandt, kas panglaglagip iti maika-400 nga anibersario ti pannakayanak ni Rembrandt Harmenszoon van Rijn, ti Olánda kalaingan a maika-17 a siglo a pintor.
- Tawen ni Mozart, pannakarambak ti maika-250 a kasangay ti Austriano a kompositor a ni Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart.
- Tawen ni Tesla, pannakarambak ti maika-150 a kasangay ti nalatak a elektroteknisian a ni Nikola Tesla.
- Internasional nga Asperger a tawen, pannakalagip ti maika-100 nga anibersario ti pannakaipasngay ni Dr. Hans Asperger, nakaduktal iti Sindromo ni Asperger.
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 21 – Robert Lockwood Jr., Amerikano a musikero (naipasngay 1915)
- Nobiembre 30 – Rafael Buenaventura, Filipino a mangimaton iti banko (naipasngay 1938)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
George W. Bush
Ni George Walker Bush (naiyanak idi Hulio 6, 1946) ket maysa a politiko nga a nagserbi a kas ti maika-43 a Presidente iti Estados Unidos manipud idi 2001 aginggana idi 2009 ken ti maika-46 a Gobernador iti Texas manipud idi 1995 aginggana idi 2000.
Ni Bush ket naipasngay idiay New Haven, Connecticut. Isu ti kalakayan nga anak a lalaki ni Barbara Bush ken ti maika-41 a Presidente a ni George H. W. Bush, nga isu ket ti maikadua nga Amerikano a Presidente a putot ti nag-presidente idi.[3] Isuna pay ket kabsat ni Jeb Bush, Gobernador iti Florida idi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Seelye, Katharine Q. (Hulio 6, 2009). "Bush Celebrates Easter at an Outdoor Service". New York Times. Naala idi Abril 16, 2001.
- ^ Cooperman, Alan (Septiembre 15, 2004). "Nawaya a Relihioso, nga addan ti Patingga". The Washington Post. Naala idi Septiembre 1, 2008.
- ^ "Panakailadawan ti Biag". Dagiti Amerikano a Presidente. Naala idi Marso 16, 2010.


text:
Estratobulkan
Ti estratobulkan, naamammuan pay a kas ti komposito a bulkan,[1] ket konikal a bulkan a naaramid kadagiti adu a tuon ti (estrata) iti timmangken a lava, piroklasto, pumita, ken bulkaniko a dapo. Saan a kas dagiti kalasag a bulkan, dagiti estratobulkan ket nailaslasinda babaen ti napadsok a bariweswes ken dagiti periodiko a eksplosibo a panagbettaks ken dagiti naulimek a panagbettak, urayno adda dagiti narebba nga but a makunkuna kadagiti kaldera. Ti lava nga agyus manipud kadagiti estratobulkan ket kadawyan a lumaiisda ken tumangken sakbay nga umadayo a maiwarwaras gapu ti nangato a kaaruyot. Ti magma a mangporma ti daytoy a lava ken masansan a pelsiko, nga addaan kadagiti nangato aginggana ti kalalainganna nga agpang ti silica (a kas ti riolita, dasita, wenno andesita), nga addaan kadagit basbassit a dagup ti di unay naaruyot nga mapiko a magma. Ti nakaro a panagayus ti pelsiko a lava ket karkarna, ngem nakadaliasaten iti kaadayo iti 15 km (9.3 mi).[2]
Dagiti estratobulkan ket sagpaminsanda pay a tinawtawagan kadagiti "komposito a bulkan" gapu ti komposito a tuonda a naaramid manipud kadagiti nagsisinnaruno a panagayus dagiti material ti panagbettak. Dagitoy ti kaaduan a kita dagiti bulkan, a maigiddiat dagiti saan unay a naamammuan a kalasag a bulkan. Dagiti dua a nadayeg nga estratobulkan ket ti Krakatoa, kaaduan a naamammuan iti katastropiko a panagbettak idi 1883 ken ti Vesubio, a naindayegan iti pannakadadael dagiti ili ti Pompeii ken Herculaneum idi 79 AD. Both eruptions claimed thousands of lives.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Estratobulkan iti Wikimedia Commons
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Plantilia:USGS
- ^ "Bulkaniko a barikes ti Garibaldi: Bulkaniko a lugar ti Danaw Garibaldi". Katologo dagiti Bulkan ti Kanada. Heolohiko a Panagsukimat ti Kanada. 2009-04-01. Naala idi 2010-06-27.


text:
1951
Ti 1951 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 10 – Gloria Diaz, Filipina nga aktres ken nangabak ti Miss Universe
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 6 – Geoffrey Rush, Australiano nga aktor
- Hulio 21 – Robin Williams, Amerikano nga aktor ken komediante (pimusay 2014)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 29 – Miguel Castro Enriquez, Filipino a personalidad iti telebision ken radio iti GMA-7
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 25 – Leonid Chernovetskyi, Ukraniano a politiko
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 7 – Warner Baxter, Amerikano nga aktor (naipasngay 1889)
- Hunio 1 – José Alejandrino, Filipino a heneral ken senador (naipasngay 1870)


text:
Sagada-Nov.6,2013-Iti naangay nga meeting ti imili ti sentro sagada idiay toking, Demang, Sagada idi December 4, Kinarit dagiti umili dagiti panglakayen nga agtimpuyog para iti panakaipreserba ken panakaituloy dagiti napipintas nga ugali ken kultura.
Iti nasao nga meeting ket natokar dagiti negatibu a maar-aramid nga possible nga mangbaliw iti napipintas a cultura ken ug-ugali dagiti umili agturong iti panakaperdi dagitoy, a kas iti panagtrabaho latta dagiti sumagmamano nga umili kadagiti talon ken garden uray no tiempo ti ubaya; ti saan nga panang-obsrba iti kinasagrado dagiti ritual a kas iti begnas, wange, dangtey ken dadduma pay.
Adda ti panagbuya nga ti dadduma kadaiti ubbing ken babaros nga makipaset kadagitoy nga ritual saan nga mapan adalen ti kaipapanan dagitoy ken ti kinasagrado da no di ket tapno makapagpapicture ken padasen laeng.
Ti dadduma pay ket umannugot da nga aramiden dagiti peke nga ritual tapno mapicture/ maifilm dagitoy uray awan iti oras ken lugar.
Adda met dagiti panawen nga mapasapa ti panangselebrar ti umili kadagitoy gapu ta adda ti agidunar iti baboy nga mausar, uray no saan pay a napapanawen.
Maar-aramid dagitoy iti diktar dagiti agidunar kadagiti kwarta man wenno baboy.
Ditoy nga Inbaga ni Councilor Jane bawing nga saan kuma nga maipalubos dagiti agshooting iti anyaman a ritual, documentary man dayta wenno saan.
Inbaga pay ni Bawing nga amin kuma nga guides iti Sagada ket maikkan iti oryentasyon no anya dagitirumbeng wenno saan nga rumbeng nga aramiden da ken ibaga da kadagiti bisita kadagitoy nasao nga okasyon.
Inbaga met ni Mrs. Solidad Belingon, Maysa nga retired teacher iti St. Mary’s school ken umili iti Sagada, “saan kuma nga ti kwarta wenno maidunar ti kitkitan tayo no di ket nangnangruna latta kuma ti pagmayatan ti ili.”
Naibaga na pay kadagiti panglakayen nga “ agkaykaysa kayo kuma nga lallakay tapno pagkaykaysaan yo dagiti ibagbaga yo ken tapno kitaen yo no kasatno nga agtultuloy dagiti napipintas nga kultura tayo.” (Igon Doco)


text:
Protina
Dagiti protina ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula a buklen iti maysa wenno ad-adu a kawar dagiti amino asido. Dagiti protina ket garamid kadagiti adu nga annong kadagiti kaunegan tiu sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkatalisado kadagiti metaboliko a reaksion, panangipada ti DNA, panagsungbat iti panagparugso, ken ti panangipan kadagiti molekula manipud iti maysa a lokasion iti sabalia. Dagiti protina ket maigiddiat manipud iti tunggal maysa a kangrunaan dagiti panagsisinnarunuda kadagiti amino asido, a diktaran babaen ti nukleo asido a panagsisinnaruno dagiti bukodda a gene, ken dadawyan a pagbanagan iti panagkulpi ti protina kadagiti naisangayan nga tallo a dimension nga estruktura a mangikeddeng ti aktibidadnay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Branden C, Tooze J (1999). Pangyuna iti Estruktura ti Protina. New York: Garland Pub. ISBN 0-8153-2305-0.
- Murray RF, Harper HW, Granner DK, Mayes PA, Rodwell VW (2006). Nailustrado a Biolomika ti Harper. New York: Lange Medical Books/McGraw-Hill. ISBN 0-07-146197-3.
- Van Holde KE, Mathews CK (1996). Biokimika. Menlo Park, California: Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc. ISBN 0-8053-3931-0.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Dagiti protina iti Wikimedia Commons


text:
Juana ti Arko
Ni Juana ti Arko (Pranses: Jeanne d'Arc,[2] IPA: [ʒan daʁk]; ca. 1412[3] – 30 Mayo 1431), a parbo ti nagan a kas "Ti Katulong iti Orléans" (Pranses: La Pucelle d'Orléans), ket maysa a bannuar ti Pransia ken maysa a Romano Katoliko a santo. Isu ket naipasngay a kas maysa a mannalon a babai iti tatta nga aldawen ti akindaya a Pransia. A timmunton ti nainlangitan a pannakaiturong, isu ket nangidaulo ti buyot ti Pransia kadagiti nangruna a panagballigi idi las-ud ti Gubat ti Sangagasut a Tawtawen, a nagited ti pakadalanan ti pannakabalangat ni Karlos VII iti Pransia. Isu ket natiliw babaen dagiti Borgona, ket naisubli ket naipasukat iti kuarta kadagiti Inggles, naidarum babaen dagiti nagkaykayat ti Inggles nga Obispo iti Beauvais a ni Pierre Cauchon para kadagiti panagpabasol a "insubordinasion ken heterodoksia",[4] ken idi ket pinuoran iti pasok para iti herehia idi idu ket agtawen ti 19.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.chemainustheatrefestival.ca/season_saint_timeline.html
- ^ Ti naganna ket naisursuta kadagiti nadumaduma a kita, a naisangsangayan idi masakbayan ti tengnga ti maika-19 a siglo. Kitaen ti Pernoud ken Clin, pp. 220–221. Adda ti reporta nga isu ket nagpirpirma ti naganna akas ti "Jehanne" (kitaen ti www.stjoan-center.com/Album/, paspaset 47 ken 49; daytoy ket naipaammo pay iti Pernoud ken Clin).
- ^ Dagiti moderno a pakabuklan ti biograpia ket mangipanpaneknek a ti pannakaipasngayna ket idi Enero 6 para kenni Juana. Iti kinapudno, nupay kasta, isu ket makakarkulo laeng ti bukodna a tawen. Amin dagiti saksi ti panagisubli ti sigud a kasasaad a tribunal ket nagkarkarkulo ti tawenna urayno adu kadagitoy a tattao ket dagiti apongna ken manganak a tatangna. Ti Enero 6 a panagtunton ket naibatay iti maysa a taudan: ti maysa a surat manipud kenni Apo Perceval de Boullainvilliers idi 21 Hulio 1429 (kitaen ti Juana ti Arko Nga Agmaymaysa ken ti Saksina ni Pernoud, p. 98: "Ni Boulainvilliers ket agibagbaga ti pannakaipasngayna idiay Domrémy, ken isu ti nangited kaniatayo ti petsa, a mabalin nga isu daytoy ti pudno, a nagibaggaga nga isu ket naipasngay iti rabii ti Piesta dagiti Tallo nga Ari, Enero 6"). Ni Boulainvilliers, nupay kasta, ket saan idi a manipud idiay Domrémy. Daytoy a pasamak ket mabalin a saan a nairehistro. Ti pannakasanay dagiti parokia a rehistro para kadagiti saan a nalatak a pannakaipasngay ket saan a nagrugrugi aginggana kadagiti adu a simmarsaruno a kaputotan.
- ^ Marina Warner, Juana ti Arko, Ladawan ti Babai a Kinatured, p.5
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- DeVries, Kelly (1999). Juana ti Arko: Ti Daulo ti Milisia. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-1805-5. OCLC 42957383.
- Famiglietti, Richard C. (1987). Naarian ngaIntriga: Didigra idiay Korte ni Karlos VI 1392–1420. AMS a panagadadal dagiti Tengnga a Panawen, 9. New York: AMS Press. ISBN 0-404-61439-6.
- Lucie-Smith, Edward (1976). Juana ti Arko. Bristol: Allen Lane. ISBN 0-7139-0857-2.
- Oliphant, Mrs. (Margaret) (Hunio 2002) [1896]. Jeanne d'Arc: Ti Biagna ken Ipupusay. Heroes of the Nations. IndyPublish.com. ISBN 978-1404310865.
- Pernoud, Régine; Marie-Véronique Clin (1999). Juana ti Arko: Ti Saritana. inpatarus ken binaliwan babaen ni Jeremy duQuesnay Adams; inurnos babaen ni Bonnie Wheeler. New York: St. Martin's Press. ISBN 9780312214425. OCLC 39890535.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Juana ti Arko iti Wikimedia Commons


text:
Pagay
Ti pagay ket dumakdakamat iti dua nga species (Oryza sativa ken Oryza glaberrima) ti ruot, a nativo iti tropical ken subtropical nga abagatan-a-dumaya nga Asia ken iti Aprika, a mangmangted iti nasurok a kalima (1/5) ti calorie a sagsagrapen ti tao. Maysa a tinawen a mula, ti pagay ket addaan atitiddog ken nararapis a bulong ken babassit a sabsabong. Ti babassit a bukelna ket bagas ken isu ti kangrunaan a taraon ti nasurok a kagudua ti populasion ti lubong (kaaduanna iti Asia ken Latin America). Ti pagay ti maikatlo a kadakkelan a maimulmula ken maap-apit a kas taraon iti sangalubongan (kalpasan ti mais ken trigo).


text:
Letonia
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Letonia
- Dagiti Baltiko nga estado
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Akin-amianan nga Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1918
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso


text:
Rebiu iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla
(for DUYOG)
PAKAUNA: (Inadaptarko ti sagkabassit nga impormasion manipud kadagiti datos iti RIMAT MAGAZINE, Oktubre 2004 Isyu. Impablaak ti RIMAT Magazine daytoy a sarita a kas panangilagipna ti maika-60 nga ipupusay ni Manuel Arguilla. Manipud iti daytoy met la a magasin iti nangamirisak iti sarita. Agyamanak iti komplimento a kopia manipud kada Djuna Alcantara, Philippine Bureau Chief ti RIMAT iti probinsia ti La Union ken ni Dr. Rogelio Tangalin, ti kalaingan ken kasiriban a propesor iti Don Mariano Marcos State University. Ti REBIU (review) ket bukodko a panirigan ken komento.)
Manmano ngata iti saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla nga agduyos iti literatura. Maysa isuna kadagiti kalaingan a mannurat iti Ingles. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away. Naipasngay iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union. Ilokano.
Nasurat iti Ingles daytoy a sarita: “How My Brother Leon Brought Home a Wife.” Iti Iluko, impartarus ni Constante C. Casabar. Iti Tagalog, impatarus ni Centeno San Miguel, “Kung paano nag-uwi ng maybahay ng Manong Leon ko”.
Impablaak ti patarus ti Iluko iti Bannawag, Disiembre 18, 1961 ken Saluyot Espesyal nga Isyu 2001. Impablaak met ti Bulawan 3, ti journal ti National Commission for the Culture and the Arts ti Tagalog a bersion.
TI REBIU
TI PLOT: Inyawid ni Manong Leon ti asawana, a ni Maria iti away. Sinabat ida ni Baldo, nga isu ti agsarsarita wenno narrator iti sarita. Imbes a karitela (wenno kalesa koma) iti isabat ni Baldo, kareton (wenno karison) a guyoden ti baka a ni Labang. Imbes a surotenda koma ti dalan, saan ta kinamang ni Baldo ti waig ken ti kataltalonan agingga nakaawidda.
POINTS TO CONSIDER:
1) The Story’s Central Issue---ti panangiyawid ni Leon iti asawana ket maysa a behikulo iti pannakaiparang ti kabibiag iti away. Nagtaray laeng ti sarita iti “panangiyawid” ni Leon iti asawana. Manipud iti panangsabat ni Baldo kadakuada agingga nakagtengda iti balayda.
Iti story’s central issue, bassit no dipay ket kasla awan ti makuna a risiris sarita.
Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Kakastoy a sarita dagiti kaadduan a mangabak iti sarita, kas iti mapalpaliiw.
Nupay awanan iti risiris, nakadakdakkel ti kidagna daytoy a sarita. Maysa a local color a sarita. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita
a) makaay-ayo a basaen--- iti panagasawa ti maysa a taga-siudad ken taga-away ket kasla kape ken gatas. No saan a nasayaat ti pannakailimogna wenno ti pannakaptemplana, saan a naimas nga igupen. Tumaud no kua ti umuna a saludsod kalpasan a nabasa ti paulo. Ania ngata ti reaksion ti taga-siudad iti away?
Iti kritisismo ken panirigan iti sarita a “Ti Nalusak a Karabasa ken Tabungaw” ni (daydi) Bagnos Cudiamat, a nangabak iti Maika-5 a gungguna iti Reynald Antonio Awards for Iluko Literature 2003-2004, dinakamattayo ti makunkuna nga EXPECTATION a kawes ti sarita. Ti banag a namnamaen a mapasamak iti sarita ket saan a napasamak. maysa kadagiti kalaingan nga agaramat iti kastoy a sarita local color ket daydi apo Cudiamat.
Itoy a sarita ni Arguilla, ti EXPECTATION dagiti dear readers iti nangtengngel ti gaganasanda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.
b) Ababa ngem namsek. Saanen a nagpalpalikaw ti author. Dipay ket nagaramat iti taldiap napalabas. Direkta a pasamak. Saan a simrek ti makunkuna a paset ti sarita a COMPARISON wenno panangikompera ni Maria iti kabibiagna ken ti datnganna a biag. Apay a saan a naserrek? Pakasaritaan daytoy ni Leon, iti dayta laeng a pagteng. Saan a pakasaritaan ni Maria, ken saan nga ammo no Baldo a narrator ti pakasaritaan ni Maria. No apay a nadakamatko daytoy, ngamin iti situasion posible met a maisapit ti nadakamat a taldiap babaen iti pangaramat ti “ngata” ti narrator a ni Baldo. No naiparang daytoy, bimmuntog koma ti sarita. Madadael no kua ti PACING wenno taray ti sarita. Ti presentasion ti sarita a diredirekta nga awanan likaw. Ababa ngem namsek.
Iti laengen paset a dinamag ni Manong Leon no asino ti nangibaga a a magnada iti waig ken kataltalonan iti rabii, ket sinungbatan a met a dagus ni Baldo a ni tatangda ti nagmandar. Nupay ni Baldo ti narrator, mabalin latta koma met nga iserrek ti flashback no kayat, ngem kaykayat ti author ti ababa ngem namsek a panagiparang. Iti daytoy a banag, simreken ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE TI SARITA.
Saanen a nagpalikaw ti author kadagiti pasamak. Nupay ababa, minantenerna dayta a “panagdiskubre ken panagsukisok ti sarita” a kas paset ti sarita. Maysa a tekniko wenno wagas ti pamuspusan ti author a panangngednged (concise) iti sinuratna. Maysa pay a tekniko a mangtengngel ti iimasan ti agbasa. Ngamin itoy a tekniko, ipaay ni author ti maysa a pagpampanunotan ti reader kabayatan nga inna basbasaen. Ken uray pay dagiti karakterna.
Saan laeng a ti pannakaisuratna ti ababa ken namsek. Uray ti time element wenno ti panawen ti sarita ket ababa. Isasabat ni Baldo agingga dimtengda iti balayda. Ababa a panawen.
Ababa ngem namsek a sarita.
c) Naisupadi----naisupadi, kayatna a sawen itoy a sarita ket ti pannakaiparang ti kabibiag ni Ilokano iti away. Ilocano experience iti sarita nga English (nga isu ti immuna a pannakaisuratna). Saan laeng a ti tema ken panakaisuratna ti naisupadi, no dipay ket iti kinabaked ti karakterisasion a naikawes kadagiti agbibiag. Naakem dagiti agbibiag iti bukodda a nga akem a siwawaya.
d) nalaokan ti adbentura---ania ngarud ti ekspektarem iti taga-siudad nga aglugan iti kareton a nagna iti waig ken kataltalon? Imbes a ti dalan ti purok ti nagnaanda ket iti waig ken kataltalonan. Ngarud, narikut dayta a pagteng.
Apay a nagna ditoy? Paset manen dayta ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE ti sarita. Ta agsukisok ken agdiskubre ti reader kabayatan nga agbasbasa. Kasna la kuna ti sarita: BASAEM, KET AWISENKA A MANGDISKUBRE KEN AGSUKISOK KADAGITI NAPIPINTAS A BAMBANAG ITOY A SARITA!
Kinaagpaysuna, iti kaaddada iti waig ken kataltalonan, sisiimek met man, balet, no adda ti negatibo a reaksion ni Maria. Ngem pulos ketdin nga awan ti reaksionna. Sitatallugod nga inawatna dagita. Nagkantada pay iti kanta da Leon ken ni tatangna.
No nagreak koma ni Maria, saan a maikari ni Maria ken ni Leon. Ta iti dayta nga idadalanda iti waig ken kataltalonan ket isu ti inted ni tatang a kas pannubok ti asawa ni Manong Leon no maikari met laeng wenno saan.
Ngem awan ti reaksion ni Maria nga insurat ti author. Apay? Tinengngel daytoy ti tema ti sarita wenno ti tema ti panagasawa, a kas kadagiti sumaganad:
1. maikari nga aginnasawa dagiti agkinnaawatan
2. iti pannakiasawa, saan laeng a ni asawa ti ayaten no di pay ket ti aminna, ti lugarda, dagiti dadakkelna ken kakabagian, amin amin kenkuana
3. sitatallugod a panangakseptar iti aniaman a banag a maidiaya ken panangilaksid iti panangikompera iti naggapuan ken iti sangbayan
f) agdiskubre ken agsukisok ti sarita---- ti kapigsaana pangamil ti sarita…daytoy ti a paset ti panangibagaam no apay a dekalidad daytoy a sarita. Nakabakbaknang daytoy a sarita para iti psychological approach to literary criticism.
dagitoy dagiti banag a pagpampanunotan iti sarita:
1) apay a karetela ti naglugananda a saan ket a kalesa? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
2) apay a nagnada iti waig ken kataltalonan imbes nga iti kalsada? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
3) Apay a dinamag ti ama, no ania ti inaramidda ti panagdaliasatda? Ti insungbat ni Baldo ket ti panagkantada dagiti agassawa ti “Sky Sown With Stars” a naynay a kantaen da tatang ken ni Manong Leon.
4) apay nga awan ti reaksion ni Maria a kareton ti luganda imbes a kalesa? Ken apay a nagnada iti waig ken katatalonan imbes nga iti kalsada? nasungbatanen itay, a sitatallugod ni Maria ken ni Manong Leon. Inayatna daytoy ti amin-aminna. Adda ti maysa a maxim wenno pagsasao a kunana: silent water runs deep. Addaan iti karakterisasion ni Maria iti nauneg a pannakaawat. Mannakaawat la unay. Saan a nareklamo. Ken nalabit, a nasken nga aramidenna dayta a banag a di agreklamo tapno maikari a maikamang. Ngarud, makuna a nasirib ni Maria. Nauneg ti panangimutektekna, nga isu ti kayat a sawen ti maxim a silent water runs deep. Maysa daytoy kadagiti tema a dinepensaan ti author.
4. apay a di impapilit ni Manong Leon a ti kayatna, a magnada iti kalsada imbes nga iti waig ken kataltalonan? Inauna ngem ni Baldo, di kadi? Adda ti makunkuna ditoy a bileg ti inauna. Ngem saan nga impapilit ni Manong Leon ti pannagnada iti kalsada. Apay? Ngamin nalabit nga ammonan a subsoboken ti amana ni Maria. Isu ngarud a nagkanta pay iti paboritoda a kanta. Ket simmurot met ni Maria. Isu daytoy ti imbaga ni Baldo ken ni tatangda. Itoy a buya, ti mental images daytoy a buya, impapilit ni Manong Leon a maikari ni Maria a saan nga iti diskusion no di ket iti aramid. Ammo ni Maria ti kanta. Inakseptar ni Maria ti kanta. inakseptar ni Maria ti amin. Ti amin-amin ni Manong Leon, isu a maikari la unay ni Maria nga asawa ni Manong Leon. Maikari la unay ni Maria a maikamang iti Ilokano. Maikari la unay ni Maria nga agnaed iti Kailokoan.
5) ti ket laing ni author. Uray no di nakadamat iti sarita, ammom lattan, babaen iti mental images ti sarita nga adu ti makaammo ti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana iti purokda. Apay? Wen a, ta ammo pay dagiti ubbing, anianto la ket dagiti nataenganen? Idi un-unana, saan a mairaman wenno alasen dagiti nataengan ti pannakairaman dagiti ubbing kadagiti banag a para laeng iti pakaseknan dagiti nataengan. Iti panagasawa, pakaseknan dagiti nataengan daytoy. Ngem ammo dagiti dua nga ubbing a nasabatda iti kataltalonan. Ngarud, pammaneknek dayta a banag nga adu iti makaammo iti panagawid ni Manong Leon ken ni Maria. Saan a naibaga daytoy ngem ammon ti agbasbasa.
Iti panagtultuloy a panagdiskubre ken panagsukisok kadagiti posibilidad a mapasamak a maikanatad, inikkanna iti kalidad ti sarita a maiyataday iti paulo ti sarita. Inikkanna ti klase a dekalidad daytoy a sarita a kas maysa a sarita a saykologikal.
2. Dagiti karakter:
a) Maria---- masirib ken nalawa ti pannakaawatna. Ammona ti kayat a sawen ti panagsawa ket panagmaymaysa iti dua a puso.
b) Manong Leon---masirib met nga inanak. Namsek met ti kinatao a naiakawes kenkuana. Saanna nga ammo ti mangsupiat iti otoridad ti nagannak kenkuana
c) Baldo---- naakemna ti akemna a kas narrator. Maysa daytoy a Third Person Participant. Nakipartisipar ti narrator iti pasamak wenno ti masarsarita. Sabali met ti Third Person Observer ta saan a mairamraman iti pasamak wenno iti masarsarita.
d) tatang--- inakemna ti akemna a kas ama. Ti otoridad ti maysa nga ama ket nabatad nga adda kenkuana, a saan a naisawang no di ket naipakita babaen iti pasamak ken aramid
e) ni Labang---wen, karakter met iti sarita ni Labang. Bilibak iti kinalaing ti author. Ni Labang, dina dinakamat no ania nga ayup daytoy. Ngem babaen iti mental images, ammom lattan a maysa a baka daytoy, a saan ket a nuang, babaen kadagitoy a pammaneknek: (1) Labang, ngarud baka, ta awan met ti labang a nuang, hehehe! (2) idi nagemmak, baka iti simmungbat, naemma a kabayan; ngarud maysa a nataraki a kalakian ni Labang. Dagitoy a bambanag ket di imbaga ni author, maammuan laengen babaen iti mental images. Isu nga agdiskubreka, agsukisokka iti pintas ti sarita.
3) Ti TEMA
a) environmental influences---no ti maysa a mangop-opisina iti siudad a sigud a taga-away iti makabasa daytoy, namnamaem a manglagip la ketdi. Malagipna ti away a nagtaudanna. Impluensiaanna a manglagip. Amangan no ti iliwna ket ibakasionanna pay. Ngamin, nakapimpintas ti panangiladawan ti author ti waig, ti kataltalonan, ti kareton, ti kalesa, dagiti kuriat, dagiti bituen iti rabii, ti puyupoy, ay…napapalo no dika pay la mailiw…a kasla kaniak, makaaw-widenakon iti Narvacan!
b) ti tema ti panagasawa----nadakamaten itay
c) ti tema ti panagtulnog
- ni Baldo iti amana
- ni Manong Leon iti pannubok ti amana
- ni Maria iti asawana
- ni tatang iti bukodna a bagi----wen met a, a kalpasana sinubokna ni Maria ket mailadawan met a sitatallugod met a nangawat iti manugangna. Iti udina, awan ti masagangmo a negatibo a reaksionna iti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana. Iti panagulimekna kalpasan a naamuanna dagiti kayatna a maamuan ken ni Baldo, ammo lattan ni reader a kayat met ama ni Maria. Ta ultimo a ni Labang ket kinanayat ti balasang nga aprosan. Iti panangapros ni Maria ken ni Labang, ket makunakuna a characterization of submission, ti panagtallugodna a mangawat ti amin amin, pannakipagmaymaysana ken ni Manong Leon, iti pamilia ni Manong Leon, kadagiti kapurokan, kadagiti taga-away ken ti away a mismo. Sitatallugod a nangited ti bagina iti away, iti laksid a nagtaud iti siudad. Taga-siudad ni Maria. natural a namikki. lalo ket baka daytan nay a kalakian. Mabuteng a. Ngem gapud ti characterization of submission a naikawes kenkuana, saan a napasamak dayta nga expectation.
4) Dadduma pay a paliiw ---
a) nagaramat ti author iti makunkuna a PALINDROME iti sarita. natakuatak itoy a sarita, nga uray gayam kadagiti un-unana a panawen wenno iti panawen ni apo Manuel Arguilla ket agaramatda met iti PALINDROME. Sabagay, saan laeng met a Philippine Literature ti pakabasaan ti PALINDROME, no dipay ket iti Singapore Literature, a kas iti sarita ni Stella Khon a napauluan iti: “Vroom Down New Bridge Road”. Iti Iluko adda met dagiti sumagmamano nga agar-aramat iti PALINDROME. Maysa kadagitoy ni apo Reynaldo A Duque. No diak a nagbiddut, inaramatna daytoy iti nobelana a “Centerly Your’s, Manong”. Ta ania aya ti PALINDROME? Minamasuni met, ti pangawag ni apo Duque kadaytoy a kas mabasa iti librona a “No Agsuratka iti Sarita”. Idi agis-iskuelaak pay laeng sadiay San Fernando, La Union, nakaparpartak iti panagsao ni Ynnad (taga-Brgy, Sevilla), Otil (Brgy. 2) ken dadduma pay a kaeskuelaan. Daytoy man daytay lenguahe a pabaliktad. Ti nagan a LEON ket nagbalin a NOEL. Mabasa met kadagiti English a sinurat, a pakaibilangan ti sinurat ni Stella Khon, a kunana: ERGO. No inawagandaka iti ERGO a ket, sika ket maysa nga OGRE, wenno kaputotam, kapulim ni SHREK, hehehe! Managay-ayam ngamin kadagiti balikas ti maysa a mannurat. Mabalin pay a kunaen, a maysa met a pre-figure ti nagan ni Manong Leon a nagbalin a Noel. Ta ti karakterisasion ti maysa a Leon ket nabileg, natured, nauyong. Ngem kabaliktad met ti karakterisasion ni Manong Leon iti saritana, ta nagbalin ketdin a Noel wenno kasla karnero met ti kasingpetna. Banag a dakkel a talaga iti panagraemko iti author, kadagiti kakastoy a bambanag. Saanmo a matiliw ti kinabaknang daytoy a sarita no dimo nga analisaren a nasayaat wenno dimo a batoken ti kinaadalemna. Isu met laeng a daydayawenda la unay daytoy a sarita ta pagwerretenna la unay ti utek. Kasla man karkaritenna ti reader a mangbatok ti perlas a nanguneg ti sarita. Kadagiti masulit a mangbatok, dida matagikua ti kinapintas ti perlas.
b) Intag-ay daytoy a sarita ti kina-Ilokano. Ilokano nga ilokano, Ilocano experience, awan surok ken kurangna ti sarita, nupay naisurat iti English. Iti Tagalog bersion, kuna ti editor ti RIMAT MAGASIN, a ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr.: “…nakitami dagiti parikutna (ni apo Centeno San Miguel a nangipatarus iti Tagalog. maysa a pen name) kadagiti umno a kaibatogan dagiti balikas nga Ingles iti Tagalog, ken ti panangtiliwna iti nakail-Ilokano nga atmospera ti sarita. Nupay kasta, saluduantayo ti reggetna a nangpatarus iti sarita iti sabali pay a lenguahe ti Filipinas. Ket wen, a, maysa a tanguap ken lidok iti sammigel para ken ni apo San Miguel!
c) inladawan ni author dagiti napapateg a tagipatgen nga birtud ni Ilokano itoy a sarita….
d) ad-adu koma pay a sarita iti masurat a kakastoy
e) nayunakto pay iti sumaruno, ta indardarasko laeng daytoy a sinurat ta para iti sumaruno nga isyu ti TAWID NEWSMAGASIN iti kolumtayo a DUYOG TI SINGASING…##
_-----------------------------
katabok ti panagsurat iti tawid...naatianan ti pundo.
Wednesday, January 12, 2005
awan sabali a maisurat
Rebiu iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla
9 comments:
- ariel said...
-
dear jim:
you raised several good points in your critique. the means and methods you used are classical, sort of. we need some brilliant minds to come to terms with our literary productions. like yours.
one point, though on the "plot". i think that storiness matters most, not the plot, unless we think of stories as avenues for moralizing. you are right about expectations--they what critics call a hermeneutic form of reading. "horizons of expectations" is a more technical term. but forget the terms of bland critics. but tell me, bagnos cudiamat has passed away? o dear me!
jim, some more critical readings, please!
A
- 3:23 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
agyamankami unay iti nakunam, apo ariel...nanayunan manen ti ammok kadagita tertermino, hehehe! dagiti komento ken panirigan a sursuratek ket para iti Tawid News, (iti kolumko) isu a naisuratda a porma ti kolum?
naimbag nga aldawmo!
- 12:36 PM
- ariel said...
-
dear jim:
that is A-ok, the column form. and then, ti pannakabalabalana ket popular. isu a mayat.
ti laeng obserbasionko ket kastoy: pagbalinentay a naikomitaran a panirigan ti salaysay a kritisismo ta pagtawingan ngarud daytoy iti adal ken sursuro. husto ti ar-aramiden. ti laeng makitak ket naikarsel pay laeng ti klasikal a pagannurotan ti kritisismom. nangruna daytay nosion ti plot. one thing: a story can be plotless and yet it has the quality of "storiness".
i submit that arguilla is one of the better english writers. but what about his "rice" story? the manong leon story, the way I see it, is hypervaluated. but then again, it is not your fault.
ala, obserbasion laeng dagitoy,a, kabsat a reberendo koma ngem nagmadi met a kas ken apo ariel T.
Ariel A
- 5:10 PM
- rva said...
-
mayat man, mang jim! umapalak man la ngaruden ta diak met la marugianen tay panggepko met a mangpaliiw kadagiti sarita ni arguilla...
mang ariel, kumusta dita california? adayo ti lokasionmo kadagiti landslide ken layus?
- 4:40 PM
- ariel said...
-
hi roy ken jim:
addaak ditoy honolulu itatta for a conference. agsubliakto inton 31st. asideg ta southlands, calif ti yanko (southern calif). baka agpoetry readingkami pay ditoy UH with the gamil giants of hawaii.
- 1:59 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
musatkan, roy?
mayat ngarud apo ariel A no nailisika kadayta bagyo ken dita CA. katawtawagko met itikabsatko idiay san diego ngem dida kano met naapektaran...Naimbag a damag apo ariel no agpoetry readingkayo dita UH...mangisuroka ketdin a dita! at least adda ti naimbag a damag a saan laeng a didigra, layus, kudeta, politika, meninggococcemia ken reklamo ti KINALAM-EKNA ti mangmangngeg, hehehe! agan-agannadka ngarud dita apo ariel...
- 12:21 PM
- ariel said...
-
dear apo jim:
ala, wen, apo. dios ti agngina iti patigmaan. natalna ti sn diego gapu ta nagadu a kadaraan sadiay (what a logic?! lohika ti panangipangas iti puli ni pinoy daytoy a kasla KSP, ania? gasem ta nakimisaak iti immaculate conception idiay national city (in san diego) ket ilokano met ti kantada, kabsat! naibabain ti riknak ta ilokanoak ngem diak met masurutan uray tay amamida. what a shame! kastan sa dagiti padak nga agin-iingles, aya?
jim: one thing. and i mean it: KEEP ON WITH YOUR CRITICISM BECAUSE THE AMIANAN LITERATURE WILL NOT SURVIVE WITHOUT IT. THIS IS THE PARADOX--WRITERS NEED CRITICS (ALTHOUGH THEY SHOULD HATE THEM, HA!) IN ORDER FOR THEM TO BE REMINDED OF THEIR SWORN DUTY TO WRITE OF THE HUMAN CONDITION; CRITICS NEED WRITERS OTHERWISE THEY HAVE NO TRADE! daytoy koma ti masapul a sangguen ti gumiltayo--ti pannakapadur-as ti tradision ti kritisismo. apo, dakayo koma a nalalaing a taga-gumil ket kitaentay man daytoy.
- 4:56 PM
-
-
ahm sana po me tagalog para mabasa din namin thanks poh
- 6:40 PM
-
-
hays thank you kahit hindi ko masyado maintindihan
- 6:41 PM


text:
ISO 3166
Ti ISO 3166 ket pagalagadan nga inpablaak babaen ti Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO). Daytoy ket mangipalawag kadagiti kodigo para kadagiti nagan ti pagpagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, naipangruna a luglugar iti interesado iti heograpia, ken dagiti kangrunaan a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno dagiti estado). Ti opisial a nagan ti pagalagadan ketl Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda.
Dagiti linaon
Dagiti paset[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket buklen dagiti tallo a paset:[1]
- ISO 3166-1, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 1: Kodkodigo ti pagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan ti pagpagilian, dagiti agkamkammatalek a teritorio, ken naipangruna a luglugar iti interesado iti heograpia. Daytoy ket mangipalawag kadagiti tallo nga agasmang dagiti kodigo ti pagilian:
- ISO 3166-1 alpha-2 – dagiti dua a letra a kodigo ti pagilian ken isu ti kaaduan a maus-usar kadagiti tallo, ken kaaduan a maus-usar para iti kodigo ti kangatuan nga agpang ti dominio ti pagilian ti Internet (nga adda dagiti bassit a di mairaman).
- ISO 3166-1 alpha-3 – dagiti tallo a letra a kodigo ti pagilian a mangpalubos ti nasaysayaat a bisual a pannakakkita ti paggddiatan dagiti kodigo ti pagilian ngem dagiti kodigo ti alpha-2.
- ISO 3166-1 numeric – dagiti tallo a numero a kodigo a kapada dagiti naparang-ay ken tinartaripato babaen ti Dibision ti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, nga ddaan ti nasaysayaat a nawaya nga eskritu (panagsurat a sistema), ken isunga naserserbi iti tattao wenno dagiti sistema nga agus-usar kadagiti saan nga eskritu ti Latin.
- ISO 3166-2, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 2: Kodigo ti subdibision ti pagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan dagiti nangruna a pannakabingbingay (a kas dagiti probinsia wenno dagiti estado) iti amin a pagpagilian a naikodigo iti 3166-1.
- ISO 3166-3, Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti pagpagilian ken dagiti subdibisionda – Paset 3: Kodigo para kadagiti dati a naususar a nagnagan ti pagpagilian, mangipalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan ti pagpagilian a naikkaten manipud ti ISO 3166-1 manipud idi immuna a naipablaak idi 1974.
Dagiti edision[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna nga edision ti ISO 3166 ket naipablaak idi 1974, a nangiraman laeng kadagiti alpabetiko a kodigo ti pagilians. Ti maikadua nga edision, ket naipablaak idi 1981, ken nangirman met kadagiti numeriko a kodigo ti pagilian, ken ti maiaktlo ken maikapat nga edision ket naipablaak idi 1988 ken idi 1993. Ti maikalima nga edision, ket naipablaak idi baetan ti 1997 ken idi 1999, naipadakkel idi daytoy kadagiti tallo a paset tapno mairaman dagiti kodigo para kadagiti subdibision ken dagiti dati a pagilian.[2]
Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pagalagadan ti ISO 3166 ket tinartaripato babaen ti Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166 (ISO 3166/MA), a mabirukan idiay sentral nga opisina ti ISO idiay Hinebra, Suisa. Kasisigud idi a mabirukan daytoy idiay Deutsches Institut für Normung (DIN) idiay Berlin, Alemania. Dagiti kangrunaan nga obrana ket:[3]
- Ti aginayon ken mangikkat kadagiti nagan ti pagilian (nagnagan ti subdibision ti pagilian) ken ti mangikeddeng kadagiti elemento ti kodigo kaniada;
- Ti mangipablaak kadagiti listaan ti nagngan ti pagilian (nagnagan ti subdibision ti pagilian) ken dagiti elemento ti kodigo;
- Ti mangtaripato ti listaan ti reperensia kadagiti amin a nga elemento ti kodigo ti pagilian ken elemento ti kodigo ti subdibision ken dagiti panawen a pannakausarda;
- Ti agipablaak ti warnakan a mangirangarang kadagiti panagbalbaliw kadagiti tabla ti kodigo
- Ti mangbalakad kadagiti agar-aramat iti pannakaipakat ti 3166.
Kamkameng[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagit isangapulo nga eksperto nga addaan ti karbengan ti panagbutos iti ISO 3166/MA.[4] Ti lima ket dagiti representatibo dagiti nailian a gunglo dagiti pagalagadan:
- Association française de normalisation (AFNOR) – Pransia
- American National Standards Institute (ANSI) – Estados Unidos
- British Standards Institution (BSI) – Nagkaykaysa a Pagarian
- Deutsches Institut für Normung (DIN) – Alemania
- [Swedish Standards Institute (SIS) – Suesia
Dagiti sabali a lima ket dagiti representatibo ti nangruna nga ahensia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian wenno dagiti sabali nga sangalubongan a gunglo ng aagus-usar ti ISO 3166-1:
- International Atomic Energy Agency (IAEA)
- International Telecommunication Union (ITU)
- Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN)
- United Nations Economic Commission for Europe (UNECE)
- Universal Postal Union (UPU)
Ti ISO 3166/MA ket adu paymet kadagiti mainaig a kamkammeng a saan a makibinglay kadagit panagbutos, a babaen ti kalaingda, ket addaan ti adu nga impluensia kadagiti pamay-an ti panangikeddeng iti mangtaripato nga ahensia.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- FIPS 10-4
- ISO 639 – Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan ti sasao
- ISO 4217 – Kodkodigo ti kuarta
- ISO 15924 – Kodkodigo para iti representasion ti nagnagan dagiti eskritu
Dagiti nota ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ania kadi ti ISO 3166?". Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO).
- ^ "Panagrang-ay ti ISO 3166". ISO.
- ^ "Dagiti obra ti ISO 3166/MA". ISO.
- ^ "Kamkameng ti ISO 3166/MA". ISO.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166, Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad (ISO)


text:
Naisagmak a sebbangan
Ti maysa a naisagmak a sebbangan ket ti sebbangan dagiti organismo a makasangsango iti nagato a kariesgo iti pannakaawan. Ti insasao ket di nalawag iti sapasap a panangisao para kadagiti aniaman a sebbangan a maitunos ti daytoy a deskripsion, ngem ti panag-usar daytoy babaen dagiti mangay-aywan a biologo ket kadawyan a mangitudo kadagiti nainaganan a Naisagmak iti Nalabbasit a Listaan ti IUCN Red, a daytoy ket ayan ti maikadua a kakaruan ti kasasaad ti panagay-aywan para kadagiti naatap a populasion, a sumursurot it Nakaro a Naisagmak. Iti agdama adda dagiti 3079 nga ayup ken dagiti 2655 a mula a naidasig a kas Naisagmak iti sangalubongan, a no maipada kadagidi agpang ti 1998 iti 1102 ken 1197.[1] Ti bilang, pagduyosan ti populasion, ken ti kasasaad ti panagay-aywan iti tungngal maysa a sebbangan ket mabirukan idiay Listaan dagiti organismo babaen ti populasion.
Adu kadagiti pagilian ket adda dagiti linteg a mangidaton ti panagsalaknib dagiti sebbangan a tumalek ti panagay-aywan: kas pagarigan, ti panagiparait ti panagaup, panagtengngel ti panangirang-ay iti daga wenno panagpartuat kadagiti preserba
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Nalabbasit a Listaan ti IUCN bersion 2012.2: Tabla 2: Dagiti panagbalbaliw kadagiti bilang iti sebbanagan kadagiti naipangta a kategoria (CR, EN, VU) manipud ti 1996 aginggana iti 2012 (Nalabbasit a Listaan ti IUCN Red bersion 2012.2) para kadagiti kangrunaan a grupo iti Nalabbasit a Listaan" (PDF). IUCN. 2012. Naala idi 2012-12-31.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Glenn, C. R. 2006. "Earth's Endangered Creatures", Naala idi 9/30/2008
- Ishwaran, N., & Erdelen, W. (2005, May). Dagiti Masakbayan ti Biodibersidad, Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(4), 179. Naala idi Septiembre 23, 2008
- Kotiaho, J. S., Kaitala, V., Komonen, A., Päivinen, J. P., & Ehrlich, P. R. (2005,Pebrero 8). Panangipadto ti Riesgo iti Pannakaawan manipud ti Pinagbibangayan ti Ekolohiko a Pannakailaslasin, resulta iti Nailian nga Akademia dagiti Siensia iti Estados Unidos ti Amerika, 102(6), 1963-1967. Retrieved September 24, 2008
- Minteer, B. A., & Collins, J. P. (2005, Agosto). Apay a masapultayo iti "Ekolohiko nga Etika".
- Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(6), 332-337. Naal idi Septiembre 22, 2008
- Raloff, J. (2006, Agosto 5). Preserving Paradise, Damdamag ti Siensia, 170(6), 92. Naala idi Septiembre 22, 2008,
- Wilcove, D. S., & Master L. L. (2008, Oktubre). Mano kadi dagiti Naisagmak a SEbbangan idiay Estados Unidos? Dagiti Prontera iti Ekolohia ken Enbironmento, 3(8), 414-420. Naal idi Septiembre 22, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti sebbangan nga adda iti kategoria iti Naisagmak a kas nainaganan babaen ti Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan ti IUCN
- Dagiti Niasagmak a Sebbanagn manipud ti UCB Libraries GovPubs
- Reporta dagiti Naisagmak a Sebbangan ken dagiti Kalugnakan
- Numeriko a pakabuklan ti USFWS kadagiti nailista a sebbangan idiay Estados Unidos ken dagiti pay sabali a lugar


text:
Panagkukua
Ti panagkukua ket isu ti sakup kadagititignay ken dagiti kadkadawyan nga ugali babaen dagiti organismo, dagiti [[sistema], wenno dagiti parbo nga entidad a makuyog kadagiti bukodda nga enbironmento, a mairaman dagiti dadduma asistema wenno dagiti organismo nga adda ken ti pay pisikal nga enbiromento. Daytoy ket isu ti panagsungbat iti sistema wenno organismo kadagiti nadumaduma a panangitignay wenno maar-aramid, urayno dayto ket akin-uneg wenno akin-ruar, [[siaammo]wenno saan a siaaammo, nalawag wenno saan a nalawag, ken boluntario wenno saan a boluntario.


text:
J. M. Coetzee
Ni John Maxwell "J. M." Coetzee (/kʊtˈsiːə/ kuut-SEE-ə;[1] naiyanak idi 9 Pebrero 1940) ket maysa a mannurat ken akademia manipud idiay Abagatan nga Áprika. Isuna tattan ket maysa nga Australiano ken agtaeng idiay Adelaide, Abagatan nga Australia. Maysa a nobelista ken Literario a kritiko ken agipatpatarus, ni Coetzee ket namindua a nagunggunaan ti Premio Booker ken nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 2003.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "David Malouf a kumaduaanna ni J.M. Coetzee, Adelaide Writers Week". Naala idi 12 Pebrero 2012.


text:
Sakbay ti pakasaritaan
Ti sakbay ti pakasaritaan wenno prehistoria (ti kaibuksilanna ket "sakbay ti kaadda dagiti naisurat a rehistro," manipud ti Latin a balikas para iti "sakbay," præ) ket isu ti sangapda iti panawen sakbay ti nairehistro a pakasaritaan wenno sakbay ti inbension dagiti sistema ti panagsurat. Ti sakbay ti pakasaritaan ket mabalin a mangitudo iti paset ti panawen ti kaadda ti tao sakbay ti rugi ti pannakagun-od kadagitoy a a naisurat a rehistro.[1] Iti nawatwatiwat a kaibuksilan , daytoy ket mangitudo kadagiti amin a panawen a simmarunuan ti kaadda ti tao ken ti inbension ti panagsurat. Ti arkeologo a ni Paul Tournal ket isu ti immuna a nagaramid ti termino nga anté-historique[2] iti panangipalplawag kadagiti nabirbirukanna kadagiti rukib iti akin-abagatan a Pransia.[3] Isunga, ti termino ket inus-usar idiay Pransia kadagiti tawen ti 1830 tapno mangipalawag ti panawen sakbay ti panagsurat, ken ti balikas a "prehistoriko" ket naipakaamo iti Ingles babaen ti arkeologo a ni Daniel Wilson idi 1851.[4][5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Renfrew, Colin. Prehistoria Ti Pannakaaramid ti Nagtagitaoan. New York: Moderno a Biblioteka,2008. Prenta.
- ^ pre-historiko (Pranses)
- ^ Bruno David, Bryce Barker, Ian J. McNiven (2006). Ti arkeolohia sosial dagitipatneng a kagimongan ti Australia . Panid 55. (cf. "Ti kapada a termino ti anté-historique ket nasapsapa nga inaramid babaen ni Paul Tournal.")
- ^ Simpson, Douglas (1963-11-30). "Ni Apo Daniel Wilson ken ti Prehistoriko aPakasaritaan ti Eskosia, Ti Sentenial a Panagadal" (PDF). Dagiti Nagbanagan ti Kagimongan, 1963-1964. Naala idi 2009-02-22.
- ^ Wilson, Daniel (1851). Ti arkeolohia dagiti prehistoriko a pakasaritaan iti Eskosia. p. xiv.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Arkeolohiko a Network dagiti Limned a Ladawan ti Daga
- Ti Neandertal a sitio idiay Veldwezelt-Hezerwater, Belhika.
- Prehistoria ti Amianan a Pasipiko
- Prehistoria idiay Arhelia ken idiay Morocco [1]
- Dagiti Nasapa a Tao


text:
Biolohiko a pannakaidasig
Ti bilohiko a pannakaidasig, wenno sientipiko a pannakaidasig iti bilolohia, ket maysa a pamay-an iti sientipiko a taksonomia nga inus-usar a panangigrupo ken panangikategoria kadagiti organismo kadagiti grupo a kas ti henero wenno sebbangan. Dagitoy a grupo ket naam-ammuan a kas dagiti takson.
Ti moderno a biolohiko a pannakaidasig ket adda ti ramutna iti obra ni Carolus Linnaeus, nga isu ket nangigrupo kadagiti sebbangan segun kadagiti nagbibingayan a pannakailasin. Dagitoy a panangigrupo ket nabaliwanen gapu iti Darwiniano a pamunganayan iti sapasap a taudan. Iti pannakaiyammo iti kladistiko a pamay-an idi naladaw a maika-20 a siglo, ti pilohenetiko a taksonomia a nakaigrupuan dagiti organismo a puro a naibatay iti nainperensia nga ebolusionario a pannakaikabagian, a saan a nangikaskaso ti morpolohiko a pannakaipadpada, ket nagbalinen a sapasap kadagiti dadduma a lugar ti biolohia.[1] Ti molekular a pilokenetiko, nga agus-usar iti DNA a panagsisinnnaruno a kas datos, ket nangiturong pay kadagiti kinaudi a panagbalbaliw ken mabalin nga gatultuloy daytoy iti kastoy. Ti biolohiko a pannakaidasig ket tagikua ti siensia iti biolohiko a sistematika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Laurin, M. (2010). "Ti suhetibo a kasasaad dagiti Linneo a kategoria ken ti nagbanaganan iti ebolusionario a biolohia ken dagiti biodibersidad a panagadal". Dagiti Kontribusion iti Soolohia. 79 (4). Naala idi 21 Marso 2012.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Atran, S. (1990). Dagiti KOgnitibo a Pundasion iti masna a pakasaritaan: para iti antropolohia ken siensia. Cambridge, Inglatera: Unibersidad ti Cambridge a Pagm,lditan. xii+360 pages. ISBN 0-521-37293-3.
- Larson, J. L. (1971). Rason ken panagsanay. Ti representasion iti Masna nga Urnos iti obra ni Carl von Linne. Berkeley, California: Unibersidad ti California a Pagmalditan. VII+171 pages.
- Mayr, Ernst & Bock, W.J. (2002). "Dagiti pannakaidasig ken dadduma pay a sistema ti panangurnos". J. Zool. Syst. Evol. Research. 40 (4): 169–94. doi:10.1046/j.1439-0469.2002.00211.x.
- Schuh, R. T. ken ni A. V. Z. Brower. (2009). Biolohiko a Sistematika: dagiti pamunganayan ken panangipakat (maika-2 nga edn.) Unibersidad ti Cornell a Pagmalditan xiii+311 pages. ISBN 978-0-8014-4799-0
- Sebbangan 2000 & ITIS Katologo ti Biag 2008
- Stafleau, F. A. (1971). Linnaeus ken dagiti Linneo. Ti panangiwaras kadagiti kapanunotandad iti sistematiko a boatanika, 1753–1789. Utrecht: Oosthoek. xvi+386 pages.


text:
1992
Ti 1992 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 11 – Taylor Lautner, Amerikano nga aktor
- Mayo 10 – Charice Pempengco, Filipina a kumakanta
- Nobiembre 23 – Miley Cyrus, Amerikana a kumakanta
- Disiembre 3 – Jessy Mendiola, Filipina nga aktres
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 26 – José Ferrer, taga-Puerto Rico nga aktor (naipasngay 1912)
- Abril 6 – Isaac Asimov, mannurat (naipasngay 1920)
- Oktubre 16 – Shirley Booth, Amerikan nga aktres (naipasngay 1898)
- Disiembre 21 – Albert King, Amerikano a musikero (naipasngay 1923)


text:
George Frideric Handel
Ni George Frideric Handel (Aleman: Georg Friedrich Händel; panangibalikas [ˈhɛndəl]) (23 Pebrero 1685 – 14 Abril 1759) ket maysa idi a Aleman a naipasngay a Britaniko a Baroko a komposer, a nadayeg kadagiti bukodna nga opera, dagiti oratorio, himno ken dagiti organo a konsierto. Ni Handel ket naipasngay idi 1685, iti maysa a pamilia a saan a nagay-ayat ti musika. Isu ket nagagun-od ti nangruna apanakasanay ti musika idiay Halle, Hamburg ken Italia sakbay a nagtaeng idiay Londres (1712) ken nagbalin a naturalisado a suheto ti Britaniko idi 1727.[1] Babaen ti daytan a panawen isu ket napigsa idin a naimpluensiaan babaen dagiti nalatak a komposer ti Italiano a Baroko ken ti tengnga nga Aleman a poliponiko a koro a tawidan.
Iti kaunegan ti sangapulo ket lima atawtawen, ni Handel, ti dramatiko a henio, ket nangirug kadagiti tallo a kompania ti komersial nga opera tapno makaited kadagiti noblidad ti Inggles iti Italiano nga opera, ngem ti publiko ket immay a dumngeg ti timek a kasirib ti soloista ngem ti musika. Idi 1737 isu ket nagsaksakit, ken nagbalbaliw ti turong ti panagparpartuatna ken nangibagbagaan kadagiti tengnga a klase. Ti Rambakan ni Alejandro (1736) ket nasayaat a naaw-awat idi, ni Handel ket nagaramid ti panaglasatna kadagiti Inggles a koro nga obrana. Kalpasan ti panagballigina ti Mesias (1742) isu ket saanen a nagpabpabuya ti Italiano nga opera. Ni Handel ket bassit laeng idi a nagbalballigi kadagiti pabuyana ti Inggles nga Oratorio ken kadagiti tema ti mito ken biblia, ngem idi nagurnos ti maysa a pabuya ti Mesias tapno pagnam-ayan ti Ospital Foundling (1750) nagpatingga daytoy ti pannakadillawna. Dagiti makatignay nga oratorio ni Handel ket dagiti etiko. Dagitoy ket saan a nasantipikado babaen ti liturhiko a dignidad ngem babaen ti moral a kapanunotan ti nagtagitaoan.[2] Isu jket gangani a bulseken, ken nagtateng idiay Inglatera ti ganganai a limapulo a tawtawen, isu ket pimmusay a naipammadayawan ken nabaknang a tao.
Ni Handel ket naipanpanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a komposer ti amin a panawen, nga adda kadagiti obra a kas ti Musika a Danum, Musika para dagiti Nailain a Palpalinang ken ti Mesisas ket nagtultuloyda anadayeg. Ni Handel ket nagkompuesto kadagiti adadu ngem uppat a pulo nga opera kadagiti sumurok a tallo pulo a tawtawen, ken manipud idi naladaw a tawtawen ti 1960, iti kaada ti panagungar manen ti baroko a musika ken ti kasisigud nga instrumentasion, ti panagayat kadagiti opera ni Handel ket dimakdakkel. Dagiti operana ket naglaon ti naisangsangayan a panakaidagig ti tao—a naipangpangruna para iti komposer a saan a naamammoan kadagiti pannakiayatna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- ^ "Britaniko nga Umili babaen ti Tignay ti Parlamento: George Frideric Handel". Parliament.uk. 14 Abril 2009. Naala idi 13 Abril 2012.
- ^ Bukofzer, M. (1983) Musika iti Baroko a Panawen. Manipud kenni Monteverdi aginggan kenni Bach, p. 337.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni George Frideric Handel iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni George Frideric Handel iti Wikiquote (Ingles)
Dagiti obra a mainaig kenni George Frideric Handel iti Wikisource (Ingles)


text:
Uki
Ti uki (wenno oki, pipit, papit, pitsing, vagina iti Ingles, puke iti Tagalog) ket maysa a kasla tubong a pagnaan a nanipud iti matris agturong iti ruar ti bagi dagiti babai a mammal ken marsupial. Iti babai a billit ken dadduma pay a reptilia, ti uki ket isu ti cloaca. Iti babai a tao, ti uki ket maysa a mabennat a piskel a tubong a simmilpo iti vulva iti ruar ti cervix ti matris.
Mabagbagi ti babai a tao[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti kadawyan a panangisasao, ti termino a "vagina" iti English (nga isu met ti Iloko nga uki) ket masansan a maidakamat iti vulva wenno ti sibubukel a mabagbagi ti babai. Ngem kinapudnona, ti vagina ket isu ti tubong ti uki a masarakan iti uneg ti vulva. Daytoy a tubong (vagina) ti pakapasamakan ti kopulasion wenno panagyot babaen ti panangserrek ditoy ti buto ti lalaki tapno maipugso ti kapsit a mangukop iti itlog ti babai. Dagiti normal a heterosexual a naan-anayen a nataengan a lalaki gagangay a maguyugoy a sexual iti uki nga agresulta iti pannakaabbukay ti sexual nga essem a panggapuan met itatangar ti buto.
Iti met laeng uki ti pakapasamakan ti panagpasngay ti babai, ditoy pagnaan ken ruaran ti maladaga manipud iti matris. No tiempo met ti panagregla ti babai, ti uki ti ruaran dagiti likido ti regla. No met madama ti sexual a panagkanaig, ti uki ken dagiti nakain-inaka a pasetna kas iti muting ti kangrunaan a panipudan ti seksual a panagimas (orgasmo) para iti babai.


text:
Moda
Ti moda wenno uso ket dagiti sapasap a panangibaga para iti nadayeg nga estilo wenno panagsanay, a naipangpangruna ti kawes, kalsado, katakunaynay, pagpapintas, tub-oken ti bagi, wenno alikamen. Ti moda ket mangitudo ti maysa a naisangayan ken masansan a pagduyosan a panagkukua iti estilo a ti maysa a tao ket agkawes, ken dagiti agdama pay nga estilo iti panagkukua. Ti moda ket mangibaga pay kadagiti kabaruan a napartuat kadagiti dumidibuho ti tela.[1] Ti ad-adu a teknikal a panangibaga, ti pagan-anay, ket nagbalinen a kankanayon a naisilpo iti panangibaga ti "moda" a ti panag-usar ti immuna a naibaga ket naibatbatin kadagiti espesial a kapanunotan a kas iti nangayed a kawes wenno usar a panagmaskara, bayat a ti "moda" ket ad-adu a kaibuksilanna ti kawes ken ti panagadal iti daytoy. Urayno dagiti aspeto ti moda ket mabalin a para iti babai wenno para iti lalaki, adda met dagiti pagduyosan nga androhinia.[2][3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Moda (2012, Marso 29). Wwd. (n.d.). Naala manipud idiay http://www.wwd.com/fashion-news.
- ^ Panaglabos ti Sinema: Kawes ken identidad kadagiti pelikula - Panid 196, Stella Bruzzi - 2012
- ^ Para iti tungtungan iti usar ti panangibaga ti "moda", "bado", "kawes", ken "pagan-anay" babaen dagitipropesional kadagiti nadumaduma a disiplina, kitaen ni Valerie Cumming, Pannagawat ti Pakasaritaan ti Moda, "Pangyuna", Pagan-anay & Fashion Press, 2004, ISBN 0-89676-253-X
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Moda iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Moda iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
Nabileg Ti Balikas
Iti maudi a lawas ti napalabas a tawen ken dagiti umuna nga aldaw itoy a tawen, kapudpudotanna la unay a tungtongan iti internet ti maipapan iti klasiko a nobela ni Mark Twain “The Adventures of Huckleberry Finn.” Adda ti reprinting daytoy, ket ti balikas a ‘nigger’ ket masukatan babaen iti ‘slave’ ta daytoy kano ti maitutop iti agdama a panawen, segun kadagiti agiprinta.
Napasamak ti nagduduma a reaksion ken diskusion.
Saan la ngamin a ti balikas a masukatan ti yan ti argumento no di ket ti maparnuay nga epekto dagiti agsupadi a panirigan. Nalawa unay ti sinakop dagiti argumento.
Masagid ngamin ditoy ti kinaasino ti puli ken ti maitutop nga edukasion. Adda met ti nagbatayan dagiti saan a mangayat iti ‘editing’ ta makuna nga agbaliwen ti idea ti author. Nabileg ti balikas, ta ikeddengna ti panirigan ken pannakaawat.
Saan a nailaksid kadatayo ti kinabara ti diskusion. Adu iti intay nagpaliiwan kadagiti nadumaduma a kapanunotan dagiti readers dagiti artikulo maipapan itoy. Panggep ngamin daytoy iti pannakairuar iti kabarbaro nga edition a nasukatan dagiti balikas a ‘nigger’ iti ‘slave’ ken ti ‘injun’ iti Indian tapno kano maliklikan ti saan a nasayaat nga epektona iti edukasion dagiti nangisit a Kano. Adu iti nangayat ti pannakabalbaliw dagiti balikas. Adu met iti saan a nangayat iti pannakabalbaliwna.
Saantayo a nakibiang iti tungtongan. Nagpaliiw laeng. Nagobserba. Inamiris dagiti argumento ken rasones iti agsumbangir.
Kalpasanna, inaramidtayo daytoy a sinurat. A kas pangipeksaantayo met ti kapanunotantayo maipapan itoy ken ti reaksiontayo.
Tinimbang a nalaing ti nagbatayantayo. Ta iti kapanunotantayo ket ngamin saan unay a madlaw ti epektona daytoy a banag kadatayo; ta ngamin maibilang a racial issue daytoy lalona kadagiti kadagiti nangisit a marikna iti pannakaibaba. Saantayo a nakibiang ta saantayo a narikna ti kinadagsen dagiti balikas iti kas iti kinadagsen unay a marikrikna dagiti maseknan. Nalabit a ti rason ket addaantayo met iti kabukbukodan a pakasaritaan a maiduma la unay iti pakasaritaan kadagiti nangisit ken puraw. Dagita nadakamat a balikas ket saantayo unay a narikna unay iti pannakasagid ta maiduma la ngarud met ti pulitayo, maysa a Kayumanggi. No nasagid man bilang saan a direkta, ngem karaman wenno nairaman iti tungtongan no ibasar ti pakabuklan ti saritaan ket maipapan iti racial discrimination.
Nupay kasta, a ditayo nakiraman iti saritaan, nagpaliiwtayo ketdi. Ta no maipapan ti racial discrimination ti saritaan, uray no saan a direkta ti pannakairamraman, mariknatayo lattan iti pannakasagid-bassit gapu ta maysatayo a Kayumanggi.
Inkeddengtayo iti nagpaliiw laeng. Inamiris dagiti tugottayo ken naglabsanntayo iti literatura, a kas pagibasarantayo iti bukodtayo a kapanunotan. Isu a saantayo nga insigida a sinurat daytoy nga artikulo, ta addatayo laeng iti tengnga wenno iti igid. Ngem maipasiguradok iti kinaadda iti intay pannakairamraman iti tungtongan, kayattayo man wenno saan.
Iti sabali a banda, saan a nailaksid dagiti klasiko a libro nga intay nabasbasa nga abridged edition. Condensed wenno shortened a naipablaak para kadatayo a Filipino readership. Dagiti nalalatak a sinurat dagiti nalalatak a manurat. Naamiristayo nga adda met dagiti nasukatan a balikas—balikas laeng a saan ket a ti konsepto wenno idea. Adda pay dagiti naipatarus iti nalaglag-an a balikas tapno maawatan ken tapno maliklikan ti saan a nasayaat a panirigan nga ibunga ti patarus.
Kadatayo, iti bukodtayo a kapanunotan, makitatayo ti puntos wenno dagiti puntos a nagbatayan ti pannakabalbaliw kadagiti nasao a balikas; ngem kas iti maar-aramid iti Biblia ken dadduma pay a libro a nabasbasatayo, lalona kadagiti partuat ken aramid iti akademia ket inaramatda ti cross-reference wenno footnote a kas panangilawlawag.
Footnote a saan ket nga endnote a gagangay wenno nakairuamanen a maus-usar iti Literatura Ilokana a pangilawlawag ti author kadagiti balikas nga itudingtayo a mangibunga iti nakudrep a pannakaawat dagiti agbasbasa. Uray datayo, dagiti sinurattayo ken nagus-usartayo met iti endnote, lalona kadagiti dandaniwtayo.
Iti kapanunotantayo, mabalin daytoy a proseso tapno maliklikan iti nakana unay a susik ken saan a panagkikinnaawatan. Nabileg unay ti balikas.
Adu metten dagiti nabasbasatayo a koleksion dagiti ababa a sarita, a nagaramatan ti/dagiti editor iti footnote a kas panangilawlawag iti balikas a mapagduduaan wenno mangipaay iti nauneg nga interpretasion iti agbasbasa. Ket gagangay a basaentayo pay nga umuna ti footnote(s) sakbay nga ituloy ti basbasaen tapno nalawlawag iti intay pannakaawat iti basbasaen.
Ti nasao a nobela ni Mark Twain ket naaramid pay a kas pelikula ken naipatarus iti nadumaduma a lenguahe. Mairaman metten iti Tagalog. Ti ABS-CBN ti nangiserye idi pakpakauna ti 1990’s. Kadagidi a panawen, addatayon nga agsursurat kadagiti radio drama scripts ken dagiti anunsio.
Kadagidi a panawen, bassit pay laeng ti buridekmi, saan pay nga agiskuela. Ket tapno makaimakiniliaak iti maysa wenno dua nga script sakbay ti panagluluto, nasken a lukatan ti telebision ket il-illekanto metten ni buridek ni Huckleberry Finn. Nawaya a makasuratak.
No maminsan, nabileg unay ti balikas. Baliwanna dagiti panirigan ken pammati. Ti kapanunotan ti sabali ket saan nga isu ti kapanunotan ti sabali uray no sangsangkamaysa nga idea.
Ngem nakarkaro ti epekto daytoy no ti balikas ket maibilang a panangibaba ti puli. A kas iti mapaspasamak iti nobela ni Mark Twain.
Ti balikas a ‘nigger’ ket nababa la unay a balikas kadagiti nangisit. Saan a maitutop kadakuada. Maapektaranda wenno dakkel ti epektona dayta a balikas. Makasugkar. Ta kas kunatayo, nabileg unay ti balikas. Uray ti balikas nga ‘injun’ wenno Indian American ti nalawag a kaitutopanna.
Panggepda a sukatan dayta ‘nigger’ iti nalaglag-an a balikas ken panagdengngeg iti ‘slave’ tapno maikkat ti makasugkar a rikna dagiti maseknan.
Ti kangrunaan a rason ket mabasa daytoy a kunada: “To delete the word “nigger” from its 200-plus appearances in The Adventures of Huckleberry Finn by Mark Twain, and replace it with “slave,” is to evade the problem of education. It is to falsify a world as a precondition for teaching about it.”
Insungbat met ti kasungani, “There are vast differences between calling a character “nigger” and calling them “slave.” They are not interchangeable. Writers choose their words thoughtfully. Our words create, color, layer and texture and contextualize the stories we tell. The notion that one can change one of those carefully chosen words -- much less 219 of them -- to suit their perception of contemporary mores and eliminate the possibility of hurt sensibilities is an abdication of a teacher’s responsibility to illuminate and guide students through an unfamiliar and perhaps difficult text. What’s next? Substituting orange for red in a painter’s work because some observers find red too aggressive?”
Adda dagiti balikas a nalag-an iti maysa a puli ket nadagsen met iti sabali. Saan nga agpapada iti panagsaadna.
Kadatayo laeng, adda ti balikas a nalag-an iti sabali nga ili, idinto a nadagsen dayta iti sabali nga ili.
Ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ iti probinsia nga Ilocos Sur, wenno kunaenta laeng nga iti ilimi a Narvacan ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan.
Ngem iti La Union, ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ ket maysa laengen a gagangay a balikas, nakalaglag-an a sumrek kadagiti lapayag, ta maibilang dayta a balikas a kas maysa nga ekspresion wenno arkos dagiti isawang.
No mapasamak dayta kadatayo nga Ilokano, kas maymaysa a puli ni Kayumanggi, anianto la ketdin a saan a mapasamak dayta a banag kadagiti saan nga agkapuli? Ti puraw ken ti nangisit?
Dayta ti mapaspasamak.
Ti balikas a ‘nigger’ kadagiti nangisit a puli ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba iti kinaasino ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan. Nalaglag-an no maaramat ti balikas nga ‘slave.’
Agpada dagiti dua nga agkasungani nga ayunanmi dagiti rasonesda. Awan ti tudoenmi nga al-alaenmi. Isu a ipaganetgetmi a masurotan koma dagiti agsungi a partido ti kapkapnekan tunggal maysa.@
Tuesday, March 15, 2011
Nabileg Ti Balikas


text:
Musika
Ti musika wenno samiweng ket maysa a porma ti arte a ti pamay-anna ket uni ken kaulimek. Dagiti sapasap nga elementona ket dagiti resina (a mangiturong ti melodia ken harmonia), ritmiko (ken dagiti mainaig a konsepto tempo, metro, ken artikulasion), dinamika, ken dagiti soniko a kababalin iti timbre ken linabag. Ti balikas ket nagtaud manipud ti Griego uouσιkή (mousike; "arte dagiti Musa").[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Colles, Henry Cope (1978). Ti Iranrang-ay ti Musika : Ti Panagadak ti Pakasaritaan ti Musika, Maika-4 nga ed., Londres ; New York : Unubersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-316116-8 (online nga edison idi 1913 idiay Liblibro ti Google)
- Harwood, Dane (1976). "Dagiti Sangalubongan iti Musika: Ti Perspektibo manipud ti Kognitibo a Sikolohia". Ethnomusicology. 20 (3): 521–33. doi:10.2307/851047.
- Small, Christopher (1977). Musika, Kagimongan, Edudasion. John Calder Publishers, Londres. ISBN 0-7145-3614-8
Dagiti sipo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Musika iti Wikimedia Commons


text:
Somalia
Ti Somalia (Somali: Soomaaliya; Arabiko: الصومال aṣ-Ṣūmāl), opisial a ti Pederal a Republika ti Somalia[1] (Somali: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Arabiko: جمهورية الصومال الفدرالية Jumhūrīyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirālīyah), ket ti pagilian a mabirukan idiay Sara ti Aprika. Daytoy ket bineddengan babaen ti Ethopia iti laud, ti Djibouti iti amianan a laud, ti Golpo ti Aden iti amianan, ti Taaw Indiano iti daya, ken ti Kenya iti abagatan a laud. Ti Somalia ket addaan iti kaatiddogan nga aplaya iti nangruna a daga ti kontinente,[5] ken ti langa ti dagan ket nangruna a buklen dagiti banak, tantannap ken tangtangkik.[2] Climatically, hot conditions prevail year-round, with periodic monsoon winds and irregular rainfall.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Ti Pederal a Republika ti Somalia ket isu ti nagan ti pagilian segun ti Artikulo 1 iti Probisional a Batay-linteg.
- ^ a b c d e f g h "Somalia". The World Factbook. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency.
- ^ Paul Dickson (15 Agosto 2006). Labels for Locals : What to Call People from Abilene to Zimbabwe (1st Collins nga ed.). New York: HarperCollins. p. 208. ISBN 978-0-06-088164-1.
- ^ CIA World Factbook 2011 – Densidad ti populasion. Photius.com (25 Mayo 2011). Naala idi 15 Disiembre 2011.
- ^ "Coastline". World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 3 Agosto 2013.
- ^ "Somalia – Climate". countrystudies.us. 14 Mayo 2009.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Somalia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Somalia manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Somalia
- Pederal a Gobierno ti Somalia
- Somalia a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Somalia iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Somalia manipud ti BBC News
- Somalia
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti nabingbingay a rehion
- Sara ti Aprika
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Pagsasao a Hausa
Ti Hausa (Yaren Hausa wenno Harshen Hausa) ket ti pagsasao a Chadica (ti sanga ti pamilia ti pagsasao nga Apro-Asiatiko) a mangiraman kadagiti kaaduan a bilang ti agsasao, naisasao a kas umuna a pagsasao babaen dagiti agarup a 35 a riwriw a tattao, ken kas ti maikadua pagsasao babaen dagiti 15 a riwriw a tattao idiay Nigeria, ken dagiti adu pay a riniwriw kadagiti sabali a pagilian, para iti dagup a saan a kumuran kadagiti 50 a riwriw nga agsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (Dagiti 100 a Kadakkelan a Pagsasao iti Lubong idi 2007), iti Nationalencyklopedin
- ^ Reperensia ti Pagsasao a Hausa iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, dagiti ed. (2016). "Hausa". Glottolog 2.7. Jena: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.


text:
Pag-ong
Dagiti pag-ong ket reptilia ti superorder a Chelonia. Kaaduan kadagitoy ket nakabaklay ti tulang wenno kalkallaniog nga aggapu ti paragpagda a maaramatda a pangikanawa. Ti sao a pag-ong ket masansan a mausar kadagiti pag-ong nga aggigian iti danum ti baybay (pawikan) wenno kadagiti danum-tamnay a kas iti karayan (maawagan ti terrapin). Mainayon pay dagiti tortoise a nairuam ti namaga a daga.
Dagiti pag-ong iti baybay wenno pawikan ket agbibiagen ti lubong iti nasuroken a 100 riwriw a tawtawen, maysa kadagiti kadaanan nga ay-ayup iti lubong. Linabsanda iti ipapatay dagiti dinosauro ket addada a biag agingga iti agdama, ngem aganay a 300 a sebbangan laengen ti mabatbati gapu iti nadaras a pannakadadael ti pagnanaedanda ken gapu iti sobra a pannakaanupda.
Pakailawag
Amin nga pag-ong ket nakakagay ti shell nga mangsaranay iti bagida. Ti ngato nga paset ket matawagan nga carapace, ket ti babana nga nakasilpo ket plastron. Agsasabali ti kadakkel dagiti pag-ong, manipud sagmamano nga centimetro dagiti pag-ong iti kabakiran agingga dagiti dua metro wenno dakdakkel pay nga pawikan iti baybay ken pagpag-ong iti daga. Atiddog iti biagda. Ti kabaketan a maammuan ket nagbiag iti 188 a tawen.
Iyiklog dagiti pawikan dagiti daikda iti namaga nga kadaratan.
Sebbangan
Suborder Cryptodira
- Familia Chelydridae (Pag-ong nga Sippet)
- Superfamilia Testudinoidea
- Familia Testudinidae (Pag-ong ti Daga)
- Familia Bataguridae (Pag-ong iti Asia)
- Familia Emydidae (Pag-ong iti Alog ken Danum)
- Superfamilia Trionychoidea
- Familia Carettochelyidae (Pag-ong Baboy)
- Familia Trionychidae (Pag-ong nga Nalukneng)
- Superfamilia Kinosternoidea
- Familia Dermatemydidae (Pag-ong iti Karayan)
- Familia Kinosternidae (Pag-ong iti Pitak)
- Familia Platysternidae (Pag-ong nga Dakkel-ulo)
- Superfamilia Chelonioidea
- Familia Cheloniidae (Pawikan)
- Familia Dermochelyidae (Pawikan nga Lalat)


text:
1868
Ti tawen idi 1868 ket ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 12 nga aldaw a Kalendario a Huliano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 25 – Ti Wyoming ket nagbalin a teritorio ti Estados Unidos.
- Oktubre 28 – Nangipakat ni Thomas Edison ti immuna a patentena, ti elektriko nga agirehistro ti butos.
- Nobiembre 2 – Sona ti oras: Opisial a nangampon ti Baro a Selanda ti nailian a mangpaliiw ti pagalagadan nga oras.
- Disiembre 25 – Ni Presidente ti Estados Unidos Andrew Johnson ket nangited iti awan kondision a pammakawan kadagiti amin a rebelde iti Sibil a Gubat.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 4 – Felipe G. Calderón, Filipino nga abogado ken politiko (pimmusay 1908)
- Abril 10 – George Arliss, Ingles nga aktor (pimmusay 1946)
- Nobiembre 9 – Marie Dressler, Kanadiana nga aktres (pimmusay 1934)
- Nobiembre 22 – John Nance Garner, Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1967)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 1 – James Buchanan, maika-15 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1791)
Dagiti silo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1868 iti Wikimedia Commons


text:
Teatro
Ti teatro ket kolaboratibo a porma ti napino ng arte nga agus-usar kadagiti sibibiag a nga agpabpabuya tapno mangiresenta ti panagsanay iti pudno wenno naipagpagarup a pasamak kadagii agbuybuya iti maysa a naisangayuan a lugar. Dagiti agpabpabuya ket mabalinda nga iyebkas daytoy a panagsanay kadagiti agbuybuya babaen kadagiti panagtitipon tikumintang, bitla, kanta, samiweng, ken sala. Dagiti elemento ti daremdem ken dagiti obra ti entablado ket inus-usar a mangpasayaat ti pisikalidad, kaadda ken pannkaidagusan ti panagsanay.[1] Ti naisangayn a lugar ti panuya ket nainaganan pay babaen ti balikas a "teatro" a kas naala iti Taga-ugma a Griego ti θέatpov (théatron, “pagbuyaan a lugar”), ken naala met daytoy iti θeάouaι (theáomai, “kitaen", "buyaen", "paliiwen”).
Dagiti Lumaud a Moderno a teatro ket kaaduan a nagtaud manipud ti drama ti taga-ugma Griego, nga ditoy ti nakaibulodanna ti teknikal a terminolohia, pannakaidasig kadagiti henero, ken dagit iadu a temana, dagiti penpen ti karakter, ken dagiti elemento ti gandat. Ti eskolar ti teatro a ni Patrice Pavis ket inpalawagna ti teatro, a ti teatriko a pagsasao, entablado a panagsurat, ken ti espesipidad ti midia ti teatro a kas kapadpada ti panangiyebkas a mangigiddiat ti teatro manipud kadagiti sabali a maipabpanuya ng aarte, literatura, ken iti sapasap dagiti arte.[2]
Ti teatro tatta nga aldaw ket mangiraman kadagiti panagpabpabuya kadagiti pabuya ken dagiti maipapan ti samiweng. Urayno daytoy ket mabalin a nalawlawa a maipalawag tapno mairaman ti opera ken balet, dagitoy a porma ti arte ket adda iti sakop ti ruar iti daytoy nga artiku.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ M. Carlson, Warnakan ti Dramatiko a Teoria ken Kritisismo, [1], 2011
- ^ Pavis (1998, 345). Panangiladawan kadagiti "semiolohia" ni Charles Sanders Peirce, ni Pavis ket nangisingsingasing pay a ti "espisipidad dagiti teatriko a senial ket mabalin nga adda kadagit abilidadda nga agusar kadagiti ti tallo a posibilidad dagiti pamay-an ken dagiti senial: a kas ikono (mimetiko), a kas indeks (iti kasasaad ti enunsiasion), wenno kas simbolo (a kas maysa a semiolohiko a sistemas iti piksion a moda). Iti pataud, ti teatro ket mangaramid kadagiti taudan ti balikas a kas makitkita ken konkreto: daytoy ket mangibaga ken mangipasubli ti binalabala a lubong babaen dagiti senial, a kas babaen ti ti gibus ti proseso iti panangipangruna ken panangisimbolo ti agbuybuya ket nagaramid manen ti teoretiko ken estetika amodelo para iti dramatiko nga uniberso" (1998, 346).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Teatro iti Wikimedia Commons


text:
Library of Congress Control Number
Ti Library of Congress Control Number wenno LCCN (iti Ilokano Panagtengngel a Numero ti Biblioteka ti Kongreso) ket maysa a naibatay ti serial a sistema iti panagnumero a panagkatologo dagiti rehistro idiay Biblioteka ti Kongreso idiay Estados Unidos. Daytoy ket saan a maipanggep kadagiti linaon iti ania man a libro, ken nasken a saan a maiyallilaw iti Panangidasig ti Biblioteka ti Kongreso.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- GND (Gemeinsame Normdatei): Integrated Authority File
- ISBN: International Standard Book Number
- VIAF: Virtual International Authority File


text:
Epistomolohia
Ti epistomolohia i/ɨˌpɪstɨˈmɒlədʒi/ (manipud ti Griego ἐπισtήun (epistēmē), a kayatna a saoen ket "pannakaammo, pannakaawat", ken λόYoς (logos), a kayatna a saoen ket "panagadal ti") ket isu ti sanga ti pilosopia a maipanggep ti kasasaad ken sakup ti pannakaammo.[1][2] Daytoy ket salusodena ti no ania ti pannakaammo, no kasano a naala, ken no kasano ti mabalin a kalwa para iti maysa a naited a suheto wenno entidad a maammoan.
Kaaduan kadagiti pannakisinnupaiat iti daytoy a lugar ti pagobraan ket naipatengnga ti isip iti panagusig ti kasasaad ti pannakaammo ken no kasano a maibaga kadagiti naikapet a pakinakem a kas ti kinapudno, pammati, ken panagipaneknek. Ti maysa apanirigan, eskeptisimo, ket isu ti panaglikud nga adda laeng bassit wenno awan amin ti pannkaammo.
Ti termino ket inpayuna babaen ti Eskoses a pilosopo a ni James Frederick Ferrier (1808–1864).[3] Ti kugar a pagobraan ket sagpaminsan a naibagbaga a kas ti teoria ti pannakaammo.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ G & C. Merriam Co. (1913). Noah Porter, dagiti ed. Webster's Revised Unabridged Dictionary (1913 nga ed.). G & C. Merriam Co. p. 501. Naala idi 2012-05-13.
E*pis`te*mol"o*gy (?), n. [Gr. knowledge + -logy.] Toi teoria wenno siensia ti pamay-an wenno batayan ti pannkaammo.
- ^ Ensiklopedia ti Pilosopia, Tomo 3, 1967, Macmillan, Inc.
- ^ Encyclopaedia Britannica Online, 2007
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Epistomolohia iti Wikiquote (Ingles)
Midia a mainaig iti Epistomolohia iti Wikimedia Commons


text:
Bogotá
Ti Bogotá, Distrito a Kapitolio (Panangibalikas nga Espaniol: [boɣoˈta] ( denggen)), manipud idi 1991 aginggana idi 2000 ket tinawtawagan a ti Santafé de Bogotá, isu daytoy ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Colombia. Daytoy ket nainaganan pay babaen ti nailian a batay-linteg a kas ti kapitolio ti departamento ti Cundinamarca, urayno ti siudad ti Bogotá ket buklen tattan ti maysa a nawaya a Kapitolio a distrito ken saanen nga administratibo a tagikua iti dayta a departamento. Ti Bogotá ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad ti pagilian, nga addaan kadagiti 7,363,782 nga agtataeng manipud idi 2005.[5] Ti Bogotá ken ti metropolitano a lugarna, a mangiraman kadagiti munisipalidad a kas ti Chía, Cota, Soacha, Cajicá ken La Calera, ket adda ti populasion ti 7,881,156 idi 2005.[6]
Iti termino a kalawa ti daga, ti Bogotá ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Colombia, ken maysa kadagiti kadakkelan idiay Latin nga Amerika. Daytoy ket maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti lubong ken ti maikatlo a kangatuan a kapitolio a siudad idiay Abagatan nga Amerika iti 2,625 metro (8,612 ft) iti ngato ti lessaad ti baybay, kalpasan ti Quito ken La Paz.[2] Nga adda kadagiti adu nga unibersidad ken biblioteka, ti Bogotá ket ammon a kas "Ti Atenas ti Abagatan nga Amerika".[7] Ti Bogotá ket agtagikua iti kadakkelan a paramo iti lubong, a mabirukan daytoy idiay lokalidad ti Sumapaz.[8] Ti siudad ket nairanggo a maika-54 iti 2010 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad[9] ken nailista akas ti sangalubongan a siudad iti Beta+ a kita babaen ti GaWC.[10]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bogotá ket mabirukan idiay laud ti Tay-ak ti Bogotá (Sabana de Bogotá), 2640 metmetro (8661 ft) iti ngato ti pantar ti baybay.[2] Urayno daytoy ket mabirukan iti naday-dayeg a makunkuna iti "tay-ak" (sabana), ti heograpikal a sitio ket pudno a nangato a banak kadagiti kabambanatayn ti Andes. Ti naipatiddog a rehion ket ammo pay a kas ti "Altiplano Cundiboyacense" a literal a ti kaibuksilanna ket "nangato a banak ti Cundinamarca ken Boyacá".
Ti Karayan Bogotá ket ballasiwenna tisabana, ken mangporma daytoy ti Dissuor Tequendama (Salto de Tequendama) iti abagatan. Dagiti tributario a karayan ket mangporma kadagiti ginget kadagiti agdurdur-as a purok, a dagiti ekonomiada ket naibatay iti agrikultura, panagtaraken kadagiti dinguen ken panagpataud kadagiti artisana.
Ti sabana ket nabeddengan iti daya babaen ti Akindaya a Kordiliera iti kabambantayan ti Andes. Dagiti nakapalikmut a turod, a mangipatingga ti idadakkel ti siudad, ket mapan manipud ti abagatan nga agpaamianan, ket paralelo dagiti bantay Guadalupe ken Monserrate. Ti akinlaud a patingga ti siudad ket ti Karayan Bogotá . Ti Sumapaz Paramo ket beddenganna ti abagatan ken iti amianan ti Bogotá ket gumay-at kadagiti banak aginggana kadagiti ili Chía ken Sopó.
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bogotá ket addaan iti klima ti subtropikal a kabambantayan (Köppen Cfb).[11] Ti natimbeng a temperatura ket 14.5 °C (58 °F),[12] ken agdumaduma manipud ti 6 iti 19 °C (43 iti 66 °F) kadagiti nasayaat nga aldaw, iti 10 iti 18 °C (50 iti 64 °F) kadagiti aldaw ti nakaro a panagtudtudo. Agsinnublat ti tiempo ti maga ken panagtudtudo iti amin a paset ti tawen. Dagiti kamagaan a bulan ket ti Disiembre, Enero, Hulio ken Agosto. Ti kapudotan a bulan ket ti Marso, a makaited ti kapudot iti 19.7 °C (67.5 °F). Dagiti kalamiisan a rabii ket mapasamak iti Enero, nga addaan iti natimbeng a 7.6 °C (45.7 °F) iti siudad; kadawyan a naangep iti nasapa bigat, kadagiti 220 nga aldaw iti tinawen,[13] bayat a karkarna dagiti nainit nga aldaw.[13]
Ti opisial a kangatuan a temperetura a nairehistro iti uneg ti patingga ti siudad ket 30.0 °C (86 °F),[14] ken ti kababaan a temperatura a nairehistro ket −7.1 °C (19 °F).[14]
Dagiti katuduan a bulan ket ti Abril, Mayo, Septiembre, Oktubre ken Nobiembre, a dagiti kadawyan nga aldaw ket kaaduan a naulep, nga adda dagiti nababa nga ulep ken naangin bassit, a makaited kadagiti kangatuan a temperatura iti 18 °C (64 °F) ken dagiti ababa iti 7 °C (45 °F). Adda met dagiti bagio ti uraro ngem manmano laeng daytoy a pasamak,mabalin daytoy iti tiempo ti panagtutudo, ken mabalin a nakaro, ken nangruna iti bulan ti Oktubre. Dagiti aldaw ket akintengnga wenno nalamiis ken dagiti rabii ket mabalin a moderado a nalamiis gapu ti kaadda dagiti akintengnga nga angin ti siudad iti rabbi kadagiti amin a paset ti tawen, ngem adda met dagiti kankanayon nga angep manipud ti panagsuek ti nalamiis nga angin ti bantay iti nakulluong a ginget ti siudad ken kabibuksilanna met a ti dagup ti lawag ti init ket ab-ababa a manamnama para iti relatibo a namaga a lokasion iti kasta nga ababa a latitud.
Bayat a dagiti temperatura ket relatibo a natalinaay iti amin a paset ti tawen, ti tiempo ket mabalin a kelaat nga agbaliw iti las-ud ti maysa nga aldaw. Dagiti klimatiko a kondision ket saan a regular ken agdumaduma gapu ti penomena ti klima ti El Niño ken La Niña a mapasamak iti ken iti likmut ti labneng ti Pasipiko ken dagitoy ket akinrebbeng para iti nalawag a panagbalbaliw ti klima. Daytoy ket mangaramid ti narigat a maipadto a klima ti siudad; dagiti nainit a bigbigat ket mabalin nga agbalin a nakaro a bagio iti malem (kadawyan a naibagbaga a kas sol de lluvia (literal a "init ti tudo"). Kapada daytoy ti Quito (kapitolio a siudad ti Ecuador), ti dagup ti panagtudtudo ket addaan kadagiti saan a regular a tabas iti amin a paset ti tawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Henderson, James D.; Delpar, Helen; Brungardt, Maurice Philip; Weldon, Richard N. (2000). Ti reperensia a pagsurotan ti Latin Amerika a pakasaritaan. M.E. Sharpe. p. 61. ISBN 978-1-56324-744-6. Naala idi 5 Agosto 2011.
- ^ a b c "Bogotá una ciudad Andina" (iti Espaniol). la Alcaldía Mayor de Bogotá. Naala idi 2010-11-19.
- ^ "DANE". Naala idi 13 Pebrero 2013.
- ^ http://es.wikipedia.org/wiki/Anexo:Departamentos_de_Colombia_por_IDH
- ^ "Boletín Censo General 2005 - Perfil Bogotá" (PDF). Departamento Administrativo Nacional de Estadística. 13 Septiembre 2010. Naala idi 3 Nobiembre 2011.
- ^ "2005 a Senso" (iti Espaniol). Departamento Administrativo Nacional de Estadística DANE. Naala idi 2012-02-10.
- ^ "Atenas ti Abagatan nga Amerika" (PDF). Revista. Naala idi 2010-07-15.
- ^ "Dagiti paramo idiay Latin nga Amerika". Samual Calde.com. Naala idi 1 Oktubre 2010.
- ^ "Ti Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad 2010". foreignpolicy.com. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ GaWC. "Ti Lubong Segun ti GaWC 2008". lboro.ac.uk. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ "Climate: Bogotá - Climate graph, Temperature graph, Climate table". Climate-Data.org. Naala idi 8 Oktubre 2013.
- ^ "Respuestas fisiológicas de los niños al ejercicio ante las variaciones climáticas en Bogotá" (iti Espaniol). Universidad Pedagógica Nacional. 2008. Naala idi 29 Disiembre 2008.
- ^ a b "Weatherbase: Historical Weather for Bogota, Colombia". Weatherbase. Naala idi 18 Oktubre 2011.
- ^ a b c "Promedios 71-00" (iti Espaniol). IDEAM. Naala idi 18 Oktubre 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Bogotá iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Bogotá manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Opisial a website (Espaniol)
- Opisial a tarabay ti turismo ti Bogota


text:
1932
Ti 1932 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 27 – Elizabeth Taylor, Briton-Amerikana nga aktres (pimmusay 2011)
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 7 – Momoko Kōchi, Haponesa nga aktres (pimmusay 1998)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 2 – Peter O'Toole, Briton-Irlandes nga aktor (pimmusay 2013)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 27 – Ninoy Aquino, politiko iti Filipinas (pimmusay 1983)
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 7 – Ellen Burstyn, Amerikana nga aktres
- Disiembre 18 – Gregorio C. Brillantes, mannurat a Filipino