text:
Hungaria
Nagsasabtan: 47°N 20°E / 47°N 20°E
Ti Hungaria /ˈhʌŋɡəri/ (dengngen) (Hungaro: Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] (dengngen)) ket maysa a naserraan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa.[6] Daytoy ket mabirukan idiay Labneng Karpato ken nabeddengan babaen ti Eslonakia iti amianan, Ukrania, ken Romania iti daya, Serbia, ken Kroasia iti abagatan, Eslobenia iti abagatan a laud ken Austria iti laud. Ti kapitolio ti pagilian, ken ti kadakkelan a siudadna, ket ti Budapest. Ti Hungaria ket maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti Visegrád a Grupo, ken ti Schengen a Tulagan . Ti opisial a pagsasaona ket ti Hungaro, a naamammuan pay a kas ti Magyar, a paset daytoy Finno-Ugric a grupo ken isu daytoy ti kaaduan a naisasao ti saan nga Indo-Europeano a pagsasao idiay Kappon ti Europa.[7]
Kalpasan dagiti paset ti panawen a nagsasaruno a panagtataeng dagiti Celta, Romano, Huns, Eslabo, Gepid, ke Avar, ti pundasion ti Hungaria ket naipundar idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ti Hungaro a prinsipe a ni Árpád, a ti nalatak nga apona a ni San Esteban I ket naipangato iti trono idi 1000 AD iti balangat nga inpatulod babaen ni Papa Silvestre II manipud idiay Roma. Ti Pagarian ti Hungaria ket adda daytoyen manipud idi 946 a tawtawen,[nota 1] ken dagiti nadumaduma apuntos ket naikedkeddeng idi a kas maysa a nangruna a politikal a bileg idiay Europa, a maysa akadagiti kultural a sentro ti Lumaud a Lubong.[8][9] Kalpasan ti agarup a 150 a tawtawen ti bassit a Otomano a panaturay (1541–1699), ti Hungaria ket naitiptipon iti Habsburg a Monarkiay, ken kalpasan daytoy ket naikeddeng a kas gudua ti dua a monarkai ti Austro-Hungaria (1867–1918).
Daytoy ket maysa a nalatak a bileg aginggana idi gibus ti Sangalubongan a Gubat I, ti Hungaria ket nannugpalan a nakapukaw kadagiti agarup a 70 porsiento ti teritoriona, maysa a pagkatlo ti etniko a Hungaro a populasion,[10] ken amin dagiti sangladanna babaen ti Tulag ti Trianon,[11] a dagiti termino ket ket naikedkeddeng a nakaro unay babaen kadagiti kaaduan ti Hungaria.[12] Kalpasan ti nabagas nga ekonomiko ken politikal a pannakatalna, ti Hungaria ket nasakupan ti autoritario a turay, ken nagtengan ti pannakikaduana iti Nazi nga Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II. Kalpasan ti gubat, ti Hungaria ket tinurayan babaen dagiti Sobiet, a simsimrek iti panawen ti Komunista idi 1947 kalpasan ti pannakabangon ti Republika ti Tattao ti Hungaria. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen, ti Hungaria ket nakagun-od ti nawatiwat a sangalubongan a pannakadlaw idi las-ud ti Rebolusion ti 1956, ti kadakkelan a yaalsa a rimsua iti kaunegan ti sakup ti Sobiet. Kalpasan ti paset tipanawen ti kadawyan a liberal a turay ti komunismo, idi 1989 ti Hungaria ket nangirugrugi ti naballigi a panaglukatna kadagiti pagbeddenganna iti Austria, a mangtulong daytoy ti panagpadaras ti panagrebba ti Dumaya a Panagkaykaysa.
Manipud idi 1989, ti Hungaria ket tinurturayanen babaen ti demokratiko a parlamentario a republika, ken tatta nga aldawen ket naikedkeddeng a kas maysa a narang-ay a pagilian nga adda ti nangato a matgedan nga ekonomia.[13] Ti Hungaria ket maysa kadagiti tallopulo a kadayegan a papanan dagiti turista iti lubong, a mangawawis kadagiti 10.2 a riwriw a turista ti tunggal maysa a tawen (2011).[14] Ti pagilian ket pagtaengan ti kadakkelan a sistema ti rukib ti napudot nga ubbog[15] ken ti maikadua a kadakkelan a napudot a danaw iti lubong (Danaw Hévíz), ti kadakkelan a danaw iti Tengna nga Europa (Danaw Balaton), ken ti kadakkelan a masna a karuotan idiay Europa (Hortobágy).
Pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti porma ti gobierno idi iti dayta a panawen ket nagbalbaliw wenno saan a naamammuan, a gapuanan kadagiti nabiit a panagsarsardeng
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Senso ti Populasion idi 2001 – Nailian ken kondado a datos – Pakabuklan ti datos". Nepszamlalas.hu.
- ^ "Population by type of settlement – annually". Hungarian Central Statistical Office. 24 December 2015. Naala idi 24 December 2015.
- ^ Senso a Datos idi 2011 ti Opisina ti Sentral a Hungaro ti Estadistika. Naala idi 27 Marso 2012.
- ^ a b c d "Hungary". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan idi 2011" (PDF). Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 2 Nobiembre 2011.
- ^ "Heograpia ::Hungaria". cia.gov. Naala idi 31 Agosto 2011.
- ^ Sangalubongan a panakaisao: dagiti panggep para iti panagampon ti Inggles a bokabulario kadagiti sabsabali a pagsasao – Liblibro ti Google. Liblibro ti Google. Naala idi 20 Septiembre 2010.
- ^ Mario D. Fenyo. "Literaturea ken Politikal a Panagbalbaliw: Budapest, 1908–1918: Panagginnatang ti Pilosopiko a kagimongan ti Amerikano, 1987". Books.google.com.au.
- ^ Clara Margaret Czégény: Dagiti Tinawtawid a Hungaro a Reseta ni Helen
- ^ "Dagitinaranas a kinapudno – Pakasaritaan". MTI. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Bernstein, Richard (9 Agosto 2003). "Daya ti Danube: Nakakalkaldaanga Siglo ti Hungaria". The New York Times. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ "Hungaria". Encarta. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 31 Oktubre 2009. Naala idi 12 Nobiembre 2008.
- ^ Panakaidasig ti Pagilian ti Sangalubongan a Banko, 2007
- ^ "UNWTO Barometro ti Sangalubongan a Turismo" (PDF). Organisasion ti Sangalubongan a Turismo. Naala idi 30 Hulio 2012.
- ^ "Agbiruk – Sangalubongan nga Edision – The New York Times". International Herald Tribune. 29 Marso 2009. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 27 Marso 2009. Naala idi 20 Septiembre 2009.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Hungaria iti Wikimedia Commons
- Hungaria
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Europa
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


c: text/html

text:
Pagsasao a Kabalian
Ti pagsasao a Kabalian (Cabalian), Kinabalian, ket insasao idiay akin-abagatan a daya nga ungto ti isla ti Leyte idiay Filipinas. Daytoy ket asideg a kabagian ti Waraywaray.
Tinawtawagan dagiti patneng nga agsasao datoy a kas Cabalianon wenno Kinabalianon. Daytoy a pagsasao ket makibinningay kadagiti naisangayan a pannakailasin iti Cebuano, Boholano, ken Surigaonon gapu unay ti panaglayag a pagsapulan dagiti nagtataeng iti kasakbayan ti Espaniol iti Cabalian, a dinokumentuan babaen dagiti eksplorador nga Espaniol. Ti Waray ket saan a nagrang-ay kadagiti akin-abagatan a paset ti Leyte gapu kadagiti bantay iti amianan ken abagatan a paset ti isla. Daytoy ket maitunos iti pamunganayan iti panagsina ti banbantay; maikaysa dagiti baybay iti pannakaiwaras ti sasao a Filipino.
Ti kakaruan nga impluensia iti Kabalian ket ti Surigaonon, gapu ti panagsasarak a nagbaetan iti Cabalian ken Surigao iti paset ti nasapa a panawen ti Espaniol. Dagiti Cabalianon, ken dagiti pay patneng ti Sogod, ket kankanayonda a nagbibiahe iti Surigao ken Butuan tapno agalada iti balitok, ti kinapudno nga inrehistro babaen ni Agustín María de Castro ti Agustiniano a Prayle iti Osario venerable.
Ti Kabalian ket naisasao kadagiti 6 a purok idiay ili ti San Juan (Cabalian) Probinsia ti Akin-abagatan a Leyte. Dagitoy a baranggay ket mabirukan iti akindaya a parte ti ili. Ti kaadu ti Kabalian iti daytoy a bangir ti ili ket gapu ta dagiti migrante manipud iti Cebu ken Bohol ket tinataenganda ti akinlaud a parte ti ili, a naipangpangruna ti Pong-oy, ken idiay pay Himatagon, ti sentro ti negosio ti Saint Bernard, fti dati a parte ti Cabalian, a nagresultaan ti nagin-inut a panagawan ti pagsasao kadagitoy a parte.
Urayno ti Kabalian ket pagsasao a Warayan, daytoy ket addaan iti naglalaok nga elemento ti Boholano, Cebuano ken Surigaonon, ti kapada a tabas a mabirukan pay iti Baybayanon. Nupay kasta, ti Kabalian ket saan nga agsinnaranay a maawatan iti Waraywaray, Boholano, Cebuano wenno Surigaonon. Dagiti agsasao iti Kabalian ket saanda nga etniko wenno lingnguistiko a mangilasin kaniada kadagitoy a pagsasao.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kabalian iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kinabalian". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Plantilia:Pagiwanwanan
Naragsak a panagdadanon ditoy Ilokano Wikipedia, kakabsat!
Ipatpategmo kadi ti kina-Ilokanom? Ipasindayagmo kadi met ti kina-Saluyotmo? Mail-iliwanka kadi no mangngegmo ti bukodmo a sao aglalo no addaka iti ganggannaet a lugar? Kayatmo kadi a maitandudo ken maitampok ti tattao nga Ilokano ken ti pagsasaom? Tulongandakami man ngarud a mangpadakkel iti daytoy a Wikipedia para kadagiti Ilokano ken iti amin.
Saan nga iti kaadu ti artikulo ti birbirukenmi, dagiti panid ken artikulo a nabukel, nalawag, ken makita ti napatpateg. Ala, man, ngarud, sumrekka metten, a, kabsat, ta agbibinnadangtayo a mangpadur-as iti Ilokano Wikipedia!
- Agdadamoka kadi? Surotem ti pakabuklan ti Ilokano Wikipedia.
- Masapulmo iti tulong? Sumrekka iti pagtitinnulongan tapno masungbatan amin a salsaludsodmo.
- Adda kadi an-annuroten ditoy? Siempre, iwanwandaka ngarud.
- Kasano ngay ti mangirugi iti baro a panid? Ipadigom ti kinalaingmo ditoy
- Ay, nagalas met! Baliwam man kadi dagiti artikulo no mabalbalin.
- For non-Ilokano speakers please visit the local embassy or request help here.


text:
Sopokles
Ni Sopokles (Taga-ugma a Griego: Eoφokλῆς, Sophoklēs, Griego a pannakabalikas: [sopʰoklɛ̂ːs]; c. 497/6 SK – kalamiisan 406/5 SK)[1] ket maysa kadagiti tallo a taga-ugma a Griego a trahiko a nagbiag dagiti pabuyana. Dagiti immuna a pabuyana ket naududi a naisursurat ngem kenni Eskuilo, ken nasapsapa ngem wenno kontemporario kenni Euripides. Segun ti Suda, ti maika-10 a siglo nga ensiklopedia, ni Sopokles ket nagsurat kadagiti 123 a pabuya iti las-ud ti panagbiagna, ngem adda laeng ti pito a nabatbati iti kompleto a porma: ti Ajax, Antigona, Ti Babbai ti Trachis, Edipo ti Ari, Elektra, Piloktetes ken Edipo idiay Kolono.[2] Iti gangani a 50 a tawtawen, niu Sopokles ket isu idi ti kalaingan a dramaturgo kadagiti dramatiko a panakibinglayan ti siudad-estado ti Atenas a napasamak idi las-ud dagiti relihioso a rambakan ti Lenaea ken ti Dionysia. Isu ket nakibinninglay kadagiti 30 a pagbibinglayan, ken mabalin a nagabak ti 24, ken saan a naipato ti nababbaba ngem maikadua a lugar. Ni Eskuilo ket nangabak ti 14 a pagbibinglayan, ket sagpaminsan nga inababakna ni Sopokles, bayat a ni Euripides ket nangabak laeng ti 4 a pagbibinglayan.[3]
Dagiti nadayeg a trahedia ti inladladawan ni Sopokles kenni Edipo ken Antigona: dagitoy ket sapsapda nga ammo a kas dagiti Tebana a pabuya, urayno ti tunggal maysa a pabuya ket pudno a paset ti sabali a tetralohia, a dagiti sabsabali a kameng ket napukawda tattan. Bi Sopokles ket nangimpluensia ti panagrang-ay ti drama, a ti kinapangruna babaen ti panagnayon ti maikatlo nga aktor, nga isu daytoy ti panagpabassit ti kinapangruna ti koro iti panagipabuya ti gandat. Isu ket ad-adu pay a nagparang-ay pay kadagiti karakter ngem kadagiti nasapsapa a dramaturgo a kas ni Eskuilo.[4]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Sopokles iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti obra a mainaig ken ni Sopokles iti Wikisource (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig ken ni Sopokles iti Wikimedia Commons


text:
Panaglalam-ek
Ti panaglalam-ek ket isu ti kalamiisan a tiempo iti tawen kadagiti polar a klima ken ti dagiti temperado a klima, ken nagbaetan daytoy ti otonio ken primabera. Ti panaglalam-ek ket patauden gapu ti adayo a pannakaiturong ti pagtayyekan ti Daga iti hemisperio manipud ti Init. Dagiti nadumaduma a kultura ket mangipalawagda kadagiti nadumaduma a petsa a kas ti rugi ti panaglalam-ek, ken adda met dagiti dadduma nga agusar iti panangipalawag a naibatay iti klima. No panaglalam-eken iti Akin-amianan a hemisperio kalgaw met iti Akin-abagatan a hemisperio, ken no baliktaden. Kadagiti adu a rehion, ti panaglalam-ek ket mainaig iti niebe ken dagiti agyelo a temperatura. Ti momento ti solstisio ti panaglalam-ek ket no ti kangato ti init a mainaig iti Amianan (wenno Abagatan) nga Ungto ket kaaduanna iti negatibo a pateg daytoy ket no ti init ket addaan iti kaadaywan iti baba ti horisonte a kas marukod manipud ti ungto). Dagiti petsa ti kasapaan nga ilelennek ken kabayagan nga ileleggak ti init iti ruar dagiti rehion ti polar ket agigiddiatda manipud ti petsa ti solstisio ti panaglalam-ek, nupay kasta, ken dagitoy ket agdepdepende iti latitud, gapu ti pagiddiatan iti solar nga aldaw kadagiti amin a paset ti tawen a patauden babaen ti immitlog a panagtayyek ti Daga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Rosenthal, Norman E. (1998). Winter Blues. New York: The Guilford Press. ISBN 1-57230-395-6
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Panaglalam-ek iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Panaglalam-ek iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Wersing
Ti pagsasao a Wersing, ammo pay a kas Kolana manipud iti kangrunaan a dialektona, ket naisasao kadagiti naiwarwaris a pagtaengan iti likmut ti aplaya ti Alor idiay Indonesia. Uray no saan nga asideg a maikabagian, daytoy ket addaan kadagiti pannakaikapet iti kultura iti Tukudede iti kaarruba nga isla ti Timor.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Wersing iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Wersing". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Umannamongtayo amin, di kadi, nga iti eleksion ti Pilipinas iti 2022 ket sanguentayo iti kangangatuan a pateg manipud iti giddato nga eleksion dandanin uppat a dekadan ti napalabas?
Idi 2016, idi nagbalin a presidente ni Rodrigo Duterte, naregget a pinaliiw mi dagiti simbolismo nga inawit ti panangabakna: ti panangiluges ti maysa a mayor kadagiti mabigbig iti sangkapagilian, ti panangpatapok ti maysa a promdi kadagiti Manileño, ti panangsurpresa ti maysa a nasiglat a politiko kadagiti kalabanna a mangipakpakat pay laeng iti daan nga estilo ti panagkampania, ti panangkalub ti maysa a saan unay a mabigbig nga addaan ti 16.6 a milion a botos iti kinapudno a 26 milion ti kimmontra kaniana babaen iti uppat a nagtaray.
Sakbay a malpas dayta a tawen ti eleksion, naamiristayo amin a saantayo a makisangsango iti maysa manen nga animal a politiko tapno palabsen lattan a paset ti kapadasan dagiti biddutna ken aganus bayat ti innem a tawen a kaaddana iti opisina a mangnamnama nga agbotostayoton a naadalan ken nalalaing inton sumaruno nga eleksion.
Umadadu a familia ti agbisin. Minilmilion ti maawawanan ti panggedan wenno saan a makabirok ti uray ania. Agserserra dagiti babassit a negosio. Maibagbaga kadagiti agprotprotesta a drayber ti dyip, ania ti bibiang no marigrigatkayo ken mataykayo iti bisin? Rinibribo ti matmatay gapu iti coronavirus. Awan nalawag a naggastusan iti binilbilion a doliar nga utang kasilpo ti pandemic. Sinangapulo a ribo a suspetsado a babassit nga agususar ti droga ket mapappapatay babaen kadagiti pulis ken vigilante. Maibalbalud dagiti kritiko ken aktibista. Mapilpilay ti independiente a media Matagtagibassit a “papel laeng a maibelleng iti basuraan” ti ligal a ballaigi kontra iti nalawa a panaggamgam ti China iti kadanuman ti Pilipinas. Maibagbaga kadagiti unipormado a lallaki a mabalinda a mangrames wenno paltoganda ti mabagbagi ti babbai uray ta adda ti Presidente iti likudanda.
Iti maysa a punto wenno iti sabali, pinadas dagiti para allilaw ni Duterte nga ilawlawag isuna babaen iti agduduma a rason kas: kasta ti Bisaya, kasta ti taga-Mindanao,kasta ti siga,kasta ti mayor, kasta ti makaumili, kasta ti ama, kasta ti lider.
Ah, lider – maysa a pammalagip iti saan a patas nga atension nga itited ti media, a saan laeng iti Rappler, kadagiti kayatna ti agturay ken kadagiti maiturayanto no maidokumento ti eleksion. Ikagumaanmi man nga idatag iti kaaduan dagiti pakaseknan ken kasapulan ti umili, tapno matukmaan dagiti sentimientoda, tapno mapagtutunos dagiti bosesda, tapno magutigot ti kolektibo a bilegda, limitado laeng ti pagpatinggaanmi.
Agpatingga dayta itattan.
Para kadagiti agdadamo, nagdesision ti Rappler nga iwaksinan ti hashtag-islogan nga inususartayo iti panangidokumento kadagiti eleksion manipud 2013: #TheLeaderIWant. (#TiKayatkoALider)
Ti kangrunaan a karakter ti eleksion iti 2022 ket dagitinto botante. Ti kampanianto ket ti panangipasagepsep kadagiti pampanunot dagiti Filipino a saantayo a paisursurot iti ayos iti siasinuman nga ipatakder ti administrasion a nagturay nga awanan kuenta, awanan puso, mangbutbuteng ken korap – kasta met a naranggas kadagiti pagatatapanna a kalaban ken natulnog iti pudpudno a kabusor. Ti mensahe ket ti panangkumbinsir iti amin nga addaan karbengan nga umili a ti kakaisuna a botosna ket maibilang. Maibilangto. Mabalin a maibilang.
#WeDecide (#Agdesisiontayo). Daytoy ti usaren ti Rappler ken dagiti komunidad tayo mangrugi inton Mayo 10, kabayatan nga irugitayo ti panangidokumento ti eleksion ti Pilipinas inton Mayo 2022.
“Atin ang Pilipinas.” Kukuatayo ti Pilipinas.
Daytoy ti pagtutunosantayo nga ikkis. Iti panangidokumentomi iti kampania ken panagbobotos, kabayatan nga agserbi dagiti katinnulong a komunidad kadagiti lokalidad ken sektor, subbotentayonto ti panangipangpangruna iti biag, ti panangrespetotayo kadagiti karbengan ti sabali, ti pannakipagriknatayo kadagiti karrubatayo, ti dignidadtayo kas mangmangged, ti kabaelantayo a mangted ti disente a biag iti familiatayo. Kas agbaybayad ti buis, ipingettayonto a kiddawen ti panagsungbat kadagiti obligasion. Iwaksitayonto ti akikid a panagpampanunot para iti kolektibo a pagsayaatan ti pagilian. Ipingettayonto iti imatang ti sangalubongan, ti soberaniatayo a maysa a nasion.
#WeDecide: Kukuatayo ti Pilipinas.
Tagikuaentayonto ti eleksion, subbotentayonto daytoy pagilian.
Mangrugitayo itattan. – Rappler.com
Daytoy ti pannakaipatarus iti Ilokano manipud iti orihinal a bersion iti Ingles ni Miriam Grace A. Go, #WeDecide: Atin ang Pilipinas – our 2022 battle cry.
Basaen yu ti dadduma nga pannakaipatarus ditoy:


text:
Lilia Cuntapay
Ni Lilia Cuntapay (Septiembre 16, 1935[1][2] – Agosto 20, 2016) ket maysa idi nga aktres a Filipino, a ti immuna a papelna ket dagiti serye ti pelikula ti Filipino ti butbuteng iti Shake Rattle and Roll idi 1991. Kalpasan dayta, isu ket nakunkuna a kas ti "Reina dagiti Sine ti Butbuteng iti Filipinas" gapu kadagiti papelna kadagiti adu a simmarsaruno a pelikula ti butbuteng.[3] Isu ket nakagun-od iti dayaw para iti immuna a panagbidana, iti pelikula ti Six Degrees of Separation from Lilia Cuntapay, a nangabakanna iti gungguna para iti Kalaingan nga Aktres iti CinemaOne Originals Digital Film Festival idi 2011 . Maysa kadagiti naudi a panagparang ni Cuntapay iti telebision ket ti teleserye iti Ang Probinsyano.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "'Horror Queen' Lilia Cuntapay, yumao na". ABS-CBN News. 2016-08-20. Naala idi 2016-08-22.
- ^ "Lilia Cuntapay of PHL horror film series dies at 80". GMA News. 2016-08-20. Naala idi 2016-08-20.
- ^ "Follow That Star: Lilia Cuntapay, "Queen of Philippine Horror Movies"". GMA News Online. GMA Network Inc. Naala idi 2015-06-26.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Lilia Cuntapay iti Internet Movie Database (iti Ingles)


text:
Olutanga
Ti Olutanga ket ti isla a mabirukan idiay Golpo Moro iti probinsia ti Zamboanga Sibugay, Filipinas. Daytoy ket insina babaen ti Peninsula ti Zamboanga babaen ti akikid a kanal ken Luek Tantanang.
Ti Olutanga, nga addaan iti kalawa iti 194.1 kuadrado kilometro (74.9 sq mi), ket ti kadakkelan nga isla iti Golpo Moro ken ti maika-34 a kadakkelan nga isla iti Filipinas. Daytoy ket addaan iti aplaya nga agatiddog iti 89.8 kilometro (55.8 mi).[1]
Ti isla ket nabingbingay kadagiti tallo nga ili (Mabuhay, Talusan, ken ti kanaganna nga Olutanga), ken addaan iti dagup a populasion iti 87,078 a tattao.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "Islands of Philippines". Island Directory. United Nations Environment Programme. Naala idi Septiembre 5, 2014.
- ^ a b "Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of Mayo 1, 2010" (PDF). 2010 Census of Population and Housing. National Statistics Office. Naala idi 5 Agosto 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Heograpiko a datos a mainaig iti Olutanga iti OpenStreetMap


text:
BAGUIO CITY – Agtultuloy ti imbestigasyon dagiti otoridad iti rason ti panakauram ti dua a pagtaengan sadiay Kayang, Poblacion, Buguias, Benguet a nakatayan ti maysa a senior citizen idi rabii.
Maibasar iti report, napasamak ti uram iti agarup alas-nuebe idi rabii ken nangrugi daytoy iti bungalow house ti biktima a ni Irenio Manman Sacpa, 74-anyos, mannalon.
Kimmayamkam ti apoy ket nairaman ti bungalow house ni Renson Sacpa, 37-anyos, mannalon.
Sigun kadagiti otoridad, saan a nabaelan ti senior citizen a makaruar iti pagtaenganna a rason iti panakauram daytoy.
Mapattapatta met nga agarup nasurok P430,000 ti danyos dagiti nauram a balay.


text:
LAOAG CITY – Nagpositibo iti African Swine Fever (ASF) ti sumagmamano a baboy iti Brgy. 9 ken Brgy. 2 iti ili ti San Nicolas.
Daytoy ti kinumpirmaran ni Dr. Loida Valenzuela, ti provincial veterinarian.
Kuna ni Valenzuela nga adda dagiti natay a baboy kadagiti nadakamat a barangay rason a naalaan ti sample ken naipadalan iti testing.
Inbatad na a maipagarup a naggapo ti virus iti maysa a kameng ti PNP a residente iti Brgy. 9 ken nakadestino iti ili ti Marcos gapu ta sumursurot daytoy kadagiti culling areas.
Mainaig iti daytoy, inpakaammo na a posible met a dagiti baboy manipod iti endemic areas ti namunganayan ti panagpositibo iti ASF dagiti taraken a baboy iti Brgy. 2.
Gapu iti daytoy, nakurang a 30 a baboy ti naisakripisyo a naikali manipod kadagiti urban barangay iti nasao nga ili.
Kabayatanna, kuna ni Valenzuala a dagiti laengen nga adda iti protected zone manipod iti ASF ket iti ili ti Pagudpud ken Currimao.


text:
Tubungan
Ti Tigbauan ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Iloilo iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tigbauan ket politikal a nabingbingay iti 48 a barbaranggay.[2]
- Adgao
- Ago
- Ambarihon
- Ayubo
- Bacan
- Bagunanay
- Badiang
- Balicua
- Bantayanan
- Zone I (Pob.)
- Zone II (Pob.)
- Zone III (Pob.)
- Batga
- Bato
- Bikil
- Boloc
- Bondoc
- Borong
- Buenavista
- Cadabdab
- Daga-ay
- Desposorio
- Igdampog Norte
- Igdampog Sur
- Igpaho
- Igtuble
- Ingay
- Isauan
- Jolason
- Jona
- La-ag
- Lanag Norte
- Lanag Sur
- Male
- Mayang
- Molina
- Morcillas
- Nagba
- Navillan
- Pinamacalan
- San Jose
- Sibucauan
- Singon
- Tabat
- Tagpu-an
- Talento
- Teniente Benito
- Victoria
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Tubungan | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akinlaud a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VI (Laud a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Iloilo". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Confucius
Ni Confucius (551–479 BCE)[1] ket maysa idi nga Insik a manursuro, editor, politiko, ken pilosopor ti Primabera ken Otonio a paset ti panawen ti Insik a pakasaritaan. Ti pilosopia ni Confucius nangiyunay-unay ti personal ken gobarnamental a moralidad, kinaagpayso ken dagiti sosial a pannakibiang, hustisia ken kinapasnek. Dagiti simmursurot kaniana ket nakaibinglayda kadagiti dadduma nga eskuela idi las-ud ti Sangagasut nga Es-eskuela ti Panunot a panawen ngem isuda ket napasardeng a maiparabor dagiti Legalistas idi las-ud ti Qin a Dinastia. Kalpasan ti panagballigi ti Han iti Chu kalpasan ti panakarebba tif Qin, dagiti kapanunotan ni Confucius ket nakagun-od ti opisial a panakakayat ken kaaduan a naiparparang-ay iti sistema a naamammoan a kas ti Confucianismo.
Ni Confucius ket tawidan a naipammadayawan a nagsurat wenno nagurnos kadagiti adu a Insik a klasiko a teksto a mairaman kadagiti amin a Lima a Klasiko, ngem dagiti moderno nga eskolar ket nagan-annadda a mangidakdakamat ti naisangsangayan a panagipatalgedan kenni Confucius . Dagiti aporismoa maipanggep kadagiti sursurona ket naurnong idiay Analeta, ngem kadagiti adu laeng tawtawen kalpasan ti ipupusayna.
Dagiti pamunganayan ni Confucius ket adda dagiti nakaibatayn ti sapasapa nga Insik a tawidan ken pammati. Isu ket nangikampeon ti napigsa a kinatulnog iti pamilia, panagraem kadagiti puonan, panarespeto kadagiti manakman babaen dagiti annakda (ken iti tawidan a pannakaipatarus) ti asawa a lallaki baben dagiti asawada. Isu ket nangisingasing pay a ti pamilia a kas batayan ti umno a gobierno. Isu ket nnagiyunayunay ti nadayeg a naamammoan a pamunganayan ti "Saanmo nga aramiden dagiti saamo a kayat a maramid kenka", ti maysa a nasapa bersion ti Nabalitokan nga Alagaden.
Dagiti paammoUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni Confucius iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Confucius iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti obra a mainaig ken ni Confucius iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Isla Dumaran
Ti Isla Dumaran ket ti maysa nga isla iti probinsia ti Palawan idiay Filipinas. Ti isla ket administratibo a nabingbingay kadagiti ili ti Dumaran ken Araceli. Dagiti dua a poblacion ti ili ket mabirukan iti isla.
Ti antipodana ket mabirukan idiay Brasil.
Luek Dumaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Luek Dumaran ket mabirukan idiay akinlaud a parte ti isla.
Wasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti aplaya ti Maraneg ket mabirukan idiay akin-abagatan a parte ti Wasao.
Wonol[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Wonol ket ti peninsula a mabirukan iti tengnga nga abagatan ti rehion ti isla.


text:
William Henry Bragg
Ni William Henry Bragg (2 Hulio 1862 – 10 Marso 1942) ket maysa idi a Briton a pisiko, kimiko, matematiko ken aktibo a mannagay-ayam a naisangayan[1] a nakibinningay ti Premio Nobel iti anakna a lalaki a ni William Lawrence Bragg – ti Premio Nobel iti Pisika idi 1915: "para kadagiti serbisioda iti panagusig ti estruktura ti kristal babaen kadagiti pamay-an ti Rayo-ekis".[2] Ti mineral Bragita ket nanaganan kaniana ken ti anakna a lalaki. Isu ket naikabaliero bay idi 1920.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy ket nasangayn pay laeng a a nagun-od, gapu ta awan pay ti nagannakken anak a kombinasion a nakibinningay iti Premio Nobel (iti aniaman a pagobraan). Kadagiti nadumaduma a kaso, ti nagannak ket nangabak ti Premio Nobel, ken kalpasan ti napalabas a tawtawen, ti anak ket nangabak ti Premio Nobel para iti sabali a panagsukisok. Ti kas pagarigan daytoyket ni Marie Curie aken ti anakna a babai a ni Irène Joliot-Curie, nga isuda laeng ti ina ken anak a babai a paris. Adda met dagiti nadumaduma nga ama ken anak a lalaki a paris a nangabak kadagiti sabali a Premio Nobel.
- ^ "Ti Premio Nobel iti Pisika 1915". Pundasion ti Nobel. Naala idi 2008-10-09.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni William Henry Bragg iti Wikimedia Commons


text:
Coffea liberica
Ti Coffea liberica (or Liberian coffee) ket ti sebbangan ti agsabsabong a mula iti pamilia ti Rubiaceae a nagtaudan ti kape. Daytoy ket patneng iti akinlaud ken tengnga nga Aprika manipud iti Liberia aginggana iti Uganda ken Angola, ken nagbalinen a naturalisado iti Filipinas, Indonesia, Seychelles, ti Is-isla Andaman ken Nicobar, Polinesia a Pranses, Tengnga nga Amerika, ti West Indies, Venezuela, Colombia, Malaysia ken Brasil.[2][3]
Panangimuyong ken usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Agtubo ti Coffea liberica aginggana iti 9 a metro iti katayag, agpataud kadagiti dakdakkel a bunga ngem dagiti mabirukan kadagiti kayo ti Coffea arabica. Naisangpet daytoy iti Indonesia tapno mangsukat kadagiti kayo nga arabica a pinatay babaen ti sakit ti lati ti kape iti patingga ti maika-19 a siglo. Mabirukan pay laeng daytoy ita nga aldaw kadagiti parte ti Tengnga ken Daya a Java ken Laud a Kalimantan.
Ti Liberica ket isu pay ti kangrunaa a naimuyongan a sebbangan ti kape iti Filipinas ken Malaysia . Ti siudad ti Lipa iti probinsia ti Batangas ket nagbalin a ti kadakkelan a nagpatpataud iti arabica iti pagilian kadagiti tawen ti 1880 aginggana idi nakarbek ti industria manipud iti lati ti kape kadagiti tawen ti 1890, a gangani a nagpatay amin dagiti mula nga arabica iti lugar ken nangipangta ti pannakaungaw ti karuay. Kas met iti Indonesia, ti bukel ti liberica ket naisangpet a mangsukat iti daytoy. Ita nga aldaw, ti Batangas ken ti kaaruba a probinsia ti Cavite ket isuda ti agpatpataud kadagiti karuay ti liberica nga ammo a kas barako (Espaniol: café verraco). Iti Malaysia daytoy ket kadawyan a naimulmula iti Barikes ti Kape ti Malaysia iti Laud nga Aplaya ti Johor a kaaduan a gapu ti iyaakar dagiti Habanes iti Malaysia iti maika-19 a siglo.
Taksonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Coffea dewevrei, Coffea dybowskii ken Coffea excelsa ket dati a naikeddeng a kas sabali a sebbangan ngem naidasigda manen idi 2006 a kas sinonimo para iti Coffea liberica var. dewevrei.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Davis, AP; Govaert R; Bridson DM; Stoffelen P (Disiembre 2006). "An annotated taxonomic conspectus of the genus Coffea (Rubiaceae)". Botanical Journal of the Linnean Society. 152 (4): 465–512. doi:10.1111/j.1095-8339.2006.00584.x.
- ^ "World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew". apps.kew.org (iti Ingles). Naala idi 2017-07-18.
- ^ "Coffees of Malaysia". espressocoffeeguide.com (iti Ingles). Naala idi 2018-04-16.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Coffea liberica iti Wikimedia Commons
Dagiti datos a mainaig iti Coffea liberica iti Wikispecies


text:
Kategoria:Politikal a pilosopia
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 8 a subkategoria, manipud iti 8 a dagup.
A
- Anarkismo (1 P)
D
- Dagiti politikal a teoria (8 K, 2 P)
- Dagiti porma ti gobierno (10 K, 10 P)
I
- Indibidualismo (2 P)
K
- Konpusianismo (1 P)
L
- Liberalismo (3 K, 3 P)
P
- Dagiti politikal a sistema (5 K, 4 P)
S
- Sosialismo (3 K, 3 P)
Pampanid iti kategoria "Politikal a pilosopia"
Dagiti sumaganad a 2 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 2 a dagup.


text:
Siudad ti Lapu-Lapu
Ti Siudad ti Lapu-Lapu ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Cebu iti Filipinas. Sakupen ti siudad ti dandani isu amin nga Isla ti Mactan, agarup maysa a kilometro iti abagatan-a-daya ti isla ti Cebu. Paset ti Siudad ti Lapu-Lapu iti Metro Cebu a nakasentro iti Siudad ti Cebu.
Ti lugar ti agdama a siudad ket sigud a maaw-awagan iti Mactan sakbay ti idadateng dagiti mannakup nga Kastila. Idi 1730, inaramid kas ili a managan Opon dagiti prayle nga Agustiniano. Idi 1961, napagbalin ti ili ti Opon a kas siudad ket naipanagan ken ni Lapu-Lapu, ti kaunaan a Filipino a bannuar a mabigbig kas umuna a nangparmek iti ganggannaet a mannakup, ni Fernando Magellan (wenno Magallanes), idi 1521.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Lapu-Lapu ket nabingbingay a politikal iti 30 a barbaranggay.[2]
- Agus
- Babag
- Bankal
- Baring
- Basak
- Buaya
- Calawisan
- Canjulao
- Caw-oy
- Cawhagan
- Caubian
- Gun-ob
- Ibo
- Looc
- Mactan
- Maribago
- Marigondon
- Pajac
- Pajo
- Pangan-an
- Poblacion
- Punta Engaño
- Pusok
- Sabang
- Santa Rosa
- Subabasbas
- Talima
- Tingo
- Tungasan
- San Vicente1
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ City of Lapu-Lapu | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Tengnga a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig iti Siudad ti Lapu-Lapu iti Wikimedia Commons


text:
Baybay Mediteraneo
Ti Baybay Mediteraneo ket maysa a baybay a naikapet idiay Taaw Atlantiko a napalikmutan babaen ti rehion ti Mediteraneo ket gangani a napalikmutan babaen ti daga: iti amianan babaen ti Europa ken Anatolia, iti abagatan babaen ti Amianan nga Aprika, ken iti daya babaen ti Lebante. Ti baybay ket sagpaminsan a naipanpanunotan a kas paset ti Taaw, ngem daytoy ket kankanayon a nailaslasin a kas maysa kompleto a nailasin a bagi ti danum.
Ti nagan a Mediteraneo ket naala manipud iti Latin a mediterraneus, a kayatna a sawen ket "akin-uneg a daga" wenno "iti tengnga ti daga" (manipud iti medius, "tengnga" ken terra, "daga"). Daytoy ket sakupenna ti agarup a kalawa ti 2.5 a riwriw km² (965,000 sq mi), ngem ti pannakaikapetna ti Atlantiko (ti Ilet ti Gibraltar) ket 14 km (8.7 mi) laeng a kalawa. Iti oseanograpia, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan ti Baybay Euraprikano Mediteraneo wenno ti Europeano a Baybay Mediteraneo tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabsabali a lugar ti baybay mediteraneo.[3][4]
Ti Baybay Mediteraneo ket addaani ti natimbeng a kaadalem ti 1,500 m (4,900 ft) ken ti kaadaleman a nairehistro a puntos ket 5,267 m (17,280 ft) iti Calypso Deep idiay Baybay Honiko.
Daytoy idi ket maysa a nangruna a dalan dagiti aglaklako ken agbanbaniaga kadagiti taga-ugma a nangipalubos ti panaglaklako ken pannakisinnukat ti kultura a nagbaetan dagiti mangirugrugi a tattao ti daytoy a rehion. Ti pakasaritaan ti rehion ti Mediteraneo ket naipangpangruna iti pannakaawat kadagiti nagtaudan ken panagrang-ay kadagiti moderno a kagimongan. "Para iti pagkatlo ti globo, ti Baybay Mediteraneo ket kapadpada a ti panagikaykaysa nga elemento ken sentro ti Pakasaritaan ti Lubong."[5]
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti termino a Mediteraneo ket manipud iti balikas a Latin ti mediterraneus, a kayatna sawen ket "iti tengnga ti Daga" wenno "nagbaetan ti dagdaga" (medius, "tengnga, nagbaetan" + terra, "daga, Daga (planeta)"): gapu ta daytoy ket adda kadagidiay nagbaetana a kontinente ti Aprika, Asia ken Europa. Ti Griego a nagan ti Mesogeios (MeσόYeιoς), ket maipadpada manipud iti uέσo, "tengnga" + Yn, "daga, Daga (planeta)").[6]
Ti Baybay Mediteraneo ket naipakasaritaan nga adda dagiti nadumaduma a nagan. Kas pagarigan dagiti Romano ket tinawtawaganda ti Mare Nostrum (Latin, "Baybay tayo"), ken sagpaminsan a ti Mare Internum (Salustio, Burnay. 17).
Iti Biblia, daytoy ket nangruna nga ammo a kas ti הים הגדול (HaYam HaGadol), ti "Nalatak a Baybay", (Num. 34:6,7; Josh. 1:4, 9:1, 15:47; Ezek. 47:10,15,20), wenno simple laeng a "Ti Baybay" (1 Dagiti ARI 5:9; comp. 1 Macc. 14:34, 15:11); nupay kasta, daytoy ket tinawtawagan pay a kas ti "Lapdan a Baybay", gapu ti lokasionna idiay laud nga aplaya ti Nasantuan a Daga, ken isu a ti likudan ti tao a sumangsango ti daya, ket sagpaminsan a naipatpatarus a kas ti "Akinlaud a Baybay", (Deut. 11:24; Joel 2:20). Ti sabali pay a nagan idi ket ti "Baybay ti Philistines" (Exod. 23:31), manipud iti tattao nga agtataeng ti dakkel a paset nga aplayana idiay asideg dagiti Israelita.
Iti Moderno a Hebreo, tinawtawagan daytoy idi ti HaYam HaTikhon (הַיָּם הַתִּיכוֹן), "ti tengnga a baybay", ti literal a pannaka-ampon ti Aleman a kapadpada ti Mittelmeer. Iti Turko, daytoy ket ammo a kas ti Akdeniz,[7] "ti puraw a baybay". Iti moderno nga Arabiko, daytoy ket ammo a kas ti al-Baḥr al-Abyaḍ al-Mutawassiṭ (البحر الأبيض المتوسط), "ti Baybay Tenganga a Puraw", bayat nga iti Islamiko ken naduduog nga Arabiko a literatura, daytoy ket naibagbaga a kas ti Baḥr al-Rūm (بحر الروم), wenno "ti Romano/Baybay Bisantino."
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
ADda dagiti nadumaduma a taga-ugma a sibilisasion a mabirbirukan kadagiti lawlaw ti aplayana; isu ngarud a daytoy ket addaan iti nangruna nga impluensia kadagita a kultura. Daytoy ket nangited ti dalan para iti panaglaklako, kolonisasion ken gubat, ken nangited kadagiti taraon (babaen ti panagkalap ken dagiti nadumaduma pay a kita ti ik-ikan) para kadagiti nadumaduma a komunidad kadagiti napalabas a panawen.[8]
Ti pannakibinningay ti maipada a klima, heolohia ken sumrekan ti sapasap a baybay ket nangiturong kadagiti nadumaduma a pakasaritaan ken pannakaikapet ti kultura a nagbaetan dagiti taga-ugma ken moderno a kagimongan iti lawlaw ti Mediteraneo.
Ti dua a kangrunaa a sibilisasion ti Mediteraneo ti klasiko a kina-ugma ket dagiti siudad-estado ti Griego ken dagiti Penisia. Idi ni Augustus ket binangonna ti Romano nga Imperio, ti Baybay Mediteraneo ket narugian a tinawtawagan ti Mare Nostrum (literal ti:"Baybay tayo") babaen dagiti Romano.
Ni Darius I ti Persia, a nagparukma ti Taga-ugma nga Ehipto, ket nangipatakder ti kanal a nangisilpo ti Mediteraneo idiay Baybay Nalabbasit. Ti kanal ni Darius ket nalawa metten para iti dua trireme tapno mabalinda a makilinnabas no naigay-at dagiti kaadda, ken masapul ti uppat nga aldaw ti panaglasat daytoy.[9]
Ti akinlaud nga imperio ti Romano ket narebba idi agarup a AD 476. Ti daya ket temporario a nagturay a kas ti Bisantino nga Imperio a naporma manipud iti akindaya a gudua ti Romano nga Imperio. Ti sabali pay a bileg ket rumsuanto idiay daya: Ti Islam. Nga iti kalatakan agay-atna, ti Arabo nga Imperio ket nagtengtengngel ti 75% ti rehion ti Mediteraneo.
Nupay kasta ti Europa ket nagung-ungar, idi imad-adu ti pannakaporma kadagiti naurnong ken naisentro nga estado iti kinaudi ti Tengnga a Panpanawen kalpasan ti Renasimiento ti maika-12 a siglo.
Ti Otomano a bileg ket nagtultuloy a dimakkel, ken idi 1453, ti Bisantino nga Imperio ket naiddep kalpasan ti pannakatnag ti Konstantinopla. Ti idadakkel ti kalaing ti marina dagiti bileg ti Europa ket simmuppiat ti napardas a panagipadakkel ti Otomano iti rehion idi ti Gubat Lepanto ket nangipadas ti bileg ti Otomano a marina. Ti panakarang-ay ti panagibarko ket nangrugi a nabanagan ti Mediteraneo. Idi ket amin a panaglaklako manipud iti daya ket limmabas iti uneg ti rehion, ngem tattan ti panangilabas ti Aprika ket nangpalubos a maimportar dagiti rekado ken dagiti dadduma pay a tagilako babaen dagiti puerto ti Atlantiko ti akinlaud nga Europa.[10][11][12]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ UNECE.indb
- ^ Pinet, Paul R. (2008). Invitation to Oceanography. Jones & Barlett Learning. p. 220. ISBN 0-7637-5993-7.
- ^ "Microsoft Word – ext_abstr_East_sea_workshop_TLM.doc" (PDF). Naala idi 2010-04-23.
- ^ "Dagiti Agsuksukimat ket nangipadto ti panagpangato ti lessaad ti Baybay Mediteraneo – Damdamag – Panagsukimat – Europeano a Komision". Ec.europa.eu. 2009-03-19. Naala idi 2010-04-23.
- ^ Georg Wilhelm Friedrich Hegel Ti Pilosopia ti Pakasaritaan History, p. 87, Dover Publications Inc., 1956 ISBN 0-486-20112-0; 1st ed. 1899
- ^ a naikabil ueσόYaιoς iti Liddell & Scott
- ^ Ni Özhan Öztürk ket nangitunton a ti Daan a Turko ti ak ket kayatna pay a sawen ket "laud" ken ti Akdeniz ket kayatna sawen ket "Laud a Baybay", bayat a ti Karadeniz (Baybay nangisit) ket kayatna sawen ket "Baybay Amianan". Ni Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara, 2011 pp. 5-9
- ^ David Abulafia, Ti Nalatak a Baybay: Ti Pakasaritaan ti Tao iti Mediteraneo (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan; 2011)
- ^ Rappoport, S. (Doktor ti Pilosopia, Basel). Pakasaritaan ti Ehipto (di napetsaan, nasap a maika-20 a siglo), Tomo 12, Paset B, Kapitulo V: "Dagiti Danum aDalan ti Ehipto", pampanid 248-257. Londres: Ti Kagimongan a Grolier.
- ^ C.I. Gable – Ti Konstantinopla ket Natnag manipud kadagiti Otomano a Tuko - Boglewood Timeline – 1998 – Naal aidi 3 Septiembre 2011.
- ^ "Pakasaritaan ti Otomano nga Imperio, ti Islamiko a Pagilian a Pagtaengan idi dagiti Hudio" – Separdi a Panagadadal ken Kultura – Naala idi 3 Septiembre 20111.
- ^ Robert Guisepi – Dagiti Otomano: Manipud kadagiti Mannakigubat ti Prontera Aginggana kadagiti Nagbangon ti Imperio – 1992 – History World International – Naala idi 3 Septiembre 2011.
Philip Mansel, Lebante: Kinangayed ken ken Didigra idiay Mediteraneo, Londres, John Murray, 11 Nobiembre 2010, natangken nga aklub, 480 pampanid, ISBN 978-0-7195-6707-0, New Haven, Unibersidad ti Yale a Pagmalditan, 24 Mayo 2011, natangken nga aklub, 470 pampanid, ISBN 978-0-300-17264-5
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Baybay Mediteraneo iti Wikimedia Commons


text:
Alice Munro
Ni Alice Ann Munro (née Laidlaw; nayanak idi 10 Hulio 1931) ket maysa a Kanadiana a mannurat nga agsursurat iti Ingles. Ti obra ni Munro ket naipalawagen a kas addaan ti rebolusionario nga arkitektura kadagiti ababa a sarita, a naipangpangruna ti gaganayna a mapan iti masakbayan ken napalabas a panawen.[2]
Ti piksion ni Munro ket masansan a naiyasentar iti patubona a Kondado ti Huron idiay abagatan a laud ti Ontario.[3] Dagiti saritana ket mangkita kadagiti larikut ti tao iti maysa a saan a komplikado nga estilo ti prosa. Dagiti sinurat ni Munro ket nangitakder kaniana a kas "maysa kadagiti kalatakan a kontemporaneo a mannurat iti piksion," wenno, kas kinuna ni Cynthia Ozickt, "ti bukodtayo nga Chekhov."[4] Isu ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura ti 2013 para iti obrana kas "master iti moderno nga ababa a sarita ",[5] ken ti Premio Internasional ti Man Booker idi 2009 para kadagiti amin a bagi ti obrana, isu pay ket namitlo a nangabak ti Gunguna ti Gobernador Heneral ti Kanada para iti piksion.[5][6][7]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pangyuna. Sala dagiti Naragsak a Linong. Alice Munro. First Vintage dagiti kontemporaneo nga Edision, Agosto 1998. ISBN 0-679-78151-X Vintage Books], Dibison ti Random House, Inc. New York.
- ^ Ni Alice Munro ket Nangabak ti Premio Nobel iti Literatura, babaen ni Julie Bosmans, The New York Times, 10 Oktubre 2013
- ^ Marchand, P. (29 Agosto 2009). "Open Book: Philip Marchand on Too Much Happiness, babaen ni Alice Munro". The National Post. Naala idi 5 Septiembre 2009.
- ^ Merkin, Daphne (24 Oktubre 2004). "Northern Exposures". New York Times Magazine. Naala idi 25 Pebrero 2008.
- ^ a b "Ti Premio Nobel iti Literatura 2013 – Press Release" (PDF). 10 Oktubre 2013. Naala idi 10 Oktubre 2013.
- ^ Bosman, Julie (10 Oktubre 2013). "Ni Alice Munro ket Nangabak ti Premio Nobel iti Literatura". New York Times. Naala idi 10 Oktubre 2013.
- ^ "Ni Alice Munro ket nangabak ti Premio Internasional ti Man Booker". The Guardian. 27 Mayo 2009.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Alice Munro iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig ken ni Alice Munro iti Wikimedia Commons
- Dagiti obra wenno maipanggep ti Alice Munro kadagiti biblioteka (katologo ti WorldCat)
- Alice Munro iti Internet Movie Database (iti Ingles)


text:
Cotylelobium melanoxylon
Ti Cotylelobium melanoxylon ket ti kayo iti katuduan a bakir a mabirukan iti [Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia]]. Ti nagan a melanoxylon ket naala manipud iti Griego (melanos = nangisit ken xylon = kayo) ken mangibagbaga iti nangisit a puso-kayo. Daytoy ket nasayaat ti kalidadna a tarikayo, gapu ta natangken unay, nadagsen ken nalagda a kayo. Ti C. melanoxylon ket ti maysa natayag a rumrummuar a kayo, aginggana iti 60 m, iti katayag a mabirukan kadagiti aglalaok a dipterokarpo a bakir kadagiti duyaw a nadarat a daga.[2] Agtubo pay daytoy kas basbassit a langit-langit a kayo kadagiti bakir ti kerangas kadagiti podsol. Mabirukan ti kayo iti saan a basbassit ngem tallo a nasalakniuban a lugar (Nailian a Parke ti Lambir, Nailian a Parke ti Gunung Mulu ken Reserba ti Bakir ti Kabilli-Sepilok). Dagiti lokal a nagan ket mairaman ti Resak tembaga iti Malayo ken Khiam (เคี่ยม) iti Tailandes.
Ti kayo ket probinsial a simbolo a kayo ti Probinsia ti Surat Thani, Tailandia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ashton (1998). "Cotylelobium melanoxylon". Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan. Bersion 2006. Internasional a Kappon para iti Korserbasion ti Katutubo. Naala idi 11 Mayo 2006. Listed as Endangered (EN A1cd+2 cd v2.3)
- ^ a b Ashton, P. S. (Septiembre 2004). "Cotylelobium melanoxylon (Hook.f.) Pierre ex F.Heim" (PDF). Iti Soepadmo, E.; Saw, L. G.; Chung, R. C. K. (dagiti ed.). Tree Flora of Sabah and Sarawak. (free online from the publisher, lesser resolution scan PDF versions). 5. Forest Research Institute Malaysia. pp. 83–85. ISBN 983-2181-59-3. Naala idi 11 Nobiembre 2007.


text:
Roquevaire
Ti Roquevaire (Oksitano: Ròcavaira) ket maysa a komuna idiay ginget ti Huveaune a nagbaetan ti Aubagne ken Auriol ti Bouches-du-Rhône a departamento ti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia. Dagiti agtataeng ti daytoy a komuna ket tinawtawagan a kas dagiti Roquevairois.
Dagiti komuna ti Lascours, Pont de l'etoile ken Pont de Joux ket naitiponda pay ti Roquevaire. Dagiti nangruna a mabisbisita ditoy ket ti organo idiay Simabaan ni San Vicente nge isu daytoy ti dakkelan nga organo idiay Pransia. Ti ili ket agramrambak ti sangalubongan a piesta ti organo iti Septiembre.
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Roquevaire iti Wikimedia Commons


text:
Distrito ti Tokachi, Hokkaido
Ti Tokachi (十勝郡, Tokachi-gun) ket ti maysa a distrito a mabirukan iti Subprepektura ti Tokachi, Hokkaido, Hapon.
Manipud idi 2004, ti distrito ket addaan iti nakarkulo a populasion iti 6,342 ken ti densidad ti populasion iti 8.69 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 729.64 km².
Ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 1, 1906: Nainkorporado ti parte ti Purok ti Tōbui iti dati a Distrito ti Tōbui iti Purok ti Ōtsu. Nainkorporado pay ti parte ti Purok ti Tabikorai, Distrito ti Nakagawa iti Purok ti Ōtsu.
- Abril 1, 1955: Simmina ti Purok ti Ōtsu Kadagiti Ili ti Taiki, Distrito ti Hiroo, Purok ti Toyokoro (itan ket Ili), Distrito ti Nakagawa, ken Urahoro.


text:
Encyclopedia of Life
Ti Encyclopedia of Life (EOL) ket ti maysa a nawaya, nga online a kolaboratibo nga ensiklopedia a naikeddeng a mangdokumento amin dagiti 1.9 a riwriw a sibibiag a sebbangan nga ammo iti siensia. Daytoy ket naurnong manipud kadagiti adda a database ken manipud kadagiti kontribusion dagiti eksperto ken dagiti saan nga eksperto iti amin a paset iti lubong.[2] Mangigandat daytoy a mangipatakder iti maysa a "awan inggana a mapadakkel" a panid para iti tunggal maysa a sebbangan, a mairaman ti video, uni, ladladawan, dagiti grapiko, ken dagiti pay teksto.[3] Iti pay maipatinayon, iraman pay ti Ensiklopedia ti linaon a manipud iti Biodiversity Heritage Library, a mangdihitado kadagiti riniwriw a panid iti naimaldit a literatura manipud kadagiti nangruna a masna a biblioteka iti lubong. Ti proyekto ket immuna napuonan babaen ti maysa a US$50 a riwriw keddeng ti pundot, nga indauluan babaen ti Pundasion ti MacArthur ken ti Pundasion ti Sloan, a respektibo a nangited iti US$20 a riwriw ken US$5 a riwriw. Ti naipatinayon a US$25 a riwriw ket nagtaud manipud kadagiti lima a nakaibatayan a patakder=—ti Field Museum, Unibersidad ti Harvard, ti Marine Biological Laboratory, ti Missouri Botanical Garden, ken ti Instituto ti Smithsoniano. Immuna nga indauluan ti proyekto babaen ni Jim Edwards[4] ken ti timpuyog ti panagparang-ay babaen ni David Patterson. Ita nga aldaw, dagiti makibinglay a patakder ken dagiti agparparawad ket agtultuloyda a mangsuporta ti EOL babaen kadagiti kontribusion iti pinansia.
Pakabuklan[urnosen | urnosen ti taudan]
Immuna nairugi ti EOL idi Pebrero 26 2008 a nagraman kadagiti 30,000 a naikabkabil.[5] Dagus a nagbalin a popular ti sitio, ken temporario a nangisubli kadagiti demonstrasion laeng a pampanid kadagiti dua nga aldaw idi nakiddaw dagiti sumurok a 11-riwriw a panagbuya.[6]
Ti sitio ket nairugi manen idi 5 Septiembre 2011 nga addaan iti naidisenio manen nga interface ken ramramit.[7] Ti baro a bersion – a makunkuna a kas ti EOLv2 – ket naiparang-ay idi tapno maisungbat kadagiti kiddaw manipud iti sapsap a publiko, dagiti umili a sientista, dagiti manursuro ken dagiti propesional a bio para iti maysa a sitio a nasaysayaa, maserrekan ken personal. Naidesinio manen ti EOLv2 tapno mapasayaat iti pannakausar ken makawis kadagiti kontribusion ken pannakitignay kadagiti agar-aramat. Daytoy ket naipataraus pay nga agraman kadagiti interface a naited iti kadagiti agsasao iti Ingles, Aleman, Espaniol, Pranses, Galego, Serbio, Masedonio, Arabiko, Insik, Koreano ken Ukraniano. Idi 16 Enero 2014, inrugi ti EOL ti TraitBank, ti maysa a mabirukan, nawaya a dihital a repositorio dagiti ugali ti organismo, dagiti rukod, dagiti pannakitignay ken dagiti sabali pay a kinapudno para kadagiti amin a takson.[8]
Ti Ehekutibo a Komite ti inisiatibo ket mangiraman dagiti manakman nga opisila manipud iti Atlas of Living Australia, ti konsortio ti Biodiversity Heritage Library, ti Akademia dagiti Siensia ti Insik, CONABIO, Field Museum, Unibersidad ti Harvard, ti Bibliotheca Alexandrina (Biblioteka ti Alexandria), Pundasion ti MacArthur, Marine Biological Laboratory, Missouri Botanical Garden, Pundasion ti Sloan, ken ti Instituto ti Smithsoniano.[9][10]
Keddeng[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pakaammo a maipanggep kadagiti adu a sebbangan ket mabalinen a magun-od manipud kadagiti nadumaduma a taudan, a naipangpangruna iti maipanggep iti megafauna. Ti panagurnong iti agdama a nagun-od a datos kadagiti amin a 1.9 a riwriw a sebbangan ket agpaut iti agarup a 10 a tawen.[11] Manipud idi Septiembre 2011, ti EOL ket addaan iti pakaammo kadagiti ad-adu ngem 700,000 a magun-od a sebbangan, ken dagiti pay ad-adu ngem 600,000 a retrato ken riniwriw a pampanid iti na-scan a literatura.[12] Agkamkammatalek ti inisiatibo iti naipagsurotan a pakaammo nga inaramid babaen dagiti ganetget ti sabsabali, a mairaman ti Sp2000 ken ti ITIS Catalogue of Life, Fishbase ken ti Assembling Tree of Life project ti NSF, AmphibiaWeb, Mushroom explorer, microscope, kdpy. Ti immuna pagtengngaan iti isip ket dagiti sibibiag a sebbangan ngem kanungpalanto a mangiraman dagiti naungaw a sebbangan. Gapu ta dagiti pannakaduktal dagiti baro a sebbangan ket manamnama nga agtuloy (agdama nga agrup a 20,000 iti tinawen), agtultuloy a dumakkel ti ensiklopedia. Gapu ta ti taksonomia ket makabirbiruk kadagiti baro a waya iti panangiraman dagiti sebbangan a naduktalan babaen dagiti molekular a pamay-an, umadunto ti gatad dagiti naro a mainayon, a naipangpangruna iti respeto iti mikrobial nga obra iti (eu)bakteria, archaebakteria ken dagiti birus.
Ti gandat ti EOL' ket ti agserbi a kas maysa a rekurso para iti sapasap a publiko, dagiti entusiastiko nga agdadamo, dagiti manursuro, dagiti estudiante ken dagiti propesional a sientista manipud iti amin a paset iti lubong.[2]
Dagiti rekurso ken kolaborasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Encyclopedia of Life ket adda kadagiti kadua iti linaon iti amin a paset iti lubong a makibinningay iti pakaammo babaen ti plataporma ti EOL,[13] a mairaman ti Wikipedia ken Flickr.
Ti interfacena ket maipatarus iti translatewiki.net.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Eol.org Site Info". Alexa Internet. Naala idi 2016-09-02.
- ^ a b "EOL History". Eol.org. 2012-02-28. Naala idi 2012-03-23.
- ^ Odling-Smee, Lucy (2007-05-09). "Encyclopedia of Life launched". Nature. doi:10.1038/news070508-7. Naala idi 2007-05-09.
- ^ "James Edwards – Encyclopedia of Life". Eol.org. Naala idi 2015-11-21.
- ^ Zimmer, Carl (2008-02-26). "The Encyclopedia of Life, No Bookshelf Required". The New York Times. Naala idi 2008-02-27.
- ^ "Life Encyclopedia Debut Too Popular to Stay "Live"". National Geographic. Associated Press. Pebrero 27, 2008. Naala idi 2009-05-12.
- ^ "New Version of Encyclopedia of Life Now Available". Encyclopedia of Life. 2011-09-05. Naala idi 2012-03-23.
- ^ "TraitBank: Practical semantics for organism attribute data". Semantic-web-journal.net. 2014-03-28. Naala idi 2015-11-21.
- ^ "Scientists compile 'book of life'". BBC News. 2007-05-09. Naala idi 2007-05-09.
- ^ "Meet the Team: Executive Committee". EOL. 2012-02-28. Naala idi 2012-03-23.
- ^ "Encyclopédie de la vie: Une arche de Noé virtuelle!". Radio-Canada. 9 Mayo 2007. Naala idi 2009-05-12.
- ^ "New Version of the Encyclopedia of Life Now Available". Eol.org. 2011-09-05. Naala idi 2012-03-23.
- ^ "EOL Content Partners". Eol.org. Naala idi 2012-03-23.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a website
- "A Leap for All Life: World's Leading Scientists Announce Creation of Encyclopedia of Life". Encyclopedia of Life. 2007-05-09.


text:
Pagsasao a Lawangan
Ti pagsasao a Lawangan ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti grupo ti Daya a Barito. Daytoy ket insasao babaen ti agarup a 100,000 a tattao a Lawangan (maysa kadagiti tattao a Dayak) nga agtateng idiay tengnga a Kalimantan, Indonesia. Ti Lawangan ket addaan iti nangato a dibersidad iti leksiko.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lawangan iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Tawoyan iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "North East Greater Barito". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
J. M. G. Le Clézio
Ni Jean-Marie Gustave Le Clézio (Pranses: [ʒɑ̃ maʁi ɡystav lə klezjo]; nayanak idi 13 Abril 1940), kadawyan a nainaganan a kas ni J. M. G. Le Clézio, ket Pranses-Mauritiano a mannurat ken propesor. Ti nagsurat kadagiti sumurok nga uppat a pulo nga obra, isu ket nagunggunaan ti Prix Renaudot idi 1963 para iti nobelana a Le Procès-Verbal.
Ni Le Clézio ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 2008 a kas maysa a "mannurat nga adu kadagit ipapanaw, poetiko a panagpadas ken naderrep a rag-og, eksplorador ti kinatao iti labes ken baba ti agturturay a sibilisasion".


text:
Baybayin
Ti baybayin ket maysa a kita ti panagsurat (nga ammo iti Unicode (Ilokano: Nagkaykaysa a kodigo) a sinuratan a Tagalog; kitaen dita baba), sakbay ti panawen dagiti Kastila, daytoy ket kameng ti sinuratan a Brahmiko nga inus-usar idi maika-16 a siglo.[1]Agtultuloy daytoy nga inus-usar idi agdama a panagkolonisado dagiti Kastila inggana idi maika-19 a siglo.
Ti sao a Baybay ket kayatna a sawen a kas "panangiletra" iti pagsasao a Tagalog. Adu ti pannakadokumentasionna daytoy babaen dagiti Kastila. Adu pay dagiti agkunkuna a daytoy ket nagtaud iti Alibata,[2] ngem daytoy a nagan ket saan a husto. (Ti sao nga "Alibata" ket pinartuat babaen ni Paul Rodríguez Verzosa kalpasan ti panagurnosna dagiti letra iti alpabeto nga Arabiko[3] alif, ba, ta (alibata), nga inikkat ti letra nga “f”." )
Dagiti barbaro a sinuratan idiay Filipinas ket naulogan manipud iti Baybayin, ti Hanunó'o, Buhid, Tagbanwa ken Kapampangan.
Ti Baybayin ket maysa kadagiti sangadosena wenno agmaymaysa a sistema ti panagsurat nga inus-usar idiay Abagatan a daya nga Asia, a ganggani amin ket abugida.
PakabuklanUrnosen
NagtaudanUrnosen
Ti Baybayin ket nalatakan dagiti Kastila a padi a ni Pedro Chirino idi 1604 ken Antonio de Morga idi 1609 a naamamuan ti kaaduan, ken sapasap nga inus-usar kadagiti kabukbukodan a sinur-surat, dandaniw, ken dadduma pay. Babaen kenni William Henry Scott, addaan dagiti datu manipud idi 1590 a saan a makapirma kadagiti pangpasingked wenno dagiti sapata, ken dagiti saksi a saan a makapirma kadagiti kasuratan ti daga iti panawen a 1620.[4]Awan dagiti pakakitaan no kaano idi ti ania nga akbang iti panakaaamoda nga agkurdit, ken awan dagita pakasaritaan ti sistema ti panagsurat. Addaan dagiti innem a teoría a maipanggep dagiti nagtaudan iti Baybayin.
KawiUrnosen
Ti Kawi ket nagtaud idiay Java, ken inus-usar iti labes a kaaduan iti Malay a Purpuro.
Ti Gambang a plato ti Laguna a Naisuratan ket isu ti kasapaan a nasuratan a dokumento a nabirukan idiay Filipinas.
Daytoy ket maysa a nainkalintegan a dokumento a naisuratan iti petsa a Saka iti panawen a 822, nga agpadpada iti Abril 21, 900 AD . Naisurat daytoy iti Kawi a sinuratan iti sabsabali a Daan a Malay a naglaon kadagiti dinawat a balikas manipud iti Sanskrito ken addan pay ti bassit a saan a Malay a bokabulario a ti nagtaudan ket saan a nalawag iti baetan ti Daan a Habanes ken Daan a Tagalog. Maysa a kapanunotan iti kasta, yantangay ti Kawi ket isu ti kasapaan a nasaksian iti panagsurat idiay Filipinas, ngarud ket baka nagtaud manipud iti Kawi.
Ti maikadua a kas pagarigan iti Kawi a sinuratan ket makita idiay Marpil a Selio ti Butuan, ngem saan a napetsado daytoy.
Adda maysa a burnay a pakaipupónan ,a makunkuna a "Calatagan a Banga" a mabirukan idiay Calatagan, Batangas ket naisuratan kadagiti karakter a nakakapasdaaw a kapadpada ti Baybayin, ken natuntonan a naisurat idi 1300 AD. Yantangay ti kapudno iti daytoy ket saan pay a napasingkedan.
Daan a Sumatra "Malayo" a sinuratanUrnosen
Ti maysa pay a kapanunutan ket naibagbagana a ti sinuratan wenno dagiti sinuratan nga inusar ti panagsurat kadagiti maysa a Malayo a pagsasao ket naampon ken nagbalin a Baybayin. Ti maysa a naisangayan ket ti Pallava a sinuratan manipud idiay Sumatra ket nasaksian a manipud iti maika-7 a siglo [1].
SulawesiUrnosen
Ti sinuratan a Bugis-Makassarese ket isu ti nagtaudan ti Devanagari. Ti nakapanunotan iti daytoy ket addaan iti bersion iti daytoy a sinuratan nga inpakaammo idiay Filipinas babaen ti Bengal a naparang-ay a kas Baybayin.
ChamUrnosen
Kanungpulanna, addaan iti nasapa a Cham a sinuratan manipud idiay Champa nga tattan ket isu ti abagatan a Bietnam ken abagatan a daya a Cambodia ket baka naipaammo wenno dinawat ken naampon a Baybayin.
PakaidumaanUrnosen
Daytoy a sistema ti panagsurat ket maysa nga abugida a sistema nga agus-usar ti pagkaduaen a konsonante ken bokal. Ti tunggal maysa a karakter, a naisurat iti naibatayan kaniana a porma, ket addaan iti konsonante a naggibusan nga addaan iti bokal nga "A". Tapno makaaramid ti konsonante a naggibusan nga addaan iti sabali a bokal nga uni, ti maysa a marka ti ket maikabil ti ngato wenno ti baba ti konsonante (ti agaramid ti "E" wenno "I" nga uni) wenno iti baba ti konsonante (ti agaramid ti "O" wenno "U" nga uni). Daytoy a marka ket makunkuna a kudlit. Ti kudlit ket saan a maidagep kadagiti agkaykaysa a bokal. Dagiti bokal ket addan da kadagiti bukod da a marka ti sinuratan. Addaan laeng maysa a tanda para iti D wenno R, isu da amin ket maysa a disso kadagiti mabalin nga uni ti panagbalikas ti panagsao nga us-usaren ti pannakaibalikas ti maysa a rukod ti uni, daytoy iti kaaduan a pagsasao iti Filipinas, nga ti D ket rumsua nga umuna, kanungpulan, mangrugian ti konsonante wenno lippasan ti konsonante a pagiananda ken ti R iti nagyan ti katengngaan. Daytoy nga alagaden ti gramatika ket addaan pay a naususar iti agdama a pagsasao a Filipino, no ti d ket nagbaetan ti dua a bokal, agbalin a r, a kas iti balikas a dangál ken marangál, wenno dunong ken marunong, ken ti pay raw para iti daw ken rin para iti din a kalpasan dagiti bokal.[1] Daytoy a sabsabali a sinuratan ket saan nga maus-usar para iti Ilokano, Pangasinan, Bikolano, ken sabsabali a pagsasao iti Filipinas, ngamin ket dagitoy a pagsasao ket addanda iti nailasin a tantanda para iti D ken R.
Dua nga estilo ti panagsuratUrnosen
Estilo sakbay ti panawen a KastilaUrnosen
Iti kasisigud a porma ti Baybayin a sinuratan, ti agkaykaysa a konsonante ket saan a mainaganan a maisangsangayan; yantangay, ti kasta a konsonante ket saan a naisursurat, ken ti agbasbasa ket agikabil ti awan a konsonante babaen ti linaon. Kas pagarigan, dagiti letra a n ken k iti balikas a bundók ket naikkat da, tapno ti panangiletra ket bu-do.
Estilo Virama a kudlitUrnosen
Ti kasisigud a panagsurat ket narigat unay para kadagiti Kastila a padi nga agipatpatarus ti liblibro iti nakayanakan a pagsasao. Ngamin iti daytoy, ni Francisco López ket nangipaammo iti bukodna a kudlit idi 1620 a nangikkat ti bokal nga a. Daytoy a kudlit ket addaan iti porma a "+" a senial,[5]a naibantay iti Kristianidad. Daytoy krus a kudlit ket agrebbeng a kas iti virama iti Devanagari a sinuratan iti India. Iti kinapudno, ti Unicode ket tawtawagenna ti kudlit iti Tagalog a Senial a Virama. Kitaen dita ngato iti paset ti Pakaidumaan.
Ti karakter a "Nga"Urnosen
Maysa a karakter ti nagdagep ti "nga". Ti agdama a bersion iti alpabeto a Filipino ket addaan pay laeng ti "ng" dua a letra a mangisaup iti maysa a balikas (Ingles:digraph), viz ti maysa a letra a nabuklan ti ti dua a karakter.
Ti TuldekUrnosen
Dagiti balikas a naisurat iti Baybayin ket naisurat iti agsasaruno a panagayos, ken ti addan a tuldek ket ti maysa a nakatakder a linia, wenno dagiti agparis a dua a nakatakder a linia. Dagitoy a linia ket maus-usar a kas maysa a koma, tulnek, wenno dua a sabsabali a balikas.[1]
PanagusarUrnosen
Ti Baybayin ket naipakasaritaan nga inus-usar kadagiti lugar nga agsasao iti Tagalog ken iti basbasit iti Kapampangan. Ti pannakausarna ket nagsaknapna iti Ilokano idi dagiti Kastila ket indegdeganda ti panagusar iti Biblia. Dagiti maikabagian a sinuratan a kas iti Hanunóo, Buhid, ken ti Tagbanwa ket agdama pay a maus-usar iti daytoy nga aldaw, a mairaman ti Kapampangan a sinuratan.
Dagiti karakterUrnosen
Ti panaka-urnos dagiti karakterUrnosen
Idiay Doctrina Cristiana, dagiti letra ti Baybayin ket naisurat a kastoy A O/U E/I H P K S L T N B M G D/R Y NG W.[6]
UnicodeUrnosen
Ti Baybayin ket nainayon iti Unicode a Pagalagadan idi Marso, 2002 iti pannakaipablaak ti bersion a 3.2.
Ti Unicode a paset ti Baybayin, a natawagan ti Tagalog, ket U+1700–U+171F. Ti maris dapo a lugar ket ipatukdona dagiti saan a nainaganan a kodigo a punpunto:
Dagiti kas pagariganUrnosen
Ti Ama NaminUrnosen
(Kasakbayan a-Kudlit)
- ᜀᜋᜈᜋᜒ
- ᜐᜓᜋᜐᜎᜅᜒᜃ
- ᜐᜊᜑᜒᜀ ᜅᜎᜋᜓ
- ᜋᜉᜐᜀᜋᜒᜀᜃᜑᜒᜀᜋᜓ
- ᜐᜓᜇᜀᜎᜓᜂᜋᜓ
- ᜇᜒᜆᜓᜐᜎᜓᜉ᜵ᜉᜈᜐᜎᜅᜒ
- ᜊᜒᜌᜋᜓᜃᜋᜒᜅᜌᜓᜀᜀᜋᜒᜃᜃᜁᜐᜀᜀ
- ᜀᜉᜆᜏᜒᜋᜓᜃᜋᜒᜐᜀᜋᜒᜋᜅᜐᜎ
- ᜉᜈᜉᜉᜆᜏᜈᜋᜒ
- ᜐᜋᜅᜈᜃᜃᜐᜎᜐᜀᜋᜒ
- ᜀᜑᜓᜏᜋᜓᜃᜋᜒᜁᜉᜑᜒᜆᜓᜎᜓᜐᜆᜓᜐᜓ
- ᜀᜁᜀᜌᜋᜓᜃᜋᜒᜐᜎᜑᜈᜋᜐᜋ
- ᜐᜉᜃᜁᜌᜓᜀᜃᜑᜒᜀ᜵ᜀᜃᜉᜌᜒᜑ
- ᜀᜀᜃᜇᜃᜒᜎᜀ᜵ᜋᜉᜃᜁᜎᜋ᜶
Ti AmamiUrnosen
(Kalpasan a-Kudlit)
- ᜀᜋ ᜈᜋᜒᜈ᜔,
- ᜐᜓᜋᜐᜎᜅᜒᜆ᜔ ᜃ,
- ᜐᜋ᜔ᜊᜑᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜅᜎᜈ᜔ ᜋᜓ;
- ᜋᜉᜐᜀᜋᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜃᜑᜒᜀᜈ᜔ ᜋᜓ;
- ᜐᜓᜈ᜔ᜇᜒᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜎᜓᜂᜊ᜔ ᜋᜓ
- ᜇᜒᜆᜓ ᜐ ᜎᜓᜉ, ᜉ ᜈᜅ᜔ ᜐ ᜎᜅᜒᜆ᜔.
- ᜊᜒᜄ᜔ᜌᜈ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜅᜌᜓᜈ᜔ ᜅ᜔ ᜀᜋᜒᜅ᜔ ᜃᜃᜈᜒᜈ᜔ ᜐ ᜀᜏ᜔-ᜀᜏ᜔;
- ᜀᜆ᜔ ᜉᜆᜏᜒᜈ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜐ ᜀᜋᜒᜅ᜔ ᜋᜅ ᜐᜎ;
- ᜉ ᜈᜅ᜔ ᜉᜄ᜔ᜉᜉᜆᜏᜇ᜔ ᜈᜋᜒᜈ᜔ ᜐ ᜋᜅ ᜈᜄ᜔ᜃᜃᜐᜎ ᜐ ᜀᜋᜒᜈ᜔;
- ᜀᜆ᜔ ᜑᜓᜏᜄ᜔ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜁᜉᜑᜒᜈ᜔ᜆᜓᜎᜓᜆ᜔ ᜐ ᜆᜓᜃ᜔ᜐᜓ,
- ᜀᜆ᜔ ᜁᜀᜇ᜔ᜌ ᜋᜓ ᜃᜋᜒ ᜐ ᜎᜑᜆ᜔ ᜅ᜔ ᜋᜐᜋ.
- [ᜐᜉᜄ᜔ᜃᜆ᜔ ᜁᜌᜓ ᜀᜅ᜔ ᜃᜑᜒᜀᜈ᜔, ᜀᜅ᜔ ᜃᜉᜅ᜔ᜌᜒᜑᜈ᜔, ᜀᜆ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜃᜇᜃᜒᜎᜀᜈ᜔, ᜋᜄ᜔ᜉᜃᜌ᜔ᜎᜈ᜔ᜋᜈ᜔.]
- ᜀᜋᜒᜈ᜔/ᜐᜒᜌ ᜈᜏ.
Sangalubongan a Pannakairangarang dagiti Karbengan ti NagtagitaoanUrnosen
(Ingles: Universal Declaration of Human Rights)
- ᜀᜅ᜔ ᜎᜑᜆ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜆᜂ ᜀᜌ᜔ ᜁᜐᜒᜈᜒᜎᜅ᜔ ᜈ ᜋᜎᜌ ᜀᜆ᜔ ᜉᜈ᜔ᜆᜌ᜔ᜉᜈ᜔ᜆᜌ᜔ ᜐ ᜃᜅᜎᜈ᜔ ᜀᜆ᜔ ᜃᜉᜆᜈ᜔‖ ᜐᜒᜎ ᜀᜌ᜔ ᜉᜒᜈᜄ᜔ᜃᜎᜓᜂᜊᜈ᜔ ᜈᜅ᜔ ᜊᜓᜇ᜔ᜑᜒ ᜀᜆ᜔ ᜇᜉᜆ᜔ ᜋᜄ᜔ᜉᜎᜄᜌᜈ᜔ ᜀᜅ᜔ ᜁᜐᜆ᜔ᜁᜐ ᜐ ᜇᜒᜏ ᜈᜅ᜔ ᜉᜄ᜔ᜃᜃᜉᜆᜒᜈ᜔‖
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b c Baybayin, ti Taga-ugma a Naisuratan iti Filipinas. Naala idi Septiembre 04, 2008.
- ^ M.c. Halili (2004). Pakasaritaan ti Filipinas. Rex Bookstore, Inc. pp. 47. ISBN 9789712339349.
^ C. Duka (2008). Struggle for Freedom' 2008 Ed. Rex Bookstore, Inc. pp. 32–33. ISBN 9789712350450.
- ^ Pakasaritaan ti Baybayin, baybayin.com, Naala idi Mayo 23, 2010.
- ^ Scott 1984, p. 210
- ^ Tagalog script. Naala idi Septiembre 02, 2008.
- ^ Doctrina Cristiana


text:
La Pintada, Antioquia
Ti La Pintada (Panangibalikas nga Espaniol: [la pinˈtaða]); ket ti maysa nga ili ken munisipalidad iti Departamento ti Antioquia, Colombia. Daytoy ket parte ti subrehion iti Abagatan-akinlaud nga Antioquia. Daytoy ket mabirukan iti pito pulo ket siam a milia iti kaadayo manipud iti Medellín ken agngato iti innem a gasut a metro iti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy ket beddenganna dagiti munisipalidad ti Fredonia ken Santa Bárbara iti amianan. Ti Karayan Cauca ket agayus babaen iti munisipalidad.


text:
Nailian a Parke ti Bulabog Putian
Ti Nailian a Parke ti Bulabog Putian ket nasalakniban a lugar iti Filipinas a mabirukan kadagiti ili ti Dingle ken San Enrique, Iloilo idiay Isla ti Panay. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 854.33 nga ektaria[1] iti igid ti 40 a kilometro a dalan iti katuduan a bakir. Daytoy ket nabangon idi 1961 babaen ti Proklamasion Blng. 760, ti parke ket ammo a pagtaengan kadagiti adu nga endemiko ken indehenio a sebbangan ti mulmula a mairaman ti Red lauan, Isis (Ficus ulmifolia), Niog-niogan (Ficus pseudopalma), Banato (Mallotus philippensis), ken Sablot (Litsea glutinosa). Dagiti ad-adu ngem sangapulo ket tallo a kueba ti limestone ken dagiti ubbog ti bantay ket mabirukan iti uneg ti parke ken agserbi pay a pagpasiaran dagiti turista.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Rehion 6 – Nasalakniban a Luglugar". Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso- Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan. Naala idi 20 Hunio 2012.


text:
Maandingayka ka, ngem, Mailuodka
Adda daytay ditayo pulos ipagarup a sumangbay ti biagtayo iti panagbabawi, kalpasan a naisagmak wenno naidagel ken nailuodtayon. Kas koma ti panagsigarilio nga ag-agalen ti kaaduan, kalpasan iti panangdagdagupda ti magasgastosda gapu iti paypayubyobenda a sigarilioda. Kuna dagiti makasarsarita ‘toy numo ti biang, a kasla sumalun-atda no sumusopda ti sigarilio. Kurang ti aldawda no dida agpayubyob ti sigarilio. A kasla ketdin paset ti lasagda dayta a sigarilio a kayat a liklikan ti dadduma a nailuoden iti panagsigarilio, kakabsat.
Isardengen ti agsigarilio! Kasta ti kayat ti dadduma. Ngem, kasla makasabidong dayta nga addangda (isardengdan ti agsigarilio)! Banagna, ultimo remedio latta! Uray igatang ti taraon, adda latta met apag ti igatang ti sigarilio!
Makailuod. Makailunod ti panagsigarilio. Kasla anniniwan daytoy a sursuroten ti tao a mangiyaw-awan kadagiti mannigarilio.
Adda nabasak idi a sarsarita ni Aesop, maipapan iti maysa a babai a nalaing a makilumba (kasla Lydea de Vega ngata, a?). Abakenna amin a kalumbana. Maysa a lalaki ti nangkarit kenkuana tapno aglumbada.
Paggaayat unay ni Atalanta ti mansanas a sinan-balitok. Dayta ti gapuna a tunggal makita ti lalaki nga umun-unan ni Atalanta, ibatona ti mansanas a sinan-balitok. Mapan alaen ni Atalanta ti mansanas! Idi asidegdan iti finish line, umun-una latta ni Atalanta. Maud-udi latta ni lalaki a kimmarit iti dayta a salisal ti lumba! Ngem, nangibato manen ti lalaki ti sabali pay a sinan-balitok a mansanas! Naiyaw-awanen ni Atalanta ti panagkitana. Immunan ti lalaki iti finish line!
Dagiti bambanag ti lubong, pirak, sanikua, dagitoy ti mangiyaw-awan ti panagkitatayo iti dalantayo nga agturong ken Apo Dios. Ta kuna ngarud ni Apo Jesus: “Awan ti adipen a makapagserbi iti dua nga adipen. Ta guraennanto ti maysa ket ayatennatayo ti sabali, wenno agserbinto a sipapasnek iti maysa ket umsiennanto ti sabali. Diyo mapaggigiddan a pagserbian ti Dios ken sanikua.” (Lk. 16 – 13).#


text:
Ifugao
Ti Ifugao ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Ti ili ti Lagawe ti kapitoliona. Kabeddengna ti Benguet iti laud, ti Mountain Province iti amianan, ti Isabela iti daya, ken ti Nueva Vizcaya iti abagatan.
Masarakan iti Ifugao ti nalatak a Payo iti Banaue, nga isu ti kangrunaan a paspasiaren dagiti turista iti probinsia.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ifugao ket addaan iti 11 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Turismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Maammuan iti Ifugao a pagpasyaran gapu iti Payo iti Banaue, Hungduan, Mayoyao ken Kiangan. Nailista dagitoy a kas World Heritage List ti UNESCO idi 1995.[8]
Panglaglagip para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat idiay Kiangan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ CAR Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion Administratibo ti Kordiliera (CAR)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Ifugao". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
- ^ Malig, Jojo (Hunio 26, 2012). "Philippine rice terraces no longer in danger". ABS-CBN News. Naala idi Agosto 23, 2020.


text:
BAGUIO CITY – Naipasidong iti granular lockdown ti 10 a barangay sadiay probinsia ti Kalinga tapnu malimitaran ti panaggaraw dagiti agnanaed kadagiti nabigbig a high risk ken critical risk areas sadiay.
Naamoan a dagiti nasao a barangay ket nakailistan ti local transmissions ti COVID-19.
Dagitoy ket ti Barangay Junction sadiay Pinukpuk; dagiti barangay ti Colayo ken Balatoc sadiay Pasil; dagiti barangay ti Bulanao Centro, Bulanao Norte, Dagupan Centro, Dagupan Weste, Agbannawag ken Lacnog East sadiay Tabuk City ken ti barangay ti Babalag West sadiay Rizal.
Kabayatanna, impaulog metlaeng ni Governor Ferdinand Tubban ti pammilin a nakailanadan dagiti pagalagadan iti implementasyon ti alternative work arrangements kadagiti departamento ken opisina ti lokal a gobyerno ti Kalinga kalpasan a nailista sadiay ti kaunaan a kaso ti Delta variant ken iti umad-ado a kaso ti COVID-19 iti probinsia.
Epektibo ti alternative work arrangements inton Lunes, September 13 agingga nga adda ti baro a maiyulog a pammilin.
Iti agdama, nadanunen dagiti kaaduan nga ospital ken community isolation units sadiay Kalinga ti maximum capacity dagitoy nga addaan ti total bed occupancy rate a 95.04%.
Pakabuklan a 6,305 ti kaso ti COVID-19 sadiay Kalinga manipud June 2020 nga addaan ti 5,409 a panagimbag ken 109 nga ipupusay.


text:
Ebolusion
Ti Ebolusion ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a kaputotan iti tinawtawid a panakaisdasig dagiti biolohiko a populasion. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti agpang iti biolohiko nga organisasion, a mairaman dagiti sebbangan, agmaymaysa nga organismo ken molekula a kas ti DNA ken dagiti protina.[1]
Ti Biag iti Daga ket nagtaud ken nagbalbaliw manipud iti maysa a sangalubongan a sapasap a tinaudan idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a espesiasion ken ti pagkaadaywan iti biag ket mabalin a naamammoan manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a DNA a nagsasarunuan. Dagitoy a homologo a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti panagpabaro dagiti ebolusionario a pakasaritaan, a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti nairehistro a posil. Dagiti adda tattan a tabas iti biodibersidad ket sinukog dagitoy babaen ti espesiasion ken babaen ti panagawan.[2]
Ni Charles Darwin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti maysa a sientipiko a suppiat para iti teoria iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti masna a panagpili. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a kinapudno a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket tinawtawid.[3] Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti annak dagiti nagannak a nasaysayaat ti iruruam ti panagbiag ken panagpartuat iti enbironmento a nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a a kasla maibagay para iti karebbengan a papel nga aramidenda.[4] Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti pannakaruam, ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti ebolusion a mairaman ti panagbalbaliw kenhenetiko a daluson.[5]
Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti henetiko ket naitiptipon iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti henetiko ti populasion. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti biolohia. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti ortohenesis ken "progreso" ket nagbalin a daanen.[6] Dagiti sientista ket agtultuloyda ti panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti sientipiko a teoria, nga agus-usar iti dato sti panagpalpaliiw, ken panagaramid kadagiti eksperimento iti pagtaengan ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket umannurotda a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a kinapudno iti siensia.[7] Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, antropolohia ken sikolohia) ken iti pay sapasap a kagimongan.[8][9]
Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a sakbay ti Sokratiko a Griego a pilosopo, a kas ni Anaksimandro ken Empedokles.[10][11] No maigiddiat kadagitoy a materialistiko a kapanunotan, noni Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti sibibiag a banbanag, a kas saan a perpekto a kinaagpayso kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti "porporma", "kapanunotan", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan".[12][13] Daytoy ket paset ti bukodna a teleolohiko a pannakaawat iti katutubo nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a nailangitan a kosmiko nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti Tengnga a Panpanawen, ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.[14]
Idi maika-17 a siglo ti baro a pamayan iti moderno a siensia ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti linteg iti katutubo a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni John Ray ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.[15] Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni Carolus Linnaeus idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.[16]
Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni Maupertuis idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.[18] Ni Buffon ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni Erasmus Darwin ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento").[19] Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 ni Lamarck [20] a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.[21][22] (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)[21][23][24][25] Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni Georges Cuvier a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni William Paley iti maysa a natural a teolohia a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.[26][27][28]
Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion babaen ni Thomas Robert Malthus, inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.[29][30][31][32] Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti "masna a panagpili" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni Alfred Russel Wallace ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti nailasin a pappapel idiay Linneo a Kagimongan ti Londres.[33] Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti Iti Tinaudan dagiti Sebbangan ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti Darwinio nga ebolusion. Inpakat ni Thomas Henry Huxley dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti paleontolohia ken komparatibo nga anatomia tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti bakes ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.[34]
Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti pangenesis.[35] Idi 1865 ni Gregor Mendel ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti gen). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.[36] Ni August Weismann ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog) ken dagiti somatiko a selula iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni Hugo de Vries ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti tengnga ti selula ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti sitoplasma tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.[37] Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti mutasion a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.[22][38][39] Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni J.B.S. Haldane, Sewall Wright, ken ni Ronald Fisher, ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.[40]
Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti sintesis ti moderno nga ebolusion ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti pagdalisatan a posil iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti maparang-ay a biolohia.[22][41] Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni James Watson ken ni Francis Crick idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.[42] Ti Molekular a biolohia ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti pilohenetika a sistemika, a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti ebolusionario a puon.[43][44] Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni Theodosius Dobzhansky ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.[45]
Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti biolohiko a pagsasarunuan, manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "eco-evo-devo".[46][46][47][48]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hall, B. K.; Hallgrímsson, B., dagiti ed. (2008). Strickberger's Evolution (maika-4 nga ed.). Jones ken Bartlett. p. 762. ISBN 0-7637-0066-5.
- ^ Cracraft, J.; Donoghue, M. J., dagiti ed. (2005). Panagummong ti kayo iti biag. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 592. ISBN 0-19-517234-5.
- ^ Lewontin, R. C. (1970). "Dagiti paset ti panagpili". Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko. 1: 1–18. JSTOR 2096764.
- ^ Darwin, Charles (1859). "XIV". Iti Punganay dagiti Sebbengan. p. 503. ISBN 0-8014-1319-2.
- ^ Kimura M (1991). "Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panagrepaso ti itay nabiit anga ebidensia". Jpn. J. Genet. 66 (4): 367–86. doi:10.1266/jjg.66.367. PMID 1954033.
- ^ Provine, W. B. (1988). "Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag". Ebolusionario a panagrang-ay. Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 49–79.
- ^ Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina (2008). Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat. Pagmalditan ti Nailian nga Akademia. ISBN 0-309-10586-2.
- ^ Moore, R.; Decker, M.; Cotner, S. (2009). Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia. Greenwood. p. 454. ISBN 0-313-36287-4.
- ^ Futuyma, Douglas J., ed. (1999), Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok (PDF), Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 100–142. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984b). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 280–321. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Torrey, H. B.; Felin, F. (1937). "Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista?". Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia. 12 (1): 1–18. JSTOR 2808399.
- ^ Hull, D. L. (1967). "Dagiti metapisika iti ebolusion". Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia. 3 (4): 309–337. JSTOR 4024958.
- ^ Mason, Ti Pakasaritaan dagiti Siensia pp 43–44
- ^ Mayr Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunotan p256; ti kasisigud ket ni Ray, Pakasaritaan dagiti Mula. 1686, patarus ni E. Silk.
- ^ "Carl Linnaeus – berkeley.edu". Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Darwin, F. (1909). Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin (PDF). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 53.
- ^ Bowler, Peter J. 2003. Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan. Berkeley, CA. p73–75
- ^ "Erasmus Darwin – berkeley.edu". Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Lamarck (1809) Philosophie Zoologique
- ^ a b Margulis, Lynn; Fester, René (1991). Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis. The MIT Press. p. 470. ISBN 0-262-13269-9.
- ^ a b c Gould, S.J. (2002). Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria. Cambridge: Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan). ISBN 978-0-674-00613-3.
- ^ Ghiselin, Michael T. (Oktubre 1994). "Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'". The Textbook Letter. The Textbook League. Naala idi 2008-01-23.
- ^ Magner, Lois N. (2002). Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag (Maikatlo nga ed.). Marcel Dekker, CRC Press. ISBN 978-0-203-91100-6.
- ^ Jablonka, E.; Lamb, M. J. (2007). "Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension". Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek. 30 (4): 353–392. doi:10.1017/S0140525X07002221.
- ^ Burkhardt, F.; Smith, S., dagiti ed. (1991). Ti Sursurat ni Charles Darwin. 7. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 1858–1859.
- ^ Sulloway, F. J. (2009). "Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem". Journal of Biosciences. 34 (2): 173–183. doi:10.1007/s12038-009-0020-8. PMID 19550032.
- ^ Dawkins, R. (1990). Blind Watchmaker. Penguin Books. p. 368. ISBN 0-14-014481-1.
- ^ Sober, E. (2009). "Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan?". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia. 106 (S1): 10048–10055. Bibcode:2009PNAS..10610048S. doi:10.1073/pnas.0901109106.
- ^ Mayr, Ernst (2001) Ania kadi ti ebolusion. Weidenfeld & Nicolson, Londres. p165
- ^ Bowler, Peter J. (2003). Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan. Berkeley: Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 145–146. ISBN 0-520-23693-9. panid 147"
- ^ Sokal RR, Crovello TJ (1970). "Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion" (PDF). The American Naturalist. 104 (936): 127–153. doi:10.1086/282646. JSTOR 2459191.
- ^ Darwin, Charles; Wallace, Alfred (Agosto 1858). "Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili". Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan. 3 (2): 45–62. doi:10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x. Naala idi Mayo 13, 2007.
- ^ "Encyclopædia Britannica Online". Britannica.com. Naala idi Enero 11, 2012.
- ^ Liu, Y. S.; Zhou, X. M.; Zhi, M. X.; Li, X. J.; Wan, Q. L. (2009). "Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko" (PDF). J Appl Genet. 50 (3): 177–184. doi:10.1007/BF03195671. PMID 19638672. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2012-03-30.
- ^ Weiling F (1991). "Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884". Am. J. Med. Genet. 40 (1): 1–25, tungtungan 26. doi:10.1002/ajmg.1320400103. PMID 1887835.
- ^ Wright, S. (1984-06-15). Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. p. 480. ISBN 0-226-91038-5.
- ^ Will Provine (1971). Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. ISBN 0-226-68464-4.
- ^ Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion., Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.
- ^ Quammen, D. (2006). Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion. New York, NY: W.W. Norton & Company.
- ^ Bowler, Peter J. (1989). Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan. Baltimore: Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. ISBN 978-0-8018-3888-0.
- ^ Watson, J. D.; Crick, F. H. C. (1953). "Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido" (PDF). Nature. 171 (4356): 737–738. Bibcode:1953Natur.171..737W. doi:10.1038/171737a0. PMID 13054692.
- ^ Hennig, W.; Lieberman, B. S. (1999). Pilohenetika a sistematika (Baro nga edision (Mar 1, 1999) nga ed.). Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan. p. 280. ISBN 0-252-06814-9.
- ^ Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika (Maikadua nga nga ed.). Wiley-Blackwell. 2011. p. 390. doi:10.1002/9781118017883.fmatter.
- ^ Dobzhansky, T. (1973). "Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion" (PDF). The American Biology Teacher. 35 (3): 125–129. doi:10.2307/4444260.
- ^ a b Kutschera U, Niklas K (2004). "Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis". Naturwissenschaften. 91 (6): 255–76. Bibcode:2004NW.....91..255K. doi:10.1007/s00114-004-0515-y. PMID 15241603.
- ^ Cracraft, J.; Bybee, R. W., dagiti ed. (2004). Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion. Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS. Chicago, IL.
- ^ Avise, J. C.; Ayala, F. J. (2010). "In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna)" (PDF). Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. 107 (S2): 8897–8901. doi:10.1073/pnas.100321410.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Ebolusion iti Wikimedia Commons


text:
1676
Ti tawen idi 1676 ket bisiesto a tawen a mangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano ken ti bisiesto a tawen a mangrugi iti Sabado iti 10 nga al-aldaw a nabunbuntog a kalendario a Huliano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero–Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 29 – ti Providence, Rhode Island ket rinaut ken dinadael babaen dagiti Indiano.
- Hunio 12 – Ti timpuyogan ti Indiano ket rinautda ti Hadley, Massachusetts, ngem pinasanod met dagiti tropa ti Connecticut.
- Hunio 19 – ti Massachusetts ket nangited iti panangirangarang iti amnestia kadagiti ania man a sumuko nga Indiano.
Hulio–Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 27 – Gangani kadagiti 200 a tattao ti tribu ti Nipmuc ti simmuko kadagiti Ingles a kolonista idiay Boston.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 22 – Papa Clemente X (naipasngay 1590)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti 1676 iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Dom
Ti pagsasao a Dom ket ti pagsasao a Trans–Baro a Guinea anaisasao kadagiti distrito ti Gumine ken Sinasina ti Probinsia ti Chimbu ken dagiti dadduma a naisalunima a pagtaengan ti kabambantayan ti Papua Baro a Guinea.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Dom". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Tida Syuntarô (2006): A Grammar of the Dom Language. A Papuan Language of Papua New Guinea. Page 1


text:
Wikidata
Ti Wikidata ket maysa a gandat a mangited ti pagtitinnulongan a maurnos a pagibatayan ti datos tapno masuportaran dagiti gandat ti Wikimedia a kas ti Wikipedia. Ti Wikidata ket nairugi idi Oktubre 30, 2012.[1][2] Ti gandat ket agdama nga inrugrugi ti Wikimedia Deutschland ken naikeddeng a mangited ti sapasap a taudan dagiti naisangsangayan a kita ti datos, kas pagarigan, dagiti petsa ti pannakaipasngay, ti maysa klase dagiti napasingkedan a datos, a mabalin nga usaren dagiti gandat ti Wikimedia nga agan-andar a kapadpada ti pamay-an a panagobra para kadagiti papeles ti Wikimedia Commons.[2][3] Daytoy ti nagbalin nga immuna a gandat ti Pundasion ti Wikimidia manipud idi 2006.[4]
Ti panakapartuat daytoy a gandat ket binayadan babaen kadagiti donasion manipud ti Allen Institute for Artificial Intelligence, ti Gordon and Betty Moore Foundation, ken Google, Inc.,a nagdagup ti €1.3 a riwriw.[5][6]
Pakaibanagan ti WikipediaUrnosen
Ti Wikidata ket mabalin para kadagiti 3 a kangrunaan a banag:
- Sentro a pagikabilan kadagiti silpo ti pagsasao
- Pagitedan ti sentro a lugar para kadagiti datos ti infobox para kadagiti amin a Wikipedia
- Panagpartuat ken panagpabaro kadagiti listaan ti artikulo a naibatay kadagiti datos iti Wikidata
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Pintscher, Lydia (Oktubre 30, 2012). "Ti wikidata.org ket nangrugin (nga ada pay laeng dagiti parikut)". wikidata-l (Listaan ti panagibuson). Naala idi Nobiembre 3, 2012.
- ^ a b Wikidata (Naiyarkibo 2012-10-30 iti WebCite)
- ^ "Datos a Rebolusion pra iti Wikipedia". Wikimedia Deutschland. Marso 30, 2012. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Septiembre 11, 2012. Naala idi Septiembre 11, 2012.
- ^ Roth, Matthew (Marso 30, 2012). "Ti datos a rebolusion ti Wikipedia". Pundasion ti Wikimedia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Septiembre 11, 2012. Naala idi Septiembre 11, 2012.
- ^ Dickinson, Boonsri (Marso 30, 2012). "Paul Allen Invests In A Massive Project To Make Wikipedia Better". Business Insider. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Septiembre 11, 2012. Naala idi Septiembre 11, 2012.
- ^ Perez, Sarah (Marso 30, 2012). "Ti Sumaruno a Dakkel a Banag ti Wikipedia: Wikidata, Ti Mabasa ti Makina, Inur-urnos ti Agar-aramat a Batayan ti datos a Binayadan Babaen ti Google, ni Paul Allen ken Dadduma pay". TechCrunch. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Septiembre 11, 2012. Naala idi Septiembre 11, 2012.
Dagiti silpo ti ruarUrnosen
- Opisial a website
- Wikidata iti Twitter
- meta:Wikidata - koordinasion a panid para iti gandat idiay Meta-Wiki
- Demo system - pagipadasan ti agdama a kasaaad ti panagrang-ay
- Wikidata-l - Listaan ti pakisinnaritaan para iti gandat ti Wikidata
- Wikidata-bugs - Panagireporta kadagiti kiteb para iti gandat ti Wikidata