text:
Karayan Amasona
Ti Karayan Amasona (US /ˈæməzɒn/ wenno UK /ˈæməzən/; Espaniol ken Portuges: Amazonas) iti Abagatan nga Amerika ket isu ti maikadua a kaatiddogan [2]a karayan iti lubong aken ti kadakkelan babaen ti panagayus ti danum iti natimbengan a panagayus a dakdakel ngem ti urayno itipon dagiti pito a sumaruno a kadakkelan a karayan (saan a mairaman ti Madeira ken Rio Negro, a dagitoy ket tributario ti Amasona). Ti Amasona, nga adda ti kadakkelan a pagayusan a labneng iti lubong, ti agarup a 7,050,000 kuadrado kilometro (2,720,000 sq mi), a daytoy ket mangidagup para iti agarup a maysa a panglima ti dagup a panagayus ti karayan iti lubong.[3][4]
Kadagiti kangatuan a pakagay-atanna, ti ngato ti nagsasabtan ti Karayan Negro, ti Amasona ket tinawtawagan a Solimões idiay Brasil; nupay kasta, isiay Peru, Colombia ken Ecuador, ken dagiti pay dadduma nga agsasao ti Espaniol a lubong, daytoy a karayan ket sapasap a tinawtawagan ti Amasona idiay agpababa a pagayusanna manipud ti nagsasabtan ti karayan Marañón ken Ucayali idiay Peru. Ti karayan Ucayali-Apurímac a sistema ket naipanunotan a kas ti kangrunaan a taudan ti Amasona.
Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a 1.6 ken 10 kilometro (1.0 ken 6.2 mi) iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti 48 kilometro (30 mi) wenno ad-adu pay. Ti karayan ket sumrek ti Taaw Atlantiko iti nalawa a estuario ti agarup a 240 kilometro (150 mi) a kalawa. Ti sabangan ti kangrunaan a sanga ket 80 kilometro (50 mi).[5] Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna, daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a Ti Karayan Baybay. Ti immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus.
Dagiti linaon
Lugar a pagayusan ti danum[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Labneng Amasona, ti kadakkelan iti lubong, ket sakupenna ti agarup a 30% iti Abagatan nga Amerika, ti maysa a kalawa iti agarup a 7,050,000 kuadrado kilometro (2,720,000 sq mi). Daytoy ket maatianan manipud ti laud a mapan iti daya, manipud idiay Iquitos idiay Peru aginggana kadagiti dalan ti ballasiw ti Brasil aginggana idiay Atlantiko. Daytoy ket agala kadagiti danumna manipud ti 5 a gradgrado nga amianan ti latitud aginggana ti 20 a gradgrado nga abagatan ti latitud. Dagiti kaadaywan a taudanna ket mabirukn idiay inter-Andino a banak, nga asideg laeng manipud ti Taaw Pasipiko.
Ti Karayan Amasona ken dagiti tributariona ket nailaslasin babaen dagiti nawatiwat a kabakiran a lugar nga agbalin a malayusan iti tinawen a panagtutudo. Iti tinawen ti karayan ket umadalem ti ad-adu ngem 9 metro (30 ft), a manglaylayus kadagiti nakapalikmut a kabakiran, a tinawtawagan ti várzea ("nalayus a kabakbakiran"). Dagiti nalayusan a kabakiran ti Amasona ket dagiti kaaduan a kas pagarigan iti daytoy a pagtaengan a kita iti lubong.[6] Iti katimbengan ti panawen ti kalgaw, 110,000 kuadrado kilometro (42,000 sq mi) ti daga ket nasakupan ti danum, bayat nga iti nabasa a panawen, ti nalayusan a lugar ti Labeng Amasona ket ngumatngato ti 350,000 kuadrado kilometro (140,000 sq mi).[7]
Ti kaadu ti danum nga ibbatan ti Amasona idiay Taaw Atlantiko ket adu unay: aginggana iti 300,000 kubiko metmetro kada segundo (11,000,000 cu ft/s) iti panawen ti katuduan, nga adda ti katimbengan ti 209,000 kubiko metmetro kada segundo (7,400,000 cu ft/s) manipud idi 1973 agingana idi 1990.[8] Ti Amasona ket karebbengan para iti agarup a 20% ti nasadiwa a danum iti Daga a sumsumrek iti taaw .[6] Ti karayan ket agidurduron iti adu a pluma ti nasadiwa a danum iti taaw. Ti pluma ket 400 kilometro (250 mi) ti kaatiddogna ken baetan ti 100 ken 200 kilometro (62 ken 124 mi) a kalawa. Ti nasadiwa a danum, a nalaglag-an, ket agayus ti rabaw ti danum ti baybay, a mangnawnaw ti kaapgad ken mangbalbaliw ti maris ti rabaw ti taaw iti kalaw ti lugar iti 1,000,000 kuadrado milia (2,600,000 km2). Para kadagiti napalabas a siglo dagiti barko ket nagirepreportada a ti nasadiwa a danum idiay asideg ti sabangan ti Amasona nga adayo a makitkita manipud ti daga ket nangipagpagarupda a daytoy ket ti taaw.[4]
Ti Atlantiko ket adda ti makaanay nga allon ken enerhia ti atab a mangawit ti kaaduan kadagiti sedimento ti Amasona a mapan idiay baybay, isu nga ti Amasona ket saan nga agpayso a mangporma iti maysa a delta. Dagiti nalatak a delta iti lubong ket nasalsalakniban amin a bagbagi ti danum, bayat a ti Amasona ket dagus a maatianan kadagiti nagulo nga Atlantiko.[9]
Adda ti masna a panagtitipon a baetan ti Amasona ken dagiti labneng ti Orinoco, ti nakunkuna a kanal Casiquiare. Ti Casiquiare ket maysa a karayan a distributario ti akin ngato nga Orinoco, nga agayayus nga agpa-abagatan idiay Rio Negro, a daytoy met ket agayus idiay Amasona. Ti Casiquiare ket isu ti kadakelan a karayan iti planeta a makisilpo kadagiti dua a kangrunaan a sistema ti karayan, ti nakunkuna a panagsangsanga.
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Amasona ket addaan kadagiti serie ti sistema ti karayan idiay Colombia, Ecuador ken Peru, ken adda kadagitoy ket agayus idiay Marañón ken Ucayali, ken dagiti dadduma ket dagus nga idiay maitutop nga Amasona. Dagiti daduma pay ket mairaman dagiti sumaganad a karayan: Putumayo, Caquetá, Vaupés, Guainía, Morona, Pastaza, Nucuray, Urituyacu, Chambira, Tigre, Nanay, Napo, ken Huallaga.
Ti kaadaywan a taudan ti Amasona ket naammuan idi 1996,[10] 2001,[11] 2007,[12] and 2008,[13] a kas waig ti glasier iti naniebe a pantok iti 5,597 m (18,363 ft) a tinawtawagan iti Nevado Mismi idiay Andes ti Peru, ken agarup a 160 km (99 mi) itilaud ti Danaw Titicaca ken 700 km (430 mi) iti abagatan a daya ti Lima. Dagiti danum manipud ti pagsasabtan ti Nevado Mismi ket agayus idiay Quebradas Carhuasanta ken Apacheta, ken agayus met idiay Río Apurímac a daytoy ket tributario ti Ucayali ken kalpasanna ket tumipon iti Marañón tapno mangporma iti matutop nga Amasona. Bayat a ti pagsasabtan ti Ucayali–Marañón ket ti puntos a kaaduan dagiti heograpo ket ti lugar a pangikabilanda ti maitutop nga Amasona, idiay Brasil ti karayan ket ammo iti daytoy a puntos a kas ti Solimões das Águas. Iti ad-adayo pay a paset ti baba ti karayan manipud ti pagsasabtan ket ti pagsabatan dagiti nangisit ti marisna a danum ti Rio Negro iti namarisan iti darat a Rio Solimões, ken para iti sumurok a 6 km (4 mi), dagitoy a danum ket agabayda nga agayus a saan nga aglaok.
Kalpasan ti pagsasabtan idiay Apurímac ken Ucayali, ti karayan ket panawann ti luagar ti Andes ken palikmutan daytoy babaen ti tanap ti layus. Manipud ti daytoy a puntos aginggana idiayMarañón, iti agarup a 1,600 km (990 mi), dagiti kabakiran a bangkag ket asideg iti danum ken napauten a malayus sakbay a ti karayan ket makaabot itikangatuan a gatad iti layusna. Dagaiti ababa a bangkag ti karayan ket lapdan laeng dagiti bassit a turod, ken ti karayan ket sumrek iti dakkel a katuduan a bakir ti Amasona.
Dagiti sistema ti karayan ken dagiti tanap ti layus idiay Brasil, Peru, Ecuador, Colombia ken Venezuela, a dagiti danumda ket agayus idiay Solimões ken dagiti tributarioda, ket tinawtawagan iti "Akinngato nga Amasona". Ti maitutop a Karayan nga Amasona ket kaaduan nga agayus babaen ti Brasil ken Peru. Daytoy ket paset ti pagbeddengan a nagbatean ti Colombia ken Perú, ken addaan kadagiti tribuario nga umabot idiay Venezuela, Colombia, Ecuador, ken Bolivia.
Panaglayus[urnosen | urnosen ti taudan]
Saan amin dagiti tributario ti Amasona ket aglayus iti agpapada a tiempo iti tinawen. Adu kadagiti sanga ket mangrugi nga aglayus iti Nobiembre ket mabalin nga agtuloy nga aglayus aginggana iti Hunio. Ti panaglayus ti Rio Negro ket mangrugi iti Pebrero wenno maysa ket mangrugi a umababaw iti Hunio. Ti Karayan Madeira ket aglayus ken umababaw kadagiti nasapsap a a bulan ngem dagiti dagiti daduma iti Amasona.
Ti kaadalem ti Amason aiti nagbaetan ti Manacapuru ken Óbidos ket nakarkulo a kas ti nagbaetan ti 20 iti 26 metro (66 iti 85 ft). Idiay Manacapuru ti kaadalem ti danum ti Amasona ket agarup laeng iti 24 metro (79 ft) iti ngato ti natimbeng a pantar ti baybay. Ad-adu ngem kagudua ti danum iti Amason a iti baba ti karayan ti Manacapuru ket adda iti babab ti pantar ti baybay.[14] Iti kabaan a pasetna ti kaadalem ti Amasona ket agtimbeng iti 20 iti 50 metro (66 iti 164 ft), kadagiti dadduma a lugar ket ad-adu a kas iti 100 metro (330 ft).[15]
Ti nangruna a karayan ket malayag dagiti dakkel a barko ti taaw a mapmapan idiay Manaus, iti 1,500 kilometro (930 mi) itingato ti karayan manipud ti sabangan. Dagiti babbabassit a barko ti taaw iti 3,000 a tontonelada wenno 9,000 a tontonelada[5] ken 5.5 metro (18 ft) a kalado et makaabot iti kaadayo a kas idiay Iquitos, Peru, ken 3,600 kilometro (2,200 mi) manipud ti baybay. Dagiti babbabassit a bangka ti karayan ket makaabot iti 780 kilometro (480 mi) iti nangatngato ken ad-adayo a kas idiay Puntos Achual. Iti labes iti dayta, dagiti bassit a bangka ket kankanayonda a sumalog idiay Pongo de Manseriche, iti ngato bassit ti Puntos Achual.
Ti tinawen a panaglayus ket patauden dagiti atab dagiti allon a tinawtawagan ti "pororoca". Dagiti allon ket mapasamak iti naladaw a paset ti panaglalam-ek itiatab, no ti Taaw Atlantiko ket abutenna ti karayan. Dagiti pagresultaan nga allon ket mabalin nga agtayag kadagiti 4 a metro ken mabalin a lumasat kadagiti 13 kilometro iti kaunegan a daga.[16]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Kadagiti dadduma a puntos ti karayan ket mabingay kadagiti sanga a pumanaw iti nangruna a dalan ti danum, wenno nadumaduma a pagayusan ti danum, ken kadawyan nga atiddog unay, nga addaan iti akin-uneg a daga ken dagiti lateral a kanal, nga amin ket naikapet babaen ti narikut a sistema dagiti natural a kanal, a mangiwa ti ababa, nadalumpinas a dagdaga ti igapó, a dagitoy ket saan a ad-adu ngem 5 metro (16 ft) iti ngato ti ababa a karayan, kadagiti adu nga isla.
Manipud ti ili ti Canaria idiay nalatak a tikor ti Amasona aginggana iti Negro, dagiti nawatiwat a lugar ti daga ket lumnedda iti nagato a danum, nga iti ngato ket agparang laeng dagiti tuktok dagiti kayo ti kabakiran. Idiay asideg ti sabangan ti Rio Negro aginggana idiay Serpa, ken gangani akasumbangir ti karayan Madeira, dagiti igid ti Amasona ket ababa, aginggana intono umasideg idiay Manaus, ngumatoda tapno agbalinda kadagiti agkupkupin a turod. Idiay Óbidos, ti deraas iti 17 m (56 ft) iti ngato ti karayan ket nalikudan babaen dagiti ababa a turod. Ti ab-ababa nga Amasona ket mabalin idi a maysa a golpo ti Taaw Atlantiko, ken dagiti danumna ket dinalusanna dagiti deraas idiay asideg ti Óbidos.
Agarup laeng a sangapulo a porsiento ti danum ti Amasona ket sumrek a sumalog idiay Óbidos, bassit laeng ti agtaud manipud ti akin-amianan a bakras ti ginget. Ti pagayusan a lugar ti labneng Amasona iti ngato ti siudad ti Óbidos ket agarup a 5,000,000 kuadrado kilometro (1,900,000 sq mi), ken iti baba ti agarup a 1,000,000 kuadrado kilometro (390,000 sq mi) (agarup a 20%), ken eksklusibo iti 1,400,000 kuadrado kilometro (540,000 sq mi) iti labneng ti Tocantins. Ti Karayan Tocantins ket sumrek iti akin-abagatan a paset ti delta ti Amasona.
Kadagiti ab-ababa a gay-at ti karayan, ti amianan nga igid ket buklen dagiti serie ti napadsok, nadalumpinas a turturod para iti agarup a 240 kilometro (150 mi) manipud ti kasumbangir a sabangan ti Xingu ken ad-adayo a kas idiay Monte Alegre. Dagiti a turod ket naguduagudua a kas ti [[Teresa (agrikultura)|teresa] a mabirukan iti nagbaetanda ken ti karayan.
Iti abagatan nga igid, iti ngato ti Xingu, ti linia dagiti ababa a deraas a nagbeddengan dagiti tanap tilayus ket gangani a gumay-at idiay Santarém kadagiti serie ti naulumaymay a bakkog sakbay nga agsikkoda iti abagatan a laud, ken dumenna iti akin-baba a Tapajós, ken tumipon dagiti deraas a mangporma ti pagbaetan ti teresa ti ginget ti karayan ti Tapajós.
Sabangan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panangipalawag no ania ti eksakto a pakabirukan ti sabangan ti Amasona, ken kasano ti kalawana, ketbanag a pagsusuppiatan, gapu ti pekuliar a heograpia ti luagar. Ti Pará ken ti Amasona ket naisilpo babaen dagiti serie ti pagayusan ti danum ti karayan a tinawtawagan ti furos idiay asideg ti ili ti Breves; iti baetanda ket mabirukan ti Marajó, ti kadakkelan a naipagtitipon a karayan/baybay nga isla iti lubong.
No mairaman ti daga ti sanguanan ti karayan Pará ken ti isla ti taaw ti Marajó, ti estuario ti Amasona ket agarup a 325 kilometro (202 mi) iti kalawa.[7] Iti daytoy a kaso, ti kaakaba ti sabangan ket kadawayn a marukod manipud idiay Cabo Norte, ti rawis a mabirukan iti dagus a daya ti Pracuúba idiay estado ti Brasil iti Amapá, aginggana idiay Ponta da Tijoca idiay asideg ti ili ti Curuçá, idiay estado ti Pará.
Ti ad-adu a konserbatibo a panagrukod a mailaksid ti estuario ti Pará, manipud ti sabangan ti Karayan Araguari aginggana idiay Ponta do Navio idiay akin-amianan nga aplaya ti Marajó, ngem mangited pay laeng ti kaakaba ti sabangan ti Amasona iti sumurok a 180 kilometro (110 mi). No maikeddeng laeng ti nagruna a pagayusan ti danum ti karayan, iti nagbaetan dagiti isla ti Curuá (estado ti Amapá) ken Jurupari (estado ti Pará), ti kaakaba ket bumassit iti agarup a 15 kilometro (9.3 mi).
Fauna[urnosen | urnosen ti taudan]
Ad-adu ngem maysa a pagkatlo kadagiti amin nga ammo a sebbangan iti lubong ket agnanaed idiay katuduan a bakir ti Amasona,[17] ti higante a tropikal a kabakiran ken labneng ti karayan nga addaan iti maysa a kalawan a gumay-at iti ad-adu ngem 5,400,000 kuadrado kilometro (2,100,000 sq mi). Daytoy ti kabaknangan a tropikal a kabakiran iti lubong kadagiti termino iti biodibersidad. Adda dagiti sumurok a 3,000 sebbanagn ti ikan nga agdama a mabigbigan iti labneng ti Amasona, ken adu pay dagiti agdama a madukduktalan iti tinawen.[18] Iti pay maipatinayon kadagiti rinibu a sebbanagn ti ikan, ti karayan ket mangsuporta pay kadagiti kappi, algas, ken dagiti pag-ong.
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Karayan Amasona ket nagtaud a kas transkontinental a karayan iti Pnawen ti Mioseno idi baetan ti 11.8 riwriw ken 11.3 riwriw a tawtawen iti napalabas ken nakaal aiti agdama a sukogna idi agarup a 2.4 a riwriw a tawtawen iti naplabas.
Ti Amasona ket nagayus idi iti laud a kas paset ti sistema ti karayan ti proto-Amasona-Kongo, manipud ti interior iti agdama nga aldaw nga Aprika idi dagiti kontinente ket nagsilpoda a kas ti akinlaud a Gondwana. Kadagiti sangapulo ket lima a riwriw a tawtawen iti napalabas, naporma dagiti banbantay ti Andes babaen ti panagdinnungpar ti plata ti Abagatan nga Amerika iti plata Nazca. Ti pannakaipanagto ti Andes ken ti pannakaisilpo dagiti kalasag ti bato ti Brasil ken Guyana, ket nanglapped ti karayan ken gapuanan ti Amasona a nagbalin a nawatiwat nga uneg ti daga a baybay. Nagininut daytoy a baybay iti uneg ti daga a nagbalin a dakkel a nalugnak,nasadiwa a danum a danaw ken dagiti agtataeng iti baybay ket nangamponda iti biag iti nasadiwa a danum. Kas pagarigan, dagiti sumurok a 20 a sebbanagn ti pagi, a kaaduan a kaasitgan a kabagian kadagiti mabirukan idiay Taaw Pasipiko, ket mabalin a mabirukan ita nga aldaw kadagiti nasadiwa a danum ti Amasona.
Sangapulo ken sangapulo ket maysa a riwriw a tawtawen iti napalabas, dagiti danum ken nakutikotanda dagiti gubang manipud ti laud ken ti Amasona ket nangrugin nga agayus nga agpadaya, ken nakaiturongan daytoy iti irurumsua ti katuduan a bakir ti Amasona. Idi las-ud dagidi Panawen ti Yelo, dagiti pantar ti baybay ket immababawda ken ti nalatak a danaw ti Amasona ket pimmardas a naatianan ken nagbalin a karayan, ken kanungpalan a nagbalin a ti kadakkelan iti lubong, ken nagayus ti kaaduan a gay-at iti kautuduan a bakir iti planeta.[19]
Dagiti kangrunaan a tributario[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Amasona ket addaan kadagiti sumurok a 1,100 tributario, 17 kadagitoy ket sumurok a 1,500 kilometro (930 mi) iti kaatiddog.[20] Dagiti nangruna ket dagiti sumaganad:
Listaan babaen ti kaatiddog[urnosen | urnosen ti taudan]
- 6,259.2 km (3,889.3 mi) aginggana ti 6,712 km (4,171 mi) – Amasona, Abagatan nga Amerika[21]
- 3,250 km (2,020 mi) – Madeira, Bolivia/Brazil[22]
- 3,211 km (1,995 mi) – Purús, Peru/Brasil[23]
- 2,820 km (1,750 mi) – Yapura, Colombia/Brasil[24]
- 2,639 km (1,640 mi) – Tocantins, Brasil[25]
- 2,627 km (1,632 mi) – Araguaia, Brasil (tributario ti Tocantins)[26]
- 2,400 km (1,500 mi) – Juruá, Peru/Brasil[27]
- 2,250 km (1,400 mi) – Rio Negro, Brasil/Venezuela/Colombia[28]
- 1,992 km (1,238 mi) – Tapajós, Brasil[29]
- 1,979 km (1,230 mi) – Xingu, Brasil[30]
- 1,900 km (1,200 mi) – Karayan Ucayali, Peru[31]
- 1,749 km (1,087 mi) – Guaporé, Brasil/Bolivia (tributario ti Madeira)[32]
- 1,575 km (979 mi) – Içá (Putumayo), Abagatan nga Amerika
- 1,415 km (879 mi) – Marañón, Peru
- 1,370 km (850 mi) – Teles Pires, Brasil (tributario ti Tapajós)
- 1,300 km (810 mi) – Iriri, Brasil (tributario ti Xingu)
- 1,240 km (770 mi) – Juruena, Brasil (tributario ti Tapajós)
- 1,130 km (700 mi) – Madre de Dios, Peru/Bolivia (tributario ti Madeira)
- 1,100 km (680 mi) – Huallaga, Peru (tributario ti Marañón)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Karayan Amasona iti GEOnet Names Server
- ^ [1]
- ^ Tom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19
- ^ a b Smith, Nigel J.H. (2003). Amasona Nasam-it a Baybay: Daga, Biag, ken Danum iti Sabangan ti Karayan. Unibersidad ti Texas a Pagmalditan. pp. 1–2. ISBN 978-0-292-77770-5.
- ^ a b Amasona (karayan) (2007 nga ed.). Microsoft Encarta Online Encyclopedia. Naidulin manipud ti kasisigud idi 31 Oktubre 2009. Naala idi 12 Agosto 2007.
- ^ a b "Ti Karayan Amasona ken ti Nalayusan a Kabakbakiran". Sangalubongan a Pundo para iti Katutubo. Naala idi 4 Agosto 2010.
- ^ a b Guo, Rongxing (2006). Dagiti Teritorio a Suppiatan ken Panagtaripatu ti Rekurso: Ti Sangalubongan Polieto. Nova. p. 44. ISBN 978-1-60021-445-5.
- ^ Molinier et al. http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/42687.pdf
- ^ Penn, James R. (2001). Dagiti Karayan ti Lubong. ABC-CLIO. p. 8. ISBN 978-1-57607-042-0.
- ^ "Source of the Amazon River Identificated (Jacek Palkiewicz)". Palkiewicz.com. 19 Nobiembre 1999. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Explorers Pinpoint Source of the Amazon (National Geographic News)". News.nationalgeographic.com. 21 Disiembre 2000. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Amazon river 'longer than Nile'". BBC News. 16 Hunio 2007. Naala idi 3 Agosto 2010.
- ^ "Studies from INPE indicate that the Amazon River is 140 km longer than the Nile". Brazilian National Institute for Space Research. Naala idi 3 Agosto 2010.
- ^ Junk, Wolfgang J. (1997). The Central Amazon Floodplain: Ecology of a Pulsing System. Springer. p. 44. ISBN 978-3-540-59276-1.
- ^ Whitton, B.A. (1975). River Ecology. University of California Press. p. 462. ISBN 978-0-520-03016-9.
- ^ http://amazingstuff.co.uk/sport/surfing-the-pororoca-2/#.UiXxWDbIVoZ
- ^ "Amazon rainforest fact sheet". Web.worldbank.org. 15 Disiembre 2005. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ Albert, J. S.; Reis, R. E., eds. (2011). Historical Biogeography of Neotropical Freshwater Fishes. Berkeley: University of California Press.
- ^ Figueiredo, J.; C. Hoorn, P. van der Ven and E. Soares (2009). "Late Miocene onset of the Amazon River and the Amazon deep-sea fan: Evidence from the Foz do Amazonas Basin.". Geology 37: 619–622. doi:10.1130/g25567a.1.
- ^ Tom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 8th German Printing, p. 20
- ^ "Greatest River". Extremescience.com. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Madeira (river)". Talktalk.co.uk. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Purus River: Information from". Answers.com. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Japura River (river, South America) – Encyclopædia Britannica". Encyclopædia Britannica. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Private Tutor". Infoplease.com. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Araguaia River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica". Encyclopædia Britannica. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Juruá River: Information from". Answers.com. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Negro River: Information from". Answers.com. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Tapajos River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica". Encyclopædia Britannica. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Xingu River". International Rivers. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "HowStuffWorks "The Ucayali River"". Geography.howstuffworks.com. 30 Marso 2008. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- ^ "Guapore River (river, South America) – Encyclopædia Britannica". Encyclopædia Britannica. Naala idi 13 Pebrero 2011.
- Daytoy nga artikulo ket mangiramraman ti testo manipud ti naipablaak nga adda tattan iti dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Karayan Amasona idiay Wikimedia Commons
- Bibliograpia kadagiti Rekurso ti Danum ken Internasional a Linteg Biblioteka ti Kappia a Palasio
- Pakaammo iti Amasona manipud ti Nakaro a Siensia
- Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Amasona
- Ti potograpiko ti agpangato a panagbanniaga idi Karayan Amsona Amazon manipud ti sabanganna aginggana iti taudanna
- Sibibiag nga Amasona: Lawag ken Anniniwan a dokumentario ti pelikula a maipanggep ti Karayan Amasona
- Ekosistema ti Karayan Amasona
- Panagsukisok iti impluensia ti Karayan Amasona iti Taaw Atlantiko idiay Unibersidad ti Akin abagatan a California


c: text/html

text:
Pagsasao a Kongo
Ti pagsasao a Kongo, wenno Kikongo, ket ti pagsasao a Bantu nga insasao babaen ti tattao a Bakongo ken Bandundu nga agtataeng kadagiti tropikal a kabakiran ti Demokratiko a Republika iti Kongo, ti Republika iti Kongo ken Angola. Daytoy ket ayug a pagsasao ken mangporma iti batayan para iti Kituba, ti Bantu a kreol ken lingua franca iti amin a kaaduan ti laud a tengnga ti Aprika. Daytoy ket insasao idi baen kadagiti adu a naal-ala manipud ti rehion ket nailaklako a a kas aadipen idiay Kaamerikaan. Para iti daytoy a rason, bayat a ti Kongo ket naisasao pay laeng kadagiti naibagbaga dita ngato a pagilian, dagiti na-kreol a porma ti pagsasao ket mabirukan kadagiti rito a bitla kadagiti relihion a naibatay ti Aprika idiay Brasil, Hamaika, Kuba, Republika a Dominikano, ken naipangpangruna idiay Haiti. Daytoy ket maysa pay kadagiti taudan ti pagsasao ti Gullah a tattao ken ti Palenquero a kreol idiay Colombia. Ti kaaduan kadagiti agdama nga aldaw nga agsasao ket agtataeng idiay Aprika. Adda dagiti agarup a pito a riwriw nga agsasao iti Kongo, a mabalin nga adda met dagiti dua a riwriw a mangus-usar a kas maikadua a pagsasao. Daytoy ket batayan pay ti kreol a kaaduan a maus-usar idiay rehion ti: Kituba a tinawtawagan pay ti Kikongo de L'état wenno Kikongo ya Leta ("Kongo iti estado" iti Pranses wenno Kongo), Kituba ken Monokituba (ken ti pay Munukituba). Ti batay-linteg ti Republika iti Kongo ket us-usarenna ti nagan a Kitubà, ken ti Demokratiko a Republika iti Kongo ket us-usarenna ti termino iti Kikongo, urayno ti Kituba ket inus-usar ti administrasion.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Reperensia ti Kongo iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Koongo iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Laari iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti San Salvador Kongo (Abagatan) iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Yombe iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Jouni Filip Maho, 2009. Napabaro a Listaan ti Guthrie iti Online
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Pagsasao a Kongo idiay Wikimedia Commons
- Diksionario ti Kongo–Inggles
- Panid iti Kongo ti PanAfrican L10n
- Bentley, William Holman (1887). Dictionary and grammar of the Kongo language, as spoken at San Salvador, the ancient capital of the old Kongo empire, West Africa. Appendix. London Baptist Missionary Society. Naala idi 2013-05-23.
- Congo kiKongo Bible : Genesis. Westlind UBS. 1992. Naala idi 2013-05-23.
- OLAC resources in and about the Koongo language

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Clarin, Misamis Occidental
Ti Clarin ket maysa a maika-4 a klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Misamis Occidental iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Clarin ket nabingbingay a politikal iti 29 a barbaranggay.[2]
- Bernad
- Bito-on
- Cabunga-an
- Canibungan Daku
- Canibungan Putol
- Canipacan
- Dalingap
- Dela Paz
- Dolores
- Gata Daku
- Gata Diot
- Guba (Ozamis)
- Kinangay Norte
- Kinangay Sur
- Lapasan
- Lupagan
- Malibangcao
- Masabud
- Mialen
- Pan-ay
- Penacio
- Poblacion I
- Poblacion II
- Poblacion III
- Poblacion IV
- Segatic Daku
- Segatic Diot
- Sebasi
- Tinacla-an
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Misamis Occidental". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 19 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Ingles) naala idi 17 Abril 2013
- ^ "Probinsia ti Misamis Occidental". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 19 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
San Quintin, Abra
Ti San Quintin ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abra iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Quintin ket nabingbingay a politikal iti 6 a barbaranggay.[2]
Baranggay Dagiti sitio a masakupan ti Baranggay
- Labaan - Labaan Proper, Vica. Mausoc, Carsuan ken Cabaruyan
- Palang - Talaytay
- Pantoc - Magmaguey ken Sabulod
- Poblacion - Poblacion west ken Poblacion east
- Tangadan - Presentar ken Paypayaw
- Villa Mercedes - Purok ken Barit-barit
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abra". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti CAR (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Abra". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 30 Hunio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Istanbul
Ti Istanbul (napakasaritaan a ti Bisansio ken Konstantinopla),[2] ket isu ti kadakkelan a siudad iti Turkia, a pagtaengan ti populasion iti 13,483,052 idi 2011.[3] Maysa a megasiudad, isu daytoy kultural, ekonomia, ken busbos a sentro iti daytoy a pagilian, nairanggo daytoy a kas maysa a alpha(-) lubong a siudad babaen ti GaWC idi 2010.[4]
Mabirukan daytoy idiay amianan a laud iti Turkia, ken naisanglad daytoy idiay ilet ti Bosphorus ken buklennan ti masna a puerto a namammoan a ti Nabalitokan a Sara. Dagitoy dua ket naigay-atda idiay Europeana a (Thrace) ken Asiano nga (Anatolia) a bakbakrang iti ilet, ti Istanbul ket isu ti agmaymaysa a siudad iti lubong a naisanglad kadagiti dua a kontinente. Sakupenna daytoy dagiti 39 a distrito dagiti probinsia ti Istanbul.[5] Ti kalatakan nga Istanbul a metropolitano a lugar ket agtengngel ti 18% iti populasion ti Turkia idi 2010. Tipopulasion ti metro a lugar ket nakarkulo ti agarup a 19 a riwriw a tattao [6] ken nairanggo a kas ti maika-7 a kapardasan a dumakdakkel a metro idi 2011.[7]
Idi agdama nga atiddog a pakasaritaanna, ti Istanbul ket nagserbi a kas ti kapitolio iti Romano nga Imperio (330–395), ti Dumaya a Romano (Bisantino) nga Imperio (395–1204 ken 1261–1453), ti Latin nga Imperio (1204–1261), ken ti Otomano nga Imperio (1453–1922). Idi ti baro a Republika iti Turkia ket nairangarang idi 1923, ti Ankara ket napili a kas ti kapitoliona.
Dagiti pakasaritaan a luglugar ti Istanbul ket nainayon idiay UNESCO a Listaan ti Tinawtawid a Lubong idi 1985.[8] Nanaganan daytoy a kumaduaan a Europeano a Kapitolio iti Kultura para iti 2010 ken ti Europeano a Kapitolio dagiti Ay-ayam para iti 2012.[9] Ti Istanbul ket isu ti agdama a aggay-at a mangisaili ti Kalgaw nga Olimpiada ti 2020 .[10]
Toponimia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a naamammoan a nagan ti siudad ket ti Bisansio (Griego: BuZάvtιov, Byzántion), a nagtaud manipud ti nagan ti ari, Byzas, a nagbangon ti koloniana idi agarup a 660 BC.[a][16] Kalpasan a nakadanon ni Konstantino ti Natan-ok idiay baro a dumaya a kapitolio ti Imperio a Romano idi 330 AD, ti siudad ket kaaduan anaamammoan a kas ti Konstantinopolis (Ingles: Constantinople), a daytoy ket, a kas ti Nai-Latin a porma ti "Kwvσtavtιvoύπoλις" (Kōnstantinoúpolis), a kayatna a saoen ket ti "Siudad ni Konstantino".[16] Isu ket nangpadas pay a nangipatakder ti nagan a Nea Roma ("Baro a Roma"), ngem daytoy ket saan anakagun-od ti nawatiwat a panag-usar.[17] Ti KOnstantinpla ket nagtultuloy nga isu ti sapasap a nagan ti siudad iti Laud aginggana ti panakabangon ti Turko a Republika, ken ti Kostantiniyye (Otomano a Turko قسطنطينيه) ket isu idi ti kangrunaan a nagan a naus-usar babaen dagiti Otomano idi las-ud ti panagturayda. Nupay kasta, ti panagusar ti Konstantinopla a panangibaga ti siudad idi las-ud ti Otomano a paset ti panawen (manipud ti tengnga ti maika-15 a siglo) ket naipanunotan tattan a saan a politikal a husto, urayno daytoy ket saan anaipakasaritaan nga husto, babaen dagiti Turko.[18]
Babaen ti maika-19 a siglo, ti siudad ket nakagun-oden kadagiti adu a bilang ti nagnagan a naus-usar babaen dagiti ganganaet wenno dagiti Turko. Dagiti Europeano ket nagus-usarda ti Kontantinopla a panakaitudo ti sibubukel a siudad, ngem nagus-usarda ti nagan a Stamboul—a kasla dagiti panag-usar dagiti Turko a panagipalpalawag ti nadidingan a peninsula a nagbaetan ti Nabalitokan a Sara ken ti Baybay ti Marmara.[18] Ti Pera (manipud ti Griego a balikas ti "ballasiw") ket naus-usar idi ti panagipalpalawag ti luagar a nagbaetan ti Nabalitokan a Sara ken ti Bosporo, negem dagiti Turko ket nagus-usarda ti nagan a Beyoğlu, a naususar pay laeng tatta nga aldaw.[19] Ti Islambol (a mabalin a kayatna a saoen ket "Siudad ti Islam" wenno "Napno ti Islam") ket sagpaminsana a naipakpakatawa a naususar a mangitudo ti siudad, ken daytoy ket naikitikit pay kadagiti Otomano a sinsilio,[20] ngem ti pammatia daytoy ket isu ti taudan ti agdama a nagan, nga İstanbul, ket saan a naipamatian gaputa ti naududi a naibaga ket ket nabayagen nga adda sakbay a ti naibaga nga imununa ken adda idian sakbay a pinarukma ti siudad babaen dagiti Otomano ken Muslim.[16]
Iti etomolohiko, ti nagan nga İstanbul (Pannakabalikas a Turko: [isˈtanbuɫ], iti lokal a panakaibaga [ɯsˈtambuɫ]) ket naala manipud ti Mediebal a Griego a balikas a "eἰς tὴv Πόλιv" [is tin ˈpolin]/[istimbolin], a kayatna asaoen ket "idiay siudad wenno "mapan idiay siudad". Daytoy ket mangipakpakita ti kasasaadna nga is-isu ti kangrunaan a siudad kadagiti a lugar, a kasla tattan a panagibagbaga dagiti tttao ti lokal a panagibagbagada kadagiti asideg nga urbano a sentro a kas "ti Siudady". Ti nagan ket mabalin paya dagus a nagtaud manipud ti nagan a Kontantinopla, no maikkat dagiti dua nga immuna a silaba.[16] Iti moderno a Turko, ti nagan ket naisurat a kas ti İstanbul, nga adda ti natuldokan nga İ, a kas ti Turko nga abesedario ket mangilaslasin ti nagbaetan ti maysa a natuldokan ken di natuldokan nga I. Ken, bayat a ti panagpapigsa iti Inggles ket iti umuna a silaba (Is), iti Turko daytoy ket adda ti maikadua a silaba (tan).[21] Ti İstanbul ket opisial idi a naampon a kas ti is-isu a nagan ti siudad idi 1930.[22][23] Ti tao a manipud ti siudad ket maysa nga İstanbullu (adadu ngem maysa: İstanbullular), urayno ti Istanbulite ket maus-usar itiInggles.[24]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti pundasion ti Byzantion (Bisansio) ket sagpaminsana , a naipangpangruna iti ensiklopediko wenno dagiti dadduma a maikatlo a taudan, ket naikeddengan a naikabil idi 667 BC. Nupay kasta, dagiti historiador ket sinuppiatda ti pudno a tawen a panakabangon ti siudad. Ti sapasapa naidakdakamat ket ti obra ti maika-5 a siglo a BC a historiador a ni Herodoto, a nagibagbaga a ti siudad ket nabangon kalpasan ti sangapulo ket pito a tawen idi nabangon ti siudad ti Chalcedon,[11] a rimsua idi agarup a 685 BC. Nupay kasata, ni Eusebius, a bayata nagituntunos nga idi 685 BC a kas ti tawen a nabangon ti Chalcedon, ket nangikabkabil ti panakabangon ti Byzantion iti 659 BC.[12] Kadagiti adu pay a historiador, ni Carl Roebuck ket nangisingasing ti oanawen ti 640 BC[13] bayat a dagiti dadduma ket nagisingasingda ti naladladaw. Iti maipatinayon, ti pnakaipabangon a petsa ti Chalcedon ket suheto ti panakaisuppiat; bayat nga adu kadagiti nagtaudan ket mangikabilda idi agarupa a 685 BC,[14] dagiti dadduma pay ket mangikabilda ti 675 BC[15] wenno ti pay 639 BC (nga adda ti Byzantion a panakabangon a naikabil idi 619 BC).[12] A kas, adda dagiti nagtaudan a nagpilpili ti panagitudoda ti panakabangon ti Bisansio a mabirukan iti maika-7 a siglo BC.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pagadalan ti Tuko nga Estadistika: Populasion dagiti Sentro ti Ili ken Probinsia idiay Tukia
- ^ Britannica, Istanbul:Idi ti Republika ti Turkia ket nabangon idi 1923, ti lapitoliona ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial idi a nanaganan ti Istanbul idi 1930.
- ^ http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_il_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2011&p_dil=1&desformat=html
- ^ "Ti Lubong babaen ti GaWC 2010". GaWC Research Network. Naala idi 12 Marso 2012.
- ^ "Metropolitano a Munisipalidad ti Istanbul: Dagiti distrito ti Istanbul". Ibb.gov.tr. Naala idi 28 Mayo 2009.
- ^ http://www.testistanbul.org/travel.html
- ^ http://www.istanbulview.com/istanbul-ranks-worlds-7th-fastest-growing-metro-area/
- ^ "UNESCO | Dagiti pakasaritaan a luglugar iti Istanbul". Whc.unesco.org. Naala idi 28 Mayo 2009.
- ^ "ACES> Balay". ACES. Naala idi 5 Disiembre 2010.
- ^ "Media". Olympic.org. Naala idi 15 Septiembre 2011.
- ^ TDagiti Pakasaritaan ni i Herodoto 4.144, a naipatarus iti De Sélincourt 2003, p. 288
- ^ a b Isaac 1986, p. 199
- ^ Roebuck 1959, p. 119, a naibaga pay idiay Isaac 1986, p. 199
- ^ Lister 1979, p. 35
- ^ Freely 1996, p. 10
- ^ a b c d Room 2006, pp. 177
- ^ Gregory 2010, pp. 62–3
- ^ a b Masters & Ágoston 2009, p. 286
- ^ Masters & Ágoston 2009, pp. 226–7
- ^ Finkel 2005, pp. 57, 383
- ^ Göksel & Kerslake 2005, p. 27
- ^ Room 2006, pp. 177–8
- ^ Göktürk, Soysal & Türeli 2010, p. 7
- ^ Keyder 1999, p. 95


text:
The work of a lexicographer never ends. I am still collecting Ilocano words from all the Ilocano speaking regions to make my Ilocano dictionary as comprehensive as possible. Have you ever heard of any of the following roots? If so, please e-mail me!
LAST MODIFIED: August 1, 1999
Here are some of the Deep Ilocano
roots I am trying to define with example sentences:
Please note: the example sentences given with the words will not necessarily give the prototypical meanings. Many of the words below are used regionally only, or vary in meaning from region to region. Some are recent coinages and some may be borrowings from neighboring languages.
adisar. Kanayonen a maadisar ti likkalikkaong a dalan.
kulim-aw. No kasta unay kulim-awyo nga isu ti aklonen idiay ubing.
asbal. Adda ni Manang Au iti sibayna iti panawen man ti tudo, kadagiti kanito a saan a maasbalan ti kutimermer gapu iti tumulang a lam-ek.
annibrong. No mapawpawanna ni Meding, agpatpatisto lattan ni Berong ket agan-annibrongto latta metten ni Ambo. Natangarto no agkibinda ken ni Meding.
lippayos. "Nadalimanek ti panagkawkawesna", intuloy ni Dexie. "Saan a lippayos, saan rukapi. Kulot. Saan a leppap ti agongna. Saan a bullad..."
alumar. Nasugpet ti isem ni Gracia. Nadlawna a baro ti bestido ni Susana ket alumarenna koma ti riknana ngem nagteppel.
dalimasmas. Ania't kukueenna iti dalimasmas? // ..ti pakatibnokan ti kataktako a danum iti agdaldalimasmas a tarabutab iti batya a nakapasiaan.
karabnis. Duduogan nga aso, karkarabnisen ketdin ti sayugan.
kalintayag. Agkalkalintayagka't katuday nga agtigtig-ab.
wa-it. Natubongannaka, atsay, tay agwawa-it.
kaloy. Ub-ubakanda't naikilnat dagitoy kaloy.
ullagis. Uray nayullagis ti kupin ti kairuruar a kawes.
mattidek. Saan a kas Kastila nga agmattidek no magmagna.
pallukit. Napallukit ket ti tarabitab a dilan.
palpi. Palpi met ni Nanang ti mamagkappia.
lagilaw. Idiay sang-atanan a lagilawen..// Aramid a di agbanag lagilawen.
tiburnok. Aglukay lattan ti nairteng a tiburnok iti immaringgawis a rikna.
pasir. maipaspasir nga urmot.
sagurnok. ni balud iti agsagsagurnok a mapaspasamak.
kuli. Maikaniwas a kuli.
pigsil. Sangkabassit dayta a kanatengan. Sangkapilot laeng a pigsil ti daga iti tanap ti San Juaquin.
bagiw. Saan nga abalbalay dagiti bagiw iti estero a lubong.
dasudas. Agdasudas ita dagiti agsangpet a yamanen.
kallasaw. Ngem apagapaman laeng a ling-i ken liad ni Bertina ti kasapulan tapno agkallasawan dagiti danog ni Rhoger.
dusir: Agdusir manen ti senialyo a managatap a kunak.
garnot: Ginammatanna dagiti kammaudi ti ugsa ken ginarnotna dagiti lapina.
kandarupa: Nagkandarupaak ni Tang Vencio, bigla a nagleukemia.
suy-ok: Nagsaltek daytoy a glacier a maysa itan a bantay iti nagsuy-okan dagiti rangkis.
tikmaw: Agtiktikmaw iti alintataok ti langa ti lakay nga immay ditoy balay.
bannugis. Iti pannakaikayab dagiti nakangisngisit nga
ulep, agdadaraddanen ti pannakaibannugis
ti kimat iti tangatang.
guatlo. Naisungsong kadagidi padana a guatlo a simrek iti Army.
purmot. Awan pamurpurmotanna. (I understand expression, but what does purmot mean by itself?
pinsiw. Nagpinsiw ni Mng. Joe ken ni Anti. // Agpinsiw
ti babi ken anti. Masuronak met ken anti
ta kasla kaay-ayona unay ti balasang.
battuyang. Binnattuyangna ti natay a wak sina impisok iti bay-on.
kammaboy. Mabalin a mapukaw ti pulina kas iti mapaspasamak itan kadagiti kammaboy ken tipor a pasaray naruayda idi a tumipon iti arbanna tapno agkaanda kadagiti tukak.
kublas: Nagalis dagiti kalsada ket nakaam-amak dagiti black snow a kunam nga awan ngem timmangkenda ket agkublas ti lugarmo no dika agannad.
murasi. Sumagmamano a rikki ti agdama a palpalitadaan dagiti mason. Tallo nga allawagi met ti mangsudsudip iti nakamurasi a tuktok ti simbaan.
murasit. Maysa a nangayed unay a buya ti pinarnuay dagiti atitiddog a sinamar a nangparnuay kadagiti agkaimurasit a sinambituen a kinalupkopan dagiti babassit a ballailaw.
palumpos. Dikay la mabain. Dika pay nakapalumpos iti daya 'pa, ngem sumanayyetkayon!
tamara. Kinunada nga awan kano met ti mangngegda nga asug ti baket. Kunada ketdin nga agtamtamaraak laeng.
salibaw, sulibaw.
giwgiw. Nabayagen a kinumotan ida ti giwgiw ken tapok.
kalumiat. Ket simngay ti bangbangir nga isem kadagiti makalkalumiatan a bibigna.
kulabnit, or kurnit. Adda aminen dagiti sanger ken saur, barrairong ken bunengan, kurnit ken kulabnit ti San Simon (Mng. Pel). also Mng. Pel: kulay-ong ti bakir
kuriwet: Bin-ig a kulot a kuriwet dagita. Kasta met ti suelo. Nagintek dagiti mata ti don iti panuli- labrado a parunapin...
kussuoy. Adda latta kussuoy ti nakem tunggal dumteng. (R: weaken, wane, waver, falter; hesitate)
panamulot: Kalpasan ti panamulotna, nagsubli iti uneg ti simbaan.
pilarite: Nagkarayam ti imatangna kadagiti pilarite. Iti pasamano, Iti wanan.
saringgayaman: Dinilpatanna dagiti lin-et a nagayus iti bibigna. Ngem nakitana dagiti alinaga dagiti lente. Nagsaringgayaman ket kasla motor ti anangsabna. Nangngegna ti sirena.
E-mail me about the words you know
If you want to see a longer, more complete list, click here.
Go Back to the Ilocano Page.


text:
Pagsasao a Bontok
Ti Bontok (wenno Bontoc) ket maysa a patneng a pagsasao dagiti patneng a Tattao a Bontok iti Mountain Province, idiay akin-amaianan a paset iti Pilipinas.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Reperensia ti Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Tengnga a Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Dumaya a Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Akin-amaianan a Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Akin-abagatan a Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
Reperensia ti Abagatan a laud a Bontok iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)


text:
Dagiti lehislatibo a distrito iti Bataan
Dagiti Lehislatibo a Distrito iti Bataan, ket dagiti umuna ken maikadua a distrito, ket isu dagitoy ti agdama a pannakabagi iti probinsia iti Bataan iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas.
Ti Bataan nabuklan ti agmaymaysa a pannakabagi a distrito manipud idi 1907 agingana idi 1972. Daytoy a probinsia ket nairepresenta iti Temporario a Nailian a Kongreso a kas paset iti Rehion III manipud idi 1978 aginggana idi 1984, ken nagelektado ti maysa pannakabagi idiay Kadawyan a Nailian a Kongreso idiay 1984. Napasingkedan daytoy idi Pebrero 11, 1987, daytoy a probinsia ket nabingbingay iti dua a kongresional a distrito babaen ti baro a Batay-linteg, ken nagbutos kadagiti kamkameng iti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi a nangrugi met laeng iti dayta a tawen.
Dagiti linaon
Umuna a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Munisipalidad: Abucay, Dinalupihan, Hermosa, Morong, Orani, Samal
- Populasion (2007): 303,843
Maika-2 a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
Maymaysa a distrito (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Sapasap (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas


text:
Panglima Sugala, Tawi-Tawi
Ti Mapun ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Tawi-Tawi iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Mapun ket nabingbingay a politikal kadagiti 17 a barbaranggay.[2]
- Balimbing Proper
- Batu-batu (Poblacion)
- Buan
- Dungon
- Luuk Buntal
- Parangan
- Tabunan
- Tungbangkaw
- Bauno Garing
- Belatan Halu
- Karaha
- Kulape
- Liyaburan
- Magsaggaw
- Malacca
- Sumangday
- Tundon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Tawi-Tawi". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 21 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013
- ^ "Probinsia ti Tawi-Tawi". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Ramón Menéndez Pidal
Ni Ramón Menéndez Pidal (Marso 13 1869 - Nobiembre 14 1968) ket maysa a pilologo, historiador, polklorista, ken mediebalista nga Español. Isu ket nagadal ti adu para iti Pagsasao nga Espaniol ken ti polklore ti España. Ti sentro nga inobrana ket ti sarita ni El Cid.
Isu ket naipasngay idiay A Coruña, España. Ti amana, a ni Juan Menéndez Fernández, ket maysa nga abogado ken magistrado, a nanipud idiay Asturias. Ti inana ket ni Ramona Pidal, maysa met laeng nga Asturiana.
Isu ket nagadal idiay Universidad de Madrid. Idi 1899 isu ket nangipagulo ti Romanse a panagadal iti dayta met laeng a unibersidad, ti puesto a tinengngelna aginggana idi nag-retiro.
Isu ket nabutosan a simrek idiay Real Academia Española idi 1901.
Idi 1925 nabutosan pay isuna a kas direktor iti Real Academia Española; ngem nagikkat isuna ti puesto a daytoy idi 1939 tapno ag-protesta a kontra kadagiti politika a klima idiay España idi dayta a panawen.
Idi Gubat Sibil ti España nagyan isuna idiay Pransia, idiay Kuba ken idiay Estados Unidos iti Amerika.
Dagiti obra (napili)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti sarita dagiti pito a maladaga ti Lara (1896) [1]
- Dagiti sapasap a kronika ti España (1898) [2]
- Elementario a Manual ti Gramatika iti Espaniol a Pakasaritaan (1904) [3]
- Ti Leones a dialekto (1906)
- Kanta ti Mio Cid: testo, gramatika ken bokabulario (1908-1912)
- Dagiti taudan ti Espaniol (1926)
- Ti Espana ti Cid (1929)
- Ti kapanunotan ni Emperador Carlos V (1938)
- Relikia ti Espaniol nga epiko a daniw (1952)
- Hispanio a balado (1953)
- Lawlaw ti pagsasao a Basko (1962)
- Padre Las Casas:Ti dua a personalidadna (1963)


text:
Bokmål
Ti Bokmål ([ˈbuːkmɔːl], literal a "dila ti libro") ket maysa nga opisial a naisurat nga alagaden para iti Pagsasao a Norwego, a kakuyogna ti Nynorsk. Ti Bokmål ket isu ti kinaynayat a maisurat nga algaden iti Norwego para kadagiti 85–90%[1] a populason idiay Norwega, ken isu ti alagaden a kadawyan a naisursuro kadagiti ganganaet nga estudiante iti pagsasao a Norwego.
Ti Bokmål ket tinartaripato babaen ti maipanggep ti gobierno a Konseho ti Pagsasao a Norwego. Ti nakonkonserbatibo nga ortograpiko nga alagaden a kadawyan a naamammuan a kas ti Riksmål, ket tinartaripato babaen ti saan a maipanggep ti gobierno a Norwego nga Akademia para iti Pagsasao ken Literatura.
Ti immuna a Bokmål nga ortograpia ket opisial a naampon idi 1907 babaen ti nagan a Riksmål kalpasan ti pannakaidur-asna manipud idi 1879.[2] Dagiti arkitekto iti likudan ti reporma ket ni Marius Nygaard kenni Jacob Jonathan Aars.[3] Daytoy idi ket maysa nga inampon iti naisurat a Danes, nga idi ket kadawyan nga inus-usar manipud idi napalabas a pannakaikapponna iti Dinamarka, iti Dano-Norwego a koiné nga insasao babaen ti Norwego nga urbano a babaknang, a naipangpangruna idiay kapitolio. Idi ti dakkel a konserbatibo a warnakan ti Aftenposten ket nangampon ti 1907 nga ortograpia idi 1923, Ti Danes a panagisurat ket saanen a naus-usar idiay Norwega. Ti nagan a Bokmål ket opisial a naampon idi 1929 kalpasan ti proposision a tawagan ti naisurat a pagsasao iti Dano-Norwego ket naabak babaen ti agmaymaysa a butos idiay Lagting (ti kamara idiay parlamento ti Norwega).[2]
Ti gobierno ket saan a mangtartaripato ti maisasao a Bokmål ken mangisingasing a ti normalisado a pannakaibalikas ket nasken a surotenna ti ponolohia ti lokal a dialekto ti agsasa.[4] Urayno kasta, adda met ti naisasao a karuay ti Norwego a kadawyan a nakitkita a kas ti de facto nga alagaden para iti naisasao a Bokmål.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Vikør, Lars. "Fakta om norsk språk". Naala idi 2014-02-09.
- ^ a b Lundeby, Einar. "Stortinget og språksaken". Naala idi 2007-06-12.
- ^ Halvorsen, Eyvind Fjeld. "Marius Nygaard". Iti Helle, Knut. Norsk biografisk leksikon (iti Norwego). Oslo: Kunnskapsforlaget. Naala idi 6 Pebrero 2010.
- ^ "Råd om uttale". Naala idi 2009-03-15.


text:
Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara
Ti Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara (napalaka nga Insik: 红楼梦; tinawtawid nga Insík: 紅樓夢; pinyin: Hóng Lóu Mèng; Wade–Giles: Hung Lou Meng), a sinurat babaen ni Cao Xueqin, ket maysa kadagiti Uppat a Nalatak a Klasiko a Nobela iti Tsina. Daytoy ket naisurat idi tengnga ti maika-18 a siglo idi lasud ti Qing a Dinastia. Daytoy ket naipanpanunotan a maysa a maestra obra iti Insik a literatura ken sapasap a naikedkeddeng a kasayaatan iti Insik a binalabala. Ti "Redolohia" ket isu ti pagobraan iti panagadal a nairaem para iti dayto nga obra.[1]
Ti titulo ket naipatarus a kas Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara ken Ti Tagtagainep dagiti Nalabbasit a Mansion. Ti nobela ket naiwaras kadagiti kopia ti manuskrito kadagiti nadumaduma atitulo aginggan iti naiprenta a pannkaipablaakna, idi 1791. Ti nobela ket kankanayon pay a naamammuan a kas Ti Sarita iti Bato (napalaka nga Insik: 石头记; tinawtawid nga Insík: 石頭記; pinyin: Shítóu jì). Bayat a dagiti umuna nga 80 a kapitulo ket insurat babaen ni Cao Xueqin, Gao E, nga isu ti nangisagana ti immuna ken maikadua dagit iedision a naiprenta a kaduana ni Cheng Weiyuan idi 1791-2, ket nagnayonda kadagiti 40 a kapitulo tapno makompleto ti nobela.[2]
Ti Nalabbasit a Kamara ket naipammatian a daytoy ket semi-autobiograpiko, a kapadpada ti iyu-ungar ken pannkarunot ti bukod a pamilia ti mannurat a ni Cao Xueqin ken, babaen ti panagpaatiddog, iti Qing a Dinastia.[3] Kas ti pannangisalaysay ti mannurat ti umuna a kapitulo, daytoy ket naikeddeng a pammalagipan kadagiti babai a nakaamammo iti kinaubingna: dagiti gayyemna, kabkabagian ken dagiti katulong. Ti nobela ket naisangayan gaputa saan laeng iti dakkel a grupo dagiti karakterna ken sikolohiko a sakop, ngem ti pay apag-isu ken naisalaysay a panagpalpaliiw iti biag keb dagiti sosial nga estruktura a kadawyan iti maika-18 a siglo nga aristokrasia ti Insik.[4]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Jonathan Spence, Ti Pangbiruk ti Moderno a Tsina (New York: Norton, 1990), 106–110.
- ^ David Hawkes, "Pangyuna," Ti Sarita iti Bato Tomo I (Penguin Books, 1973), pp. 15–19.
- ^ Jonathan D. Spence, Ts'ao Yin [Cao Yin] ken ni Emperador K'ang-Hsir: Aadipen ken Apo (New Haven,: Unibersidad ti Yale a Pagmalditan, 1966) ket maysa apangadalan ti apong ni Cao.
- ^ "CliffsNotes, Maipanggep ti Nobela: Pangyuna". Cliffsnotes.com. Naala idi 2011-07-16.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara idiay Wikimedia Commons


text:
Almendras
Ti Almendras (Prunus dulcis, kapadpada a nagan Prunus amygdalus Batsch., Amygdalus communis L., Amygdalus dulcis Mill.), ket maysa a sebbangan iti patneng a kayo idiay Tengnga a Daya ken Abagatan nga Asia. Ti Almendras ket isu pay ti nagan ti makan ken kaaduan a naitalonan a bukel iti daytoy a kayo. Iti daytoy a henero ti Prunus, daytoy ket naidasig iti melokoton ti sirok ti henero nga Amygdalus, daytoy ket nailasin manipud ti sabsabali a sirok dagiti henero babaen ti korrugado a kontsa a nakapalikmut ti bukelna.


text:
Konpusianismo
Ti Konpusianismo ket maysa nga etikal ken pilosopikal a sistema a naiparang-ay manipud kadagiti sursuro ti Insik a pilosopo a ni Confucius (孔夫子 Kǒng Fūzǐ, wenno K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551–479 BC). Ti Konpusianismo ket nagtaud a kas maysa nga "etikal-sosiopolitikal a suro" idi las-ud ti Primabera ken Otonio a Paset ti Panawen, ngem kalpasan a naiparang-ay kadagiti metapisikal ken kosmolohiko nga elemento iti Han a Dinastia.[1] Kalpasan ti panangpanaw ti Legalismo idiay Tsian kalpasan ti Qin a Dinastia, ti Konpusianismo ket nagbalin nga ideolohia ti estado iti Han. Ti pannakadadael iti Han idi maikadua asiglo C.E. ket nanglukat ati waya para iti espiritual ken dagiti adda iti sabali a lubong a doktrina iti Budismo ken Daoismo a nangituray ti intelektual a biag ken nagbalin kadagiti nagturturay a doktrina iti las-ud ti Tang a Dinastia. Idi naladaw a Tang, ti Konpusianismo ket sinagepsepna dagiti adu a narikut nga aspeto ken nabaliwan iti Neo-Konpusianismo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Craig 1998, p. 550.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Craig, Edward (1998), Ensiklopedia ti Pilosopia ti Routledge, Tomo 7, Taylor ken Francis, ISBN 978-0-415-07310-3
- Elman, Benjamin A. (2005), Iti bukodda a termino: siensia idiay Tsina, 1550-1900, Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan, ISBN 978-0-674-01685-9
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Konpusianismo idiay Wikimedia Commons
- Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford: Confucius
- Interfaith Online: Konpusianismo
- Dagiti Konpusiano a dokumento
- Oriental a Pilosopia, "Topiko:Konpusianismo"


text:
Burgos, Isabela
Ti Burgos ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Isabela iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Burgos ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.[2]
- Bacnor East
- Bacnor West
- Caliguian
- Catabban
- Cullalabo del Norte
- Cullalabo del Sur
- Dalig
- Malasin
- Masigun East
- Raniag
- San Antonino
- San Bonifacio
- San Miguel
- San Roque
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Isabela". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Isabela". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Estonia
Ti Estonia i/ɨsˈtoʊniə/ (Estonio: Eesti), opisial a ti Republika iti Estonia (Estonio: Eesti Vabariik), ket maysa nga estado idiay Baltiko a rehion iti Akin-amianan nga Europa. Bineddengan daytoy babaen ti Golpo iti Pinlandia, iti laud babaen ti Baybay Baltiko, iti abagatan babaen ti Letonia (343 km), ken ti daya babaen ti Danaw Peipsi ken ti Pederasio ti Rusia (338.6 km).[8] Ti ballasiw ti Baybay Baltiko ket naisanglad ti Suésia iti laud ken Pinlandia iti amianan. Ti teritorio iti Estonia ket sumakop ti 45,227 km2 (17,462 sq mi), ken naimpluensiaan babaen ti natimbeng a klima ti panawen. Dagiti Estonio ket maysa da a Tattao a Pines, ken ti opisial a pagsasao ket ti Estonio, ken asideg a kabagian ti Pinlandes.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ti populasion babaen ti etnisidad a pannakaumili, 1 Enero, 2010". stat.ee. Estadistika iti Estonia. Naala idi 2010-12-29.
- ^ "Estadistika ti Estonia". Stat.ee. 1 Enero 2011.
- ^ 2000. Aasta rahva ja eluruumide loendus (Populasion ken Pagibalayan a Senso) (PDF) (iti Estonio ken Inggles) 2. Statistikaamet (Opisina ti Estadistika ti Estonia). 2001. ISBN 9985-74-202-8.
- ^ a b c d "Estonia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 14 Agosto 2011.
- ^ Teritorial a panagbalbaliw dagiti Baltiko nga estado ti Sobiet a teritorial a panagbalbaliw a kasupiat ti Estonia kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat
- ^ Pechory babaen ti panagturay ti Rusia
- ^ Estoniano a Republika. Opisial a sapot a pagsaadan iti Republika iti Estonia (iti Estoniano)
- Estonia
- Dagiti Baltiko nga estado
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Baltiko
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Akin-amianan nga Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1918
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Rizal (panangilawlawag)
Ti Rizal ket mabalin a dumakamat kadagiti sumaganad:
Dagiti luglugar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Rizal, maysa a probinsia iti Pilipinas
- Rizal, Cagayan, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Kalinga, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Laguna, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Nueva Ecija, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Occidental Mindoro, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Palawan, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal, Zamboanga del Norte, maysa nga ili iti Pilipinas
- Rizal (San Antonio, Zambales)
- Rizal (Pilar, Bataan)
Dagiti tattao[urnosen | urnosen ti taudan]
- Jose Rizal, maysa a nailian a banuar iti Pilipinas


text:
Napaamo a baboy
Ti napaamo a baboy (Sus scrofa domesticus wenno Sus domesticus) ket isu ti maysa a dakkel a napaamo, paris ti ramay ti saka nga ungulata a tugotanna ti kaputotanna iti naatap nga alingo; daytoy ketnaikeddeng a subsebbangan ti naatap nga alingo wenno dagiti naisangayan a bukodna a sebbangan. Ti uloda ken maipatinayon pay ti kaatiddog ti bagida ket sumakop ti 0.9 aginggan ti 1.8 m (35 aginggana ti 71 pulgada) ken dagiti manakman ket mabalin nga agdagsen iti baetan ti 50 aginggana ti 350 kg (110 aginggana ti 770 lb). No maipada kadagiti sabali nga artiodactyl, ti uloda ket maibiang nga atiddog, natirad, ken awanan kadagiti butig. Dagiti paris ti ramay ti saka nga ungulata ket sapasap dagitoy a mangmangan ti mula, ngem ti npaamo a babaoy ket maysa nga mangan iti amin, kasla dagiti naatap a tinaudanna.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Colin P. Groves (1995). "Iti nomenklatura dagiti napaamo nga ayup". Warnakan ti Soolohiko a Nomenklatura 52 (2): 137–141. Biolioteka ti Biodibersidad a Tawidan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pigs & Peccaries Specialist Group (1996). Sus scrofa. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Naala idi 12 Mayo 2006.
- Animal Welfare AVMA Policy on Pregnant Sow Housing
- CAST Scientific Assessment of the Welfare of Dry Sows kept in Individual Accommodations- March 2009
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Napaamo a baboy idiay Wikimedia Commons


text:
Karayan Mississippi
Ti Karayan Mississippi ket isu ti kangrunaan a karayan ken ti kadakkelan a sistema ti karayan idiay Amianan nga Amerika.[3][4] Nga agay-ayus laeng idiay kaunegan ti Estados Unidos (babaen ti bukodna a pagayusan a labneng a makaabot idiay Kanada), daytoy ket agtaud idiay akin-amianan a Minnesota ken agin-inayad nga agatimurong nga agpa-abagatan para iti 2,530 milmilia (4,070 km)[5] aginggana idiay Delta ti Karayan Mississippi idiay Golpo iti Mehiko. Daytoy ket adda dagiti adu a tributariona, ti pagayusan a labneng ti Mississippi ket agayus kadagiti amin wenno paset dagiti 31 nga estado ti Estados Unidos, dagiti 2 probinsia ti Kanada a nagbaetan ti Nabato ken Apalaches a Banbantay. Ti Mississippi ket mairanggo a kas ti maikapat a kaatiddogan ken maikasangapulo a kadakkelan a karayan iti lubong. Ti karayan ket pagbeddenganna wenno mapan idiay uneg dagiti estado ti Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Mississippi, ken Louisiana.
Dagiti Patneng nga Amerikano ket napautdan nga agnanaed tiigid ti Mississippi ken dagiti tibutariona. Kaaduan kadagitoy ket dagidi agananup-agburburas wenno agpaspastor, ngem adda met dagidi, a kas dagidi Agararamid ti bunton, ket nagporma kadagitinarang-ay a kagimongan naibatay ti agrikultura. Ti isasangpet dagiti Europeano idi tawtawen ti 1500 ket nangbalbaliw ti patneng a waya ti idi dagiti immuna nga eksplorador, kalpasan daytoy dagiti immuna nga nagtataeng, ket aduda a napnapan idiay labneng. Ti karayan ket immuna nagserbi a kas maysa a bangen – a nagporporma kadagit pagbeddengan para iti Baro nga Espña, Baro a Pransia, ken ti nasapa nga Estados Unidos– ken idi payen a kas maysa a nangruna a sanga ti pagdalanan ken silpo ti komunikasion. Idi maika-19 a siglo, idi las-ud ti katurayan ti Ipakaammo a Pagtulngpalan, ti Mississippi ken dagitinadumaduma a lumaud a tributario, a naipangpangruna ti Missouri, ket nangporma kadagiti dalanan para iti lumaud a panagpadakkel ti Estados Unidos.
Naorma daytoy manipud kadagiti napuskol a tuon kadagiti deposito ti lan-ak ti karayan, ti Ginget ti Karayan Mississippi ket maysa kadagiti kalamesan a rehion ti agrikultura ti pagilian, a nagbanagan daytoy ti naisalaysayan a panawen ti pison a bangka ti karayan. Idi las-ud ti Sibil a Gubat ti Amerikano, ti pannkatiliw ti Mississippi babaen dagiti buyot ti Kappon ket nangmarka ti puntos a panagsikko ti panagballigi gapu ti kinapangruna ti karayan a kas dalan ti panaglaklako ken panagbanbanniaga, a saan anipangpangruna kadagiti Konpederasia. Gapu kadagit adu nga idadakkel dagiti siudad ken dagiti dakdakkel a barko ken dagiti kasko a nagnaynayon kadagiti banbangka ti karayan, dagiti dekada a sinarunuan ti tawtawen ti 1900 ket nakakita ti pannakabangon dagiti dakkel a obra ti inhenniera a kas dagiti tambak, dagiti kandado ken dagiti penned, ket kaykayon a kimmadkaddua a nabangbangon .
Manipud idi nairugi ti moderno a panarang-ay ti labneng, ti Mississippi ket nakakita payen ti bingayna iti rugit ken dagiti parikut ti enbiromento – a ti kadayegan ket dagiti adu a tomo dagiti rugit ti agrikultura, a nnagiturongan ti patay a sona ti Golpo iti Mehiko iti igid ti Delta. Kadagiti napalabas a tawen, ti karayan ket nakakitkita ti agtaltalinaay a panagsikko nga ipapan idiay kanal ti Karayan Atchafalaya idiay Delta; ti maysa a panagbalbaliw ti dalan ket mabalinto a didgdra kadagiti pagsangladan a kas ti New Orleans. Adda dagiti sistema ti penned ken dagiti ruangan ket agdama nga agtengtengngel ti Mississippi, ngem gapu ti fluvial a pamay-an, daytoy a panagbalbaliw ket kumarkaro iti tunggal maysa a tawen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- ^ Ti heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos ket bigbiganna ti dua a maigiddiat a panagipalpalawag ti taudan ti karayan.USGS.gov Babaen ti nainginget a panagipalpalawag, ti Mississippi ket makibinningay ti ttaudanna iti kaatiddogan a tributariona, ti Missouri, idiay Ubbog ti Brower idiay Montana. Ti sabali pay a panagipalpalawag ken umawat ti "kasla arbitrario apanagikeddeng" ken ikabilna ti taudan ti Mississippi idiay Danaw Itasca, a daytoy ket publiko a inawawat a kas ti taudan,USGS.gov ken daytoy ket kinbukbukodan a nailasin a kastoy babaen ni Brower.MT.gov
- ^ Kammerer, J.C. (May 1990). "Dagiti kadakkelan akarayan idiay Estados Unidos". Heolihiko a Panagsukimat ti Estados Unidos. Naala idi Pebrero 22, 2011.
- ^ Heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos Kodigo a Paset ti Hidrolohiko: 08-09-01-00- Akin-baba a Mississippi-New Orleans a Labnng a pagayusan
- ^ "Dagiti kaatiddog dagiti kangrunaan a karayan". Heolohiko a Panagsukimat ti Estados Unidos. Naala idi Marso 14, 2009.
- ^ Pagdaliasatan a mapa ti Kuerpo dagiti Inheniero ti Buyot ti Estados Unidos}. 2,530 milmilia (4,070 km) manipud idiay Danaw Itasca aginggana diay Ulo dagiti Bessang – Abagatan a Laud a Bessang ket 20 milmilia (32 km).
- Bibliograpia
- Anfinson, John O.; Thomas Madigan, Drew M. Forsberg, ken Patrick Nunnally (2003). Ti Karayan ti Pakasaritaan: Ti Naipakasaritaan aRekurso ti Panagadal ti Nailain a Karayan Mississippi ken Pagliwliwaan aLugar. St. Paul, MN: Kuerpo dagiti Inheniero ti Buyot ti Estados Unidos}, Dstrito ti St. Paul. OCLC 53911450.
- Bartlett, Richard A. (1984). Dagiti agtultulatid a karayan: ti ensiklopedia dagiti karayan ti Amerika. New York: McGraw-Hill. ISBN 0-07-003910-0. OCLC 10807295.
- Penn, James R. (2001). Dagiti karayan ti lubong: ti sosial, heograpiko,ken enbironmental a libro ti taudan. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-042-5. OCLC 260075679.
- Smith, Thomas Ruys (2007). Karayan dagiti Tagtagainep: panagpanpanunot ti Mississippi sakbay ni Mark Twain. Baton Rouge: Estado nga Unibersidad ti Louisiana a Pagmalditan. ISBN 978-0-8071-3233-3. OCLC 182615621.
- Scott, Quinta (2010). Ti Mississippi: Ti Makitkita a Biograpia. Columbia, Missouri: Unibersidad ti Missouri a Pagmalditan. ISBN 978-0-8262-1840-7. OCLC 277196207.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Karayan Mississippi idiay Wikimedia Commons
- Karayan Mississippi
- Dagiti pagbeddengan ti Arkansas
- Dagiti pagbeddengan ti Illinois
- Dagiti pagbeddengan ti Iowa
- Dagiti pagbeddengan ti Kentucky
- Dagiti pagbeddengan ti Louisiana
- Dagiti pagbeddengan ti Minnesota
- Dagiti pagbeddengan ti Mississippi
- Dagiti pagbeddengan ti Missouri
- Dagiti pagbeddengan ti Tennessee
- Dagiti pagbeddengan ti Wisconsin
- Labneng ti Mississippi
- Dagiti ginget ti Minnesota


text:
Mangaldan, Pangasinan
Ti Mangaldan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Mangaldan ket nabingbingay a politikal kadagiti 31 a barbaranggay.[2]
- Alitaya
- Amansabina
- Anolid
- Banaoang
- Bantayan
- Bari
- Bateng
- Buenlag
- David
- Embarcadero (wenno Imbarcadero)
- Gueguesangen
- Guesang
- Guiguilonen
- Guilig
- Inlambo
- Lanas
- Landas
- Maasin
- Macayug
- Malabago
- Navaluan
- Nibaliw
- Osiem
- Palua
- Poblacion
- Pogo
- Salaan
- Salay
- Tebag
- Talogtog
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Blog Posts on ilocano literature
Percent:
Maika-78 nga Anibersario ti Bannawag by Bilingual Pen on Nov 3, 2012SAAN a panangbagkat iti bukod a tugaw ngem iti laksid dagiti adu a tubeng iti panagdur-asna koma, ti pay laeng lengguahetayo nga Ilokano ti addaan iti maysa kadagiti kadur-asan a literatura iti pagilian. Ken saan manen a panangbagkat iti bukod a tuga...
Tagisam-itek Pay Laeng ti Tagapulot ken Dadduma Pay a Daniw ni Cles Rambaud: by Bilingual Pen on Oct 28, 2012Reaksion Manipud iti Maysa nga Agtutubo nga Ilocano Naibasa iti 2011 GUMIL Filipinas Convention Inyalat ni Mr. Cles Rambaud ti Gunggona a “Writer’s Prize” ti National Commission on Culture and the Arts idi napan a tawen. Sangapulo a daniw ti d...
Diretso Manipud iti Puso: Antolohia Dagiti Daniw ni Ayat by pakarso ni asseng on Sep 30, 2012Maisagsaganan ti Diretso Manipud iti Puso: Antolohia Dagiti Daniw ni Ayat Dagiti Ilokano. Ipablaak daytoy ti Diretso Manipud iti Puso Facebook Group ken Saniata Publications. Agpaay nga editor da Ariel S. Tabag, Corazon F. Quiamas ken Roy V.
ILOCANO WRITERS PROFILE by pakarso ni asseng on Sep 21, 2012(Pangrugrugian daytoy a listaan. Naadaw dagitoy a bionote manipud kadagiti proyekto a libro a nakairamanan 'toy numo. Saan a limitado kadagiti kameng ti GF wenno TMI ken dadduma pay a gunglo, ketdi, listaan koma daytoy dagiti amin a mannurat nga Ilok...
Kulibangbang, Kulibangbang by pakarso ni asseng on Sep 3, 2012Daniw a Para Ubbing ni ARIEL S. TABAG Itlog, itlog a nagririmmuok Iti bayyabas, sua ken santol Nakapurpurawda, nakasapsapot No alaek, marugitan ‘toy ulok Budobudo, budobudo a nagkukyut Di asitgan, makasamrid uray muldot Kadagiti sangsang...
TI KULIBANGBANG NI LILANG by pakarso ni asseng on Sep 3, 2012Ti Kulibangbang ni Lilang Daniw a Para Ubbing ni ARIEL S. TABAG Ti kulibangbang ni lilang, kasla bullalayaw Naglalaok a nalabaga, naranghado, langto ken kiaw Adda maris-ubi, maris-aniel, balbag, ay, makakayaw Nakapimpintas, naiborda’t pani...
DANIW A PARA UBBING by pakarso ni asseng on Jun 6, 2012Ti Kulibangbang ni Lilang Daniw a Para Ubbing ni ARIEL S. TABAG Ti kulibangbang ni lilang, kasla bullalayaw Naglalaok a nalabaga, naranghado ken kiaw Adda asul, berde, ube, kasla daytay bullalayaw Ay, nakapimpintas, nakaborda paniolito a puraw...
Dagiti Pasugnod ni Angelo by Bilingual Pen on Nov 20, 2011Addada pay laeng iti kalsada iti sanguanan ti balay ngem mangmangngegkon ti nasinggit a boses ni adingko a Ryan. Apagtallona pay laeng ngem kasta unayen ti kinatarabitna. Nakutikuti pay. Lumanagto iti panangkibin ni Mommy iti panagballasiwda. Naladaw...
Call For Submissions by Bilingual Pen on Jan 2, 2011Maisagsaganan ti Tagnawa 2011 ti GUMIL Filipinas wenno ti antolohia dagiti napili a sarita dagiti Ilokano. Agpaay nga editor da Juan Al. Asuncion, Literary Editor ti Bannawag, Joel B. Manuel, premiado a mannurat ken prinsipal ti Banna National High S...
UMPIL Honors Gawad Pambansang Alagad ni Francisco Balagtas Awardees by Bilingual Pen on Sep 18, 2010 The Unyon ng mga Manunulat na Pilipino (Umpil), the largest alliance of Filipino writers, honored this year’s Gawad Pambansang Alagad ni Francisco Balagtas awardees during its 36th congress held on August 28 at the University of the Philippines...


text:
Basista, Pangasinan
Ti Basista ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Pilipinas.
Dagiti linaon
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Basista ket nabingbingay a politikal kadagiti 13 a barbaranggay.[2]
- Anambongan
- Bayoyong
- Cabeldatan
- Dumpay
- Malimpec East
- Mapolopolo
- Nalneran
- Navatat
- Obong
- Osmena Sr.
- Palma
- Patacbo
- Poblacion
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Plantilia:Marebba a panangpili
- Kasano ti panagtaripato ti pannakaiparang daytoy a plantilia
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |state=collapsed}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba.
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |state=expanded}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (napno a makita) naipadakkel.
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |state=autocollapse}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba no laeng adda ti sabali a plantilia nga isu met laeng a kita iti panid.
- No naiyasentar iti sabali (kitaen ti parametro a state iti kaunegan ti kodigo ti plantilia), ti autocollapse ket isu ti kasisigud a kasasaad.
Ti plantilia ti
{{Marebba a panangpili}} ket mangited ti agpapada a mensahe para iti panagilak-am kadagiti panid ti plantilia a dagiti plantiliana ket mangiraman ti parametro ti state (ti pannakarebbada ket mabalin a mataripato).
Daytoy ket mabalin a mausar iti panid ti plantilia (mabalkot iti kaunegan dagiti etiketa ti    ), wenno idiay {{dokumentasion}} a subpanid ti plantilia.
Mangipakita ti pagpilian a panagusar ti nagan nga state[urnosen | urnosen ti taudan]
No, ti plantilia a nakailak-aman ti
{{Marebba a panangpili}}, ti state a parametro ti dayta a plantilia ket napakabaelanen isu a saanen a managanan no matawaganen ti plantilia – kas iti parametro a state ket mangiraman ti
{{{1| }}}, kas ti
|state = {{{state|{{{1|}}}}}}
- wenno
|state = {{{state|{{{1| expanded }}}}}}
- kdpy
kapalsanna
{{marebba a panangpili |statename=optional}}
mangikkat kadagiti pagarigan ti "state=" manipud ti mensahe ti
{{marebba a panangpili}}, kas ti
- Kasano ti panagtaripato ti pannakaiparang daytoy a plantilia
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |collapsed}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba.
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |expanded}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (napno a makita) naipadakkel.
- Usaren ti
{{Nagan ti plantilia |autocollapse}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba no laeng adda ti sabali a plantilia nga isu met laeng a kita iti panid.
- No naiyasentar iti sabali (kitaen ti parametro a state iti kaunegan ti kodigo ti plantilia), ti autocollapse ket isu ti kasisigud a kasasaad.


text: 1Iti dayta met la nga aldaw, pimmanaw ni Jesus iti balay, ket napan nagtugaw iti igid ti dan-aw tapno mangisuro. 2Gapu ta adu unay ti tao nga immaribungbong kenkuana, limmugan iti bangka sa nagtugaw. Nagtakder dagiti tattao iti sang-at. 3Insursurona ida kadagiti adu a bambanag babaen iti pangngarig. Kinunana: “Adda maysa a tao a napan nagpurruak iti bukel. 4Idi agpurpurruak, nagdisso ti sumagmamano a bukel iti igid ti dalan ket tinuktok dagiti tumatayab. 5Adda met sumagmamano a bukel a nagdisso iti kabatoan a bassit laeng ti dagana. Gapu ta narabaw ti dagana, nabiit a nagtubo dagiti bukel. 6Idi makatangkayagen ti init, nalaylay dagiti apagtubo a mula ket nagangoda a dagus agsipud ta di unay nakauneg dagiti ramutda. 7Nagdisso met ti sumagmamano a bukel iti nagtuboan dagiti siitan a mula a dimmakkel ken nangleppes kadakuada. 8Ngem nagdisso ti dadduma a bukel iti nadam-eg a daga, ket nagdawada: adda nagdawa iti sangagasut, adda met innem a pulo ken adda pay tallopulo.” 9Inggibus ni Jesus, “Dumngeg ngarud ti siasinoman nga addaan pannakaawat!” 10Napan dagiti adalan ken ni Jesus ket sinaludsodda, “Apay nga aramatem dagiti pangngarig no agsaoka kadagiti tattao?” 11Simmungbat ni Jesus, “Naited kadakayo ti panangammo kadagiti palimed ti Pagarian ti Langit, ngem kadakuada, saan. 12Ta ti addaan, maikkanto pay iti ad-adu tapno aglaplapusanan ngem ti awanan, maikkatto pay uray ti bassit nga adda kenkuana. 13Daytoy ti gapuna nga aramatek dagiti pangngarig no agsaoak kadakuada: ta kumitkitada ngem dida makailasin, agdengdengngegda ngem dida makaawat. 14Iti kasta, matungpal ti padto ni Isaias maipapan kadakuada: ‘Dengngegkayto la a dengngeg ngem dikay makaawat; Kitakayto la a kita ngem dikay makailasin. 15Agsipud ta natangken ti ulo dagitoy a tattao, Sinullatanda dagiti lapayagda, Ken inkidemda dagiti matada, Amangan no makakita ken makangngegda, ket makaawatda, Ken amangan no agsublida kaniak, kuna ti Dios, Ket paimbagek ida.’ 16“Ngem nagasatkayo ta makakita dagiti matayo ken makangngeg dagiti lapayagyo! 17Laglagipenyo nga adu a profeta ken dadduma pay a tattao ti Dios ti nagtarigagay a kumita kadagiti makitayo, ngem dida nakita, ken dumngeg kadagiti mangngegyo, ngem dida nangngeg.” 18“Denggenyo ngarud ti kaipapanan ti pangngarig maipapan iti agmulmula: 19“Dagiti dumngeg iti sao maipapan iti Pagarian ngem dida maawatan, mayarigda iti bukel a nagdisso iti igid ti dalan. Umay ti Managdakdakes ket rabsutenna ti naimula kadakuada. 20Ti bukel a nagdisso iti kabatoan iladawanna dagiti tattao a siraragsak nga umawat iti mensahe apaman a mangngegda. 21Ngem saan nga umuneg ti sao kadakuada ket saanda nga agbayag. Isut’ gapuna a maupayda a dagus no dumteng ti rigrigat ken pannakaidadanes gapu iti sao. 22Ti bukel a nagdisso iti kasisiitan iladawanna dagiti nakangngeg iti sao. Gapu kadagiti pakaringgoran iti daytoy a biag ken ti panagagum iti kinabaknang, lineppesda ti sao ket dida agbunga. 23Ti bukel a naimula iti nadam-eg a daga iladawanna dagiti dumngeg ken makaawat iti sao ket agbungada; adda makaibunga iti sangagasut, adda makainnem a pulo ket adda pay makatallopulo.” 24Adda pay sabali a pangngarig nga insarita ni Jesus kadakuada. Kinunana: “Mayarig ti Pagarian ti Langit iti sumaganad: Adda maysa a tao a nagpurruak iti nasayaat a bukel iti talonna. 25Iti maysa a rabii, idi matmaturog dagiti tattao, napan ti kabusorna ket nagmula iti ruot iti nagbabaetan dagiti trigo, sa pimmanaw. 26Idi dimmakkel dagiti mula, ket mangrugidan nga agdawa, nagparang met dagiti ruot. 27Napan dagiti adipen iti akinkukua iti talon ket kinunada kenkuana. ‘Apo, nasayaat met a bukel ti immulam iti talonmo; ngem apay nga adda metten dagiti ruot?’ 28“ ‘Aramid ti kabusor dayta,’ kinunana. “ ‘Kayatmo nga inkami paruten dagiti ruot?’ sinaludsodda. 29“Insungbatna, ‘Saan, amangan no mairaman a maparut dagiti trigo no parutenyo dagiti ruot. 30Bay-anyo nga aggiddan a dumakkel dagiti trigo ken ruot. Ket inton panagani, ibagakto kadagiti agani nga unaenda a paruten dagiti ruot, sada reppeten nga ipuor. Kalpasanna, anienda dagiti trigo ket idulinda iti kamaligko.’ ” 31-32 Adda pay sabali a pangngarig nga insarita ni Jesus kadakuada. Kinunana: “Mayarig ti Pagarian ti Langit iti sumaganad: Adda maysa a tao a mangala iti bukel ti mostasa ket imulana iti talonna. Ti mostasa ti kabassitan kadagiti amin a bukel, ngem inton dumakkel, isu ti kadakkelan kadagiti amin a mula. Agbalin a kayo ket agumok dagiti tumatayab kadagiti sangsangana.” 33Adda pay sabali a pangngarig nga insarita ni Jesus kadakuada. Kinunana, “Mayarig ti Pagarian ti Langit iti sumaganad: Mangala ti maysa a babai iti lebadura sana igamay iti uppat a pulo a litro nga arina. Gapu iti lebadura, bumsog ti entero a masa.” 34Inaramat ni Jesus dagiti pangngarig iti panangibagana amin kadagitoy a bambanag kadagiti tattao. Dina kasao ida no di agaramat iti pangngarig. 35Inaramidna daytoy tapno matungpal ti insao ti profeta: “Aramatekto dagiti pangngarig no makisaoak kadakuada; Ibagakto kadakuada dagiti bambanag a di pay naammoan manipud naparsua ti lubong.” 36Pinanawan ni Jesus dagiti tattao ket simrek iti balay. Napan kenkuana dagiti adalanna ket kinunada, “Ilawlawagmo man kadakami ti pangngarig maipapan kadagiti ruot iti talon.” 37“Ti tao a nagmula iti nasayaat a bukel isu ti Anak ti Tao,” insungbat ni Jesus. 38“Ti talon isu ti lubong. Ti nasayaat a bukel isuda dagiti annak ti Pagarian. Dagiti ruot isuda dagiti annak ti Managdakdakes. 39Ti kabusor a nagmula kadagiti ruot isu ti Diablo. Ti panagani isu ti kanibusanan ti lubong, ket dagiti agani isuda dagiti angheles. 40Kas iti pannakaurnong ken pannakapuor dagiti ruot, kastanto met ti mapasamak inton aggibus ti lubong. 41Ibaonto ti Anak ti Tao dagiti anghelesna a mangurnong ken mangikkat manipud iti Pagarianna dagiti amin a pakaigapuan ti panagbasol dagiti tattao ken dagiti amin a managdakdakes. 42Isebbadanto ida iti gumilgil-ayab nga apuy. Sadiay, agsasangit ken agngangaretngetdanto. 43Kalpasanna, agraniagto dagiti tattao ti Dios a kas init iti Pagarian ni Amada. Dumngeg ngarud ti siasinoman nga addaan pannakaawat.” 44“Mayarig ti Pagarian ti Langit iti kastoy: Adda tao a nakasarak iti gameng a naikali iti maysa a talon. Gaburanna met laeng ket iti ragsakna, mapanna ilako amin a sanikuana sa agsubli tapno gatangenna dayta a talon.” 45“Mayarig pay ti Pagarian ti Langit iti kastoy: Adda agtagtagilako nga agsapsapul iti napipintas a perlas. 46No makasarak iti naidumduma ti pintasna, ilakona amin a sanikuana ket gatangenna dayta a perlas.” 47“Mayarig met ti Pagarian ti Langit iti sumaganad: Adda sumagmamano a mangngalap a mangiwayat iti iketda iti dan-aw ket makaalada iti amin a kita ti ikan. 48No mapnon ti iket, isang-atda sada agtugaw a mamaglalasin kadagiti ikan. Ikargada dagiti nasayaat kadagiti tiklis ket ibellengda dagiti dakes. 49Kastoyto met inton aggibus ti lubong. Rummuarto dagiti angheles ket ilasindanto dagiti dakes a tattao kadagiti naimbag. 50Isebbadanto dagiti dakes iti gumilgil-ayab nga apuy. Sadiay, agsasangit ken agngaretngetdanto.” 51Sinaludsod ni Jesus kadakuada, “Maawatanyo kadi daytoy?” “Wen,” insungbatda. 52Iti kasta, kinuna ni Jesus kadakuada, “Ngarud, kayatna a sawen a tunggal maestro iti Linteg nga agbalin nga adalan iti Pagarian ti Langit, mayarig iti agtagibalay a mangiruar kadagiti baro ken daan a gameng iti kuarto a pagiduldulinanna.” 53Idi nasaon ni Jesus dagitoy a pangngarig, pimmanaw iti dayta a lugar, 54ket nagsubli iti ilina. Nangisuro iti sinagogada ket nagsiddaaw dagiti nagdengngeg kenkuana. “Sadino ti nangalaanna iti kasta a sirib ken pannakabalin nga agaramid kadagiti milagro?” sinaludsodda. 55“Saan aya nga isu ti anak ti karpintero? Saan aya a ni Maria ti inana ket da Santiago, Jose, Simon ken Judas dagiti kakabsatna? 56Saan aya nga agnanaed ditoy dagiti kakabsatna a babbai? Sadino ngarud ti nangalaanna amin kadagitoy?” 57Inumsida ngarud ni Jesus. Kinuna ni Jesus kadakuada, “Mapadayawan ti profeta iti amin a lugar malaksid iti ilina ken iti bukodna a familia.” 58Bassit laeng ti milagro nga impakitana sadiay agsipud ta awan pammatida kenkuana.


text:
Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit
Ti Nailian a Parke ti Napudot nga Ubbog ti Guadalupe Mabugnao Mainit ket nasalakniban a lugar iti Pilipinas a mabirukan idiay Baranggay Guadalupe idiay Carcar, Cebu, iti 50 kilometro manipud ti probinsial a kapitolio ti Siudad ti Cebu. Ti parke ket sakupenna ti kalawa iti 57.50 hektaria[1] ket mangsaksakop ti maysa a nangruna a reserba ti taudan ti danum ti bakir iti tengnga a kabambantayan ti Mantalongon. Daytoy ket nairangarang a nailian a parke idi 1972 babaen ti Republika Tignay Blng. 6429.[2]
Ti parke ken kankanayon a papanan dagiti inaldaw nga agbisbisita para kadagiti napudot nga ubbogna nga ayan pay dagiti napadur-as a balay a bassit ken paglanguyan. Dagiti kasla tao ti kadakkelna nga estatua dagiti santo kenni Kristo ken mairaman pay ni Santo Niño de Cebú ket nainayon payen kadagiti pagawisan a pagpasiaran dagiti turista. Ti pay maysa a dalan iti ngato ti turod ket pagturongan dagiti saan a basbassit ngem tallo a kueba, ti kaaduan a nasuksukimat ket ti Kueba Lorett ken Kueba Moymoy. Iti asideg ti Kueba Lorett ket ti sabali pay nga ubbog ken dagiti uppat a karayan. Ti parke ket aglaon pay iti penned a mangipaay ti danum para iti Carcar.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Rehion 7 - Nasalakniban a Luglugar". Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso - Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan. Naala idi 15 Hunio 2012.
- ^ "R.A. No. 6429". PhilippineLaw.info. Naala idi 15 Hunio 2012.
- ^ "Sistema ti Danum". Ti Siudad a Gobierno ti Carcar. Naala idi 15 Hunio 2012.


text:
Lehislatibo a distrito iti Siudad ti Pasay
Ti Lehislatibo a Distrito iti Siudad ti Pasay ket isu ti pannakabagi ti Siudad ti Pasay iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas. Manipud idi 1907 aginggana idi 1972, daytoy idi ket nairepresenta a kas paset ti umuna adistrito ti Rizal, ken paset idi ti pannakabagi ti Rehion IV iti Interim Batasang Pambansa manipud idi 1978 aginggana idi 1984. Ti Pasay ket naikkan idi ti bukodna a pannakabagi iti Kadawyan a Batasang Pambansa manipud idi 1984 aginggana idi 1986, ken idi pay ti naipasubli a Kamara dagiti Pannakabagi manipud idi 1987.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
- Populasion (2007): 403,064
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas


text:
Allen, Amianan a Samar
Ti Allen ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Amianan a Samar iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Allen ket politikal a nabingbingay iti 20 a barbaranggay.[2]
- Alejandro Village (Santiago)
- Bonifacio
- Cabacungan
- Calarayan
- Guin-arawayan
- Jubasan
- Kinabranan Zone I (Pob.)
- Kinaguitman
- Lagundi
- Lipata
- Londres
- Sabang Zone I (Pob.)
- Santa Rita
- Tasvilla
- Frederic
- Imelda
- Lo-oc
- Kinabranan Zone II (Pob.)
- Sabang Zone II (Pob.)
- Victoria
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Amianan a Samar". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 14 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Amianan a Samar". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 14 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Kawayan, Biliran
Ti Kawayan ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Biliran iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Kawayan ket politikal a nabingbingay iti 20 a barbaranggay.[2]
- Baganito
- Balacson
- Bilwang
- Bulalacao
- Burabod
- Inasuyan
- Kansanok
- Mada-o
- Mapuyo
- Masagaosao
- Masagongsong
- Poblacion
- Tabunan North
- Tubig Guinoo
- Tucdao
- Ungale
- Balite
- Buyo
- Villa Cornejo (Looc)
- San Lorenzo
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Biliran". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Biliran". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 10 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text: 1Adda idi Fariseo nga agnagan iti Nicodemo, maysa a pangulo dagiti Judio. 2Iti maysa a rabii, napan ni Nicodemo ken ni Jesus. “Rabbi,” kinunana, “ammomi a maysaka a maestro nga imbaon ti Dios. Awan ti makaaramid kadagitoy a milagro nga ar-aramidem malaksid no adda kenkuana ti Dios.” 3“Ibagak kenka ti pudno,” kinuna ni Jesus. “Awan ti makakita iti Pagarian ti Dios malaksid no mayanak manen.” 4“Kasano a mayanak manen ti tao a nataenganen?” sinaludsod ni Nicodemo. “Mabalinna aya ti sumrek iti aanakan ni inana tapno mayanak manen?” 5“Ibagak kenka ti pudno,” insungbat ni Jesus. “Awan ti makastrek iti Pagarian ti Dios malaksid no mayanak iti danum ken iti Espiritu. 6Ti tao, ipasngayna ti tao; ket ti Espiritu, ipasngayna ti espiritu. 7Dika masdaaw no kunak kenka, ‘Masapul a mayanakkayo manen.’ 8Agpuyupoy ti angin iti sadinoman a kaykayatna. Mangngegmo ti awerna, ngem dimo ammo ti paggapuan wenno pagturonganna. Kasta met ti mapasamak iti tunggal maysa a mayanak iti Espiritu.” 9“Kasano a maaramid daytoy?” sinaludsod ni Nicodemo. 10Kinuna ni Jesus, “Maysaka a maestro iti Israel ket dimo maawatan daytoy? 11Ibagak kenka ti pudno: Sawenmi ti ammomi, ket ibagami ti nakitami. Ngem diyo patien ti pammaneknekmi. 12Ibagbagak kadakayo dagiti naindagaan a bambanag, ngem dikayo mamati. Kasano ngarud ti panamatiyo kaniak no sawek dagiti nailangitan a bambanag? 13Ket awan ti immuli sadi langit malaksid ti Anak ti Tao a bimmaba manipud langit. 14Kas iti panangibayog ni Moises iti sinan-uleg a bronse idiay let-ang, masapul met ti pannakaibayog ti Anak ti Tao 15tapno agbiag nga agnanayon ti siasinoman a mamati kenkuana.” 16Gapu iti kasta unay a panagayat ti Dios iti lubong, intedna ti Bugbugtong nga Anakna tapno ti siasinoman a mamati kenkuana saan a matay no di ket agbiag nga agnanayon. 17Ta saan nga imbaon ti Dios ti Anakna ditoy lubong tapno ukomenna ti lubong, no di ket tapno isalakanna. 18Saan a maukom ti siasinoman a mamati iti Anak. Ngem naukomen ti di mamati agsipud ta saan a namati iti Bugbugtong nga Anak ti Dios. 19Daytoy ti pakaukoman: Immayen ti silaw ditoy lubong, ngem gapu ta dakes dagiti aramid dagiti tattao, ad-adda nga ayatenda ti sipnget ngem ti lawag. 20Ti siasinoman nga agaramid iti dakes, kagurana ti lawag ket saan nga umasideg iti silaw agsipud ta dina kayat a maipakita dagiti dakes nga aramidna. 21Ngem ti agbiag iti kinapudno, umasideg iti silaw tapno maipakita a mayannurot iti Dios dagiti aramidna. 22Kalpasan daytoy, napan ni Jesus ken dagiti adalanna iti probinsia ti Judea. Nagyanda sadiay ket namumbuniag ni Jesus. 23Namumbuniag met idi ni Juan idiay Enon, iti asideg ti Salim, ta adu ti danum sadiay. Napan kenkuana dagiti tattao ket binuniaganna ida. ( 24Saan pay a naibalud idi ni Juan.) 25Iti naminsan, makisinsinnuppiat dagiti adalan ni Juan iti maysa a Judio maipapan iti alagaden iti pannakaugas. 26Napanda ngarud ken ni Juan ket kinunada kenkuana, “Maestro, malagipmo daydi immay kenka iti akindaya a ballasiw ti Jordan, daydi imbagam kadakami? Mamumbuniagen, ket mapmapan kenkuana dagiti amin a tattao!” 27Insungbat ni Juan, “Awan ti mabalin nga awaten ti tao malaksid no ited kenkuana ti Dios. 28Dakayo met laeng ti makasaksi a kinunak, ‘Saan a siak ti Cristo, ngem naibaonak nga umay nga umun-una ngem isu.’ 29Ti nobio ti akinkukua iti nobia; ti gayyem ti nobio agsiput ken agdengngeg ket maragsakan no mangngegna ti timek ti nobio. Ngarud, naan-anayen ti ragsakko. 30Isun ti rumbeng a maitan-ok, ket siak ti maipababa.” 31Natantan-ok ngem ti isuamin ti umay nga aggapu iti ngato. Taga-daga ti agtaud iti daga, ket sawenna dagiti naidagaan a bambanag. Nangatngato ngem ti isuamin ti umay nga aggapu sadi langit. 32Paneknekanna ti nakita ken nangngegna, ngem awan umawat iti mensahena. 33Ti siasinoman nga umawat iti mensahena, pasingkedanna a pudno ti Dios. 34Ta ti imbaon ti Dios sawenna dagiti sao ti Dios, agsipud ta inted ti Dios kenkuana ti Espirituna. 35Ti Ama ayatenna ti Anakna ket impaimana kenkuana dagiti isuamin. 36Ti siasinoman a mamati iti Anak maaddaan iti biag nga agnanayon. Siasinoman a di agtulnog iti Anak, dinanto maragpat ti biag, no di ket agtalinaed kenkuana ti pannusa ti Dios.


text:
Lagangilang, Abra
Ti Lagangilang ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abra iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Lagangilang ket nabingbingay a politikal iti 17 a barbaranggay.[2]
- Aguet
- Bacooc
- Balais
- Cayapa
- Dalaguisen
- Laang
- Lagben
- Laguiben
- Nagtipulan
- Nagtupacan
- Paganao
- Pawa
- Poblacion
- Presentar
- San Isidro
- Tagodtod
- Taping
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abra". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 10 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti CAR (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Abra". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 30 Hunio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Pagsasao a Cebuano
Ti Cebuano (wenno Sugbuanon) ket maysa a pagsasao iti Pilipinas nga ar-aramaten ti agarup 18,000,000 a tattao. Ti Cebuano ket maibilang iti pamilia dagiti pagsasao a Bisaya. Ti naganna ket naadaw manipud iti isla ti Cebu iti Pilipinas.
Maus-usar ti Cebuano kadagiti patneng nga agnanaed iti Cebu, Bohol, Negros Oriental ken kadagiti tao iti lumaud a paset ti probinsia ti Leyte ken iti amianan a Mindanao. Maus-usar pay iti sumagmamano nga ili ken isla iti Samar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Senso iti Pilipinas, 2000. Tabla 11. Sangakabbalayan a populasion babaen ti etnisidad, Sekso ken Rehion: 2000


text:
Apuy
Ti apuy (sabali a panangiletra - apoy), uram , wenno puor ket isu ti napardas nga oksidasion iti materiales iti proseso ti eksotermiko a kimiko iti kombustion, a mangibbet ti pudot, lawag, ken dagiti nadumadumapay a produkto ti reaksion .[1] Ti pay nabunbuntog a proseso ti oksidasion a kas ti panaglati wenno panagkalpa ket saana nairaman iti daytoy a pannakailawlawag.
Ti gil-ayab ket isu ti makitkita a paset ti apuy. No napudoten, dagiti alingasaw ket mabalin a maionisado tapno mangpataud ti plasma.[2] Depende kadagiti sustansia a mapuoran, ken dagiti amiaman a saana kinapuro iti ruar, ti maris ken ti intensidad ti apuy ken gil-ayab ken sabalinto.
Ti apuy iti sapasap a kaaduan a pormana ket mabalin a pagbanagan iti makadadael nga uram, nga adda ti pannakabalinna a mangpataud kadagiti pisikal a dadael babaen ti panagpuor. Ti uram ket maysa a nangruna a proseso a makaaring kadagiti sistema ti ekolohia iti ballasiw ti sangalubongan. Dagiti nasayaat a pakaaringan ti uram ket mairaman ti panagpasayaat kadagiti panagtubo ken panagtaripato kadagiti nadumaduma a sistema ti ekolohia. Ti apuy ket inus-usar idin ti tattao para iti panagluto, panagpataod ti pudot, panagsenial, ken dagiti panggep ti panagiduron. Dagiti saan a nasayaat a pakaaringan ti uram ket mairaman ti pannkarugit ti danum, nurunor ti daga, panagrugit ti tangatang ken peggad iti biag ken tagikua.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Glossary of Wildland Fire Terminology. National Wildfire Coordinating Group. Nobiembre 2009. Naala idi 2008-12-18.
- ^ Helmenstine, Anne Marie. "Ania kadi ti Kasasaad ti Banag iti Apuy wenno Gil-ayab? Daytoy kadi ket Likido, Natangken, wenno Alingasaw?". About.com. Naala idi 2009-01-21.
- ^ Lentile, et al., 319
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Apuy idiay Wikimedia Commons


text:
Mineral
Ti mineral ket isu ti masna a rumrumsua a sustansia a natangken ken natalinaay iti temperatura ti kuarto, a mairepresenta babaen ti kimiko a pagannurotan, a kadawyan nga abioheniko, ken addaan iti naurnos nga atomiko nga estruktura. Daytoy ket maigiddiat manipud ti bato, a mabalin a naglalaokan dagiti mineral wenno dagiti saan a mineral, ken awan ti naisangayan a pakabuklan ti kimiko. Ti husto a pannakaipalpalawag ti mineral ket sinupsuppiatan, a naipangpangruna no ania ti umiso a kammasapulan dagiti sebbangan no isuda ket abioheniko, ken iti basbassit no addan daytoy ti naurnos nga atomiko nga estruktura. Ti panagadal kadagiti mineral ket tinawtawagan iti mineralohia.
Adda dagiti sumurok a 4,900 a naam-ammuan a sebbangan dagiti mineral; sumurok a 4,660 kadagitoy ket napasingkedan babaen ti International Mineralogical Association (IMA). Dagiti silikato a mineralket buklen dagiti sumurok a 90% iti ukis ti Daga. Ti kaadu ti kita ken kinaadu dagiti sebbangan ti mineral ken tinengtengngel babaen ti kimika ti Daga. Ti silikon ken oksiheno ket mangbukel ti agarup a 75% iti ukis ti Daga, a pakaidagusan ti kaadu dagiti mineral a silikato. Dagiti mineral ket nailaslasinda babaen kadagiti nadumaduma a kimiko ken pisikal a tagtagikua. Dagiti paggigiddiatan iti kimiko a pakabuklan ken estruktura ti kristal ket mangilasin kadagiti nadumaduma a sebbangan, ken dagitoy a tagikua ket maimpluensian met babaen ti heolohiko nga enbironmento ken pannakaporma ti mineral. Dagiti panagbalbaliw ti temperatura, presion, ken ti adu a pakabuklan iti maysa a masa ti bato ket gapuanan ti panagbalbaliw bukodna a mineralohia; nupay kasta, ti maysa a bato ket mabalin a makatalinaay ti kaaduan a pakabuklanna, ngem no agbalbaliw ti temperatura ken presionna, ti bukodna a mineralohia ket agbalbaliw met.
Dagiti mineral ket mabalin a maipalwag baben kadagiti nadumaduma a pisikal a tagikua a manginaig kadagiti kimiko nga estrukturada ken pakabuklan. Dagiti sapasap a pakailasinan ket mairaman ti estruktura ti kristal ken ugali, katangken, rangrang, pannakasarang, maris, garit, tenasidad, barukong, pannakabuong, panagsina, ken naisangayan a grabidad. Dagiti pay ad-adu a naisangayan a panagsubok para kadagiti mineral ket mairaman ti reaksion iti asido, magnetismo, nanam wenno angot, ken radioaktibidad.
Dagiti mineral ket naidasigda babaen ti nangruna a pakabuklan ti kimiko; ti sistema a kankanayon a maus-usar ket ti Dana a panagidasig ken ti Strunz a panangidasig. Ti silikato a klase dagiti mineral ket nabingbingayda kadagiti innem a subklase babaen ti grado iti polimerisasion iti kimiko nga estruktura. Amin dagiti silikato a mineral ket addaanda iti batayan a paset iti maysa a [SiO4]4- silika tetrahedra—a daytoy ket, ti kationo ti silikon nga inur-urnos babaen ti uppat nga aniono iti oksiheno, a mangited ti sukog iti tetraedra. Dagitoy a tetraedra ket mabalin a mapolimerasado tapno makaited kadagiti subklase: dagiti ortosilikato (awan ti polimerisasion, isu nga agmaymaysa a tetraedra), dagiti disilikato (dua a nabedbedan a tetraedra), siklosilikato (dagiti singsing ti tetraedra), inosilikato (dagiti kawar ti tetraedra), dagiti pilosilikato (dagiti sabanas ti tetraedra), ken dagiti tektosilikato (tallo a dimension a network ti tetraedra). Dagiti dadduma pay a nangruna a grupo dagiti mineral ket mairaman dagiti patneng nga elemento, dagiti asupre, dagiti oksido, dagiti haluro, dagiti karbonato, dagiti sulpato, ken dagiti pospato.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P. (2007). Dagiti Bato ken dagiti Posil. San Francisco: Fog City Press. ISBN 978-1-74089-632-0.
- Chesterman, C.W.; Lowe, K.E. (2008). Pagobraan a Pagaladan dagiti bato ken mineral ti Amianan nga Amerika. Toronto: Random House of Canada. ISBN 0-394-50269-8.
- Dyar, M.D.; Gunter, M.E. (2008). Mineralohia ken Optikal a Mineralohia. Chantilly, Virginia: Mineralohiko a kagimongan ti Amerika. ISBN 978-0-939950-81-2.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Mineral idiay Wikimedia Commons
- Mineralohiko a batayan ti datos ti Mindat, kadakkelan a batayan ti datos ti mineral iti internet
- "Datos a batayan ti Mineralohia" babaen ni David Barthelmy (2009)
- "Tulbek ti Panagilasan dagiti Mineral II" Mineralolohiko a Kangimongan ti Amerika
- "Datos a batayan ti Estruktura ti Kristal ti Amerikano a Mineralogo"


text:
Pallang
Ti pallang (Psophocarpus tetragonolobus), ket maysa a tropikal a mula a masarakan kadagiti rural a luglugar iti Papua (New Guinea) ken Abagatan-a-Daya nga Asia. Adu ti agtubtubo a pallag kadagiti napudot, nadam-eg a pagpagilian nga ekuatorial, manipud iti Pilipinas ken Indonesia agingga iti India, Burma ken Sri Lanka.
Agtubo kas lanut nga agkalatkat ti pallang, maysa a muyong a perenial a mula. Ti bungana ket gagangay a 15-22 a sentimetro ti kaatiddogna ken addaan iti uppat a paatiddog a bilid a kasla payak. Nadumaduma ti maris ti naganus a bunga ti pallang segun iti kitana, adda nakusnaw a berde ken adda met tanduyong (umube a nalitem). No natangkenanen ti bunga, agluom ket agbalin a maris-daga ken agungap tapno maimulsitna ti bukelna. Dagiti met sabong ti pallang ket nakusnaw a balbag.