text:
Ti Kurditan, Ortograpia, Lenguahe, Kdp.
Wen, idi pay laeng koma a kayatko a suraten daytoy ngem maituntunkua. Saan, saanak a mangited iti suhestion no di ket saritaek laeng dagiti nakunada. Adda latta met rason iti tunggal sangaduyog a singasing no di man iti uray no sangabandehado nga argumento. Karbenganda met iti madengngeg. Ket ti pangngeddeng, adda dayta kadagiti ima ti tunggal maysa no umayon wenno saan. Saanka a biangan iti pangngeddengmo. Umanayen kaniak a naisuratko dagitoy.
Dayta ti puntok iti makuna da Nid, Arsenio ken Joel.
Asinoda kunam?
Ni Nid Anima, mannurat a taga-Abra.
Arsenio Salvador, mannurat a taga-Pangasinan.
Joel Manuel a taga-Ilocos Norte. Isuda ti kayatko a sawen.
Ngamin addaanda iti sangsangakamaysa a kapanunotan nupay nagdudumada iti bersion ken interpretasion, rason ken panangimutektek.
NI NID ANIMA KEN TI ILUCO’S DEFILEMENT
Rewind. Agsublitayo iti napalabas. 1990. Abril 7, 1990. Seminar Workshop ti GUMIL La Union a napasamak a mismo iti Diego Silang Hall ti provincial capitol.
Iti dayta a seminar workshop idiay La Union, kinuestionaran ni Nid Anima ti ortograpia. Interesting kaniak idi. Apay?
Imbaga ni Nid, a nasaysayaat kano nga usaren ti sigud nga ortograpia a pakaaramatan dagiti letra “C”, ken dadduma pay. Ortograpia a kas iti “surat dagiti lallakay ken babbaket” a termino met ni apong Cles Rambaud. Adda pay ti letter “Q” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Ti nangsungbat kadagiti amin a saludsod ken singasing ken argumento ni apo Nid ket ni (daydi) apo Pelagio Alcantara a nagpasken. No nakangangakami a dimngeg, dagiti laeng matada ken isem da apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken apo Gobernador Justo C. Orros iti agsarsarita.
Wen met a, masdaawak met a, kadagidi. Apay a nabaliwan ngay ti ortograpia? No agbasaak ti Bannawag idi ket adda pay laeng dagiti letra “C” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Sinolo da apo Pel ken Nid ti nagdiskusion kadaydi a malem maipapan dayta nasukatan nga ortograpia.
Iti kaunaan nga International Convention ti GUMIL Filipinas a napasamak sadiay Oahu, Hawaii idi Nobiembre 15-17, 2002, inulit manen ni Nid Anima ti sangaduyog a singasingna ken ti sangabandehado nga argumentona maipapan iti nasukatan nga ortograpia. Kalpasan iti sangapulo ket dua a tawen. Kastoy man ti sibubukel a manuskrito nga imbasa ni Nid Anima iti 2002 International Convention, kinopiak manipud iti Salinong Oktubre 1-31, 2005; Tawen XII, Bilang 10, panid 2 ken 5.
PAPER read by Nid Anima
during the GUMIL OAHU International
Conference on Nov. 15, 16 and 17, 2002
Venue: Philippine Consulate Center
Iluco’s Defilement
A directive by the then Director of the Institute of National Language,
Jose Villa Panganiban, brought about the cause of protest. This possibly
occurred in the late 50's or early 60's. The scope of the directive embraced as
well as encompassed all local languages and dialects, including Ilocano.
Villa Panganiban theorized that the local dialects derived their origins
from Bahasa Indonesia, which uses the letter k, and thus must conform - for
authenticity's sake. The Bannawag people then swallowed JVP's bait or ruse
hook, line and sinker. Indeed, nary a doubt was raised: nary a hesitation to
give space in raising a question.
JVP's theory was shot with flaws and the Iluco language immolated itself
invariably through the mindless adherence to the erratic directive. Let us
identify what these flaws are. One, the Iluco as much as Tagalog language
did not derive from Bahasa. Rather, they came of their own. They thrived,
grew and flourished under Hispanic influence.
Two, if the Iluco dialect must be subject to influence at all might it not be
better if the influence is wielded by a superior language and not an inferior
one? Between Bahasa and Spanish or English, there is no doubt as to which is
more superior: it is quite obvious.
A language grows by accretion. It is the element that made the English
language the most developed among its counterparts. To fill gaps in itself, it
drew a lot from Latin, Greek; French and to a lesser degree, other languages
of the world. It did this by fusing root word and prefix or if that doesn't fit,
then root word and suffix. Doing that, the word coiners arrived at the exact
term required.
But their counterparts in Iluco does it through sound association and
arrive at something absurd and ridiculous. For instance, they adopted football
into putbol. There is nothing in this word that denotes and/or connotes with
foot and ball.Ditto with birth certificate locally represented as bert
sirtipikit. Again, there is nothing in it that pertains to birth and certificate.
The same is true with other adaptations.
In trying to avoid the aforementioned stupidity, the author resorted to the
simple and logical thing, which is adopt its English counterpart in all
authenticity. There is nothing wrong in that, the English language allows it.
Sometime in 1997 or thereabouts, there appeared in the Philippines Free
Press a feature by-lined Vicente Albano Pacts . . . that is quite relevant to the
issue at bar. Mr. Pacis, it must be recalled, was a delegate to the 1935
Constitution, otherwise known as The Recto Constitution. In the
aforementioned feature, he averred that the letter c was in usage even in the
Tagalog language. I brought the matter to the attention of the Bannawag
people and they assumed the attitude as if they heard nothing.
It is understandable why the Bannawag people would behave that way. If
they did otherwise, they would then be faced with the appalling task of
overhauling the entire writings from the inception of the Villa Panganiban
directive to the present. Quite a daunting magnitude indeed!
Fellows in Iluco writing, I am sure I am not alone in this sentiment. I
urge those of you who share the same sentiment, to join me in this worthy
crusade. I have taken the first step by writing my first book in Iluco,
Tartaraudi ni Bucaneg, in the only manner it should be written. If you
adopted the same in the writing of your own books, I strongly believe you and
I can restore Iluco to its proper place. Indeed, it is not so much myself you
are helping as your very own selves - if you did just that. I brought this
matter up as food for thought, for you to think about it long and hard - and
fast! There is really no time left to dilly-dally. The ball is in your hands and
what to do with it becomes your singular responsibility.
Having said all that, I rest my case, hoping that the Almighty Allah - in
His Infinite wisdom - may look kindly upon our weaknesses and
shortcomings.
Thank you. I have spoken.
Awan surok ken kurangna. Scanned. Courtesy of Mustek Finereader.
NI ARSENIO SALVADOR KEN TI PATNENG-ILUKO
Maysa kadagiti bigbigek a kalawaan iti creative mind a mannurat nga Ilokano ket ni Arsenio Salvador. Kasla burayok a di maatianan ti creative mind daytoy a tao. Diak pay ngata makakikit. Kunam la no petpetna ti sibubukel a lubong ta kankanayon a baro dagiti idea nga agtaud iti pluma. Wen, umapalak man kenkuana. Saan laeng a basta baro ti idea nga idatagna no dipay ket nakabilbileg a kumpet iti muging iti asinoman. Kasla magneto a saan a maliklikan a basaen.
Pablisher iti pagiwarnak sadiay probinsia ti Quirino ken Isabela ken iti Baguio City. Barangay Bulletin. Barangay Journal, dagita ti nagan ti pagiwarnakna. Bangolan a mannurat iti Bannawag. Bangolan a radio scriptwriter. Isuna iti nangputar ti nalatak a serialized iti radio ken naipelikula a napauluan iti “Zhimatar.”
No mabalbalin, saan nga agsurat ni Arsenio kadagiti naintagalogan (Ilukogalog), a kas kadagitoy: naglinis (nagdalus) kumusta (mag-an), aso (angilan) ken daduma pay. Adda latta daydiay termino a patneng nga Iluko a katukad dagiti naintagalogan wenno nain-inglisan a balikasna.
Manipud iti English (Iluklish): titser (mannursuro), sori (ladingitek), may pren (gayyemko), ken dadduma pay
Nagkaduakami ken Manong Arsing (awagko kenkuana) iti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas radio scriptwriter manipud iti 1991-1997.
“Nauuneg dagiti balikasna, diak a maawatan!” Reklamo ti madre nga editormi. Ta adda met ti editormi kadagiti script, kunayonsa. No saan a mabalin, reject met a, ket maisubli.
Nariri met a madre.
“Adda met ti target audiencena, sister. Dagiti lallakay ken babbaket. Isuda iti makaawat kadagiti balikasna. Maymayat a ta balance,” inrasonko.
No agsarsaritakami ken Manong Arsing maipapan iti ortograpia, nadamakamatna dagiti nalalaing a mannurat idi a kas kada Leon C. Pichay, Mariano Guerlan ken dadduma pay a di simmurot iti naintagalogan, nain-inglisan ken nainkastilaan a balikas.
Kunana (Mang Arsing) a no mabalin la koma ket dagiti maparnuay (mapanday) nga Iluko (coined word) ket manipud met laeng iti Iluko a saan ket a nagtaud manipud iti English ken Tagalog wenno aniaman a lenguahe.
Kas pagarigan koma, dagitoy:
ILUKLISH/SPANISH, ETC === PURE ILUKO
1) monumento (English) batonlagip
2) panyo (Spanish) lupnas (lupot a pagpunas)
3) titser (English) mannursuro
4) baso (Spanish) buyoming (buyuboy a sarming)
5) kumusta (Tagalog) mag-an
6) linis (Tagalog) dalus
7) Tengkio, tenkio (English) agyamanak
Ken adu pay dagiti termino iti Iluko a nasken a pure Iluko laeng koma kano iti pagtaudanna met laeng a saan ket a dagiti ganggannaet a lenguahe. Total, kunana, adda met ti kaimudinganna dagitoy a balikas iti Iluko apay nga umadawatayo pay laeng kadagiti gangganaet?
“Nasaok met daytoyen ken ni Apo Juan SP. Hidalgo, Jr.,” kunana pay idi. “Ania ti makunam?” Sana pay inkidag kaniak.
Ket ania ngarud ti makunak nay? Ingngilangilko laengen a ti isemko. Adda kad’ karbenganna nga agkomento ti agdadamo a mannurat maipapan iti ortograpia? Nakurang ti sangadram a danum nga ininumko isu a nagulimekak lattan.
Ken maysa, insardengko iti nagsurat kadagiti magasin ken pagiwarnak manipud iti 1990 ken nagnunogak iti radio babaen iti innak panagsurat iti iskrip ken anunsio. Karirigatan amin a suraten ti anunsio lalo dagiti five-seconds below, ngem very challenging. Sanak la nagsubli idi 1995, iti kauuyot ni JSP Hidalgo, Jr. nga agsubliak nga agsurat kadagiti babasaen.
Nakasaok met iti naminsan ti kalaingan a professor ti lingiuistika ken historia iti St. Louis University, ni Dr. Morr Pungayan, a kameng met idi iti GUMIL Baguio. “Purist…” kunana. Piurista. Patneng.
Nadanonak iti MPBC a kas scriptwriter idi 1991. Immuna a naglusolos (nagresayn per Iluklish) ngem siak ta inasikasona ti pagiwarnakna iti siudad. Inawisna ti innak met panagsurat ngem kinaykayatko ti awis ni apo Salvador Espejo nga agsurat iti Saringit Chronicle ken iti Sirmata Magasin.
Ilokanista. Kasta man iti panangawag ni Manong Arsing. Adda kano ti grupo dagiti Ilokanista iti Pangasinan. Nangipablaakda kadagiti libro ken babasaen. Ket ti kaudian a naipablaak ket maysa a libro, maysa a nobela. Gapu ta maudin dayta a libro nga ipablaakda, nagbibingayanda ti pinanidna. No makontakkonto ni Mang Arsing, siguro, napintas nga irerets daytoy a banag.
“Nagkamalika!” No isawangko daytoy a balikas ket katawaannak ta saanak kano nga Ilokano, ta balikas ti Tagalog dayta kamali. Nagbiddutka, kano ti umno. Ania pay ngarud ti kunaem ket pudno met ti kunana? Useless laengen a iti makidebate ta agdadata piman isuna a pudno.
Dinillawna pay, no apay a kaykayattayo iti agbulod kadagiti balikas idinto ta adda met ti kabukbukodantayo. Dakkel kano a sungsungbatan a basol dagiti mannurat no saanda a masalakniban ti bukodda a dila.
Annayko, nairamanak kadayta a pasagid ta agsuratak met iti Iluklish ken Ilukogalog. Agingga ita. No apay ketdi a diak pay la maiyuttot met, hehehe! Ditoy ngamin Baguio,kastoy ti panagilukoda: Iluklish.
NI JOEL KEN TI REINTELECTUALIZATION
Daytoy met ti bersion ni Joel. Reintellectualization. Nasken kano a maisubli dagiti balikas iti orihinal a taudanna…?
“Adda dagiti proposal nga usarentayo dagiti f, v, c, ñ, x ken dadduma pay. Naibasar dayta iti Español. Wen, a, napintas dagitoy ta agbalin nga intelektual a lalo ti Iluko. Kas koma kadagitoy:
unibersidad- universidad
pasilidad- fasilidad
interaktibo- interaktivo
eksorsismo- exorsismo
kualipikado- kualifikado
rebolusion- revolusion
pormal- formal
birhen- virhen
tekstura- textura
ekspresion- expresion
Kayat a sawen daytoy nga amin a natawidtayo a balikas iti Español ken English ket marespetar ti pannakabalikasna ken agingga iti kabaelantayo ti ispelingna, saan a kas iti inaramid dagiti Tagalog a nangikkat iti f, ken dadduma pay. Kadagiti napalpalabas a tawen insublida ngem kasla nakupad met ti Liwayway a mangipatungpal iti dayta.
Kas iti ar-aramiden ni Apo Johny Hidalgo iti Rimat, isubsublinan ti respeto kadagiti balikas a binulodtayo. daytoy ket para iti in-inut nga reintelektualisasion ti Iluko.
Ditay tultuladen ti Filipino a dinominaran dagiti Tagalista a di makaammo iti husto para iti lengguaheda. Kas koma iti "Diyos" a saritada. Doble ti dayta ta adda la ngarud "i" a naipanen, inikkanda pay la iti "y". No baliksenda met ket silent "y" kasla "Dios" met. Anat dida pay la pangikkatan ita "y"? Sa met ala man kitaentay dagiti balikas itan iti Filipino a patpataudenda. "Sayans" kunada payen. Ay napimpintas la ta Ilukon a ta "siensia"
No kayat a lipaten dagiti Tagalista ti tawidda kadagiti Español, isuda latta, didatay diktaran ta lengguahetay daytoy,No maaramid daytoy, adayo a gidiat ti pangitarayan ti Iluko iti daytoy sinan "nasionalista" a pagsasao a Filipino a naibatay iti Tagalog….”
Sumagmamano laeng dayta kadagiti rason ni Joel. Dagiti dadduma mabasa DITOY.
Kunana pay:
“Maysa a dackel a camali a datayo nga Ilocano, simmurot iti dictar ti Instituto ti Lenguaje Nasional a macayasan ti alfabetotayo nga Ilocano babaen iti pannacaiccat ti letra c, v, f, ñ, ch, x, ken z. Nacaladladingit a saan a naipilit dagiti editores iti cangrunaan a bunannagtayo a defendaran ti tradision ti literacy ti Lenguaje Ilocana.
Ngarud, naiccat dagitoy a letra, nausar laeng ti k iti lugar ti c, ti b iti lugar ti v, ti p iti lugar ti f, ti ni iti lugar ti ñ, ti ts iti lugar ti ch, ti ks iti lugar ti x, ken ti s iti lugar ti z. Castoy ti agtultuloy ita a mapaspasamac iti dandani isuamin a pagsasao iti sangcapuruan. Napalaus a castoy ti mapaspasamac ita iti Tagalog a pinagparangda a Filipino ket no castoy laeng, saanto a macaruc-at daytoy a pagsasao iti limbo a nangigarangugongan kencuana dagiti ultra-Nasionalista nga agpanggep a mangitag-ay iti daytoy. Ti nasakit, inraman dagitoy amin a dila iti sangcapuruan a casla ketdin cucuada amin dagitoy nupay agparparang laeng a "Tagalista" dagitoy…”
Awan iti makunak.
NI DR. LEONCIO DERRIADA, PhD
Ken ni Dr. Leoncio Derriada, commissioner ti Komisyon ng Wikang Filipino, saanna a bigbigen a ti national language ket purpuro a Tagalog. Kunana iti maysa kadagiti suratna kaniak, a ti “pudno a national language a Filipino ket buklen dagiti nagduduma a lenguahe ti pagilian…”
Kastoy man ti kuna ni Dr. Derriada, maysa a professor iti University of the Philippines Visayas (Iloilo) ken literary editor ti Home Life family Magazine: Mabasa ditoy FORUM, Ang Opisyal Na Publikasyon ni Unibersidad ng Pilipinas:
“More deliberate is my involvement in this radical , more calculated engineering of a brand of Filipino which I believe is the intention of the Philippine Constitution. The constitutional mandate is clear. The national language is not Tagalog but the natural fusion of words from Philippine languages and from Spanish, English, Chinese, Arabic and other foreign languages. Left alone, this fusion will take centuries. The development of language can be hastened if there is planning and judicious implementation.
I have always been a nationalist. I believe that the country needs a national language and the sooner we junk English as the language of instruction in our school system, the better it is for our people. I resent, however, the manner Tagalog is being forced on us as the national language contrary to the constitutional provision. I have always believed that the national language will be something like the lingua franca of Davao City where I grew up. It is a natural combination of words from different languages, mostly Tagalog and Visayan and a sprinkling of Iloko and other northern languages, Chabacano, and the ethnic languages of Mindanao.
I am not anti-Tagalog. What I oppose is its being made the national language at the expense of the other no less important Philippine languages.
So I proposed to the CCP to create a category for Tagalog in writing grants. I found it extremely anomalous and high-handed for the CCP to have a grant in Iloko, Cebuano, Hiligaynon, Bikol, English and Filipino but none in Tagalog. That meant Tagalog was Filipino - which was not true and in fact fraudulent. Some months later, the artistic director of the CCP convened a meeting of prominent writers, critics, scholars, linguists and academicians. I was tasked to defend my proposal in a somewhat high-strung discussion. I was grateful I got support from Dr. Isagani R. Cruz of De La Salle (who was not there), and Dr. Florentino Hornedo of the Ateneo de Manila. The rest were loudly antagonistic or simply indifferent. Nevertheless, I got what I wanted.
The CCP separated the Tagalog grant from the Filipino grant. The first winner of the writing grant in Filipino poetry, in Filipino that was not pure Tagalog, was John Erimil E. Teodoro of San Jose, Antique and a product of my workshops. Teodoro followed this with the first prize in the Gawad Amado Hernandez the very next year.
Ket bigbigenna dagiti mannurat a mangilalaok ti bukodda a lenguahe kadagiti sursuratenda a Tagalog a kas mangpabaknang ti nasional a lenguahe nga isu dayta ti Filipino (saan a Tagalog). Kunana iti salaysayna a naipablaak iti website ti Ateneo de Manila University, Kritika Kultura, page 6:
I also happened to be the poetry editor of Home Life, a family magazine published by the
Society of St. Paul and based in Makati. My experiment had been given more room.
In a few years, a group of writers has come up with a type of writing in Filipino that may
look and sound chabacano but to me is the true national language of the future. And I am serious inmaking it more popular and acceptable because in itself it is respectable and can express the best in
Practitioners of my idea of Filipino aside from John Iremil E. Teodoro are his fellow
Antiquenos Alex C. de los Santos, Ma. Milagros C. Geremia, Jose Edison C. Tondares and
Genevieve L- Asenjo. Prom Akian are Melchor F. Cichon, John E. Barrios and Alexander C. deJuan. From Iloilo, notable ones are Peter Solis Nery, Joenar D. Pueblo, John Carlo H. Tiampong, John Hingco, Joseph D. Espino, Vicente Handa and Mark Anthony Grejaldo.
Home Life poets outside West Visayas have taken the cue and the result is indeed interesting. Prize-winner and Baguio-based Jimmy M. Agpalo, Jr. incorporates lluko and Cordillera words into his text. Two-time prize winner Noel P. Tuazon of Bohol incorporates Cebuano words. Home Life and Palanca winner German V. Gervacio, who is from Pasig but is now based in Iligan, does the same.
Mabasa ti sibubukel a salaysay ditoy. Nairamantayo nga innaganan ni Dr. Derriada. Ngamin patientayo met a ti national language ket Filipino a saan ket a Tagalog. Ket ti Filipino ket saan a Tagalog no di ket buklen iti isu amin a lenguahe iti pagilian. No mapmapanak sadiay UP Baguio nga agdaniw ken sumarita maipapan iti literatura, kanayonko a yunay—unay kadagiti estudiante a laokanda dagiti suratenda iti bukodda a lenguahe ta kasta iti panangpabaknang ti lenguahe nasional a Filipino. Ket iti kaudian a poetry reading a napasamak sadiay UP Baguio, nalaokanen kadagiti rehional a lenguahe dagiti daniw-Tagalog. Ket iti Iluko, agtultuloy iti panangilaok ni Zig Dulay ti Iluko kadagiti daniwna a Tagalog ken ipabpablaak daytoy ti Philippine Daily Inquirer. Daytoy man ti weblog ni Zig Dulay, ditoy.
TI MAKUNA NI PAUL MORROW
Mga Salitang Siyokoy
Inaakala ng marami na hindi nababagay ang wikang Filipino sa mga pangangailangan ng mga Filipino ngayon dahil anila'y kulang daw ito sa mga salitang kailangan sa pagtalakay ng malalalim na paksa tulad ng agham, pilosopiya, teknolohiya, sining at iba pa. Ang karamihan sa mga taong may ganitong palagay ay wikang Ingles ang ginamit sa pag-aaral. Bagama't ginagamit din nila ang wikang Filipino sa pang-araw-araw na usapan, kinakapos sila sa mga salitang Filipino na maaaring gamitin sa pagtalakay ng mga malalim na bagay. Mapapansin na sa halip na pagbutihin nila ang kanilang paggamit ng sariling wikang Filipino, sinisisi ng ilan ang naturang wika sa mga pagkakataon na hindi nila maisip ang mga salitang kailangan sa pananalita. Minsan sasabihin nilang, “Hindi masasabi ‘yon sa Filipino,” o “Masyadong malalim ‘yon. Hindi maiintindihan ng iba.” Tila mas madali sa kanila ang manghiram ng isang salitang Ingles na alam na nila sa halip na buklatin ang isang diksiyunaryong Filipino. At upang mapagtakpan nila ang kanilang katamaran, huhulaan na lamang nila ang isang salitang Espanyol na sa wari nila'y katumbas ng iniisip na salitang Ingles at sasabihin na lamang na ito’y bahagi ng wikang Filipino. “Accepted na ‘yan,” anila. Kadalasan ay umuubra ang ganitong estratehiya dahil magkakahawig ang maraming salitang Ingles at Espanyol sa kahulugan at baybay. Ngunit paminsan-minsan ay pumapalpak ang ganitong hula-hula at nabibisto tuloy ang kanilang pagkukunwari kapag ginagamit nila ang mga huwad na salita na hindi tunay na Espanyol at hindi rin naman Ingles.
Tulad ng halimaw ni Dr. Frankenstein sa kuwento, na kaniyang ginawa mula sa mga bahagi ng katawan ng iba’t ibang tao, ang mga naturang salita ay binubuo ng iba’t ibang wikang banyaga ngunit hindi naman kinikilala ang mga ito saanman sa daigdig. Mga salitang siyokoy ang tawag dito ng manunulat at makatang si Virgilio S. Almario, mula sa kathang isip na taong-dagat na anyong lalaki ang katawan na may kaliskis at tila isda ang ulo. Ang tawag dito sa Ingles ay merman o kung babae ay mermaid.
Si Almario ay isang manunulat na matagal nang nagsisikap upang payamanin at paunlarin ang wikang Filipino. Ipinaliwanag niya sa isang pagtitipon ng kaniyang mga pitak, Filipino ng mga Filipino, kung paano nagkakaroon ng mga salitang siyokoy:
Ang bokabularyong siyokoy. Mas malapit sa ating wika ang bigkas sa mga salitang Espanyol. Sa gayon, malimit na isa-Espanyol ng mga akademista ang mga hiram nila sa Ingles. Ngunit dito mas lumilitaw ang kanilang kabobuhan. Dahil hindi bihasa sa Espanyol, nakalilikha sila ng mga salitang siyokoy – hindi Ingles, hindi Espanyol (gaya ng “aspeto”… na hindi aspect ng Ingles at hindi rin aspecto ng Espanyol).
(Vigilio S. Almario, Diyaryo Filipino, 1992 mula sa Filipino ng mga Filipino, 1993 p.30)
Bilang isang mag-aaral ng wikang Filipino, tinitipon ko ang mga salitang siyokoy na maaaring ikahihiya ko kung aking gagamitin. Kasama rin sa talaang ito ang mga tamang salita sa Espanyol at Ingles at ang mga katumbas sa wikang Filipino.
Manipud kadagiti inurnong ni Paul Morrow, mangadawtayo met ken inayuntayon ti Iluko a wagas iti panamagdilig. Umadawtayo iti English.
1) adventurer – (English)
Adventurero (Almario’s Siyokoy)
Aventurero (Espanyol)
Abenturero; taong mapagsapalaran (Filipino
Managdakiwas, mannakigasanggasat (Patneng nga Iluko)
Abenturero (Ilukogalog – Iluko a binulod iti Tagalog)
Adbentiurer (Iluklish)
2) dialect (English)
dayalekto (Siyokoy)
dialecto (Espanyol)
diyalekto, wika, salita (Filipino)
sao, saoda (patneng nga Iluko)
dayalek (Iluklish)
3) dialogue (English)
Dayalogo (Espanyol)
Diyalogo, salitaan, usapan, pag-uusap (Filipino
tungtongan, saritaan (patneng nga Iluko)
dayalogo (Ilukogalog)
dayalog (Iluklish)
4) grocery (English)
Groserya (Siyokoy0
Abaceria, tienda (Espanyol)
Tindahan (Filipino)
Dapon, tiangge, garreta (patneng Iluko)
Tiendaan (Ilukogalog)
Istor, market (Iluklish)
Marketan, istoran (Cordilleran Iluko)
5) contemporary (English)
Kontemporaryo (Siyokoy)
Contemporaneo (Espanyol)
Kapanahon (Filipino)
Napapanawen (Iluko)
6) comprehensive (English)
Komprehensibo (Siyokoy)
Comprensivo (Espanyol)
Masaklaw (Filipino)
Masakupan, maudaodan (Iluko)
Kinopiak ditoy.
Napintas pay ti salaysay ni Paul Morrow a napauloan iti A Brief Guide to Filipino Pronunciation a kas nayon iti pagiinnadalan.
Ken daytoy pay a salaysayna: Ang Pinagmulán ng mga Wikà ng Filipinas
Ngem kapintasan amin kaniak ti salaysay ni Paul Morrow a daytoy: Filipino@iba pa.
Kaniak a biang, agsuratak latta iti present set up ta isu iti nakairuamak. La ngaruden…
Saturday, August 26, 2006
TI KURDITAN, ORTOGRAPIA, LENGUAHE, KDP.
Ti Kurditan, Ortograpia, Lenguahe, Kdp.
10 comments:
- jfi said...
-
naigamasen manong daytoy impasangom nga articulo. Makapabussog iti utek. completos recados a kunada.
Malagipko ni Manong Joel, ti nangisursuro kaniak no kasano iti agikur-it iti sarita. Kalpasan daydi kombension iti GUMIL a naangay idiay Cagayan pinapetpetak iti saritak a pinaulluak iti "SUKDALEMAN MANONG!" ket idi ta nabasana ti sinuratko dagita iti inna impakpaka-una.
- 3:21 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
nabara a kablaaw, jake! sika met gayam iti maysa kadagitinangabak iti sarita iti KWF! ala ket agingga kabarbaraan ti beggang ania, agawaam iti agituno...!
sangatagay a tapuy para iti panangabakmo!
- 6:51 AM
- ariel said...
-
Jake, my idol:
Sangabuyuboy a basi a nalaokan iti tapey para kenka!
- 12:55 PM
- jfi said...
-
Manong Jim,
kimmagat bassit siguro tay simana manong! Agyamannak iti kablaawyo. Nagasgasat ti Asseng ta dua a kategoria ti nangabakanna
Manong Ariel,
Agyamanak met manong. Cheers ketdi ta uray sika ket napagasatam met. Sikan sa ti number 1 iti daniw. Agwarsi tayo iti bagas!
- 9:27 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
nakakaapalkayo...hmmn, makisalipakto metten iti sumaruno bareng no agkikitatayo iti personal
- 11:16 AM
- ariel said...
-
Mahalo, jake ken jim. kitakits, kuna dagiti Tagalog.
- 1:52 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
agtimek koma met dagiti nangidiaya iti sangaduyog a singasing iti panagbalbaliw iti ortograpia ken lenguahe tapno nasaysayaat iti pannakaamiris kadagiti amin a palawag ket masabat dagiti umno a kaimudingan iti tunggal kapanunotan...
- 6:35 AM
- ariel said...
-
last call, kunam man, jim. narigat no aggiinnuraytay lattan?!? we move on in standardizing our language. it is high time that we did it. but the standardization ought to be based on solid linguistic and literary premises that take into account both the synchrony and diachrony of our language, not on some 'impressionistic' notions on the language.
- 9:17 AM
- Zig said...
-
sir, ittattak laeng nga nabasa daytoy blog mo, napunpunno met iti n namamayat nga sao... agyamanac unay ta naisalim jay nagan ko ditoy blg mo...
- 8:43 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
hey, zig...yanmo? agsublika ketdi idiay UP ta isurodan ti Iluko Literature... agaplayka ketdi a mangisuro... kabaelam dayta... ni Dean Elizabeth ti nangibaga ken nagtxt kaniak..(agaw-awis pay ketdi)... umayka met makigamulo ditoy ta itakderam met ti isabela... agsuratka met iti iluko a, yos, ta di ket tagalog ken english, hehehe...
- 5:30 PM


c: text/html

text:
Albert Garcia
Ni Albert S. Garcia (naiyanak idi Pebrero 1, 1970) ket politiko a Filipino. Isu ket kameng ti partido KAMPI ken nabotusan kadagiti dua a termino a kas kameng ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas a mangirepresenta ti Maikadua a Distrito ti Bataan. Isu ket immuna a nangabak iti panagbubutos ti Kongreso idi 2004, ken nabutosan manen idi 2007.
Sakbay ti pannakabutosna iti Kongreso, nagserbi ni Garcia kadagiti dua a termino a kas mayor ti Siudad ti Balanga manipud idi 1998 aginggana idi 2004.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Member Information: Albert S. Garcia". Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas. Naala idi 2008-03-05.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Official Website of Congressman Albert S. Garcia". Naala idi 2008-02-10.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Isip
Ti isip ket isu ti karikut ti kognitibo a ram-ramit a mangpakabael ti kina-adda ti rikna, pannagipagarup, panagpanunot, panagadal, panagrason, ken panangipato—ti panangilasin kadagiti parsua a tao, ngem mabalin pay a maipakat kadagiti dadduma a porma ti biag.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Oliver Elbs, Neuro-Estetika: Pundasion dagiti panagimapa ken dagiti panagipakat (Mapa 2003), (Munich 2005)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Isip iti Wikimedia Commons
- C. D. Broad, Ti Isip Iti Luagarna iti Katutubo, 1925.
- ThinkQuest: Think.com
- Loebner.net


text:
Ido
Ti Ido ( /ˈiːdoʊ/) ket maysa a pagsasao a napartuat nga adda iti pagtungpalan nga agbalin a maysa a sangalubongan a maikadua a pagsasao para kadagiti agsasao iti nadumaduma linguistiko a pundo. Ti Ido ket naisangayan a naidaremdem a kas kadawyan a gramatika, ortograpia, ken leksikograpia, ken iti amin ket nalaka a maadal ken mausar. Iti puot, ti Ido ket naidasig a kas maysa a naisangalen nga internasional a katakunaynay a pagsasao.
Ti Ido ket napartuat idi 1907 para iti essem a panagreporma ti nasirmata a pakapawilan iti Esperanto, ti maysa a pagsasao a napartuat para iti isu met laeng a kapanggepan idi nasapsapa met laeng a 20 a tawen. Ti nagan ti pagsasao ket nasurotan ti nagtaudanna iti Esperanto a balikas nga ido, a kayatna a saoen ket "anak",[2] gapu ta datoy a pagsasao ket maysa nga "anak" iti Esperanto. Kalpasan ti pannakapunganay daytoy, ti Ido nakaala kadagiti suporta manipud kadagiti sumagmamano a komunidad ti Esperanto, ngem ti sumaganad a kellaat nga ipupusay idi 1914 iti maysa kadagiti kangrunaan a nangipatakder, a ni Louis Couturat, naapday ti kalatakanna. Adda dua a rason ti gapuanan daytoy: umuna, ti irurumsua iti adu a panagsisina gapu kadagiti agsalsalisal a reporma a gandat; ken maikadua, ti maysa a sapasap a kaawanan ti siaammo iti Ido a kas maysa a kandidato para iti maysa nga internasional a pagsasao. Dagitoy a tiped ket nagpakapsot iti daytoy a tignay ken saan a nakaala manen ti pannakadarikmat aginggana idi bumangon ti internet.
Ti Ido ket agus-usar kadagiti kapadpada a 26 a letra a kas ti Ingles nga abesedario nga awan dagiti diakritiko. Nakaala kadagiti bokabulariona manipud ti Pranses, Italiano, Espaniol, Ingles, Aleman, ken Ruso, ken nalaka a maawatan kadagiti nagadal ti Esperanto.
Adda dagiti adu nga obra iti literatura a naipatarus iti Ido, a mairaman ti Ti Bassit a Prinsipe ken ti Ebanghelio ni Lukas. Manipud idi 2000, adda ti agarup nga 100–200 nga agsasao ti Ido iti lubong.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Blanke (2000), nadakat idiay Sabine Fiedler "Prasiolohia kadagiti naplano a pagsasao", Prasiolohia / Phraseologie, Walter de Gruyter 2007. pp. 779.
- ^ "Esperanto-Ingles a Diksionario". Naala idi 12 Pebrero 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Ido iti Wikimedia Commons


text:
Agtunos Kadi ti Siensia ken ti Biblia?
Sungbat ti Biblia
Wen. Nupay ti Biblia ket saan a libro maipapan iti siensia, umiso ti ibagbagana no dakamatenna ti siensia. Naglaon ti Biblia kadagiti impormasion a maitunos iti siensia a naiduma unay iti patpatien dagiti tattao idi tiempo a naisurat dayta. Usigem ti sumagmamano a pagarigan a mangipakita nga agtunos ti Biblia ken ti siensia.
Adda nangrugian ti uniberso. (Genesis 1:1) Iti sabali a bangir, deskribiren ti adu a nagkauna a sarsarita a saan a naparsua ti uniberso, no di ket basta timmaud lattan. Patien dagiti Babilonio a dagiti didiosen a nangyanak iti uniberso ket nagtaud iti dua a taaw. Kuna met ti dadduma nga estoria a nagtaud ti uniberso iti higante nga itlog.
Ti uniberso ket inaldaw nga iturturong dagiti makagunggona a linteg iti nakaparsuaan, saan ket a babaen iti pagayatan dagiti didiosen. (Job 38:33; Jeremias 33:25) Sigun iti adu a sarsarita, awan maaramidan dagiti tattao iti di mapakpakadaan ken no dadduma kadagiti naranggas nga ar-aramid dagiti didiosen.
Ti daga ket tumtumpaw iti law-ang. (Job 26:7) Mamati ti adu a tattao idi un-unana a ti daga ket sirkulo a patag ken tengtenglen ti higante wenno animal, a kas iti nuang wenno pag-ong.
Dagiti karayan ken ubbog ket agayus nga agturong iti taaw sa agalingasaw nga agbalin a tudo, niebe, wenno uraro. (Job 36:27, 28; Eclesiastes 1:7; Isaias 55:10; Amos 9:6) Mamati dagiti nagkauna a Griego a ti danum dagiti karayan ket aggapu iti taaw nga adda iti uneg ti daga. Nagtultuloy dayta a kapanunotan agingga idi maika-18 a siglo.
Timmaud ken nalapunos dagiti bambantay, ken adda idi iti uneg ti taaw dagiti bambantay ita. (Salmo 104:
6, 8) Iti sabali a bangir, kuna ti dadduma a sarsarita a dagiti bambantay ita ket pinarsua dagiti didios.
Ti kinamanagdaldalus ket proteksion iti salun-at. Karaman iti Linteg nga inted ti Dios iti Israel dagiti alagaden maipapan iti panagbuggo no makasagid iti bangkay, panangilasin kadagiti addaan iti makaakar a sakit, ken pananggabur iti ibleng. (Levitico 11:28; 13:
1-5; Deuteronomio 23:13) Iti kasupadina, idi naited daytoy a linteg kadagiti Israelita, maysa kadagiti agas nga us-usaren dagiti Egipcio para iti sugat ket nalaokan iti rugit ti tao.
Adda kadi naisurat iti Biblia a saan a maitunos iti siensia?
Awan, kas ipakita ti naannad a panagsukimat iti Biblia. Adtoy ti sumagmamano a palso a kapanunotan no maipapan iti kinaumiso ti Biblia mainaig iti siensia:
Palso: Kuna ti Biblia a naparsua ti uniberso iti innem nga aldaw a sag-24 nga oras.
Pudno: Sigun iti Biblia, pinarsua ti Dios ti uniberso iti di masinunuo a tiempo iti napalabas. (Genesis 1:1) Kasta met, dagiti aldaw ti panamarsua a nadeskribir iti Genesis kapitulo 1 ket saan nga espesipiko a periodo ti tiempo. Kinapudnona, ti intero a periodo ti pannakaparsua ti langit ken daga ket naawagan met iti “aldaw.”
Palso: Ibaga ti Biblia a naparsua nga immuna dagiti mula sakbay ti init tapno mapasamak ti proseso a photosynthesis.
Pudno: Ipakita ti Biblia a ti init, maysa kadagiti bituen iti “langlangit,” ket naparsua nga immun-una ngem kadagiti mula. (Genesis 1:1) Dimmanon ti silnag ti init iti rabaw ti daga idi umuna nga “aldaw,” wenno tiempo ti panamarsua. Ken idi a naariwanasen ti tangatang iti maikatlo nga “aldaw” ti panamarsua, umdasen ti lawag ti init a mangsuporta iti photosynthesis. (Genesis 1:
Palso: Kuna ti Biblia a rikrikusen ti init ti daga.
Pudno: Kuna ti Eclesiastes 1:5: “Ket ti init met nagsilnag, ket ti init limnek, ket umay nga agan-anangsab iti lugarna a pagsilnaganna.” Ngem deskribiren laeng dagita a sasao ti panagrikus ti init no kitaen manipud ditoy daga. Uray ita, maus-usar ti sasao nga “ileleggak” ken “ilelennek” ti init uray no ti daga ti mangrikrikus iti init.
Palso: Kuna ti Biblia a patag ti daga.
Pudno: Usaren ti Biblia ti sasao a “dagiti ungto ti daga,” kayatna a sawen, “iti kaadaywan a paset ti daga,” ngem dina ipasimudaag dayta a patag ti daga. (Aramid 1:8) Kasta met, ti sasao nga “iti uppat nga ungto ti daga” ket piguratibo a sasao a tumukoy iti intero a rabaw ti daga; mabalin nga iyarig dayta iti uppat a direksion nga itudtudo ti kompas.
Palso: Kuna ti Biblia a ti sirkumperensia ti sirkulo ket eksakto a mamitlo ti diametrona, ngem ti umiso rukodna ket pi (π), wenno agarup 3.1416.
Pudno: Ti “sinukog a baybay” a mabasa iti 1 Ar-ari 7:
Ammuem ti Ad-adu Pay
Mamati Kadi Dagiti Saksi ni Jehova iti Creationism?
Ammom kadi a dagiti kapanunotan ti dadduma a creationist ket talaga a maikontra iti Biblia?
Ti Biblia—Libro a Naggapu iti Dios
Kasano a matulongannaka ti Biblia a mangrisut kadagiti parikutmo? Apay a mapagtalkam dagiti padtona?


text:
Euro
Ti euro (senial: €; kodigo: EUR) ket isu ti opisial a kuarta ti eurosona, a buklen dagiti 19 kadagiti 28 a kamkameng nga estado ti Kappon ti Europa. Daytoy ket kuarta pay nga inus-usar babaen dagiti Instituto ti Kappon ti Europa. Ti eurosona ket buklen ti Austria, Belhika, Cyprus, Estonia, Pinlandia, Pransia, Alemania, Gresia, Irlánda, Italia, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Malta, the Olánda, Portugal, Slovakia, Eslobenia, ken Espania.[2][3] Daytoy a kuarta ket maus-usar pay kadagiti lima a Europeano a pagpagilian isu ngarud a daytoy ket inaldaw nga inus-usar babaen dagiti 332 a riwriw a Europeano.[4] Iti patinayon, sumurok a 175 a riwriw a tattao iti sangalubongan a mairamn ti 150 a riwriw a tattao idiay Aprika ket agus-usarda kadagiti kuarta a napalseng iti euro.
Ti euro ket isu ti maikadua a kadakkelan a reserba a kuarta ken ti pay maikadua a kaaduan a naikomersio a kuarta iti lubong kalpasan ti doliar ti Estados Unidos.[5][6] Manipud idi Pebrero 2012, nga ad-adu ngem €890 bilion a maibalbalikuskos, ti euro ket adda ti kangatuan a naitipon a kuenta dagiti nota ti banko ken sensilio a [maibalbalikuskos (kuarta)|maibalbalikuskos]] iti lubong, ken linabsannan ti doliar ti E.U..[note 13] Segun ti Internasional a Pudo ti Panguartaan a karkulo iti 2008 GDP ken pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang kadagiti nadumaduma a kuarta, ti eurosona ket isu ti maikadua a kadakkelan nga ekonomia iti lubong.[7]
Ti nagan a euro ket opisial a naampon idi 16 Disiembre 1995.[8] Ti euro ket naiyamammo kadagiti busbos a tiendaan ti lubong a kas ti panakabilangan a kuarta idi 1 Enero 1999, a nagsukat ti dati a Europeano a Unit ti Kuarta (ECU) iti pannakaibagi ti 1:1. kadagiti sensilio ti Euro a ken dagiti nota ti banko a naiserrek nga agbalikuskos idi Enero 1 2002.[9] Bayat a ti euro ket dimteng a bimassit iti US$0.8565 ti kaunegan ti dua a bulan, daytoy ket nailaklako a nagatngato ngem ti doliar ti E.U. manipud idi gibus ti 2002, a ti kinangatuanna ket US$1.6038 idi Hulio 2008.[10]
Manipud idi naladaw a 2009 ti euro ket nairebreb iti Naturay a Europeano-utang a didigra a daytoy ket nangiturong ti pannakapartuat iti Europeano a Patakder ti Natalna a Pinansia ken dagiti pay dadduma areporma a naigandat ti panagpatalna ti kuarta. Idi Hulio 2012, ti euro ket immuna a natnag iti kaunegan ti dua a tawen iti baba ti US$1.21, kalpasan kadagiti pannakadandanagan kadagiti utang ti Gresia ken dagiti nakasikoran ti sektor ti panagbanko idiay Espania.[11]
Dagiti linaon
Administrasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti euro ket imatonan ken inadministro babaen ti naikuartel idiay Frankfurt a Banko Sentral ti Europa (ECB) ken ti Eurosistema (buklen dagiti banko sentral a pagpagilian ti eurosona. A kas nawaya banko sentral, ti ECB ket adda ti is-isu a turay a mangisaad ti annuroten ti kuarta. Ti Eurosistema ket makibinglay iti panagprenta, panangimenta ken panangiwaras dagiti nota ken dagiti sensilio kadagiti amin nga naikameng nga estado, ken ti panangipataray kadagiti sistema a panagbayad ti eurosona.
Ti 1992 a Tulagan ti Maastricht ket mangibaklay iti annong kadagiti kaaduan nga estado ti Kappon ti Europa tapno maampon ti euro kalpasan ti pannakasabat kadagiti nasken a pangbaliwen a kasapulan iti kuarta ket busbos, urayno saan pay nga inaramid daytoy amin nga estado. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Dinamarka ket nakitulagda kadagiti pannakailaksid,[12] bayat a ti Suesia (a timmipon iti Kappon ti Europa idi 1995, kalpasan a napirmaan ti Tulagan ti Maastricht) ket linikudanna ti euro iti maysa reperendum idi 2003, ken liniklikanna ti obligasion a mangampon ti euro babaen ti saan a panangsabat kadagiti kammasapulan ti kuarta ken busbos. Amin a pagilian a timmipon ti Kappon ti Europa manipud idi ket nangikari a mangampon ti euro iti masakbayan.
Panangited kadagiti modalidad para kadagiti nota ti banko[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud idi Enero 5 002, dagiti nalilian a banko sentral (NCB) ken ti ECB ket nangited kadagiti banko nota ti euro iti pakaitunosan a batayan.[13] Dagit ibanko nota ti euro ket saan a mangipakita no ania a banko sentral ti nangited kaniada. Dagiti NCB ti Eurosistema ket naskenda a mangawat dagiti banko nota ti euro nga inparparuar babaen dagiti sabali a kameng ti Eurosistema ken dagitoy a banko nota ket saan a maisubsubli kadagiti nagtaudanda. Ti ECB ket mangited kadagiti 8% iti dagup a pateg dagiti banko nota nga inted babaen ti Eurosistema.[13] Iti panagsanay, dagiti banko nota ti ECB ket maiparparuar babaen dagiti NCB, isunga makaal-ala kadagitoy ti kapadpada a liabilidad a kapadpada ti ECB. Dagitoy a liabilidad ket mangawit ti tubo iti kangrunaan gatad ti repinansia iti ECB. Ti sabali pay a 92% kadagiti banko nota ti euro ket it-ited dagiti NCB a maibagay kadagiti respektibo a bingay iti tulbek a puonan ti ECB,[13] a nakarkulo babaen ti panag-usar ti agpaada a pannakatimbeng ti nailian a bingay ti populasion ti Kappon ti Europa ken ti nailian a bingay ti GDP ti Kappon ti Europa.[14]
Dagiti sensilo ken banko nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti euro ket nabingbingay kadagiti 100 sentabo (sagpaminsan a tinawtawagan a kas ti euro sentabo, a naipangpangruna no ilasin dagitoy manipud kadagit sabali a kuarta, ken mainagnaganan a kastoy iti sapasap a bangir kadagiti amin a sensilio ti sentabo). Kadagiti tignay ti Lehislatibo a Komunidad ti ad-adu ngem maysa a porma ti euro ken sentabo ket nailetra nga awan ti s, malaksid ti normal a panag-usar ti pagsasao nga Inggles.[15] Wenno saan, tinormal nga ad-adu ngem maysa iti Inggles ket naisingsingasing ken inus-usar,[16] nga adda dagiti adu a [[Linguistiko a parikut a maipanggep ti euro|lokal a panagduduma] a kas ti 'centime' iti Pransia.
Amin a naiparuar a sensilio ket adda iti sapasap a bangir a mangipakpakita ti denominasion wenno pateg, ken ti maysa a mapa iti likudan. Gapu ti linguistiko a kaadu ti Europa, ti Latin bersion ti abesedario ti euro ket inus-sar (a saan a kas ti saan unay a sapasap a Griego wenno Siriliko) kenArabiko a numnumero (dagiti sabali a testo ket naus-usar kadagiti nailian a bangir kadagitinailian a pagsasao, ngem dagiti sabali a testo iti sapasap a bangir ket liniklikan). Para kadagiti denominasion a malaksid dagiti 1-, 2- ken 5-sentabo a sensilio, dayta a mapa ket mangipakpakita laeng dagiti 15 a naikameng nga estado a naikaeng laeng idi naipangyuna ti euro. Idi rugi ti 2007 wenno 2008 (depende ti pagilian) ti daan a mapa ket agdama a nasuksukatan babaen ti maysa a mapa ti Europa a mangipakpakita paya kadagiti pagilian ti ruar ti Kappon a kas ti Norwega. Dagiti 1-, 2- ken 5-sentabo a sensilio, nupay kasta, ket taginayonenda ti daan a daremdemda, a mangipakpakita ti heograpiko a mapa ti Europa nga adda dagiti 15 a naikameng nga estado idi 2002 a naipangato bassit iti mapa. Amin a bangir dagitoy ket dinaremdem babaen ni Luc Luycx. Dagiti sensilo ket addaanda pay ti nailian a bangir a mangipakpakita ti ladawan a naisangayan a pinili babaen ti pagilian a nangiparuar ti sensilio. Dagiti euro a sensilio manipud kadagiti aniaman nga estado a kameng ket nawayada a maka-usar kadagiti aniaman a pagilian a nangampo ti euro.
Dagiti sensilio ket naitited kadagiti denominasion ti €2, €1, 50c, 20c, 10c, 5c, 2c, ken 1c. Tapno maliklikan ti panag-usar ti dua a kabassitan a sensilio, adda dagiti pannakisinnukat ti kuarta a naipipan kadagiti kaasitgan a lima a sentabo idiay Olanda (babaen ti boluntario a tulagan) ken idiay Pinlandia (babaen ti linteg).[17] Daytoy a panagsanay ket up-upayen babaen ti Komision, ken dagiti panagsanay dagiti aglaklako a saan a mangawat kadagiti nagato ti pategna a nota ti euro.[18]
Dagiti komemoratibo a sensilo nga adda iti €2 a pategna ket naiparuaren nga adda dagiti panagbalbaliw ti daremdem iti nailian a bangir ti sensilio. Dagitoy ket mairaman dagiti sapasap a naiparparuar a sensilio, a kas ti €2 a komemoratibo a sensilio para iti maika sangapuloket lima nga anibersario iti panagpirma ti Tulagan iti Roma, ken dagiti nailaian a naiparuar a sensilio, a aks ti sensilio a mangipalagip ti Kalgaw nga Olimpiada ti 2004 nga inparuar babaen ti Gresia. Dagityo a sensilo ket mabalin nga awaten kadagiti amin a paset ti eurosona. Dagiti kolektor a sensilio nga adda dagiti nadumaduma a denominasion ket naiparuanda payen, ngem dagitoy ket saan a naikeddeng para iti sapsapa panagbayad, ken dagitoy ket mabalin a maawat laeng iti kameng nga estado a nangiruar kaniada.[19]
Ti daremdem para kadagiti banko nota ti euro ket addaan kadagiti sapasap a daremdem kadagiti dua a bangir. Ti daremdem ket pinartuat babaen ti Austriano nga dumidibuho a ni Robert Kalina.[20] Dagiti nota ket naiparuar kadagiti €500, €200, €100, €50, €20, €10, €5. Iti tungngal maysa a nota ket addaan ti bukod a maris ken nairuknoy iti artistiko a paset ti panawen ti Europeano anga arkitektura. Ti sanguanan ti nota let nangipakpakita kadagiti tawa ken dalanan a ruangan bayat a ti likudan ket adda dagiti rangtay, a nagisimsimbolo kadagiti silpo a baetan dagiti pagilian ken iti masakbayan. Bayat a dagiti daremdem ket naipato nga awan dagiti aniaman a malasin a pakailasinan, ti immuna a daremdem babaen ni Robert Kalina ket dagiti naisangayan a rangtay, a mairaman ti Rialto ken ti Pont de Neuilly, ken dagitoy ket nabaliwan tapno sapasap ti kitada; dagiti kanungpalan a daremdem ket mangipakpakita pay laeng kadagiti asideg a pannakaipadpada kadagiti immuna nakaibatayanda; isunga dagitoy ket saan a pudno a sapasap ti kitada. Dagiti monumento ket makitkita a kapadpada dagiti nadumaduma a nailian a monumento tapno kayaten dagitoy ti sinoman.[21]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Babaen ti UNMIK nga administrasion a turong 1999/2". Unmikonline.org. Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ Babaen ti akin-uneg a tignay (awan ti reperensia) Kitaen pay ti Montenegro ken ti euro
- ^ A kumaduaan ti Doliar ti Zimbabwean (saanen a maus-usar manipud idi 12 Abril 2009), US$, Pound sterling, Rand ti Abagatan nga Aprika ken Pula ti Botswana
- ^ Malaksid ti akin-amianan a Cyprus nga agus-usar ti Turko a lira
- ^ A mairaman dagiti ballasiw taaw a departmento
- ^ Malaksid ti Campione d'Italia nga agus-usar ti Suiso a pranko.
- ^ Ti laeng European a paset ti pagilian ti Kappon ti Europa ken agus-usar ti euro. Ti Karibe nga Olanda ket nangipayamammo ti Doliar ti Estados Unidos idi 2011. Curaçao, Sint Maarten ken Aruba ket adda dagiti bukodda a kuarta, a napalsengan ti doliar.
- ^ "Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Pransia (agtigtignay para iti EC) ken Monaco". Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ "Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Italia (agtigtignay para iti EC) ken San Marino". Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ "Babaen ti monetario a tulagan a nagbaetan ti Italia (agtigtignay para iti EC) ken Siudad ti Batikano". Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ "Babaen ti Maikatlo a protokol iti Cyprus a pagkapet a Tulag ti Kapponti Europa ken dagiti lokal a bilin ti Britaniko" (PDF). Naala idi 2011-07-17.
- ^ "Babaen ti Tulagan ti Konsilo ti Kappon ti Europa". Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ Manipud idi 30 Oktubre, 2009:
Dagup a EUR a kuarta (sensilio ken nota ti banko) a maibalbalikuskos 771.5 (nota ti banko) + 21.032 (csensilio) =792.53 bilion EUR * 1.48 (gatad ti panagsukat) = 1,080 bilion USD
Dagup USD a kuarta (sensilio ken nota ti banko) a maibalbalikuskos 859 bilion USD
- "Tabla 2: Euro a nota tibanko, dagiti kuenta (EUR bilion, no saan a naibaga, saan a nasimpa babaen ti panawen)" (PDF). Sentro a Banko ti Europa. Naala idi 13 Disiembre 2009.
2009, Oktubre: Dagup a nota ti banko: 771.5 (bilion EUR)
- "Tabla 4: Euro a sensilio, dagiti kuenta (EUR a riwriw, no saan a naibaga, saan a nasimpa babaen ti panawen)" (PDF). Sentro a Banko ti Europa. Naala idi 13 Disiembre 2009.
2009, Oktubre: Dagup a sensilio: 21,032 (riwriw a EUR)
- "Money Stock Measures". Federal Reserve Statistical Release. Board of Governors of the Federal Reserve System. Naala idi 13 Disiembre 2009.
Tabla 5: Saan a Nasimpa Babaen ti Panawen a Komponente iti M1 (Bilion kadagiti doliar), saan a nasimpa babaen ti panawen, Oktubre 2009: Kuarta: 859.3 (bilion USD)
- "Euro foreign exchange reference rates". Sentro a Banko ti Europa. Naala idi 13 Disiembre 2009.
Gatad ti panagsukat 2009-10-30: 1 EUR = 1.48 USD
- "Tabla 2: Euro a nota tibanko, dagiti kuenta (EUR bilion, no saan a naibaga, saan a nasimpa babaen ti panawen)" (PDF). Sentro a Banko ti Europa. Naala idi 13 Disiembre 2009.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Opisial a dokumento ken lehislasion a mangibaga ti euro a kas "ti agmaymaysa a kuarta".
"Regulasion ti Konsilo (EC) No 1103/97 of 17 Hunio 1997 iti naisangsangay a probision a naipanggep ti panagiyamammo ti euro". Opisial a Warnakan L 162, 19 Hunio 1997 P. 0001 – 0003. Dagiti European a Komunidad. 19 Hunio 1997. Naala idi 1 Abril 2009.
Daytoy a termino ket sagpaminsan a naampon babaen ti midia (Google a papanan para kadagiti insao)
- ^ Rosenberg, Matt (23 Mayo 2010). "Dagiti pagilian ti Euro: 22 a Pagpagilian ket agus-usar ti Euro a kas ti Opisiala Kuartada". About.com. Naala idi 27 Disiembre 2010.
- ^ "Dagiti ministro ti KE ket kinayatda ti panagserrek ti Estonia iti euro". BBC News. 8 Hunio 2010. Naala idi 19 Hulio 2010.
- ^ "Ti Dagup a populasion manipud idi 1 Enero". Epp.eurostat.ec.europa.eu. 2011-03-11. Naala idi 2011-07-17.
- ^ "Triennial Central Bank Survey 2007" (PDF). BIS. 19 Disiembre 2007. Naala idi 25 Hulio 2009.
- ^ Aristovnik, Aleksander; Čeč, Tanja (30 Marso 2009). "Kompositional a panagsukisok ti Ganganaet a Reserba ti Kuarta Idi 1999–2007 a Paset ti Panawen. Ti Euro vs. Ti Doliar A kas dagiti mangyuna a Reserba ti Kuarta" (PDF). Munich Personal RePEc Archive, Paper No. 14350. Naala idi 27 Disiembre 2010.
- ^ "Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 5 Enero 2009. "Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 5 Enero 2009. "Reporta para kadagiti Naipili a Grupo dagiti Pagilian ken dagiti Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 5 Enero 2009.
- ^ "Europeano a Konseho ti Madrid (12/95): Dagiti Nagbanagan". Europeano a Parlamento. Naala idi 14 Pebrero 2009.
- ^ "Immuna a panagsukat (2002)". Sentro a Banko ti Europa. Naala idi 5 Marso 2011.
- ^ http://www.x-rates.com/d/USD/EUR/hist2012.html
- ^ "Dagiti sangalubongan a paklakuan idiay Espania ket natnag, nagdandanag ti Italia". 31 Mayo 2012.
- ^ "Ti Euro". Komision ti Europa. Naala idi 29 Enero 2009.
- ^ a b c Ti pakasaritaan tiBanko Sentral ti Europa, papel ken dagiti annong baben ni Hanspeter K. Scheller Maikadua a Nabaliwan nga Edision idi 2006, ISBN 92-899-0022-9 (prenta) ISBN 92-899-0027-X (online) panid 103 iti pdf nga online a bersion
- ^ "Capital Subscription". Banko Sentral ti Europa. Naala idi 18 Disiembre 2011.
Dagiti bingay ti NCBs iti daytoy a puonan ket nakarkulo babaen ti panag-usar ti tulbek a mangibanak ti repektibo a bingay ti pagilian iti populasion ken dagup a domestiko ti produkto iti Kappon ti Europa – kadagiti agpapada apannakatimbeng. Ti ECB ket pasayaatenna dagitibingay iti tungngal lima a tawen ken no adda tumipon a baro a a pagilian iti Kappon ti Europa. Ti panagpasayaat ket maaramid babaen ti batayan iti datos a naited babaen ti Komision ti Europa.
- ^ Komision ti Europa. "Panangiletra kadagiti balikas nga "euro" ken "sentabo" kadagiti opisial a pagsasao ti Komunidad a kas naus-usar kadagiti tignay ti Lehislatibo a Komunidad" (PDF). Naala idi 26 Nobiembre 2008.
- ^ Direktorado ti Komision ti Europa-Heneral para iti Panagipatarus. "Estilo a Pagsurotan ti Inggles: Ti manual para kadagiti mannurat ken agipatpatarus iti Komision ti Europa" (PDF). Naala idi 16 Nobiembre 2008.; Kappon ti Europa. "Interinstitusional nga alagaden ti estilo, 7.3.3. Dagiti alagaden para it panagiyebkas dagitipaset ti kuarta". Naala idi 16 Nobiembre 2008.
- ^ Komision ti Europa (Enero 2007). "Euro a kuarta: lima ken pamiliar". Europa (web portal). Naala idi 26 Enero 2009.
- ^ Pop, Valentina (22 Marso 2010) Ti KOmision ket agmismisuot kadagiti senial ti pagtagilakuan nga agkunkuna ti: 'dagiti nota ti €500 ket saan amaawat', EU Observer
- ^ Komision ti Europa (15 Pebrero 2003). "Komunikasion ti Komision: Ti panangiyuna kadagiti banko nota ti euro ken dagiti sensilio kalpasan ti maysa a tawen ti COM(2002) 747". Europa (web portal). Naala idi 26 Enero 2009.
- ^ "Robert Kalina, dumidibuho kadagiti banko nota ti euro, nga agob-obra idiay Oesterreichische Nationalbank idiay Vienna". Banko Sentral ti Europa. Naala idi 30 Mayo 2010.
- ^ Schmid, John (3 Agosto 2001). "Panagkitikit kadagiti Nota iti Baro nga Identidad ti Europa". International Herald Tribune. Naala idi 29 Mayo 2009.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Baldwin, Richard; Wyplosz, Charles (2004). Dagiti Ekonomika ti Europeano a Panangikaykaysa. New York: McGraw Hill. ISBN 0-07-710394-7.
- Buti, Marco; Deroose, Servaas; Gaspar, Vitor; Nogueira Martins, João (2010). Ti Euro. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-92-79-09842-0.
- Jordan, Helmuth (2010). "Fehlschlag Euro". Dorrance Publishing.
- Simonazzi, A. ken ni Vianello, F. [2001], “Liberalisasion ti Pinansia, ti Agmaymaysa a Kuarta ti Europa ken ti Problema iti Awan Panagtrabaho”, iti: Franzini, R. and Pizzuti, R.F. (eds.), Globalisasion, Dagiti Patakder ken Sosial a Pakaitunosan, Springer Verlag, Heidelberg, ISBN 3-540-67741-0.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Euro iti Wikimedia Commons
- Dagiti opisial a website


text:
Vincent van Gogh
Ni Vincent Willem van Gogh (Marso 30, 1853 – Hulio 29, 1890) ket maysa a pintor nga Olandes, a kaaduan a mabigbigbig kas maysa kadagiti kalalaingan a pintor iti pakasaritaan ti arte iti Europa. Pinutarna dagiti obrana (mapattapatta nga aganay a 900 a pinintaan ken 1,100 a drowing) iti uneg laeng ti sangapulo a tawen sakbay a nagsagaba iti sakit ti isip (a maatap a gapu iti a bipolar disorder) sa nagpakamatay. Saan unay a nagballigi kas pintor idi sibibiag pay, ngem kalpasan ti ipapatayna napartak ti panaglatakna, nangruna idi maipabuya ti 71 a pinturana idiay Paris idi Marso 17, 1901 (11 a tawen kalpasan ti ipupusayna).
Ti impluensia ni Van Gogh iti expressionismo, fauvismo ken nasapa nga abstraksion ket nakasaksaknap, kas makita iti adu nga agduduma nga aspekto ti maika-20 a siglo nga arte. Ti Museo Van Gogh iti Amsterdam ket nairuknoy kadagiti obra ni Van Gogh ken dagiti kapatadanna. Ti Museo Kröller-Müller iti Otterlo iti met laeng Olanda, ket addaan met iti adu a koleksion ti pinintaan ni Van Gogh. Sumagmamano a pintura ni Van Gogh ket mairaman kadagiti kanginginaan a pinintaan iti lubong. Idi Marso 30, 1987, ti pinintaan ni Van Gogh nga Irises ket nalako iti US$53.9 milion iti Sotheby's; idi met Mayo 15, 1990, ti pinintaanna a Portrait of Dr. Gachet ket nalako iti US$82.5 milion iti Christie's.
Dagiti nalatak nga obra[urnosen | urnosen ti taudan]
- (1885) Ingles: The Potato Eaters
- (1888) Ingles: Bedroom in Arles
- (1888) Ingles: Cafe Terrace at Night
- (1888) Ingles: The Red Vineyard
- (1889) Ingles: The Starry Night
- (1889) Ingles: Irises
- (1889) Ingles: Still Life: Vase with Twelve Sunflowers
- (1889) Pranses: Portrait de l'artiste sans barbe
- (1890) Ingles: Portrait of Dr. Gachet
- (1890) Ingles: Wheat Field with Crows
- (1890) Ingles: Peasant Woman Against a Background of Wheat
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti imprenta babaen ni Vincent van Gogh, vggallery.com.


text:
Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (Ingles: World War II), ket maysa a sangalubonagan a suppiatan a nagpaut manipud idi 1939 ken nalpas idi 1945. Kaaduan a nairaman dagiti adu a pagilian ti lubong, a nairaman dagiti Nalatak a Kabilegan, ken nakaaramid ti dua a nagsuppiat nga agkakadua a milisia: ti Agkakadua ken ti Pagtayyekan. Daytoy ti kaaduan a naisapasap a gubat ti pakasaritaan, nga adda dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao a nagserbi kadagiti unidad ti milisia. Iti kasasaad a "dagup a gubat", dagiti kangrunaan a nakibinglay ket nagikabilda kadagiti amin nga ekonomia, industria, ken sientipiko nga abilidad para iti panagserbi gubat a ganetget, a nagborra ti panakailasin a nagbaetan dagiti paisano ken milisia a rekursos. Namarkaan baaben kadagiti naimudinganMarked a paspasamak a pannakairaman kadagiti bunton pannakapatay kadagiti paisano, a mairaman ti Holokausto ken ti is-isu a panagusar ti nuklear nga armas iti pannakigubat, a nagbanagan ti 50 riwriw aginggana ti sumurok a 70 riwriw a natnatay. Dagitoy a natnatay ket makaaramid iti daytoy a gubat ti kaaduan ti natay iti pakasaritaan ti nagtagitaoan.[1]
Urayno ti Hapon ket nakigubgubat idin iti Tsina idi 1937,[2] ti gubat ket sapasap a naibagbaga a daytoy ket nagrugi idi 1 Septiembre 1939, iti panagraut iti Polonia babaen ti Alemania, ken dagiti simmaruno a panangideklara iti gubat iti Alemania babaen ti Pranses ken kaaduan kadagiti pagilian iti Imperio a Britaniko ken Mankomunidad. Ti Alemania ket kinayatna ti agipatakder ti maysa a dakkel nga imperio idiay Europa. Manipud ti naladaw a 1939 aginggan ti nasapa a 1941, kadagiti serie iti kampania ken dagiti tulag, ti Alemania ket nagparakma wenno pinarmekna iti kaaduana a kontinente ti Europa; iti tengnga ti Nasi-Sobiet a tulagan, ti agmangngamangnga bassit a Sobiet ket napno wenno bassit a naiparukma, nasakopan ken nangsilpo ti teritorio dagiti innem a Europeano a kaarubana, ti mairaman ti Polonia. Ti Britani aken ti mankomunidad ket nabatbati nga is-isu laeng ti kangrunaan a puersa a nagtultuloy a nakilablaban a sumipiat ti Aksis, a dagiti gubat ket nararamid idiay Amianan nga Aprika ken ti pay nabayagen a Gubat ti Atlantiko. Idi Hunio 1941, ti Aksis a Europa ket nagirugi ti panagraut iti Kappon ti Sobiet, a nakaited daytoy ti panagrugi ti kadakkelan a teatro ti daga iti pakasaritaan ti gubat, a nakabedbed daytoy kadagiti kangrunaan a paset dagiti Aksis a puersa ti milisia. Idi Disiembre 1941, ti Hapon, a maipanggepanna ti mangituray iti Asia, ket timmipon iti Aksis, ti panagdaruros iti Estados Unidos ken dagiti tagikua ti Europa idiay Taaw Pasipiko, ken napardas a nangparukma ti kaaduan iti Akinlaud a Pasipiko.
Ti panagabanse ti Aksis ket naipasardeng idi 1942, kalpasan a ti Hapon ket napaay kadagiti serie iti gubgubat ken dagiti Europeano a tropa ti Aksis ket naabakda idiay Amianan nga Aprika ken, mangikeddeng, iti Stalingrad. Idi 1943, nga adda dagiti serie iti panakaabak ti Alemania idiay Dumaya a Europa, ti Aliado a panagraut iti Pasista nga Italia, ken dagiti panagballigi ti Amerikano idiay a Pasipiko, ti Aksis ket napukawna ti kaessemanna ken nangaramid kadagiti estratihiko a panagsanod kadagiti amin a sanguanan. Idi1944, dagiti lUmaud a Kumaduaan ket rinautda ti Pransia, bayat a ti Kappon ti Sobiet nakagun-od met laeng kadagiti amin a napukawna a teritorio ken rinautna ti Alemania ken dagiti kumaduaanna. Ti gubat idiay Europa ket simmardent iti panakatiliw iti Berlin babaen dagiti tropa ti Sobiet ken Polako ken ti simmaruno a awan kondisionna a panagsuko ti Alemania idi 8 Mayo 1945. Idi panawen ti 1944 ken 1945 ti Estado sUnidos ket inabakna ti marina ti Hapon ken natiliwna dagiti nangruna nga is-isla iti Laud a Pasipiko, a nangtinnag kadagiti bomba nga atomiko iti dayta a pagilian idi ti panagraut iti Hapon a Purpuro ("Balay nga Is-isla") ket nagbalin a nagarasugas. Ti gubat idiay Asia ket nagsardeng idi 15 Agosto 1945 idi ti Hapon ket immannurot a sumuko.
Ti dagup a panagballigi dagiti Kumaduaan kadagiti Aksis idi 1945 ket nagpasardeng iti daytoy a suppiat.Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw ti politiko a panagitaratar ken sosial a patakder iti lubong. Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Ingles: UN) ket naipatakder tapno makaayaywan para iti internasional a panagtitinnulongan ken mangipawil kadagiti sumakbay a suppiatan. Dagiti nalatak a kabilegan ket isuda ti nagballigi iti gubat-ti Estados Unidos, Kappon ti Sobiet, Tsina, Britania, ken Pransia ken nagbalin dagitoy a permanente a kameng iti Salaknib a Konsilol ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[3] Ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos ket rimsuada a kas kadagiti agsinuppiat a nalatak a kabilegan, a nakaaramid daytoy ti entablada ti Nalamiis a Gubat, a nagbayag para kadagiti sumaruno a 46 a tawtawen. Iti kabayatan, ti impluensi dagiti nalatak a bileg ti Europa ket nagrugrugi ti panakaapdayda, bayat a ti dekolonisasion iti Asia ken Aprika ket nagrugi. Kaaduan kadagiti pagilian a nadadaelan kadgiti industriada ket immakarda iti ekonomia a panagungar. Ti politiko a panagtitipon, a naipangpangruna ti idiay Europa, ket rimsua gapo kadagiti ganetget a panagtalinaed kadagiti pannakibiang kalpasan ti gubat.
Dagiti linaon
Kronolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagrugi iti gubat ket sapasap a naam-ammuan nga idi 1 Septiembre 1939, iti panagrugi ti [Panagraut iti Polonia|Aleman a panagraut iti Polonia]]; ti Britania ken Pransia ket nagideklara ti gubat iti Alemani a kalpasan daytoy ti dua nga aldaw. Dagiti sabsabali a petsa para iti panagrugi iti gubat ket mairaman ti panagrugi iti Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon idi 7 Hulio 1937.[4][5]
Dagiti dadduma ket sumorsurotda ti Britaniko a historiador a ni A. J. P. Taylor, nga isu ket nagtengtengngel a ti Gubat ti Sino-Hapon ken ti gubat idiay Europa ken dagiti koloniana ket nagpapadada a rimsua ken dagiti dua ket naitipon idi 1941. Daytoy nga artikulo ket agususar ti kadaywan a panagipetsa. Dagiti dadduma pay a petsa ti panagrugi ket sagpaminsan a nausar para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket mairaman ti Italiano a panagraut iti Abisinia idi 3 Oktubre 1935.[6]
Ti husto a petsa iti pannakalpas ti gubat ket saan pay nga unibersal a inannurotan. Daytoy ket naipalplatiing a ti gubat ti ket nalpasan iti panagisardeng ti gubat iti 14 Agosto 1945 (V-J nga Aldaw), a saan a ti pormal a panagsulo ti Hapon (2 Septiembre 1945); iti daduma a pakasaritaan ti Europa, daytoy ket nagsardeng idi V-E nga Aldaw (8 Mayo 1945). Nupay kasta, ti Tulag iti Kappia iti Hapon ket saan a napirmaan aginggana idi 1951,[7] ken iti Alemania ket saan aginggana idi 1990.[8]
Napalabas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nangbalbaliw ti politika a mapa, ti panakaabak dagiti Katengngaan a Bileg, a mairaman ti Austria-Hungaria, Alemania ken ti Imperio nga Otomano; ken ti 1917 panag-agaw ti Bolshevik ti bileg idiay Rusia. Ti kabayatan, dagiti agdama a nangabak a Kumaduaan a kas ti Pransia, Belga, Italia, Gresia ken Romania ket nakagun-odda kadagiti teritorio, bayat nga adda dagiti baro nga estado a napartuat idi gapu ti panakarebba iti Austria-Hungria ken dagiti imperio ti Ruso ken Otomano.
Iti kalpasan a nagbanagan ti gubat, ti iredentista ken rebankista a nationalismo ket nagbalin a nangruna kadagiti adu nga estado ti Europa. Ti rebankismo ken rebankismo ket napigsa idi idiay Alemania gapu iti naisangsangayan a teritorial, kolonial, ken busbos a napukpukaw a nagun-od gapu ti Tulag iti Versailles. Babaen ti tulag, ti Alemania ket nakapukaw ti agarup a 13 a porsiento ti balayna a teritorio ti ken amin kadagiti ballasiw taaw a teritoriona, bayat a naiparparit ti panagikapet kadagiti sabsabali nga estado, ti panagsupapak ket nasken, ken naikkan ti patingga no kasano ti kadakkel ken kapabilidad ti siiigam a buyot dagiti pagilian.[9] Ti kabayatan, ti Sibil a Gubat ti Rusia ket nangirugi ti pannakapartuat iti Kappon ti Sobiet.[10]
Ti Imperio nga Aleman ket narunaw idi idiay Aleman a Rebolusion iti 1918–1919, ken napartuat ti maysa a demokratiko a gobierno, a naam-ammuan idi a kas ti Weimar a Republika. Ti pannakigubatan a paset ti panawen ket nakakita kadagiti panagriri a nagbaetan dagiti agsupsuporta dagiti baro a republika ken dagiti nagubsang a kasuppiatan dagiti kanawan ken kanigid. Urayno ti Italia ket maysa a kumaduaan ti diplomatiko a tulagan ket nakagun-od kadagiti teritorio, dagiti Italiano a nationalista ket nakaugetda gapu kadagiti nikarkari a naaramid babaen ti Britania ken Pransia a mangpatalged ti iseserrek ti Italiano iti gubat ket saan a natungpalan ti nagtutulagan ti kappia. Manipud idi 1922 aginggan idi 1925, ti pasista a tignay nga indauloan babaen ni Benito Mussolini ket nagagaw ti bileg idiay Italia nga adda ti nasionalista, totalitariano, ken panagtitipon dagiti klase a programa a nangikkat ti representatibo a demokrasia, namedmedan ti sosialista, kanigid a payak ken dagiti liberal a puersa, ken nagkamat ti maysa nga agresibo ganganaet nga annuroten a mangipunta ti panagpilit a panagpanday ti Italia a kas maysa a bileg ti lubong—ti maysa a "Baro nga Imperio a Romano".[11] Idiay Alemania, ti Nasi a Partido nga indauloan babaen ni Adolf Hitler ket nagkamkamat a mangibangon ti pasista a gobierno idiay Alemania. Ti kaadda ti rugi ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti domestiko a panagsuporta para kadagiti Nasi ket dimmakkel ken, idi 1933, ni Hitler ket naidutok idi a kas ti Kanselor iti Alemania. Iti kalpasan a nagbanagan ti Reichstag a puor, ni Hitler ket nagpartuat ti estado a totalitariano nga adda laeng ti maymaysa a partido nga indauloan babaen dagiti Nasi.[12]
Ti Kuomintang (KMT) a partido idiay Tsina ket nangirugi ti maysa a panagkaykaysa a kampania a sumuppiat kadagiti rehional nga agtagtagikua kadagiti dagdaga ken napagkaykaysada ti Tsina idi tengnga ti 1920 a panawen, ngen isudan idin ket nairamanda ti maysa a sibil a gubat a kasuppiat kadagiti dati nga Insik a komunista a kumaduaanna.[13] Idi 1931, ti maysa a dumakdakkel a militaristiko nga Imperio a Hapon, a nabayagen a nagkamkamat ti panagimpluensia idiay Tsina[14] a kas ti umuna nga addang a nakitkita ti gobiernona a kas ti karbengan a panagturay ti Asia ti pagilian, ket inusarda ti Mukden a Pasamak a kas gapu a panagrugi ti panagraut ti Manchuria ken mangibangon ti tirtiris nga estado iti Manchukuo.[15] Gaputa nakapsut unay nga agresista ti Hapon, ti Tsina ket nagkidkidaw idiay Liaga ti Pagpagilian para iti tulong. Ti Hapon ket nagikkat manipud ti Liga ti Pagpagilain kalpasan a daytoy ket naipato para iti panagrautna ti Manchuria. Dagitoy dua apagilian ket nakilablabanda nadumaduma a gubat, iti Shanghai, Rehe ken Hebei, aginggana ti Tanggu a Panagsardeng ti Panagdangadang ket napirmaan idi 1933. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti Insik a boluntario ket nagtultuloyda nga agresista kadagiti panagriribok ti Hapon idiay Manchuria, ken Chahar ken Suiyuan.[16]
Ni Adolf Hitler, a kalpasan ti maysa a saan anagballigi a panagpadas a panagipalladaw ti gobierno ti Alemania idi 1923, ket nagbalin a ti Kanselor ti Alemania idi 1933. Isu ket nagikkat ti demokrasia, a nagitakder ti radikal, napaayatan ti maipapan ti puli a panagbaliw ti urnos ti lubong, ken nagrugi ti nawatiwat a panagarmas manen akampania.[17] Ti kabayatan, ti Pransia, tapno makagun-od kadagiti kumaduaanna, ket pinalubosanna ti Italia idiay Ethiopia, a kinaykayat ti Italia a tagikuen. Daytoy apasamak ket napakaro idi nasapa a 1935 iditi Teritorio iti Saar Basin ket legado idi a naitipon iti Alemania kenni Hitler ken sinuppiatna ti Tulag iti Versailles, pinardasanna ti panagarmasna manen a programa ken nagipanguna ti konskripsion.[18]
Iti panagnamnama a mapasardeng ti Alemania, ti nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Italia ket nagporma ti Stresa a Sanguanan. Ti Kappon ti Sobiet, ket nadanagan gapu ti dagiti gandat ti Alemania a panagtiliw ti nawatiwat a luglugar ti dumaya a Europa, ket nagsurat ti maysa a tulagan iti agsinnaranay a panagtulong ti Pransia. Sakbay daytoy a nagrugi, ti Pranko-Sobiet a tulag ket nasken idi a mapan ti burokrasia iti Liga iti Pagpagilian, a nakaaramid daytoy nga awan ti kagatna.[19][20] Nupay kasta, idi Hunio 1935, ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nagaramid ti maysa a nawaya a tulagan ti marina nga adda ti Alemania, a nagpasayaat dagiti dati a gawidan. Ti Estados Unidos, ket nagdandanag kadagiti napaspasamak idiay Europa ken Asia, ket nangipasa ti Neutralidad a Tignay idi Agosto.[21] Idi Oktubre, ti Italia ket rinautna ti Ethiopia, ken ti Alemania ket isisu laengen idi ti kangrunaan a Europeano a pagilian nga agsupsuporta ti panagraut. Ti Italia nangikkat ti panagsuppiatna ti gandat ti Alemania nga agsagepsep ti Austria.[22]
Ni Hitler ket kinaritna ti Versailles ken Dagiti Tulag ti Locarno a tultulag babaen ti remilitarisasion ti Rhineland idi Marso1936. Isu ket nakaawat ti bassit a panagsungbat manipud kadagiti dadduma a bileg ti Europa.[23] Idi nangrugi ti Sibil a Gubat ti Espania idi Hulio, ni Hitler ken Mussolini ket nagsuporta ti pasista ken autoritariano a puersa ti nationalista kadagiti sibil a gubatda a sumuppiat ti sinupurtaran ti Sobiet a Spaniol Republika. Dagitoy dua a bangir ket nagusar iti daytoy a suppiat ti mangpadas kadagiti baro nga armas ken pamay-an ti pannakigubat,[24] a dagiti Nationalista ket nangabakda ti gubat idi nasap a 939. Idi Oktubre 1936, ti Alemania ken Italia ket nagporma ti Roma-Berlin nga Aksis. Kalpasan ti maysa a bulan, ti Alemania ken Hapon ket nagpirmada ti Kontra-Komintern a Tulag, a tiniponan ti Italia ti simmaruno a tawen. Idiay Tsina, kalpasan ti Xi'an a Pasamak ti Kuomintang ken dagiti puersa ti komunista ket nakitinnulagda ti panagsardeng ti suppiat tapno mairepresentada ti maysa a nagkaykaysa a sanguanan a mangsuppiat ti Hapon.[25]
Dagiti pasamak sakbay ti gubat[urnosen | urnosen ti taudan]
Panagraut iti Etiopia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Maikasua nga Italo–Abisinio a Gubat ket maysa idi a nabiit a kolonial agubat a nangrugi idi Oktubre 1935ken nalpas idi Mayo 1936. Ti gubat ket naglabanan a nagbaetan dagiti siiigam a puersa ti Pagarian iti Italia (Regno d'Italia) ken dagiti siiigam a puersa iti Etiopiano nga Imperio (a naam-amm-an pay a ti Abisinio). Ti gubat ket nagbanagan ti milisia a panagsakup iti Etiopia ken ti panakaikapet kadagiti baro a napartuat a kolonia ti Italiano a Daya nga Aprika (Africa Orientale Italiana, wenno AOI); iti maipatinayon, daytoy ket nakaiparang ti kakapsut iti Liga dagiti Pagpagilian a kas maysa a puersa ti panagpreserba ti kappia. Ti Italia ken Etiopia ket kameng idi dagitoy a dua a pagpagilian, ngem ti Liga ket awan ti inaramidna nga idi ti naudi ket nalawag a naglabsing ti bukod nga Artikulo X ti Liga.[26]
Sibil a Gubat ti Españia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Alemania ken Italia ket nangipabulod ti suporta ti Nationalista nga insureksion lnga indauloan babaen ni heneral Francisco Franco idiay Espania. Ti Kappon ti Sobiet ket nagsuporta ti pannakaikapet ti adda a gobierno, ti Espaniol a REpublika, a nakapakpakita ti kumanigid a kakaykayatanna. Ti Alemani ken USSR inusarda daytoy a palikud a gubat a kas maysa nga opurtunidad a mangsubok kadagiti napasayaat nga armas ken taktika. Ti naigagara a Panagbomba iti Guernica babaen ti Aleman a Condor a Sangaarbanan idi Abril 1937 ket nagiparawad ti nawatiwat a panagdandanag a ti sumaruno a nangruna a gubat ket agiraman ti nakaro nga aligaget a panagraut a panabomba dagiti paisano.[27][28]
Panagraut ti Hapon iti Tsina[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi Hulio 1937, ti hapon ket tiniliwna ti dati nag imperial nga Insik a kapitolio iti Beijing kalpasan a nagidurog ti Rangtay Marco Polo a Pasamak, a nagpatinggaan ti Hapon a kampania a mangraut ti amin a Tsina.[29] Dagiti Sobiet ket pinardasanda apinirmaan ti maysa a di-naranggas atulag iti Tsina tapno mangipabulod ti suporta a materiales, a nagpataud ti pannakapalpas ti dati a pagtitinnulongan ti Alemania ken Tsina. Ni Heneralissimo Chiang Kai-shek nangibaniaga dagii bukodna a kalaingan a buyot tapno agsalaknib ti Shanghai, ngem kalpasan ti tallo a bulan a panakilablaban, ti Shanghai ket natnag. Dagiti Hapon ket nagtultuloyda a nagidurduron kadagiti puersa ti Insik, ti panakatiliw ti kapitolio ti Nanking idi Disiembre 1937 ket nagitalek ti Nanking a Nadawen apanagpapatay.
Idi Hunio 1938, dagiti puersa ti Insik pinasardengda dagiti panagiduron ti Hapon babaen ti panaglayos ti Duyaw a Karayan; daytoy a namayan ket nakaited ti panawen para iti panagisagana dagiti Insik kadagiti panagsalaknibda idiay Wuhan, ngem ti siudad ket natiliw idi Oktubre.[30] Dagiti panagballigi ti milisia ti Hapon ket saan a nagyeg ti panakarebba iti Insika resitansia a ninamnama a magun-od ti Hapon, embes ket ti gobierno ti Tsina ket immalis idiay kaunegan ti Chongqing ken nagtultuloy a nakigubat.[31]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kalpasan ti panagtinnag iti Maikatlo a Republika iti Pransia idi 1940, ti de facto a gobierno ket ti Turay ti Vichy. Nagibalin kadagiti mayat dagiti pagtayyekan nga annuroten aginggana idi Nobiembre 1942 a nagbatbati a pormal nga agmangngamangnga. Ti Nawaya a Puersa a Pransia, nga agnaed idiay Londres, ket naibigbigan dagiti Agkakadua a kas ti opisial a gobierno idi Septiembre 1944.
- ^ 23 Agosto 1939, ti USSR ken Alemania nagpirma da iti saan a managriribok a tulag, sektreto a biningbingay to Daya nga Europa iti global nga inpluensia. Ti panagisardeng ti gubat ti USSR iti Hapon idi 16 Septiembre 1939; rinaut ti Polandia idi 17 Septiembre 1939; rinaut ti Pinlandia idi 30 Septiembre 1939; pinilit nga innayon dagiti estado ti Baltiko idi Hunio 1940; innala ti akindaya a Romania idi 4 Hulio 1940. idi 22 Hunio 1941, ti USSR ket rinauot babaen ti Pagtayyekan ti Europa; ti USSR ket timmipon kadagiti pagilian a makilablaban kadagiti pagtayyekan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sommerville, Donald (2008). Ti Kompleto a Nailadawan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Autoritario apanakaidatag iti Kadaksana Suppiat iti Pakasaritaan ti Nagtagitaoan nga adda ti Panagusig dagiti Naikeddengan a Panagsarak ken Naisangayan a Nagsuppiatan. Lorenz Books. p. 5. ISBN 0-7548-1898-5.
- ^ Barrett, David P; Shyu, Lawrence N (2001). Ti Tsina iti kontra Hapon a Gubat, 1937–1945: politiko, kultura ken kagimongan. Tomo 1 kadagiti Panagadal iti moderno a Pakasaritaan ti Tsina. New York: Peter Lang. p. 6. ISBN 0-8204-4556-8.
- ^ Ti Salaknib a Konseho ti UN, naala idi Mayo 15, 2012
- ^ Chickering, Roger (2006). Ti Lubong iti Dagup a Gubat: Sangalubongan a Suppiat ken dagiti Politiko ti Panagdadael, 1937–1945. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 64. ISBN 0-275-98710-8. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ Fiscus, James W (2007). Kritikal a Perspektibo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Rosen Publishing Group. p. 44. ISBN 1-4042-0065-7. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ (Ben-Horin, Eliahu (1943). Ti Tengnga a Daya: Nagsasabtan iti Pakasaritaan. W. W. Norton & Co. p. 169; Taylor, A. J. P (1979). Kasano ti Panagrugrugi dagiti Gubat. Hamilton. p. 124. ISBN 0241100178; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). Panagadal ti Asia ken Aprika, p. 191). Para iti 1941 kitaen ti (Taylor, A. J. P (1961). Ti Taudan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Hamilton. p. vii; Kellogg, William O (2003). Amerikano a Pakasaritaan ti Nalaka a Pamay-an. Edukasianal a Serie ni Barron. p. 236 ISBN 0764119737). Adda pay dagiti kapanunutan a ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket agpadpada a paset iti "Sibil a Gubat ti Europa" wenno "Maikadua a Tallopulo a Tawen a Gubat". (Canfora, Luciano; Jones, Simon (2006). Demokrasia idiay Europa: Maysa a Pakasaritaan iti Ideolohia. Wiley-Blackwell. p. 155. ISBN 1405111313; Prin, Gwyn (2002). Ti Puso iti Gubat: Iti Bileg, Suppiat ken Obligasion iti Maikaduapulo ket Maysa a Siglo. Routledge. p. 11. ISBN 0415369606).
- ^ Masaya, Shiraishi (1990). Ti Pannakibiang ti Hapon iti Bietnam, 1951–1987. SEAP a Pagipablaakan. p. 4. ISBN 0-87727-122-4.
- ^ "Dagiti Panakibiang ti Alemania-Amerikano – Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania (dua a manayonan ti uppat)". Usa.usembassy.de. Naala idi 29 Enero 2012.
- ^ Kantowicz 1999, p. 149
- ^ Davies 2008, pp. 134–140
- ^ Shaw 2000, p. 35
- ^ Bullock 1962, p. 265
- ^ Preston 1998, p. 104
- ^ Myers 1987, p. 458
- ^ Smith 2004, p. 28
- ^ Coogan, Anthony (Hulio 1993). "Dagiti Boluntario a Buyot iti Amianan a daya a Tsina". Pakasaritaan Tatta nga Aldaw. 43. Naala idi 14 Nobiembre 2009.
Nupay nga adda dagiti tropa nga Insik idiay Amianan a daya a nakasanud idiay abagatan, adda dagiti napalab-og babaen dagiti nagpaspasanga Buyot tiHapon ken nakasangoda idi ti panagpili iti panagresista a daytoy ket naisuppiat kadagiti bilbilin, wenno suuko. Adda dagiti nagbilbilin a simmuko, a nakagun-od ti nagato nga opisina iti tirtiris a gobierno, ngem dagiti dadduma nakilabanda kadgiti nagparparmek. Dagiti puersa a binibilinda ket isu dagityo ti immuna a buyot dagiti boluntario
- ^ Brody 1999, p. 4
- ^ Zalampas 1989, p. 62
- ^ Record 2005, p. 50
- ^ Mandelbaum 1988, p. 96
- ^ Schmitz, David F (2001). Ti Immuna a nasirib a Tao. Rowman & Littlefield. p. 124. ISBN 0-8420-2632-0.
- ^ Kitson 2001, p. 231
- ^ Adamthwaite 1992, p. 52
- ^ Graham 2005, p. 110
- ^ Busky 2002, p. 10
- ^ Barker, A. J (1971). Invasion of Ethiopia 1936. Ballantine Books. pp. 131–2. ISBN 0-345-02462-1.
- ^ Beevor, Antony (2006). Ti Gubat par aiti Espania: Ti Sibil a Gubat ti Espania 1936–1939. Londres: Phoenix. pp. 258–260. ISBN 0-7538-2165-6.
- ^ Budiansky, Stephen (2004). Bileg ti Angin : Dagiti lallaki, Dagiti Makina, ken dagiti Kapanunotan a Nangrebulosionario ti Gubat, manipud ti Kitty Hawk aginggana ti Golpo a GubatII. Londres: Viking. pp. 209–211. ISBN 0-670-03285-9.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 547–551. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 566. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Taylor, Jay (2009). Ti Heneralissimo: Ni Chiang Kai-shek ken ti panagsagsagaba para iti moderno a Tsina. Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. pp. 150–152. ISBN 978-0-674-03338-2.


text:
1Kalpasanna, nakitak nga inikkat ti Kordero ti umuna kadagiti pito a timbre ket nangngegko ti napigsa a timek a kas iti gurruod ti maysa kadagiti uppat a sibibiag a parsua a kunana, “Umayka!” 2Kimmitaak, ket adda nagparang a puraw a kabalio. Adda bai ti pana ti nakasakay. Naikkan iti korona ket rimmuar tapno ituloyna ti panagballigina. 3Inikkat ti Kordero ti maikadua a timbre, ket nangngegko a kinuna ti maikadua a sibibiag a parsua, “Umayka!” 4Rimmuar ti sabali a kabalio a nalabaga ti kolorna. Naikkan ti nakasakay iti pannakabalin a mangyeg iti gubat ditoy daga tapno agpipinnatay dagiti tattao. Adda dakkel a kampilan ti naited kenkuana. 5Inikkat ti Kordero ti maikatlo a timbre, ket nangngegko a kinuna ti maikatlo a sibibiag a parsua, “Umayka!” Maysa a nangisit a kabalio ti nakitak. Adda pagtimbangan nga iggem ti nagsakay. 6Nangngegko ti maysa a timek a kasla naggapu iti ayan dagiti uppat a sibibiag a parsua: “Sangkasukat a trigo ti pakaigatangan ti maysa a denario, ken tallo kasukat a sebada ti pakaigatangan ti maysa a denario. Ngem dimo dadaelen ti lana ti olibo ken ti arak!” 7Inikkat ti Kordero ti maikapat a timbre, ket nangngegko a kinuna ti maikapat a sibibiag a parsua, “Umayka!” 8Adda nakitak a kabalio a nabessag ti kolorna. Patay ti nagan ti nakasakay, ket sumursurot kenkuana ti Hades. Naikkanda iti pannakabalin a mangituray iti apagkapat a paset ti daga, a pumatay babaen iti gubat, bisin, sakit ken kadagiti atap nga animal ti daga. 9Inikkat ti Kordero ti maikalima a timbre. Nakitak iti sirok ti altar dagiti kararua dagiti napapatay gapu ta impakaammoda ti sao ti Dios ken napudnoda idi iti panagsaksida. 10Impukkawda, “Kangatoan nga Apo, nasantoan ken napudno! Kasano pay kabayag ti panaguraymi? Kaano ti panangukom ken panangdusam kadagiti tattao a pimmatay kadakami?” 11Naikkan ti tunggal maysa iti puraw a kagay. Naibaga kadakuada nga aginanada pay bassit agingga a madanon ti naikeddeng a bilang dagiti padada nga adipen ken kakabsat a mapapatay a kas kadakuada. 12Inikkat ti Kordero ti maikanem a timbre. Nagginggined iti napigsa. Ngimmisit ti init a kasla iti nakersang a nangisit a lupot idinto a limmabbaga ti bulan a kas iti dara. 13Natinnag ditoy daga dagiti bituen iti tangatang. Kasda la naata a bunga ti igos a maregreg no agangin iti napigsa. 14Nagpukaw ti langit a kas iti pagbasaan a kellaat a nalukot ket nayalis iti ayanda dagiti amin a bambantay ken purpuro. 15Naglemmeng dagiti ari ditoy daga, dagiti agtuturay ken pangulo dagiti soldado, dagiti nabaknang ken nabileg, ken amin, adipen ken siwawaya. Napanda kadagiti rukib ken sirok dagiti bato kadagiti bambantay. 16Kinunada kadagiti bato ken kadagiti bambantay: “Gaburandakami tapno saanmi a makita ti rupa ti nakatugaw iti trono ken marikna ti pungtot ti Kordero. 17Dimtengen ti naindaklan nga aldaw a panagdissuor ti pungtotda ket awanto ti makalasat.”
Copyright
Learn More


text:
Malabuyoc, Cebu
Ti Malabuyoc ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Malabuyoc ket nabingbingay a politikal kadagiti 14 a barbaranggay.[2]
- Armeña (Cansilongan)
- Tolosa (Calatagan)
- Cerdeña (Ansan)
- Labrador (Bulod)
- Looc
- Lombo
- Mahanlud
- Mindanao (Pajo)
- Montañeza (Inamlang)
- Salmeron (Bulak)
- Santo Niño
- Sorsogon (Balimaya)
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cebu". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (Ingles) naala idi 10 Hunio 2016
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Danaw
Ti danaw wenno dan-aw ket bagi ti danum iti relatibo a natalna a likido iti mausig a kadakkel, lokalisado iti labneng, a napalikmutan babaen iti daga a naisina manipud iti karayan wenno sabali a rummuaran nga agserbi a mangpakan wenno mangattian ti danaw. Dagiti danaw nga adda iti daga ket saan a paset iti taaw, ken isu a dagitoy ket maisalumina manipud kadagiti laguna, ken dagitoy ket dakdakkel pay ken ad-adalem ngen dagiti alog.[1][2] Dagiti danaw ket mabalin nga igiddiat kadagiti karayan wenno dagiti waig, a dagitoy ket kadawyan nga agay-ayus. Nupay kasta kaaduan kadagiti danaw ket pinakpakan ken inat-atianan babaen dagiti karayan ken dagiti waig.
Dagiti masna a danaw ket mabirukan kadagiti kabambanatayan a lugar, dagiti sona ti rengngat, ken dagiti lugar nga addaan kadagiti agdama a glasiasion. Dagiti sabali a danaw ket mabirukan kadagiti endoreika a labneng wenno kadagiti igid dagiti duog a karayan. Kadagiti sabali a paset iti lubong adda met dagiti adu a danaw gapu kadagiti nakariro a tab-tabas ti panagattian manipud ti kinaudi a Panawen ti Yelo. Amin dagiti danaw ket temporario kadagiti heolohiko a gantingan ti panawen, gapu ta dagitoy ket agin-inutda a mapunno kadagiti sedimento wenno agluppiasda kadagiti labneng a naglaon kaniada.
Adu met kadagiti danaw ket artipisial ket naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti hidro-elektriko a bileg wenno panagipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.
Pannakaiwarwaras dagiti danaw[urnosen | urnosen ti taudan]
Kaaduan kadagiti danaw iti lubong ket nasadiwa a danum, ken kaaduan ket mabirukan idiay Akin-amianan a Hemisperio kadagiti nagatngato a latitud. Ti Kanada, ket addaan iti nakarkulo a 31,752 a dandanaw ken dakdakkel ngem 3 kuadrado kilometro (1.2 sq mi)[3] ken ti di ammo a dagup a bilang dagiti danaw, ngem nakarkulo a saan a basbassit ngem 2 a riwriw.[4] Ti Pinlandia ket addaan kadagiti 187,888 a danaw iti 500 kuadrado metro (5,400 sq ft) wenno dakdakkel, a dagiti 56,000 ket dadakkel (10,000 kuadrado metro (110,000 sq ft) wenno dakdakkel).[5]
Kaaduan kadagiti danaw ket addaan iti saan a basbassit ngem maysa a masna a pagruaran iti porma ti karayan wenno alog, ken isu daytoy ti mangtalinaay ti natimbeng a kaadalem ti danaw babaen ti panangpalubos ti panagattian ti sobra a danum.[6] Adda met dagiti danaw nga awanan iti masna a pagruaran iti danum ken makapukaw laeng babaen ti panagbawbaw wenno ti panagagsep iti sirok ti daga wenno isuda a dua. Dagitoy ket naitermino a kas dagiti endoreika a danaw.
Adu met kadagiti danaw ket artipisial ken naaramid para iti panagusar ti industria wenno agrikultura, para iti panagpataud ti hidro-elektriko a bileg wenno panagipaay ti domestiko a danum wenno para kadagiti pamay-an nga estetiko wenno pagliwliwaan.
Iti lubong, dagiti danaw ket inatiw met ti bilang babaen dagiti alog: kadagiti nakarkulo a 304 a riwriw ti natalinaay a bagbagi ti danum iti sangalubongan, 91% kadagitoy ket 1 hektaria (2.5 akre) wenno basbassit iti kalawa (kitaen ti panangipalawag dagiti alog).[7] Dagiti bassit a danaw ket ad-aduda pay ngem dagiti dadakkel a danaw: iti termino ti kalawa, maysa a pagkatlo kadagiti natalinaay a danum ti lubong ket nairepresenta babaen dagiti danaw ken dagiti alog iti 10 hektaria (25 akre) wenno basbassit. Nupay kasta, dagiti dakkel a danaw ket mangirepresenta para iti kaaduan a kalawa ti natalinaay a danum nga addaan kadagiti 122 dakkel a danaw iti 1,000 kilometro kuadrado (390 kd mi, 100,000 ha, 247,000 akre) wenno mangirepresenta ti agarup a 29% iti dagup ti sangalubongan a kalawa ti natalinaay nga akin-uneg a danum.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Britannica online. "Danaw (pisikal a langa)". Naala idi 2008-06-25.
[ti danaw ket] ti ani aman a dakkel a bagi ti danum iti nabuntog nga agay-ayus wenno saan nga agkutkuti a danum a mangsakop ti maysa nga akin-uneg a labneng iti mausig a kadakkel. Dagiti panangipalawag a husto a mangilasin kadagiti danaw, dagiti alog, dagiti kalugnakan, ken uray pay dagiti karayan ken dagiti sabali a bagi ti danum iti saan a taaw a danum ket nasayaaten a naipaammo. Makunkuna pay, nupay kasta, a dagiti karayan ken dagiti waig ket napardasda nga agay-ayus; ken dagiti kalugnakan ket aglaonda kadagiti adu a gatad ti ruot, kaykayo ken babassit a mula; ken dagiti alog ket bassitda met no maipada kadagiti danaw. No maipalawag iti heolohia, dagiti danaw ket dagiti temporario a bagi ti danum.
- ^ "Dictionary.com definition". Naala idi 2008-06-25.
- ^ http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html/#numberoflakes ([1])
- ^ http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1
- ^ http://www.ymparisto.fi/default.asp?contentid=240894&lan=fi&clan=en
- ^ Carreck, Rosalind, ed. (1982). The Family Encyclopedia of Natural History. The Hamlyn Publishing Group. p. 205. ISBN 978-0711202252.
- ^ Downing, J. A.; Prairie, Y. T.; Cole, J. J.; Duarte, C. M.; Tranvik, L. J.; Striegl, R. G.; McDowell, W. H.; Kortelainen, P.; Caraco, N. F.; Melack, J. M. (2006). "The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments". Limnology and Oceanography. 51 (5): 2388–2397. doi:10.4319/lo.2006.51.5.2388. ISSN 0024-3590.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Danaw iti Wikimedia Commons


text:
Talaga Kadi a Mabirokantayo ti Dios?
“Imposible a maawatan ti kinasiasino ti Dios.”—Philo ti Alexandria, maysa a pilosopo idi umuna a siglo.
“Saan nga adayo [ti Dios] iti tunggal maysa kadatayo.”—Saulo ti Tarso, ibagbagana kadagiti pilosopo idi umuna a siglo idiay Athens.
ANIA kadagita ti kapada ti kapanunotam? Para iti adu, makaliwliwa ken makaparagsak ti sasao ni Saulo ti Tarso, a naawagan met iti apostol Pablo. (Aramid 17:26, 27) Adu pay ti linaon ti Biblia a pammasiguro a kas iti sasao ni Pablo. Kas pagarigan, iti maysa a kararag ni Jesus, impasiguradona kadagiti adalanna a mabalinda a maam-ammo ti Dios ken umawat iti pamendisionna.—Juan 17:3.
Ngem sabali ti opinion ti dadduma a pilosopo (philosopher) a kas ken Philo. Kasla ibagbagada a ditay pulos maam-ammo ti Dios gapu ta imposible kano a maawatan ti kinasiasinona. Ania a talaga ti agpayso?
Sipaprangka a bigbigen ti Biblia nga adda dagiti maipapan iti Dios a narigat a maawatan ti tao. Kas pagarigan, ti di marukod a kabayagen a kaadda ti Namarsua, ti di matukod a kinalaingna, ken ti di mabatok a kauneg ti siribna. Saan a magaw-at ti panunot ti tao dagita. Ngem saan a dagita ti manglapped kadatayo a mangam-ammo iti Dios. Imbes ketdi, ti panangpampanunottayo kadagita ket makatulong tapno makaasideg wenno ‘makaadanitayo iti Dios.’ (Santiago 4:8) Kitaentayo ti lima a bambanag maipapan iti Dios a saantayo a maawatan, sa kitaentayo dagiti bambanag a kabaelantayo a tarusan.
Ania Dagiti Saantayo a Maawatan?
AGNANAYON A KAADDA TI DIOS: Isursuro ti Biblia nga addan ti Dios “manipud a mismo iti tiempo a di nakedngan agingga iti tiempo a di nakedngan.” (Salmo 90:2) Kayatna a sawen, awan nangrugian ti Dios ken awan pagpatinggaanna. Para iti tao, “saan a kabaelan a sukimaten ti bilang dagiti tawen [ti Dios].”—Job 36:26.
Ti maitulongna kenka: Ikarkari ti Dios nga ikkannaka iti agnanayon a biag no maammuam ti kinapudno maipapan kenkuana. (Juan 17:3) Mapagtalkan ngata dayta a kari no ti Dios a mismo ket saan nga agbiag iti agnanayon? Ti laeng “Ari ti kinaagnanayon” ti makatungpal iti kasta a kari.—1 Timoteo 1:17.
PAMPANUNOT TI DIOS: Isursuro ti Biblia a saan a ‘masukimat ti pannakaawat’ ti Dios ta adayo a nangatngato ti pampanunotna ngem iti pampanunottayo. (Isaias 40:28; 55:9) Umiso la ngarud nga ibaga ti Biblia: “Siasino ti nakaammo iti panunot ni Jehova, tapno isurona koma?”—1 Corinto 2:16.
Ti maitulongna kenka: Kabaelan ti Dios a denggen ti minilion nga aggigiddan a kararag. (Salmo 65:2) Ammona no adda billit-tuleng a matnag iti daga. Ngem dumtengto ngata ti tiempo a dinakan maikankano ti Dios ken dagiti kararagmo gapu ta adu unayen ti linaon ti panunotna? Saan, ngamin, awan limitasion ti panunotna. Maysa pay, ‘napatpategka [kenkuana] ngem iti adu a billit-tuleng.’—Mateo 10:29, 31.
AR-ARAMID TI DIOS: Isursuro ti Biblia a ti tao “saanna a pulos masarakan ti aramid nga inaramid ti pudno a Dios manipud pangrugian agingga iti pagnguduan.” (Eclesiastes 3:11) Isu a ditayto pulos maammuan ti amin maipapan iti Dios. Ti sirib a mangidaldalan iti ar-aramid ti Dios ket ‘di matalunton.’ (Roma 11:33) Ngem kayat ti Dios nga ipakaammo kadagidiay mayat a mangparagsak kenkuana dagiti inaramid ken aramidenna.—Amos 3:7.
Di marukod ti kabayagen ti kaadda ti Namarsua, di matukod ti kinalaingna, ken di mabatok ti kauneg ti siribna
Ti maitulongna kenka: No basaem ken adalem ti Biblia, kanayonto latta nga adda baro a maammuam maipapan iti Dios ken iti ar-aramidna. Kayatna a sawen, posible nga agbalin a nadekdekket pay ti relasiontayo iti nailangitan nga Amatayo iti agnanayon.
Ti Kabaelantayo nga Ammuen
Saan a gapu ta ditay maawatan ti amin maipapan iti Dios, saantayon a pulos maam-ammo isuna. Di mabilang nga impormasion ti mabasatayo iti Biblia a tumulong kadatayo a mangam-ammo a naimbag iti Dios. Kitaem ti dadduma kadagita:
NAGAN TI DIOS: Isursuro ti Biblia nga adda nagan nga inyawag ti Dios iti bagina. Kinunana: “Siak ni Jehova. Dayta ti naganko.” Nasurok a 7,000 a daras a nagparang ti nagan ti Dios iti Biblia, ad-adu ngem iti aniaman a sabali pay a nagan.—Isaias 42:8.
Ti maitulongna kenka: Kinuna ni Jesus iti modelo a kararagna: “Amami nga adda iti langlangit, masantipikar [wenno madaydayaw] koma ti naganmo.” (Mateo 6:9) Mabalinmo met kadi nga usaren ti nagan ti Dios no agkararagka? Kayat ni Jehova a Dios nga isalakan ti amin a mangraraem iti naganna.—Roma 10:13.
PAGNAEDAN TI DIOS: Isursuro ti Biblia nga adda dua a “lugar” a mabalin a pagnaedan—ti daga a taengtayo, ken ti langlangit a masansan a tumukoy iti lugar nga ayan dagiti espiritu a parsua. (Juan 8:23; 1 Corinto 15:44) Ti lugar a ‘pagnanaedan’ ti Namarsua ket adda kadagita a “langlangit.”—1 Ar-ari 8:43.
Ti maitulongna kenka: Mas maawatam no kua ti bambanag maipapan iti Dios a Namarsua. Saan la a basta maysa a misterio a puersa isuna nga adda iti amin a lugar ken bambanag. Ni Jehova a Dios ket maysa a pudpudno a Persona nga agnanaed iti maysa a pudpudno a lugar. Ngem “awan ti naparsua a mailinged iti Dios.”—Hebreo 4:13, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia.
PERSONALIDAD TI DIOS: Isursuro ti Biblia nga adda nagsasayaat a kababalin ni Jehova. “Ti Dios ket ayat.” (1 Juan 4:8) Saan nga agulbod uray kaanoman. (Tito 1:2) Isu ket patas, naasi, mannakipagrikna ken saan a dagus nga agpungtot. (Exodo 34:6; Aramid 10:34) Baka adu ti masdaaw no maammuanda a kayat ti Namarsua ti ‘makisinninged’ wenno makigayyem kadagidiay mangraraem kenkuana.—Salmo 25:14.
Ti maitulongna kenka: Posible nga agbalinka a gayyem ni Jehova a Dios. (Santiago 2:23) Ket bayat a maam-ammom ti personalidad ni Jehova, mas lumawlawag ti pannakaawatmo kadagiti salaysay ti Biblia.
“BIROKEM” TI DIOS
Nalawag ti panangiladawan ti Biblia ken Jehova a Dios. Posible a maawatam ti kinasiasino ti Namarsua. Kinapudnona, kayatna a maam-ammom isuna. Ikarkari ti Biblia a Saona: “No birokem, ipalubosnanto nga isu masarakam.” (1 Cronicas 28:9) Am-ammuem koma ti Dios babaen ti panagbasa ken panangpampanunot a naimbag kadagiti salaysay ti Biblia. No aramidem dayta, ipasigurado ti Biblia nga “umadaninto” ti Dios kenka.—Santiago 4:8.
Mabalin a mapanunotmo, ‘Kasano koma nga agbalinak a gayyem ti Namarsua, ket diak met maawatan ti amin maipapan kenkuana?’ Panunotem: Masapul kadi a makalpas nga umuna ti maysa a tao iti kinadoktor tapno agbalin a nadekket a gayyem ti maysa a doktor? Saan! Posible latta nga agbalin isuna a nadekket a gayyem ti doktor uray no naiduma unay ti propesionna. Ti talaga a napateg, ammona ti personalidad, kasta met, dagiti kayat ken di kayat ti doktor. Kasta met laeng ti pannakigayyem ken ni Jehova a Dios. Masapul nga ammuem ti kinasiasinona iti tulong ti Biblia.
Nalaka a maawatan ti panangiladawan ti Biblia iti Namarsua. Naglaon dayta kadagiti impormasion a kasapulantayo tapno maam-ammotayo ti Dios. Kayatmo kadi a mas maam-ammo pay ni Jehova a Dios? Adda libre a programa dagiti Saksi ni Jehova iti panagadal iti Biblia iti mismo a pagtaengan dagiti mayat nga agadal. No kayatmo dayta, awisendaka a kontakem dagiti Saksi iti lugaryo wenno bisitaem ti website-mi a www.jw.org/ilo.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Kayat ti Dios ti Makisinninged Kenka
Kasano no mamatika iti Dios ngem mariknam nga adayoka kenkuana?
Ania ti Mangtigtignay iti Adu a Tattao a Mangusig iti Kaadda ti Namarsua?
Pinarsua kadi ti Dios dagiti tattao, wenno naggapuda kadagiti animal?