text:
Nawaya a nakem
Ti nawaya a nakem ket isu ti abilidad dagiti ahente a mangaramid kadagiti pagpilian a nawaya manipud kadagiti naisangsangyan a kita dagiti pagilappedan. Iti naipakasaritaan, ti lappedan ti kangrunaan a pagdanagan iti pilosopia ket isu idi ti determinismo.[1] Nupay kasta, adu pay dagiti dadduma a mangipalpalawag a ti nawaya a nakem nga awn ti nakaibasaranna iti determinismo, ken agikabkabil a ti wayawaya manipud kadagiti lappedan ket maitutop, a kas dagiti maipapan ti bagi a lapped (a kas dagiti kuerdas ken pannkaibalud), dagiti sosial a lapped (a kas dagiti pangta ti panagdusa wenno sensura), wenno dagiti maipapan ti isip a lapped (a kas dagiti kompulsion wenno dagiti pobia, neurolohiko a saksakit, wenno dagiti henetiko a predisposision).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy ket nangiramraman ti nomolohiko a determinismo, ti kapagarupan a ti napalabas ken ti agdama ket mangibaga ti amin a kasakbayan ken maikasammapulan baben dagiti nainget a masna a linlinteg, a ti amin a pasamak ket pagbanaganto manipud kadagiti napalabas a paspasamak; ken ti teolohiko a determinismo, ti kapagarupan a ti nainlangitan a kasakbayan a pannakaaammo wenno ti gasat ket naikeddengen kadagiti amin a kasakbayan a paspasamak; ken awan ti pammakapategan wenno saan a ti kaadda ti praktikal a kapasidad tapno maipadto ti naikeddengan a kasakbayan.
Hawking, Stephen, ken Mlodinow, Leonard, Ti Nalatak a Darendem, New York, Bantam Books, 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
-
- "Nawaya aNakem" babaen ni Timothy O'Connor
- "Inkompatibilismo" babaen ni Randolph Clarke


c: text/html

text:
La Ciotat
Nagsasabtan: 43°10′37″N 5°36′31″E / 43.1769°N 5.6086°E
Ti La Ciotat (Pannakabalikas a Pranses: [la.sjɔ'ta]) ket maysa a komuna ti Bouches-du-Rhône a departamento ti Provence-Alpes-Côte d'Azur a rehion idiay akin-abagatan a Pransia. Daytoy ket paset ti metropolitano a lugar ti Marseille Provence. Ti La ciotat ket mabirukan idiay daya ti Marseille a kapadpada ti kaadayona manipud idiay Marseille ken Toulon. Dagiti agtataeng ket tinawtawagan a kas dagiti "Ciotadens" wenno "Ciotadennes".
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti La Ciotat idiay Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Deskripsion
Human artifacts at CMNH - 37.JPG
Déus del panteó egipci. Català:
Dieux du Panthéon egyptien. Français :
Petsa
Nobiembre 2007
Taudan
my photos
Mannurat
User:Piotrus
Pammalubos
( Ti panagusar manen iti daytoy a papeles)
Own work, copyleft: Multi-license with GFDL and Creative Commons CC-BY-SA-2.5 and older versions (2.0 and 1.0)
Siak, ti agtengtengel ti karbengan ti kopia iti daytoy nga obra, ket agipablaak babaen kadagiti sumaganad a lisensia:
Maited ti pammalubos ti agkopia, agiwaras ken/wenno mangbaliw iti daytoy a dokumento babaen ti termino iti
, Bersion 1.2 wenno ti aniaman a kinaudi a bersion babaen ti GNU Free Documentation License Free Software Foundation; nga awan dagiti Sabsabali a Paset, awan dagiti Sanguan nga Aklub a Testo, ken dagiti Likudan nga Aklub a Testo. Ti kopia ti lisensia ket nairaman iti paset a natituluan ti .
GNU Free Documentation License
http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html GFDL GNU Free Documentation License true true
Mabalinmo ti agpili kadagiti lisensia a kaykayatmo. Pakasaritaan ti papeles
Pinduten iti petsa/oras tapno makita ti papeles a kas naiparang iti dayta a panawen.
Petsa/Oras Bassit a ladawan Dagiti rukod Agar-aramat Komentario
agdama 03:08, 18 Mayo 2008 3,072 × 2,304 (2.25 MB) Piotrus {{Information |Description= |Source=my photos |Date=November 2007 |Author= User:Piotrus |Permission=Own work, copyleft: Multi-license with GFDL and Creative Commons CC-BY-SA-2.5 and older versions (2.0 and 1.0) |other_versions= }} {{self2|GFDL|cc-by-s Panagusar iti papeles
Ti sumaganad a silsilpo ti panid iti daytoy a papeles:
Global a panagusar ti papeles
Dagiti sumaganad a wiki ket agus-usar iti daytoy a papeles:
Panagusar idiay bg.wikipedia.org
Panagusar idiay bo.wikipedia.org
Panagusar idiay ca.wikipedia.org
Panagusar idiay ckb.wikipedia.org
Panagusar idiay en.wikipedia.org
Panagusar idiay fr.wikipedia.org
Panagusar idiay fy.wikipedia.org
Panagusar idiay id.wikipedia.org
Panagusar idiay it.wikiquote.org
Panagusar idiay ka.wikipedia.org
Panagusar idiay mn.wikipedia.org
Panagusar idiay nl.wikipedia.org
Panagusar idiay pl.wikipedia.org
Panagusar idiay pms.wikipedia.org
Panagusar idiay ru.wikipedia.org
Panagusar idiay th.wikipedia.org
Panagusar idiay war.wikipedia.org
Daytoy a papeles ket naglaon ti naipatinayon a pakaammo, a mabalin a nainayon manipud ti dihital a kamera wenno skanner a naaramat a pangpartuat wenno pang-digitize itoy.
No ti papeles ket saan a nabalbaliwan manipud iti kasisigud a kasasaad, adda dagiti sumagmamano a salaysay a mabalin a saan a napno a maipakita ti nabaliwan a papeles.


text:
Danubio
Ti Danubio (Pannakabalikas nga Ingles: /ˈdænjuːb/ dan-yoob) ket maysa a karayan idiay Tengnga a Europa, ti maikadua a kaatidogan iti kontinente kalpasan ti Volga.
Naidasig a kas dalanan a danum ti sangalubongan, daytoy ket mangrugi idiay ili ti Donaueschingen idiay Nangisit a Kabakiran iti Alemania idiay pagsasabtan ti karayan Brigach ken Breg. Ti Danubio ket agayuston ti abagatn adaya para iti 2,872 km (1,785 mi), ken lumabas kadagiti uppat a kapitolio ti Tengnga a Europa sakbay a maibusan idiay Baybay Nangisit babaen ti Danubio Delta idiay Romania ken Ukrania.
Maysa daytoy idi a napaut a sitatakder a prontiero ti Imperio a Romano, ti karayan ket labsanna wenno asitganna dagiti pagbeddengan ti sangapulo a pagilian: Romania (29.0% iti labneng a lugar), Hungaria (11.6%), Serbia (10.2%), Austria (10.0%), Alemania (7.0%), Eslobakia (5.9%), Bulgaria (5.9%), Kroasia (4.4%), Ukrania (3.8%), ken Moldovia (1.6%)[1], nga adadau ngen ti aniaman a karayan. Ti pagayusanna a labneng ket gumay-at pay kadagiti siam.
Nagnagan ken etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Danubio ket naamammoan idi ti Latin a kas ti Danubius, Danuvius, Ister, iti Taga-ugma a Griego a kas ti Ἴσtpoς (Istros). Ti Dacian/Trasia a nagan idi ket Tάvaις/Donaris/Donaris (akin-ngato a Danubio) ken Istros (akin-baba a Danubio).[2] Ti Thraco-Prihio a naganidi ket Matoas,[3] "ti mangiyeg iti gasat".[4]
Ti nagan a Dānuvius ket naipagarup a dinawat manipud ti Keltiko a (Galo), wenno mabalin nga Iraniko. Daytoy ket maysa kadagiti nagan ti karayan a naala manipud ti maysa a Pagsasao a Proto-Indo-Europeano a balikas ti *dānu, a naipagarupan a termino para iti "karayan", ngem mabalin pay maysa nga un-unana a panawen a kosmiko a karayan, ken ti maysa a Vedic a diosen ti karayan (kitaen ti Danu (Asura)), a mabalin a nanipud ti ramut a *dā "agayus/naapges, napardas, naranggas, awan disiplina." Dagiti dadduma pay a nagan ti karayan nga adda ti kapadpadana a etimologo ket mairaman ti Don, Donets, Dnieper ken Dniestr. Ti Dniepr,(sakbay ti Eslabo Danapir babaen ti Gotiko a historiador a ni Jordanes) ken ti Dniestr, manipud ti Danapris ken Danastius, ket naipagarupan dagitoy a nanipud ti Essita Iraniko *Dānu apara "likudan a karayan" ken *Dānu nazdya- "sanguanan a karayan".[5]
Ti Taga-ugma a Griego nga Istros ket nadawat idi manipud ti Trasia/Dacian a kayatna a saoen ket "napigsa, naapges", a mainaig ti Sanskrito a iṣiras "naapges".[2]
Manipud idi Normando a nagrukma iti Inglatera, ti pagsasao nga Inggles ket nagus-usar ti naala ti Latin a balikas ti Danube. Kadagiti pagsasao ti moderno a pagilian a pagayusan ti karayan, daytoy ket:
- Bulgaro: ДyHaB (transliterado: Dunav)
- Kroata: Dunav
- Aleman: Donau pannakabalikas [ˈdoːnaʊ̯]
- Hungaro: Duna pannakabalikas [ˈdunɒ]
- Rumano: Dunărea pannakabalikas [ˈdunəre̯a]
- Serbio: ДyHaB, Dunav pannakabalikas [dǔnav̞] wenno [dûnaːv̞]
- Eslobako: Dunaj
- Ukraniano: ДyHaй pannakabalikas [duˈnɑj] (transliterado: Dunai)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Pagilian ti Labneng ti Karayan Danubio". Internasional a Komision para iti panagsalaknib ti Karayan Danubio. Naala idi 2010-11-13.
- ^ a b Katičić, Radoslav. Dagiti Taga-ugma a Pagsasao ti Balkan, Umuna a Paset. Paris: Mouton, 1976: 144.
- ^ Dyer, Robert (1974). "Matoas, ti Thraco-Prigio a nagan para iti Danubio, ken ti IE a ramut *madų". Glotta (Vandenhoeck & Ruprecht (GmbH & Co. KG)) 52 (1/2): 91.
- ^ Šašel Kos, Marjeta (2009). "Reka kot božanstvo - Sava v antiki" [Ti Karayan a kas Diosen – Ti Sava iti Kina-ugma]. Iti Barachini, Jožef. Ukročena lepotica: Sava in njene zgodbe [Ti Napaamo a Pintas: Ti Sava ken dagiti Sarsaritana] (iti Eslobeno, abstrakto iti Inggles). Sevnica: Javni zavod za kulturo, šport, turizem in mladinske dejavnosti. pp. 42–50. ISBN 978-961-92735-0-0.
- ^ . Julius Pokorny (1959): dā- "banag nga agayus, agayus", dānu- f. "karayan"; Mallory, J.P. and D.Q. Adams. Ti Ensiklopedia ti Indo-Europeano a Kultura. Londres: Fitzroy ken Dearborn, 1997: 486.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Danubio idiay Wikimedia Commons
- Danubio
- Dagiti karayan ti Serbia
- Dagiti karayan ti Baden-Württemberg
- Dagiti karayan ti Bavaria
- Dagiti karayan ti Austria
- Dagiti karayan ti Bulgaria
- Dagiti karayan ti Kroasia
- Dagiti karayan ti Alemania
- Dagiti karayan ti Hungaria
- Dagiti karayan ti Moldovia
- Dagiti karayan ti Romania
- Dagiti karayan ti Eslobakia
- Dagiti karayan ti Ukrania
- Dagiti sangalubongan a karayan ti Europa
- Pagbeddengan ti Bulgaria–Romania
- Pagbeddengan ti Kroasia–Serbia
- Pagbeddengan ti Hungaria–Eslobakia
- Pagbeddengan ti Romania–Ukrania
- Pagbeddengan ti Romania–Serbia
- Dagiti karayan a pagbeddengan
- Tengnga nga Europa


text:
Wikipedia:Napili nga artikulo/Pebrero 26
Ti Baybayin ket duog a kita ti panagsurat iti Pilipinas, sakbay ti panawen dagiti Kastila, daytoy ket kameng ti Brahmic a sinuratan nga inus-usar idi maika-16 a siglo. Nagtultuloy daytoy nga inus-usar idi las-ud ti kolonisasion dagiti Kastila aginggana idi maika-19 a siglo.
Ti balikas a baybay ket nagtaud manipud ti Tagalog ken ti kaibuksilanna iti pagsasao nga Ilokano ket "panangiletra" . Adu idi ti pannakadokumentasionna daytoy babaen dagiti Kastila. Adu pay dagiti agkunkuna a daytoy ket nagtaud manipud ti Alibata, ngem daytoy a nagan ket saan nga husto. Ti sao nga "Alibata" ket inaramid idi babaen ni Paul Rodríguez Verzosa kalpasan ti panagurnosna kadagiti letra iti Arabiko nga abesedario.
Dagiti kabarbaro a sinuratan idiay Pilipinas ket naulogan manipud iti Baybayin, ti Hanunó'o, Buhid, Tagbanwa ken Kapampangan a sinuratan.
Ti Baybayin ket maysa kadagiti sangadosena wenno agmaymaysa a sistema ti panagsurat nga inus-usar idiay Abagatan a daya nga Asia, ken ganggani amin kadagitoy ket abugida.


text:
Isla
Ti maysa nga isla wenno puro ket ti aniaman a pirgis ti sub-kontinental a daga a napalikmutan babaen ti danum. Dagiti bassit unay nga isla a kas dagiti langa ti mangrugrugi nga agparparang a daga kadagiti atol ket mabalin a matawagan a kas dagiti bassit a puro. Ti pannakaigrupo ti heograpiko wenno heolohiko a mainaig nga is-isla ket tinawtawagan ti maysa a purpuro, a kas ti Pilipinas.
Ti maysa nga isla ket mabalin a maipalawag a kasta urayno ti kadda ti artipisial a rangtay ti daga, kas pagarigan ti Singapur ken ti bukodna a causeway, wenno ti nadumaduma a delta ti is-isla ti Olanda, a kas ti IJsselmonde. Adda pay dagiti luglugar a mangtalinaay ti "isla" kadagiti naganda para kadagiti naipakasaritaan a rason kalpasan ti pannakaikapet iti dakdakkel a masa ti daga babaen ti nalawa a rangtay ti daga, kas iti Isla ti Coney wenno ti Isla ti Coronado. Iti pay pannakaibaga, no ti pirgis ti daga ket naisina manipud ti nangruna a daga babaen ti kanal nga inaramid ti tao, kas pagarigan ti Peloponnese babaen ti Kanal Corinth, daytoy ket kadawyan a saan a naikeddeng a kas maysa nga isla.
Adda met dagiti dua a nangruna a kita ti is-isla: kontinental nga is-isla ken maipapan ti taaw nga is-isla. Adda pay dagiti artipisial nga isla.
Pagiddiatan ti is-isla ken dagiti kontinente[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Greenland ket isu ti kadakkelan nga isla iti lubong [1] nga addaan iti kalawa iti sumorok a 2.1 a riwriw km², bayat a ti Australia, ti kabassitan a kontinente iti lubong[2] ket addaan iti kalawa iti 7.6 a riwriw km², ngem awan ti alagaden ti kadakkel a mangigiddiat kadagiti isla kadagiti kontinente,[3] wenno dagiti bassit a puro.[4] Adda met paggiddiatan dagiti isla ken dagiti kontinente kadagiti termino iti heolohia. Dagiti kontinente ket nakatugawda iti kontinental a lithosperio a paset daytoy dagiti tektoniko a plata a tumtumpaw iti ngato ti nalunag a manto ti Daga. Ti Oseaniko a nga ukis ket paset pay dagiti tektoniko a plata, ngem napuspusekl ngem ti kontinental a litosperio, isu a daytoy ket nababa a tumpaw iti manto. Dagiti isla ketsaan dagitoy a pagpaatiddog ti aseaniko nga ukis (kas ti bulkaniko nga is-isla) wenno heolohiko dagitoy a paset ti kontinente a nakatugaw iti kontinental a litosperio (kas iti Greenland).[5] Daytoy ket agpayso para iti Australia, a nakatugaw iti kontinental a litosperio ken ti tektoniko a plata.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Joshua Calder's World Island Info". Worldislandinfo.com. Naala idi Hulio 29, 2011.
- ^ "Australia: Island or Continent?". Worldislandinfo.com. Naala idi Abril 10, 2012.
- ^ Brown, Mike. How I Killed Pluto and Why It Had It Coming. New York: Random House Digital, 2010. ISBN 0-385-53108-7
- ^ Royle, Stephen A. A Geography of Islands: Small Island Insularity. Psychology Press, 2001. pp. 7–11 ISBN 1-85728-865-3
- ^ "What is the difference between an island and continent". Wiki.answers.com. 2010-01-11. Naala idi 2013-05-02.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Is-isla idiay Wikimedia Commons
- Dagiti sasao a mainaig ti Is-isla idiay Wikiquote
- Pannakaipalawag iti isla
- Listaan dagiti isla


text:
Nateng
Iti panagluto a termino, ti nateng ket isu ti masida a mula wenno ti pasetna, a naikeddeng para iti panagluto wenno makilaw.[1] Iti biolohiko a termino, ti "nateng" ket manginagan kadagiti kameng ti pagarian ti mula.
Ti saan a biolohiko a panangilawlawg iti nateng ket kaaduan a naibatay iti kulinario ken kultural a tradision. Malaksid kadagiti nateng, dagiti dadduma pay a kita makan a mula ket dagiti prutas, bukbukel ken dagiti nues. Dagiti nateng ket kankanayon a makmakan kadagiti salad wenno naluto kadagiti nananam wenno naapgad a luto, bayat a dagiti kulinario a prutas ket kadawyan dagitoy a nasam-it ken inus-usar para kadagiti sam-it, ngem daytoy ket saan nga unibersal nga alagaden.[1] Isunga, ti panagbingbingay ket kasla arbitrario, a naibatay kadagiti kultural a panirigan. Kas pagarigan, adda dagiti tao a mangikeddeng a dagiti uong a kas nateng urayno dagitoy ket saan a biolohiko a mulmula,[2][3] bayat a dagiti dadduma ket ikeddengda iti sabali a kategori ti makan;[4] adda met dagiti dadduma a kultura a mangigrupo kadagiti patatas kadagiti sereal a produkto a kas dagiti miki wenno bagas,[5] bayat a kaaduan kadagiti agsasao ti Inggles ket ikeddengda dagitoy a kas natnateng.
Adda met dagiti nateng a mabalin a kilawen, adda met dagiti mabalin a kaenen a maluto, ken adda met dagiti dadduma a nasken a maluto tapno mapatay dagiti masna sabidong wenno dagiti mikrobio tapnp dagitoy ket mabalin a sidaen.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Harri Vainio, Franca Bianchini (2003), Dagiti Prutas ken Nateng, IARC, p. 2
- ^ Ania kadi dagiti makmakan nga adda iti grupo ti nateng?, Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos., 2011-05-31, naala idi 2011-06-02, "Dagiti uong" naidasig babaen ti "Dadduma pay a nateng"
- ^ Dagitisingasing – Natnateng, Cooks.com, naala idi 2009-06-24
- ^ Dagiti Alternatibo a Maapit ken Mulmula: Natnateng ken dagiti Uong, Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos, 2009-06-08, naala idi 2009-06-24
- ^ Peter von Polenz (1991), Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart, p. 430
Adu pay amabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Munro, Derek B., Small, E. 1997 Natnateng ti Kanada. NRC Research Press, Ottawa ISBN 978-0-660-19503-2
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Nateng idiay Wikimedia Commons


text:
Is-isla ti Ryukyu
Ti Is-isla ti Ryukyu (琉球諸島 Ryūkyū-shotō?),[1] naam-ammuan iti Hapón a kas iti Nansei nga Is-isla (南西諸島 Nansei-shotō?, lit. "Abagatan a laud nga Is-isla") ken naam-ammuan pay a ti Ryukyu nga Arko (琉球弧 Ryūkyū-ko?), dagitoy ket kawar iti Hapón nga is-isla a naigay-at iti abagatan a laud manipud idiay Kyushu aginggana idiay Taiwan: ti Ōsumi, Tokara, Amami, Okinawa, ken dagiti is-isla ti Sakishima (Miyako ken Yaeyama), nga ti Yonaguni ket isu ti akin-abagatan unay. Ti kadakkelan kadagitoy nga is-isla ket ti isla ti Okinawa.
Dagitoy nga is-isla ket adaanda ti sub-tropikal a klima nga addaan ti saan a mnalamiis unay a tiempo ken napudot a kalgaw. Ti tudo ket napigsa, ken maapektaranna ti panawen ti tudtudo ken bagyo. Malaksid kadagiti nakapalikmut nga Is-isla ti Daitō, daytoy a kawar ti isla ket adda du a nangruna a heolohiko a pagbeddengan, ti Nailet a Baybay ti Tokara a nagbaetan ti Is-isla ti Tokara ken Amami, ken ti Kerama a Buang a nagbaetan ti Is-isla ti Okinawa ken Miyako, a nagbingbingay kadagitoy nga is-isla iti Akin-amianan, Tengnga, ken Akin-abagatn a Ryukyus.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Tsuneyoshi, Ukita (1993). Nihon-dai-chizuchō (Nalatak nga Atlas ti Hapon). Heibonsha. ISBN 4-582-43402-9.


text:
Kanal Panama
Ti Kanal Panama (Espaniol: Canal de Panamá) ket maysa a 77.1-kilometro (48 mi) kanal ti barko idiay Panama a mangikapet ti Taaw Atlantiko (babaen ti Baybay Karibe) idiay Taaw Pasipiko. Ti kanal ket lasatenna ti ballasiw ti Ismo Panama ken daytoy ket nangruna a pamay-an para iti sangalubongan a maritimo a panagtagilako. Adda dagiti kandado ti tunngal maysa a gibus a panagawitan kadagiti barko a mangipan idiay Danaw Gatun (26m ti ngato ti lessaad ti baybay) nga inus-usar idi tapno mapabassit ti nasken a bilang ti trabaho para iti lessaad ti baybay a panagikapet. Dagiti agdama akandado ket 33.5 metro ti kalawana ngem adda dagiti baro ken dakdakkel a naisingasing.
Ti panagobra iti kanal, ket nangrugi di 1881, ket nalpas idi 1914, a nangaramid kadagiti barko a mangliklik ti panaglayag ti adayo a dalan ti Sara ti Rawis ti lawlaw ti akin-abagatan unay nga ungto ti Abagatan nga Amerika (babaen ti Dalan Drake) wenno ti panagdaliasat ti napeggad a dandanum ti Kipet Magallanes. Maysa kadagiti kadakkelan ken karigatan nga inhennieria a gandat a naaramid, ti Kanal Panama nga apat ket nagpakabael para kadagiti barko nga agbaniaga ti nagbaetan ti Atlantiko ken Taaw Pasipiko iti kagudua ti oras a nasken idi. Ti as-asideg, naparpardas, nataltalged a dalan idiay Laud nga Aplaya ti Estados Unidos ken dagiti pagilian idiay igid ti Taaw Pasipiko ket mangpalubos kadagita a lugar ti agbalin a nasaysayaat a maitipon ti ekonomia ti lubong.
Iti las-ud ti daytoy a panawen, ti panagtagikua ti teritorio nga itan ket ti Kanal Panama ket tagikua idi ti Colombia, dagiti Pranses ken idi kuan ket dagiti Amerikano sakbay a tinengtengngel babaen ti gobierno ti Panama idi 1999. Ti Kanal Panama ket makakitkita ti ngimmmato a tinawen a trapiko ti agarup a 1,000 barbarko idi naglukat idi 1914, aginggana kadagiti 14,702 a barbarko idi 2008, ti kinaududi ket nagrukrukod ti dagup a 309.6 a riwriw Kanal Panama/Unibersal a Sistema ti Panagrukod (PC/UMS) tonelada. Babaen ti 2008, adda ti adadu negm 815,000 a barbarko ti limmasat ti kaunegan ti kanal, nga adu kadagitoy ket dakdakkel ngem dagiti kasisigud a nasirmata dagiti nagplano; dagiti kadakkelan a barko a mabalin a makalasat ti kanal itan ket makunkuna a Panamax.[1] Ti Amerikano a Kagimongan dagiti Sibil nga Inheniero ket ninagananda ti Kanal Panama a kas maysa kadagiti pito a siddaaw ti moderno a lubong.[2]
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a singsingasing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kasapaan a pannakaibaga ti kanal iti ballasiw ti Ismo ti Panama ket napetsaan manipud idi 1534, idi ni CarlosV, ti Nasatuan a Romano nga Emperador ken ari ti España, ket nagbalin iti panagsukimat para iti dalan babaen ti Kaamerikaan a mangpalaka iti panagbanniaga para kadagiti agbanbanniaga a barko iti nagabetan ti España ken Peru. Ti kasta a dalan ket mangited iti miltar ti España ti pangatiwan kadagiti Portuges.[3] Idi 1788, ni Thomas Jefferson ket nangisingasing a dagiti Kastila koma ti mangpartuat gapu ta saanto unay a nagulib a dalan ngem ti manglikmut ti akin-abagatan nga ungto ti Abagatan nga Amerika, nga idiay dagiti kadawyan nga ayus ti tropikal a taaw ket naturalto a mangpalawa.[4] Iti las-ud ti ekspedision manipud idi 1788 aginggana idi 1793, ni Alessandro Malaspina ket nangitabas kadagiti plano para iti pannakaipatakderna.[5]
Gapu ti estratehiko a lokasion ti Kanal Panama ken ti mabalin a maited babaen ti akikid nga ismona a mangisina kadagiti dua a nalatak a taaw, dagiti dadduma a silpo ti pagtagilakuan iti lugar ket napadas kadagiti napalabas a tawen. Ti awan nagbanagan nga isbangan Darien ket inrugi idi babaenti Pagarian ti Eskosia idi 1698 tapno mangipatakder ti lumasat iti daga a dalan ti panagtagilako. Dagiti kadawyan a saan a nasayaat a kasasaad ket nangpasardeng dayta a ganetget, ken napanawen daytoy idi Abril 1700.[6]
Idi 1849, ti pannakaduktal ti balitok idiay California ket nagpartuat ti adu nga interesado iti panagballasiw iti baetandagiti taaw ti Atlantiko ken Pasipiko. Ti Perokaril Panamaket nabangon idi tapno mangballasiw ti ismo, ken nalikatan idi 1855. Daytoy a lumasat ti daga a silpo ket nagbalin a nangruna a pirgis ti inpraestruktura ti Akinlaud a Hemisperio, ken daytoy ket kaaduan a nagpasayaat ti panagtagilako ken kaaduan a nangikeddeng ti masakbayan a dalan ti kanal.
Ti maysa a danum-amin a dalin a nagbaetan dagiti taaw ket nakitkita pay laeng nga umno a sulosion, ken idi 1855 ni William Kennish, ti inhenniero a naipasngay idiay Manx a nagtrabtrabaho para iti gobierno ti Estados Unidos, ket sinukimatna ti ismo ket nangited ti reporta iti dalan para iti naisingasing a Kanal Panama.[7] Naipablaak idi ti reportana iti libro a natituluan iti The Practicality and Importance of a Ship Canal to Connect the Atlantic and Pacific Oceans.[8]
Idi 1877 ni Armand Reclus, ti maysa nga opisial iti Marina ti Pransia, ken ni Lucien Napoléon Bonaparte Wyse, dagiti dua nga inhenniero, ket sinukimatda ti dalan ken nangipalaak Pranses a singasing para iti kanal.[9] Ti panagballigi ti Pransia iti panangibangon ti Kanal Suez, bayat a daytoy ket napaut a proyektow, ket nangawis iti panagplano para iti maysa a mangballasiw iti ismo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Trapiko ti Kanal Panama—Tawtawen ti 1914–2010". Turay ti Kanal Panama. Naala idi 2011-01-25.
- ^ "Dagiti Pito a Siddaaw". Amerikano a Kagimongan dagiti Sibil nga Inheniero. Naala idi 2011-02-21.
- ^ "A History of the Panama Canal: French and American Construction Efforts". Panama Canal Authority. Naala idi 2007-09-03.; Chapter 3, Some Early Canal Plans
- ^ James Rodger Fleming (1990). Meteorology in America, 1800-1870. Johns Hopkins University Press. p. 4. ISBN 0801839580.
- ^ Caso, Adolph; Marion E. Welsh (1978). They Too Made America Great. Branden Books. p. 72. ISBN 0-8283-1714-3.; online at Google Books
- ^ "Darien Expedition". Naala idi 2007-09-03.
- ^ "Manx Worthies".
- ^ Ti Praktikalidad ken Kinapangruna ti Kanal ti Barko tapno Maikonekta kadagiti Taaw Atlantiko ken Pasipiko.
- ^ Gérard Fauconnier, Panama: Armand Reclus et le canal des deux océans, e-text by University of Virginia, reprint in French, Panama: Atlantica, 2004
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Brodhead, Michael J. 2012. "The Panama Canal: Writings of the U. S. Army Corps of Engineers Officers Who Conceived and Built It." US Army Corps of Engineers History Office, Alexandria, VA.
- Bruns, Sebastian (2010). Panama Canal Security: Expansion and Maritime Risk, in: Strategic Insights by Risk Intelligence. Global Maritime Security Analysis No. 29, December 2010, pp. 4–7 (with Guy Wilson-Roberts).
- Cullen, Ben. (2010). The Panama Canal and Me: A Panamax Special. ISBN 978-0-8212-7754-6
- Greene, Julie, The Canal Builders: Making America's Empire at the Panama Canal (New York: Penguin Press, 2009)
- Hoffman, Jon T.; Brodhead, Michael J; Byerly, Carol R.; Williams, Glenn F. (2009). The Panama Canal: An Army's Enterprise. Washington, D.C.: United States Army Center of Military History. 70–115–1.
- Jaen, Omar. (2005). Las Negociaciones de los Tratados Torrijos-Carter, 1970-1979 (Tomos 1 y 2). Panama: Autoridad del Canal de Panama. ISBN 9962-607-32-9 (Obra completa)
- Jorden, William J. (1984). Panama Odyssey. 746 pages, illustrated. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-76469-3
- Maurer, Noel, and Carlos Yu. The Big Ditch: How America Took, Ran, and Ultimately Gave Away the Panama Canal (Princeton University Press, 2010); 420 pp. ISBN 978-0-691-14738-3. Econometric analysis of costs ($9 billion in 2009 dollars) and benefits to US and Panama
- McCullough, David. (1977). The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-671-22563-4
- Mellander, Gustavo A.(1971) The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years. Daville,Ill.:Interstate Publishers. OCLC 138568.
- Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390.
- Mills, J. Saxon. (1913). The Panama Canal—A history and description of the enterprise A Project Gutenberg free ebook.
- Parker, Matthew. (2007). Panama Fever: The Epic Story of One of the Greatest Human Achievements of All Time—The Building of the Panama Canal. New York: Doubleday. ISBN 978-0-385-51534-4
- Sherman, Gary. "Conquering the Landscape (Gary Sherman explores the life of the great American trailblazer, John Frank Stevens)", History Magazine, July 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kanal Panama idiay Wikimedia Commons
Dagiti midia a mainaig ti Kanal Panama idiay Wikimedia Commons


text:
Piskel
Ti piskel ket isu ti naalumaymay a kulanit a mabirukan kadagiti kaaduan nga ayup. Dagiti selula ti piskel ket aglaon kadagiti pilamento ti protina nga aguyas kadagitoy iti tungngal maysa, nga agpataud ti panagkaretket a mangbaliw ti kaatiddog ken ti sukog ti selula. Ti annong ti piskel ket agpataud ti puersa ken gunay. Dagitoy ket kangrunaanda nga akinrebbeng para iti panagtaripato ken panagbalbaliw ti postura, panaggunay, ken ti pay panaggunay dagiti akin-uneg nga organo, a kas ti panagkaretket ti puso ken ti panaggunay ti makan babaen ti sistema ti pangalpaan babaen ti peristalsismo.
Dagiti kulanit ti piskel ket nagtaud manipud ti mesodermo a tuon dagiti embrioniko [tuon ti mikrobio|selula ti mikrobio]] iti proseso a tinawtawagan iti miohenesis. Adda dagiti tallo a kita ti piskel, tultulang, puso, ken nalamuyot. Dagiti tignayda ket mabalin a maidasig a kas boluntario wenno inboluntario. Dagiti piskel ti puso ken dagiti nalamuyot a paiskel ket agkaretketda nga awan ti rikna a panagpanpanunot ken kinunkuna daytoy nga inboluntario.
Dagiti piskel ket kaaduan a nabilegan babaen ti oksidasion dagiti taba ken dagiti karbohidrato, ngem naus-usar pay dagiti anaerobiko a tignay ti kimiko, a naisangsangayan babaen dagiti napardas nga aggutgutta a pennet. Dagitoy a tignay ti kimiko ket agpataud kadagiti molekula ti adenosin tripospato (ATP) nga inus-usar a mangpaandar ti panagggunay dagiti ulo ti miosina
Iti Inggles ti termino a muscle ket naal amanipud ti Latin a musculus a ti kaibuksilanna ket "bassit a bao" baka mabalina ti sukog dagiti piskel wenno gapu ti panagkaretket dagiti piskel ket kapada ti bao nga agkutkuti ti sirok ti kudil.[1][2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Dagiti piskel idiay Wikimedia Commons


text:
Aritmetika
Ti Aritmetika (manipud ti Griego a balikas ti ἀpιθuός, arithmos "numero") ket isu ti kaduogan[1] ken ti pangiyunaan unay a sanga iti matematika, daytoy ket nadayeg a maus-usar, para kadagiti aramid a sumakop manipud ti inaldaw a nalaka a panagbilang aginggana kadagiti napasayaat a panagkarkulo iti siensia ken negosio. Daytoy ket mangiraman ti panagadal iti kaadu, a naipangpangruna a kas resulta kadagiti operasion a mangitipon kadagiti numero. Iti sapasap a panag-usar, daytoy ket mangitudo kadagiti nalaklaka a tagikua no agusar kadagiti tradisional nga operasion iti nakadagdagupan, nakakiskissayan, multiplikasion ken panagbingbingay kadagiti bassit a patpateg dagiti numero. Dagiti propesional a matematiko ket sagpaminsanda nga agus-usar iti termino a (nangatngato nga ) aretmetika[2] no mangibagbaga kadagiti nasaysayaat a resulta a mainaig iti teoria ti numero, ngem nasken a daytoy ket saan a maiyallilaw iti elementario nga aritmetika.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Matematika". Naipalawag a Siensia. Naala idi 23 Oktubre 2012.
- ^ Davenport, Harold, Ti Nangatngato nga Aritmetika: Ti Maysa a Pangyuna iti Teoria dagiti Numero (Maika-7 nga ed.), Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, Cambridge, UK, 1999, ISBN 0-521-63446-6
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cunnington, Susan, Ti Sarita iti Aritmetika: Ti Ababa a Pakasaritaanna ket ti Taudan ken Panagrang-ay, Swan Sonnenschein, Londres, 1904
- Dickson, Leonard Eugene, Pakasaritaan ti Teoria dagiti Numero (3 a tomo), naimaldit manen: Carnegie nga Instituto ti Washington, Washington, 1932; Chelsea, New York, 1952, 1966
- Euler, Leonhard, Dagiti Elemento ti Alhebra, Tarquin Press, 2007
- Fine, Henry Burchard (1858–1928), Ti Numero a Sistema ti Alhebra a Teoretikal ken Naipakasaritaan a Nabanagan, Leach, Shewell & Sanborn, Boston, 1891
- Karpinski, Louis Charles (1878–1956), Ti Pakasaritaan ti Aritmetika, Rand McNally, Chicago, 1925; rnaimaldit manen: Russell & Russell, New York, 1965
- Ore, Øystein, Ti Numero a Teoria ken ti Pakasaritaanna, McGraw–Hill, New York, 1948
- Weil, André, Numero a Teoria: Ti Maysa nga Arngian iti Amina Pakasaritaan, Birkhauser, Boston, 1984; narepaso: Dagiti Panagrepaso ti Matematika 85c:01004
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Aritmetika idiay Wikimedia Commons
- MathWorld - artikulo a maipanggep ti aritmetika


text:
Anahawan, Abagatan a Leyte
Ti Anahawan ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abagatan a Leyte iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Anahawan ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.[2]
- Amagusan
- Calintaan
- Canlabian
- Capacuhan
- Kagingkingan
- Lewing
- Lo-ok
- Mahalo
- Mainit
- Manigawong
- Poblacion
- San Vicente
- Tagup-on
- Cogon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abagatan a Leyte". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 15 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Abagatan a Leyte". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 15 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Johannes Gutenberg
Ni Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg ( /joʊˌhɑːnɨs ˈɡuːtənbɜrɡ/ yoh-hah-nəs goo-tən-burɡ; c. 1398 – Pebrero 3, 1468) ket maysa idi nga Aleman mammanday, mammanday ti balitok, agimalmaldit, ken agipabpablaak a nangipangyuna ti panagimaldit diay Europa. Ti inbensionna ti of mekaniko a magunay a kita a panagimaldit ket nagirugi ti Rebolusion ti Panagimaldit ket kaaduana naipanpanunotan a kas ti kangrunaan a pasamak ti moderno a paset ti panawen.[1] Daytoy ket nagtignay ti papapel iti panagrang-ay ti Renasimiento, Reformation, ti Panawen ti Panangilawlawag ken ti Sientipiko a Rebolusion ken nangiyuna ti batayan para iti moderno a naibatay ti pammakaammo nga ekonomia ken ti panakaiwarwaran ti panagadadal kadagiti masa.[2]
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ See Tattao ti Milenio para iti ababa a salaysay ti kaaduan a naibagbaga. Isi 1999, ti A&E Network ket nangiranggo kenni Gutenberg a kas ti blng. 1 iti bukodda a "Tattao ti Milenio" a panagbilbilang. Idi 1997, Time–Life a magasina ket nagpili ti inbension ni Gutenberg a kas ti kangrunaan ti makadua a milenio; ken inaramid pay ti kastoy dagiti uppat a prominente nga agiwarwarnak ti Estados Unidos kadagiti bukodda a resume ti 1998 ti 1,000 a Tawtawen, 1,000 a Tattao: Panagiranggo Ti Lallaki ken Babbbai a Nangsukog ti Milenio. Ti Johann Gutenberg a naikabil ti Katoliko nga Ensiklopedia ket nangipalpalawag ti inbensionna a nakaaramid ti awan kapada a nagbanagan iti Kristiano a panawen.
- ^ McLuhan 1962; Eisenstein 1980; Febvre & Martin 1997; Man 2002
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Childress, Diana (2008). Johannes Gutenberg and the Printing Press. Minneapolis: Twenty-First Century Books. ISBN 978-0-7613-4024-9.
- Duchesne, Ricardo (2006). "Immuna ti Asia?". Ti Warnakan ti Naipakasaritaan a Kagimongan 6 (1): 69–91. doi:10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x.
- Juchhoff, Rudolf (1950). "Was bleibt von den holländischen Ansprüchen auf die Erfindung der Typographie?". Gutenberg-Jahrbuch: 128−133.
- Wolf, Hans-Jürgen (1974). Geschichte der Druckpressen (Umuna nga ed.). Frankfurt/Main: Interprint.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pagalagadan a biograpiko nga obra kenni Gutenberg[urnosen | urnosen ti taudan]
- Albert Kapr, Johann Gutenberg: ti Lalaki ken ti inbensionna. Naipatarus manipud ti Aleman babaen ni Douglas Martin, Scolar Press, 1996. "Maikatlo nga ed., binaliwan babaen ti mannurat para iti...Inggles a panagipatarus.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Johannes Gutenberg idiay Wikimedia Commons


text:
Wikipedia:Tarabay ti gapu ti saan a nawaya a panagusar
No mausar ti saan a nawaya a midia iti Wikipedia, nasken a maipresenta iti panid ti deskripsion ti ladawan ti gapu ti pannaka-usarda, daytoy ket tinawtawagan ti gapu ti saan a nawaya a panag-usar (Ingles:non-free use rationale, use rationale ken fair use rationale), a mangipalawag no kasano ti pannaka-usar ti ladawan iti waya a maitunos iti kriteria ti saan a nawaya a linaon ti Wikipedia. Daytoy a gapu ket ket makatulongto kadagiti agar-aramat a mangikeddeng no ti panagtunton iti nasayaat a panag-usar ket mabalin a maipakat kadagiti nadumaduma a kita ti panag-usar wenno iti saan a nawatiwat a sakop dagiti panag-usar. Makatulongto pay daytoy a mangikeddeng no ti naited a panagtunton iti nasayaat a panag-usar ket maitutop paa iti Wikipedia.
No agus-usarka kadagiti saan a nawaya a ladawan wenno sabali a midia, nasken a mangiramanka kadagiti dua a banag idiay panid ti deskripsion ti ladawan:
- Ti maysa a maitutop nga etiketa ti karbengan ti kopia a mangipalawag ti batayan a panagtunton iti nasayat a panag-usar. Kitaen ti Wikipedia:Dagiti etiketa ti karbengan ti kopia ti ladawan/Saan a nawaya para iti listaan.
- Ti naisalaysayan a gapu ti nasayaat a panag-usar. Ti sabali, a naisangayan a gapu ket nasken a maited iti tunggal maysa a panag-usar iti ladawan ti artikulo. Ti nagan ti artikulo a nakausaran ti ladawan ke nasken a mairaman iti gapu.
Siguraduen nga ammiresen dagiti tarabay iti saan a nawaya a linaon sakbay nga ikarga ti papeles.


text:
Banko ti Lubong
Ti Banko ti Lubong ket maysa a sangalubongan a patakder ti pinasia a mangited kadagiti pautang[1] kadagiti agrangrang-ay a pagilian para kadagiti puonan a programa.
Ti opisial a gandat ti Banko ti Lubong ket ti panagpabassit ti kinpanglaw. Segun kadagiti Artikulo a Pagtunosan ti Banko ti Lubong (a kas napasayaat a naikeddeng idi 16 Pebrero1989), amin dagiti keddengna ket nasken a maibagnos babaen ti maysa a panangitalek a panangiyaddang ti ganganaet a puonan, sangalubongan a panagtagilako, ken mangpalaka ti panangipaay ti puonan.[2]
Ti Banko ti Lubong ket maigiddiat manipud ti Grupo ti Banko ti Lubong, gaputa ti Banko ti Lubong ket buklen dagiti dua a patakder: ti Sangalubongan a banko para iti Panagbangon manen ken Panagrang-ay (IBRD) ken ti Gunglo ti Sangalubongan a Panagrang-ay (IDA), a ti Grupo ti Banko ti Lubong ket mangiraman kadagitoy dua ken dagiti tallo pay:[3] Sangalubongan a Pagtitinnulongan ti Pinansia (IFC), Ahensia ti Multilateral Garansia ti Panagipaay ti Puonan (MIGA), ken ti Sangalubongan a Sentro para iti Panangikeddeng kadagiti Suppiat ti Panagipaay ti Puonan (ICSID).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Maipanggep Kadami". Banko ti Lubong. 14 Oktubre 2008. Naala idi 9 Nobiembre 2008.
- ^ "Maipanggep Kadakami". Banko ti Lubong. 29 Hunio 2011. Naala idi 14 Agosto 2011.
- ^ "Maipanggep ti Banko ti Lubong(FAQs)". Banko ti Lubong. Abril 2011. Naala idi 14 Agosto 2011.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Banko ti Lubong idiay Wikimedia Commons
- Opisial a website
- Umuna a panid ti IBRD
- Umuna a panid ti IDA


text:
Lawag
Ti makitkita a lawag (simple laeng a makunkuna iti lawag) ket isu ti elektomagnetiko a radiasion a makita iti mata ti tao, ken isu ti akin-rebbeng para iti panagrikna iti panagkita.[1] Ti makitkita a lawag ket addaan iti maysa a kaatiddog ti allon iti sakop ti agarup a 380 nanometro (nm), wenno 380&a beses;10−9 m, aginggana ti agarup a 740 nanometro – iti baetan ti saan a makita nga inpraroho, nga addan kadagiti at-atiddog a kaatiddog ti allon ken ti saan a makita nga ultrabioleta, nga addaan kadagiti basbassit a kaatiddog ti allon.
Dagiti kangrunaan a tagikua ti makitkita a lawag ket dagiti intensidad, turong ti propagasion, prekuensia wenno kaatiddog ti allon ti espektro, ken ti polarisasion, bayat a ti pardasna iti maysa a kawaw, ket 299,792,458 a metro iti tungngal maysa a segundo, ket maysa daytoy kadagiti kammasapulan nga agnanayon iti katutubo. Ti makitkita a lawag, a kas met laeng dagiti amin a kita ti elektromagnetiko a radiasion (EMR), ket eksperimental a mabirbirukan a kankanayon nga aggungunay iti daytoy a kapardas iti kawaw.
Iti pannkaipadana kadagiti amina a kita iti elektromagnetiko a radiasion, ti makitkita a lawag ket maiparuar ken masagepsep kadagiti bassit unay a "bungon" a tinawtawagan kadagiti poton, ken mangipakpakita kadagiti tagikua kadagiti allon ken dagiti partikula. Daytoy a tagikua ket makunkuna a kas ti pannakadua ti allon-partikula. Ti panagadal ti lawag, a naamammuan iti optika, ket maysa a nangruna a pagsukimatan a lugar iti moderno a pisika.
Iti pisika, ti termino a lawag ket sagpaminsan paya a mangitudtudo iti elektromagnetiko a radiasion iti ania man a kaatiddog ti allon, urayno makita wenno saan.[2][3] Daytoy nga artikulo ket mangipatengnga ti isip iti makitkita a lawag. Kitaen ti artikulo ti elektromagnetika a radiasion para iti sapasap a termino.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ International Commission on Illumination (1987). Internasional a Bokabulario iti Panagsilaw. Bilang 17.4. CIE, maika-4 nga edision. ISBN 978-3-900734-07-7.
Babaen ti Internasional a Bokabulario iti Panagsilaw, ti panangilawlawag ti lawag ket: “Ti aniaman a radiasion a makabael a mangpataud ti dagus a rikna a panagkita.”
- ^ Gregory Hallock Smith (2006). Dagiti lente tikamera: manipud tikahon ti kamera aginggana iti dihital. SPIE Press. p. 4. ISBN 978-0-8194-6093-6.
- ^ Narinder Kumar (2008). Komprehensibo a Pisika XII. Laxmi Publications. p. 1416. ISBN 978-81-7008-592-8.


text:
Lapayag
Ti lapayag ket isu ti organo a mangduktal ti uni. Daytoy ket ssan laeng a mangawat ti uni, ngem tumulong pay iti panagtimbeng ken puesto ti bagi. Ti lapayag ket paset iti sistema ti panagdengngeg.
Kankanyon a ti intero nga organo ket naipanpanunotan nga iti lapayag, ngem mabalin pay a maipanunotan a ti laeng a makitkita a parte. Kaaduan kadagiti mamalia, ti makitkita a lapayag ket ti paraypay iti kulapot a tinawtawagan ti pinna (wenno aurikular iti tattao) ken isu daytoy kadagiti adu nga addang iti panagdengngeg. Dagiti bertebrata ket addaada ti agparis a lapayag a simetrikal nga agsumbangir a naipuesto iti ulo. Daytoy a pannaka-urnos ket mangtulong ti abilidad iti husto a pangbiruk kadagiti taudan ti uni.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Dagiti lapayag idiay Wikimedia Commons


text:
Brunei
Ti Brunei i/bruːˈnaɪ/, opisial a ti Pagilian iti Brunei, ti Pagtaengan iti Kappia[8] (Malayo: Negara Brunei Darussalam, Jawi: نڬارا بروني دارالسلام), ket maysa a naturay nga estado a mabirukan idiay amianan a pantar iti isla iti Borneo, idiay Abagatan a daya nga Asia. Malaksid ti aplayana manipud ti Baybay Abagatan Tsína, daytoy ket kompleto a napalikmutan babaen ti estado iti Sarawak, Malaysia, ken daytoy ket naisina iti dua a paset babaen ti distrito ti Sarawak iti Limbang. Daytoy ket isu laeng ti naturay nga estado a kompleto nga adda idiay isla iti Borneo, a dagiti nabati a paset iti daytoy nga isla ket tagikua ti Malaysia ken Indonesia. Ti populasion ti Brunei ket 401,890 idi Hulio 2011.
Ti opisial a nailian a pakasaritaan ti Brunei ket mangitunton a makasurot ti nagtaudanna iti maika-7 a siglo, a daytoy idi ket suheto nga estado iti Srivijaya nga imperio babaen ti nagan a P'o-li. Kalpasanna daytoy ket nagbalin a nasakop nga estado iti Majapahit nga imperio sakbay anagbalin a Islam idi maika-15 a siglo. Idi karangayan ti imperiona, ti sultanato ket nagturay ti gumayat kadagiti pantar a rehion iti moderno nga aldaw a Sarawak ken Sabah, ti Sulu a purpuro, ken dagiti isla iti amianan a laud nga ungto iti Borneo. Ti talasokrasia ket binisita idi babaen ni Ferdinand Magellan idi 1521 ken nakilaban iti Kastila a Gubat di 1578 a kinasuppiat ti España. Ti imperiona ket nangrugi nga agapday idi napilit a panagited iti Sarawak kenni James Brooke ken ti panagited ti Sabah iti Britaniko a Dokumento ti linteg a Kompania ti Amianan a Borneo. Kalpasan ti panakapukaw iti Limbang, ti Brunei ket nagbalin a protektorado ti Britaniko idi 1888, a nakaala ti panagtaeng idi 1906. Dgaiti tawen kalpasan ti Hapón a panawen ti gubat a panagsakop idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagporma ti maysa a batay-linteg ken nakilaban ti maysa a naarmasan a gulo.[9] Ti Brunei naalana manen ti panakawayawayana manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1 Enero 1984. Ti panagrang-ay to ekonomiana idi panawen ti 1970 ken 1990, ket napipia a 56% manipud idi 1999 aginggana idi 2008, ket nagpabalin iti Brunei a Darussalam iti maysa a baro a naidustriaan a pagilian.
Ti Brunei ket adda ti maikadua a kangatuan a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan kadagiti Abagatan a Daya nga Asia a pagpagilian kalpasan ti Singapore, ken naidasig daytoy a kas maysa a narang-ay a pagilian.[10] SEgun ti Internasional a Pundo ti Panguartaan (IMF), ti Brunei ket nairanggo a maika-5 iti lubong babaen ti dagup ti domestiko a produkto ti tunggal maysa a tao iti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti Forbes ket iranggona pay ti Brunei a kas ti maikalima a kabaknagan a pagilian kadagiti 182 a pagilian gapu ti kaadu ti lana ken masna a luglugar dagiti alingasaw.[11]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Opisina ti Kangrunaan a Ministro iti Brunei a Darussalam
- ^ "Turismo ti Brunei". Tourismbrunei. Naala idi 16 Oktubre 2010.
- ^ Ti panagsurat a salisal ket agiragpat ti panag-usar, pakasaritaan iit Jawi a sinuratan | The Brunei Times
- ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html
- ^ a b c d "Brunei". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ a b Brunei Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah Handbook. IBP USA. 2011. p. 10.
- ^ Haggett, Peter (ed). Ensiklopedia iti Heeograpia iti Lubong, Tomo 1, Marshall Cavendish, 2001, p. 2913. Magun-od idiay Liblibro ti Google.
- ^ Pocock, Tom (1973). Nakilablaban a Heneral – Dagiti Publiko ken Pribado a Kampania ni Heneral Walter Walker (Umuna nga ed.). Londres: Collins. ISBN 0-00-211295-7.
- ^ "Dagiti Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 5 Oktubre 2009.
- ^ "Ti Forbes ket iranggona ti Brunei a maikalima a kabaknagan a pagilian". Pebrero 25, 2012.
- Brunei
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Borneo
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1984
- Dagiti sultanato
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Musika
Ti musika wenno samiweng ket maysa a porma ti arte a ti pamay-anna ket uni ken kaulimek. Dagiti sapasap nga elementona ket dagiti resina (a mangiturong ti melodia ken harmonia), ritmiko (ken dagiti mainaig a konsepto tempo, metro, ken artikulasion), dinamika, ken dagiti soniko a kababalin iti timbre ken linabag. Ti balikas ket nagtaud manipud ti Griego uouσιkή (mousike; "arte dagiti Musa").[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Colles, Henry Cope (1978). Ti Iranrang-ay ti Musika : Ti Panagadak ti Pakasaritaan ti Musika, Maika-4 nga ed., Londres ; New York : Unubersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-316116-8 (online nga edison idi 1913 idiay Liblibro ti Google)
- Harwood, Dane (1976). "Dagiti Sangalubongan iti Musika: Ti Perspektibo manipud ti Kognitibo a Sikolohia". Ethnomusicology 20 (3): 521–33. doi:10.2307/851047.
- Small, Christopher (1977). Musika, Kagimongan, Edudasion. John Calder Publishers, Londres. ISBN 0-7145-3614-8
Dagiti sipo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Musika idiay Wikimedia Commons


text:
LAOAG CITY – Naan-anayen nga naikandado ti opisina ti mayor idiay Bangui, Ilocos Norte tapno masigurado a saan a makastrek ti nasuspenso a mayor a ni Dr. Diosdado Garvida.
Daytoy ket gapu ti panangipilpilit ni Garvida nga agtultuloy a sumrek iti opisina na tapno aramiden na dagiti trabaho na kas mayor ti nasao nga ili agingga a saan a makaipakita ti designation letter ti acting mayor a ni Vice mayor Fidel Cimatu manipud kenni Gov Imee Marcos.
Idi laeng kalman iti oras ti alas tres ket inkandado ti PNP iti ili ti Bangui ti opisina ti mayor tapno malapdan ti nasuspenso a mayor a sumrek ket maliklikan ti aniaman a tensiyon wenno riribuk a posible a mapasamak iti munisipyo.
Malagip a pinatawan ti Sangguniang Panlalawigan ti Ilocos Norte ni Garvida ti innem a bulan nga suspension kalpasan a simmango ti kaso administratibo gapu ti panagpappaputok ken panagtutuk na ti paltog.
Idi Biernes, Nobyembre 14 nagepekto ti nasao a 6-month suspension order ngem saan a kayat nga awaten ni Garvida no sadino a nagturong pay laeng iti flag raising ceremony dagiti empleado ti munisipyo idi Lunes ket ipetpettengna a saan a bumaba iti puwesto na ken birbiruken na iti acting mayor ti designation letter na.


text:
Copenhagen
Ti Copenhagen ( /ˈkoʊpənheɪɡən/ or /ˈkoʊpənhɑːɡən/; Danes: København pannakabalikas [kʰøb̥m̩ˈhɑʊ̯ˀn] ( denggen), Latin: Hafnia) ket isu ti kapitolio iti Dinamarka ken isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad, nga adda ti urbano a populasion iti 1,213,822 (manipud idi 1 Enero 2012[pabaroen]) ken adda ti metropolitano a populasion iti 1,931,467 (manipud idi 1 Enero 2012[pabaroen]). Ti pinakalpas iti transnasional Øresund a Rangtay idi 2000, ti Copenhagen nagbalin a sentro iti umadadu a panagtitipon iti Øresund a Rehion. Iti uneg ti daytoy a rehion, ti Copenhagen ken ti Suéko a siudad iti Malmö ket dumakdakkelda kadagiti naitipon a metropolitano a lugar.[3][4][5] Ti Copenhagen ket naisanglad kadagiti isla iti Zealand ken Amager.
Immuna a nadokumentuan idi maika-11 a siglo, ti Copenhagen ket nagbalin a kapitolio iti Dinamarka iti pakauna iti maika-15 a siglo. Idi agdama ti maika-17 a siglo, babaen ti turay ni Kristiano IV, daytoy ket nagbalin a naipangruna a rehional a sentro.
Ti Copenhagen ket maysa a naipangpangruna a rehional a sentro iti kultura, komersio, midia, ken siensia, a kas naibaga babaen dagiti nadumaduma a sunda ken panakairanggo (kitaen ti Internasional a panakairanggo dita baba). Ti Siensia ti kabibiag, pakaammo ti teknolohia ken pagipatpatulod ket dagitoy ti naisangayan a paset, ken ti panagsukisok ken panagrang-ay ket agitited ti nagruna a papel ti ekonomia ti siudad. Dagiti nasayaat a lokasionna ken dagiti nasayaat a patakder, nga adda ti kadakkelan nga eropuerto iti Eskandinabia,[6] Kastrup, nga adda ti kaadayo a 14 a minutos babaen ti perokaril manipud ti sentro ti siudad, ket nagpakabael daytoy a maysa a rehional a sentro ken nalatak a lokasion para kadagiti rehional a kuartel[7] ken dagiti pagbibinnagbagaan.
Ti Copenhagen ken kanayon a naipammadayawan a kas maysa kadagiti siudad nga adda ti nasayaat a kita ti kabibiag.[8][9][10] Daytoy ket naikapanunutan pay a maysa kadagiti gayyem ti katutubo a siudad. Ti danum iti uneg ti sangladan ket nadalus ken natalged a paglangoyan. 36% kadagiti umili ket mapanda agtrabaho nga agusar babaen ti bisikle. Iti inaldaw, agbisikletada iti dagup nga 1.2 a riwriw a km.[11]
Manipud ti kalpasan iti mileneia, ti Copenhagen ket nakakita ti napigsa nga urbano ken kultural a panagrangrang-ay. Daytoy ket gapu kadagiti adu a puonan dagiti kultural a pasilidad ken dagiti pay imprastraktura ken dagiti baro nga allon dagiti narang-ay nga agdardaremdem, dagiti kosinero ken dagiti arkitekto.[9]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Estadistika ti Dinamarka: Siudad ti Copenhagen/Urbano a Lugar (Københavns Kommune, Hovedstadsområdet), 2011 (dagiti tabla: FOLK1, BEF44)". Dagiti Estadistika ti Dinamarka. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-01-19. Naala idi 19 Enero 2012.
- ^ "OECD: Territorial Review Copenhagen, 2009, p. 34". Københavns Kommune. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-01-19.
- ^ "Apay a ti Dinamarka? Ti kasayaatana lugar ti panag-negosio". Ministro iti Ganganaet a Panakibiang iti Dinamarka. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-01-27.
- ^ "Dagiti mayor iti siudad: Dagiti Danes ken Sueko a rehion ket nagibbet iti bileg tapno makaaramidda ti dua a pagilian a metropolis". Dagiti mayor ti siudad. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-01-26. Naala idi 26 Enero 2012.
- ^ "Espaces transfrontaliers: Dagiti ballasiw a panagbeddengan a konurbasion". Espaces transfrontaliers. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-01-26. Naala idi 26 Enero 2012.
- ^ "Eropuerto ti Copenhagen". waymarking.com.
- ^ "Ti Copenhagen a Rehion ket Mairanggo a ti maika-3 idiay Lumaud a Europa para iti panagawis kadagiti Mangipagulo nga Opisina". Ministro iti Ganganaet a Panakibiang iti Dinamarka. 6 Enero 2009. Naidulin manipud ti kasisigud idi 9 Mayo 2008. Naala idi 24 Hulio 2009.
- ^ "Maysa analatak a pagtaengan". Ministro iti Ganganaet a Panakibiang iti Dinamarka.
- ^ a b "Ti Copenhagen ket isu tikaesseman a siudan iti Eskandinabia". International Herald Tribune. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2007-06-25.
- ^ "Dagiti 10 a Kasayaatan a Pagtaengan idi Europa". Forbes. 21 Hulio 2008.
- ^ "Copenhagen – Siudad dagiti Agbisbisikleta". Siudad iti Copenhagen. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2010-08-01.
- Copenhagen
- Dagiti munisipio a tugaw idiay Kapitolio a Rehion ti Dinamarka
- Dagiti munisipi a tugar ti Dinamarka
- Dagiti siudad ken ili idiay Kapitolio a Rehion ti Dinamarka
- Dagiti kapitolio idiay Europa
- Dagiti puerto a siudad ken ili idiay Dinamarka
- Dagiti puerto a siudad ken ili idiay Baybaya Baltiko
- Dagiti nataengan a lugar a nabangon idi maika-11 a siglo
- Dagiti Europeano a Kapitolio ti Kultura


text:
Industria
Ti industria ket isu ti produksion iti maysa a ekonomiko a tagilako wenno serbisio iti maysa a kaunegan ti ekonomia.[1]
Ti industria ket kankanayon a naidasdasig kadagiti tallo a sektor: kangrunaan wenno panangiyaon, sekondario wenno panagpataud, ken tersiario wenno dagiti serbisio. Adda dagiti dadduma a mannurat nga aginaynayon kadagiti sektor ti kuatenario (pannakaammo) weeno ti pay kuinario (kultura ken panagsukisok).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Dagiti industria idiay Wikimedia Commons


text:
Taaw Pasipiko
Ti Taaw Pasipiko ket isu ti kadakkelan a pannakabingbingay dagiti taaw iti Daga. Daytoy ket gumay-at manipud ti Taaw Artiko iti amianan aginggana ti Akin-abagatan a Taaw (wenno, depende iti panangipalawag, aginggana iti Antartika) iti abagatan ken bineddengan babaen ti Asia ken Australia iti laud ken ti Kaamerikaan iti daya.
Kadagiti 165.25 riwriw a kuadrado kilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia) iti kalawa, daytoy ti kadakkelan a pannakabingbingay ti Taaw ti Lubong – ken, ken iti dayta a gapu, ti hidrospera – ket sakupenna ti agarup a 46% iti rabaw ti danum ti Daga ken agarup a a maysa a pagkatlo iti dagupna a kalawa iti rabaw, a mangaramid daytoy a dakdakkel ngem no maitiptipon amin dagup ti kalawa ti daga iti lubong.[1] Ti ekuador ket bingayenna pay daytoy iti Amianan a Taaw Pasipiko ken Abagatan a Taaw Pasipiko, nga addaan dagiti dua mailaksid: ti Galápagos ken ti Is-isla Gilbert, a bayat nga agas-askaw iti ekuador, dagitoy ket sibubukelda nga adda iti uneg ti Abagatan a Pasipiko.[2] Ti Trinsera ti Mariana idiay akinlaud nga Amianan a Pasipiko ket isu ti kaadaleman a puntos iti lubong, nga umabot daytoy iti kaadalem iti 10,911 metro (35,797 ft).[3]
Ti akindaya a Taaw Pasipiko ket isu idi ti immuna a nakita babaen dagiti Europeano idi nasapa a maika-16 a siglo idi ti Espaniol nga eksplorador a ni Vasco Núñez de Balboa ket binallasiwna ti Ismo ti Panama idi 1513 ken naduktalanna ti nalatak nga "akin-abagatan a baybay" a ninagananna iti Mar del Sur. Ti agdama a nagan ti taaw ket inaramid babaen ni Ferdinand Magellan ti Portugues nga eksplorador idi las-ud ti Espaniol a sirkumnabigasion iti lubong idi 1521, idi nakasarak kadagiti nasayaat nga angin iti panangabotna ti taaw. isu a tinawaganna idi daytoy ti Mar Pacifico iti Portuges, a kayatna a sawen ket "nalinak a baybay".[4]
Dagiti linaon
- 1 Pakasaritaan
- 2 Heograpia
- 3 Dagiti nagibasaran
- 4 Adu pay a mabasbasa
- 5 Dagiti silpo ti ruar
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nasapa migrasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nangruna a migrasion ket napasamak idiay Pasipiko kadagiti prehistoriko a panawen. Idi agarup a 3000 BC, dagiti tattao nga Austronesio idiay isla ti Taiwan ket nalainganda iti arte adayo a distansia a panabanniaga iti canoe ken inwarwarisda ti bagbagida ken dagiti pagsasaoda iti abagatan ti Pilipinas, Indonesia, ken ti maritimo nga Abagatan a daya nga Asia; ti laud a mapan idiay Madagascar; ti abagatan a daya a mapan idiay Baro a Guinea ken Melanesia (nakiinnasawa kadagiti patneng a Papua); ken ti daya a mapan kadagiti isla ti Mikronesia, Oceania ken Polinesia.[6]
Ti adayo ti distansia a panagtagilako ket napadur-as iti amin nga igid ti aplaya manipud idiay Mosambike aginggana idiay Hapon. Ti panagtagilako, ken isu ti nagresultaan ti pannakaammo, ken naigay-at kadagiti isla ti Indonesia ngem saan nga idiay Australia. Idi saan a naladladaw ngem 878 idi adda iti adu a pagtaenga ti Islamiko idiay Kanton kaaduan daytoy a panagtagilako ket tinengngel idi babaen dagiti Arabo wenno dagiti Muslim. Idi 219 BC ni Xu Fu ket naglayag idiay Pasipiko a nagbirbiruk para iti enkanto ti immortalidad. Manipud idi 1404 aginggana idi 1433 ni Zheng He ket nangidaulo kadagiti ekspedision idiay Taaw Indiano.
Eksplorasion ti Europeano[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna nga iyaasideg dagiti Europeano a nabigador iti akinlaud nga igid ti Taaw Pasipiko ket inaramid babaen ti Portuges nga ekspedision ni António de Abreu ken ni Francisco Serrão idiay Is-isla Maluku idi 1512,[7][8] ken iti ekspedision ni Jorge Álvares iti abagatan a Tsina idi 1513,[9] ken dagitoy a dua ket inbilin babaen ni Afonso de Albuquerque.
Ti daya bangir ti taaw ket naduktalan babaen ti Espaniol nga eksplorador a ni Vasco Núñez de Balboa idi 1513 kalpasan ti ekspedisionna a nangballasiw ti Ismo ti Panama ken nakaabot iti baro a taaw.[10] Ninagananna daytoy iti Mar del Sur (literal a, "Baybay iti Abagatan" wenno "Baybay Abagatan") gapu ta ti taaw ket adda iti abagatan ti aplaya ti ismo nga idiay ti immuna a nagpaliiwanna ti Pasipiko.
Kalpasanna, ti Portuges nga eksplorador a ni Ferdinand Magellan ket naglayag idiay Pasipiko iti ekspedision iti sirkumnabigasion iti lubong manipud idi 1519 aginggana idi 1522. Ni Magellan ket inawagna ti taaw iti Pacífico (wenno "Pasipiko" [a kayatna a sawen ket "nalinak"]) gapu ta, kalpasan ti panaglayag kadagiti nabagio a baybay iti Rawis ti Sara, isu ket nasorpresa no kasano ti nakaipanan ti katalna dagiti danum. Urayno ni Magellan ket pimmusay diay Pilipinas idi 1521, ti Espaniol a nabigador a ni Juan Sebastián Elcano ket indauluan ti ekspedision nga agsubli idiay España iti ballasiw ti Taaw Indiano ken iti likmut ti Rawis ti Naimbag a Namnama, ken nangkompleto daytoy ti immuna a sirkumnabigasion ti lubong idi 1522.[11] Iti panaglayag iti likmut ti daya dagiti Molucca, idi baetan ti 1525 ken 1527, dagiti ekspedision ti Portuges ket nakaduktal iti is-isla Caroline[12] ken Papua Baro a Guinea.[13] Idi 1542–43 ti Portuges ket naabotn apay ti Hapon.
Idi 1564, dagiti lima nga Espaniol a barko a naglaon kadagiti 379 nga eksplorador ket binallasiwda ti taaw manipud idiay Mehiko nga indauluan babaen ni Miguel López de Legazpi ken naglayagda idiay Pilipinas ken Is-isla Mariana.[14] Para kadagiti nabati a paset ti maika-16 a siglo, adu dagiti impluensia dagiti Espaniol, nga addaan kadagiti barko a naglaylayag manipud idiay Mehiko ken Peru iti ballasiw ti Taaw Pasipiko a mapan idiay Pilipinas, babaen ti Guam, ken ti panangipatakder Dagiti Espaniol a Daya nga India. Dagiti galeon ti Manila ket nagtartaray kadagiti dua ken gudua a sigsiglo ken nangisilpo ti Manila ken Acapulco, iti maysa kadagiti kaatiddogan a dalan ti panagtagilako iti pakasaritaan. Dagiti ekspedision ti Espaniol ket nakaduktal pay ti Tuvalu, ti Marquesas, ti Is-isla ti Solomon,ken Baro a Guinea idiay Abagatan a Pasipiko.[15]
Kalpasanna, iti panagbiruk ti Terra Australis (kas "ti [nalatak] nga Akin-abagatan a Daga"), dagiti Espaniol nga eksplorador iti maika-17 a siglo ket naduktalanda dagiti purpuro ti Pitcairn ken Vanuatu, ken naglayag iti Kipet Torres iti baetan ti Australia ken Baro a Guinea, a nanaganan iti nabigador a ni Luís Vaz de Torres. Dagiti Olandes nga eksplorador, ket naglaylayag iti likmut ti akin-abagatan nga Aprika, ket nakibinglayda met ti panagduktal ken panagtagilako; ni Abel Janszoon Tasman ket naduktalanna ti Tasmania ken Baro a Selanda idi 1642.[16] Ti maika-18 a siglo ket mangmarka ti rugi ti nangruna nga eksplorasion babaen dagiti Ruso idiay Alaska ken ti Is-isla Aleutiana. Nangipatulod pay ti Espña kadagiti ekspedision idiay Amianan a laud a Pasipiko ken nakaabot iti Isla Vancouver idiay akin-abagatan a Kanada, ken Alaska. Dagiti Pranses ket sinukimatda ken tinaenganda ti Polinesia, ken dagiti Britaniko ket naglayag kadagiti tallo kenni James Cook idiay Abagatan a Pasipiko ken Australia, Hawaii, ken ti Amianan a laud ti Pasipiko ti Amianan nga Amerika. Idi 1768, ni Pierre-Antoine Véron, ti ubing nga astronomo a kinykuyogna ni Louis Antoine de Bougainville iti panagbanniagana iti eksplorasion, ket nagipundar ti umiso a kaakaba ti Pasipiko ti umuna iti pakasaritaan.[17] Maysa kadagiti kasapaan a panagbanniaga iti sientipiko nga eksplorasion ket inurnos idi babaen ti España iti Ekspedision Malaspina ti 1789–1794. Daytoy ket naglayag iti nawatiwat a luglugar iti Pasipiko, manipud idiay Rawis ti Sara aginggana idiay Alaska, Guam ken ti Pilipinas, Baro a Selanda, Australia, ken ti Abagatan a Pasipiko.[15]
Idi maika-16 ken maika-17 a siglo ti España ket inkeddengna ti Taaw Pasipiko a Mare clausum – ti baybay a narikpan kadagiti dadduma a bileg ti marina. Ti ammo laeng a sumrekan manipud ti Atlantiko, ti Kipet ti Magellan ket sagpaminsan a napatpatruliaan idi babaen dagiti plota a naipatulod a mangpawil ti panaserrek dagiti saan nga Espaniol a barko. Idiay akinlaud a patingga ti Taaw Pasipiko ti Olandes ket nagpangta iti Espaniol a Pilipinas.[18]
Baro nga Imperialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti umad-adu nga imperialismo idi las-ud ti maika-19 a siglo ket nagresultaan iti pannakasakop iti kaaduan ti Oceania babaen dagiti bileg ti Europa, ken kalpasanna, ti Hapon ken ti Estados Unidos. Dagiti adu a kontribusion ti oseanograpiko a pannakaammo ket naaramid kadagitoy a panagbanniaga ti HMS Beagle kadagiti tawen ti 1830, a nakalugan ni Charles Darwin; ti HMS Challenger idi las-ud dagiti tawen ti 1870; ti USS Tuscarora (1873–76); ken ti Aleman a Gazelle (1874–76).
Idiay Oceania, Ti Pransia ket naakala iti pangyuna a puesto a kas imperial a bileg kalpasan iti panagramidna a protektorado ti Tahiti ken ti Baro a Kaledonia idi 1842 ken 1853.[19] Kalpasan idi binisita ti marima ti Isla ti Paskua ti Panagungar idi 1875 ken 1887, ti Chileno nga opisial ti marina a ni Policarpo Toro ket nakabael a nakitulag ti maysa nga inkorporasion ti isla iti Chile iti natibo a ni Rapanui idi 1888. Babaen ti panagsakop ti Isla ti Paskua ti Panangungar, ti Chile ket timmipon kadagiti imperial a pagilian.[20](p53) Babaen idi 1900 ngangani amin nga is-isla ti Pasipiko ket tinengngel babaen ti Britania, Pransia, Estados Unidos, Alemania, Hapon, ken Chile.[19]
Urayno ti Estados Unidos ket nakagun-od iti panagtengngel iti Guam ken ti Pilipinas manipud ti España idi 1898,[21] ti Hapon ket isu tikaaduan a nagtengngel ti akinlaud a Pasipiko babaen idi 1914 ken sinakopna dagiti adu nga isla idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II. Nupay kasta, idi nagpatingga dayta a gubat, ti Hapon ket naabak ken ti Plota ti Pasipiko ti Estados Unidos ket isu idi ti birtual a master ti taaw. Manipud idi patingga ti Sangalubongan a Gubat II, adu kadagiti dati a kolonia idiay Pasipiko ket nagbalinday kadagiti nawaya nga estado.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti pasipiko ket isinana ti Asia ken Australia manipud ti Kaamerikaan. Daytoy ket mabalinpay nga ad-adu a mabingbingay babaen ti ekuador kadagiti paset ti akin-amianan (Amianan a Pasipiko) ken akin-abagatan (Abagatan a Pasipiko) . Daytoy ket gumay-at iti rehion ti Antartika iti abagatan aginggana idiay Artiko iti amianan.[1] Ti Taaw Pasipiko ket sakupenna ti agarup a mays a pagkatlo ti rabaw ti Daga, ken addaan iti kalawa iti 165.2 ririw kuadrado kilkilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia) —ken ad-adu a dakdakkel ngem ti intero a masa ti Daga iti agarup a 150 riwriw kuadrado kilkilometro (58 a riwriw kuadrado milmilia).[22]
Daytoy ket gumay-at iti agarup a 15,500 kilkilometro (9,600 mi) manipud idiay Baybay Bering idiay Artiko aginggana idiay akin-amianan a patingga ti sirkumpolar ti Akin-abagatan a Taaw iti 60°S (dagiti nadadaan a panangipalawag ket igay-atna daytoy aginggana idiay Baybay Ross ti Antartika), ti Pasipiko ket umabot iti kalatakanna iti daya-laud a kaakaba iti agarup ti 5°N latitud, nga idiay ket maigay-at iti agarup a 19,800 kilkilometro (12,300 mi) manipud idiay Indonesia aginggana idiay aplaya ti Colombia – kagudua daytoy iti likmut ti lubong, ken ad-adu a mamin lima a beses ti diametro iti Bulan.[23] Ti ammo a kababaan a puntos iti Daga—ti Trinsera ti Mariana—ket mabirukan iti 10,911 metmetro (35,797 ft wenno dagiti 5,966 a kadeppa) iti baba ti pantar ti baybay. Ti agtengnga a kaadalemna ket 4,280 metmetro (14,040 ft weno dagiti 2,333 a kadeppa), a mangikabil ti dagup a tomo ti danum iti 710,000,000 kubiko kilkilometro.[1]
Gapu kadagiti epekto ti plata tektoniko, ti Taaw Pasipiko ket agdama a bumasbassit babaen ti agarup a maysa a pulgada iti tunggal maysa a tawen (2–3 cm/yr) kadagiti tallo a bangir, agarup nga agtengnga iti 0.2 kuadrado milia (0.52 km2) iti tinawen. Babaen iti pannakaigiddiat, ti Taaw Atlantiko ket dumakdakkel.[24][25]
Iti igid ti saan a regular nga akinlaud a pagbeddenagn ti Taaw Pasipiko ket mabieukan dagiti adu a bayaby, ti kadakkelan kadagitoy ket ti Baybay Celebes, Baybay Koral, Baybay Daya Tsina, Baybay Pilipinas, Baybay ti Hapon, Baybay Abagatan Tsina, Baybay Sulu, Baybay Tasman, ken ti Baybay Duyaw. Ti Kipet ti Malacca ket tumipon iti Pasipiko ken ti Taaw Indiano iti laud, ken ti Pasahe Drake ken ti Kipet Magallanes ket isilpona ti Pasipiko iti Taaw Atlantiko iti daya. Iti amianan, ti Kipet Bering ket isilpona ti Pasipiko iti Taaw Artiko.[26]
Iti panagsaksakaw ti Pasipiko ti maiak-180 a meridiano, ti Laud a Pasipiko (wenno akinlaud a Pasipiko, idiay asideg ti Asia) ket adda iti Akindaya a Hemisperio, bayat a ti Daya Pasipiko (wenno akindaya a pasipiko, idiay asideg ti Kaamerikaan) ket adda iti Akinlaud a Hemisperio.[27]
Para kadagiti kaaduan a panagbanniaga ni Magellan' manipud ti Kipet Magallanes idiay Pilipinas, ti eksplorador ket agpayso a naduktalanna a nalinak ti taaw. Nupay kasta, ti Pasipiko ket saan a kankanayon a nalinak. Adu dagiti tropikal a bagio ti mangsumpeg kadagiti isl ti Pasipiko.[28] Dagiti daga ti likmut ti Ngarab ti Pasipiko ket napno kadagiti bulkan ken masansan a maapektaran babaen dagiti gingined.[29] Dagiti tsunami, a pinataud babaen dagiti adad iti siro a gingined, ket nakadadael kadagiti adu nga isla ken kadagiti dadduma kaso ket nagdadael kadagiti intero nga ili.[30]
Nagbeddengan a pagpagilian ken terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti naturay a pagilian[urnosen | urnosen ti taudan]
- Australia
- Brunei
- Cambodia
- Kanada
- Chile
- Tsína
- Colombia
- Costa Rica
- Ecuador
- El Salvador
- Pederado nga Es-estado ti Mikronesia
- Fiji
- Guatemala
- Honduras
- Indonesia
- Hapon
- Kiribati
- Amianan a Korea
- Abagatan a Korea
- Malaysia
- Is-isla ti Marshall
- Méhiko
- Nauru
- Baro a Selanda
- Nicaragua
- Palau
- Panama
- Papua Baro a Guinea
- Peru
- Pilipinas
- Rusia
- Samoa
- Singapur
- Is-isla ti Solomon
- Taiwan1
- Tailandia
- Timor-Leste
- Tonga
- Tuvalu
- Estados Unidos
- Vanuatu
- Bietnam
1 Naisuppiatan ti kasasaad ti Taiwan. Para iti adu pay a pakaammo, kitaen ti politikal a kasasaad ti Taiwan.
Terteritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Amerikano a Samoa (Estados Unidos)
- Isla Baker (Estados Unidos)
- Is-isla ti Cook (Baro a Selanda)
- Is-isla ti Baybay Koral (Australia)
- Isla ti Paskua ti Panagungar (Chile)
- Pranses a Polinesia (Pransia)
- Guam (Estados Unidos)
- Hong Kong (Tsina)
- Isla Howland (Estados Unidos)
- Isla Jarvis (Estados Unidos)
- Isla Johnston (Estados Unidos)
- Raw-ang Kingman (Estados Unidos)
- Macau (Tsina)
- Atol Midway (Estados Unidos)
- Baro a Kaledonia (Pransia)
- Niue (Baro a Selanda)
- Isla ti Norfolk (Australia)
- Is-isla ti Akin-amianan a Marianas (Estados Unidos)
- Atol Palmyra (Estados Unidos)
- Is-isla ti Pitcairn (UK)
- Tokelau (Baro a Selanda)
- Wallis ken Futuna (Pransia)
- Isla Wake (Estados Unidos)
Dagiti masa ti daga ken is-isla[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti isla iti intero nga uneg ti Taaw Pasipiko ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a nangruna a grupo nga ammo a kas ti Mikronesia, Melanesia ken Polinesia. Ti Mikronesia, a mabirukan iti amianan ti ekuador ken laud ti Internasional a Linia ti Petsa, ket mairaman ti Is-isla Mariana iti amianan a laud, ti Is-isla Caroline iti tengnga, ti Is-isla ti Marshall iti laud ken ti is-isla ti Kiribati iti abagatan a laud.[31][32]
Ti Melanesia, iti abagatan a laud, ket mairaman ti Baro a Guinea, ti maikadua a kadakkelan nga isla iti lubong kalpasan ti Greenland ken isu ti kadakkelan kadagiti isla ti Pasipiko. Dagiti sabali pay a nangruna a grupo ti Melanesia manipud ti amianan aginggana iti abagatan ket ti Purpuro Bismarck, ti is-isla ti Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji ken Baro a Kaledonia.[33]
Ti kadakkelan a lugar, ti Polinesia, a gunay-at manipud idiay Hawaii iti amianan aginggana ti Baro a Selanda iti abagatan, ken sakupenna pay ti Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga ken ti Is-isla Kermadec iti laud, ti Is-ila Cook, Is-isla Society ken ti is-isla Austral iti tengnga, ken ti is-isla Marquesas, Tuamotu, Is-isla Mangareva ken ti Isla ti Paskua ti Panagungar iti daya.[34]
Dagiti isla idiay Taaw Pasipiko ket addaan kadagiti uppat a batayan a kita: kontinental nga is-isla, nangato nga is-isla, koral a rawraw-ang, ken dagiti naisalto a plataporma ti koral. Dagiti kontinetal nga isla ket mabirukan iti ruar ti linia ti andesita ken mairaman ti Baro a Guinea, dagiti isla ti Baro a Selanda, ken ti Pilipinas. Adda dagitoy nga isla ket estruktura a mainaig kadagiti asideg a kontinente. Dagiti nangato nga isla ket bulkaniko iti taudan, ken adu kadagitoy ket aglaon kadagiti bulkan. Dagiti kastoy ket ti Bougainville, Hawaii, ken ti Is-isla ti Solomon.[35]
Dagiti raw-ang a koral iti Pasipiko ket dagiti ababa nga estruktura a dimmakkel iti balsatiko nga ayus ti lava iti sirok ti rabaw ti taaw. Maysa a kas pagarigan iti daytoy ket ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang idiay akin-amianan a daya ti Australia nga addaan kadagiti kawar ti takop ti raw-ang. Ti maikadua a kita ti isla a naporma iti koral ket ti naisalto a plataporma ti koral, a daytoy ket kadawyan a dakdakkel bassit ngem dagiti ababa nga isla ti koral. Dagiti pagarigan ket mairaman ti Banaba (dati Isla Taaw) ken ti Makatea iti grupo ti Tuamotu ti Pranses a Polinesia.[36][37]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c Pacific Ocean". Britannica Concise. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- ^ International Hydrographic Organization (1953). "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition". Monte Carlo, Monaco: International Hydrographic Organization. Naala idi 12 Hunio 2010.
- ^ "Japan Atlas: Japan Marine Science and Technology Center". Naala idi 2007-07-04.
- ^ "CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Ferdinand Magellan". Newadvent.org. 1910-10-01. Naala idi 31 Oktubre 2010.
- ^ "Library Acquires Copy of 1507 Waldseemüller World Map - News Releases (Library of Congress)". Loc.gov. Naala idi 2013-04-20.
- ^ Stanley, David (2004). South Pacific. David Stanley. p. 19. ISBN 978-1-56691-411-6. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ Hannard (1991), panid 7
- ^ Milton, Giles (1999). Nathaniel's Nutmeg. Londres: Sceptre. pp. 5, 7. ISBN 978-0-340-69676-7.
- ^ Porter, Jonathan. [1996] (1996). Macau, the Imaginary City: Culture and Society, 1557 to the Present. Westview Press. ISBN 0-8133-3749-6
- ^ Ober, Frederick Albion. Vasco Nuñez de Balboa. Library of Alexandria. p. 129. ISBN 978-1-4655-7034-5. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ "Life in the sea: Pacific Ocean", Oceanário de Lisboa. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Galvano, Antonio. The Discoveries of the World from Their First Original Unto the Year of Our Lord 1555, issued by the Hakluyt Society. Kessinger Publishing. p. 168. ISBN 0-7661-9022-6. Naala idi 2011-06-16.
- ^ Whiteway, Richard Stephen (1899). The rise of Portuguese power in India, 1497–1550. Westminster: A. Constable. 1563–2004 reissue
- ^ Henderson, James D.; Delpar, Helen; Brungardt, Maurice Philip; Richard N., Weldon (Enero 2000). A Reference Guide to Latin American History. M.E. Sharpe. p. 28. ISBN 978-1-56324-744-6. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ a b Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W.W. Norton & Company. pp. 305–307. ISBN 0-393-06259-7.
- ^ Primary Australian History: Book F [B6] Ages 10-11. R.I.C. Publications. 2008. p. 6. ISBN 978-1-74126-688-7. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ Williams, Glyndwr (2004). Captain Cook: Explorations And Reassessments. Boydell Press. p. 143. ISBN 978-1-84383-100-6. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ Lytle Schurz, William (1922), "The Spanish Lake", The Hispanic American Historical Review 5 (2): 181–194
- ^ a b Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. The Asia-Pacific Profile. Routledge. p. 250.
- ^ William Sater, Chile and the United States: Empires in Conflict, 1990 by the University of Georgia Press, ISBN 0-8203-1249-5
- ^ Tewari, Nita; Alvarez, Alvin N. (17 Septiembre 2008). Asian American Psychology: Current Perspectives. CRC Press. p. 161. ISBN 978-1-84169-749-9. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ "Area of Earth's Land Surface", The Physics Factbook. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Nuttall, Mark (2005). Encyclopedia of the Arctic: A-F. Routledge. p. 1461. ISBN 978-1-57958-436-8. Naala idi 10 Hunio 2013.
- ^ "Plate Tectonics", Bucknell University. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Young, Greg (2009). Plate Tectonics. Capstone. pp. 9–. ISBN 978-0-7565-4232-0. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ International Hydrographic Organization (1953). Limits of Oceans and Seas. International Hydrographic Organization. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Agno, Lydia (1998). Basic Geography. Goodwill Trading Co., Inc. pp. 25–. ISBN 978-971-11-0165-7. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ "Pacific Ocean: The trade winds", Encyclopædia Britannica. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Murphy, Shirley Rousseau (1979). The Ring of Fire. Avon. ISBN 978-0-380-47191-1. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Bryant, Edward (2008). Tsunami: The Underrated Hazard. Springer. pp. 26–. ISBN 978-3-540-74274-6. Naala idi 9 Hunio 2013.
- ^ Academic American encyclopedia. Grolier Incorporated. 1997. p. 8. ISBN 978-0-7172-2068-7. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ Lal, Brij Vilash; Fortune, Kate (2000). The Pacific Islands: An Encyclopedia. University of Hawaii Press. pp. 63–. ISBN 978-0-8248-2265-1. Naala idi 14 Hunio 2013.
- ^ West, Barbara A. (2009). Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. Infobase Publishing. pp. 521–. ISBN 978-1-4381-1913-7. Naala idi 14 Hunio 2013.
- ^ Dunford, Betty; Ridgell, Reilly (1996). Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia. Bess Press. pp. 125–. ISBN 978-1-57306-022-6. Naala idi 14 Hunio 2013.
- ^ Gillespie, Rosemary G.; Clague, David A. (2009). Encyclopedia of Islands. University of California Press. p. 706. ISBN 978-0-520-25649-1. Naala idi 12 Hunio 2013.
- ^ "Coral island", Encyclopædia Britannica. Naala idi 22 Hunio 2013.
- ^ "Nauru", Charting the Pacific. Naala idi 22 Hunio 2013.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barkley, Richard A. (1968). Oceanographic Atlas of the Pacific Ocean. Honolulu: University of Hawaii Press.
- prepared by the Special Publications Division, National Geographic Society. (1985). Blue Horizons: Paradise Isles of the Pacific. Washington, D.C.: National Geographic Society. ISBN 0-87044-544-8.
- Cameron, Ian (1987). Lost Paradise: The Exploration of the Pacific. Topsfield, Mass.: Salem House. ISBN 0-88162-275-3.
- Couper, A. D. (ed.) (1989). Development and Social Change in the Pacific Islands. London: Routledge. ISBN 0-415-00917-0.
- Gilbert, John (1971). Charting the Vast Pacific. London: Aldus. ISBN 0-490-00226-9.
- Igler, David (2013). The Great Ocean: Pacific Worlds from Captain Cook to the Gold Rush. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-991495-8.
- Lower, J. Arthur (1978). Ocean of Destiny: A Concise History of the North Pacific, 1500–1978. Vancouver: University of British Columbia Press. ISBN 0-7748-0101-8.
- Napier, W.; Gilbert, J.; Holland, J. (1973). Pacific Voyages. Garden City, N.Y.: Doubleday. ISBN 0-385-04335-X.
- Nunn, Patrick D. (1998). Pacific Island Landscapes: Landscape and Geological Development of Southwest Pacific Islands, Especially Fiji, Samoa and Tonga. editorips@usp.ac.fj. ISBN 978-982-02-0129-3.
- Oliver, Douglas L. (1989). The Pacific Islands (3rd nga ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1233-6.
- Ridgell, Reilly (1988). Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia (2nd nga ed.). Honolulu: Bess Press. ISBN 0-935848-50-9.
- Soule, Gardner (1970). The Greatest Depths: Probing the Seas to 20,000 kadkadapan (6,100 m) and Below. Philadelphia: Macrae Smith. ISBN 0-8255-8350-0.
- Spate, O. H. K. (1988). Paradise Found and Lost. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-1715-5.
- Terrell, John (1986). Prehistory in the Pacific Islands: A Study of Variation in Language, Customs, and Human Biology. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-30604-3.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Taaw Pasipiko idiay Wikimedia Commons
Nagsasabtan: 0°N 160°W / 0°N 160°W


text:
Tao (sebbangan)
Ti tao (Homo sapiens[3][4][5]), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a Homo, ket dagiti mamal iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.[6]
Ti linia ti táo' ket nagtaud manipud ti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henus a Homo.[7] Dagiti immuna a sebbangan ti táo a rimmuar idiay Aprika ket ti Homo erectus, ti Aprikano a panakaiduma a, kimadduaan ti Homo heidelbergensis, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno nga tattao.[8][9] Dagiti Homo sapiens ket nagrugida a nagtaeng kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Easter Island, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsany ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti sangalubongan apopulasion. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a panakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolita a sebbangan. Manipud idi Nobiembre 2011[pabaroen], ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97 [10] ken 7 a bilion.[11]
Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong,a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maawawatan a panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti táo' ti kaaduan a panagusarda dagiti ramit kadagiti aniaman a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay a naamammoan a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.
Dagiti táo ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti táo ket makapartutda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.
Etimolohia ken panagilawlawagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Tipanakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a saoen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panag-usar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti aniaman a kaemng ti henero ti Homo. A maipanayon ti kaunegan ti Homo sapiens, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti anatomiko a moderno a Homo sapiens ken Arkaiko a Homo sapiens, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa nga apo ti sebbangan iti Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis. Nupay kasta, iti inaldaw a panag-usar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" gket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti Homo sapiens. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga apo ti sebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero.
Ti Inggles a panagilasin a tao ket maysa a Tengnga nga Inggles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses humain, a kamaudianan ananipud ti Latin hūmānus, ti panagilasin a porma iti homō "lalaki". Thi panag-usar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti adadu ngem maysa: tattao) ket napetsaan idi maika-16 a siglo.[12] Ti patneng nga Inggles a termino lalaki ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti sangkataoan), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panag-usar ket nabaak tattanT.[13] Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a lakay a lallaki. Ti balikas ket nanipud iti Proto-Hermaniko *mannaz, manipud ti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut*man-.
Ti sebbangan a binomio Homo sapiens ket inaramid idi babaen ni Carl Linnaeus idiay obrana idi maika-18 a siglo aSystema Naturae, ken isu ti bukodna a lektotipo a pagkitaan.[14] Ti sapasap a nagan a Homo ket maysa a naadal a naala manipud ti Latin idi maika-18 a siglo homō "lalaki", a dimtengan ti "naidagaan a parsua" (Daan a Latin hemō, maysa a kabagian ti Daan nga Inggles guma "lalaki", manipud ti PIE *dʰǵʰemon-, a kayatn a saoen ket 'daga').[15] Ti sebbangan a nagan a sapiens a kayatna a saoen ket "nasirib" wenno "nasaririt".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Groves, C. (2005). Wilson, D. E.; Reeder, D. M, eds. Dagiti Mamal a Sebbangan ti Lubong (Maika-3 nga ed.). Baltimore: Universidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. OCLC 62265494. ISBN 0-801-88221-4.
- ^ Global Mammal Assessment Team (2008). Homo sapiens. In: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2.  . Naala idi 03 Marso 2010.
- ^ Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). "Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido". J Mol Evol 30 (3): 260–266. doi:10.1007/BF02099995. PMID 2109087.
- ^ "Hominidae Classification". Sapot a pagsaadan ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich. Naala idi 2006-09-25.
- ^ hŏmo săpĭens , săpĭo. Charlton T. Lewis ken Charles Short. Latin a Diiksionario idiay Perseus a Gandat.
- ^ McHenry, H.M (2009). "Ebolusion ti Tao". Iti Michael Ruse & Joseph Travis. Ebolusion: DagitiImmuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. p. 265. ISBN 978-0-674-03175-3.
- ^ Tattersall, Ian & Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henus a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92. DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202
- ^ Antón, Susan C. & Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Panakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024
- ^ Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913
- ^ "Populasion ti Lubong Clock". Census.gov. Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion. Naala idi 2011-11-02.
- ^ Roberts, Sam (31 Oktubre 2011). "Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy". The New York Times. Naala idi 2011-11-07.
- ^ OED, s.v. "human".
- ^ Ti OED maikapanunot a baak a ti kapanunotan a "ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso", a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.) bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan "a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig" a kas ti agdama iti Inggles.
- ^ JSTOR 4065043
Daytoy a dakamat ket automatiko a makompleto ti sumaganad a minuto. Mabalinmo ti mapan ti pagurayan wenno mangipadakkel babaen ti ima
- ^ Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–416; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. "Homo". Dictionary.com.
Dagiti pay mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.


text:
Kanton iti Zurich
Ti Kanton iti Zurich (Aleman: Kanton Zürich (tulong·paammo)) ket addaan ti populasion a (manipud idi Disiembre 2011) iti 1,390,124.[2] Daytoy a kanton ket mabirukan idiay abagatan a daya iti Suisa ken ti siudad iti Zürich ket isu ti kapitoliona. Ti opisiala pagsasao ket Aleman, ngem dagiti tattao ket agsasao da ti lokal a Suiso nga Aleman a dialekto a Züritüütsch.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ a b Opisina ti Estadistika iti Kanton iti Zurich (Aleman) naala idi 29 Mayo 2012
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kanton iti Zurich idiay Wikimedia Commons


text:
Wikipedia:AutoWikiBrowser
Ti AutoWikiBrowser (masansan a naipangyababaan ti AWB) ket isu ti semi automatiko nga editor ti MediaWiki para iti Windows XP ken dagiti pay naud-udi, nadaremdem daytoy tapno makaaramid mangpapardas ken mangpalaka kadagiti makabannog ken maul-ulit nga obra. Daytoy ket kasla pagbasabasa nga automatiko a manglukat ti panid kalpasan no maidlin ti naudi. No maisentar a maaramid, daytoy ket mangisingasing kadagiti pangsukat (kadawyan a ti panagporma) a sapasap laeng kadaggiti nangruna a pangsuksukat.
Iti agdama, ti AWB ket mabalin a makapartuat ti listaan dagiti panid manipud ti agmaymaysa wenno nadumaduma a kategoria, ti "dagiti nakasilpo ditoy", ti wiki a silsilpo iti panid, ti testo iti papeles, ti Google a pangbiruk, ti bambantayan ti agar-aramat, wenno dagiti kontribusion ti agar-aramator. Ti AWB adda pay kadagiti naitiptipon a programa tapno agkita kadagiti database dumps Wikipedia . Ti pagurnosan a kahon ti AWB ket suportaranna ti Microsoft Text Services Framework para iti panag-usar ti panagadlaw ti bitla/dagiti panangikat ti surat-ima.


text:
Pagsasao a Khmer
Ti Khmer (ភាសាខ្មែរ, IPA: [pʰiːəsaː kʰmaːe]; wenno pormal laeng a, ខេមរភាសា, IPA: [kʰeɛmaʔraʔ pʰiːəsaː]), wenno Cambodiano, ket isu ti pagsasao dagiti Tattao a Khmer ken ti opisial a pagsasao ti Cambodia. Daytoy ti maikadua a kaaduan a maisasao nga Austroasiatiko a pagsasao (kalpasan ti Bietnamis), nga adda dagiti mangisasao kadagiti sansangapulo a riwriw. Ti Khmer ket naipanunotan idin a naiimpluensian unay babaen ti Sanskrito ken Pali, a naipangpangruna kadagiti naarian ken relihioso a rehistro, babaen ti Hinduismo ken Budismo. Isu pay daytoy ti kasapaan a nairehistro ken kasapaan a naisurat a pagsasao ti pamili a Mon–Khmer, a napetsaan sakbay ti Mon ken babaen ti adu a paggiddiatan ti Bietnamis.[2] Ti pagsasao a Khmer language ket nakaimpluensia, ken naimpluensian babaen ti, Tailandes, Lao, Bietnamis ken Cham, nga amin dagitoy ket, gapu ti heograpiko a kainnasideg ken kapaut a kainnasideg ti kultura, ket agporma ti maysa a sprachbund idiay peninsula ti ti Abagatan a daya nga Asia.[3]
Ti Khmer ket nangruna amaysa a panangisalsalumina a pagsasao. Awan dagiti inpleksion, konhiohesion wenno panagipatingga a kaso. Embes ket, dagiti patikula ken dagiti tumultulong a balikas ket naus-usar a mangipakita kadagiti gramatika a panakaikabagian. Ti sapasap nga urnos ti balikas ket suheto–berbo–banag. Kaaduan kadagiti balikas ket maitutop ti kadawyan tabas ti a Mon-Khmer, nga adda ti maysa a "nangruna" a silaba a sinarunuan babaen ti maysa a menor a silaba.
Ti pagsasao a Khmer ket naisurat nga adda ti maysa nga abugida a naamammoan iti Khmer a kas អក្សរខ្មែរ (IPA: [aʔksɑː kʰmaːe]). Ti Khmer ket maigiddiat kadagiti kaarruba apagsasao a kas ti Tailandes, Lao ken Bietnamis gaputa daytoy ket saan a maysa a maiyaweng a pagsasao.
Dagiti nagibasaran ken dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Dagiti pagsasao ti lubong, Maikasangapulo ket innem nga edision. Dallas, Tex.: SIL International. Ti naikabil para iti Khmer
- ^ David A. Smyth, Judith Margaret Jacob (1993). Cambodiano a Lingguistika, Literatura ken Pakasaritaan: Dagiti Naurnong nga artikulo. Routledge (UK). ISBN 978-0728602182.
- ^ Enfield, N.J. (2005). Maipapan ti lugar a lingguistika ken Nangruna a daga ti Abagatan a daya nga Asia
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ferlus, Michel. 1992. Essai de phonétique historique du khmer (Du milieu du premier millénaire de notre ère à l'époque actuelle)", Dagiti Mon–Khmer a Panagadadal XXI: 57-89)
- Headley, Robert and others. 1977. Cambodiano-Inggles a Diksionario. Washington, Catholic University Press. ISBN 0-8132-0509-3
- Huffman, F. E., Promchan, C., & Lambert, C.-R. T. (1970). Moderno a naisasao a Cambodiano. New Haven: Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. ISBN 0-300-01315-9
- Huffman, F. E., Lambert, C.-R. T., & Im Proum. (1970). Cambodiano a sistema ti panagsurat ken agdadamo nga agbasbasa nga adda dagit panakisanayan ken glosario. Dagiti Yale a serie ti liguistika. New Haven: Unibersidad ti Yale a Pagmalditan. ISBN 0-300-01199-7
- Jacob, Judith. 1974. Ti Ababa a Cambodiano-Inggles a Diksionario. Londres, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-713574-9
- Jacob, J. M. (1996). Ti tinawtawid a literatura ti Cambodia: ti pangyuna apagsurotan. dagiti oriental a serie ti Londres, v. 40. New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. ISBN 0-19-713612-5
- Jacob, J. M., & Smyth, D. (1993). Cambodiano a lingguistika, literatura ken pakasaritaan: dagiti naurnong nga artikulo. Londres: Pagadalan ti Oriental ken Aprikano a Panagadadal, Unibersidad ti Londres. ISBN 0-7286-0218-0
- Keesee, A. P. K. (1996). Ti INggles a-naisasao a Khmer a diksionario: nga adda ti romanisado a sistema ti panagsurat, panag-usar, ken dagiti indiom, ken dagiti nota iti Khmer a panagbitla ken gramatika. Londres: Kegan Paul International. ISBN 0-7103-0514-1
- Meechan, M. (1992). Rehistro iti Khmer ti laringhea a panakaidasig ti parinhea apanagpadakkel. Ottawa: Nailian a Biblioteka ti Kanada = Bibliothèque nationale du Canada. ISBN 0-315-75016-2
- Sak-Humphry, C. (2002). Panakisinnao iti Khmer: ti maysa nga interaktibo a naipatengnga nga agpang ti kurso a Khmer. Manoa, Hawai'i: Sentro para iti Abagatan a daya nga Asiano a Panagadadal, Eskuela ti Hawayano, Asiano ken Pasipiko a Panagadadal, Unibersidad ti of Hawaii idiay Manoa. OCLC: 56840636
- Smyth, D. (1995). Kadawyan a Cambodiano: ti kompleto a kurso ti pagsasao. Londres: Routledge. ISBN 0-415-10006-2
- Stewart, F., & May, S. (2004). Iti anniniwan ti Angkor: kontemporario a panagsurat manipud idiay Cambodia. Honolulu: Unibersidad ti Hawaii a Pagmalditan. ISBN 0-8248-2849-6
- Tonkin, D. (1991). Ti Cambodiano nga abesedario: kasano ti agsurat ti pagsasao a Khmer. Bangkok: Trasvin Publications. ISBN 974-88670-2-1


text:
Papa Pablo I
Ni Papa Pablo I (700 – 28 Hunio 767) ket isu ti papa manipud idi 29 Mayo 757 aginggana idi 28 Hunio 767. Isu ket immuna a nagserbi a kas maysa a Romano a diakono ken kankanayon a nagtrabtrabaho para iti kabsatna a lalaki, a ni Papa Esteban II, para iti panakitinnarusan kadagiti Lombardo nga ari.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Pablo I idiay Wikimedia Commons
- J. P. Kirsch (1913). "Pope Paul I". Ensiklopedia Katoliko. New York: Robert Appleton Company.
- Plantilia:Cite NIE


text:
Biolohiko a pannakaidasig
Ti bilohiko a pannakaidasig, wenno sientipiko a pannakaidasig iti bilolohia, ket maysa a pamay-an iti sientipiko a taksonomia nga inus-usar a panangigrupo ken panangikategoria kadagiti organismo kadagiti grupo a kas ti henero wenno sebbangan. Dagitoy a grupo ket naam-ammuan a kas dagiti takson.
Ti moderno a biolohiko a pannakaidasig ket adda ti ramutna iti obra ni Carolus Linnaeus, nga isu ket nangigrupo kadagiti sebbangan segun kadagiti nagbibingayan a pannakailasin. Dagitoy a panangigrupo ket nabaliwanen gapu iti Darwiniano a pamunganayan iti sapasap a taudan. Iti pannakaiyammo iti kladistiko a pamay-an idi naladaw a maika-20 a siglo, ti pilohenetiko a taksonomia a nakaigrupuan dagiti organismo a puro a naibatay iti nainperensia nga ebolusionario a pannakaikabagian, a saan a nangikaskaso ti morpolohiko a pannakaipadpada, ket nagbalinen a sapasap kadagiti dadduma a lugar ti biolohia.[1] Ti molekular a pilokenetiko, nga agus-usar iti DNA a panagsisinnnaruno a kas datos, ket nangiturong pay kadagiti kinaudi a panagbalbaliw ken mabalin nga gatultuloy daytoy iti kastoy. Ti biolohiko a pannakaidasig ket tagikua ti siensia iti biolohiko a sistematika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Laurin, M. (2010). "Ti suhetibo a kasasaad dagiti Linneo a kategoria ken ti nagbanaganan iti ebolusionario a biolohia ken dagiti biodibersidad a panagadal". Dagiti Kontribusion iti Soolohia 79 (4). Naala idi 21 Marso 2012.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Atran, S. (1990). Dagiti KOgnitibo a Pundasion iti masna a pakasaritaan: para iti antropolohia ken siensia. Cambridge, Inglatera: Unibersidad ti Cambridge a Pagm,lditan. xii+360 pages. ISBN 0-521-37293-3.
- Larson, J. L. (1971). Rason ken panagsanay. Ti representasion iti Masna nga Urnos iti obra ni Carl von Linne. Berkeley, California: Unibersidad ti California a Pagmalditan. VII+171 pages.
- Mayr, Ernst & Bock, W.J. (2002). "Dagiti pannakaidasig ken dadduma pay a sistema ti panangurnos". J. Zool. Syst. Evol. Research 40 (4): 169–94. doi:10.1046/j.1439-0469.2002.00211.x.
- Schuh, R. T. ken ni A. V. Z. Brower. (2009). Biolohiko a Sistematika: dagiti pamunganayan ken panangipakat (maika-2 nga edn.) Unibersidad ti Cornell a Pagmalditan xiii+311 pages. ISBN 978-0-8014-4799-0
- Sebbangan 2000 & ITIS Katologo ti Biag 2008
- Stafleau, F. A. (1971). Linnaeus ken dagiti Linneo. Ti panangiwaras kadagiti kapanunotandad iti sistematiko a boatanika, 1753–1789. Utrecht: Oosthoek. xvi+386 pages.


text:
Salvatore Quasimodo
Ni Salvatore Quasimodo (Pannakabalikas nga Italiano: [salvaˈtoːre kwaˈziːmɔdo]; Agosto 20, 1901 – Hunio 14, 1968) ket maysa idi nga Italiano a mannurat ken mannaniw. Idi 1959 nagunggunaan isuna ti Premio Nobel iti Literatura "para iti lirikal a daniwna, nga addaan ti insendio a panagyebkas ti nakalkaldaang a kapadasan iti biag iti bukod tayo a panawen". A nairaman ni Giuseppe Ungaretti ken Eugenio Montale, isu ti maysa a kangrunaan nga Italiano a mannaniw iti maika-20 a siglo.


text:
Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti awan linaon a dakamat
Awan linaon a dakamat
Ti "awan linaon" ket mabalin a kaibuksilanna a dagiti Panagdakamat nga Estilo 1 ket aglaon ti saan a mabigbigan a parametro dagiti panangilasin. Kas pagarigan daytoy a dakamat ket saan nga "awan linaon" gaputa aglaon ti mausar a pakaammo:
{{cite web | http://www.foobar.com | Ti Foobar Bar}}
Ti dakamat ket "awan linaon" gaputa saan nga aglaon ti nasken a parametro dagiti panangilasin (iti daytoy a kaso ti
|url= ken ti
|title=) a mangibaga ti
{{cite web}} no kasano ti agusar ti pakaammo a saan a linaon ti dakamat.
Ti "awan linaon" ket mabalin pay a kaibuksilanna a ti maysa nga editor ket intero koman nga agusar koman ti sabali a plantilia. Mabalin a ti editor ket nagusar ti
{{citation}} ngem ti inkeddengna ket ti agusar ti
{{masapul a dakamaten}} wenno
{{quote}}.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, agnyon ti maitutop a parametro dagiti panangilasin wenno sukatan ti dakamat ti CS1 iti nasaysayaat a maitutop a planntilia.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti awan linaon a dakamat.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid iti espasio ti Agar-aramat, Tungtungan, Agar-aramat tungtungan, Wikipedia tungtungan, Papeles tungtungan, Plantilia tungtungan, Tulong tungtungan, Kategoria tungtungan, Modulo tungtungan, ken MediaWiki tungtungan ket saan a mairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut.
Daytoy a listaan ket mabalin a saan a mangipakita kadagiti kinaudi a sinuksukatan.


text:
Kategoria:Dagiti biddut ti CS1 ti LCCN
Kitaen ti
|lccn= pateg
Ti parametro ti
|lccn= ket isu ti panangilasin ti Library of Congress Control Number. Daytoy ket mapasingkedan tapno masigurado a husto ti kaatiddog ti panangilasin ket addaan kadagiti husto nga umuna a numero.
Ti LCCN ket karakter ti kuerdas ti 8–12 a karkarakter iti kaatiddog. Ti kaatiddog ti LCCN ket mangipakita ti tipo ti karakter kadagiti umuna a karater ti 1–3; dagiti akin-kanawan unay a walo ket kankanayon a numero.[1]
Ti adu pay a pamamsingked ket saanen a maaramid.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a husto ti pateg ti
|lccn= ken awan dagiti sabali a letra, tulnek, wenno dagiti sabali a karakter.
Dagit ipanid nga addaan iti daytoy a biddut ket automatiko a maikabil idiay Kategoria:Dagiti biddut ti CS1 ti LCCN.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid iti espasio ti Agar-aramat, Tungtungan, Agar-aramat tungtungan, Wikipedia tungtungan, Papeles tungtungan, Plantilia tungtungan, Tulong tungtungan, Kategoria tungtungan, Modulo tungtungan, ken MediaWiki tungtungan ket saan a mairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "The LCCN Namespace". Network Development and MARC Standards Office. Biblioteka ti Kongreso. Nobiembre 2003.
Daytoy a listaan ket mabalin a saan a mangipakita kadagiti kinaudi a sinuksukatan.