text:
Init
Ti Init ket isu ti bituen iti tengnga iti Sistema a Solar. Daytoy ket gangani a nagtimbukel ken nabuklan ti napudot a plasma a nailaga kadagiti magnetiko a lugar.[10][11] Addaan ti diametro ti agarup a 1,392,000 km, agarup a 109 a dakdakkel ngem ti Daga, ken addaan ti masa a (agarup a 2×1030 kilograms, 330,000 a dakdakel ngem ti daga) a mangbukel daytoy ti agarup a 99.86% iti dagup a masa iti Sistema a Solar.[12] Ti panaka-kimiko, agarup a tallo a pagkatlo iti masa ti Init ket nabuklan iti Hidróheno,a dagiti nabati ket kaaduan a helio. Dagiti nabati (1.69%, nupay kasta daytoy ket agarup a 5,628 a dakdakkel ngem ti masa ti Daga) ket binuklan dagiti nadagsen nga elemento, a mairaman ti Oksíheno, karbon, neon ken landok, ken dadduma pay.[13]
Ti nailangitan a panakaidasig ti Init, a naibatay ti espektral a klase, ket G2V, ken di-pormal a nainaganan a kas ti duyaw nga ansisit, gapu ta ti makita a panagsilnagna ket kapigsaan iti duyaw a berde a paset iti espektro ken ngem nupay kasta ti marisna ket puraw, manipud ti rabaw ti Daga daytoy ket agparang a kas duyaw gapu ti atmospera a panakaiwarwaras iti asul a lawag.[14][15] Iti espektral a klase nga etiketa, ti G2 ket mangitudo ti bukodna a rabaw a temperatura iti agarup a 5778 K (5505 °C), ken ti V a mangitudo ti Init, a kasla kapada dagiti bitbituen, ket maysa a nangruna a panagsasaruno a bituen, ken isu a daytoy ket agaramid ti bukodna nga enrhia babaen ti nuklear a panaglunag iti hidroheno nga nuklei inti helio. Iti bugasna, ti Init ket aglunag kadagiti 620 a riwriw a metriko a tonelada iti hidroheno iti tunggal maysa a segundo. Naikapanunutan idi dagiti astronomo a daytoy ket maysa a bassit ken saan a naisangyan a bituen, ti Init tattan ket naikapanunutanen a naranraniag iti agarup a 85% kadagiti amin a bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas, a kaaduan kadagitoy ket dagiti nalabbaga nga ansisit.[16][17] Ti patingnga a kadakkel iti init ket +4.83; nupay kasta, a kas ti kaasitgan a bituen iti Daga, ti Init ket isu ti karaniagan a banag iti langit nga adda iti nalawag a kadakkel iti −26.74.[18][19] Ti napudot a korona ti Init ket agnaynayon a dumakdakkel idiay tangatang a daytoy ket agparpartuat ti solar nga angin, maysa daytoy a waig dagiti nakarga a partikula a gumayat idiay heliopause kadagiti agarup a 100 nga astronomicko a paset. Ti labutab iti interestelar a pamay-an a pinorma babaen ti solar nga angin, ti heliospera, ket isu ti kadakkelan nga agnanayon a patakder idiay Sistema a Solar.[20][21]
Ti Init ket agdama nga agbanbaniaga babaen ti Lokal nga Interestelar nga Ulep iti sona ti Lokal a Labutab, iti kaunegan ti barakus iti Orion nga Ima iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Kadagiti 50 a kaasitgan a nailangitan a sistema iti uneg ti 17 a lawag a tawtawen manipud ti Daga (a ti kaasitgan ket ti nalabbaga nga ansisit a nanaganan ti Proxima Centauri iti agarup a 4.2 a lawag a tawtawen a kaadayo), ti Init ket maikapat ti ranggo babaen ti masa.[22] Ti Init ket palikmutenna ti tengnga iti Magririmpuok a Bitbituen iti kaadayo kadagiti agarup a 24,000–26,000 lawag a tawen manipud ti galaktiko a sentro, a mangleppas ti maysa nga agpakanawan a panaglikmuta, a kas makita manipud kadagiti galaktiko nga amianan nga ungto, iti agarup a 225–250 a riwriw a tawtawen. Gapu ta ti ariwanas tayo ket aggungunay iti respeto iti kosmiko a mikroonda a radiasion ti lugar iti likud (CMB) iti turong iti konstelasion a Hidra iti kapardas iti 550 km/s, ti pagbanagan a kapardas ti Init a mainaig iti CMB ket agarup a 370 km/s iti turong iti Abut wenno Leo.[23]
Ti natimbengan a kaadayo iti Init manipud ti Daga ket agarup a 149.6 a riwriw a kilometro (1 AU), ngem ti kaadayo ket agdumaduma no ti Daga ket aggunay manipud ti perihelion iti Enero aginggana ti aphelion iti Hulio.[24] Iti daytoy a natimbengan a kaadayo, ti lawag ket agbaniaga manipud ti Init aginggana ti Daga iti agarup a 8 minutos ken 19 a segundo. Ti enerhia iti daytoy a lawag ti init ket agsuporta kadagiti gangani amin a kita ti biag iti Daga babaen ti potosintesis,[25] ken mangiturong ti klima ken tiempo iti Daga. Ti dakkel a panakaapekta ti Init iti Daga ket nabigbiganen manipud kadagidi prehistoriko a panawen, ken ti Init ket naipanunutan babaen kadagiti nadumaduma a kultura a kas maysa a dios. Ti napudno a sientipiko a panakaawat iti Init ket nabuntog ti panakarang-ayna, ken nasapsapa ngem ti maika-19 a siglo nga adu dagiti nalatakan a sientista ket addada iti bassit a panakaammo iti maipapan ti bagi a panakabukel ken taudan ti enerhia ti Init. Daytoy a panakawat ket agdama pay ti panagrangrang-ayna; adu pay dagiti naumaduma nga anomalia tatta nga aldaw iti tignay ti Init a saan pay a naipalpalawagan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o Williams, D. R. (2004). "Pudno a Pagalagadan ti Init". NASA. Naala idi 2010-09-27.
- ^ Asplund, M.; N. Grevesse and A. J. Sauval (2006). "Ti baro a kaadu ti solar - Pset I: ti panagpalpaliiw". Komunikasion iti Asteroseismolohia 147: 76–79. Bibcode:2006CoAst.147...76A. doi:10.1553/cia147s76.
- ^ "Eclipse 99: Dagiti Agnanayon a Masalsaludsod". NASA. Naala idi 2010-10-24.
- ^ Hinshaw, G.; et al. (2009). "Five-yaer Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results". The Astropisikal a Warnakan Dagiti suplemento a Serie 180 (2): 225–245. Bibcode:2009ApJS..180..225H. doi:10.1088/0067-0049/180/2/225.
- ^ a b c d e f g h i j k l "Eksplorasion ti Sistema Solar: Dagiti planeta: Init: Dagiti kinapudno ken Bilbilang". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2008-01-02.
- ^ Ko, M. (1999). "Densidad iti Init". Iti Elert, G. The Physics Factbook.
- ^ "Dagiti prinsipio iti Espektroskopia". Unibersidad iti Michigan, Departamento ti Astronomia. 30 August 2007.
- ^ a b Seidelmann, P. K.; et al. (2000). "Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000". Naala idi 2006-03-22.
- ^ "Dagiti Kangrunaan nga Estadistika ti Init". Stanford Solar Center. Naala idi 2008-07-29., citing Eddy, J. (1979). Ti Baro nga Init: Dagiti Solar a Nagbanagan Manipud ti Skylab. NASA. p. 37. NASA SP-402.
- ^ "Kasano ti katimbukel ti Init?". NASA. 2 Oktubre 2008. Naala idi 7 Marso 2011.
- ^ "Dagiti immuna nga STEREO nga imahen iti Intero nga Init". NASA. 6 Pebrero 2011. Naala idi 7 March 2011.
- ^ Woolfson, M (2000). "Ti nagtaudan ken ebolusion iti sistema solar". Astronomia ken Heopisika 41 (1): 1.12. doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x.
- ^ Basu, S.; Antia, H. M. (2008). "Helioseismolohia ken Solar a Kaadu". Dagiti Reporta ti Pisika 457 (5–6): 217. arXiv:0711.4590. Bibcode:2008PhR...457..217B. doi:10.1016/j.physrep.2007.12.002.
- ^ "Sun". World Book. NASA. Naala idi 2009-10-31.
- ^ Wilk, S. R. (2009). "Ti Duyaw nga Init a Paradoha". Dagiti Optiko ken Potonika a Damdamag: 12–13.
- ^ Than, K. (2006). "Nagkamali dagiti astronomo: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa". Space.com. Naala idi 2007-08-01.
- ^ Lada, C. J. (2006). "Panakaaduan dagiti nailangitan ken ti immuna a aramid ti masa: Kaaduan kadagiti Bituen ket Agmaymaysa". Astropisikal a Sursurat ti Warnakan 640 (1): L63–L66. arXiv:astro-ph/0601375. Bibcode:2006ApJ...640L..63L. doi:10.1086/503158.
- ^ Burton, W. B. (1986). "Dagiti nailangitan a parametro". Dagiti Repaso ti Limbang a Siensia 43 (3–4): 244–250. Bibcode:1986SSRv...43..244.. doi:10.1007/BF00190626.
- ^ Bessell, M. S.; Castelli, F.; Plez, B. (1998). "Modelo ti tangatang iti nalawa a bedbed dagiti maris, bolometriko a panagtarimaan ken panaglalibrasion ti temperatura para kadagiti O–M a bituen". Astronomia ken Astropisika 333: 231–250. Bibcode:1998A&A...333..231B.
- ^ "Ti maysa a Bituen nga Adda dagiti dua nga Amianan nga Ungto". Science @ NASA. NASA. 22 Abril 2003.
- ^ Riley, P.; Linker, J. A.; Mikić, Z. (2002). "Panagmodelo ti heliosperiko ti agdama a sabanas: Dagiti panagdumaduma ti Solar a siklo". Warnakan iti Heopisikal a Panagsukisok 107 (A7): SSH 8–1. Bibcode:2002JGRA.107g.SSH8R. doi:10.1029/2001JA000299. CiteID 1136.
- ^ Adams, F. C.; Laughlin, G.; Graves, G. J. M. (2004). "Dagiti Nalabbaga nga Ansisit ken ti Gibus iti Nagruna a Panagsasaruno". Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica 22: 46–49. Bibcode:2004RMxAC..22...46A.
- ^ Kogut, A.; et al (1993). "Dipole nga Anisotropia iti COBE a Paggiddiatan dagiti Mikroonda a Radiometro dagiti Immuna a Tawen a Mapa". Astropisiko a Warnakan 419: 1. arXiv:astro-ph/9312056. Bibcode:1993ApJ...419....1K. doi:10.1086/173453.
- ^ "Equinoxes, Solstices, Perihelion, ken Aphelion, 2000–2020". Obserbatori ti marina ti Estados Unidos. 31 Enero 2008. Naala idi 2009-07-17.
- ^ Simon, A. (2001). TI Pudno a Siensia a Naggapuan dagiti X-a Papeles : Dagiti mikrobio, dagiti layap, ken dagiti mutante. Simon ken Schuster. pp. 25–27. ISBN 0-684-85618-2.


c: text/html

text:
Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga adda kadagiti silpo ti wiki a naikabil kadagiti titulo ti URL
Ti silpo ti wiki ket naikabil iti titulo ti URL
Dagiti silpo ti wiki a naiparang iti dakamat ket dagiti panagtitipon dagiti panagtengngel a parametro ti url, ti
|url=,
|chapterurl=, kdpy., nga adda dagiti panagtengngel a parametro ti titulo, ti
|title=,
|chapter=, kdpy. Dagiti panagtengngel a parametro ti titulo ket mabalin a maisilpo a kas silpo ti wiki iti sabali nga artikulo ti Wikipedia ngem saan a mabalin no adda maipada a panagtengngel a parametro ti url iti dakamat. No rumsua daytoy a kasasaad, mapasardeng ti silpo ti wiki, di maikaskaso ti wiki markup, ken dagiti maiparang a silpo ti dakamat iti akin-ruar a sitio.
Adda met dagiti plantilia a mangpataudto ti kastoy a biddut no dagitoy ket paset ti parametro nga agtengtengel ti titulo. Ti biddut ket rumsua no ti plantilia ket agpataud ti naisilpo ti wiki a silpo a linaon. Kas pagarigan, dagiti plantilia ti
{{lang}} ket mangiruar ti naisilpo ti wiwki a kategoria. Dagiti plantilia dagiti panagtengngel a parametro ti url ken mabalin pay a mangdadael ti COinS a metadata ti dakamat. A kas sapasap nga alagaden, liklikan ti agusar kadagiti plantilia dagiti parametro nga agtengtengel ti titulo malaksid no ammom ti pagbanagan ti plantilia ket intero a makita (
{{!}} ken ti kapadpada).
Daytoy a kita ti biddut ket mabalin pay a rumsua kadagiti plantilia a naibatay ti panangilasin (
{{cite doi}}, kdpy.). No kastoy ti mapasamak, ti mensahe ti biddut ket maipakita iti artikulo ngem ti biddut ket pudno a mabirukan iti plantilia a naibatay ti panangilasin.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, ikkaten dagiti silpo ti wiki manipud ti parametro nga agtengtengel ti titulo a naikeddeng nga akin-ruar a naisilpo wenno ikkaten ti akin-ruar nga URL, a mangpalubos nga agbalin dagiti akin-uneg a silpo a kas manamnama. No dagiti plantilia nga agpatpataud ti silpo ti wiki ket nangruna iti dakamaten, iruar dagitoy iti plantilia ti CS1 ngem ibati dagitoy iti uneg dagiti etiketa ti
...  iti dakamat. Adda met dagiti pamay-an a maited babaen dagiti plantilia a mabalin pay a magun-od babaen dagiti parametro ti CS1.
Ti mangsolbar kadagiti biddut kadagiti plantilia a naibatay ti panangilasin, ti plantilia ket nasken a maurnos tapno masimpa ti biddut. Agal-aluad no agurnos kadagitoy a plantilia gaputa dagiti plantilia ti dakamat a naibatay ti panangilasin ket masansan dagitoy a maus-usar kadagiti adu nga artikulo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga adda kadagiti silpo ti wiki a naikabil kadagiti titulo ti URL.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid iti espasio ti Agar-aramat, Tungtungan, Agar-aramat tungtungan, Wikipedia tungtungan, Papeles tungtungan, Plantilia tungtungan, Tulong tungtungan, Kategoria tungtungan, Modulo tungtungan, ken MediaWiki tungtungan ket saan a mairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut.
Pampanid iti kategoria "Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga adda kadagiti silpo ti wiki a naikabil kadagiti titulo ti URL"
Ti sumaganad a 7 a pampanid ket dagiti adda iti daytoy a kategoria, manipud ti 7 a dagup.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dagiti maawagan nga Ilokano ket isu dagiti kaputotan dagiti simmanglad a tattao idi kanikamanon a ribu a tawtawen idiay amianan ti Luzon, iti maaw-awagan ita iti Ilocos wenno Kailokuan (buklen dagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ken dadduma pay). Kuna dagiti antropolohista a binallasiw dagitoy a kaputotan ti baybay, babaen ti bilog wenno viray, manipud idiay Taiwan. Inrugida ti baro a panagbiag kadagiti lolook wenno waywayang iti amianan, nga isu ti nakapanaganda—dagiti “tattao iti loök,” wenno "Ilooko." Ngem kadakuada, nairuam nga awaganda ti bagbagida a Samtoy, manipud iti "saö mi ditoy." Awaganda pay ti bagbagida kas “Saluyot,” manipud iti maysa a mula nga imasen a sidaen dagiti Ilokano.
NakaiwarasanUrnosen
Timmubo dagiti Ilokano iti amianan-laud a suli ti Luzon, daga a nakipet ken ragangirang, naisengngat iti kabambantayan ti Kordiliera ken ti Baybay Abagatan a Tsína. Kastoy a heograpia ti nangpataud iti tattao a nagaget, nasalimetmet, ken managakar nga agbirok iti gundaway ken gasat iti sabali a daga. Dagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, ken paset iti La Union ken Abra ti sigud a teritorio ti Kailukoan.
Dinappatan dagiti Ilokano dagiti natabtaba a dagdaga ti Cagayan ken Pangasinan ken iti kabambantayan ti Apayao idi maika-18 ken 19 a sigsiglo. Iti maika-20 a siglo, adu met a pamilia nga Ilokano iti immakar a napan nagdappat idiay Mindanao. Dagiti Ilokano ti umuna a grupo a nagbaniaga iti ballasiw-taaw iti kontinente ti Amerika, nangruna kadagiti estado ti Hawaii, California, Washington, ken Alaska. Iti agdama, umad-adu latta dagiti Ilokano iti Saudi Arabia, Hong Kong, Hapon, Singapore, Canada, Australia, ken pagpagilian iti Europa.
DemograpiaUrnosen
Iti agdama, adda aganay a 9,136,000 nga Ilokano. Nagtaud dagiti Ilokano iti puli nga Austronesiano, kapada met laeng dagiti dadduma pay nga etniko a grupo a Filipino. Nupay tradisional a kaaduan ket nakayumanggi ti maris ti kudilda, adu met ti napupudaw nangruna dagiti addaan kaputotan nga Intsik. Adu met nga Ilokano nga agnanaed kadagiti kabambantayan a paset ti Luzon ti addaan dara a Kordilierano. Kaaduan kadagiti Ilokano ket Romano a Katoliko, ti dadduma ket Protestante a kaaduanna ket kameng ti Simbaan nga Aglipayano, maysa a relihion a nangrugi iti Ilocos Norte.
PanagsuratUrnosen
Dagiti Ilokano a nagbiag sakbay ti panangsakup dagiti Kristiano a Kastila ket ammoda ti agsurat iti bukodda a sistema iti abesedário. Kapadana met laeng ti alibata a surat dagiti Tagalog ken Pangasinense, kas koma iti Doctrina Cristiana iti 1621, maysa a kasapaan ken kadaanan a naipablaak iti Iloko. Nailasin laeng ita ti surat Ilokano ket adda veramana, naikur-it a kuros tapno mabasa dagiti konsonante.
Ti kultura nga Ilokano ket napno iti burburtia, dandaniw, pammagbaga, daldallot, salsala, bucanegan, ken sarsarita.
Ti epiko a Biag ni Lam-ang ti nabati nga estoria a saan nalipatan dagiti Ilokano. Adu pay iti pampammati a naitawid iti Kailokuan ita, kas iti estoria ni Aran ken Angalo, ni Namarsua wenno Apo Lung-aw, a nangbukel iti lubong dagiti tao ken dadduma pay.


text:
San Vicente ken dagiti Grenadito
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
(Naibaw-ing manipud iti Saint Vincent and the Grenadines)
Katkategoria:
- San Vicente ken dagiti Grenadito
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1979
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Nalatak a Bangen ti Raw-ang
Ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang ket isu ti kadakkelan a sistema ti koral a raw-ang[1][2] a buklen dagiti sumurok a 2,900 nga agmaymaysa a raw-ang[3] ken dagiti 900 nga isla a gumay-at ti sumurok a 2,600 a kilometro (1,600 mi) iti kalawa ti agarup a 344,400 kuadrado kilometro (133,000 sq mi).[4][5] Ti raw-ang ket mabirukan idiay Baybaya Koral, idiay aplaya ti Queensland, Australia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ UNEP a Sentro ti Panangimatonan ti Konserbasion (1980). "Nasalakniban a Luglugar ken Tawidan ti Lubong – Nalatak a Bangen ti Raw-ang a Tawidan a Lugar ti Lubong". Departamento tie Enbironmento ken Tawidan. Naidulin manipud ti kasisigud idi 11 Mayo 2008. Naala idi 14 Marso 2009.
- ^ "Ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang a Pateg ti Tawidan ti Lubong". Naala idi 3 Septiembre 2008.
- ^ Ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang a Tawidan a Lugar ti Lubong, a daytoy 348,000 km kuadrado, ket adda dagiti 2900 a raw-ang. Nupay kasat, daytoy ket saan a mangiraman kadagiti raw-ang a mabirukan idiay Ilet ti Torres, nga adda dagiti nakarkulo a kalawa ti 37,000 km kuadrado ken mabalin nga adda ti 750 a raw-ang ken dagiti baknad. (Hopley, p. 1)
- ^ Fodor's. "Pagsurotan aPanagbaniaga ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang". Naala idi 8 Agosto 2006.
- ^ Departamento ti Enbironmento ken Tawidan. "Panagrepaso ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang a Tignay ti Marino a Parke Marine ti 1975". Naidulin manipud ti kasisigud idi 18 Oktubre 2006. Naala idi 2 Nobiembre 2006.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hopley, David; Smithers, Scott G.; Parnell, Kevin E. (2007). Ti Heomorpolohia ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang: panagrang-ay, dibersidad, ken panagbalbaliw. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-85302-8.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang idiay Wikimedia Commons


text:
Antigua ken Barbuda
Ti Antigua ken Barbuda (i/ænˈtiːɡə ænd bɑrˈbjuːdə/; Espaniol para iti "taga-ugma" ken "nabarbasan") ket maysa a singin nga isla a pagilian a naisanglad ti nagbaetan ti Baybay Karibe ken ti Taaw Atlantiko. Nabuklan daytoy ti dua a kangrunaan a nataengan nga is-isla, ti Antigua ken ti Barbuda, ken dagiti pay babbabassit nga is-isla (a mairaman ti Great Bird, Green, Guinea, Long, Maiden ken Isla ti York ken ti adadayo nga abagatan, ti isla iti Redonda). Ti permanente abilang ti populasion ket agarup a 81,800 (manipud iti 2011 a Senso) ken ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti St. John's, idiay Antigua.
Dagitoy ket naisina babaen ti bassit a nautiko a milia, ti Antigua ken ti Barbuda ket adda dagitoy iti tengnga iti Is-isla ti Leeward, a paset iti Lesser Antilles, ti agarup a 17 nga amianan a grado iti Ekuador. Ti parbo a nagan daytoy a pagilian ket "Daga dagiti 365 nga Aplaya" gpu kadagiti kaadu ti aplaya a nakapalikmut kadagiti isla. Ti panagturayna, pagsasao, ken kultura ketkaaduan a naimpluensiaan babaen ti Britaniko nga Imperio, a daytoy ket paset idi iti daytoy a pagilian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c d "Antigua ken Barbuda". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-04-12.
- Antigua ken Barbuda
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1981
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Billit
Dagiti billit (klase Aves) ket nadutdotan, napayakan, dua ti sakana, endotermika (nabara ti dara), agititlog, a bertebrado nga ay-ayup. Nga adda dagiti agarup a 10,000 sibibiag a sebbangan, isu dagitoy ti kaaduan a bertebrado a klase dagiti bertebrado a tetrapodo. Amin dagiti agdama a sebbangan ket tagikua ti subklase ti Neornithes, ken agnaed kadagiti ekosistema iti ballasiw ti lubong, manipud ti Artiko aginggana idiay Antartiko. Dagiti sibibiag a bilbillit ket sumakopda kadagiti kadakkel manipud ti 5 cm (2 in) Bee Hummingbird aginggana ti 2.75 m (9 ft) Abestrus. Ti posil a rehistro ket mangituding a dagiti billit ket rimsua iti kaunegan kadagiti terepodo a dinosaurio idi panawen ti Hurasiko a paset ti panawen, idi agarup a 160 riwriw a tawtawen. Dagiti Paleontologo ket maikapanunutanda dagiti billit nga is-isu laeng dagiti klado dagiti dinosaurio a nagbiag manipud ti Kretaseo–Paleoheno a pasamak ti panagawan idi 65.5 (Ma).
Dagiti moderno a billit ket naidasig babaen kadagiti dutdot, ti maysa a sippit nga awan ti ngipen, ti panagitlog dagiti natangken ti kontsana nga itlog, ti maysa a nagato a metaboliko a grado, adda ti uppat a kamara a puso, ken ti maysa a nalagan ngem natibker a tultulang. Dagiti amin a sibibiag a sebbangan iti billít ket adda kadagiti payak malaksid laeng ti awan tattan a saan a tumaytayab a moa iti Baro a Selanda. Dagiti payak ket dagiti naparangay a takiag, ken kaaduan kadagiti sebbangan ti billit ket makatayab. Dagiti saan a makatayab a billít ket mairaman dagiti ratida, dagiti pinguino, ken dagiti adu pay a naipagduduma a endemiko a sebbangan ti isla. Dagiti billít ket addaanda kadagiti naisangsangayan a panagpalpa ken panaganges a sistema a dagitoy ket nasayaat a naampon para iti panagtayab. Adda dagiti dadduma a billít, a naipangpangruna dagiti korbidos ken dagiti loro, ket maysa dagitoy a nasaririt a sebbangan ti ayup; adu dagiti bilbilang iti sebbangan ti billit a napalpalliwan nga agar-aramid ken agus-usar ti ramramit, ken adu kaditi sosial a sebbangan ket mangipakpakita ti kultural a panagiyallawat iti panakaammo kadagiti ballasiw a kaputotan.
Adu kadagiti sebbangan ket gumon-od iti tinawen nga adayo a panag-akar, ken adu pay dagiti agararamid ti basbassit ken saan nga agnanayon a panag-akar. Dagiti billit ket sosialda; dagitoy ket makisinnaritada nga ugusar kadagiti makita a senial ken babaen kadagiti panagtawag ken kankanta, ken makibinglayda kadagiti sosial nga ugugali, a mairaman ti panagtitinnulongan a panagtaraken ken panaganup, panagpangen, ken panag-ummong dagiti balang. Ti nawatiwat a kaaduan dagiti sebbangan ti billít ket sosial a monagamo, kadawyan para iti maysa a panawen a panagtaraken, ken sagpaminsan pay nga adu a tawen, ngem manmano iti amain a kabibiagda. Adda dagiti dadduma pay a sebbangan a poligamo ("adu kadagiti babbai") wenno, manmano, a poliandriko ("adu kadagiti lallaki") a panagtaraken a sistema. Dagiti itlog ket kadawyan a mayitlog iti maysa nga umok ken mapessaan babaen dagiti nagannak. Kaaduan kadagiti billit ket adda iti napaatiddog a panagaywan kalpasan ti panagpessa.
Adu kadagiti sebbangan ket importante para iti ekonomia, a kaaduan a taudan iti makmakan babaen ti panaganup wenno panagtaraken. Adda dagiti sebbanagn, a naisangsangayan dagiti agkankanta a billit ken dagiti loro, ket nadayeg dagitoy nga abalbalayan nga ayup. Dagiti dadduma pay a panagusar ket maiaraman ti panag-apit iti guano para ti panag-usar nga abuno. Dagiti billit naisangsangayan a piguro iti amin nga aspeto iti kultura ti nagtagitaoan manipud ti relihion aginggana ti daniw ken dagiti nadayeg a musika. Agarup a 120–130 a sebbangan ket nagbalin nga awanen a kas ti nagbanagan iti aramid ti tao manipud idi maika-17 a siglo, ken dagiti gasgasut a naskbayan pay. Iti agdama, agarup a 1,200 a sebbangan dagiti billit ket maipangta ti pannaka-awan babaen dagit inar-aramid ti tao, ngem adda met dagiti ganetget a mararamid para iti panagsalaknib kaniada.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Brands, Sheila (14 Agosto 2008). "Systema Naturae 2000 / Pannakaidasig, Klases Aves". Gandat: Ti Taxonomicon. Naala idi 11 Hunio 2012.


text:
Bisikleta
Ti bisikleta (lang-en|bicycle wenno bike[2] (ken sagpaminsan pay a makunkuna a kas ti "pushbike",[3] "pedal bike",[4] "pedal cycle",[5] wenno "siklo"[6]), ket isu ti pinaandar ti tao, mapidpidal, maymaysa a tugot a lugan, nga adda kadagiti dua a pilid a naikapet iti maysa a kuadro, nga adda ti maysa iti likudan ti immuna.[7] Ti aglugligan ti biskleta ket tinawtawagan ti siklista.
Dagiti bisikleta ket immuna idi a naipayammo idi maika-19 a siglo idi Europa ken itan ket adda dagiti ad-adu ngem maysa a bilion a bilang iti sangalubongan, mamindua ngen ad-adu ngem dagiti kotse.[8] Dagitoy ti kangrunaan a pamay-an a pagluganan kadagiti adu a rehion. Dagitoy ket mangitedda pay ti nadayeg a pangliwliwaan, ken naamponen para iti panagusar a kas abalbalay ti ubbing, sapasap nga inus-usar para iti panagpapigsa, panagipakat iti militar ken polis, dagiti serbisio ti mensahe, ken panaglumba ti biskleta.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Koeppel, Dan (Enero/Pebrero 2007), "Panagtayab ti Pagaw", Magasina ti Panagbisikleta (Rodale, Inc.) 48 (1): 60–66, ISSN 0006-2073, naala idi 2012-01-28
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "bike n. 1. a. Colloq. pangyababaan ti bicycle n."
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "pushbike n.2 1. a. Colloq. pangyababaan ti bicycle n."
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "pedal bike n. 2003 Yorks. Post (Nexis) 11 Nob., Ti immuna a motorisado a Honda idi ket ti mapidal a bisikleta a naikkan tiati a militar a radio generator."
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "pidal a siklo n. 1905 Times 18 Nob. 13/2 Ti sirok a kadsaaran ketket napunno kadagiti nadumaduma a pagikabilan ti mapidal a siklo, motorsiklo, ken dagiti nadumaduma karro."
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "siklo n. II. 11. Ti maysa a pangyababaan, a naamamuan ken mairamraman, iti biskleta ken trisikleta."
- ^ Inggles a Diksionario ti Oxford (Maikadua nga ed.). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. 1982. "bisikleta, n. Ti maysa a lugan a buklen ti dua apilid a tinengtengngel ti kuadro a buklen dagiti dua a pilid nga adda ti maysa iti likudan ti immuna, a maisikko babaen ti manibela iti sanguanan a pilid ken pinaandar babaen dagiti pidal."
- ^ "Dagiti bisikleta a mapataud iti lubong - Worldometers". Naala idi 2 JEnero 2012.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Amina Maipanggep ti Panagbisikleta, Rand McNally.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Bisikleta idiay Wikimedia Commons


text:
Haiti
Ti Haiti, oficial nga nagkikilala bilang República ti Haiti (Frances: République d'Haïti; Kreyol: Repiblik Ayiti) ket maysa a lubong nga matatagpuan iti Baybay a Karibbean.
- Haiti
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti isla a pagilian
- Latin nga Amerika
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1804
- Pakasaritaan ti Haiti
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Cavite
Ti Cavite (Filipino: Kabite) ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti umabagatan a playa ti Luek Manila, iti rehion ti CALABARZON iti Luzon, 30 a kilometro iti abagatan ti Metro Manila. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Trece Martires ti Cavite. Kabeddengna dagiti probinsia ti Laguna iti daya ken ti Batangas iti abagatan, ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Cavite iti 17 nga ili ken 6 a siudad.
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Siudad ti Bacoor
- Siudad ti Cavite
- Siudad ti Dasmariñas
- Siudad ti Imus
- Siudad ti Tagaytay
- Siudad ti Trece Martires
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti isla ti Cavite[urnosen | urnosen ti taudan]
- Isla ti Balot, mabirukan idiay sabangan ti Karayan Ternate [2]
- Isla ti Caballo
- Corregidor
- Isla ti El Fraile
- Kota Frank
- Isla ti La Monja, mabirukan idiay laud ti Corregidor
- Isla ti Limbones, mabirukan idiay aplay ti Maragondon idiay asideg ti pagbeddengan ti Batangas
- Pulo ni Burunggoy (itan ket ti Island Cove Resort) a mabirukan idiay Luek Bacoor[3]
- Isla ti Santa Amalia, mabirukan idiay amianan a laud ti Corregidor[4]
Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Paggatangan[urnosen | urnosen ti taudan]
- SM City Bacoor
- SM City Dasmariñas (agdama a mapadpadakkel)
- SM City Rosario
- SM Center Molino
- SM Marketmall Dasmariñas (naipakpatakder)
- SM City Tagaytay (naisingasingd)
- SM City Naic (naisingasing)
- Robinsons Place Imus
- Robinsons Place Dasmariñas
- Robinsons Supermarket Gen. Trias
- Robinsons Summit Ridge Tagaytay
- Wilcon Builder's Depot - Dasmariñas (naipakpatakder)
- Central Mall Dasmariñas (mairaman ti SM Savemore Dasmarinas) (naipakpatakder)
- SaveMore Tagaytay
- Puregold GMA
- Puregold Bacoor
- Puregold Tanza
- Puregold jr. Tagaytay
- Waltermart Carmona
- Waltermart Dasmariñas
- Waltermart General Trias
- FRC Supermall Bacoor (idiay asideg ti SM Savemore Zapote)
- FRC Supermall Imus (idiay asideg tiPuregold Imus)
- Lotus Mall Imus (idiay asideg ti Waltermart Supermarket Imus)
- RFC Mall Bacoor
- RFC Mall Zapote Bacoor
- Fun Mall Rosario
- Annies Plaza Tanza
- L Paseo Arcade Siudad ti Trece Martires
- L Paseo Arcade Indang
- Puregold Jr. Dasmariñas (naisingasing)
Pagluganan[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kompania ti bus iti Cavite[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Calabarzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Ternate Website". Sapot a pagsaadan ti Ternate Cavite. Naala idi 2011-10-28.
- ^ "Pakasaritaan". Naala idi 2011-10-28.
- ^ Buyot ti Estados Unidos (1916). "Dagiti lugar ti milisia ti Estados Unidos, Dagiti Nailian a Kamposanto, ken dagiti parke ti milisia", p. 344. Pagmalditan nga Opisina ti Gobierno, Washington.


text:
Adda Kadi Bukod a Biblia Dagiti Saksi ni Jehova?
Iti panangadal dagiti Saksi ni Jehova iti Biblia, adu a patarus ti us-usarenda. Ngem kadagiti lengguahe a nakaipatarusan ti Biblia, ad-adda nga us-usarenmi ti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan gapu iti panangusarna iti nagan ti Dios, kinaumisona, ken kinalawagna.
Pannakausar ti nagan ti Dios. Ti dadduma nga agipabpablaak iti Biblia, saanda a pinadayawan ti rumbeng a mapadayawan. Kas pagarigan, iti maysa a patarus ti Biblia, nailista ti nasurok a 70 a nagan ti tattao a nakatulong iti pannakaipablaakna. Ngem inikkat a namimpinsan dayta a patarus ti Biblia ti nagan ti Autorna—ni Jehova a Dios!
Maisupadi iti dayta, ti Baro a Lubong a Patarus insublina ti nagan ti Dios iti rinibu a nakausaranna iti orihinal a teksto ken saan a naipakaammo ti komite a nangipablaak iti dayta a patarus.
Umiso. Saan nga amin a patarus ket umiso ti panangipatarusna iti orihinal a mensahe ti Biblia. Kas pagarigan, iti maysa a patarus, kastoy ti mabasa iti Mateo 23:15: “Asikayo pay, dakayo a mamaestro iti Linteg ken dakayo a Fariseo! Aginsisingpetkayo! Ballasiwenyo dagiti taaw ken sursorenyo dagiti dagdaga tapno makaawiskayo iti maysa a pasurot; ket no adda mapasurotyon pagbalinenyo nga ad-adda ti pannakaikarina iti infierno ngem dakayo.” Nupay kasta, iti orihinal a teksto, nausar ti termino a “Gehenna [a ti literal a kaipapananna ket Ginget ti Hinnom],” saan nga “infierno.” Idi un-unana, ti Ginget ti Hinnom ket adda iti asideg ti Jerusalem. Ditoy ti pakaibellengan dagiti basura idi kaaldawan ni Jesus. Nabatad nga inusar ni Jesus ti sao a Gehenna a mangiladawan iti naan-anay a pannakadadael nga ibunga ti pannakaukom manipud iti Dios. Nalabit inusar dagiti paraipatarus ti sao nga “infierno” gapu ta patienda a matutuok iti agnanayon dagiti nadangkes idiay umap-apuy nga impierno. Ngem saan nga isursuro dayta ti Biblia. Gapuna, kastoy ti kuna ti Baro a Lubong a Patarus: “Asikayo pay, eskriba ken Fariseo, a managinsisingpet! agsipud ta ballasiwenyo ti baybay ken ti namaga a daga tapno aramidenyo ti maysa a proselita, ket inton agbalinen a kasta pagbalinenyo nga agpaay iti Gehenna a mamindua nga ad-adda ngem iti bagbagiyo.”
Nalawag. Ti nasayaat a patarus ket saan laeng nga umiso no di ket nalawag ken nalaka a maawatan. Kitaentayo ti maysa a pagarigan. Iti Mateo 5:3, inusar ni Jesus ti sasao a ti literal a kaipapananna ket “nagasat dagiti mangbigbig a napanglawda iti imatang ti Dios.” Gapu ta saan a nalawag ti kaipapanan dayta iti moderno nga Ingles, inusar ti Baro a Lubong a Patarus dagiti sasao a nalaka a maawatan. Kunana a “naragsak dagidiay sipapanunot iti naespirituan a kasapulanda.”
Malaksid iti panangusarna iti nagan ti Dios, umiso, ken nalawag, adda sabali pay a nakaidumaan ti Baro a Lubong a Patarus: Libre a maiwarwaras daytoy. Kas resultana, minilionen ti makabasa iti Biblia iti bukodda a lengguahe—uray kadagidiay saan a makabael a gumatang iti Biblia.


text:
Plantilia:De ikono
(Aleman)
Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti {{De ikono}} ket plantilia a kadawyan nga inus-usar tapno mangipakita kadagiti agbasbasa a ti maysa nga akin-ruar a silpo ket adda iti ganganaet a pagsasao; awan dagiti nasken a parametro.
Daytoy ket nasken a maikabil kalpasan ti akin-ruar a silpo.
Ti plantilia ket us-usarenna ti pormat ti
{{Ikono ti pagsasao}} , ngem napabassit babaen ti panag-usar ti nagan ti
{{xx ikono}}, a ti
xx ket mangirepresenta ti kodigo ti pagsasao. Dagitoy ket mabirukan idiay batong ti "Alpha-2" iti listaan dagiti kodigo ti ISO 639.
Pangngaasi a laglagipen a dagiti kodigo ti pagsasao ket saan a kankanayon a maipada kadagiti kodigo ti pagilian (kitaen dagiti listaan ti kodigo ti ISO 3166-1).
Kategoria:Dagiti plantilia ti ikono ti pagsasao ket aglaon ti napno a listaan dagiti plantilia a mabalin a mausar.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- {{Lang-de}}


text:
Makan a la Pinoy: Panagpagango ken panagpulbos ti marungay ken dadduma pay
June 8, 2014 in Featured, food by patnugutan
Ni BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
Nabiit a rumaboy ti marunggay nangruna no maputedan ti sangana ket agtubo manen ti baro a sanga a pagsaringitan dagiti baro a bulbulong. No naraberen unay dagiti bulbulongna, apitenen ken ipagango dagitoy tapno maipenpen dagiti saan pay a makonsumo a dagus wenno mabalin nga ikabil iti kapsula a tomaren dagiti inna nga agpaspasuso wenno dagiti ubbing a malnourished.Ikkaten dagiti dadakkel nga ungkay ti bulong ti marunggay santo ikabil iti dehydrator sheet/tray. Ipagango dagiti bulong iti dehydrator iti temperatura a 118 degrees Celcius iti 24 nga oras. No awan ti dehydrator, ipagango dagiti bulbulong iti linong a naangin iti dua aginggana uppat nga aldaw. Ikirog iti banga wenno napuskol a pariok iti nakapsut nga apuy wenno beggang iti agarup tallo a minutos. (No mabalin ket saan a nangatngato iti 140 degrees Celsius ti pudotna tapno saan a mapukaw dagiti dadduma a sustansyana.) Mabalinen nga ipulbos iti blender wenno bayuen iti alsong aginggana napino.
Mabalin nga iproseso iti parehas a wagas ti dadduma pay a bulbulong a kas ti saluyot, paria, dangla, guyabano, kdpy. No nasayaat ti pannakaipagango dagiti bulbulong mabalin nga agbayag daytoy iti aginggana maysa a tawen.
Ti nagango ngem saan a napulbos a bulbulong kas ti marunggay ket mabalin nga ilaok iti tinola ken sopas. No napulbosen daytoy mabalin nga ilaok iti shake wenno smoothie a kas iti nailanad iti napalabas a lawas ditoy a pagwarnakan. Mabalin met nga ilaok iti dressing a vinaigrette
Ti marunggay ket nabaknang iti protina, potassium, calcium, Bitamina A, B, K, calcium, manganese.
No agpagango iti sabong ti kayanga, ikkan ti suka ti pagbuggo a danum tapno maikkat bassit ti galisna a kasla saluyot. Ipagango met laeng a kas iti panagproseso iti bulbulong. Ti sabong ti kayanga ket aramiden a tsaa a nasayaat a pamparelax.
Mabalin met nga agpagango kadagiti bulbulong wenno sabsabong babaen iti panangi-freezer. Bugguan dagiti bulbulong ken sabsabong ken ipaangin dagitoy iti maysa nga aldaw wenno aginggana namaga. Ikabil iti supot a papel wenno balkoten iti diaryo. Ipagango iti freezer. # nordis.net


text:
Sakbay ti pakasaritaan
Ti sakbay ti pakasaritaan wenno prehistoria (ti kaibuksilanna ket "sakbay ti kaadda dagiti naisurat a rehistro," manipud ti Latin a balikas para iti "sakbay," præ) ket isu ti sangapda iti panawen sakbay ti nairehistro a pakasaritaan wenno sakbay ti inbension dagiti sistema ti panagsurat. Ti sakbay ti pakasaritaan ket mabalin a mangitudo iti paset ti panawen ti kaadda ti tao sakbay ti rugi ti pannakagun-od kadagitoy a a naisurat a rehistro.[1] Iti nawatwatiwat a kaibuksilan , daytoy ket mangitudo kadagiti amin a panawen a simmarunuan ti kaadda ti tao ken ti inbension ti panagsurat. Ti arkeologo a ni Paul Tournal ket isu ti immuna a nagaramid ti termino nga anté-historique[2] iti panangipalplawag kadagiti nabirbirukanna kadagiti rukib iti akin-abagatan a Pransia.[3] Isunga, ti termino ket inus-usar idiay Pransia kadagiti tawen ti 1830 tapno mangipalawag ti panawen sakbay ti panagsurat, ken ti balikas a "prehistoriko" ket naipakaamo iti Inggles babaen ti arkeologo a ni Daniel Wilson idi 1851.[4][5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Renfrew, Colin. Prehistoria Ti Pannakaaramid ti Nagtagitaoan. New York: Moderno a Biblioteka,2008. Prenta.
- ^ pre-historiko (Pranses)
- ^ Bruno David, Bryce Barker, Ian J. McNiven (2006). Ti arkeolohia sosial dagitipatneng a kagimongan ti Australia . Panid 55. (cf. "Ti kapada a termino ti anté-historique ket nasapsapa nga inaramid babaen ni Paul Tournal.")
- ^ Simpson, Douglas (1963-11-30). "Ni Apo Daniel Wilson ken ti Prehistoriko aPakasaritaan ti Eskosia, Ti Sentenial a Panagadal". Dagiti Nagbanagan ti Kagimongan, 1963-1964. Naala idi 2009-02-22.
- ^ Wilson, Daniel (1851). Ti arkeolohia dagiti prehistoriko a pakasaritaan iti Eskosia. p. xiv.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Arkeolohiko a Network dagiti Limned a Ladawan ti Daga
- Ti Neandertal a sitio idiay Veldwezelt-Hezerwater, Belhika.
- Prehistoria ti Amianan a Pasipiko
- Prehistoria idiay Arhelia ken idiay Morocco [1]
- Dagiti Nasapa a Tao


text:
Desierto
Ti desierto ket maysa a ladawan ti daga wenno rehion a makaawat ti napatinggaan nga ababa a dagup ti tudo, a basbassit laeng ngem ti mangsuportar ti panagtubo ti kaaduan a mulmula. Kaaduan kadagiti desierto ket adda ti tinawen a panatudo ti basbassit ngem 400 milimetro (16 in).[1] Ti sapasap a panagipalpalawag ket mangilasin ti nagbaetan dagiti pudno a desierto, a makaawat ti basbassit ngem 250 milimetro (10 in) ti natimbeng a tinawen a tudo, ken dagiti semidesierto wenno dagiti estepa, a makaawat ti nagbaetan ti 250 milimetro (10 in) ken 400 iti 500 milimetro (16 iti 20 in).[1][2]
Dagiti desierto ket maipalpalawagda pay a kas dagiti lugar nga adadu ti mapukpukaw a danum babaen ti ebapotranspirasion ngem ti matnag a tudo.[1] Iti Köppen a pannakaidasig ti klima a sistema, dagiti desierto ket naiklase a kas BWh (napudot a desierto) wenno BWk (temperado a desierto). Iti Thornthwaite a pannakaidasig ti klima a sistema, dagiti desierto ket naidasig a kas dagiti namaga a megatermal a klima.[3][4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "desierto". Encyclopædia Britannica online. Naala idi 28 Agosto 2011.
- ^ "Ania kadi ti disierto?". Pubs.usgs.gov. Naala idi 2010-10-16.
- ^ Fredlund, D.G.; Rahardjo, H. (1993). Dagiti Mekaniko ti Daga para kadagiti Saan a Mabasbasaan a Daga (PDF). Wiley-Interscience. ISBN 978-0-471-85008-3. Naala idi 2008-05-21.
- ^ Glosario ti Meteorolohia. Megatermal a Klima. Naala idi 2008-05-21.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Desierto idiay Wikimedia Commons


text:
Kanton iti Uri
Ti Uri (Aleman: Uri (tulong·paammo)) ket maysa kadagiti 26 kanton ken nangbangon a kameng ti Suiso a Konpederasion. Daytoy ket mabirukan idiay Tengnga a Suisa. Ti teriorio ti kanton ket sakupenna ti tanap iti Karayan Reuss a nagbaetan ti Danaw Lucerna ken ti Paso ti San Gotthard. Ti Aleman ket isu ti nangruna a pagsasao idiay Uri. Ti Uri ket isu laeng idi ti kanton a dagiti ubbing idiay pagadalan ket naskenda a makaadal iti Italiano a kas ti umuna a ganganaet a pagsasaoda. Ngem idi tawen ti panagadal iti 2005/2006 daytoy ket nabaliwan iti Inggles a kas dagiti sabsabali a kanton. Ti populasion ket agarup a 35,000 a dagitoy ket mairaman dagiti 3,046 (or 8.7%) a ganganaet.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Opisina ti Suiso a Pederal nga Estadistika – STAT-TAB Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Aleman) naala idi 10 Disiembre 2011
- ^ Pederal a Departamento dagiti Estadistika (2008). "Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit, Geschlecht und Kantonen" (Microsoft Excel). Naala idi Nobiembre 5, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Uri idiay Wikimedia Commons


text:
Tao
Ti tao ket maysa a parsua, a kas ti sebbanganti tao, nga adda dagiti naisangayan a kapasidad tithat wenno dagiti gupit a mangbukel ti kinatao, a pakaiturangan a sabali a maipalplawag babaen dagiti sabali a mannurat kadagiti sabali a disiplina, ken babaen dagiti sabali a kultura kadagiti sabali a panawen ken luglugar.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Programa dagiti Karbengan ti Saan a Sebbangan ti Tao a Tao (Instituto para kadagiti Etika ken dagiti Rumrummuar a Teknolohia)


text:
Estado
Ti estado ket maysa a naurnos a politiko a komunidad nga agnanaed babaen ti maysa a gobierno.[1] Dagiti estado ket mabalin a naturay. Ti denominasion nga Estado ken maipakat pay kadagiti pederatibo bnga estado a kaemng dagiti pederala kappon, nga isu daytoy ti naturay nga estado.[1] Adda dagiti estadoa suheto ti akin-ruar a lkaturayan wenno panagsakop a ti pudno a panakaturay ket naisanglad ti sabali nga estado.[2] Ti estdao ket mabalin pay a mausar a mangitudo kadagiti sekular a sangsanga ti gobierno iti kaunegan ti maysa nga estado, a kadawyan a pamay-an tapno maigiddiat kadagiti simbaan ken paisano a patakder (sibil a kagimongan).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "state". Ababanga Inggles a Diksionario ti Oxford (Maika-9 nga ed.) (Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan). 1995. "3 (ken ti pay Estado) a ti naurnoa a politiko a komunidad babaen ti maysa a gobierno; ti maysa a mankomunidad; ti maysa a pagilian. b ti kastoya komunidad nga agporporma ti paset iti pederala republika, a naisangsangayan ti Estados Unidos ti Amerika"
- ^ Kas pagarigan Vichy Pransia ket opisial a mangitudtudo ti kabukbukodanna a kas ti l'État français.


text:
SIERRA LEONE AND GUINEA
Tinulongannak ni Jehova
Jay Campbell
NAYANAK 1966
NABAUTISARAN 1986
ABABA A PAKASARITAANNA Addaan iti polio a nagbalin a regular pioneer.
DIMMAKKELAK a paralisado ti bagik manipud siket agingga iti dapan. Nagnaedkami ken nanangko iti maysa a compound iti Freetown nga ayan ti dadduma pay a napanglaw a pamilia. Iti 18 a tawen, naminsan laeng a rimmuarak iti compound gapu ta mabain ken maamakak iti mabalin nga ibaga kaniak dagiti tattao.
Idi agtawenak iti 18, simrek iti compound-mi ti maysa a misionera a Saksi a ni Pauline Landis ket imbagana a yadalannak iti Biblia. Idi imbagak a diak ammo ti agbasa ken agsurat, kinunana nga isuronak pay isu a nagpayadalak.
Maragragsakanak kadagiti maad-adalko iti Biblia. Maysa nga aldaw, dinamagko ken Pauline no mabalinko ti tumabuno iti maysa a gimong iti balay nga adda iti sumaruno a kanto. “Usarek dagitoy dua a bloke ti kayo a mapan sadiay,” kinunak.
Idi dinagasnak ni Pauline, madandanagan ni nanangko ken dagiti kaarrubami a mangbuybuya kaniak. Pinetpetak dagiti bloke a kayo a katulongak a magna, sa insammakedko dagita iti daga tapno maingatok ti bagik ket makaaddangak. Idi addaakon iti paraangan, impukkaw dagiti kaarrubami ken ni Pauline: “Apay a pilpilitem? Pinadasna ti nagna idin ngem dina kabaelan.”
“Jay, kayatmo kadi ti umay?” siaalumamay nga insaludsod ni Pauline.
“Wen!” insungbatko. “Desididoak nga umay.”
Nakaul-ulimek dagiti kaarrubami a mangbuybuya kaniak agingga a nakadanonak iti ruangan. Idi nakaruarakon iti compound, nagiikkisda.
Nagustuak ti gimong! Sipud idin, determinadoakon a mapan iti Kingdom Hall. Kaipapanan dayta ti “pannagna” agingga iti ungto ti kalsada, panaglugan iti taxi, ken panangbagkat kaniak dagiti kakabsat iti nasang-at a turod. Masansan a sumangpetak a nabasa ken pitakpitak isu nga agsukatak iti paggigimongan. Idi agangay, pinatulodannak iti wheelchair ti maysa a nasingpet a kabsat a babai iti Switzerland isu a nanamnam-ayen ti “pannagnak.”
Gapu kadagiti nabasak a kapadasan ti dadduma a baldado a kakabsat, naparegtaak a naan-anay nga agserbi ken Jehova. Idi 1988, nagbalinak a regular pioneer. Inkararagko ken Jehova a tulongannak a mangragpat iti kalatko—adda koma matulongak iti teritoriami ken iti pamiliami nga agbalin nga adipen ni Jehova. Nasungbatan dagiti kararagko idi natulongak ti dua a kaanakak ken maysa a babai a nakasabaak iti kalsada nga immawat iti kinapudno.
Ita, awanen ti pigsa dagiti imak isu nga addan mangiduron iti wheelchair-ko. Agpaspasarak pay iti nakaro nga ut-ot. Ngem ti maysa a remedio ti ut-ot ket ti panangisurok iti sabsabali maipapan ken Jehova. Ti rag-o a mariknak ti mangep-ep iti ut-ot ken mangliwliwa kaniak. Talaga a tinulongannak ni Jehova, ket makapnek itan ti biagko.


text:
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Deskripsion
The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg
The word Sanskrit (संस्कृतम्) written in Sanskrit. Represented in the Sarai font for Devanagari. English:
Petsa
24 Abril 2012
Taudan
Bukod nga obra
Mannurat
OldakQuill
Panaglisensia [ urnosen ]
Siak, ti agtengtengel ti karbengan ti kopia iti daytoy nga obra, ket agipablaak babaen ti sumaganad a lisensia: Pakasaritaan ti papeles
Pinduten iti petsa/oras tapno makita ti papeles a kas naiparang iti dayta a panawen.
Petsa/Oras Bassit a ladawan Dagiti rukod Agar-aramat Komentario
agdama 10:59, 1 Mayo 2012 400 × 150 (10 KB) OldakQuill Have performed text-to-path conversion, to preserve the use of the Sarai font for those who do not have the font installed. This retains Devanagari diacritics, which do not appear to be supported/displayed by most fonts.
12:32, 24 Abril 2012 400 × 150 (7 KB) OldakQuill Panag-usar ti papeles
Ti sumaganad a silsilpo ti panid iti daytoy a papeles:
Global a panag-usar ti papeles
Dagiti sumaganad a wiki ket agus-usar iti daytoy a papeles:
Panag-usar idiay en.wikipedia.org
Panag-usar idiay km.wikipedia.org
Panag-usar idiay la.wikipedia.org
Panag-usar idiay lez.wikipedia.org
Panag-usar idiay mk.wikipedia.org
Panag-usar idiay ru.wikiversity.org
Panag-usar idiay sco.wikipedia.org
Panag-usar idiay simple.wikipedia.org
Panag-usar idiay sl.wikipedia.org
Panag-usar idiay ur.wikipedia.org
Daytoy a papeles ket naglaon ti naipatinayon a pakaammo, a mabalin a nainayon manipud ti dihital a kamera wenno skanner a naaramat a pangpartuat wenno pang-digitize itoy.
No ti papeles ket saan a nabalbaliwan manipud iti kasisigud a kasasaad, adda dagiti sumagmamano a salaysay a mabalin a saan a napno a maipakita ti nabaliwan a papeles.


text:
Plantilia:Dagiti dati a probinsia ken siudad ti Pilipinas
Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Ikabil ti {{dagiti dati a probinsia ken siudad ti Pilipinas}} iti baba ti artikulo.
- Kasano ti panagtaripato ti pannakaiparang daytoy a plantilia
- Usaren ti
{{Dagiti dati a probinsia ken siudad ti Pilipinas |state=collapsed}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba.
- Usaren ti
{{Dagiti dati a probinsia ken siudad ti Pilipinas |state=expanded}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (napno a makita) naipadakkel.
- Usaren ti
{{Dagiti dati a probinsia ken siudad ti Pilipinas |state=autocollapse}}tapno maipakita daytoy a plantilia iti kasasaad a (nailemmeng) narebba no laeng adda ti sabali a plantilia nga isu met laeng a kita iti panid.
- No naiyasentar iti sabali (kitaen ti parametro a state iti kaunegan ti kodigo ti plantilia), ti autocollapse ket isu ti kasisigud a kasasaad.


text:
La Paz, Tarlac
Ti La Paz ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Tarlac iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti La Paz ket nabingbingay a politikal iti 21 a barbaranggay.[2]
- Balanoy
- Bantog-Caricutan
- Caramutan
- Caut
- Comillas
- Dumarais
- Guevarra
- Kapanikian
- La Purisima
- Lara
- Laungcupang
- Lomboy
- Macalong
- Matayumtayum
- Mayang
- Motrico
- Paludpud
- Rizal
- San Isidro (Poblacion)
- San Roque (Poblacion)
- Sierra
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Tarlac". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Agosto 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Luzon (Ingles) naala idi 29 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Tarlac". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Pagsasao a Habanes
Ti Pagsasao a Habanes ti pagsasao dagiti tattao a Habanes iti tengnga ken daya a paset ti puro ti Java, iti Indonesia. Adda pay sumagmamano a kagimongan dagiti agsasao iti Habanes iti amianan a pantar ti laud a Java. Isu ti agtutubo a pagsasao ti nasurok 75 000 000 a katao.
Paset ti pamilia nga Austronesio ti Habanes, ket adda kainaigan daytoy iti Indones ken dadduma pay a karuay ti Malay. Agsasao pay iti Indones ti kaadduan nga agsasao iti Habanes para kadagiti panggep nga opisial ken komersial ken iti komunikasion kadagiti di Habanes nga Indones.
Iti ruar ti Indonesia, adda sumagmamano a sangkaarrubaan nga agsasao iti Habanes kadagiti pagilian a kas iti Malaysia ken Singapur. Iti Surinam, adda dagiti Habanes ti puonna nga agsasao iti kreol a nagtaud itoy a pagsasao. Kangrunaan a masarakan dagiti agsasao ti Habanés iti Malaysia iti Selangor ken Johor.
Pakauna[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Habanes ket paset ti Sundiko a sub-sanga ti Lauden a Malayo-Polinesio (maawagan pay iti Hesperonesiano) a sanga ti Malayo-Polinesio a sub-pamilia ti pamilia nga Austronesiano. Nasinged ti kainaigan daytoy iti Malay, Sundanes, Madures, Balines, ket addaan met daytoy iti nakapkapsut a kainaigan kadagiti pagsasao ti Sumatra, Borneo, ken ti Pilipinas. Masasao ti Habanes iti Tengnga ken Daya a Java, pati pay iti amianan a pantar ti Laud a Java. Pangkurditan a pagsasao met daytoy iti Madura, Bali, Lombok, ken iti deppaar ti Sunda iti Laud a Java. Pagsasao ti naarian a korte daytoy iti Palembang, Abagatan a Sumatra, ingga a binusor dagiti Olandes ti palasioda idi maika-18 a siglo. Mabalin a bigbigen ti Habanes kas maysa kadagiti klasiko a pagsasao iti lubong ta addaan daytoy iti dakkel a kurditan a manappat iti nasurok sangapulo ket dua a siglo. Binglayen dagiti eskolar ti ebolusion ti Habanes iti uppat a paset:
- Taga-ugma a Habanes, sipud iti maika-9 a siglo
- Akintengnga a Habanes, sipud iti maika-13 a siglo
- Baro a Habanes, sipud iti maika-16 a siglo
- Moderno a Habanes, sipud iti maika-20 a siglo (saan a kadawyan a maar-aramat daytoy a pannakaidasig)
Maisursurat ti Habanes iti naisuratan a Habanes, naisuratan nga Arabo-Habanes, naisuratan nga Arabo (nabaliwan para iti Habanes), ken iti naisuratan a Latin.
Ti Habanes ket Austronesio a pagsasao nga addaan iti kaaduan nga agtutubo nga agsasao nupay saan nga opisial daytoy iti sadinoman. Sasaoen ken maawatan daytoy ti agarup 80 000 000 a katao. Di nakurang ngem 45% ti dagup a populasion ti Indonesia ti addaan iti poon a Habanes wenno agnanaed iti lugar a kaaduan a pagsasao ti Habanes. Lima iti innem a pangulo ti Indonesia sipud idi 1945 ti Habanes ti addaan iti poon a Habanes. Isu ngarud nga addaan ti Habanes iti dakkel nga inpluensia iti ebolusion ti Indones, ti nailian a pagsasao ti Indonesia ken maysa a moderno a dialekto ti Malay.
Addaan iti tallo a kangrunaan a dialekto ti moderno a Habanes: Tengnga a Habanes, Daya a Habanes, ken Laud a Habanes. Adda lugar ti dialekto sipud iti Banten iti lauden amin ti Java ingga iti Banyumangi, ti dayaen amin a suli ti puro. Amin a dialekto ti Habanes ket addaan iti nasurok-nakurang a pada a panagkinnaawatan.


text:
Rehion ti San'yō
Ti Rehion ti San'yō (山陽 地方 San'yō-chihō) ket maysa a lugar idiay abagatan iti Honshū, ti kangrunaan nga isla iti Hapón.[1] Buklenna daytoy ti akin-abagatan a paset iti rehion ti Chūgoku, a sumangsango ti Kinauneg a Baybay ti Seto. Ti naga a San'yo ket kayatna a saoen a ti "akin-abagatan, naiinit (yō) a bakrang ti kabanbantayan" ken ken maigiddiat ti San'in wenno "akin-amianan, nalinong (iti) a bakrang ti kabanbantayan".
Daytoy a rehion ket sapasap a maipanunutan a manginayon dagiti prepektura iti Okayama, Hiroshima ken Yamaguchi. Sagpaminsan pay a ti, Harima a lugar idiay Hyōgo ket maipanunutan pay a mairaman iti daytoy agrupo.
Ti San'yō ket buklenna ti sakbay a Meiji a probinsia a luglugar iti Harima, Mimasaka, Bizen, Bitchu, Bingo, Aki, Suō ken Nagato.[2]
Gapu ti kaasideg ken naparpardas a panakapan iti Osaka, Kyoto ken ti Tokyo, ken ti panakainayon pay ti kinapudno a ti Hapón ket immadayo ti panagkitana iti Asia para iti Lumaud nga estilo a panagrangrang-ay idi agdama ti Meiji a panawen ken dagiti simmaruno, ti rehion ti San'yō ket agnanayon a naipanunutan a nasaysayaata naparang-ay a lugar iti Chugoku.
Pagluganan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy a rehion ket sinerbian babaen ti Sanyō a Kangrunaan a Linia ken Sanyō Shinkansen.
Kitaen pay ti[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "San'in" iti Ensiklopedia ti Hapón, p. 817 idiay Liblibro ti Google; Titsingh, Isaac. (1834). Annales des empereurs du japon, p. 65. idiay Liblibro ti Google
- ^ Titsingh, p. 65 n3. idiay Liblibro ti Google


text:
Noam Chomsky
Ni Avram Noam Chomsky (/ˈnoʊm ˈtʃɒmski/; naipasngay idi Disiembre 7, 1928) ket maysa nga Amerikano a linguistiko, philosopo,[6][7] ti kognitibo a sientista, lohiko,[8][9] historiador, politikal a kritiko, ken aktibista. Isu ket maysa a Propesor ti Instituto ken Propesor (Emeritus) iti Departamento ti Lingguistika ken Pilosopia idiay MIT, nga idiay ket nagtrabtrabaho iti sumurok a 50 a tawtawen.[10] Iti maipatinayon kadagiti obran ti liguistika, isu ket nagsursurat kadagiti maipanggep ti gunbat, politika, ken masa a midia, ken isu ti nagsursurat kadagiti 100 a liblibro.[11] SEgun ti Pangsurotan ti Dakamat Dagiti Arte ken Dagiti Kinataon idi 1992, ni Chomsky ket nadakamatan idi a kas maysa a kaaduan a taudan ngem ti sinoman a sibibiag nga eskolar maniud idi 1980 aginggana idi 1992, ken isu idi ti maikawalo a kaaduan a nadakamatan a taudan para iti amin.[12][13][14][15] Isu ket naipalpalawagan idi a kas maysa a prominente a pigura ti kultura, ken nabutosan idi a kas ti "kalaingan a publiko nga intelektual iti lubong" idi 2005 a panagbutos.[16][17]
Ni Chomsky ket naibagbaga idi a kas ti "ama ti moderno a lingguistika"[18][19] ken maysa a nangruna apigura iti analitiko a pilosopia.[6] Ti obrana ket naka-impluensia kadagiti pagobraan a kas ti siensia ti kompiuter, matematika, ken sikolohia.[20][21] Isu ket naipammadayawan a kas ti nangpartuat wenno kimmaduaan a nagpartuat ti Chomsky a pagsasarunuan, ti teoria ti unibersal a gramatika, ken ti Chomsky–Schützenberger a teorama.
Kalpasan ti pannakaipablaak ti immuna a librona iti lingguistika, ni Chomsky ket nagbain a prominente a kritiko ti Gubat ti Bietnam, ken manipud idin ket nagtutuloy a nagipabpablaak kadagiti libro iti panagdillaw ti politiko. Isu ket naindayegan a naamammuan para kadagiti panagdillawna iti Ganganaet nga annuroten ti Estados Unidos,[22] estado a kapitalismo[23][24] ken ti kaaduan anaamammuan a midia ti damdamag. Ti bukodna a panagdillaw ti midia ket nangiraman ti Panagpataud ti Konseto: Ti Politikal nga Ekonomia ti Masa a Midia (1988), a kimmaduaanna a sinurat kenni Edward S. Herman, ti maysa a panagusig a nangipalpalawag ti teoria ti propaganda a modelo para iti panagusig ti midia. Nangipalpalawag kadagiti paniriganna a kas ti "tradisonal nga anarkista, nga adda dagiti taudan iti Panangilawlawag ken klasiko a liberalismo",[25] ken kankanayon a mangikadkadua iti anarko-sidikalismo ken libertariano a sosialismo.
Dagiti linaon
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kanan Makiya, Fouad Moughrabi, Adel Safty, Rex Brynen, "Sursurat para iti Editor" iti Warnakan ti Panagadadal ti Palestina, Warnakan ti Panagadadal ti Palestina babaen ti JSTOR (Tom. 23, Blng. 4, Kalgaw, 1994, pp. 196–200). Naala idi Disiembre 4, 2007. Nangruna nga inadaw a sasao: "Iti panid 146 iti librok, Nalawag nga inamponko ti propaganda a modelo a pinarang-ay ni Noam Chomsky kenni Edward Herman..."
- ^ Noam Chomsky (Septiembre 22, 2011). Ni Noam Chomsky iti Responsibilidad dagiti Nasirib : Redux. Maanagan dagiti Kapanunotan. Rumsua ti pasamak iti 09:23. Naala idi Oktubre 16, 2011.
- ^ Barsky, Robert F. "Chomsky ken Bertrand Russell". Noam Chomsky: Ti Biag ti Sumuppiat. Naala idi Oktubre 29, 2011.
- ^ Chomsky, Noam (1996). Pannakigubatan ti Klase: Panagsalsaludsod kenni David Barsamian. Londres: Pluto Press. pp. 28–29. "Ti pudno a kinaipangruna nga obra niCarey a ti immuna a ganetgetna ken aginggana itan ti kangrunaan a ganetget a nangiyeg ti daytoy iti publiko a panakadlaw. Daytoy ket adda ti adu nga implunsiana kadagiti obra nga inaramidko."
- ^ http://www.chomsky.info/books/reader01.htm
- ^ a b "Noam Chomsky", babaen ni Zoltán Gendler Szabó, iti Diktionario dagiti Moderno nga Amrikano a Pilosopo, 1860–1960, ed. Ernest Lepore (2004). "Ti intelektual a biag ni Chomsky ket nabingbingay ti nagbaetan dagiti obrana iti lingguistika ken dagiti politikal nga aktibismo, nga umay a maikatlo ti philosopia. Nupay kasta, ti impluensiana ket adu kadagiti agususig a pilosopo gapu kadagiti tallo a banag. Umuna, ni Chomsky ket kaaduan a nagparawad kadagiti kangrunaan a metolohiko a panagiyalis kadagiti siensia ti tao, a nangiliklikud manipud ti agdama a emperisimo iti tengnga ti maika-20 a siglo: panagkukua iti sikolohia, estruksionalismo iti lingusitika ken posibitismo iti pilosopia. Maikadua, dagiti naipaspasayaat a librona iti panagurnos (Chomsky (1957, 1965)) ket nangipatakder ti naikonsepto a kammasapulan para iti maysa a baro a, kognitibista nga arngian ti lisguistika ken nangited kadagiti pilosopo ti baro a pagibatayan para iti panagpanpanunot ti pagsasao ti tao ken ti isip. Ken ti kanungpalan, isu ket kankanayon a nagsalsalaknib kadagiti pnakaimatanganna kadagiti amain a mangalala, a nakibingbinglay kadagiti nangruna a suppiatan kadagiti nangruna a pigura iti analitiko a pilosopia..."
- ^ Ti Cambridge Diksionario ti Pilosopia (1999), "Chomsky, Noam," Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, pg. 138. "Chomsky, Noam (born 1928), preeminente nga Amerikano a linguista, pilosopo, ken politikal nga aktibista. Adu kadagiti kangrunaan nga inparawad ni Chomsky iti pilosopia, a kas ti nakaimpluensia a panaglikud ti panagkukua... ket nagtaud manipud kadagiti nasayaat a panagibagbagana ken panagisalsalaknib pagbanagan diat ngato..."
- ^ Edwin D. Reilly (2003). Dagiti Hito s iti Kompiuter ken Teknolohia ti Pakaammo. Greenwood Publishing Group. pp. 43–44. ISBN 9781573565219. "Idi 1956, ti lohiko a ni Noam Chomsky ket nangipakita nga adda laeng dagiti uppat a pagiddiatan ti porma ti tesis a gramatika ti Church-Turing, a daytoy ket, iti agpabpababab nga urnos ti kinasayaat, a tinawtawaganna kadagiti gramatiko ti Kita 0, 1, 2, ken 3."
- ^ H. L. Somers (2003). Sergei Nirenburg, H. L. Somers, Yorick Wilks, ed. MIT Press. p. 68. ISBN 9780262140744. "Napanpanunotko a daytoy ket makaanayen a panagayat tapno adda ti naisalsalaysayan a panangipakita, a naipangpangrun a daytoy a panakitaldiapan ket gapu ti maysa a baro a nangruna a, a saan a naibagbaga a rebolusionario, a panakaimatangan ti patakder ti pagsasao, a kinaudi a naparaigidan babaen ti linguista ken lohiko a ni Noam Chomsky [2], ken mabalinto a, iti bukodna nga isasaruno ken panawen, daytoy ket maipabalinto iti maysa a baro a pamay-an ti panagipatarus ti makina, a dagitoyto ket narikrikut ngem dagiti naamammuanen nget dagitoyto ket nasaysayaato nga epektibo." Ti testo ti "titleDagiti Panagbasbasa ti Panagipatarus ti Makina" ket di naikaskaso (tulong); Awan wenno awan linaon ti
|title=(tulong)
- ^ "MIT Departamento ti Lingguistika: Tattao: Pakultad: Noam Chomsky". Web.mit.edu. Naala idi Agosto 16, 2011.
- ^ "Books". chomsky.info. Naala idi Agostot 30, 2011.
- ^ "Noam Chomsky". Web.archive.org. Mayo 28, 2010. Naidulin manipud ti kasisigud idi Mayo 28, 2010. Naala idi Agosto 16, 2011.
- ^ "Ni Chomsky ket Kampion ti Panagdakamat". Opisina ti Damdamag ti MIT. Abril 15, 1992. Naala idi Septiembre 3, 2007.
- ^ Hughes, Samuel (Hulio/Agosto 2001). "Bitla!". The Pennsylvania Gazette. Naala idi Septiembre 3, 2007. "Segun ti kinaudu a panagsukimat babaen ti Instituto para iti Sientipiko a Pakaammo, ni laeng Marx, Lenin, Shakespeare, Aristoteles, ti Biblia, Plato, ken Freud ket ti kaaduan a nadakdakatan kadagiti akademiko a warnakan ngem ni Chomsky, nga inabakna ni Hegel ken Cicero."
- ^ Robinson, Paul (Pebrero 25, 1979). "Ti Parikut a Chomsky". The New York Times. "Naukoman iti termino ti bileg, sakup, nobilidad ken impluensia ti panunotna, ni Noam Chomsky ket isu ti kangrunaan nga intelektual a sibibiag ttatta nga aldawy. Isu pay ket makariro a nanbingbingay nga intelektual ."
- ^ http://www.guardian.co.uk/world/2005/oct/18/books.highereducation
- ^ Matt Dellinger, "Dagiti mangeg ken Makitkita: Noam Chomsky", The New Yorker, Link, 3-31-03. Naala idi 1-26-09
- ^ Fox, Margalit (Disiembre 5, 1998). "Ti Nagbalbaliw a Noam Chomsky ket Agpalpalaka". New York Times. Naala idi Agosto 2, 2008. "... Ni Noam Chomsky, ama ti moderno a lingguistika ken kaaduan ti impluensi anga agsansanay; ..."
- ^ Thomas Tymoczko, Jim Henle, James M. Henle, Nasamit a Rason: Ti Pagobraan a Pagsurotan ti Moderno a Lohika, Birkhäuser, 2000, p. 101.
- ^ Michael Sipser (1997). Pangyuna para iti Teoria iti Panagbilang. PWS Publishing. ISBN 0-534-94728-X.
- ^ "Ti Milenio a Gandat ti Kognitibo a Siensia". Cogsci.umn.edu. Naala idi Agosto 16, 2011.
- ^ "Ti Saan a Naikarkaro a Kaaduan ti Nailaklako, Publishers Weekly, 5-5-03. Naala idi 05-03-11. "Kontrobersial a politikal nga obra ni Chomsky...ket nagbalin nga isu ti kaaduan a nailaklako."
- ^ http://www.chomsky.info/interviews/1991----02.htm
- ^ Arnove, Anthony (Marso 1997). "Iti Perspektibo: Noam Chomsky". Internasional a Sosialismo. Naala idi Oktubre 29, 2011.
- ^ Chomsky (1996), pp. 71.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Barsky, Robert F. (1997). Noam Chomsky: Ti Biag a Simmuppiatan. Cambridge, MAS ken Londres: The MIT Press. ISBN 978-0262024181.
- Chomsky, Noam (1996). Dagiti Perspektibo iti Bileg. Montréal: Black Rose. ISBN 978-1-55164-048-8.
- Kreisler, Harry (Marso 22, 2002). "Aktibismo, Anarkismo, ken Bileg: Pannakisinnnarita kenni Noam Chomsky". Dagiti Pakisinnnarita iti Pakasaritaan. Instituto ti Internasional a Panagadadal, UC Berkeley. Naala idi Septiembre 3, 2007.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Noam Chomsky idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Noam Chomsky idiay Wikiquote
Dagiti ob-obra a mainaig ti Noam Chomsky idiay Wikisource


text:
Martin Van Buren
Ni Martin Van Buren (Olandes: Maarten van Buren; Disiembrer 5, 1782 – Hulio 24, 1862) ket isu idi ti maikawalo a Presidente iti Estados Unidos (1837–1841). Sakbay ti panaka-presidentena, isu idi ti maikawalo a Bise Presidente (1833–1837) ken ti maikasangapulo a Sekretario iti Estado, babaen ni Andrew Jackson (1829–1831).
Ni Van Buren ket maysa kadagiti nagruna a nagurnos iti Partido Demokratiko, maysa anaturay a pigura iti Maikadua a Partido a Sistema, ken isu ti immuna apresidente a saan a Britaniko wenno Irlandes a kaputotan—ti pamiliana ket Olanda. Isu ti immuna a presidente a naipasngay nga Amerikano nga umili,[2] ken dagiti sinarunona a naipasngay a Britaniko a suheto sakbay ti Amerikano a Rebolusion[3]. Is-su laeng ti presidente a ti Inggles ket saan nga isu ti immuna a pagsasaona, nga isu ket dimmakkel a nagsasao iti Olandés,[4] ken ti immuna apresidente manipud idiay New York.
A kas Sekretario iti Estado ken idi pay a kas Bise Presidente ni Andrew Jackson, ni Van Buren ket mays aidi a nagruna a pigura iti panagpatakder ti organisasionala patakder para iti Jacksoniano a demokrasia, a naisangsangayan idiay Estado ti New York. A kas presidente, saanna idi a kinayat ti panakaikabit ti Estados Unidos ti Texas, a daytoy a maysa a tignay ket nagun-od ni John Tyler kalpasan ti walo a tawen a pinalikudan ni Van Buren. Iti nagabeten ti awan ti nadangran a Gubat ti Aroostook ken ti Carolina a Panakibiang, dagiti panakibiangna ti Britaniko ken dagiti koloniana idiay Kanada ket napaneknekan a nasasagsagaba dagitoy
Ti administrasionna naidaakelan anaidasig babaen ti panagrigat ti ekonomia iti dayata a panawenna, ti Derraaw iti 1837. Isu ket nangipangpulotan para iti depresion ken nakunkuna a ti "Martin Van Ruin" babaen dagiti politiko a kasuppiatna. Ni Van Buren ket nabutosan a maikkat iti opisina kalpasan ti uppat a tawen, a naabak babaen ti Whig a kandidato a ni William Henry Harrison.
Idi 1848 ni Van Buren napaay a timmaray para iti presidente iti maysa a maikatlo a partido nga etiketa, ti Partido ti Nawaya a Daga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Adherents.com, Ti relihion ni Martin Van Buren, Maika-8 a Presidente ti E.U.
- ^ NARA.gov, Ni Martin Van Buren
- ^ http://www.ourwhitehouse.org/prespgs/mvanburen.html
- ^ Sturgis, Amy H. (2007). Ti Dalan dagiti Lulua ken Indiano a Panagikkatl. Greenwood Publishing Group. p. 93. ISBN 0-313-33658-X.


text:
Baka
Ti baka ket isu ti kaaduan a kita dagiti dakkel a napaamo nga ungulata. Dagitoy ket prominente a moderno a kameng ti subpamilia ti Bovinae, dagitoy ti kaaduan a naiwarwaras a sebbangan ti henero ti Bos, ken dagitoy ti kaaduan a naurnos a naidasig a kas ti Bos primigenius. Ti baka ket natartaraken a kas dingoen para iti karne (karne ti baka ken karne ti urbon), dagiti paggatasan nga ayup para iti gatas ken dagiti dadduma pay a produkto ti paggatasan, ken dagiti panagguyod nga ayup (panagguyod kadagiti kariton wenno arado). Dagiti dadduma pay a produkto ket mairaman ti lalat ken lugit para iti ganagan wenno sungrod. Kadagiti dadduma a pagilian, a kas idiay India, dagiti baka ket sagrado. Manipud kadagiti basbassit ngem 80 a nagtataudan ti naapamo idiay abagatan a daya a Turkia idi agarup a 10,500 a tawtawen,[2] adda dagiti nakarkulo a 1.3 bilion a baka iti lubong tatta nga aldaw.[3] Idi 2009, ti baka ket nagbalin a ti immuna a dingoen nga ayup ti addaan ti napno a naimapa a henoma.[4]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Grubb, P. (2005). "Bos taurus primigenius". Iti Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Dagiti Sebbanagn ti Mamalia iti Lubong (Maika-3 nga nga ed.). Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. pp. 637–722. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
- ^ Bollongino, Ruth & al. Molekular a Biolohia ken Ebolusion. "Ti moderno a Taurine a Baka ket nagtaud manipud ti bassit a bilang kadagiti nagpundar ti Asideg a Daya". 7 Marso 2012. Naala idi 2 Abr 2012. Op. cit. iti Wilkins, Alasdair. io9.com. "Ti DNA ket mangipakpakita a dagiti baka ket narigatda idi a napaamo". 28 Marso 2012. Naala idi 2 Abr 2012.
- ^ Breeds of Cattle at CATTLE TODAY
- ^ Brown, David (2009-04-23). "Dagiti sientista ket wiaswasda ti Henoma ti Baka". The Washington Post. Naala idi 2009-04-23.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Baka idiay Wikimedia Commons
Dagiti midia a mainaig ti Baka a lalaki idiay Wikimedia Commons


text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gaputa dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gaputa awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti aniaman a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, msumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna apanagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma akita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, arkea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] - ti adadu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo baaben ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaada ti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti ami a pakasaritaan ket addaanda ti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti linaon
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma amannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti pannangipalplawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a panmay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilanagn para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gaputa ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]—R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Grsia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagit nagruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud ti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ketnangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarupa nangruna a puersa wenno pursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan apuro a sustansia.[23][24] Ti aniaman a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kamasapulan a maigidiat manipud ti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ketmabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] - dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naamammuan aporma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga [[organiko a molekula] babaen ti kasakbayan ti selula abiag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a onsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kelaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti [[protina], ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannkaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] the alternative being that proteins came first and then genes.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken pdagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene keb dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isunga ti posibildad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna anaisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud ti simple nga inorganiko atinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] NUpay kasta, ti nagballigi a sisntesi dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti [[posporo] (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud ti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasap a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti ekspetimento ket m=nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna akas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagitimeteorites a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akin-ruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gaputa ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud ti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Inggles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers publisher=Chambers Publishers Ltd (online nga ed.). 1999. Naala idi 2012-05-26.
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0262017288.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0765602164.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0521762782.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0199888396.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina 13 (4). Naala idi 0212-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0520078276.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (June 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen". Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo. Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang". Bioethics 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1405193360.
- ^ doi:10.1038/ngeo1238
Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 March 2013). "BIag Sakbay ti Daga". arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodeo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0964130408.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 019854751X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (May o13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). "Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA". Iti Gesteland, R. F.; Atkins, J. F. The RNA World (Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (February 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A.; et at. (18). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Arkea a taaw". PNAS 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 August 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agostot 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Puon ti Biag idiay Wikimedia Commons


text:
Bantay Kilimanjaro
Ti Kilimanjaro, nga adda dagiti tallo a bulkaniko a balisongsong, ti Kibo, Mawenzi, ken Shira, ken maysa a malmalmeng a bulkan idiay Nailian a Parke ti Kilimanjaro, Tanzania ken ti kangatuan a bantay idiay Aprika iti 5,895 metro wenno 19,341 kadkadapan ti ngato ti lessaad ti baybay (ti Pantok Uhuru/Pantok Kibo).[4]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Kilimanjaro ket buklen dagiti tallo a naisangsangayan bulkaniko a balisongsong: ti Kibo 5,895 m (19,341 ft); Mawenzi 5,149 m (16,893 ft); ken Shira 3,962 m (13,000 ft). Ti Pantok Uhuru ket isu ti kangatuan a tuktok idiay ngarab ti abut ti Kibo.
Ti Kilimanjaro ket maysa a dakkel a estratobulkan. Dua kadagiti tallo a pantokna, ti Mawenzi ken Shira, ket nataydan bayat a ti Kibo (ti kangatuan a pantok) ket malmalmeng ken mabalin a bumsuakto manen. Ti kinaudi a kangrunaan a panagbussuak ket napasamak idi baetan ti 150,000 ken 200,000 a tawtawen.[5]
Urayno daytoy ket malmalmeng, ti Kibo ket adda kadagiti pumarola nga agisangsang-aw ti alingasaw idiay abutna. Adda dagidi nadumaduma a panagrebba ken dagiti guedday a napasamak idiay Kibo, a ti maysa ket nakapartuatan ti lugar a naamammoan a kas ti Lumaud a Giwangan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Kilimajaro alagaden—Kilimanjaro 2010 a Panagbaniaga ti Husto a Panagrukod ti Kangato". Naala idi 16 Mayo 2009.
- ^ "Kilimanjaro". Peakbagger.com. Naala idi 2012-08-16.
- ^ EWP (2009). Mapa ti Kilimanjaro ken Pagsurutan ti Turista (Mapa). 1:75,000 nga adda ti 1:20,000 ken 1:30,000 naikabil ti uneg. EWP a Pagsurotan ti mapa. Katograpia babaen ti/ni EWP (Maika-4 ed.). ISBN 0-906227-66-6. http://www.ewpnet.com/KILIMAP.HTM.
- ^ ti Kilimanjaro 2008 a Panagbanniaga ti Husto a Panagrukod ti Kangato. "Ti Pudno a Pannakaikeddeng ti Ortometriko a Kangato ti Bantay Kilimanjaro". Naala idi Mayo 12, 2009.
- ^ "Baro a panagikeddeng ti tawen ti K-Ar ti bulkan Kilimanjaro idiay pagsasabtan a renggat ti Amianan a Tanzania, Daya nga Aprika", Warnakan ti Bulkanolohia ken Heotermal a Panagsukimat, 173, 1-2 (2008) 99-11
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- J. A. Huntchinson, "Ti Kayat a Saoen ti Kilimanjaro", Dagiti Nota ken Rehistro ti Tanganyika, 64 (1965), 65–67
- Dundas, Charles (1924) Ti Kilimanjaro ken ti Tattaona Umuna nga Edision Londres: Cass.
- Ernest Hemingway, "Dagiti Niebe Kilimanjaro".
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kilimanjaro idiay Wikimedia Commons
- Nailian a Parke ti Bantay Kilimanjaro
- panid ti NASA Eksplorador ti Daga
- Naala ti tangatang a retrato ti Bantay Kilimanjaro, 1937-38—Unibersidad ti Wisconsin-Dagiti Bibilioteka ti Milwaukee Dagiti Dihital nga Urnong


text:
Submaríno
Ti submaríno ket maysa a pagluganan iti danum a makapabael ti nawaya a panaglangoy ti kaadaleman. Daytoy ket maigiddiat manipud ti sumerhible, nga adda ti limitado a kapabilida iti kaadaleman. Ti termino a submaríno ket kaaduan amaitudtudo iti dakkel a naitripulate ng autonomo a bahina. Nupay kasta, ti naipakasaritaan wenno ti panagisasao, ti submaríno ket mabalin pay a mangitudo kadagiti kalalainganna a kadakkel wenno bassit a bahina (dagiti battit a submarino, dagiti basaan a submarino), dagiti lugan a naipatpattiway a napaandar wenno dagiti Autonomo a Lugan ti Kaadaleman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Submaríno idiay Wikimedia Commons


text:
Literatura
Ti literatura wenno kurditan (manipud ti Latin litterae (ad-adu ngem maysa); letra) ket isu ti arte iti naisurat nga obra ken mabalin nga iti dadduma para a pasamak, ket mangitudo kadagiti eksklusibo a pannakaipablaak dagiti taudan. Ti balikas a literatura ket literal a kaibuksilan ti "dagiti banag a naaramid kadagiti letra" ken ti pars pro toto a termino "let-letra" ket sagpaminsan a naus-usar a mangibaga ti "literatura," a kas kadagiti pigura iti bitla "ar-arte ken letletra" ken "tao dagiti letra." Ti literatura ket sapasap a naidasig a kas addaan kadagiti dua a nangruna a porma ti piksion ken saan a piksion ken dua a nangruna a pamay-ay ti daniw ken prosa.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Literatura idiay Wikimedia Commons