text:
11/12/07
Ung-ungtannak ti Kannag
Impapanko a parabur ti pannakabettak ti sarming—
Bilbilinennak ti barukong a ray-awek ti tunggal parikut
A nagapon iti muging ken rupa nga agdudukot
Iti pannakaammoda a nasursurokon ti wagas
Ti panangaklon a pasetda a kas sadiri ti mulinaw
A nakem. Kaano pay daydi kasla kalawa ti taaw
Ti gundaway? Binirbirokko ti anag ti panangpatas
Iti barbas; kinapateg ti agsubli iti tunggal uged
Ken maris dagiti ladawan a naidalimanek iti petaka,
Naisapit kadagiti libro. Itan, ung-ungtannak ti kannag
Ta likliklikak ti linnaaw, itartarayak ti bayakabak,
Mamallaag: agannadka no malmeska iti pilaw,
Wenno maipumponka iti kanal wenno estero,
Awanto ti bulan wenno dagiti bituen a mangsilaw
Iti agawid a kadkaduam.
Lalaisendak. Kasano nga agawid ti ganggannaet
A kas kaniak? Wenno pagsubsubliendakon iti tapok?
Pagaw-awidendakon iti ubbog? Ngem nakarugrugitak
A pitak. Makasabidongak a danum. No amirisendak,
Nakalaglag-an ti bagi ken kararuak a nakilinongan
Dagiti agngatangata a balikas, aweng ken samuyeng.
Ipagpannakkelko kadi ti itatapawko iti kabambantayan
Dagiti basura? Balligi kadi ti pannakitulagko iti anniniwan
Dagiti nagdadakkel a pasdek babaen ti pagsasao
Ti sipnget, ti angin ken ti maymaysa ngem nasitaksitak
A lubong? Ibagak kadi a pagulidanan ti kinaalibtak
Ti panangabakko iti oras? Karkaritennak ti pagorasan;
Agur-uray ti lugan. Bay-andak kadi lattan nga agdaliasat
Agingga nga agpatinggaakon. Ta no agsubliak itan,
Agpakaasi la ketdi ti bagi ken kararua nga amirisek ida.
Ket kaasiandak kadi no aklonek nga agsarsarmingak
Iti sangapilaw a lua?
Bannawag, Nobiembre 19, 2007
Impaskil ni Asseng idi 7:52 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: daniw
Subscribe to: Posts (Atom)


c: text/html

text:
Gresia
Ti Gresia (iti Griego: Eλλάδa, daan a forma: Eλλάς, Hellas), nga opisial a maawagan iti Helenika a Republika (Griego: Eλλnvιkή Anuokpatίa, Ellinikí Dimokratía), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Eheo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Gresia iti Wikimedia Commons
- Gresia
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagillian ti Daya a Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1821

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (part 2)
TI DONYA ANNAGUD
Adtoy ngarud nga intay siripen ti maikadua nga epiko, ti Donya Annagud.
Naipablaak daytoy iti “Perceptions of Alien Intrussion in Bakun-Amburayan River Valley Oral Literature” a sinurat met laeng ni Dr. Hornedo ken naipablaak iti St. Louis University Research Journal, Volume XIX, Number 2, December 1988.
Ngem ti reference nga inaramattayo a nagsurat ket saan a dayta edited text wenno dayta naipablaak dita journal no di ket ti orihinal a manuskrito a sinurat ni Dr. Hornedo. No orihinal a manuskrito no kunatayo, daydiay manuskrito nga insubmitarna (Dr. Hornedo) iti editor ti journal, (daydi) Prof. Felino Lorente.
Kasano iti pannakaaddana kaniak ti orihinal a manuskrito a naisurat iti makinilia iti newsprint? Nalabit a daytoy ti masaludsodmo, kailian. Kastoy nay: idi siak ti copy writer, scriptwriter iti DZWT idi pakauna ti 1990’s, mapanak agpapirma ken ni Fr. Gaden (VP ti SLU ken ti hospital) iti voucher iti kinsenas ken katapusan a kas sueldok. Padagasennak latta met iti opisinana ni (daydi) Profesor Felino tapno agsasarita/agistoria ken kaduami ti assistantna nga isun iti simmukat kenkuana nga editor itan ken curator ti SLU museum, ni Ike Picpican. Mannurat met iti Ilokano ni Prof. Felino. Komentarista. Intedna kaniak daytoy nga orihinal a manuskrito ni Dr. Hornedo kalpasan a nabasana iti BANNAWAG ti salaysayko maipapan iti Bag-o. Kas iti immuna kinopiak as is a pannakaisuratna. Saanko nga inedit tapno mapreserba ti kinaorihinalna ti epiko.
DONYA ANNAGUD
Ay, maistoryak man ngarud
Ni Donya Annagud nga agbaboy ti putot
Nga sangagpa kan ti subbok
Sangaanep kan ti bukot.
Nagdidinnamag ngarud
Ni babae nga Annagud nga agili idiay Rimos.
Nadamag met ni Igorot
Nga agili idiay Bontoc
Ta baboy ni Annagud
Gapu’t mabirok na ti dilos
Ta pailado la ngarud
Asawana nga kaingungot.
Kinunana’t nagpanunot
Ni lalaki nga Igorot,
Ala asawaak a naanus
Nga kalinglingay ko kaingungot
Nga kaid-iddak pay no intan maturog.
Indak man la ipalubos
Ta innak man idiay laud
Ta innak paneknekan ni putot
No tagilako ket ngarud.
Ket inewenan na pay ngarud
Ngem agdardaraskan kunan baketna
Piman ket pinanpanunotna.
Ket daydi Igorot piman
Di kad’ simmalog
Pasaray tumaray, pasaray kan sumaytok
Ta kasta’ta pannagna ti Igorot
Piman aya nga sumalog.
Idi dumanon ngay idiay Inmayos
Nasarakanna ni Lakay Sagud
Aya nga manglanlanut,
Ti lanot ti bagbagotot
Nga inna kan paggalot
Piman aya iti abolog
Nga pangipopokannat’ manok.
Ket kunana diay Igorot,
Diak makabasol, atanod
Biangko man toy sumaludsod
No ania ti dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili ti Rimos
Kinuna di Igorot,
Piman aya ken ni Lakay Sagud.
Imbaga met ni Lakay Sagud
Nga surotenna tay agpalaud.
Ket laud met nga laud piman daydi Igorot,
Nasarakanna kan pay ni Lakay Cuanso nga bukatot
Nga nagkalalaw ti manok
Ken agguyguyod iti aso
Nga naggapu gayam idiay barrio ti Rimos
Nga in gayam nagbirbirok ti aso ken manok.
Kinuna manen ni Igorot,
Apay diak makabasol, atanod,
Biangko man la toy agsaludsod
Ta apay nagkalalawka iti manok,
Adda pay asom nga maguyguyod.
Isu ngad’d ti naggapuak, atanod,
Innak nagbirbirok ti aso ken manok
Ta isu iti paisangbok
Kinuna kan ni Lakay Cuanso nga bukatot.
Adinno, aya, atanod, ti dalan nga agpalaud
Kuna kan daydi Igorot;
Kuna kan met ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Aglaud ka nga aglaud,
Makitamto dagitay nagbibinnatog
Nga nain-intar nga niyog.
Masarakamto daydiay ubbog,
Kuna ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Di kad’ laud kan la nga laud
Diay lalaki nga Igorot.
Idi dumanon idiay ubbog,
Adda met gayam ni Donya Annagud,
Ket agsabetda pay ngarud
Ngem di met am-ammo ni Igorot
Gayam nga isu ni Donya Annagud.
Ket kuna daydi Igorot,
Diak makabasol, atanud,
Biangko man la toy agsaludsod
No adinnot’ dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili diay Rimos
Nga ayan ni Donya Annagud
Akin-baboy kan ti putot
Nga kas kan la bantay nga turod
Nga sangaanep kan diay bukot,
Sangaagpa kan diay subbok
Kunan daydi Igorot.
Kuna met ni Donya Annagud
Ta saanda nga agin-innammo ngarud
No isu ti gandatmo, atanod,
Inta man ngarud agkuyog.
Nagkuyogda di Igorot
Idi dumanonda idiay Rimos,
Inturong na met nga imbatog
Nga “Ala, siripem man idiay sirok.”
Siripen di Igorot
Adda met gayam diay baboy nga putot,
Adda ‘diay nga aglukluk-ob
Kuna kan di Igorot,
Diak makabasol, atanod,
Biangko man toy sumaludsod
No manot’ bayad ni putot.
Simmungbat ni babae Donya Annagud,
No dayta balor ni putot ti inka masaludsod
Irugi tad’ ta mukod agingga na idiay subbok
Ket kada bilang ti dutdot ket maysa nga pisos.
Ket kuna kan di Igorot
Biang na tay nagpanunot
Ala agurayka, atanod,
Ta sumubliak pay idiay barriok
Ta bareng no adda maitutop
Idiay inur-urnongko nga lagbok.
Kuna kan met ni Donya Annagud
Idi masibet daydi Igorot,
Apay maalanan sa ket datoy baboyko nga putot.
Kunkunana ngarud
Ket in metten nagbilbilin ni Annagud.
Kunanat’ nagsao ni Annagud,
O, baboyko nga putot,
Sumublinto ni Igorot
Ta mabayadannan sa ket dayta dutdot,
Daytoy ti bilin ko ngarud:
No umayto ni Igorot,
Umaydaka bayadan O, putot;
Siguro ta adayo pay ngarud
Idiay ili ti Bontoc,
Maunayandanto ti bannog,
Mabalin nga didanto makaturog,
Kunkuna ni Donya Annagud.
Siimemto, wen, diay Igorot
Nga siguro ipandakanto idiay sirok
Ta apandakanto igalot
Ket umulinto diay Igorot,
Lugarnanto ti makaturog,
Kinuna ni Donya Annagud
Idiay baboyna nga putot.
Idi saan a nagbayag nakaawiden daydi Igorot;
Kuna ni asawana nga naanus
Nga aya kaingungot iti uray ania nga parikut
Ania ngay kinunana piman,
Ania ngay ti napanam
Ta apay a nabayagka met gayam,
Apay adayo aya ti napanam?
Adayo pay nagrud aya nga barrio
Ngem isu daytoy insublik daytoy panunotko
Ta kayatko nga umay iyammo
Kenka a baketko.
Ket dakkel nga panagyaman
Kunana piman ni asawanan
Ta dagus ngad’ nga maammuan
Dayta nga napanam.
Kitaem man, baketko,
Di inur-ornongmo nga lagbo
Bareng no maipag-isu
Ta kuna ni Donya Annagud
Irugimi kan idiay mukod
Ti agbilang iti dutdot
Agingga kan idiay subbok
Pisos ken pisos, pisos.
Ay ket idi makitan di Igorot
Kinuenta diay pay ngarud
Ti kuarta nga sinupsupot
Bale pay la diay kinuribot.
Kuna kan diay Igorot
Saanko mannongan nga isalog
Mangalaak iti kargaderos
Nangala ti dua a nangawit iti kuarta
Sabali ti kinurkuribotda
Sabali pay diay sinupsupotda.
Idi ngay ta sumalogda
Idiay barrio ti Rimos
Ay dagus nga adda met ni Annagud
Gayam agpanpanunot.
Kinunana kan di Igorot,
Addaakon, atanod,
Ta umayko man matalun-od
Adda dagitoy kargaderos,
Kinuna kan di Igorot,
Ala kitaenta ngarud
Met laeng no maitutop.
Ay ket rinibu, ginasut-gasut
Ti awit ti dua a kargaderos
Nga kuarta nga kinurkuribot,
Bale pay la diay sinupsupot.
Idi agkuenta da ngarud
Ay agsobraanen iti dua gasut
Di kad sagtunggal gasut
Ti tangdan diay dua nga kargaderos.
Ay ket idi kano ngarud a naginnawatdan
Ken Donya Annagud,
Kuna kan ni Donya Annagud
Nga aguray ka, atanod,
Ta ipanko pay toy binugbog,
Ta adda ti ipigsa ni putot
Gayam nga sumang-at diay Bontoc.
A, ta kasasaona piman
Ta baboyna ta palubosannan
Iti met kinunana,”O, bilbilinenka, putot,
Imbagak manen ngem isurotko nga ipaannugot
Ta no dumanonkanto idiay Bontoc
Dagusemto, wen, ti gumarot,
Agtaroskanto ditoy sirok
Ta agbalinkanto nga alsong nga lussok.
Ay, di baboy nga putot
Inna met piman pinampanunot
Di kad inuggudan di Igorot
Piman aya ni putot.
Insang-atdan idiay Bontoc,
Naala da pay ngarud;
Diak ammo no mano nga orasda
Nga nagsang-at diay Bantay Panoktok
Aginggana’t idiay Bontoc.
Naunayanda met ti bannog,
Kasta met iti turog
Idi dumanonda idiay Bontoc.
Kuna met ni Igorot, “Ala agurayka nga putot
Ta innak ipapudot
Tay kanem nga binubog.”
Kinunan di Igorot idi ipanna ibaud
Impan idiay sirok nga naabulog
Iti tinalaksan nga kayo ngarud.
Ay, ket daydi Igorot insaangna pay ngarud
Gayam aya di binugbog
Ta kalalaingannanto nagrud man a nga pumudot
Inyedda na met nga inturog
Gayam daydi Igorot
Dakes ngay ta agurok
Ta naunayan nga’d ti bannog
Dikad’ tatta a ket naturog.
Dengdenggen ni putot,
Isu ti bilin ni Annagud,
Dinagusna met ti gimmarut
Ket ti inalupingping nga barot
Nga nangibaud ni Igorot.
Idi naminsan la nga nagdugos
Nagkatlo nga kapugsot
Di inalupingping nga barot
Sananto sinawang-sawang daydi abulog
Nga tinalaksan pay ngarud.
Idi ngay ta makapuot, di lalaki nga Igorot
“Sus, naunaayak sa ti bannog
Iyulogkon ti binugbog, kuna daydi Igorot
Idi iyulogna ngay di binugbog
Ket siniripna idiay sirok
Awan metten ni baboy nga putot.
Hay, nagdanag pay ngarud
Ni lalaki nga Igorot
“Asus, sus,” Kinunkunana ngarud,
Kailala ka’d pay diay naur-urnong nga lagbok.
Ania aya ti remediok
Yantangay ta addsa met asok nga pugot
Ta innak man la paisurot
Ta bareng ket no naisagud,
Kunkunan di Igorot.
Alaenna di asona nga pugot,
Itaboy-taboyna idiay ayan ti bakir
Nga interot’ samekna nga kullot-kullot
Di pay masuksok ti alibot
Di pay makayabkaban ti lamok
Ngem ali laeng ti pamsaakan
Di asona a pugot.
Awan met ti maikuyog
Ken baboy na nga putot.
Ay, ket agdanagen ngarud
Ni lalaki nga Igorot.
Ania ngata ti remediok?
Innak sa ket idiay laud
Amangan no nagtartarus
Kunan daydi Igorot.
Ala, idi kuan ket simmalog,
Napan idiay ili ti Rimos,
Napan met la nga dagdagus
Idiay balay ni Donya Annagud.
Idi dumanon di Igorot,
Kinunkunana ngarud,
Addaak manen, atanod,
Ta awanen a, ni putot.
Siak ngata ti nagerrado
Ta siak ti nakaliway ngarud
Ay dagus met nga gimmarut,
Isu nga immayak manen, Atanod,
Ta amangan no nagtarus ditoy aya sirok.
Kuna met ni Donya Annagud,
Ala isiripmo laeng, atanod,
Ta awan met nakitak nga simmalog.
Isirip la dita sirok
Ta no immay ditoy laud
Siguro adda dita sirok.
Siripen ngay ni Igorot,
Alsong met nga lussok
Ti agtultulid idiay sirok.
Umilika man, atanod,
Kuna ni Donya Annagud
Nga ingatngatona pay ngarud,
Kitaem man ketdi, atanod,
Daytoy napudaw nga luppok.
Ay, ket daydi Igorot,
Naay-ayo ngarud,
Ingngatona met nga ingngato ngarud,
Daydi pandiling ni Annagud.
Hay, bay-am ketdin ni putot.
Ipadasta, atanod,
Kinunkuna ni Donya Annagud;
Ay ket sinakayanna ngarud
Ni babae Donya Annagud.
Sudsod met nga sudsod.
Ay ket ni Donya Annagud,
Kunkunana ngarud, ay agsinatan, atanod
Ta apay mabegbegen toy alipuyok
Ta dayta aya batbatlog,
Ay sus, agbutuanton daytoy alipuyok
Ta danog met nga danog.
Saanak nga makarurod,
Naayot gayam ni Igorot.
Alaem laeng ni putot
Ta adda met dita sirok
Adda dita nga aglukluk-ob.
Idi siripen daydi Igorot
Adda met nga agpaysu ni putot
Nagbalin met la nga baboy a putot
Daydi alsong nga lussok.
Ala, innalanan ti baboyna
Piman ket insangpetna
Dika di ket inaramidda
Ti ugali ti inuuna.
Isu nga imbagada
Ania ti makabael ngata
Ngamin aya nga mangibaga
Ti ugali idi inuuna.
Inkay alaen ni Canuto
Ta isu ti makaammo,
Nalaing pay ti sapsapo.
Daydiay ti nagpatingaanna
Daydiay nga sarsarita.
------------------------------------------------------------------------------------------
KOMETARIO KEN PANIRIGAN
Ti trade connection iti nagbaetan ti highlanders ken lowlanders ti naipakita ditoy nga epiko. Daytoy a relasion ket napintek la unay. Addan daytoy a relasion uray pay idi un-unana a panawen gayam.
Adda laeng sangkabassit a boldiakisna ti epiko ngem nagmayat man iti panangibagana ta saan unay a nakaro. Maysa a makapakatawa ketdi iti panagramanko iti panangiparangna.
Dayta alsong a lussok, kaniak a biang ket metapora para iti saan a nadalus a babai. Lussok ngarud. No lussok referring to as nakittaban a mansanas with matching giggling igges winkling you kano met a, nga umis-isem. Ti alsong ket gagangay a metapora ni Ilokano iti aramid a sexual. Ket no nayunan pay iti sabali a karakteristik ti alsong, butbot, kayatna a sawen, awan iti mamaayna, ta butbot wenno awan ti importansia kenkuana nga ipaay.
Iti sabali a punto, no amirisen a nalaing, adda ti makunkuna nga exploitation a napasamak iti epiko. Dagitoy man dagiti sumagmamano a puntos a masirip:
1) Nabakbaknang ni highlander, ta sinaksako ken sinupsupot ti kuartana
2) Nupay donya ni lowlander Annagud, ti laeng karismana ken kinapintasna ken ti tarakenna a baboy ti gamengna.
3) Kas mailadawan, inaramat ti donia ti kinapintasna tapno maikutanna ken madiktaranna ni Igorot, iti man punto iti panaggiginnatang (business and trade) ken inaramatna ti pintasna tapno madiktaranna ti panunot ti highlander (iti punto a pinaulina ni highlander tapno agnaigda.) Ket sumursurot lattan ti highlander Igorot iti pagayatan ni lowlander Annagud.
Iti punto wenno iti pudno a biag, the lowlanders exploited the highlanders’ wealth.
Ti karakter a Donya Annagud ket nalabit a saan a patneng nga Ilokana. Ta ni Ilokana ket naemma. Nalabit a ni Annagud ket adda laok ti dara wenno maysa a kaputotan ti Kastilaloy ta maysa la ngarud a doya. Wennno maysa a Kastila, kunam pay ketdin a. Ta awan met ti donya ket a patneng nga Ilokana.
No ibasar kadagiti historia, dagiti Kastila, (nga ibagi ni Donya Annagud) ti kaunaan nga exploiter ti kinabaknang ni Igorot (nga ibagian ti bidatayo a lalaki). Agingga kadagitoy nga aldaw, dagiti pay laeng gangganaet ti exploiters iti Cordillera lalo dagiti minasan a kukua dagiti ganggannaet. Dagiti gangganaet a minasan a pagbalinenda mettem a sungkaan dagiti kalboenda a bambantay.
Ngem ti kangrunaan itoy nga epiko, ti raconteur wenno ni Lakay Canuto Bayang, kunana kadagiti Bontoc wenno ti bida a lalaki, Igorot. In this phrase, I assume that the Bag-o acclamation that they (Bag-os) are Igorot is remote idea. Dakami nga Igorot, kuna koma ni apo Canuto, no ibilangna ti bagina ken kapulina nga Igorot dagiti Bag-o. So therefore, the Bag-os, really, are the forgotten hillstribe of Northern Luzon. Why Northern Luzon? Ket no adda pay Bag-o iti Badoc, Pinili, Adams, Nueva Era, Solsona iti Ilocos Norte. Ni Apo Pacita Saludes, mabasa iti librona a pakasaritaan ti Badoc-Pinili a dagiti kaunaan a nagnaed kadagita nga ili wenno original settlers ket dagiti Bago. My good friend, Dr. Morr Pungayan, Ibaloi ace linguist and historian, iti naminsan insuratna iti kolumna nga “Ethnos Ibaloi” iti weekly Baguio Midland Courier ti kinaada dagiti Bago iti ili ti Adams, Nueva Era iti Ilocos Norte.
Intay ngarud taldiapan ti sabali pay nga epic.
TI DAGDAGIMUYO.
TI BALABALA:
Mannalon ni Dagdagimuyo. Mais kada karabasa dagiti mulana. Agnanaed iti purokda, ngem adda met a, ti pakarsona iti kalapoganna, a pagturoganna, paginanaanna no kasdiay a mabannog met iti ubrana kadagiti mulana. Iti asideg kadayta a kalapoganna, nagadu dagiti sunggo nga agtakaw kadagiti bunga dagiti mulana. Kustonay a, ti pamsakan dagiti sunggo kadagiti mulana no makalikod ni Dagdagimuyo.
Iti maysa nga aldaw, nga agid-idda ken agin-inana iti pakarsona ni Dagdagimuyo, rimmaut manen dagiti sunggo. Idi nakita dagiti sunggo a nakailad ni Dagdagimuyo a saan nga aggunggunay, nagpipinnapilit pay dagiti sunggo no natayen wenno sibibiag ni Dagdagimuyo. Tapno awan iti adu a riri, nasken a mapaneknekan no natay ni Dagdagimuyo wenno saan. Nangipabeggang ngarud dagiti sunggo iti landok, sadanto intudok iti purriit ni Dagdagimuyo. Kuna dagiti sunggo, no aggunay, sibibiag. No saan, natayen.
Ngem dengdenggen ni Dagdagimuyo dagiti pagdedebatean dagiti sunggo. Ket inkeddeng ni Dagdagimuyo iti saan nga agkuti uray no tudoktudokenda iti bumegbeggang a landok ti purriitna. Tapno ipagarupen a, dagiti sunggo, a natayen isuna.
Idi napnek dagiti sunggo a saan a nagkuti ni Dagdagimuyo, ipatodan a, a natayen daytoy. Pinagpiestaanen dagiti sunggo dagiti mula ni Dagdagimuyo a mais ken karabasa. Ngem nasikap dagiti sunggo, kunam sa! Saan laeng a nasikap no di ket siguristada pay. Adda ti maysa a sunggo a nagbati a nagbantay ken Dagdagimuyo ta amangan kano no agungar.
Idi nakapanaw dagiti sunggo, timmakder a dagus ni Dagdagimuyo, kinemmegna ti sunggo a nagbati ken para bantay. Pinagpudnona daytoy no sadino iti pagiduldulinan dagiti sunggo kadagiti kinabaknangda. Nagpudno met ti sunggo. Impatuldona no dinno ti pagiduldulinanda (dagiti sunggo) kadagiti kinabaknangda. Makapungtot metten ni Dagdagimuyo, pinatayna ketdi ti sunggo kalpasan a naalana ti kinabaknang dagiti sunggo.
Idi nadiskubre dagiti sungo ti natay a kaduada, nagtutulag dagitoy nga ibalesda met a, ti kapulida. Rinaut ngarud dagiti sunggo ni Dagdagimuyo, iti mismo a purok.
Ngem saan a nagpadlaw iti rurod ken gurana ni Dagdagimuyo kadagiti rimmaut a sunggo. Imbagana ketdi a, a dagitoy a sunggo ket umulida iti balayna tapno agiinumda ketdi iti arak. Sunggo la ti sunggo a. Kinayatda met ti arak. Ali, binartek a binartek ida ni Dagdagimuyo. Dida payen a makabangon iti baretekdan dagiti sungo ket inturogda lattan a, iti bartekda iti balay ni Dagdagimuyo.
Daytoy met ti inur-uray ni Dagdagimuyo a gundaway. Pinuoranna met ti balayna. Pinalawlawanna a ti apuy ti balay. Nakset dagiti bartek a sunggo!
Ngem adda ti maysa a nakalasat a nagkulimbitin iti nangato a di naabut ti apuy. Umap-apuyen ti pungot ni Dagdagimuyo. Pinanggepna met a patayen ti kakaisuna a sunggo a dipay nakset. Ngem dimteng met piman ti asi ni Dagdagimuyo, idi nakitana a masikog gayam ti sunggo. Isu nga ti inaramid ni Dagdagimuyo ket binay-anna laeng ti sunggo nga aglibas.
Ket kuna ti epiko iti udina, dayta kano ti rason ken gapuna nga adda pay laeng dagiti sunggo ta, ta immadu manen a, ti puli daydiay masikog.
TI LITERARY VALUE.
DAGITI SUNGGO. No usigen a nalaing ti karakter ti sunggo, naameng (greedy) ken mannibrong (thieves).
Isu no adda ti maysa a tao a naameng ken mannibrong, “Sunggo ti sinal-itta!” kunatayo.
Iti epiko, adda ti nadakamat a kinabaknang dagiti sunggo. Nabakbaknang pay dagiti sunggo ta adda ti dulinda a gameng ken kinabaknang. Ngem naameng pay laeng dagitopy a sunggo. Amenganda ken samsamenda pay laeng ti kinabaknang ni Dagdagimuyo.
In true-life, ni Dagdagimuyo (nga irepresentarna dagiti Bag-o), ket naglak-am iti pannakaameng ken pannakasamsam dagiti sanikuada babaen kadagiti “sunggo” a tattao. Dagiti naameng ken managsamsam a tattao.
Kasano?
Land grabbing. Nasaknap ti land grabbing iti Bagolandia idi un-unana ken uray kadagitoy a tiempo. Itoy a kaso, dakamatek ti maysa a pamilia. Ti pamiliada, dagiti kaputotanda ti nanguma ken nangdalus kadagiti talon, bangkag ken bakras dagiti bantay. Iti maysa nga aldaw simmangpet dagiti gangganaet a naggapu pay idiay Central Luzon ket adda metten ti iggemda a papeles a titulo dagiti daga. Kasano a kukuada ti daga a dida pay pulos naadakan? Saan laeng a namnaminsan a nasaksiak iti panagsangit ken panagngaretnget dagitoy a pamilia lalo idi madama ti hearing ti kaso iti Vigan. Lalo idi naabak dagitoy.
Iti Bagolandia, daytoy ti kadakkelan a parikut, ti land grabbing ken exploitation kadagiti sanikua. Saan laeng a sanikua no dipay ket dagiti natural ken human resources.
Wen, dagiti “sunggo” ti nangipaay iti exploitation. Nabaknang la ngaruden dagitoy a “sunggo,” amengan ken samsamenda pay laeng ti saanda a kukua.
Dayta ti pakaitarusan ti epiko a DAGDAGIMUYO. Addaan iti makunkuna a literary value gapu kadagiti metaphors and comparison kadagiti agbibiag ken napasamak ken iti mapaspasamak idi ken iti agdama iti Kabagoan.
TI EPIKO NI DONYA SENAS
Maysa met a humour ti epiko ni Donya Senas. Irony a makunkuna. Makapaisem ket makaray-aw iti pakabuklan ti epiko. Well, dagiti Bag-o ket ammoda met a, iti agpakatawa. A naragsakda met a tattao. A kabaelanda met ti mangray-aw ti bukoda a bagi, ti pulida wenno sabali a tattao babaen iti bukodda a literatura.
TI BALABALA:
Nakapimpintas a balasang ni Donya Senas, nga anak ni Lakay Bawas. Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti balasang iti amana, a mapalubosan koma a dumar-ay iti kallaysa sadiay Sto. Tomas. Uray ta kaduana met dagiti gagayyemna.
Ti ama, saanna a kayat a palubosan ti anakna. Agduadua ngamin ti ama. Ta amangan kano no makasagangda pay kadagiti nadangkok nga Igorot iti dalanda. Amangan kano no madangran pay ti balasang.
Ngem, agtutubo la ti agtutubo, adda bangbangadda. Impapilitna latta ti kayatna toy balasang. Ketdi, impasiguradona nga awan iti dakes a mapsamak kenkuana. Awitnan dagiti isagotna kadagiti agkallaysa isu nga awanen iti naaramidan ti ama.
Ngem, napalabas iti tallo nga aldaw, saan met laengen a sumangpet ti balasang. Madanagenen ti ama. Sinapulnan ti anakna. Nasarakanna ti bangkay ti balasang nga anakna a naisinan ti ulo daytoy. Nasagangna nga agpaysu dagiti nadangkok nga Igorot ket nakarangetna ida, ngem nagpinal laeng a napungsay ti ulo ti balasang.
Inyawid ni Lakay Bawas ti bangkay ti balasangna. Nalidayan unay ti ama. Ket iti dayta a panawen ti panaglidlidayna, saan met a naawanan iti namnama. Nagsapsapual iti nalaing a mangngagas a mangisubli ti biag ti anakna.
Adda ti maymaysa a mangngagas a makabael a mangbiag iti balasang. Agananaed daytoy iti gukayab iti bakras ti bantay. Ngem daytoy a mangngagas nga agnanaed a maymaysana ket addaan met iti nakaro a sakit, ti kurad! Napnapno, amaya, ti sibubukel a bagina iti kurad.
Nagpakaasi ti ama, ni Lakay Bawas, iti mangngagas (a dina pay maagasan ti bagina, hehehe!) a kitaenna koma met a, ti bangkay ti balasang. Nayat met a, ti mangngagas. Napanna kinita ti bangkay ti balasang.
Inaramid ti mangngagas ti amin a kabaelanna. Adu dagiti bulbulong kada ramramot ken no ania la ditan a pinatitiponna a pinangagas iti bangkay ti balasang.
Misterio iti amin a misterio! Milagro iti amin a milagro! Nagungar ti balasang!
Dinamag itan ni Lakay Bawas, no ania ti gungguna ni Gabat a mangngagas iti panangisublina iti biag ti balasang.
Asawaek, a, kuna met ti mangngagas a kinurad.
Siempre, agkedked a ti balasang. Naglaad la ngaruden ti mangngagas, kinurad pay! Ngiyaaa!
Ngem kuna met ni Gabat a mangngagas a kinurad, nga awan iti aniamanna kenkuana no saanda a patgan ti kayatna a gunggona iti panangisublina iti biag ti balasang. Asawaenna ti balasang, ngem dida met kayat. Isu a no dida kayat nga agassawada iti balasang, alaenna met laeng ngarud ti biag daytoy nga impabulodna.
Awan ti naaramidan ti balasang ken ti ama, no di umannugot. Nagasawa ti nakapimpintas a balasang ken ti mangngagas a kinurad. Nagnaed dagiti agassawa iti gukayab a naed ti mangnggagas.
Ket awan iti maaramidan ti sigud a nakapimpintas a balasang no di aramidenna ti akemna a kas asawa ti mangngagas. Masael payen a iti bagina. Masemsem unayen.
Ngem iti maysa nga aldaw, adda ti maysa a mula nga inyagas ni Donya Senas iti kurad ti asawana. Ali, agas. Ket naagasan ni Gabat. Timpuar met ti kinatarakinan. Daytay Taraki iti malalaki.
Ket nagbiag a siraragsak dagiti agassawa: ti napintas ken ti nataraki.
Ditan ti naggibusan ti epiko.
Nagpintas met daytoyen nga epiko ni Bag-o! Nagpintas ketdin ti pakasaritaanna! Mabalin nga iyabay ken idasig kadagiti klasiko a bunga ti literatura iti sibubukel a lubong. Kasla dagidiay istoria dagiti nalaad a prinsipe wenno bida a nagbalin a timmaraki wenno pimmintas iti udina.
TI NANGUNEG (content) TI EPIKO NI DONYA SENAS.
Life and death and resureccion manen. Ipapatay ken panagungar. Talaga a motif iti Philippine literature ti ipapatay ken panagungar, aya?
Ket saan a nailaksid ti literatura ni Bag-o.
Manen, ti raconteur, wenno ti nangiyebkas ti epiko, ket “Igorot a naranggas” kunana iti namitlo sakbay iti maika-80 a binatog ti epiko.
Mangipaneknek manen daytoy, ti kunatayo wenno ti perceptiontayo, nga acclamation a dagiti Bag-o ket saanda a maawagan iti Igorot no di ket adda iti bukodda met a puli.
Ti epiko ket inladawanna a dagiti Bag-o ket kristiano. Contrary to the opinion and theory of some writers ken kapanunotan dagiti dadduma a saan a kristiano wenno “bagong kristiyano”. Ngamin iti epiko, kuna ni Gabat, “Saanak a Dios, saanak met a propeta.”
“It shows familiarity with the Christian language,” kuna man ni Dr. Hornedo, kadaytoy a punto. Ket ayunak met unay.
TI TEMA TI EPIKO.
1. Panagtungpal kadagiti nagannak. Bangad ngamin ket ti balasang ditoy. Saana nga ammo iti agtungpal iti amana wenno kadagiti dadakkelna. Ti kayatna ket kayatna lattan. Di naisagmak, la ket ngarud, saan? Isu a napateg la unay iti panagtungpal dagiti annak kadagiti nagannak. Ta dagiti annak a saanna nga ammo a tungpalen ti builin ken pammagbaga dagiti nagannak kenkuana ket agsagrap wenno aglak-am iti disgrasia.
2. Tema ti ayat. Kasla tema iti maysa kadagiti sarita ni Columbian writer Gabriel Garcia Marquez, a “Love in the Time of Cholera.” Kunaentayo met, a daytoy a nga epiko ket “LOVE IN THE TIME OF RINGWORM.” (Ania ket daytan, kailian, hehehe!)
Iti kinapudnona, adda dagiti panawen a nagraira ti sakit nga scurvy. Saan laeng nga iti Bagolandia no di ket iti kapatagan.
3. Ti Ayat ni Gabat. Medio managimbubukoden laeng ni ‘kinurad’ a mangngagas. Ta napabiagna ngarud a ti natay, ngem ibabawina pay laeng met no saanna a maasawa ti napintas a balasang. Kas plot wenno balabala, isu dayta ngarud ti nangpasiken ti istoria.
4. Ti ayat ti balasang. Inakemna met ti akemna a kas asawa. Ket isu pay iti nakaagas iti asawana.
5. Ti ayat ti maysa nga ama. Manangisakit. Mammagbaga. Uray natayen ti anak ket agtultuloy pay laeng dayta a panagayat. Naidumduma ti ayat ti ama ditoy.
Well, napintas daytoy nga epiko.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
TI EPIKO NGA “INDAYUAN”
Naidumduma daytoy nga epiko. Maysa a migration epic. Nalabit a pudno. Ta no idilig iti historia, kapadana latta dagiti accounts iti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group a buklen dagiti ili Alilem ken Sugpon iti Ilocos Sur, dagiti ili ti Sudipen, San Gabriel ken Santol iti La Union.
Sinuratko met a kas maysa a sarita ti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group, base itoy nga epiko, ngem saanak a nagballigi “unay.” Nagballigi ngem saan unay. Apay? Maika-3 laeng a gungguna iti inayalatna iti pasalip ti “Upland Municipalities of Ilocos Sur USA” wenno “UMISA Awards” a nakabase sadiay California, babaen iti tulong met laeng ti GUMIL California.
TI BALABALA TI INDAYUAN
Maysa a nakapimpintas a balasang ni Indayuan. Anak da Sevilla ken Kapariaan. Daytoy a pamilia ket nailaok kadagiti nangpanaw ti lugarda ket immadayoda. Kasaknap ngamin kadaydi a panawen ti panagkabra wenno pannakaaramid kadagiti daldalan. Amin nga umili ket nasken nga agtrabaho kadagiti konstraksion. Kadagiti saanna a kayat iti agtrabaho, agbayad iti tallo a pisos. Nabalor met ngarud ti tallo a pisos kadagidi a panawen ta bayad daytan ti maysa a nuang. Nadangkok ti gobierno kadagidi a panawen. Ti gobierno dagiti Kastila a nangituray ti pagilian.
Bassit daytoy a grupo a nangliklik iti patrabaho ti gobierno. Nairaman ditoy ti pamilia ni Indayuan. Ni Lakay Salapang ti nangidaulo kadaytoy a grupo. Nagpaabagatan ti grupo. Nasken a ballasiwenda ti Karayan Amburayan (iti nagbaetan ti Ilocos Sur ken La Union). Kuna ti epiko nga awan pay ti rangtayna idi dayta. Pasig a balsa ti agiballasiw.
Idi ta nakadanon ti grupo iti Barrio Bio, (barangay ti Tagudin, a sungaban ti karayan), naginanada dita. Napanunot dagiti dua a panglakayen, Lakay Salapang ken Lakay Bukaen a nasken grupogrupo ti agsapul iti lugar a nakaikarianna.
Kuna ti epiko, sinurot ti grupo ni Lakay Salapang ti Karayan a nagpaabagatan-a-daya. Dagiti nagpaabagatan, a grupo ni Lakay Dawas, nakadanonda kano sadiay Cabanatuan (NE) ken sadiay Baler (Aurora) a kas nadakamat.
Naisurot ti pamilia ni Indayuan ken ni Lakay Salapang a nangsunson ti karayan. Agingga a nakagtengda iti namnamaenda a lugar a mangited kadakuada iti talinaay ken kappia iti biag. Pinanagananda ti lugar iti Dalawa. Ngem dida napnek iti Dalawa. Nagpasurongda pay a nagpaabagatan. Agingga nakagtengda manen iti paset a kalipayan. Pinanagananda ti lugar a Kalipayan. Nasamek a lugar ti kalipayan, isu a napanunot ni Lakay Salapang iti nagsapul iti nasaysayaat a disso. Nakitana ti gimmayaman a waig a nalames. Nataba ti dagana. Ket sadiaydan a nagnaed. Pinanagananda ti lugar iti Gayaman. Nagsapulda latta iti nalayang a lugar. Nakasarakda manen iti tay-ak ket tapno mapaneknekan no nataba ti daga, nangimula ni Lakay Salapang iti saba a balayang. Pinanagananda ti lugar iti Balbalayang. Ket iti sep-ang ti Cordillera, nataba ti daga. Ket inkeddengda a ditadan nga agnaed iti tungpal biagda. Kunada a pagsusugponanda dayta a lugar. Isu a pinanagananda ngarud ti lugar a Sugpon. Ti Sugpon ket maysa ita nga ili iti Ilocos Sur.
Dayta lugar nga immuna a dinappatanda, Dalawa, ket barangayen ti Alilem, Ilocos Sur. Dayta met lugar a nataba, a nangimulaan ni Lakay Salapan iti balayang, ken pinanagananda iti Balbalayang, ket isu pay laeng ti naganna iti agdama. Poblasion dayta ti ili ti Sugpon.
Makuna ngarud, a ti grupo nga indauloan ni Lakay Salapang iti nangbukel kadagiti ili ti Amburayan River Valley Group, pakairamanan ti pamilia ni Indayuan.
Ta kuna ngarud ni Dr. Hornedo, “Indayuan,” which is probably the micro version of the Ilocano migrant’s story who goes in quest of freedom and prosperity in a new land, arriving first as an alien, and then is made native by time and the community of his creative endevours.
Sana (Dr. Hornedo) innayon: Indayuan is a piece of oral history, particularly of the people of Sugpon. The poem in fact more the story of the founding of Sugpon than of Indayuan who is mention only in the early part of the story.
Kunatayo met: Ni Indayuan ket maysa a simbolismo iti panagsapul iti napintas a daga a kaikarian. Isu a saan unay a nadakdakamat ti balasang. Indayuan, iti ramot a balikas, ket dayo wenno ganggannaet. Ti grupo ket ganggannaetda ket agsapsapul iti napintas a lugar nga isu iti awaganda iti lugarda.
Ti raconteur, ni Lakay Canuto Bayang ket naiyanak idi 1898, naiyanak ken dimmakel kadagita nadakdakamat a lugar. Posible a kaputotan daytoy dagiti grupo ni Lakay Salapang. Maysa a madaydayaw a pangamaen (elder) ti lugar ni Lakay Canuto. Ti anak daytoy, ket kapitan iti Brgy. Porporiket ken Sangguniang Bayan iti Sudipen, La Union iti panawen a pananginterbiu kenkuana ni Dr. Hornedo idi Abril 2, 1986.
To attest, ti kinalaingna nga agiyebkas kadagiti epiko ni Lakay Canuto, naimbitaran nga agiyebkas kadagiti ammona nga epiko iti 6th National Folklore Congress a naangay sadiay St. Louis University idi Oktubre 23-25, 1988.
DAGITI DADDUMA PAY NGA EPIKO A SINUKISOK NI DR. HORNEDO
1. BIAG NI LAM-ANG. Indallot kano daytoy ni Baket Engracia Sang-et. Bersion ni Bag-o, kunamon.
2. POLIGANAY. Napintas met a balasang. Inarem dagiti dayo. Naggibus iti pannakailaksid ti bida ta di nagtungpal iti bilin dagiti nagannak kenkuana.
3. TI ALLUSAN. Kas met laeng iti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig. Sabali laeng ti nagan dagiti agbibiag. Ngem isu nga isu a pakasaritaan. Dua babaro ti nagarem. Kinalinyas diay maysa a baro ti balasang ket natay. Inyanudda ti bangkay ti balasang iti karayan. Insubli ti baro ti anges ti balasang ket nagbiag.
CONCLUSION
Kailian, naisurat ken naiyebkas dagitoy nga epiko iti Iluko. Saan ngarud a mapagduaduaan a paset ti Literatura Ilokana dagitoy. Naipatarusda pay iti Inglis para iti panagadal iti akademia.
Laeng, kailian, maysa nga Ivatan ti nagsukisok. Apay ti maysa nga Ivatan ket isakitna ti Literatura Ilokana? Gapu ta napateg kenkuana dagitoy a sinukisokna ken sinurat, a kas kararua ti puli. Napateg dagitoy a sinurat a kas paganinawan ti napalabas ken pakaammoan iti kinaasino. Napateg unay daytoy a kas nayon iti kinabaknang ni Ilokano. Napateg unay daytoy a kas kinabaknang ti Amianan.
Kailian, maysa koma a wake up call, wenno pangriing kadagiti amin nga Ilokano, patneng man wenno Bag-o, a nasken nga ipategtayo ti bukodtayo a literatura. Ta ne, ipategto pay ti saan nga Ilokano, anianto la ketdin kenka nga Ilokano?
No adda pay laeng iti nabatbati a panangisakitmo iti kinaasinom, iti kina-Ilokanom, iti kina-Bag-om, nasken nga isakitmo met ti kararua ti pulim, ti literatura.
Para ken ni Dr. Florentino H. Hornedo, lugayandakayo itoy nga inaramidyo, sir! ##
Thursday, June 26, 2008
ILOCANO EPIC (part 2)
Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (part 2)


text:
US-RP Balikatan: Tulong Panagdur-as ti Kaskenan
Kanunonganmi la unay ti pannakaipagna ti US-RP Balikatan civil-military operation kadagiti dua nga ili ti probinsia ti Ilocos Sur. Namnanaenmi mangidalan koma ti maysa a wagas iti panangitandudo ti panagdur-as. Lalo la unay kadagiti nasulinek a lugar, a kas kadagiti tallo a barangay iti ili Salcedo -- ti Marnay, ti Pias ken ti Baluarte ken kadagiti dua pay a barangay ti Sinait -- ti Teppeng ken Cadanglaan. Namnamaenmi a maited koma ti awan sawsawirna a pannakipulapol ken aggamulo tapno agtigay dagiti 250 a kameng ti Civil Military Operations United States Army Pacific(CMO-USAP) nga agpartisipar iti US-RP Balikatan operation wenno humanitarian assistance babaen ti panangbayabay kadakuada ti Armed Forces of the Philippines(AFP). Ipaay koma kadakuada dagiti awanan kondiones a pannakipartisipar wenno suporta tapno magun-odan ti kapkanekan a pannakailukat ti dur-asan dagiti nadakamat a luglugar. Daytoy a gagem ket tartarigagayan la ketdi ti kaaduan no dipay isuda amin nga umili kadagiti nasao a luglugar ken kadarappatna.
Ti RP-US Balikatan Operation ket kaipapananna iti panangtaliaw ken panangidiaya kadagiti serbisio kadagiti disso nga agkasapulan iti nasisita a tulong. Kas iti pannakaipatakder ti dua a classroom ken water system kadagiti barbarangay ti Teppeng ken ti Cadanglaan iti ili a Sinait tapno masulosionan ti agpangpangta a rigat a sangoen babaen ti mapasaran nga El Nino phenomenon. Iti interior nga ili ti Salcedo, maipatakder ti water system ken flood control barrier iti Barangay Pias. Dua a classroom ti maistimar iti sadiay Barangay Marnay. Sadiay Barangay Baluarte, ti pangipasdekanda ti health center tapno mangasistir ti pannakasaluad ti salun-at dagiti umili ken pagkamangan dagiti addaan an-annayen saan laeng a dagiti bumarangay no dipay ket dagiti kaparanget a luglugar. Makunami met a dakkel la ketdi a pakabang-aran dagiti umili dagiti nasao a luglugar daytoy.
Ti naannayas a pannakaipagna ti kastoy a humanitarian assistance ket maitutop la unay. Papigsaenna ti panggep a nairut a relasion ti United States ken ti pagilian. Agpada nga agnumar iti pagimbagan dagiti dua a nasion ken dagiti kaparangetda iti rehion. Isu a kunaenmi a rumbeng la unay nga ited met ti suporta itoy a ganuat.
Babaen kadagiti kakastoy a humanitarian operations dagiti dua nga armada, agtultuloy met iti panagsisinnukatda kadagiti kapanunotan ken istratehia para iti panagimbagan ti sapasap. Babaen iti panagiinnadal ti ammo iti bileg ti teknolohia ken taktika, ti pannakaipagna dagiti community development projects dakkel la ketdi ti magun-odan daytoy a military exercises. Nupay makuna a military exercises dagitoy, maibilang met a civilian in nature ta saanda met a makipartisipar iti aniaman a tignay a maibusor para iti seguridad ti pagilian. Agserbida laeng dagitoy nga exercises para iti ad-adu pay a wagas iti trening dagiti kameng ti armada ti dua a pagilian.
Namnamaenmi a maipakita laeng koma iti daytoy a balikatan exercises kadagiti umili ti makapnek a civilian-military operation a saan a nalaokan iti combat operation. Ti military trening koma a maragpat ket babaen iti advise and assist, kabayatan maar-aramid ti exercise. Mangidiayada laeng koma iti tulong ken panagdu-as wenno mangilukat ti ridaw para iti panagbalbaliw. Tapno aglupos met ti lugar nga inda tulongan. Babaen iti panagtinnulong, panagsisinnukat ti ammo ken kabaelan, ti panggep daytoy a ganuat ket magun-odan.
Tartarigagayanmi la unay a naballigi koma ti panggep ti ganuat. @
Saturday, February 27, 2010
US-RP Balikatan: Tulong Panagdur-as ti Kaskenan
1 comment:
- savita said...
-
PART TIME HOME JOBS | DO OFFLINE DATA ENTRY JOB
Is your search for a home job always ends in some kind of SCAM OR FRAUD? If so, don’t loose heart, because visionjobcare.com brings you, 100% genuine and legitimate home jobs. Do offline data entry at home, submit the job through email and get paid handsomely every month. Millions already Joined & Benefitted with our service. For more details E-mail us at support.visionjob@gmail.com
Visit Us at http://www.visionjobcare.com/XXX.html
- 5:21 PM


text:
Malawi
Ti Malawi (Chichewa [malaBi]), opisial a ti Republika ti Malawi, ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay abagatan a daya nga Aprika a dati nga ammo a kas ti Nyasalandia. Daytoy ket bineddengan babaen ti Zambia iti amianan a laud, ti Tanzania iti amianan a daya, ti Mozambique iti daya, abagatan ken laud. Ti pagilian ket naisina manipud iti Tanzania ken Mozambique babaen ti Danaw Malawi. Ti Malawi ket sumurok a 118,000 km2 (45,560 sq mi) ken addaan daytoy iti nakarkulo a populasion ti 16,777,547 (karkulo ti Hulio 2013). Ti kapitoliona ket ti Lilongwe ken isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad ti Malawi; ti maikadua a kadakkelan ket ti Blantyre ken ti maikatlo ket ti Mzuzu. Nagtaud ti nagan a Malawi manipud iti Maravi, ti duog a nagan ti tattao a Nyanja a nagtagtagitao iti lugar. Ti pagilian ket nabirngasan pay iti "The Warm Heart of Africa".[8]
Ti Malawi ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika. Ti Danaw Malawi ket mangsakop iti agarup a pagkatlo iti kalawa ti Malawi.[9]
Ti lugar idiay Aprika nga ammo itan a kas Malawi ket tinagtagitao idi babaen dagiti immak-akar a grupo ti Bantu idi agarup a maika-10 a siglo. Kadagiti napalabas a siglo idi 1891 ti lugar ket kinolonia babaen ti Britaniko. Iti 1953 a Malawi, idi ammo a kas Nyasalandia, ti protektorado ti Nagkaykaysa a Pagarian, ket nagbalin a protektorado iti kaunegan ti nawaya-bassit a Pederasion ti Rhodesia ken Nyasalandia. Nawaswas ti Pederasion idi 1963. Idi 1964 nagpatingga ti protektorado ti Nyasaland ken ti Nyasaland ket nagbalin a nawaya a pagilian babaen ni Reina Isabel ken addaan iti baro a nagan iti Malawi. Kalpasan ti dua a tawen ti Malawi ket nagbalin a republika. Kalpasan ti pannakaala iti wayawaya daytoy ket nagbalin a maysa-partido nga estado babaen ti presidensia ni Hastings Banda, ken nagtultuloy a presidente aginggana idi 1994, idi naabak isuna iti panagbubutos. Ni Peter Mutharika ti agdama a presidente. Ti Malawi ket addaan iti demokratiko, adu-partido a gobierno. Ti Malawi ket addaan iti bassit a puersa ti militar nga adaan iti buyot, marina ken aero puersa. Ti ganganaet nga annuroten ti Malawi ket managkayat iti Akinlaud ken mangiraman kadagiti positibo a diplomatiko a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ken ti pannakibinglay kadagiti nadumaduma a gunglo ti sangalubongan.
Ti Malawi ket maysa kadagiti saan unay a naparang-ay a pagilian. Kaaduan iti ekonomiana ket naibatay iti agrikultura, ken kaaduan iti populasionna ket adda iti away. Ti gobierno ti Malawi ket kaaduan nga agdepdepende kadagiti tulong manipud kadagit isabali a pagilian tapno tapno maabotna dagiti masapulna iti panagdur-as, ngem daytoy met a kasapulan ket bimaasiten (ken ti nadaton a tulong) manipud idi 2000. Makasango ti gobierno ti Malawian kadagiti karit iti panagpartuat ken panagpadakkel iti ekonomia, panagpasayaat iti edukasion, panagaywan ti salun-at, panagsalaknib iti enbironmento, ken iti panagbalin a nawaya iti pinasia. Ti Malawi ket addaan kadagiti nadumaduma a naparang-ay a programa manipud idi 2005 a mangipatengnga iti isip kadagitoy a parikut, ken ti masakbbayn ti pagilian ket sumaysayaat, gapu kadagiti panagpasayaat ti panagpadakkel ti ekonomia, edukasion ken panagaywan ti salun-at a nakita idi 2007 ken 2008.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Malawi National Anthem Lyrics". National Anthem Lyrics. Lyrics on Demand. Naala idi 24 Agosto 2008.
- ^ a b "Malawi Government". Malawi Government. Naala idi 31 Hulio 2015.
- ^ Karkulo ti FAO para iti tawen ti 2013
- ^ a b c d "Malawi". International Monetary Fund. Naala idi 17 Abril 2013.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ a b "Country profile: Malawi". BBC News Online. BBC. 13 Marso 2008. Naala idi 17 Agosto 2008.
- ^ "Malawi, The Warm Heart of Africa". Network of Organizations for Vulnerable & Orphan Children. Naala idi 26 Enero 2011.
- ^ Songs from the Heart, Malawi's amazing birdlife. Central Africana Limited. 2014. ISBN 978-99908-14-33-0.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Cutter, Charles H. (2006). Africa 2006 (41st nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 1-887985-72-7.
- Davidson, Basil (1991). Africa in History: Themes and Outlines (Revised and Expanded nga ed.). New York: Collier Books, MacMillan Publishing Company. ISBN 0-02-042791-3.
- Dickovick, J. Tyler (2008). Africa 2008 (43rd nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 978-1-887985-90-1.
- Gall, Timothy L. (ed.) (1998). Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life. Volume 1 – Africa. Cleveland, Ohio: Eastword Publications Development Inc. ISBN 0-7876-0553-0.
- Meredith, Martin (2005). The Fate of Africa – From the Hopes of Freedom to the Heart of Despair: A History of 50 Years of Independence. New York: Public Affairs. ISBN 1-58648-246-7.
- Murphy, Philip (editor) (2005). Central Africa: Closer Association 1945–1958. London, UK: The Stationery Office. ISBN 0-11-290586-2.
- Reader, John (1999). Africa: A Biography of the Continent (First Vintage Books nga ed.). New York: Vintage Books. ISBN 0-679-73869-X.
- Turner, Barry (ed.) (2008). The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World. Macmillan Publishers. ISBN 1-4039-9278-9.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Malawi iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Malawi manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Goboerno ti Republika ti Malawi Opisial a website
- Malawi a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Malawi manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Kitaen ti Malawi iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Bariweswes ti Malawi manipud iti BBC News
- Wikimedia Atlas iti Malawi
- Malawi
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1964
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Wednesday, May 20, 2009
Nasken ti Panagridam
Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.
Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.
Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.
Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.
Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.
Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.
Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.
Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.
No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!


text:
Saturday, September 14, 2013
Tangken Tabungaw
Tunggal lenguahe adda naidumduma a galad ken talugading a maiduma iti sabali. Adda kabukbukodan a garit tunggal maysa. Maysa nga inalat a pakabigbigan ti nagan. Kas iti ini-Iloko a pagsasao wenno sao kuna lattan—dagiti balikas wenno grupo dagiti balikas ti kabukbukodan a dila a saan a masarakan kadagiti dadduma. Nupay addaan dagiti dadduma iti katukad wenno kaarngi dagitoy a balikas, agpatingga laeng ditoy ta aginnaddayodan iti interpretasion wenno pakaitarusan.
Ania ngarud iti pangawag dagitoy a balikas?
Ini-Iloko dayta ti malagipko a pangawag daydi Mang Pelagio Alcantara kadaytoy a termino. Kasta ti malagipko, babaen iti atiddog a tungtongan ken balitaktakan iti GUMIL seminar and workshop a napasamak sadiay Provincial Capitol ti San Fernando, La Union idi Enero 1990. Napagsasaritaan dagiti ini-Iloko, a kas maysa a nakalista a pagtutongtongan (agenda) iti dayta a taripnong. Napintas ti tungtongan ken panagsisinnukat ti kapanunotan a nagtinnag no kasano nga ipatarus dagitoy ket awan met iti katukadna.
Uray ti mismo a gobernador idi, ni Gob. Justo Orros ket naayatan met a nakipartisipar iti tungtongan. Ni Nid Anima, a taga Abra ken ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti nagpaay a sangaili. Nupay seminar daytoy a para laeng iti GUMIL La Union Chapter, immatendarkami met a naggapu iti Baguio, ta kasta iti naikari idi ni Mang Pel a no agpaseminarda ket umatendarkami latta tapno manayunan ti ammo iti panagsuratan. Uppatkami nga immatendar: Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad, Art Castro ken toy numo.
Nabaknang ti sao nga Ilokano iti ini-Iloko a balikas a saan a masarakan iti sabali a lenguahe wenno dayalekto. No ipatarus iti sabali a lenguahe ket nalab-ay ti ramanna sika wenno makakurikor kadagiti lapayag a mangngeg.
Kas koma daytoy nga ini-Iloko a balikas, tangken tabungaw. Kasano koma nga ipatarus daytoy a balikas nga ini-Iloko iti Tagalog wenno iti English? Tangken ti tabungaw—natangken ti ukisna wenno akinruar a pasetna ngem nakaluklukneng met iti unegna. Tangken tabungaw, maiyaplikar kadagiti agintatangken, and the likes.
Adda met ketdi katukadna a balikas—asideg a katukadna a balikas ngem saan met nga isu ti maitutop nga Ilokanona.
Saan met a mabalin a kunaen a “pulis patola” iti Tagalog ta naiduma met ti pakaitarusanna. Nupay agpada dagita a balikas a kayatna a sawen nga agintatangken, agintutured, awan lategna wenno ania ditan a kaibatoganna a termino wenno tayutay.
Isu a makuna a naidumduma dagiti ini-Iloko a balikas.
Ti maysa pay nga ini-Iloko ket ti balikas a “saan a makalawlaw iti kelleb” ta no ipatarus daytoy iti English wenno iti Tagalog, aglalo no usaren ti word for word (w4w) a translation napukawen!
No usaren ti w4w translation, “can’t encircle the pot cover” saan a maitutop ta iti kayat a sawen dayta a “saan a makalawlaw iti killeb” ket twisted personality. No kasta met ti pakaitarusanna, napellasan no di man nakayasan a naminpitla ket napukaw ti metapora.
Isu a narigat no dadduma iti agipatarus kadagiti sinurat—kas koma iti sarita, aglalo no saan a mismo ti author ti agipatarus iti sinuratna.
Da Peter La. Julian ken Manuel Diaz ket dayta ti dakkel a parikutda iti panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano ta awan iti kaibatoganna a balikas dagiti ini-Iloko. Iti maysa a diskusionda sadiay Session CafĂ© (formerly Dainty’s Restaurant, ti nalatak unay a watering hole iti Baguio) iti katengngaan ti 2007 napagsasaritaan idi ti proyekto a panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano iti English. Ket nasaoda ti parikutda maipapan kadagiti iniiloko a balikas a maamakda a mangipatarus, maysa ditan ti saritak nga impangabakko iti Palanca Awards ta adu dagiti iniiloko a balikas nga inlagak.
Kangrunaan a pagparikutanda ti saritak nga impangabakko iti Palanca ta nagadu dagiti ini-Iloko a termino a narigat nga ipatarus ta agbaliwen no kua ti kayatna nga ibaga. Uray siak a mismo ket pinadasko nga impatarus iti Tagalog ken iti English ngem saan a makapnek.
Nupay kasta, iti Filipino, (national language) mapalubosan kano dagiti termino nga awan iti katukadna a balikas nga ilaok tapno lalo a bumaknang. Kasta ti balakad kaniak idi ni Prof. Leoncio Deriada, dati a dekano iti College of Humanities iti UP in the Visayas. Isu a no nagsuratak iti Filipino adun ti laokna nga ini-Iloko a balikas wenno Kankanaey wenno Nabaloi, depende ti tema ken agbibiag. Mabasa dagitoy lalona kadagiti dandaniwko ken dagiti saritak iti Filipino (mabasa dagiti dadduma iti kamalig.blogspot.com ken biligualpen.com). Uray dagiti dadduma a regional writers ket kastoy met ti aramidda, a kas iti Bicol, Waray, Kiniray-a, ken dadduma pay. Ti purpose wenno kangrunaan nga akem daytoy ket panangpabaknang ti national language—Filipino.
Usaren ngarud dagiti ini-Iloko a balikas iti Filipino wenno Tagalog a sinurat tapno saan a maiyaw-awan ti kabukbukodan a dila iti panagdur-as ti nailian a lenguahe. No ini-Iloko a termino, kastanan, ta di ket a dagiti negatibo a balikas iti maitiptipon iti Filipino a kas iti dugyot, bwakaw, ken dadduma pay a balikas…@
Posted by Ka Iddo at 6:04 PM 0 comments
Monday, September 09, 2013
Dagiti Sarsarita Para Ubbing
Idi radio pay laeng ti kangrunaan a taudan ti impormasion, paboritotayo a denggen dagiti putar (daydi) Angkel Pete Aromin (awanan relasionmi, a kas pangawag laeng kenkuana, papolar nga awag) a napauloan iti “Dagiti Sarsarita ni Angkel Pete” a nabayag a nangilillili ti muging iti yuyeng ti imahimasion; a kunaentayo a nabayag a tinaraonanna ti mugingtayo kadagiti sarsarita. Dagitoy ket nangngegan kadagiti kangrunaan a radio stations iti Northern Luzon babaen ti produksion ti MPBC; dagiti sarsarita a nangited iti binagbag-oy a liwliwa ken impormasion a nangtaraon ti adu a muging iti dinekdekada.
Idi inayabanen ti Namarsua (daydi) Angkel Pete, sinublat ni Amor Cabaccang, ket pinauloanna met iti “Dagiti Sarsarita ni Lola Angela.” Dinekada metten daytoy iti napalabas, ket agingga iti agdama mangngegan pay laeng iti tangatang..
Saanko a mabubos a maisip iti panagwerret dagiti panunot dagiti dua a mannurat (Aromin ken Cabaccang) no kasanoda a pinagubbog ti mugingda kadagiti sarsarita a para ubbing ta immabut ti panagsursuratda iti dinekdekada, iti inaldaw-aldaw—Lunes agingga iti Sabado..
Nupay nagtrabahotayo met iti MPBC a kas scriptwriter ken copywriter iti innem a tawen, saantayo a nagsurat iti sarsarita a para ubbing. Kadagiti sangapulo ket uppat a drama a produksion ti MPBC, sangapulo ket tallo iti intay nagsursuratan, ti laeng sarsarita a para ubbing ti saan.
Nupay kasta, iti kapaliiwantayo kadagiti putar da Angkel Pete ken Amor Cabaccang, saan laeng a didaktiko no di ket simmalpada met kadagiti sensitibo a panirigan ken paspasamak naigamer iti lasag ken dara ti gimong. Dagiti sarita a saan laeng a mangbagbaga no di ket luktanna ti muging iti kabarbaro nga eksperiensa wenno mangguyugoy (persuade), iti kinainosente ken panangiladawan ti panagawat ti maysa nga ubing iti inna aglawlawna, iti biagna a kas ubing, ken panaganalisar kadagiti sumagpat a kabarbaro a banag kenkuana.
Ti kinainosente, panagtakuat, panagawat ken pannakiramraman iti mapaspasamak iti gimong ken panagiparang kadagiti sensitibo a panirigan ti ammotayo a depinision ti sarsarita.
Dagiti sensitibo a panirigan ket nabiit pay a naipasngay ta nabayag a saan a makaaliwaksay dagiti sarsarita iti pagilian ta dinominaran dagiti didaktibo a tema.
Ngem ita a panawen, nagbalbaliwen ti panirigan ti kaaduan a mannurat kadagiti sarsarita ta simmagpatdan kadagiti putar a nasken iti pannakibiangda iti gunay ti gimong ken iti panagaddang ti panawen.
Iti bukodtayo a panirigan nasken laeng a makiramraman dagiti ubbing wenno makibiang iti bukodda a gimong tapno saanda nga agkalaegan ken agtaytayyek iti maymaysa wenno sumagmamano laeng a tema. Iti ababa a pannao, nawayan ti dagiti sarsarita (para ubbing) nga agdakiwas iti sadinoman a yuyeng ti imahinasion. Nupay agdakiwasda, saanda nga umadayo iti konsepto ti kinainosente ti maysa nga ubing.
Iti Ilocano Children’s lit, dagiti konsepto maipapan iti pananggamulo dagiti ubbing iti bukodda a biag ken maaninaw kadagiti putar (daydi) Reynaldo A. Duque ken Clesencio Rambaud; iti panangiladawan kadagiti nakain-inosente a sarsarita ken makapaisem ta naigamer sadiay ti kinaubing—aramid ken kapanunotan dagiti ubbing ket masarakan kadagiti putar ni Sherma Benosa.
Ti kinainosente ket saan a maiyadayo kadagiti sarsarita uray no gamuloenda iti bukodda biag, iti man pannakiramanda iti mapaspasamak iti gimong, iti man panagtakuatda iti kabarbaro a banag, iti panangiduronda a nawaya ti kabukbukodanda a pangngeddeng, ket iti panangipresentarda kadagiti sensitibo a panirigan.
Nalawag ti kinainosente dagiti aramid ken panagpampanunot dagiti ubbing; ket iti kaanoman saan a pulos a natibnokan iti malisia ken dadduma pay a aspekto iti muging ti nataengan,
Iti pammaliiwtayo, naganus pay laeng ti literatura dagiti ubbing iti pagilian no ikompera dagiti sabsabali a nasion.
Lalona kadagiti naputar iti bukod a dila ni Ilokano. Ti makitatayo a rason ket ti kinakisang dagiti mabasa, mangngeg ken mabuya; ti limitado a panangragpat kadagitoy ket nasken a mawarwaran pay nga umuna tapno pumayagpag iti tangatang ti pannakapnek.
Nakisang ti mabasa a Ilocano Children’s lit. Nagsardengen nga agipablaak iti sarsarita ti Bannawag, nagsardengen ti pasalip iti sarsarita nga inesponsoran ni Honor Blanco Cabie ket kadagiti dandaniw a para ubbing met ita iti nakaituonan ti immatangda.
Nailadawan ti kinapudno nga ilulutuad dagiti sarsarita babaen iti pilit a panangibaklay dagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a napauloan iti “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” a nangidataganna ti kasasaad iti agdama ti Children’s lit.
“Walang duda, hindi nagkukulang sa inisyatiba ng mga manunulat, ilustrador, at tagapaglimbag tungo sa ikauunlad ng panitikang pambata sa Pilipinas. Karamihan sa mga produksiyon ay maituturing na sugal, kapangahasan, at pakikiisa sa pagpapayabong ng anyo at nilalaman ng mga aklat pambata. Hindi maituturing na trabahong mapagkakakitaan ang paglikha ng mga aklat pambata, sa pananaw ng mga manunulat, tagasalin, editor, at ilustrador. Ngunit naglaan sila ng maraming oras sa training at pag-aaral upang matamo ang mataas na antas ng sining at propesyonalismo. Binubuhay ng mga pangunahing palimbagan gaya ng Vibal, Anvil, Lampara, Tahanan, at Adarna ang anyo ng panitikang pambata sa pagsusulong ng mga bagong anyo, gayong may mga puna’t batikos sa kalakhan ng kanilang komersiyal na mga produkto. Anu’t anuman, napapanatili nilang maunlad ang produksiyon ng panitikang pambata sa hindi laging sumasandig sa mga de-kahon, pormula, at gasgas na mga paksain”.
Pudno la unay ti kunana a saan a maibilang a trabaho a pagganaran wenno kumitaan ti panagsurat, ta kas iti nakunan iti naminsan Reynaldo Duque, dipay mabalin nga igatang iti kape. Nupay kasta, gapu dayta pannakapnek (satisfaction) sangoen latta dagiti mannurat ti talentoda nga agaramid iti sarsarita; kadagiti publisher, pudno la unay ti kuna ni Evasco a pannakisugal, kinadursok nga aramid iti agipablaak kadagiti libro a saan nga ammo wenno saan a sigurado nga agsubli pay ti puonan, nupay kasta, aramidenda latta met ti amin a kabaelanda iti panagdur-as kadagiti libro a para ubbing. Isu a kitkitaenda met a nalaing dagiti pinutar a saan a nakasanggir a kanayon kadagiti pormula, de-kahon wenno dagiti naulit-uliten nga idea nga iti kabayagnan a maul-ulit ket saanen a malagip a kaano a nangrugi wenno nangrugi idi time immemorial.
Kas iti singasing ni Evasco, kasapulan kano dagiti timek dagiti nadumaduma a rehion tapno mapabaknang ti literatura a para ubbing iti pagilian. Kastoy man iti pammaliiwna:
“May mga inisyatiba rin mula sa mga indibidwal, mga organisasyon, at mga masigasig na tinig mula sa rehiyon upang punan ang mga nakaliligtaan ng mga komersiyal na tagapaglathala.”
Wen a, an-annuen ngarud dagiti regget nga agprodius kadagiti sinurat a para ubbing no awan iti badang nga agtaud kadagiti kakailian, dagiti mannursuro iti amin nga agpang (level), dagiti estudiante ken dagiti mangipatpateg ken napinget a manartarabay iti panagsantak daytoy a benneg, ti literatura.
Isu nga iti sangaduyog a singasing ni Evasco, maitutop laeng koma a naburburnok pay koma ti bilang dagiti riders ket mangipatpateg itoy a klase ti literatura. Ti panangsaranay kadagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador ket puon ken gubuayan iti regta nga agputar pay iti ad-adu ken narangrang-ay, de-kalidad a sinurat a mabalin met nga ipannakkel iti sangalubongan a kas kabukbukodan a literatura para ubbing. Kastoy man ti singsing ni Evasco:
“Sa lahat ng nabanggit, hinihiling ng panitikang pambata ang mas maraming mambabasa at mas masugid na tagapagtangkilik. Aanhin pa ang mga pagbabago, aanhin pa ang mga paghamon sa paksa at anyo kung hindi naman ito pahahalagahan ng mga bata at pamilyang Pilipino? Kung gayon, kailangan ng tulong ng mga magulang, guro, at ibang nagmamalasakit upang ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga hiyas ng kasalukuyang panitikan para sa batang Filipino.”
Babaen iti irteng ken gutad ti pammailin ti Departamento ti Edukasion (DepEd Order No. 16, series of 2012) maipapan iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), manamnama ti panagruar dagiti libro a para ubbing, dagiti literatura a mangmuli iti naimbag a pannursuro, mangguyugoy nga agtakuat kadagiti kabarbaro a banag, makipaset iti saritaan ken diskusion ken dadduma pay a mangidur-as iti kinatao ken mangpabaknang iti kapanunotan, nga amin ket nagtaud kadagiti naputar a sarsarita.
Nausaren idi ti kastoy nga approach ti edukasion. Dagiti sarsarita ti pagadalan iti umuna a grado agingga maikatlo. Ti Philippine literature (Filipiniana) iti nangatngato nga agpang a pakabasaan dagiti sinurat da Carlos Bulusan, Alejandro Roces, ken dadduma pay a mannurat a Pinoy.
Iti panangisubli manen iti sigud approach ti edukasion, manamnama iti panagsubli met dagiti marapukawen no dipay ket saan nga ammo iti agdama a henerasion a putar dagiti nagkauna a mannurat, dagiti sarsarita, pasintawi, dandaniw, burburtia ken dadduma pay. Isu a kinuna man ni Evasco iti salaysayna;
“Aasahang maitatampok sa mga aklat na ito ang panitikang-bayan gaya ng mga alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko na hindi kadalasang naitatampok sa mga aklat na nilikha sa Metro Manila. Dagdag pa, makatutulong rin ito upang higit na pagyamanin ang mga paksang maaaring talakayin ng pambansang panitikang pambata...”
Nakaranraniag ti masakbayan daytoy a klase ti literatura ta nakasagpat payen kadagiti nadumaduma a nasion babaen iti patarus. Kas mabasa met laeng iti salaysay ni Evasco:
“Mabuting balita rin na may mga aklat pambata sa Pilipinas ang naisasalin sa mga banyagang wika sa Asya. Sinundan nito ang dating pagkakasalin ng mga piling aklat ng Lampara Books (paris ng A Spider Story, The Spectacular Tree, at Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa) sa wikang Tamil, Bahasa, at Mandarin ng tagapaglimbag na Kumaresh Publications ng Singapore noong 2004.
Pinakamatagumpay sa larangan ng pagsasalin at paglalathala ng aklat sa ibang bansa ang premyado at isa sa nangungunang manunulat para sa bata na si Luis Gatmaitan. Sa taong 2009, naisalin sa wikang Bahasa ang aklat pambatang Dua Belas Pasang Sepatu (Sandosenang Sapatos) ni Luis Gatmaitan ng Metalexia Publishing (Jakarta). Naisalin naman noong 2010 sa wikang Thai at Ingles ang Dukdik, The Pesky Blood Cell (Si Duglit, Ang Dugong Makulit) ng Kanok Bannasan Publishing (Bangkok). Noong 2011 naman, dalawa pa niyang aklat ang naisalin at nalathala sa ibang bansa. Una ay May Mga Lihim Kami ni Ingkong sa wikang Nihonggo ng Hikumano Publishing House, Inc. (Tokyo). Pangalawa naman ang bersyong Thai na Sandosenang Sapatos ng Kanok Bannasan Publishing. Napipinto na ring maisalin sa Danish ng Melaangaard Publishing ang kababanggit na libro ni Gatmaitan.
Dagdag pa rito, naisalin din sa Swedish ng Trasten (Stockholm) noong Oktubre 2011 ang premyadong aklat na Naku, nakuu, nakuuu (Adarna 2008), kuwento ni Nanoy Rafael at guhit ni Sergio Bumatay III.
Nakalawlawag ti masakbayan ti Children’s lit, nasken laeng ti panagsalukag ken suporta iti publiko... @
Posted by Ka Iddo at 7:47 AM 0 comments
Wednesday, September 04, 2013
Saludsod Iti Pasalip
Rumbeng kadi nga awan ti mangabak iti maysa a pasalip iti panagsuratan? Daytoy i intext ti maysa a pagayam, a dina kayat a maibutaktak ti kinaasinona, a nalabit wenno di pagduaduaan iti kinaadda ti ngatangatana wenno makarikna ngata iti panagaripapa isu nga agsadag iti kinatalged agingga maragpat ti panunotna iti kongreto nga inna pagbatayan iti ibaskagna met a pangngeddeng. Tapno maguped dayta a panagduaduana, inyumanna kadatayo, a nangiddawanna iti bukodtayo a kapanunotan maipapan itoy. Imbagatayo met kenkuana ti bukodtayo a kapanunotan maipapan iti inna pakariribukan.
Ken agsipud ta maipapan iti literatura ti nakasentroan daytoy a sinurat, insurattayo met ti kapanunotan ken kapaliiwantayo ditoy; kalpasan a naibagatayon kenni gayyem ti bukodtayo a kapanunotan ken kapaliiwan.
Subliantayo ti saludsodna ken nasken nga idatagtayo ti kapaliiwantayo kadagiti naglabas a pakontes ken dadduma pay pakontes iti panagsuratan saan laeng a ti bukodtayo a dila no dipay ket iti sabsabali. Adawentayo ti kapaliiwantayo kadagitoy tapno masirok ti kapuonan ti amin wenno pagibasaran iti inyetnag a pangngeddeng.
Iti kapaliiwantayo, very lenient—tolerado, managpanuynoy unay, managpalabas unay—wen, dayta ti korek a termino ti Ilocano lit no maipapan iti aniaman a pakontes, saan unay a naestrikto a kas kadagiti dadduma pay a pasalip dagiti dadduma pay a lengguahe; napaliiwtayo daytoy kadagiti napalpalabas a komentario, analyses, kritisismo ken dadduma pay a sinurat (opinion) maipapan iti kapaliiwan kadagiti nangabak iti pakontes ken kapanunotan a naidatag, nakiddaw man wenno saan maipapan itoy.
Kas iti opinion ti maysa a panglakayen iti Ilocano lit, ti ebaluasion ti sinurat ket ad-adda nga agbatay iti substance –ania ti Ilokanonan, hmn, dagsen ti/dagiti elemento a naaramat ken/wenno ania iti topikona ken kayatna nga ibaga; kabarbaro kadi nga idea wenno nagasgasen?
No daytoy ti rason, wen, ala, kumanunongak met, ania ngarud ikidemanen a, ti motivation iti sabali lalo no agdadamo nga agsurat ket ad-adda nga ikkan iti preperensia just for the sake ti kabukbukodan a literatura; ti leniency ket maisarwag, ket dagiti sekreto ken kapaliiwan, agbatida a kas aridaed ti kalman, ta mangnamnama a dumtengto met ti panawen nga inda maragpat iti kinaumno inton maluoman ti plumada, lalo ket kaaduanna kadagiti mannurat nga Ilokano ket damoda a tumapog iti talon ti panagsuratan.
Ngem no dagiti dadduma pay a rason iti pasalip, aglalo kadagiti naidatagen a pagannurotan ken no maipapan iti definition, saanak metten nga umayon iti panangpalabas. Saanak nga umayon no daytoy ti nasukit.
Adu metten dagiti pasalip nga intay naghuradoan ket dagiti definition ken naituding a pagannurotan ket inikkan iti preperensia ngem iti sabali. Adu ken atiddog a discussion, palawag ken argumento, kontra argumento iti naidatag; saanen wenno mailaksiden iti substance iti sinurat ta ti kitkitaenen ket paglintegan—no dagiti dadduma a paglintegan a mabalin a mabinnat, wen, umayunak latta, ta dayta ngarud motivation ti rason, a kas iti maysa nga intay naghuraduan—nga inlawlawag dagiti pada nga hurados ti kangrunaan a rason.
Ngem saanko nga ayunan no naikeddengen a dayta ti paglintegan wenno dayta ti pagsasalipan.
A kas iti maysa a pasalip ti daniw nga on the spot GUMIL convention, awan a pulos ti intedko a nangabak no di laeng ti maysa nga special prize. Diak a kanunongan dagiti padak nga hurados, ti rasonko: naidatag ti pagsasalipan, ket amin—repeat, amin a nakisalip ket awan iti nakasurot ti kayat a sawen dayta a pagsasalipan.
Rumbeng kadi nga ited ti pammadayaw no awan iti nakasurot iti paglintegan? Kaniak a biang, saan, ta saanda a naragpat ti paglintegan. Ti saritaan ditoy ken ti maipapan kadagiti pagannurotan saan a maipapan iti kadagiti sinurat.
No maipapan iti sinurat, wen, kanunongak iti panangbinnat ti muging ngem dagiti dagiti rules ti malabsing, nungka, ngamin iti bukodko a kapanunotan, dagiti hurados ti mangtimon iti maysa a pasalip. Adda kadakuada, iggemda ti nagan ti pasalip ket no agkibaltangda, nagkibaltang met ti nagpasalip, mapellasan ti credentials.
Apay a mangikeddeng iti paglintegan no saan nga isu ti masurot? No awan iti nakaragpat wenno nakasurot iti pagsasalipan, apay nga ited ti gunggona?
Daytoy ti turongen ti intext ni pagayam, ti napalabas a pakontes ti sarita sadiay Cagayan ti nalabit a kayatna a malawlawagan. Awan ti nanangabak a gunggona, ngem adda ti special prize.
Ti makunak, kanunongak ti resulta no saan a naragpat dagiti agsasalip no ania ti pagsasalipan, maitutop laeng a saan nga ited dagiti gunggona. Adda naikeddeng a pagsasalipan, nga isu dayta ti maipapan iti diaspora—ti panagdappat, panagtawataw (kuna dagiti dadduma), pannakaipalais iti sabali a lugar ket sadiayen a simmantak, rimmangpaya wenno nalpay, nanglaylay no isu. Ta kas iti nabasatayo a paglintegan, maipapan iti diaspora ti pagsasalipan.
No awan iti nakaragpat kadayta nga annuroten ti pagsasalipan, natural nga awan ti maited a gunggona, saan a mabalin a pagtignayen ti leniency ditoy ta makabasol, mababalaw met ti agpakontes lalo dagiti naghurado no mabasa a saan met a maipapan iti nagsasalipan ti agparang a nangabak.
Ti maipapan iti diaspora ti pagsasalipan, awanen iti sabali pay. No awan iti nangtratar iti diaspora, maitutop a di ited dagiti pammadayaw.
Kadagiti open (awan iti naikeddeng a tema a pagsasalipan), no marikna ti hurado nga awan iti maitutop a mangabak para iti dayta a gunggona, maitutop a saan nga ited. Kas iti pammaliiwko iti pasalip iti Palanca Awards (saan nga Iluko), pasaray awan ti maited a gunggona no dida maikari iti dayta a puesto.
No iti sabali a lengguahe, nasisita a masurot (adhere) unay no ania ti reglamento wenno pagannurotan ti pasalip.
Iti maysa a pasalip, ti opinion ti maysa kadagiti hurado, a rumbeng laeng a mabakantean koma ti puesto wenno ti umuna a gunggona ta patienna nga awan iti nakaragpat. Ngem agsipud ta nakaisigudanen ti Ilocano lit a mapunoan latta amin a gunggona, isu ti sinurotda. Ket ti resulta, adda dimlaw, banag a naliklikan koma no estrikto a maipatungpal ti pagannurotan wenno estrikto iti panagpili ket saan nga ited ti gunggona no awan iti maikari nga umawat.
Iti pasalip iti sarita sadiay Cagayan, nalabit nga awan ngata iti nakapatar iti naikeddeng a tema ti pagsasalipan isu nga amin a gunggona ket naikeddeng a saan a maited.
Babaen itoy a nairugi a banag, sapay ta isu ti masurot kadagiti pay sumarsaruno nga agpasalip, nga estrikto a maipatungpal dagiti alagaden ken ti tema a pagsasalipan.
No nangikeddeng iti tema a pagsasalipan, sakanto nakabasa iti nangabak a saanna a sinurot ti tema, agsagrap la ketdi ti adu a pammabalaw; ket siguradoenmi met nga adda espasio daytoy a kolum para iti dayta a banag.
No ania ti pagsasalipan a naibaga, isu laeng koma iti pagsasalipan. @
Posted by Ka Iddo at 5:33 PM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Abrasa ti Kurang ti Plumada
Dua a dadakkel nga organisassion dagiti agdadamo a mannurat ti nabayagen a nabukel: ti Timpuyog dagiti Agessem iti Literatura Dagiti Ilokano a Pintek (wenno TALDIAP) a nabuangay idi Setiembre 15, 2005; ken, ti Isagutko Kenka Writers Club (IKWC) a nabuangay idi Disiembre 22, 2006. Dagiti kameng ken opisiales ket manipud iti nagduduma a sector: estudiante, OSY, mannalon, mangngalap ken iti labor sector, nagannak, dagiti oldies but goldies, ken dadduma pay a sector.
Nangbukelda iti timpuyogda tapno lalo pay a tumibkerda. Tapno isudan a mismo iti agiinnadal.
No ti gartemda nga agsurat, kasda la nakakita iti marsaba a salamagi. Napingetda a makasursuro nga agsurat iti daniw ken sarita. Ngem saan nga umanay ti inda panagpursigi no awan iti mangabrasa kadakuada, no awan iti mangidalan kadakuada kadagiti umno nga aramidenda.
Ti saanda a pannakatarabay ket ad-adda pay iti inda panagpursigi, ket kuna ti maysa a pundador ti TALDIAP, Leonardo R. Agunoy: “Ti timpuyogmi ti konseho a pakakedngan ti parikut tapno maisarakan-maipamuspusan iti risut….”
Iti met IKWC, kuna ti agbayserda, ni Ms. Estrelita “Mama Es” Del Rosario, Station Manager 90.7 MHz FM Radyo Natin, iti pannakiumanko kenkuana idi iti aldaw ti Abril 7, 2007: “Addaanda iti regget ken napipintas dagiti kapanunotda ken paniriganda kadagiti sursuratenda, isu a naan-anay ti itedko a suporta kadakuada…”
Nakapamindua pay ketdin a, a nagpaseminar-workshop ti IKWC. Ti kaudian ket napasamak iti mismo a residente ti presidente, ni Romeo Licudine, iti Brgy. Saoat, Tagudin, Ilocos Sur Idi Abril 21, 2007. Agmalmalem nga inda panagiinnadal no kasano iti agsurat iti daniw ken sarita. Adda met ti pasalipda iti On The Spot Poetry Writing Contest kadagiti worksiapda.
Daniw ti ipangpangruna dagiti dua a timpuyog, a kas radio base wenno ad-addda a radio ti outlet dagiti putarda: ti IKWC, ti 90.7 MHz FM Radyo Natin, a masarakan iti Brgy. Magsaysay, Tagudin, Ilocos
Iti TALDIAP, maibasa dagiti daniw iti programa a para iti literatura iti CMN Radio DZEA iti Siudad ti Laoag babaen ken ni Leonard Domingo Villa, iti pannarabay ti naanus nga Station Manager, ni Rev. Fr. Nolasco “Tom” Pascua.
Malaksid iti radio, naipablaak met dagiti putar dagiti dua a timpuyog kadagiti dua a kadakkelan ken kalatakan a rehional a pagiwarnak: ti Tawid News Magazine iti Rehion I ken ti The Valley Journal iti Rehion II.
Iti Tawid, inikkak iti bennegda, (a kas editor) “Ti Benneg Dagiti Kattungbol” (The Budding Writer’s Corner) a pakabasaan kadagiti dandaniwda. Napaliiwko a nagdarasda a makasursuro ken sadiwa (fresh) dagiti idea dagitoy a mannurat. No naan-anay ti pannakatarabayda, lalo pay a bumaknang ti agamang ti Literatura Ilokana.
Kadagiti ipatpatulod ti “The Valley Journal” a kopiak babaen iti editorda, ni John Buhay, ken presidente ti Timpuyog Dagiti Mannurat iti Iluko (TMI Filipinas), napaliiwko kadgiti sinuratda iti isu met laeng a laing, panirigan, kapanunotan ken sirmata dagitoy a mannurat kadagitoy dua a timpuyog.
Kasapulan unay iti pannarabay dagiti dua a timpuyog, ta iti masakbayan, isudanto ti mangitakder ken mangparang-ay ti bukodtayo a dila.
“Apay a dimo buklen ti Timpuyog Dagiti Mannurat iti Radio,” impalapalko a karit ken ni Danny Antalan, news reporter ti Tawid News Magasin ken reporter-anchorman ti DZTP,
Abrasa iti kasapulan ti plumada tapno dumur-as pay. Kasapulanda iti nabara a takiag a sadagda iti inda panagkalatkat.
Dagiti opisiales ti IKWC: Presidente, Romeo Licudine; Bise Presidente, Guillermo Lardizabal; Sekretaria, Gliceria Manzano; Katulong a sekretaria, Ma. Corazon "Dj DM" Moria; Tesorera, Maritess Bulatao; Oditor, Jessie 'Dj Ace" Fabro; PRO's, Harry "Dj Wency" Manzano ken Alejandro Pascua, Jr.; Buss. Managers, Leo Legaspina ken Edwin Edmark de Guzman; Musa, Julie Pat Lanuza ken Adonis, Philip Binay-an. Agpaay a mamagbaga da Mayor Roque S. Verzosa, Jr. ti Tagudin, Ms. Estrellita "Mama Es" del Rosario - Station Manager 90.7 MHz Fm, Ptr. Romeo Patacsil, Ptr. Leonito Torreliza, Monica Flores ken Mr. Moises Laza.
Dagiti opisiales ti TALDIAP: President, Jorge G. Placido; Vice President, Leonardo R. Agunoy; secretary, Eroline G. Martinez; asst. Secretary, Recson Pante; treasurer, Edward F. Pasalo; auditor, Rufino C. Dugay; PIO, Emerson Ramos; bus. managers, Kerwin Domingo & Rodel Reyes; muse, Aira Rowena R. Banglas; advisers, Mr. Leonard D. Villa, Mrs. Agustina Rabago-Bugaoisan & Sr. Melanie Luz Morales, asst. station manager, CMN Radio DZEA; spiritual adviser, Rev. Fr. Nolasco “Tom” Pascua, station manager, CMN Radio DZEA; legal counsel, Atty. Mariano Nalupta, Jr.
Iti pannakiinnumanko, adda ti panagduadua ni Ms. Estrelita “Mama Es” Del Rosario, Station Manager 90.7 MHz FM Radyo Natin, iti sabali a format ti programa iti FM radio, ti kinaadda ti para iti literatura. Maam-ammo ngamin a
Ngem, insungbatko met a maysa nga innovation daytoy. Uray kadakami idiay
“Pamrayanmi laengen iti agsurat iti radio (DZEA)…” madlaw iti kinapakumbaba iti anag ti
Ngem saanda la ngata nga ammo (TALDIAP), a nagsursuratak met iti programa a naipatangatang iti DZEA! Manipud iti tawen 1991 agingga iti 1995. Babaen kadagiti dua a religious drama program: “Ti Biag Ni Jesus” ken ti “Dalan, Kinapudno, ken Biag.” Pito a tawen, (1991-1997) a nagsursuratak kadagiti sangapulo ket tallo a drama ti Catholic Media Network (CMN), a naipatangatang met laeng kadagiti amin a CMN radio iti Northern Luzon a kas iti DZCV, Tuguegarao, Cagayan; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya; DZWT, Baguio City; DZPA, Bangued, Abra; DZNS, Vigan, Ilocos Sur; ti maysa pay a CMN radio iti Alaminos City, Pangasinan ken uray iti DWDY, Ilagan, Isabela. Malaksid kadagitoy sangapulo ket tallo a programa ti CMN, adda pay ti tallo a drama translation a suraten met laeng toy numo, a kas ti “Adda Latta Namnama” ti Lutherans ken kadagiti drama program dagiti ahensia-nasional.
Kasapulan a maabrasa dagitoy a budding writers. Saan laeng koma nga akem dagiti radio a nanginaw kadakuada, ti Tawid News Magasin, ken ti The Valley Journal no di ket datayo amin amin a mannurat a nakaibudaken ti naganna iti Literatura Ilokana.
Kasapulan a maabrasa dagitoy a budding writers. Saan koma ida a baybay-an; ta ti panangbaybay-a ket idatengna iti dakdakkel a posibilidad iti panaglaylay iti masakbayan, ta kaiyariganda iti bukel a nagtubo iti nabato a daga. Iti panangtagiben ti bukod a dila, uray no dida kameng iti GUMIL wenno TMI dagitoy a timpuyog, karamanda met iti panagdur-as ti Literatura Ilokana…
Ur-urayenda ti abrasam…ita koman!
“Uray no dagiti nagpalausan a makinilia la koma,” dayta man ti arungaing ti dua a grupo. Makaisemak, wen, ta iti baet nga intay panangipasulin wenno panangibaber pay ket ngatan a, kadagiti dadduma ti makinilia, isuda ket kasapulanda la unay a kas kangrunaan a gamigamda iti inda met pannakiraman a panangparangpaya ken panangpatalinaed iti agnanayon ti bukodtayo a dila.
Iti krismas parti idi 2006 a dinar-ayak, sinagutan ti GUMIL La Union ti makinilia ken liblibro ti maysa pay a timpuyog dagiti budding writers, ti Pluma ni Bucaneg, babaen iti panangidaulo ni Rodgerry Rodriguez. (Ni Romeo Licudine ti nangawat ti makinilia.) Nagdakkel ti panagpuspuso ti GUMIL La Union babaen iti panangidaulo ni Djuna Alcantara, ta dina impaidam ti aniaman a maitulongda kadagiti agdadamo ken sumingsingising a mannurat. Umadu koma ti kas kadakuada!
Ti TALDIAP ken IKWC ket agur-uray met iti abrasam, kabsat a mannurat ken patron ti Literatura Ilokana… ita koman! ##


text:
LADAWAN PARA ITI AKTIBIDAD TI PAMILIA
LADAWAN PARA ITI AKTIBIDAD TI PAMILIA
Ni Jehova Inikkanna ni Samson iti Nasantuan nga Espiritu
Mangaramid iti headband, ipapanmo a sika ni Samson, ken ammuem no kasano a pinapigsa ti nasantuan nga espiritu.
Kanayonan Manipud iti Daytoy a Koleksion
Natured ni David Uray Pallatibong Laeng ti Armasna
Pagparisen dagiti karakter iti Biblia ken dagiti banag nga adda koneksionna kadakuada.
Simmango ni David ken Goliat iti Nagan ti Dios
Isuroyo iti anakyo ti kaipapanan ti nagan ti Dios.
Tinulongan ni Anna ni Samuel nga Agserbi ken Jehova
Makatulong daytoy nga aktibidad kadagiti ubbing nga agtawen iti 3 agingga iti 6 tapno maammuanda no ania ti it-ited idi ni Anna a regalo ken Samuel iti kada tawen.