text:
Adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdpy.
No diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni Butch Dalisay (iti librona: “…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…”), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga Ilokano (nga agsursurat iti Iloko).
Manipud ken daydi Apo Pelagio A. Alcantara, iti saritana a “Sangkap” a first prize iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1964:
Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.
Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.
Manipud ken daydi Apo A. Sanchez Encarnacion, iti saritana a “Ti Narra, Ti Bagyo, Ken Ti Sagut” a first prize met laeng iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1961:
Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!
Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!
Ken daytoy manipud ken daydi Apo Constante C. Casabar, iti umuna a paset ti novelana nga “Umuna a Bukel” iti Deciembre 14, 1964 a bilang ti Bannawag:
Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.
Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.
Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!
Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.
Iti met sarita a “Shorty Brown” ni Apo T. Gabriel Tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti Bannawag, idi 1970:
Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…
Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!
Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.
Sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Orkidia” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr.:
Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.
Ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Anglem” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr. met laeng:
Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat. xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.
Wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a “Karayo iti Tanap” ni Apo Prescillano N. Bermudez a first prize winner iti Andel Awards idi 2004:
Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.
Wenno daytoy a parapo manipud iti Palanca Awards 2000 first prize winner a sarita a “Tupa” ni Apo Jaime M. Agpalo Jr.:
Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.
Ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. Kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti Iloko. A pagkunaak nga addan sa ketdi “sadsadut” itan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. Ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. Ala, mabalin nga idillaw a kasla “kadaanan” sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla “tradisional” a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. Nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napisfisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti “kabaruanan” wenno “experimentalist” nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. A, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta “old school” a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. Dayta “old school,” mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas “retro” ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. Para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyexampol.
***
Kabayatanna, pamakpakawanan ni Apo Reynaldo A. Duque, sigkayek man ket iplastarko ditoy ti maysa a paset ti librona a “No Agsuratka iti Sarita,” maipapan iti panagiladawan/karakterisasion, kas nayon ti pagiinnadalan ken pagpampanunotantayo:
Masansan a makabasakami, uray agpapan ita, kadagiti sarita a direkta ti panangiladawanda kadagiti tao weno bambanag. Kas pangarigan:
Naam-ammo ni Solomon ti lalaki iti estasion ti lugan. Pamandeken ken nalinis ti panagkawkawesna. Adda iggemna a porpolio. Nadanonna nga agmaymaysa iti tugaw ket inyawisna nga agkatugawda…
Naadaw daytoy iti maysa a sarita nga impablaak ti Bannawag. Kasano ti panangdeskribir ti autor iti lalaki a naam-ammo ni Solomon iti estasion ti lugan? Pamandeken, nalinis nga agkawkawes, nakaporpolio. Ngem malaksid itoy, awanen ti pakaam-ammuan kenkuana. Nakuttong kadi ti lalaki? Nalukmeg? Natundiris ti agongna wenno dulpak? Naka-T shirt kadi? Nakabarong? Nakapolo? Kalbo kadi? Sugargar ti buokna? Tuppol? Dagiti matana ngay? Bugagaw kadi? Kusipet? Ken adu pay a sabali.
Kasta met a madlaw a saan a naannad ti autor iti lengguahena. Makatikaw ti mangsurot iti panagtaray ti panunot (train of thought), nangruna iti maudi a binatog. Asino ti nakatugaw? Asino ti nangiyawis nga agtugawda? Ni Solomon kadi wenno ti lalaki a naam-ammona?
Annadan dagiti kastoy a panangiladawan. Saan a nasiken.
Nabileg nga adayo ti panangiladawan no buyogan daytoy ti tignay wenno aksion. Adtoy ti maysa a pangarigan:
“Napintaska,” inyarasaas ni Ronnie. Nagrimat dagiti bumerde a mata ken nakasamsam-it ti yiisem dagiti namsek a bibig. Iti rosas a lawag ti lampara iti bassit a lamisaan iti suli ti siled, nagdissuor sa nagkaliwkiw ken nagkarayam iti abaga ken tengnged ken barukong ti balasang ti kumuyem nga olandes a buokna. Timmingra iti rosas a lawag ti siled ti kinamestisana. “Lirio, adda kadin nagparintumeng a baro iti sanguanam?”
Naadaw daytoy manipud iti Sardam Ken Bituen Ti Rabii, sarita ni Juan S.P. Hidalgo Jr. Makita ditoy ti bileg ti deskripsion babaen ti pannakaaramat ti panagkita (sense of sight) nga ad-adda nangted biag kadagiti binatog.
Iti Dagiti Mangngalap, sarita daydi Rogelio A. Aquino, kastoy ti panangiladawan ti autor kadagiti ubbing nga agawiden manipud iti panagkarasda kadagiti libtong iti kataltalonan:
Nailingeden ti init iti aringgawis dagiti kawayan. Nalamiisen ti pul-oy a namagsala kadagiti garami ken baliang bayat ti panagsursurotda iti desdes a kumamang iti purokda. Kasla agpaypayapay dagiti bulong ti niog kadakuada idinto ta nagmarantiddog dagiti anniwanda a nagkaradap iti kagaramian.
Maibalakad iti asino man nga agdadamo a mannurat nga ikagumaanna nga aramaten dagiti lima a sentido (panagkita, panagangot, panagrikna, panagdengngeg, ken panagraman) iti panagdeskribirna.
Iti kastoy a wagas, maikkanna dagiti insuratna a binatog iti pulso wenno bitek ti biag.
Ala, ket no agsurattay’ man ngarud iti sarita ket ikagumaantay’ a suroten dagita.


c: text/html

text:
Madagascar
Ti Madagascar, opisial a ti Republika ti Madagascar (Malagasi: Repoblikan'i Madagasikara [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥];; Pranses: République de Madagascar) ken dati nga ammo a kas ti Republika Malagasi, ket ti isla a pagilian idiay Taaw Indiano, idiay aplaya ti Abagatan a daya nga Aprika. Ti pagilian ket buklen ti isla ti Madagascar (ti maikapat a kadakkelan nga isla iti lubong), ken dagiti dadduma pay a babbabassit a kaarubayan nga isla. Kalpasan ti prehistoriko a pannakaisinsina ti superkontinente ti Gondwana, ti Madagascar ket naisina maipud iti peninsula Indiano idi agarup a 88 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ken nangpalubos daytoy nga agbaliw iti relatibo a pannakaisina dagiti patneng a mula ken dagiti ayup. Iti nagbanagan, ti Madagascar ket punto ti nasayaat a biodibersidad; sumurok a 90% iti naatap a biagna ket saan a mabirukan iti sadinoman a lugar iti Daga. Ti agdumaduma nga ekosistema ti isla ken ti naisangayan a naatap a biag ket naipangta babaen ti nakaro nga iya-adu ti populasion ti tao ken dagiti pay dadduma a pangta ti enbironmento.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Le Comité Consultatif Constitutionnel (1 Oktubre 2010). "Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar". Madagascar Tribune. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 24 Agosto 2011. Naala idi 24 Agosto 2011.
- ^ "MADAGASCAR: general data". Populstat.info. Naala idi 2013-07-15.
- ^ "Demonyms – Names of Nationalities". Geography.about.com. Naala idi 2013-07-15.
- ^ a b c d "Madagascar". International Monetary Fund.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ a b Bradt (2011), p. 2.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Madagascar iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Madagascar manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Bariweswes ti pagilina manipud iti BBC News
- Madagascar a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Madagascar iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Madagascar manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Wikimedia Atlas iti Madagascar
Nagsasabtan: 20°S 47°E / 20°S 47°E
- Madagascar
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Daya nga Aprika
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti pagilian nga isla
- Is-isla ti Aprika
- Is-isla ti Madagascar
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti republika
- Dagiti pisiograpiko a probinsia
- Akin-abagatan nga Aprika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zaragoza
Ti Zaragoza (Panangibalikas nga Espaniol: [θaɾaˈɣoθa]), makunkuna pay a ti Saragossa iti Ingles, ket isu ti kapitolio iti Probinsia ti Zaragoza ken iti Naturay a komunidad iti Aragon, Espania. Naisanglad daytoy idiay karayan Ebro ken dagiti tributariona, ti Huerva ken ti Gállego, ti asideg ti sentro iti daytoy a rehion, iti tanap nga addaan kadagiti nadumaduma a langa ti daga, manipud iti desierto (Los Monegros) aginggana kadagiti kabakiran, karuotan ken kabanbantayan.
Idi 1 Septiembre 2010 i populasion ti siudad ti Zaragoza ket 701,090,[1] iti uneg ti administratibo a patinggana iti kalawa ti daga iti 1,062.64 km2 (410.29 kd mi), a mangiranggo iti maikalima idiay Espania. Isu daytoy ti maika-35 a kaaduan ti populasion idiay Kappon ti Europa. Ti populasion iti metropolitano a lugar ket nakarkulo idi 2006 iti 783,763 nga agtaeng. Ti munisipalidad ket pagtaengan ti sumorok a 50 porsiento dagiti Aragones a populasion. Daytoy a siudad ket naisanglad iti kangato iti 199 a metro.
Ti Zaragoza ket nangisaili ti Expo 2008 idi kalgaw iti 2008, maysa daytoy a Piesta ti Lubong iti danum ken maipagnanayon a panagrangrang-ay. Kandidato daytoy idi para iti Europeano a Kapitolio iti Kultura idi 2016.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Zaragoza supera los 700.000 habitantes". Heraldo.es. 2006-01-01. Naala idi 2011-04-10.


text:
Imperio a Bisantino
Ti Imperio a Bisantino (wenno Bisansio) ket isu idi ti Imperio ti Akindaya a Romano idi agdama a panawen iti Naladaw a Taga-ugma ken ti Tengnga a Panawen, a naisentro idiay kapitolio iti Konstantinopla. Nalaka a naam-ammuan a kas ti "Imperio a Romano" (Griego: Baσιλeίa Ῥwuaίwv, Basileia Rhōmaiōn;[2] Latin: Imperium Romanum) wenno Romania (Ῥwuavίa) kadagiti nagtaeng ken dagiti kaarrubana, isu daytoy ti dagus a panagtultuloy iti Taga-ugma a Romano nga Estado ken dagiti nataripato nga estado a tinawtawid ti Romano.[3] Ti Bisansio tatta nga aldaw ket maisalsalumina manipud ti husto a taga-ugma a Roma a daytoy ket naitudo iti Gresia a kultura, a naidasig babaen ti Kristianidad nga ad-addu ngem ti Romano a politeismo ken kaaduan idi nga agsasao ti Griego nga adadda ngem ti agsasao iti Latin.[3]
Ti panagilaslasin ti Imperio a Romano ken Imperio a Bisantino ket moderno a kapanunutan laeng, saan a mabalin nga ikkan ti petsa ti panagsina dagitoy; nupay kasta, dagiti kangrunaan a puntos ket dagiti inaramid ti Imperio a Romano nga administratibo a panagbingbingay iti lumaud ken akindaya a gudua idi 285 babaen ni Emperador Dioklesiano (r. 284–305),[4] ken ti panangipato ni Emperador Konstantino I (r. 306–337) idi 324 ti panangiyakar ti kapitolio manipud idiay Nicomedia (idiay Asia Minor) idiay Bisansio idiay Bosporo , a daytoy ket nagbalin a ti Konstantinopla, ti "Siudad iti Konstantino" (maisublat pay a ti "Baro a Roma").[n 1] Ti Imperio a Roma ket kanungpalan a nabingbingay idi 395 AD kalpasan ti ipupusay ni Emperador Teodosio I (r. 379–395), nga isu daytoy a petsa ket nangruna unay no ti Imperio a Bisantino (wenno Dumaya nga Imperio a Romano) ket maikapanunutan a sibubukel a nailasin manipud ti Laud. Ti panaglasat ti pakasaritaan ti maitutop a Bisantino ket kanungpalan a nangrugi idi panawen ti panagturay ni Emperador HeraKlio (r. 610–641), gapu ta ni Heraklio ket nangibangon ti baro nga estado kalasan ti panagrepormana ti buyot ken administrasion babaen ti pinakayamammo dagiti tema ken ken babaen ti panagbalbaliw ti opisial a pagsasao iti Imperio manipud ti Latin iti Griego.[6]
Idi panagrugrugi ti panagapday ti Akinlaud nga Imperio a Romano ken napisi kadagiti sabsabali a pagarian, ti Imperio a Bisantino nagtultuloy a nagbiag, a daytoy ket umadda pay laeng kadagiti ribribo a tawen manipud ti panagrugina idi maika-14 a siglo aginggana ti Panakatuang iti Konstantinopla idi 1453. Idi panawen ti kaaddana, nabati daytoy a kas ti maysa kadagiti kabilegan ti ekonomia, kultura, ken puersa ti milisia iti Europa, nupay adu kadagitipanakapaay ken panakapukaw dagiti teritoriona, kangrunaan idi panawen ti Romano–Persiano ken Gubgubat a Bisantino–Arabo . Nagungar ti Imperio idi panawen ti Masedonia a dinastia, ken immungar manen a nagbalin a maysa a nabileg idiay Dumaya a Mediteraneo babaen idi naladaw a maika-10 a siglo, a maisuppiatan ti Kalipato patimi.
Kalpasan idi 1071, nupay kasta, kaaduan iti Asia Menor, ti puso daytoy nga Imperio, ket napukaw babaen dagiti Seljuk a Turko. Ti Komnenos a panagipulang ket nakagay-at ken nakabangon ti bassit a panagturay idi maika-12 a siglo, ngem ti sumaganad nga ipupusay ni Emperad Andronikos I Komnenos (r. 1183–1185) ken ti gibusan iti Komnenos a dinastia idi naladaw a maika-12 a siglo, ti Imperio ket naapday manen. Ti Imperio ket nakaala ti makapatay a kabil idi 1204 manipud ti Maikapat a Krusada, a daytoy idi ket nawara ken nabingbingay kadagiti agsupsupiat a Bisantino a Griego ken dagiti Latin a pagturayan.
Nupay ti dumteng a panagungar iti Konstantinopla ken panagbangon manen iti Imperio idi 1261, babaen dagiti Paleologo nga emperador, ti Bisansio ket nagtultuloy nga isu kadagiti maysa laeng a kasuppiat nga estado iti dayta a lugar kadagiti kinaudi a 200 a tawtawen a kaaddana. Nupay kasta, daytoy a panawen ket isu ti kasayaatan a panagpataud kadagiti kultura iti Imperio.[7] Dagiti nagsasaruno a sibil a gubgubat idi maika-14 a siglo ket nagsusop kadagiti kapisa ti Imperio, ken kaaduan kadagiti nabatbati a teritoriona ket napukaw kadagiti Gubgubat a Bisantino–Otomano, a nagsardeng idi Pannakatuang iti Konstantinopla ken ti pannakarukma kadagiti nabatbati a teritorio babaen ti Imperio nga Otomano idi maika-15 a siglo.
Dagiti pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ i immuna a panakainaganan iti "Baro a Roma" iti maysa nga opisial a dokumento ket mabirukan kadagidiay kanon iti Umuna a Konseho iti Konstantinopla (381), a daytoy ket inu-usar ti panagpasingked ti panagtunton a ti tugaw a makaama iti Konstantinopla ket maikadua laeng manipud iti Roma.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Kazhdan 1991, p. 344.
- ^ Kazhdan & Epstein 1985, p. 1.
- ^ a b Millar 2006, pp. 2, 15; James 2010, p. 5; Freeman 1999, pp. 431, 435–437, 459–462; Baynes & Moss 1948, "Introduction", p. xx; Ostrogorsky 1969, p. 27; Kaldellis 2007, pp. 2–3; Kazhdan & Constable 1982, p. 12; Norwich 1998, p. 383.
- ^ Treadgold 1997, p. 847.
- ^ Benz 1963, p. 176.
- ^ Ostrogorsky 1969, pp. 105–107, 109; Norwich 1998, p. 97; Haywood 2001, pp. 2.17, 3.06, 3.15.
- ^ Cameron 2009, p. 221.


text:
Kategoria:Pampanid nga agus-usar ti dakamat nga addaan ti accessdate ken awan ti URL
Daytoy ti pagsurotan a kategoria para kadagiti dakamat ti CS1 nga agusar iti
|accessdate= a saan pay a mangited ti maysa nga url para iti
|url=.
Makasapul ti
|access-date= iti
|url= (ti mensahe ti biddut ket kasisigud a nailemmeng)
Ti
|access-date= (wenno ti parbo a naganna iti
|accessdate=) ket ti petsa a pannakainayon iti artikulo iti rekurso ti online nga inaramid ti
|url=. No nairamanen ti
|access-date= iti dakamat nga awanan iti
|url= agparangto daytoy a mensahe. No ti dakamat ket saan nga agusar ti silpo ti web, redundante ti
|access-date= ken nasken a maikkat.
No ti rekurso ti online ket addaan iti pannakaipablaak wenno sabali mainaig a natalinaay a petsa iti dayta, addaan iti limitado a serbi ti
|access-date= ngem mabalin a naserbi iti panangilasin ti maysa a maitunos a bersion ti arkibo ti rekurso. No awan ti
|url=, saan a maikeddeng a naserbi ti
|access-date=.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, mangited ti pateg para iti
|url= wenno ikkaten ti
|access-date=. Padasen koma dagiti editor a kitaen no apay a ti dakamat ket addan iti
|access-date= ngem awanan iti
|url=. Kas pagarigan, ti dakamat ket mabalin a saan a nagadda iti
|url=, wenno ti
|url= ket mabalinen a naikkat gapu ta mangisilpo iti sitio a naglabsing iti karbengan ti kopia ti nagpartuat (kitaen ti WP:COPYLINK), wenno gapu ta ti
|url= ket naikeddeng idi a natay ken (naikamalian) naikkat. No ti dakamat ket awanan pay iti
|url= wenno naikkat idi gapu kadagiti panaglabsing ti karbengan ti kopia, ikkaten ti
|access-date=. No naikkaten ti natayen a
|url=, isubli ti
|url= ken no mabalin simpaen daytoy (kitaen ti WP:LINKROT).
Dagiti panid nga addaan iti daytoy a biddut ket automatikoda a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga agus-usar ti dakamat nga addaan ti accessdate ken awan ti URL.[a]
Bayat a kaaduan kdagiti mensahe ti biddut ti Panagdakamat nga Estilo 1 ken Panagdakamat nga Estilo 2 ket makita dagiti amin nga agbasbasa adda met dagiti agtultuloy a nailemmeng. Dagiti editor nga agkayat a mangkita kadagiti amin a mensahe ti biddut ti CS1|2 ket mabalinda nga ipakita babaen ti panagpabaroda iti bukodda a CSS ti sapasap wenno kudil a mairaman dagiti makita a kodigo dita baba:
.citation-comment {display: inline !important;} /* Ipakita amin a mensahe ti biddut ti Panagdakamat nga Estilo 1 */
Urayno naikabil daytoy a css, dagiti nadadaan a panid ti cache ti Wikipedia ket mablin a saan a napabaro a mangipakita dagitoy a biddut urayno ti panid ket nailista a kas maysa kadagiti pagsurotan a kategoria. Ti NULLEDIT ket mangresolba daytoy a parikut.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid dagiti nagan ti espasio ti Kategoria tungtungan, Papeles tungtungan, Tulong tungtungan, MediaWiki tungtungan, Modulo tungtungan, Taungtungan, Plantilia tungtungan, Agar-aramat, Agar-aramat tungtungan, ken Wikipedia taungtungan ket saanda a nairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut.


text:
Calabria
Ti Calabria (panangibalikas [kaˈlaːbrja]; kadagiti Calabriano a dialekto: Calabbria wenno Calavria, iti kinaugma ket naamammoan a kas ti Bruttium wenno -dati- a kas tiItalia, ket maysa a rehion isiay akin-abagatan nga Italia, nga abagatan ti Napoles, a mabirukan idiay "ramay ti saka" ti Italiano a Peninsula. Ti kapitolio a siudad ti Calabria ket ti Catanzaro. Ti kaaduan ti populasion a siudad ti Calabria ket ti Reggio, ken daytoy pay ti tugaw ti konsilo ti gobierno ti Calabria.
Daytoy key nabeddengan iti amianan babaen ti rehion ti Basilicata, iti abagatan a laud babaen ti rehion ti Sicilia, iti laud babaen ti Baybaya Tirreno,ken iti daya babaen ti Baybay Honiko. Ti rehion ket sakupenna ti15,080 km2 (5,822 sq mi) ken adda ti populasion ti sumurok a 2 a riwriw. Ti demonimo ti Calabria iti Inggles ket ti Calabrian (Italiano: calabrese). Kadagiti taga-ugma apaset ti panawen ti nagan a Calabria ket inus-usar idi ti akin-abagatan a peninsula ti Apulia a nakunkuna pay a kas ti mikod ti Italia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1
- ^ EUROPA - Press Releases - Rehional a GDP ti tunggal maysa nga agtataeng idi 2008 GDP ti tunggal maysa nga agtataeng a sumakop manipud ti 28% aginggana ti EU27 a katimbengan idiay Severozapaden idiay Bulgaria aginggana ti 343% idiay kaunegan a Londres
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Arlacchi, Pino, kenJonathan Steinberg. Mafia, Dagiti Agtaltalon ken Dagiti Nalatak nga Estado: Kagimongan iti Tinawtawid a Calabria (2009)
- Dal Lago, Enrico, ken Rick Halpern, eds. Ti Amerikano nga Abagatan ken ti Italiano a Mezzogiorno: Salaysay iti Komperatibo a Pakasaritaan (2002) ISBN 0-333-73971-X
- Dunston, Lara, kenm Terry Carter. Dagiti Agbanbaniaga ti Calabria (Dagiti Agbanbaniaga - Thomas Cook) (2009), pagsurotan a libro
- Moe, Nelson. Ti Panakaimatangan manipud idiay Vesuvius: Italiano a Kultura ken ti Akin-abagatan a Saludsod (2002)
- Schneider, Jane. Akin-abagatan a Saludsod ti Italia': Orientalismo iti Maysa a Pagilian (1998)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Calabria iti Wikimedia Commons


text:
Ekonomika
Ti ekonomika ket isu ti siensia sosial a mangusig ti produksion, panangiwarwaras, ken panagibus kadagiti tagilako ken dagiti serbisio. Ti termino nga ekonomika ket nagtaud manipud ti Taga-ugma a Griego oἰkovouίa (oikonomia, "panangimaton ti sangkabalayan, administrasion") manipud ti oἶkoς (oikos, "balay") + vόuoς (nomos, "ugali" wenno "linteg"), isunga "dagiti alagaden ti balay wenno sangkabalayan)".[1] Ti politikal nga ekonomia ket isu idi ti nasapsapa a nagan ti suheto, ngem dagiti ekonomista idi kaldawan ti maika-19 a siglo ket nangisingasingda a ti "ekonomika" a kas ti ab-ababa a termino para iti "ekonomiko a siensia" a nagliklik pay ti ak-akikid a politikal nga interesado a kaibuksilan ken kasla kapadpada ti porma iti "matematika", "etika", ken kdpy.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Harper, Douglas (Nobiembre 2001). "Online a Diksionario ti Etimolohia – Ekonomia". Naala idi Oktubre 27, 2007.
- ^ • Ni Marshall, Alfred, ken ni Mary Paley Marshall (1879). Ti Ekonomika ti Industria, Macmillan, p. 2.
• Jevons, W. Stanley (1879). Ti Teoria ti Politikal nga Ekonomia, Maika-2 nga ed., Macmillan. p. xiv.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- McCann, Charles Robert, Jr., 2003. Ti Elgar Diksionario dagiti Insasao ti Ekonomika, Edward Elgar. Pangipadasan.
- Pokrovskii, Vladimir N. (2011) Ekonodinamika. Ti Teoria ti Sosial a Produksion, Springer, Berlin.
- Fabian Lindner, Puonan
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Ekonomika iti Wikimedia Commons
- Kitaen ti Ekonomika iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)


text:
Eritrea
Ti Eritrea (/ˌɛrɨˈtreɪ.ə/ wenno /ˌɛrɨˈtriːə/;[7] Tigrinya: ኤርትራ ʾErtrā ; Arabiko: إرتريا Iritriyā), opisial nga iti Estado ti Eritrea,[8] ket pagilian idiay Sara ti Aprika. Ti kapitoliona daytoy ket ti Asmara ken nabeddengan babaen ti Sudan iti laud, ti Etiopia iti abagatan, ken ti Djibouti iti abagatan a daya. Ti akin-amianan a daya ken akindaya a paspaset ti Eritrea ket addaan iti nawatiwat nga aplaya iti igid ti Baybay Nalabbasit iti ballasiw manipud ti Saudi Arabia ken Yemen. Ti pagilian ket addaan iti dagup ti kalawa iti agarup a 117,600 km2 (45,406 sq mi), ken iramanna ti Purpuro ti Dahlak ken dagiti nadumaduma nga Is-isla ti Hanish. Ti naganna nga Eritrea ket naibatay iti Taga-ugma a Griego a nagan para iti Baybay Nalabbasit (Ἐpuθpὰ Θάλaσσa Eruthra Thalassa), nga immuna a naampon para iti Italiano nga Eritrea idi 1890.
Ti Eritrea ket muti-etniko a pagilian ken adda kadagiti siam a mabigbig a grupgrupo ti etniko. Daytoy ket addaan iti agarup nga innem a riwriw nga agnanaed. Kaaduan kadagiti agnanaed ket makasao kadagiti pagsasao nga Apro-Asiatiko ken mabalin a dagiti sanga ti Semitiko wenno Kushitiko. Kadagitoy a komunidad, ti tattao a Tigray-Tigrinya ket mangaramid ti agarup a 55% iti populasion, nga iti met tattao Tigre ket mangbukel ti agarup a 30% kadagiti agnanaed. Iti pay maipatinayon, adda met dagiti bilang ti etniko a minoridad ti Nilotiko nga agsasao iti Nilo-Sahara. Kaaduan ti tattao iti teritorio ket agraraemda iti Kristianidad wenno Islam.[2]
Ti Pagarian ti Aksum a mangsakop iti kaaduan iti moderno nga aldaw nga Eritrea ken akin-amianan nga Etiopia, ket mabalin a rimmang-ay idi immuna wenno maikadua a sigsiglo[9][10] ken nagampon iti Kristianidad babaen idi naparukma ti Ehipto idi panawen ti Islam.[11] Idi mediebal a panpanawen, kaaduan ti Eritrea ket natnag babaen ti Pagarian ti Medri Bahri ken adda met ti basbassit a rehion a kas paset ti Republika ti Hamasien. Ti pannakapartuat ti moderno nga aldaw nga Eritrea ket nagresultaan dagiti nawaya a pagarian ken dagiti nadumaduma a basalo nga estado iti imperio ti Etiopia ken ti Imperio nga Otomano ken kanungpalan a nagresultaan ti pannakaporma iti Italiano nga Eritrea. Idi 1947 ti Eritrea ket nagbalin a paset ti pederasion ti Etiopia, ti Pederasion ti Etiopia ken Eritrea. Ti simmarsaruno a pannakaikapetna iti Etiopia ket nakaiturongan iti Gubat ti Wayawaya ti Eritrea ken nakatungpalan iti pannakawayawaya ti Eritrea kalpasan ti reperendum idi Abril 1993. Nagtultuloy dagiti panagriringgor a nagbaetan ti Eritrea ken Ethiopia a nakaiturongan ti Gubat ti Eritrea–Etiopia idi 1998–2000 ken dagiti dadduma pay a pannakilablaban iti Djibouti ken Etiopia.
Ti Eritrea ket kameng ti Kappon ti Aprika, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti IGAD, aken maysa nga agpalpaliiw iti Liga ti Arabo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Hailemariam, Chefena; Kroon, Sjaak; Walters, Joel (1999). "Multilingualism and Nation Building: Language and Education in Eritrea" (PDF). Journal of Multilingual and Multicultural Development. 20 (6): 474–493. doi:10.1080/01434639908666385. Naala idi 4 Abril 2012.
- ^ a b c d Eritrea a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- ^ CIA – Eritrea – Etniko a grupgrupo. Cia.gov. Naala idi 25 Hunio 2012.
- ^ a b "Eritrea". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 1 Oktubre 2014.
- ^ a b "Eritrea". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 1 Oktubre 2014.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Merriam-Webster Online". Merriam-webster.com. 25 Abril 2007. Naala idi 2 Mayo 2010.
- ^ ISO 3166-1 Newsletter VI-13 International Organization for Standardization
- ^ Munro-Hay, Stuart (1991) Aksum: An African Civilization of Late Antiquity. Edinburgh: University Press, p. 57 ISBN 0-7486-0106-6.
- ^ Henze, Paul B. (2005) Layers of Time: A History of Ethiopia, ISBN 1-85065-522-7.
- ^ Aksumite Ethiopia. Workmall.com (24 Marso 2007). Naal aidi 3 Marso 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Eritrea iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Eritrea manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Ministro ti Pakaammo ti Eritrea
- Eritrea a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Kitaen ti Eritrea iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Eritrea
- Eritrea
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Nalabbasit
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Sara ti Aprika
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti agmaymaysa a partido nga estado
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1993
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko


text:
Aug 13, 2015
Maikabassit ti pannakaaramat ti painkillers no dumngeg iti musika sakbay ken kalpasan ti operasion
Maikabassit ti pannakaaramat ti painkillers no dumngeg iti musika sakbay ken kalpasan ti operasion
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
LONDON [Reuters]- Kuna dagiti Briton a sientista nga iti panagdengngeg ti musika sakbay, bayat, ken kalpasan ti operasion ket maikkatan iti ut-ot a sagabaen ti maysa a pasiente, makarikna iti komportable/awan karigatrigat ken maikabassit ti pannakaaramat ti medisina a pangpatay iti ut-ot [painkillers].
Kalpasan ti pannakarepaso ti ebidensia ti agarup 7,000 a pasiente, kuna dagiti sientista a mapalubosan dagiti pasiente a mangpili ti musika a kayatda a denggen sakbay nga agdalan iti operasion.
Ngem nagballaag met la dagitoy a sientista a saan koma a lapdan wenno pakibiangan ti musika ti komunikasion ti medical team bayat iti pannakaisayangkat ti operasion.
Inlawlawag ni Catherine Meads manipud iti Brunei Universitiy ken maysa kadagiti nangidaulo iti panagsukisok, "Natalged ti musika, non-invasive, kalakaan a panangibalballaet/wenno proseso ti panangibabaet a rumbeng la koma ken sisasagana a maipaay iti asino man nga agdalan iti operasion."
Dagiti sientista ti nangisayangkat ti meta-analysis iti amin a naipablaak a randomized trials [wenno awanan iti partikular a panggep ti pammadasan/ispesipiko a gandat] tapno makita no kasano a maikompera ti musika iti gagangay a pannakataming ti pasiente [standard care] wenno iti saan a pannakaaramat ti medisina a maiballaet kas iti panangmasahe ken panangliwliwa no adda maitulongna iti alisto a panaglaing ti mays a tao nga agdalan iti operasion.
Iti resulta ti panagadal a naipablaak iti The Lancet Journal, naduktalan a mainanaan, awan unay pagrigatan/pagparikutan dagiti pasiente kalpasan ti operasion. Nairakurak pay ti pannakapnek [dagitoy a pasiente] iti panagdengngegda ti musika kalpasan ti operasion. Iti ababa a pannao, naalay-ayan ti rikna dagitoy iti panagdandanagda. Nainanaan, komportable, relaks.
Kuna pay dagiti nagadal a saan unay a masapul ti medisina a para ut-ot ken nairakurak a naiyababa wenno naipabassit ti ut-ot a marikna dagiti pasiente no maikompera a naited kadakuada ti medisina a mangtengngel ti panagut-ot.
Kuna dagiti sientista a nasamay ken epektibo para kadagiti pasiente ti agdengngeg iti musika uray ana nga oras wenno tiempo sakbay ken bayat [ti operasion] ta ipaay/iturongna ti napintas a panagdur-as kalpasan ti operasion.
Inako ni Martin Hirsch iti Queen Mary University of London ken maysa kadagiti nangidaulo ti panagadal, "Naaramaten daytoy a teknik/wagas uray pay idi panawen ni Florence Nightingale. Adda positibo a pagsayaatan/resulta ti agdengngeg iti musika bayat iti pannakaisayangkat ti operasion- ta pagkalmaenna ti rikna ken ikabassitna ti pannakarikna ti ut-ot. Nupay kasta, saggaysa a madutdot dagitoy a duktal tapno agtultuloy a maadal a nasayaat."
"Nalawag ti resulta ken klaro ti mensahe ti panagadal," inlawlawag met ni Paul Glasziou iti Australia Bond University, iti komento a sinuratna iti The Lancet Journal. "Musika ti kasimplian ken kalakaan a maiballaet,"
Plano ita dagiti sientista a nagadal nga iyam-ammo daytoy a teknik iti The Royal London Hospital kadagiti babbai nga agdalan iti Caesarian sections ken addaan iti hysteroscopy.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Bunga
Iti botanika, ti bunga wenno prutas ket isu ti parte ti agsansabong a mula a nagtaud manipud kadagiti naisangayan a kulapot ti sabong, maysa wenno ad-adu nga iitlogan, ken dagiti dadduma a kaso ket dagiti kasangkapan a kulapot. Dagiti bunga ket isu dagiti pamay-an a panangiwaras dagiti mula iti bukbukel. Adu kadagitoy ti agbunga kadagiti makan a prutas, a naisangayan, a naipa-adu kadagiti panaggunay dagiti tao ken dagiti ayup iti maysa a simbiotiko a pannakaikabagian a kas pamay-an para iti panangiwaras ti bukel ken nutrision; iti kinapudno, ti tattao ken adu kadagiti ayup ket nagbalinda a tumalek kadagiti bunga a kas taudan ti taraon.[1] Dagiti bunga ket pakairamanna para kadagiti adu a paset ti mapataud iti agrikultura iti lubong, ken adda dagiti (a kas ti mansanas ken ti granada) nakagun-od ti adu a kultural ken simboliko a kaibuksilan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lewis, Robert A. (Enero 1, 2002). CRC Diksionario dagiti Siensia ti Agrikultura. CRC Press. ISBN 0-8493-2327-4.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Books
- Gollner, Adam J. (2010). Dagiti Agananup ti Bunga: Ti Sarita ti Katutubo, Panagpadas, Komersio, ken Panagragut. Scribner. ISBN 978-0-7432-9695-3
- Watson, R.R. / Preedy, V.R. (2010, eds.). Dagiti Bioaktibo a Makan iti Panangiyaddang ti Salun-at: Bungbunga ken Natnateng. Academic Press. ISBN 978-0-12-374628-3
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bunga iti Wikimedia Commons
- Dagiti ladawan ti panagrang-ay ti bunga manipd kadagiti sabaong idiay bioimages.vanderbilt.edu
- Dagiti ladawan ti pannakaiwaras ti bunga ken bukel idiay bioimages.vanderbilt.edu


text:
Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao
Ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao (naipangyababan iti Inggles iti UDHR) ket maysa a deklarasion nga inampon babaen ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 10 Disiembre 1948 idiay Palais de Chaillot, Paris. Ti Deklarasion ket dagus a nagtaud manipud ti pannakasanay iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ken mangirepresenta ti immuna a sangalubongan a panangiyebkas kadagiti karbengan a pakairebbengan a awidan iti amian a tao a parsua. Ti napno a testo ket inpablaak babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay bukodna awebsite.
Daytoy ket buklen dagiti 30 nga artikulo a naipalplawagen kadagiti simmarsaruno a sangalubongan a tulagan, dagiti intrumento ti rehional a karbengan ti tao, dagiti nailian a batay-linteg ken dagiti linteg.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao iti Wikimedia Commons
- Ilokano a Testo ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao


text:
Plasma (pisika)
Ti plasma (manipud ti Griego ti πλάσua, "ti aniaman a naporma"[1]) ket maysa kadagiti uppat a kammasapulan a kasasaad ti banag (dagiti dadduma ket ti natangken, likido, ken alingasaw). Ti panangpapudot ti alingasaw ket mabalin a maionisado dagiti bukodna amolekula wenno dagiti atomo (panagpabassit wenno panagpaadu ti bilang dagiti elektron kaniada), isunga ti panangibalin daytoy iti plasma, nga aglaon kadagiti nakarga a partikula: dagiti positibo nga ion ken dagit negatibo nga elektron wenno ion.[2] Ti ionisasion ket mabalin a madurogan babaen ti dadduma pay a pamay-an, kasla iti napigsa nga elektromagnetiko a lugar nga ipakat babaen ti agipataud ti laser wenno microwave, ken kuyogan daytoy babaen ti panangisina kadagiti piansa ti molekula, no adda. Ti plasma ket mabalin pay a mapartuat babaen ti panangipakat iti maysa nga eletriko a lugar iti alingasaw, a tipakaipakatan a proseso ket ti diskarga ni Townsend.
Ti kaadda ti bassit a bilang dagiti agaw-awit ti karga ket mangaramid ti plasma a konduktibo iti elektriko tapno napigsa a mangsunbat kadagiti elektromagnetiko a lugar. Isunga ti plasma ket addaan kadagiti tagikua a saan a kapadpada dagiti natangken, likido, wenno dagiti alingasaw ken naikedkedeng a naisangsangayan a kasasaad ti banag. Kasla ti alingasaw, ti plasma ket awanan ti depinitbo a sukog wenno depenitibo a tomo malaksidno daytoy ket maikabiliti maysa paglaonan; saan a kasla ti alingasaw, babaen ti impluensia ti magnetiko a lugar, daytoy ket mabalin a mangporma kadagiti estruktura a kas dagiti pilamento, dagiti silnag, ken dagiti doble a tuon. Adda dagiti kadawyan aplasma ket mabirukan kadagiti bituen ken dagiti senial ti neon. Iti law-ang, ti plasma ket isu ti kaaduan a kasasaad ti banag para iti kadawyan a banag, a kaaduan kadagitoy ket narasay a intergalaktiko a plasma (a nangruna ti intracluster medium) ken dagiti bituen. Kaaduan kadagiti pannakaawat kadagiti plasma ket nagtaud iti panagsukisok iti natengngel a nuklear a panaglunag ken bileg ti panaglunag, a ti pisika ti plasma ket mangited kadagiti sientipiko a batayan.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ πλάσua, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon, iti Perseus
- ^ Luo, Q-Z; D'Angelo, N; Merlino, R. L. (1998). "Kelaat a pannakaporma ti negatibo a plasma ti ion" (PDF). 5 (8). Departamento ti Pisika ken Astronomia. Naala idi 2011-11-20.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Plasma iti Wikimedia Commons


text:
Aeneid
Ti Aeneid ket maysa a Latin nga epico a daniw, sinurat daytoy ni Virgil ti baetan ti 29 ken 19 BC. Maipanggep daytoy ti sarita ni Aeneas maysa a Trojan a napan idiay Italia, nga isuna ti nagbalin nga inneng dagiti Romano. Dagiti immuna nga innem a dandaniw kadagiti sangapulo ket dua a liblibro ket makunkunana ti sarsarita na a pinagpaspasiar ni Aeneas manipud idiay Troy aginggana iti Italia, ken ti kagudua a paset ti daniw ket sarsaritaen na ti pinangabak dagiti Trojan iti gubat kadagiti tattao a Latin.


text:
11/28/10
Ania Daytoy DANIW KEN BASI?
TI daniw, kas iti kaaduan a porma ti arte, ket naisangrat para iti maysa nga agdengdengngeg wenno audience. Ti daniw ti naisangsangayan a wagas— babaen ti balikas— a pangsukog iti rikna ken pammati ti mannaniw ket maisawang tapno maidanonna dayta a karirikna ken pammati iti nakaisangratanna, uray pay iti bukodna a bagi mismo.
Iti biang dagiti Ilokano, kaaduan a porma ti daniw ti nasangal iti wagas nga epektibo a maidanon ti mannaniw ti mensahena kadagiti padana nga Ilokano. Naipasngay ti dallot tapno naisangsangayan ti wagas a maestoria dagiti nadumaduma nga epiko a kas iti Lam-ang, agingga a nausar daytoy a wagas iti panangdanon iti nobia. Nabukel met ti dung-aw tapno naidumduma a maibalikas ti agdung-aw dagiti im-impenna a rikna iti natay mismo, wenno kadagiti kakabagianna, wenno kadagiti nabayagen a pimmusay. Adda met ti daniw a pangorona a pangdayaw iti kinasadia ti reyna. Ket tapno addaan iti arte ti panagsinnungbat ti dua a mannaniw iti maysa a topiko, naipasngay ti Bukanegan. Nausar met ti daniw iti parparaangan a pangisakaban kadagiti sarita kadagiti away wenno lokalidad— awagantayo pay daytoy iti sarindaniw wenno sarita a daniw. Iti ilulutuad ti radio, namunganay metten dagiti daniw a para radio. Siempre, adu dagiti dandaniw a naipablaak kadagiti nadumaduma a babasaen a nakausaranen dagiti nadumaduma a porma ti daniw, saan laeng iti Ilokano, no di pa ket iti sangalubongan.
Ngem kadagiti kallabes a tawen, in-inut a natungday dagiti wagas ken rason tapno maiwayat dagitoy a nadumaduma a porma ti daniw ni Ilokano. Manmanon kadagiti piesta nga adda mangdaniw iti reyna wenno agbukanegan. Saan metten a mausar ti dallot iti panangdanon iti nobia. Adda met pay laeng ketdi agdungdung-aw— ngem ibilangen dagiti agtutubo kas ganggannaet a pagteng ti panagdung-aw.
Ket sakbay a maminpinsan a maitanem iti kamposanto ni lipat dagitoy a porma ti daniw ni Ilokano, masapul a mangiwayat ni mannaniw nga Ilokano kadagiti addang tapno maparegta no di man in-inut maipasngay manen ti kinasadia dagiti nadumaduma a porma ti daniw ni Ilokano.
Iti sabali a bangir, kadagiti nagkauna nga Ilokano, masansan a maiwayat ti panagtutungtong wenno dap-ayan, panagestoria, panagdaniw iti lawlaw ti temtem. Ket bayat ti pannakaukarkar dagiti estoria wenno pannayablat dagiti daniw, di masasaan nga adda latta maitagay a basi, ti inumen a karaip metten ti pakasaritaan ni Ilokano— ta di kadi inasut dagiti apongtayo ti talunasanda tapno tubngarenda ti panangipawil dagiti Kastila a mainumda daytoy ingungotenda a basi babaen ti am-ammo itan iti sangalubongan kas “Basi Revolt”? Ket kas iti pagsasao dagiti nataengan, mailikaw ti bayengyeng ti basi iti lawlaw ti temtem tapno umimas pay ti patangan.
Isu ti gapuna daytoy a proyekto, ti DANIW KEN BASI, a pannakaiwayat ti serye ti panagibasa wenno panangipabuya iti daniw ken kankanta kadagiti away, plasa, unibersidad iti Ilokandia.
Pannakaiwayatna:
1. Iti panangilungalong dagiti agkabannuag a mannaniw nga Ilokano, maiwayat ti serye ti panagdaniw kadagiti nadumaduma a purok, aplaya, plasa, ken pagadalan iti Ilokandia ken iti pagilian. Makiinnuman kadagiti nadumaduma nga ili wenno pagadalan ket apaman nga umanamong dagiti maseknan, maikoordinar kadagiti mannaniw iti lokalidad a mangisagana kadagiti masapsapul kas iti makan, pagturogan, ken seguridad.
2. Iti tunggal edision, addaan iti nakasagana a programa ngem masapul a silulukat daytoy kadagiti talento manipud iti lokalidad nangruna kadagiti mannaniw, kompositor, musikero, kumakanta, ken dadduma pay a talento.
3. Addaan iti opisial a website ken newsletter a pakaurnongan dagiti aktibidad kasta metten a pakaipablaakan ken pakaipaskilan kadagiti kaudian a damag ken tignay mainaig iti daniw ken panagpabuya, iti man Kailokuan, Filipinas wenno sangalubongan.
4. Wagas daytoy a pangitandudo iti basi a kangrunaan a produkto ti Ilokandia ken dagiti nadumaduma a produkto kas iti abel, chichacorn, langgonisa, badang, banga, ken dadduma pay. Mausar dagitoy a produkto a pangparanga iti pasken.
5. Maiwayat daytoy iti arinunos ti lawas, no adda pannakabalinna, iti sardam, iti lawlaw ti narangrang a temtem.
(Para iti ad-adu pay nga impormasion mainaig iti DANIW KEN BASI, bisitaen ti ilocanopoetry.net)
Impaskil ni Asseng idi 7:44 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: basi, daniw ken basi, ilocano performance poetry, ilocano poetry, ilocano poetry reading
11/24/10
Presidenteak iti Segunda Palanca Club!
AKUEK nga idi damok ti makisalip iti Palanca Memorial Awards for Literature wenno am-ammo ti dadduma a Palanca, awan ti agay-ay-ayam iti panunotko no ania ti maangay iti awarding. Basta kayatko laeng idi ti mayabay iti nagan dagiti id-idoluek a mannurat.
Ngem kalpasan a napadasak ti dimmar-ay iti awarding idi 2003 gapu iti panagsegundak ken ni Apo Reynaldo A. Duque— iti dayta a tawen nga inyalatna ti Hall of Fame— inkarik iti bagik a mangabakakto manen.
Agasem ta agarup makitam amin sadiay dagiti agkakalaing kada agkakalatak a mannurat a Filipino. Ken agarup maramanam amin sadiay dagiti agkakaimas a potahe. Ken agarup adda amin sadiay a kita ti mainum— soft drinks ken nasanger.
Ti adatna, nagsasaruno nga awan ti nagam-udak kadagiti simmarsaruno a tawen— 2004 agingga iti 2007. Kasla met la inlunoddakon dagiti arak ken luto nga ar-araaran ken tinawen a pagpappapasan da Miks ken Manong Johnny. (Diak latta ibagbaga ti apeliedo ken pudno a nagandan tapno maprotektaran ti dayawda. Pagsidsiddaawak ngamin idi no kasano a makapanda iti tinawen idinto ta di met kanayon a mangabak daydiay dakdakkel, ken daydiay pudek, di met makikonkontes. Gayam, imbes nga agsuratda iti ikontesda, matdada la sumapsapul iti sursurotanda a nangabak wenno nag-judge ta sigsigurado kano! Adda pay ketdi sayangguseng a lumayaw iti alad ti kosina ni Miks a kas ar-aramidenna idi idiay Norte.)
Isu nga inlalaingkon. Ay, ket nangabakak iti nagsasaruno a Second Prize iti 2008 agingga iti 2010. Kinaasiannaka laeng ti gasat, Boy, kasla kunkuna daydi itemtemplaak iti kape. Ngem ania koma. Naas-asi pay, a, ti gasat kadagitay agpepers.
Naidumduma ti kinaragsakko. Siempre, malaksid iti pasken, makarikna met datao iti panagpannakkel iti bukod a gapuanan.
Itoy Setiembre 1, 2010 ti ninamnamak a kagarbuan ta isu ti maika-60 a tawen ti Palanca. Ken iti pannakiuman kaniak ti pannakabagi ti Palanca, naammuak a pinilida dagiti amin nga adda iti Hall of Fame-da tapno aghurado.
Espesial daytoy, nakunak.
Ngem saan a kas iti ninamnamak ti naimatangak. Ta iti isusungadko, awan ti brass band a simmabat. Gagangay nga adda red carpet ta five-star hotel ngarud ti Manila Peninsula.
Gagangay nga adda dagiti nadumaduma a kameng ti media a mangkober iti nasao a pasken. Ngem awan ti naidumduma iti registration malaksid kadagiti inyeksibitda a plake ken tropeo a naammuak kalpasanna a binulodda kadagiti Hall of Famer.
Pagsayaatanna, naipatugawkami ken baket iti medio likud ken panipngeten, apagisu kadatao a rantana a talaga ti makidaya.
Nakaay-ayat ta dagiti nakalamisaanko, kapadpadak met gayam a nakapamin-anon a nagsekon: ni Joey Baquiran, ni Ferdinand Jarin, ni Jerry Gracio, ken ti balasang nga inrantak a lipaten ti naganna tapno awan ti pagat-atapan ni baket. Informal la ket ngarud a nabukel ti grupomi a Segunda Palanca Club. Siak kano ti presidente ta maysa laengen a sekon, maysaak metten a Hall of Fame iti Second Prize.
Nakadidillaw nga immababa ti lamisaan a nakaidayaan dagiti taraon, ken bimmassit dagiti klase ti potahe a diak mainaganan ta agpapadada a ganggannaet kaniak.
Sangkataliawko la ket ngarud da Apo Bannawag Editor Cles B. Rambaud ken Apo Saluyot Editor Juan Al. Asuncion ta dandanin maikisap dagiti taraon ngem awanda met laengen. Maibusandan!
Ngem nabang-aranak idi nakitak ida a sumungad. Adda nangukod kadakuada nga usherette. Ket inturongna ida iti lamisaan dagiti kaamaan ti Palanca! Immapay la ket ngarud kaniak a masapul nga aglalaingak ta sabali a talaga ti boss. Maipasango kadagiti mararaem a tattao.
Ngem idi agangay, naasianak met laeng kadakuada ta langada met ngaruden ti mabisin. Kasano ngata ti panagisuboda? Sagbabassit, a, ta masapul met a di maungap nga ania ti ngiwat.
Pagsayaatanna, limmabas iti ‘yanda ni Ricky Davao ket nalabit dinakamatna a duduada laeng ken Vim Nadera, nga agpapaay nga emcee, iti lamisaanda iti asideg ti agdan ti entablado. Simmurotda. Ngem diakon kinitkita ti pannanganda ta amangan no adda masaok a sabali. Basta ti ammok, naemmada la ketdi. Ricky Davao ken Vim Nadera, asino koma dagita, ala man? (Mapukaw ti nasayaat nga aw-awid no boksit ti agkiraid.—Editor)
Diak ammo no Palanca wenno ti Manila Pen ti akin-aramid iti panagidde-iddep ti silaw ken mikropono idi agbitla ni Apo Greg Brillantes a guest speaker. Numona ta pangatiddogen ti mensahena ket di maiparbeng kenkuana ken kadagiti naitallaong no dina makompleto ti mensahena a panagkaykaysa koma dagiti mannurat iti Ingles man wenno kadagiti nadumaduma a lengguahe iti Filipinas.
Ken impasardeng pay dagiti maseknan ti naiparang a drama ta malaksid nga awan ti nalatak nga aktor, makapautoy ken nakaat-atiddog ket mabalin nga agingga laeng iti alas onse ti rabii ti naipareserba ti Palanca iti Manila Pen.
Pagsayaatanna laeng, makapnek met latta ti kinnomusta kadagiti pada a mannurat— kadagiti Ingles nga Ingles, tung-edak lattan a tung-ed. Nakallalagip met ni Apo Nadera ta indariragna manen ti awisna a panagdidinnaniw dagiti Gumiliano iti tarawidwidanna a programa iti Conspiracy Garden Cafe iti Quezon City.
Sa impasarunona nga agpaalaak kano iti nasao a bar. Agingga ita, diak pay tinungpal ti dawatna. Urayenna pay, a, ti pannakaalak iti Hall of Fame iti Palanca. (A.S. TABAG)
(Naipablaak iti Saluyot, ti kagalisan a babasaen dagiti mannurat nga Ilokano, iti bilangna a Mayo-Nobiembre 2010. No kayatyo ti maaddaan iti kopia, agemail iti ariel.tabag@gmail.com ta yemailko tapno saankayon a gumatgatang numona ta nagngina— sagsingkuenta ti maysa idinto a puro anunsio met dagiti kameng ti kaguduana. Lukonanyo la ket iti joke ti e-mailyo nga idonaryo ken ni SPO4 Ticticrubng ta naibusanen iti jokes— puro corny metten ti ar-aramidenna.)
Caption para kadagiti ladawan:
1. Ti autor a nangitangguap iti Gilbey’s Light.
2. No Miss Universe Philippines Venus Raj ti agkalikagum a makikodak, narigat met no di pagustuan. Naala kalpasan ti awarding, nakiragup ni Saluyot Editor Asuncion a di madlaw a bassit ti nakanna. (Permi la ket nga apal ita ni Miks.)
Impaskil ni Asseng idi 8:55 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: palanca 2010, saluyot
11/22/10
Cabaret
NAGKUY-OS ti riknana idi nagpanti ti babai bayat ti panangkunkunikon ti bagi daytoy a nangkumpas iti “Careless Whisper” idinto a nakapungpungay dagiti matana.
Nagpalagapag sa nagpaswit dagiti agbuybuya.
“Isuot a dagus ti bra!” Adda nangipukkaw.
“Bra! Bra! Bra!” Riaw met ti sabali.
“Isuot na! Isuot na!” Riaw ti sabali pay.
“Suktanyo ngamin ti kanta! Tiempo pay ni Grandma Katrina!”
Nagpapaggaak dagiti agbuya. Naipatangatang ti nasaranta a tugtog. Ad-addan ti riaw dagiti agbuybuya idi imbarawid ti babai iti barukongna ti bra a ginuyodna iti pagisalapayan iti likudanna a nakaisalapayan ti leggings, nighties, spaghetti, palda, bestida, gown…
Ket bayat ti in-inut a panangisuotna dagiti nadakamat nga aruaten kas panagsasaganadda, pumigpigsa met ti palagapag, paswit ken riaw dagiti agbuya.
Ad-adda la ngaruden idi nakasuoten iti gown ti babai. Awanen ti arindenggan. Ken nakatakder aminen a masanguanan dagiti agbuybuya.
Uray isuna.
Timmakder idi dinan madaeran ti riknana. Nagpalabes iti kasilia. Kalpasanna, rimmuaren iti dayta a pasdek.
Awanen ti matatao iti aglawlaw. Manmano metten ti aglabas a lugan.
Nagturong iti waiting shed tapno aguray iti lugan. Adda immasideg a naka-two piece a babai iti abayna. Natukay man met laengen ti riknana. In-inut, bimmangon manen ti adda iti sangona.
Idi makita daytoy ti babai, nagikkis.
Dagus a nagsardeng ti patrol car iti sangona. Sintimek, ginuyod dagiti polis. Ta agdadata a nakataker pay laeng ti adda iti sangona.
Iti interogasion, pinabasolna ti babai. Kinunana a masapul a dagiti nakasuot iti two-piece ti rebbengna a matiliw. Isuda ti mangtuktukay iti rikna dagiti lallaki.
Pinalubosanda met laeng idi limneken a kasla ulo ti pag-ong ti adda iti sangona.
Sakbay a nagawid, dimmagas iti vending machine. Nangala iti sangalidok a brandy, pangpabara iti lamolamo a bagina.#
(Ti adda iti ngato, mabalin a sarita, mabalin a sarilaysay, mabalin met a daniw, mabalin met a joke. Nabulod ti ladawan iti legaljuice.com.)
Impaskil ni Asseng idi 5:44 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: cabaret, creative non-fiction, fiction, ilocano fiction, sarilaysay
11/12/10
Basi
Basi, ti opisial nga inumen ti "Daniw ken Basi". Dayta adda iti ladawan, genuine a partuat ti maysa a patneng nga Ilokano, Dr. Abercio V. Rotor wenno Manong Abe-- propesor, pintor, musikero, mannaniw, ekolohista, agrikultor, potograpo, mannalon. No makalidlidokenkayo, iturong ti orderyo iti ariel.tabag@gmail.com.
Impaskil ni Asseng idi 5:19 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: basi, daniw ken basi, dr abercio rotor
Umuna a Premio GUMIL Filipinas
Dagiti pagannurotan:
1. Esponsoran daytoy dagiti managayat nga Ilokano a mangitantandudo iti Literatura Ilokana. Silulukat kadagiti amin a mannurat nga Ilokano iti intero a lubong, malaksid iti agdama a Presidente ti GUMIL Filipinas ken dagiti kameng ti Editorial Committee ti GF nga agpaay a Secretariat.
2. Panagsurat iti Ababa Sarita a Para Ubbing ti salip. Agpaay dagitoy a sarita a para kadagiti ubbing nga agtawen iti 6-9. Maysa laeng a sarita ti mabalin nga isalip ti tunggal mannurat ket agatiddog daytoy iti 4-6 a panid, naimakinilia wenno naikompiuter iti doble espasio iti 8 1/2 x 11 a papel a coupon bond.
3. Ti parbo a nagan ti maikabil iti manuskrito a pakisalip. No ipatulod babaen ti email: dua nga MS Word document files ti idatag. Umuna, ti sarita a pakisalip. Maikadua, ti parbo ken pudno a nagan ti autor, pakasaritaan ti biag ti autor. No ipatulod babaen ti koreo: uppat a kopia ti isumite ken pakuyogan ti entry iti narikpan a sobre a nakailanadan ti paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan ken kabibiag ti autor. No iti e-mail, iturong iti gumilfilipinas@gmail.com. No iti koreo, ipatulod iti Premio GUMIL Filipinas Secretariat, c/o BANNAWAG, Manila Bulletin Publishing Corporation, Muralla cor. Recoletos Sts., Intramuros, 1002 Manila.
4. Rumbeng nga orihinal, di pay naipablaak, di naadaw iti ania man a naipablaaken a sinurat, ken di pay nangabak iti ania man a salip iti panagsurat ti sarita nga isalip. Nasken met a di naisalip iti sabali a pasalip a kagiddan ti pannakaiwayat ti Premio GUMIL Filipinas.
5. Agbalin a kukua ti GUMIL Filipinas dagiti mangabak a sarita. Maikkan pay iti karbengan a mangedit, mangatur ken mangipablaak iti libro, magasin wenno periodikal a pilina nga awan sungsungbatanna iti autor. Agtalinaed ketdi ti copyright iti autor.
6. Saan a mabalbaliwan ti pangngeddeng dagiti hurado— malaksid no maduktalan kalpasanna a linabsing ti mannurat ti Pagannurotan Bilang 5. Iti dayta a panaglabsing, maibabawi ti gunggona ket dinton mapalubosan pay ti autor a makisalip iti ania man a salip nga esponsoran ti GUMIL Filipinas.
7. Dagiti gunggona: First Prize, P7,000; Second Prize, P5,000; Third Prize, P4,000. Maikkanto pay iti sertipiko dagiti mangabak.
8. Dagiti Esponsor: Elizabeth M. Raquel, Juan S.P. Hidalgo Jr., Rudy Ram. Rumbaoa, Eduardo Padaoan, Corazon F. Quiamas, Joel B. Manuel, Ariel S. Tabag.
9. Mayawat dagiti premio iti Maika-43 a Kombension Nasional ti GUMIL Filipinas iti Abril 15-17, 2011.
10. Nasken a maawat ti pakisalip iti e-mail wenno namarkaan iti koreo iti di naladladaw ngem tengngat’ rabii ti Enero 31, 2011.
Impaskil ni Asseng idi 4:57 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: gumil filipinas, salip, sarita a para ubbing
“Daniw ken Basi”, sangailien ti Banna NHS
Sangailien ti Banna National High School iti Banna, Ilocos Norte, iti panangidaulo ni Joel B. Manuel, prinsipal ti nasao a pagadalan, ti “Daniw ken Basi”, serye ti panagbasa kadagiti daniw iti Iluko, iti rabii ti Nobiembre 27, 2010.
Malaksid nga agibasa iti daniw dagiti mannaniw nga Ilokano a pakaibilangan ti Tres Tarappait, manamnama a parungbuen ti pasken ti panagpabuya met dagiti estudiante ken nataengan iti nasao nga ili.
Nairusat itay Nobiembre 9, 2010 iti Conspiracy Garden Café iti Visayas Avenue, Quezon City, panggep ti “Daniw ken Basi” nga itandudo ti Literatura Ilokana nangruna iti daniw ken ti pannakaibasa daytoy malaksid pay a maiparang dagiti nadumaduma a porma ti daniw Iluko a kas iti dallot, pangorona a daniw, bukanegan, duata, danirak, daniw para ubbing, daniw iti parparaangan ken dadduma pay.
Panggep pay ti nasao a tignay nga itandudo dagiti produkto ti Amianan kas iti basi.
Malaksid ti panaglikaw ti serye kadagiti plasa, aplaya, eskuelaan, radio, pagadalan, ken uray pay sirok ti kakaykaywan iti Amianan, regular daytoy iti Conspiracy Garden Café tunggal maikadua a Martes ti bulan.
Kadagiti dadduma pay a mannaniw nga Ilokano nga interesado a mangsuporta iti gannuat babaen ti panagibasada met iti daniw, agsurat iti ariel.tabag@gmail.com. Para met iti ad-adu pay nga impormasion, pasiaren ti www.ilocanopoetry.net. (Mighty C. Rasing)
Impaskil ni Asseng idi 4:50 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ilocano performance poetry, ilocano poetry
11/10/10
Maysa a tagay! Daniw ken Basi, nairusat
Inrusat dagiti agkabannuag a mannurat nga Ilokano ti proyektoda a “Daniw ken Basi”, maysa a tignay ti panagpabuya iti nadumaduma a porma ti daniw Ilokano itay Nobiembre 9 iti alas 7 agingga iti alas 9 iti rabii iti Conspiracy Garden Café iti Visayas Avenue, Quezon City.
Panggep ti nasao a proyekto nga itandudo ti Literatura Ilokana nangruna iti daniw ken ti pannakaibasa daytoy malaksid pay a maiparang dagiti nadumaduma a porma ti daniw Iluko a kas iti dallot, pangorona a daniw, bukanegan, duata, danirak, daniw para ubbing, daniw iti parparaangan ken dadduma pay.
Malaksid kadagiti mannaniw nga Ilokano, naawis met a nagbasa iti daniw ni Richel Dorotan, maysa kadagiti kangrunaan a mannaniw a Cebuano ken literary editor ti Bisaya magazine, ken Eli Tubianosa, maysa a pintor ken mannaniw nga Ilonggo.
Naimatangan met ti nasao a panagirusat dagiti nadumaduma a cultural artists kas iti Kawangis ng Tribu manipud Palawan, da Satinka Felipe (maysa a mannaniw iti Ingles), Soler dela Torre ti Kaloob Ministry ken ni Bong dela Torre.
Karaman met a nayalnag ti website (ilocanopoetry.net) ken newsletter ti gunglo nga agbalin a lakasa ken waya ti nasao a Tignay kadagiti amin nga Ilokano, nangruna kadagiti mannaniw ken artisano; kasta pay nga entablado ti daniw Ilokano iti sangalubongan nga audience, ken wagas ti pannakibinninglay iti kananakem ken in-inep kadagiti nadumaduma a grupo kultural dagiti nadumaduma a puli iti pagilian.
Agbalin a regular ti nasao a Tignay iti Conspiracy Bar-Visayas tunggal maikadua a Martes ti bulan, ken agrikus kadagiti plasa, aplaya, eskuelaan, radio, pagadalan iti Amianan.
Kadagiti dadduma pay a mannaniw nga Ilokano nga interesado a mangsuporta iti gannuat babaen ti panagibasada met iti daniw, agsurat iti ariel.tabag@gmail.com.
Impaskil ni Asseng idi 8:46 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: basi, ilocano performance poetry
Daniw ken Basi
daniw ken basi, the newest rocking ilocano website on ilocano poetry and more.
kurno! kurno! kurno! http://www.ilocanopoetry.net/
kurno! kurno! kurno! http://www.ilocanopoetry.net/
Impaskil ni Asseng idi 8:28 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ilocano performance poetry, ilocano poetry
11/5/10
Voice Tape
ITI kaudian a panagbakasionko idiay Sta. Teresita, kasla immubingak iti sangapulo ket walo a tawen ta kasla nagsubliak iti daydi tawen nga adda napasamak ken ni Angkel Ato. Iti panagsapsapulmi ken nanang kadagiti sertipikok iti Best in Math iti elementaria ken haiskul tapno idatagko iti prinsipal iti eskuela publiko iti Cubao a pangisuruak a nayon dagiti pammaneknek iti kabaelak ket nadardaras ti ingangato ti ranggok a pakairamanan metten ti sueldok, adda nabirokanmi a sabali a banag.
Kinuna ni nanang nga impanna dagiti sertipiko iti nagdaplat a bag a namarkaan iti “L.A.”, ti brand ti sigarilio ni tatang idi chain smoker pay laeng. Napno ngaminen ti diding ti bassit a balaymi kadagiti sertipiko kadagiti inabakko a pammadayaw iti salip iti panagsurat. Daytoy a bag, a maysa kadagiti nangisukatan ni nanang kadagiti ginasgasut a nagawangan ni tatang iti sigariliona, ti sinukimatmi. Ngem awan met dagiti sertipiko.
Gayam, nalukotlukot a naikarga iti maysa kadagiti uppat a bulo a tubong a nangikargaan ni nanang iti birth certificate-mi— tallokami laeng nga agkakabsat ngem uppat ti tubong ta ipagarupna a makauppatda ken tatang; gapu iti rigat ti biagda, ni tatang ti nangud-od kenkuana a mapan agpa-ligate idiay Aparri.
Ngem daydiay daplat a bag ti immuna a nakitami iti tukot ti maysa nga alud ti daan nga aparador a gapu iti panagkuplakuplatnan, impanda pay ketdin ken tatang iti maymaysa a kuarto iti baba, iti dumna iti kosina ken abay dagiti dadduma a ramramit ni tatang kas iti pagpasuyot, tallo a klase ti nakakaluban a buneng, tabas, kuribot, dagiti pug-os dagiti nadumaduma a paminian a kas iti mais, ti kinitikitanna a tikbalang manipud iti puon ti santol (patiek a naalana ti kina-artisanona iti naynay a panagbasbasana iti Bannawag), ken wen, ti nasurok a pagat-tao nga urnongna a kopia ti Bannawag a napagtutuon iti pagipempenan iti pungan.
Nadumaduma ti nagyan daytoy daan nga aparador: daan a ladladawan a kaaduanna ti ladladawan ti minatay da nanang, daan a luplupot, pino a pinggan a sa laeng mausar no adda bisita, dagiti pappapelmi idi elementaria ken haiskulkami kadagiti kakabsatko a namarkaan iti 100%…
Ngem ania daytoy sabali a banag?
Ti voice tape a namarkaan iti “4 my one & onli lab ATO” a kuna ni nanang, naalana iti tukot ti pungan ni angkelko nga Ato, nga adienna a lalaki, iti kamalman ti pannakadungpar daytoy, wenno pannakatayna, iti dayta nga agsapa ti Pebrero 16, 1992.
Nakarubuatakon a mapan ageskuela. Kinapudnona, addaakon iti igid ti kalsada ta kasinnango laeng ti Purok Tactac nga ayan ti balaymi ti agduapulo ektaria a solar ti St. Francis Academy a pagbasaak iti haiskul. Addaak iti second year isu a nalabit napigsan ti nakemko a masansan a maladaw. Kas iti dayta a panangikeddengko a nagsapideng iti pagat-taon nga Indian tree iti igid ti kalsada nasional ta maiwayaten ti flag ceremony.
Pagammuan lattan ta adda nagranipak iti bandana iti laud. Kasla adda nagsinnangdo a kalantangan a nuang. Ti paggidiatanna, mamimpullo ti kapigsana. Madamdama, agririawen dagiti estudiante ken dadduma pay a tattao a nalabit mapan iti tiendaan ta Martes daydi, agdardarasda nga agturong iti sango ti bakante ken agal-alog a solar a pagal-alaanmi iti balangeg. Nagaarimutongda dita, iti maysa a Manny Trans a bus.
“Apo, napilidanen!” nairaed a naipukkaw ti diak masinunuon no asinon daydi a baket ngem atapek a ni Ma’am Usita ta dumnada iti bakante a solar ken nagretiro metten isu a madlawna aminen a mapaspasamak iti aglawlawna, makita man ken madamdamagna laeng. Malaksid pay a malaglagipko a kanayon ti timekna gapu iti masansan a panangung-ungetna kaniak idi maestrak iti grado tres.
“Natayen! Natayen!” Ikkis dayta a nakapigpigsa.
Nagtibbayoak. Naklaatak ta idi laeng nga inaponannak ’ti kas’di a tibbayo— karkardayo ta diak narikna idi masansan ti panagsangit ni nanang idi maatap nga intaray dagiti NPA ni angkelko a Ceferino nga adienna a dumna iti buridek (bale maikalima iti innem nga agkakabsat); wenno idi sinangsangitan ni tatang ti kakaisuna a nuangna a nalmes iti maysa kadagiti bagyo ti 1989.
Apo, nin sa metten Boying a gayyemko! insangit ti unegko ta padak a masansan a maladaw iti flag ceremony ken pagaayatna ti agestambay iti akinlaud a ruangan ti eskuelaanmi nga agarup kasinnango laeng ti nakapasamakan ti aksidente. Amangan laeng, kunak, ta idi rummuar ni Sister Caridad a prinsipalmi iti kombentoda, iti ayatna a di makita, amangan ta nagbuatit a dina napupuotan ti ilalabas ti Manny Trans. Ayapo!
Nagtarayak a nagsubli iti balaymi, saan nga iti ummong. Nadatngak ni nanang nga aglamlampaso.
Iti baet ti panaganges-angesko gapu iti bannog ken danagko, kinunak: “Nanang, adda napilidan! Kasla ni… kasla ni…”
Saanen a pinalutpot ni nanang no asino ti napilidan. Nagtartarayen a napan iti kalsada ket nalipatanna payen ti nagismagel ken uray pininggolna la koma ti pangatiddogenen a nasugabba a buokna.
Impataray met ti panangsurotko ken ni nanang nupay napalalo ti kebbakebbak.
Di pay la ngarud koma ni loko a Kalbo, kunkunak iti nakemko a ti adda iti panunotko, ti CAFGU a nangkabkabil ken ‘gistayan nangpaltog ken ni angkelko a Mulong nga ading met laeng ni nanang ken agadi met ken ni Angkel Ceferino. Nasingpet met ngamin ni Angkel Mulong ta no mapan agkammel idiay Calacungan, mangidagas latta iti kaay-ayok nga udang a kakasla tangan-saka— adda latta lukmona— ken sagsangadakulapan a malaga.
Ngem naklaatak idi yikkis pay ni nanang ti ugaogna idi makaasideg iti ummong. Igawgawidda ta permi ti panagtabtabbugana. Awan maawatak nga ipukpukkawna no di agsasaruno nga “Apo! Apo!”.
Nagkullayawak. Limmabban ti ulok.
Saan la ketdi a ni Boying ti napilidan— saan la ketdi a kasdiay ti idiar ni nanang no isu ta adayo metten a kaanakanna ti gayyemko.
Asino ngarud? Ni ngata tatang? Ngem ammok a saan ta kadagidi a tiempo a nalukneng pay laeng ti init ket kapadpadigosna laeng iti nuangmi, ken saan a magmagna iti kalsada nasional ta nairana a naipatarayna ti kakaisuna a bisikletana a pinagbayadmi iti klinika ken dagiti agas ni nanang a narud-ak a nagkamat iti kamanokan a pinartimi iti kasangay ni tatang iti Enero.
Saan latta met a dagiti adingko ta adda iti daya ti elementaria a pagbasaanda iti Grade Six ken Grade One.
Masmasdaawak no asino ta kasla metten agpagunggan nga ania ni nanang. Ngem kasla naam-amlingannak idi nakapatpatak ti panagdengngegko iti kinunana a kasla naggapu pay iti tukot ti daga ti asugna: “Adingko! Ato! Adingko! Ato!”
Uray idi naimpumponen ni Angkel Ato, pasaray agkullayawak no malagipko ti makapaaliaw a panagsangsangit ni nanang.
AGALAS dos idi agparada ti nawalat a lugan ti Funeraria Baquiran iti rough road a kalsada ti barangay iti sango ti solar da nanang a naipatengnga iti purok dagiti ag-Palor. Sotelo daydi ama da nanang ngem taga-Sto. Domingo, Ilocos Sur a naikamkamang laeng kadagiti ag-Palor iti Villa.
Aglalabbet a sangit ti nangitulod iti nasilap a puraw a lungon ni Angkel Ato iti kadaklan ti balayda. Ngem ad-adda manen a ni nanang ti timpaw ti sangitna ken inggawgawid ni tatang ta pagbitinanna metten ti lungon. Yam-amakko pay ket a makusayanna ti atong iti sungadan ti arubayanda, iti sirok ti duogan a mangga.
Inalistuan met ni Angkel Mulong a pinagpakni pay laeng dagiti tallo kalamisaan nga agtotong-it ken agpipiningpining. Immun-unada pay ketdin ngem iti bangkay. (Agingga ita, umok dagiti naayat nga agay-ayam iti innipis ti bariomi.)
“Ipapatiyonto kad’ no maiplastar a nasayaat ti bangkay!” intebbagna pay ketdi ta manguddakudday nga aglisi dagiti diak ammo no taga-ano a lallaki nga agsusugal.
Ti diak maawatan, apaman a nayulida ti lungon, ken kalpasan ti pannakipatang dagiti taga-puneraria ken nanang, dagus man met laeng manen a linuktanda ti lungon; inarpawanda iti puraw nga ules sa inyaonda ti bangkay.
“Diyo la ket kinitkita metten, Apo!” intanabutob ni tatang. Daydiay ‘apona’, ad-adda a pagsingir ngem iti pagdayaw ti tonadana a kas iti no diak naigagara a nabaddekan ti sakana no kasta a nakaidda iti salas. “Kitaenyo met ‘ta baddekanyo, a, Apo!” kunana no kua.
Sumagmamano a lawas kalpasan ti pumpon, inlawlawag ni nanang a nagkamali dagiti taga-puneraria iti lungon a nangipananda ken ni angkel— agbalor iti dies mil ti puraw a nakasilsilap nga immuna a nangipananda kenkuana.
Ania pay no di naipaidda pay laeng ni angkel iti kadaklan, iti ikamen a silag ken naarpawan iti puraw nga inabel nga ules a kuna ni nanang, daydi inregalona kada angkel idi kallaysada ken ti asawana.
Gapu ta adda ni Angkel Alfredo nga inaunada nga agmammaneho iti para logging a six by six idiay Aurora (diak pay ammo no sadino a suli ti lubong daytoy idi) idinto nga adda ti buridekda a babai iti Ilokos a nakaikamanganna, ken pinidut met dagiti NPA ti agadi a ni Angkel Ceferino, ken no read no write met ni Angkel Mulong, ni nanang met laeng manen ti naturtoran a napan iti munisipio tapno idarumna ti Manny Trans ken napan idiay Aparri immawag iti baket ni Angkel Ato. Nangarkilada iti traysikel ta sigurado nga awanton ti luganda nga agsubli lalo ket mabilbilang pay laeng idi dagiti adda Sarao-na iti Sta. Teresita.
Adda metten dagiti kakabagian ti asawa ni angkel ngem ad-adda met a pinagrasonda dagiti uppat a maadi-adi a kakasinsinko nga iwanwanda, numona kano ta no makalagip ti maysa, aggigiddanda nga agsasangit.
Gapu ta siak ti kalakayan kadakami nga agkakasinsin, siak ti napusgan a nangbambantay iti bangkay ni angkel iti kadaklan— kaduak ti uppat a kandila ken sumagmamano a tumatayab a rummuar-sumrek iti tawa nga immampirak.
Malaglagipko ita no kasano a timmangtangken dagiti panga ken gurong ken luppok iti panagtigtigergerko. Diak met ngarud mayintek ti imatangko iti ruar, kadagiti agsusugal, kadagiti sumangpet-pumanaw a kakabagianmi, iti atong, iti duogan a mangga iti mangrugin nga agrakaya a daan a balay da nanang ken dagiti kakabsatna, iti agtabonen nga init. Yam-amakko ngamin nga amangan no diak mapupuotan, addan ti al-alia ni angkel iti likudak ket diak ammo no kasano a tarayek ti agdan iti malikudak.
Kapilitan ngarud a nakasangoak iti nakumotan a bangkay. Diak pulos maibayag ti imatangko iti ulo ta malagipko ti inestoria sakbayna ni Lilong Martin a mangngugit nga isuna kano ti nangakup iti naiburandis nga utek ni angkel sa impisokna iti kaltik wenno daytay plastik a nagawangan iti sangalitro a Caltex a langis. Ket gapu ta nakunak a nagsubli man aminen a lagipko itoy a pagteng, alidukdoken ta alidukdokennak.
Pakawanennak ni angkelko ngem ad-adda nga iti akimbaba a paset ti bagina ti kinitkitak. Naluklukmeg ti adda iti nagbaetan ti luppona ngem dagiti busel ti barantiddog a tabungaw da lilangko a nanang ni tatang a masansan nga iggamak a yaprosko iti sikakallugong pay laeng idi a marleksko (marleks, kunami iti mabagbagi ta insukatda ti naganna iti ubing nga agnagan iti Marlex). No apay a diak maliwayan a kasta ti aramidek, ni met laeng Lilong Martin a mangngugit nga adayon a kabagian da nanang ti nangibaga a no kayatko a dumakkel, kasta ti aramidek.
Simken pay iti panunotko ti pannakasukalko kada angkel ken baketna (agnobioda pay laeng idi) bayat ti panagkaiddada iti maar-aramid pay laeng idi a balaymi. Agtawenak ngata iti lima. Adda impaala ni nanang a kasla martilion sa ketdi. Makikabkaballaykami pay laeng idi iti family house da tatang. Nakitak ida a lamolamo iti maikadua a kadsaaran. Ket ti puestoda, kas iti daydi adda iti Playboy a nagsisinnublatan a binidingbiding da Angkel Mulong ken dagiti barkadana nga idi nabartekdan, nabaybay-anda a natnag iti sirok ti lamisaan. Siak met a nasanay nga agukagen iti Bannawag, kinitak. Ay, ket napatak agingga ita daydi a ladawan, kas kapatak ti lagipko iti daydi a pannakasukalko kada angkel.
Agsaknapen ti sipnget idi sumangpet da nanang. Nagtarus man met laengen iti kadaklan a nagdungdung-aw.
Kastoy ti malagipko nga anag ti dung-awna: Ay, Ato, aya, adingko a nagpaidumat’ singpetna/ Pimmanaw met lattan a di man laeng nagpakada/ Asino pay ita ti mangkitkita kadagitoy uppat a bunga?/ Idinto a ni baketmo, di met makaawid manipud Abu Dhabi nga ayanna.
“Di makaawid?” Adda nagkuna iti baba.
“Kasano ket ka’p-apanna?” Adda simmungbat a napasarunuan iti anabaab sa ti iriag dagiti agsusugal iti ruar.
Maluyaanak metten. Inyal-aludoykon ti immulog ket napanak nagpagatang iti sopdrink ken ni Angkel Mulong ta maalidukdokak manen.
MAISUPADI kada Angkel Alfredo ken Angkel Mulong, dinak inik-ikkan iti kuartak ni Angkel Ato. No adda man gundaway nga inikkannak, diak malagip. Isu ketdi ti dimmawdawat iti pabor kaniak.
Dua lawas laeng, no diak mariro, kalpasan a napan iti abrod ni baketna, iti maysa a malem bayat ti panagrepasok iti salas para iti maikadua a periodical exam, kinunana kaniak iti nababa a timek: “Dante, agsuratta man ken ni antim.”
‘Ta,’ kunana a ti kayatna a sawen, idiktarna ti isuratko. Nadarimusmosan la ketdi ni nanang ti yaasideg ti adina ta pettat ti panagparangna iti ridaw ti kosina a siiiggem iti aklo. Tinung-edannak ket saan a natuloy ti panagmisuotko koma ta numona ket Ingles ken Filipino nga agpada a pagkapsutak ti eksamenmi iti kabigatanna.
Nadlawko a kagapgapu pay ni Angkel Ato iti talon ta malaksid nga agat-ling-et ken nakabado iti atiddog ti manggasna, agbibitin pay iti siketna ti bunengna, igpilna ti payabyabna ken nakaabaday ti kalupina.
“Wen, Angkel,” nginalngalko ti sungbatko.
Manglapgisak koman iti Aspen a notebook-ko a nagakkub iti Robin Padilla, ngem inatipanak. Apagbettak ti isemna a nangligsay iti kalupina sa inruarna ti nakaselopin pay a sanga-ream a nabanglo a linen.
Awan ketdin ti kopia ti suratna a mabalin a siraratek koma ita. No kadagitoy koma met a panawen, nalabit naiserrekko iti kompiuter ket mabalin a nai-save-ko. Nagangayanna, no ania ti draft, isu metten ti impaw-itmi ta tunggal sentence wenno phrase pay ketdi a malpasmi, ipabasana kaniak. Ket kastoy ti malagipko a dadduma a linaonna:
Dear Mahal,
Komustaka met ditan? Dika met la nagulaw iti panagluganmo iti bus, sa manen eroplano? Ania komusta met ti amom? Langgong kadi? Di agkastakasta no dina kayat ti di nasayaat.
Komusta met ti kankanem? Ala, no dimo kabaelan ti rigat dita, agawidkan ta ikarkarigatanta ti kumaramut ditoy.
Aywanam a naimbag ti bagim. Dimo pakadanagan dagiti ubbing ta dagitoy tallo a lallaki, kabaelandan ti mamisok, agpastor ken agidalimanek iti balay. Ud-ud-odan da inang (ti katuganganna) nga idiay pay laeng kuada nga agyan ni Princess. Ngem di met napagpatangantayo dayta idin? A siak ti agbalin nga ina ken amana. Ta isu met piman ti mangep-ep-ep iti iliwko kenka. Iti tunggal aldaw nga aglabas, ad-adda met nga agminarka iti rupa ken tigtignayna…
…Dimo pay la panunoten ti panagpaw-itmo ta kuna met ni manang nga aguniak latta no adda pakasapulan.
Daytoy mahalmo a kankanayon a siiiliw kenka,
Ato
P.S.
Ni Dante ti pinagsuratko tapno nalawlawag a mabasam.
Siak ti nangisingasing iti ‘P.S.-na’ ta bareng, kunak, no addanto met sarabok manipud ken ni baketna.
No diak mariro, adda tallo a surat a naaramidmi. Abbabada. Kas met laeng iti panagsasaona, abbaba. Ken nakapsut ti timekna a paninggiten. Saan a maibagay iti kasla agbagbagi a Roland Dantes nga awan imingna.
Ken saan a maisuro no adda dina kayat. Kas iti daydi panangipakaammona kada nanang a natakaw ti kakaisuna a nuangna (di pay nagabrod ni baketna idi). “Pumatayak!” kinunana lattan.
Naklaat da tatang ken nanang. Naimbag ta simmurot ni Angkel Mulong ket isu ti nangilawlawag. Naagab ti maysa kadagiti pagassawaan a nuang ni Angkel Ato nga inwaywayna iti ungto ti talonna.
Kalpasan ti napaut a dina panagsasao, nagsig-am sa kinunana: “Pabulodandak man. Innak la biit idiay Ilokos.”
Bareng mailiwliwagna, kinunkuna ni nanang ken ni tatang iti panagpatpatangda iti rabii a nalabit, pangay-ayona ken ni tatang ta impautang ni nanang ti igatang koma ni tatang iti ganagan.
Ngem naklaatkami ta nagtarus iti balaymi idi panaggapuna iti Sto. Domingo, Ilocos Sur nga ayan dagiti kakabagianda kada nanang. Pinaiserrana dagiti tawa ken ridaw idinto nga alas tres laeng iti malem. Di nagun-uni idi amaden ni nanang no apay. Kunam la no agkali iti balitok ti gagarna idi yaonna dagiti marunggi manipud iti langgosti nga awitna. Sa adda inyaonna a paltog. Dagus a nailasinko ti paltog a nakusnaw a bumalitok ta nabuybuyakon iti betamax.
“Apounaykan, Ato,” kinuna ni nanang. “Panunotem met, a, dagiti annakmo.” Makaluasiten ni nanang.
“Yirikak kada kasinsin,” kinunana ket insabbikelnan ti paltog sa nangtarengteng iti tambak iti likudan ti balaymi a kumamang iti purokda iti abagatan.
Awan ketdi ti nadamdamagmi a nangyarmaranna iti paltog. A paltik gayam. Sumagmamano a bulan ngamin kalpasan ti pumponna, naammuan ni Angkel Mulong a di gayam agputoken ti loko a paltog ta nangrugin nga aglati.
Adda ketdi damag a nakadesgrasia ni angkel. Ngem buneng imbes a paltog. Kameng ti CHDF ti biktimana. Mammartek ket agtiplak lattan no adda dina makursonadaan, wenno makursonadaanna.
Maysa kadagiti namin-anon a linipak ni CHDF ni Angkel Mulong ta tumanor metten a mammartek daytoy nga ading ni nanang.
Naminsan a napalaluan daytoy CHDF ti imminum, maymaysana a nagawid iti kampoda iti abagatan ti bario. Nagsabatda ken angkel iti pangakikiden a desdes. Awan ti makaammo no ania ken kasano ti napasamak. Nagsiwarak lattan ti damag a natagtagbat ti CHDF. Missing in action, kinunkuna kano lattan dagiti kakaduada a CHDF.
Ket daytoy a banag, naibaga ni Angkel Ato ken ni Angkel Mulong a naibaga met ti naud-udi kada nanang, sumagmamano a tawenen a naipumpon ni Angkel Ato.
NASAPA a nagasawa ni Angkel Ato. Apagtapogna kano a disiotso idi ipakadana kada nanang.
“Mangasawaakon,” kinunana kano iti maysa a malem. Pagsayaatanna ken ni nanang ta no agestoria, uray dina ibagan no asino ti agpatpatang ta uray benggat ken tonada ti tao, matuladna.
“Adda nga’d pangrugianyon?” sinaludsod met ni nanang.
“Agbiag pay ‘ta kuton,” kinunana met.
Kinuna ketdi ni nanang a di la ketdi kayat ni Angkel Ato ti para an-anawa kada Angkel Alfredo ken Angkel Mulong ta mangrugi idin a labanan ni Angkel Mulong ni Angkel Alfredo nga inauna; wenno nasumokna metten ti agsigarilio ken agbartek a kas iti inauna.
Nagtitinnulonganda met nga agkakabsat ken dagiti kakabagianmi ti pannakaiwayat ti kallaysa da angkel. Makuna met nga engrande latta ta kompleto met: adda pagtokaran a nagpatpatnag ken nagmalmalem, adda bisperasna, adda met sumagmamano a ninong ken ninang. Adu met dagiti naawatda a regalo. Adu met dagiti naibitor a papel de banko. Adda met nalabaga a telon a nakaibitinan ti nagsinnippit a sinan-kalapati a namarkaan iti ‘Renato & Magdalena’. Napuruakanda met iti bagas ken sensilio idi sumrekda iti family house da nanang idi sumangpetda manipud iti simbaan.
Kalpasan laeng ti sumagmamano a bulan a pinagnaedda iti family house, naipakaammon ti panangbangon ni Angkel Ato iti balayda iti akindaya a paset ti solar.
“Iti di mabayag, lumaksidkamin,” dayta ti pakada ni angkel kada nanang iti maysa a malem.
“Isu ti kananakemanyo,” inyang-angaw ni tatang ken ni nanang iti karabiyanna.
Iti kabigatanna a nasapa nga ipapanmi ken nanang, kaduan dagiti tallo nga angkelko ni Lilong Illo nga allawagi. Nangkalida iti pagyanan ti pamayor nga adigi. Pinuruakanda ti abut iti sensilio, pinatedtedanda iti hiniebra, pinaaruyotanda iti dara ti nginurungorda a karurayan.
“Tapno nasaliwanwandanto,” kinuna ni nanang idi nagsaludsodak. Kasta kano met laeng ti inaramidda idi binangonda ti balaymi.
Sinaludsodko ken ni nanang no ania ti ‘nasaliwanwan’. Impaalistona ketdi ti dutdutdotak a karurayan a pangngaldaw dagiti nagtrabaho.
Nasapa a bigat idi umakar da Angkel Ato iti kaipatpatakder a balayda. Kasla dakdakkel la bassit ngem iti bahay-kubo a ladawan iti librok iti Grado Uno. Sumango iti daya dagiti tawa tapno sumrek kano ti grasia. Saan met a nagbinnatog ti kangrunaan a ridaw ken ti ridaw ti kosina.
“Makipinnaut,” kinunkuna ni tatang ta sagat, naskedan a bayog, ken napilpili a pan-aw kano ti naaramat.
Inyuna nga inserrek da angkel ti sangaburnay a bagas, sangamalabi a danum, sagsangaputik a bugguong ken asin, ladawan ti Sagrada Pamilia a linapgis ni nanang iti daan a kalendariomi. Ti sangatayab a sensilio ti impatapayada kaniak. Idi maidissok, impasimplek ti pimmidut iti bimmalitok a pisos ngem dagus nga inibbatak idi nagsasaruno ti sig-am ni Angkel Ato.
Nangatangda iti kadaklan. Sa nagpalualoda ken ni Lilang Balling. Kalpasanna, pinabulonanmi iti kape manipud iti kinirog a bagas ti sinuman a tedda iti nayatang.
ANIA ti namnamaen iti dua nga elementary graduate laeng lalo ket dekada otsenta a ngumato metten ti rekisito kadagiti pangopisinaan?
Sangkasapulan, sangkaapuyan, a kunada. Gapu ta kutsero daydi tatang da nanang ket bassit-usit met laeng ti natawid ti nanangda a talon ta babai la ngarud, sangsangkadakulapan laeng a daga ti sinuksukay ni angkel.
Ala, inyaduna met ti nagawat iti talonenna. Ngem naidumduma ni baketna. Naggapu met iti naulimek a bario ngem nakadanon met ti ardiodna iti siudad. Damagko a nagkatkatulong met idi balasitang iti Manila. Ti dakesna ta dina met maisurot ti balayda a bistian koma.
Kadagidi met a tiempo a naguso iti bariomi ti mapan iti Abu Dhabi ta adda agassawa a diak masinunuo no isuda a mismo ti recruiter wenno nakagayyemda iti recruiter a taga-Manila.
Ti ketdi malagipko, adda laklakana ti mapan iti nasao a lugar. Agsasaruno metten dagiti agluas a kalugaranmi uray sumagdudua laeng a nuang wenno baka ti patarayenda.
Napuotak laengen nga agpatpatulongen ni angkel ken ni nanang a sumapul iti mangsalda iti sangkabassit a talonna, nayon ti pinataraynan a kabayan a nuangna, ti baket daydiay naagab a kalantangan. Adda met ketdi bumaro idin a sursuruanna nga agarado.
Ket nakapan ngarud iti abrod ni baketna.
AGINGGA ita, a pagyamyamanak ken ni Apo Dios, diakon nayasideg iti sabali pay a minatay a kas iti pannakaipasungalngalko iti ipapatay ni Angkel Ato.
Idi natay ti lilongko nga ama ni tatang, ad-adda a ni lilang ti nangbambantay. Idi met ni angkel nga inauna da nanang, nairana metten nga agbasbasaak iti National Teachers College ket saak la simmangpeten iti aldaw ti pumpon.
Adda dagiti di mailadawan a paliiwko. Kas iti panangiparit dagiti babbaket iti panagsagad bayat ti massayag. Agkutoka, kunada. Kayatda a sawen, umadu ti kutok no agsagadak.
Ngem gagangay iti barito, no ania ti maibaga a dakes, kasla nakagangganas a kontraen. Inlimedko a sinagadan ti kosina da angkel ta masaelak man kadagiti siit ken murkat iti sirok ti lamisaan numona ta saan a sementado ti basarna.
Kalpasan ti dua a rabii, kumanuskosakon. “Dika agkudkod iti ulo ket dakes,” kinuna pay laeng ni nanang. Anian a panagsagabak iti kinagatel ti ulok.
Kamalman ti pumpon, sinugodnakon ni nanang. Nagadu ketdin a kuto. ‘Nagbalonda’ a kas iti pagsasao idiay lugarmi. “Sulpeng nga ubing,” kinunkuna ni nanang.
Ken iti ipupusay ni angkel, isu pay met laeng ti kakaisuna a nakariknaak iti kunkunada a marmarna. Ken nakapaneknekak a sabali ti panagmatmata wenno panagang-angot ti aso.
Iti panangalak kadagiti badomi idiay balay, nakalittuob daytoy ta narigat met ti agminatay la ngaruden, matakawan pay.
Ngem nayon met a nagbutbutngak dayta. Sa adda iti uneg ti balay ti asomi a ni Samson a naipanagan iti nalatak a drama iti radio. Adda ketdi bassit nga abut iti kosina a ruaranna no mapan tumakki.
Linuktak ti maysa a tawa ken ti ridaw. Ngem idi isimsimpakon dagiti lupot iti bag, ania ketdin ta idi nagtaul ti aso, simmango iti dua nga agpa iti sangok, iti puesto a nagtugawan ni Angkel Ato idi inaramidmi ti umuna a suratna.
Ken paneknekan ni nanang a tunggal anibersario ti pannakatayna, agayamuom iti angot-kandela, iti banda nga ayan ti daan nga aparador a nakaalaak ti kunkunak a daplat a bag.
Kuna la ket ngarud ni nanang a mapankon ipan iti kamposanto ti voice tape. Wen, kunak nga impaagong ta adda mabukbukel iti panunotko a manglawlawag iti amin kaniak.
TALAGA a saan a nakaawid ti baket ni Angkel Ato. Daytoy ti damo a nagrusingan ti busorko iti abrod-abrod. Ania ketdin a pateg dayta a kuarta ta di man la umay daytoy tan-awan ni lakayna?
Siempre, diak maamiris ti rikut ti kasasaad daytoy ta mano la a bulanna iti Abu Dhabi.
Iti rabii sakbay ti pumpon, napagnunumuan nga agyan ti dua a kakasinsinmi idiay balay. Sa ti dua, iti met nakaikamangan ni angkel.
Ni met Angkel Mulong ti agyan pay laeng iti balay da Angkel Ato.
Idi mairuar ti lungon, nayuna ti ayan ti saka. Idi marigatanda a mangiruar iti tawa ta di met ania a dakkel, adda nangipukkaw a di kan’ pay kayat ni angkel ti pumanaw.
“Talaga a kayatna a yuray dakayo,” adda nangitanabutob iti likudak.
“Ngurungorenyo ngaminen ‘ta manok!” adda nangipukkaw.
Maiwayat kano daytoy tapno awanen ti sumaruno kenkuana a marsing iti pamilia.
Ala man koma, Apo, kinunkunak nga indawdawat.
Nginurungorda ti kawitan a darisayen ket nagwarasiwis ti dara daytoy a nakaparparsiakan ti lungon ken bado ti sumagmamano a nagbagkat. Sa basta lattan inibbatanda ket ti la nagturturongan naputolan a manok.
Ngem dida latta mairuar ti lungon. Uray ti ridaw, nailet. Awan nagyan ti lungon idi inserrekda isu a nalabit pinagtingigda.
Nagangayanna, rinugosanda ti tawa. Daydi ti damo a kagat ti panagrakaya iti balay ni Angkel Ato. Ta idi nagyan ni Angkel Mulong, dina metten tinarimaan ti tawa. Sa idi simmangpet ti baket ni Angkel Ato, nagyanda met iti pamilia daytoy. Agingga nga in-inut lattan a narigrignas ti bassit a balay ni Angkel Ato.
Kalpasan ti misa iti bangkay ni angkel, nasiputak a kinapatang dagiti nakaikamangan ni angkel ni Fr. Ed, ti nangmisa a padi. Apostolada ti kabsat daytoy ket nupay sakristanak met, diak ugali ti makibibiang iti patangan ti sabali. Idi nalpasda a nagsasarita, adda sermon nga impakamakam ni Fr. Ed a kastoy ti anagna: “Idawdawatko laeng kadagiti maseknan a narigrigat iti biang dagiti ubbing no agsisinada. Nangruna ita ta ti tibkerda ket aggapu iti kaaddada iti sibay ti tunggal maysa a kankanayon.”
Iti ababa a pannao, nagyan dagiti kakasinsinmi iti sidong dagiti nakaikamangan ni angkel.
ITI dayta nga agtapos ti Marso ken pattapattak a nakapaminliman a sinurnadan ni nanang ti husgado a mangur-urnos ti darum kontra iti kompania ti bus, nadakamat ti maysa a barkadak ti agliklikaw a sayangguseng iti bariomi.
“Nagpapilid kano ni angkelmo, G’yem,” kinunana.
Diak nakatimek a dagus. Saan a gapu ta naklaatak. Pampanunotek no sumungbatak wenno saan.
Linagipko daydi malem sakbay ti pannakaatal ni angkel. Immay daytoy iti likudan ti balaymi. Nagtugtugaw iti nagrungarong a ramut ti kamantiris a nakaturong ti imatangna iti napanayag a kinelleng a mangrugin a magango dagiti ruotna. Kinapatpatang ni nanang ngem di nagsasao. Binaybay-an met laeng ni nanang idi agangay.
Pasaray siripek iti regkang ti diding ti kosinami. Kunam la no estatua a di pulos nagkir-in ni angkel. Agtabonen ti init ngem masisirapak pay laeng kadagiti rayana a mangsalsalput kadagiti sanga ti kamantiris, ken iti pakabuklan ni angkel ket diak pay ketdin malagip ti langana ta diak met nasirarat ti ulona.
Nakaul-ulimek ti aglawlaw ta napakan metten ni nanang dagiti baboy. Uray dakami nga agkakabsat iti kosina, nakatantanang ti garawmi. Inikkannakami ni nanang iti saggaysami a keddel iti sellang iti naminsan a nageellekkami iti umel. Nalabit impagarupna a ni angkel ti katkatawaanmi ngem sabali, diak la malagip itan no ania.
Naburak ti kinaulimek ti aglawlaw idi pagam-ammuan ta adda nagarikiak a salaksak iti kapasanglay iti laudenmi. “Bagas ‘ta…! inyiriag ni nanang. “Sumipnget la ngaruden ket!” Impagarup sa metten ni angkel nga isu ti rinasawan ni nanang ta inlayonna metten ti timmakder ket nagpaabagatanen.
“Ania ti makunam, G’yem?” naguni manen ti gayyemko.
Diak simmungbat.
Nagestoria latta. ”Nasapa kano a nagtugtugaw iti waiting shed ni angkelmo. Dagiti aglaklako iti pandesal ti nangibaga.”
Nakita kano met dagiti estudiante ti ilalagtona iti sango ti bus.
Sumagmamano a bulan kalpasan a naipumpon ni angkel, nagtakderak iti nakaatalanna. Nakitak ti agkuskusnawen a mansa ti dara iti puraw a sementado a kalsada. Bayat a binilbilangko ti addangko— limapulo nga askaw— agingga iti naglingedak nga Indian tree bayat ti flag ceremony, pinampanunotko a ti masansan a ranta daydi Angkel Ato no agpaamianan iti bariomi, umay idiay balay. Ket manglinteg iti kataltalonan a nagbabaetan laeng ti purokmi ken ti purokda. Ken apay a bumallasiw iti amianan nga ayan ti eskuelaanmi iti haiskul idinto nga adda iti abagatan ti kalsada ti desdes nga agturong iti balaymi?
Imbagak ken ni nanang ti imbaga ti gayyemko.
“Awan sa ti nalaing nga ammo nga aramiden ti tao,” kinuna ni nanang a makasangsangit, “no di ti aglabid ’ti di umno a sarsarita.”
Kasla adda nayapiras a nakalamlamiis a murdong ti kutsilio iti durik.
“Pakasikoram ngarud no di pudno?” inyalaan ni tatang iti sangabaso a danum ni nanang. “Ad-adda a sutilendaka, a, no sumungbatka.”
Diakon inuray ti sungbat ni nanang. Napanak iti likud ti balay. Simmangoak iti direksion ti balay da angkel. Pakawanennak, Angkel, kinunak a nagsangsangit a siuulimek.
SIMMANGPET ti baket ni angkel iti arinunos ti Marso iti sumuno a tawen, sumagmamano a lawas kalpasan a naala ni nanang ti beinte mil a pinangaregloda ken ni angkel.
Nairana nga addaak iti simbaan iti dayta a bigat ta nagsakristanak iti misa. Di pay unay makimismisa idi ni nanangko ket nagtulagda ken ti ipagna a mapan iti Aparri.
Apagapaman a nalukagak iti nagiddaak a pangatiddogen a sopa iti salas ti balay iti anabaab dagiti sumungad. Ngem talaga a guyodennak ti ridep.
Nasugpet dagiti matak ngem naipasabat kaniak ti nakatugaw a baket ni angkel iti kabinnatogko a sopa. Nakabestida iti amarilio, ket nakapudpudaw.
Dagus a nalagipko ti agpakugit iti dayta a Mayo. Nagkiremkiremak. Sa inungapko iti sangkaballing dagiti matak.
“Ne, nakariingen ‘toy balongko,” kinunana ket dagus a timmakder. Immasideg ket inungnguannak. Naidumduma gayam ti bangbanglo dagiti Arabo, kinunkunak iti nakemko.
Namurmurayanak. Nangruna idi nakitak iti kusayak ti baro nga aparador a maris-nakusnaw a nalabaga.
“Ginatangmi idiay Aparri,” kinunana. “Ditoyna pay laeng ta maibagay iti balayyo.” Nagkatawa.
Immisemak laeng. Ta pumigpigsa ti gitebgiteb ti barukongko. Apagisu met simmungad ni nanang iti kosina a nagtapaya iti naibaso a sopdrink. “Dagitay addim?”
“Innak umisbo, ‘Nang,” kinunak ketdi ket nagdardarasak a napan iti kasilia iti likudan ti balaymi.
SAKBAY a nagpa-Manilaak iti kinunak a naudi a panagbakasionko, imbes a napanak iti kamposanto a pangtungpalko iti bilin ni nanang nga ipasurotkon ti cassette tape, napanak iti solar da angkel a kunam la no binisitak ni Angkel Mulong a nagasawa metten ken nangipatakder iti bassit a balayna iti dati a nagtakderak ti family house-da.
Nagmattiderak iti disso a pattapattak a batog ti nagtugtugawak a nangbambantay iti daydi Angkel Ato. Nakaturong ti imatangko iti pattapattak met a batog ti ayan ti bangkayna a nakumotan iti puraw nga abel-Iloko. Ngem ti addan sadiay, nagtutuon a pungdol ken gabat ti naudi a bagyo a pangal-alaan ni Angkel Mulong iti pagsungrodna.
Simgarak ketdi. Limmabba ti ulok. Ngem diak pinanunot nga adda sadiay ti marmarna ni angkel. Gapu laeng nalabit iti naglabbet a marikriknak, kangrunaanna ti ladingitko.
Idi nayawat ni nanang ti cassette tape kaniak, nalagipna ti nadatnganmi iti balay da angkel a sumanangit dagiti kakasinsinmi iti arubayanda. Nakagulgulo ti salas. Ken di pay naidalimanek dagiti nagiddaan.
Isu a nagsangsangit ni nanang a nagidalimanek idinto a liniwliwak dagiti kakasinsinko. Napankami iti tiendaan iti igid ti kalsada ket inggatangak ida iti dulse a labus ken zoom zoom.
Kuna ni nanang a nakitana ti cassette tape iti tukot ti pungan ni angkel— nakadidillaw kano a ti nagtutuon a tallo a pungan ti nagpungananna. Adda ketdi iti kosina ti radio casette a binulodna kadakami.
Dinengngegda kano ken tatang ti tape. A ti nagyanna, nabayag nga uppatda laeng a makaammo: isuda ken tatang, daydi angkel, siempre, ken ti baketna.
Agingga itay nabiit, siakon ti maikalima. Ta kuna ni nanang, adda metten nakemko.
Pagsaayatanna ta adda pay laeng balayna daytoy tape. Ket nalawag ti timek ti baket ni angkel iti baet ti panagsasaibbekna: “Pakawanennak, Mahal. Diak nagay-ayatan. Patayendak met no lumabanak. Panunotem lattan a matungpal met laengen ti tartarigagayam a naraniag a masakbayan dagiti annakta… Malpasto met laeng daytoy kontratak…”—O
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 25, 2010 a bilang. Maika-2 a Gunggona iti Salip iti Sarita iti Iluko iti 2010 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Inladawan ni Tani Santos.)
Impaskil ni Asseng idi 5:38 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ariel s tabag, palanca 2010, sarita nga ilokano
Subscribe to: Posts (Atom)