text:
Heolohia
T heolohia (manipud ti Griego Yῆ, gê, "daga" ken λόYoς, logos, "panagadal") ket isu ti siensia a mangbukel ti panagadal iti solido a Daga, dagiti bato a nakabuklanna, ken dagiti proseso a pakabalbaliwanda. Ti heolohia ket mabalin pay a sapasap a mangitudo ti panagadal kadagiti solido a langa iti aniaman a nainlangitan a bagi (a kas ti heolohia iti Bulan wenno Marte).
Ti heolohia ket mangited iti panirigan iti pakasaritaan iti Daga, gapu ta daytoy ket mangited ti nangruna nga ebidensia para iti plato a tektonika, ti ebolusionario a pakasaritaan ti biag, ken dagiti napalabas a klima. Iti moderno a panawen, ti heolohia ket importante kadagiti komersio para iti mineral ken panagsukisok ti hidrokarbon ken panagbiruk ken panagrepaso kadagiti rekurso ti danum. Daytoy ket publiko nga importante para iti panangipadto ket pannakaawat kadagiti masna a makadangran, ti panagpasayaat kadagiti enbiromental a problema, ken ti panangited kadagiti panirigan kadagiti napalabas a panagbalbaliw ti klima. Ti heolohia ket addaan pay iti papael iti heoteknikal nga inhennieria ken maysa a nagruna nga akademiko a disiplina.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Heolohia iti Wikimedia Commons


c: text/html

text:
Papa Zacarias
Ni Santo Papa Zacarias (Griego: Zacharias) ket isu ti Papa ti Katoliko a Simbaan manipud idi 741 aginggana idi 752.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Zacarias iti Wikimedia Commons
- Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Zachary". Catholic Encyclopedia (iti Ingles). New York: Robert Appleton Company.
- dominio a publiko: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "St. Zacharias". Encyclopædia Britannica (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press. Mangiraman daytoy nga artikulo iti teksto manipud iti pablaak a mabirukan itan iti

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikipedia:Pannakapatalged
Iti Wikipedia, ti pannakapatalged ket kaibuksilanna a ti tattao nga agbasbasa ken agur-urnos ti ensiklopedia ket mabalinda a kumita no dayta a pakaammo ket nagtaud iti maysa a mapagtalkan a taudan. Ti Wikipedia ket saan nga agipabpablaak ti kasisigud a panagsukimat. Ti linaonna ket maikeddeng babaen ti naipablaaken a pakaammo, imbes a dagiti bukod a panagsanay ken pammati dagiti editor. Uray no siguradoka a ti maysa a banag ket pudno, daytoy ket nasken a mapatalgedan sakbay a mainayonmo daytoy.[1] No dagiti mapatalgedan a taudan ket di umanamong, dagiti pannakaisuppiatda ket nasken a mairepresenta manipud iti agmangngamangnga a nalinteg a pamanunutan.
Amin a banag iti nangruna nga espasio ti Wikipedia, ken mairaman amin dagiti adda nga artikulo, dagiti listaan ken dagiti panangipalpalawag a titulo, ket naskenda a mapatalgedan. Amin nga inadaw a sasao ken dagiti ania man a banag a dagiti pannakapatalged ket naisuppiatan wenno mabalin a suppiaten, ket naskenda a mangiraman ti maysa a nailinia a dakamat a dagus a mangsuporta ti banag. Ti ania man a banag a makasapul ti taudan ngem awan met ti taudanna ket mabalin a maikkat, ken dagiti awan taudanna a maisuppiatan a banag a maipanggep ti sibibiag a tattao ket nasken a mapardasan a maikkat. Ti Pannakapatalged, Awan ti kasisigud a panagsukimat ken Agmangngamangnga a nalinteg a pamanunutan ket dagiti bugas nga annuroten ti linaon ti Wikipedia. Dagitoy ket agtitinnulong a mangikeddeng ti linaon, tapno dagiti agur-urnos ket maawatanda dagiti kangrunaan a punto dagitoy tallo. Dagiti artikulo ket naskenda pay a tumungpal iti annuroten ti karbengan ti kopia.
Responsibilidad para iti panangipaay kadagiti dakamat[urnosen ti taudan]
Nasken a mapatalgedan amin a linaon. Ti pakadagsenanto a mangipakitaa ti pannakapatalged ket maipan iti editor nga agnayon wenno mangipasubli iti material, ken mapaneknekan daytoy babaen ti panagipaay iti maysa a nailinia a dakamat iti maysa natalged a taudan a dagus a mangsuporta[2]
Gupiten amin nga insasao, ken ti ania man a material a ti pannakapatalgedna ket makarit wenno mabalin a makarit, iti maysa a natalged, naipablaak a taudan iti panagusar iti maysa a nailinia a dakamat. Ti nadakamat a taudan ket nasken a nalawag a mangsuporta ti material a kas naipresenta iti artikulo. Lawagen a dakameten ti taudan, no mabalin ited ti bilang ti panid wenno pampanid – ngem sumagmamano nga imbes a maitunos iti maysa a seksion, kapitulo, wenno dadduma pay a pannakabingay.
Ti aniama a material nga awanan iti maysa a nailinia a dakamat iti maysa a nataldged a taudan a dagus a mangsuporta[2] ti material ket mabalin a maikkat ken nasken koma a saan nga ipasubli nga awanan iti maysa a nailinia a dakamat iti maysa a natalged a taudan.
Saan nga ibati ti di nataudan wenno di nasayaat a nataudan a material iti maysa nga artikulo no makadael iti reputasion iti sibibiag a tattao[3] wenno dagiti adda a grupo, ken saan nga iyalis daytoy iti tungtungan a panid.
Paammo[urnosen ti taudan]
- ^ Daytoy a pamunganayan ket naipakasaritaanen ken nalataken a naiyebkas iti daytoy a panid ti annuroten a kas "ti pagibatayan para iti pannakairaman ket ti pannakapatalged, saan a ti pudno". Kitaen ti salaysay ti, Pannakapatalged, saan a ti pudno (iti Ingles).
- ^ a b Ti maysa a taudan ket "dagus a mangsuporta" iti maysa a naited a pedaso ti material no ti pakaammo ket dagus a mngipresenta ti taudan, tapno ti panagusar iti daytoy a taudan a mangsuporta ti material ket saan amaysa a panaglabsing iti Wikipedia:Awan ti kasisigud a panagsukimat. Ti lokasion iti ania man a dakamat—uray man no agdama nga adda iti maysa nga artikulo—ket saan a mainaig no man ti maysa a taudan ket dagus a mangsuporta ti material.
- ^ Wales, Jimmy. "Zero information is preferred to misleading or false information", WikiEN-l, May 16, 2006: "I can NOT emphasize this enough. There seems to be a terrible bias among some editors that some sort of random speculative 'I heard it somewhere' pseudo information is to be tagged with a 'needs a cite' tag. Wrong. It should be removed, aggressively, unless it can be sourced. This is true of all information, but it is particularly true of negative information about living persons."


text:
Patani
Ti patani (Phaseolus lunatus, Fabaceae) ket maysa nga agkalatkat a mula a mapatpatubo kas nateng babaen ti naganus ken natangkenan a bukbukelna. Nagtaud ti patani iti Andes ken Mesoamerica ken nagwaras iti sangalubongan ket maimulmula itan kadagiti lugar a nabara ken namaga.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Phaseolus lunatus L. — The Plant List". theplantlist.org.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Patani iti Wikimedia Commons
Dagiti datos a mainaig iti Lima bean iti Wikispecies


text:
Komision iti Pagsasao a Filipino
Ti Komision iti Pagsasao a Filipino (Tagalog: Komisyon sa Wikang Filipino; Cebuano: Komisyon sa Pinulongang Filipino; Hiligaynon: Komisyon sa Panghambal nga Filipino; Bikolano: Komisyon sa Tataramon na Filipino; Kapampangan: Komisyun king Amanung Filipinu; Pangasinan: Komisyon na Salitan Filipino; Waray: Komisyon ha Yinaknan nga Filipino) ket ti opisial a bagi nga agal-alagad iti pagsasao a Filipino ken ti opisial nga instituto ti gobierno nga akinrebbeng a mangpadur-as, mangpreserba, ken mangiragpat kadagiti nadumaduma a lokal a sasao a Filipino.[1][2] Daytoy ket naipatakder a maitunos iti Batay-linteg ti Filipinas ti 1987. Idi Oktubre 2008, ni José L. Santos, patuo ti Hagonoy, Bulacan, ket naidutok idi a kas mangipangulo iti Komision, ken simmaruno ken ni Ricardo María Durán Nolasco. Ti opisinana ket adda idiay Watson Building, San Miguel, Manila.
Daytoy inpatakder babaen ti Tignay ti Republika Blng. 7104, napirmaan idi Agosto 14, 1991, babaen idi ni Presidente Corazón Cojuangco Aquino, ti Komision ket sukat para iti Instituto dagiti Pagsasao ti Filipinas (Institute of Philippine Languages-IPL) nga insayangkat babaen ni Aquino babaen ti ehekutibo a bilin a naiparuar idi Enero 1987 (EO No. 117). Ti IPL ket sinukatanna met idi ti nadadaan nga Instituto ti Nailian a Pagsasao (Institute of National Language-INL) a nabangon idi 1937 babaen ti Tignay ti Mankomunidad Blng. 184, s. 1936 a kas ti immuna nga ahensia ti gobierno nga akinrebbeng iti panagpadur-as ti nailian a pagsasao ti Filipinas.[3]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Inpasa ti Umuna a Nailian nga Asemblia ti Filipinas ti Tignay ti Mankomunidad Blng. 184, s. 1936, a nakaipatakderan ti Instituto ti Nailian a Pagsasaoe (Surian ng Wikang Pambansa). Idi Enero 12, 1937, ti dati a Presidente Manuel Luis Quezón y Molina ket indutokna dagiti kamemng a mangbukel iti INL. Babaen ti Bilin ti Ehekutibo Blng. 134 nga inparuar ken pinirmaan babaen ni Presidente Quezón idi Disiembre 30, 1937, a nangaprobar ti pannakaampon ti Tagalog a kas ti batayan ti nailian a pagsasao, ken naideklara ken naiproklama ti nailian a pagsasao a naibatay iti Tagalog, a kas ti nailian a pagsasao ti Filipinas.[4] Idi 1938, nawaswas idi ti INL ken sinukatan ti Instituto ti Nailian a Pagsasao. Ti panggepna idi ket ti mangisagana para iti nailian a panangisuro ti naibatay iti Tagalog a nailian a pagsasao (Wikang Pambansa na batay sa Tagalog) babaen ti panagpartuat iti diksionario ken libro ti gramatika nga agraman iti naiyalagad nga ortograpia. Idi Tawen ti Eskuela idi 1940–41, ti panangisuro ti nailian a pagsasao (Wikang Pambansa), nga agraman iti naiyalagad nga ortograpia, ket insayangkat idi babaen ti linteg iti maikapat a tawen iti amin a nangato nga eskuela kadagiti publiko ken pribado nga eskuela iti amin a paset ti pagilian.[5] Ti naibatay iti Tagalog a nailian a pagsasao ket naisuro laeng idi iti eskuela a kas maysa kadagiti suheto idi 1940 ngem saan idi a naampon a kas ti mausar a panangisuro.
Idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, inyaw-awis dagiti simmakop a Hapon ti panagusar ti nailian a pagsasao imbes a ti Ingles kadagiti eskuela. Isu a ti naibatay iti Tagalog a nailian a pagsasao ket immadu iti pannakasurna iti edukasion ngem ti pay masa ti midia ken iti opisial a pannakisarita. Ti senso para iti 1948 ket inreportana a 7,126,913 dagiti tattao wenno 37.11% itipopulasion ket nagsasao iti pagsasao, ken nagirepresenta iti iyaadu iti 11.7% manipud iti pigura ti 1939 iti 4,068,565. Kadagiti pito a riwriw, 47.7% ti nakaadal iti maikadua a pagsasao.[6]
Dagiti kasisigud a kameng ti komision (1937)[urnosen | urnosen ti taudan]
- Jaime C. de Veyra (Samar-Leyte Visaya), Mangipangulo[4]
- Santiago A. Fonacier (Ilocano), Kameng
- Filemon Sotto (Cebu Visayan), Kameng
- Casimiro F. Perfecto (Bicol), Kameng
- Felix S. Salas Rodriguez (Panay Visaya), Kameng
- Hadji Butu (Moro), Kameng
- Cecilio López (Tagalog), Kameng ken Sekretario
Konseho dagiti Komisioner (agdama)[urnosen | urnosen ti taudan]
- VIRGILIO S. ALMARIO (Mangipangulo)
- JERRY B. GRACIO (Samar-Leyte)
- PURIFICACION DELIMA (Ilokano)
- ABDON M. BALDE JR. (Bikol)
- NORIAM H. LADJAGAIS (Mga Wika sa Muslim Mindanao)
- JOHN E. BARRIOS (Hiligaynon)
- ORLANDO B. MAGNO (Sebwano)
- JIMMY B. FONG (Mga Wika sa Kahilagaang Pamayanang Kultural)
- LUCENA P. SAMSON (Kapampangan)
- MA. CRISANTA N. FLORES (Pangasinan)
- LORNA E. FLORES (Mga Wika sa Katimugang Pamayanang Kultural)
Kritisismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti maysa a nangruna a kritisismo ti Komision ket ti awan serbina iti panagpadur-as ti pagsasao a Filipino. Daytoy ket gapu ta iti kinapudno Filipino ket kapadana ti Tagalog, ti kinapudno nga inako babaen ti dati a Komisioner, ni Ricardo María Durán Nolasco,[7] ken agraman iti maysa nga awan unay a teknikal ken sientipiko a bokabulario a nakaro nga agkamkammatalek kadagiti gangganaet a bulbulod ken masansan a dagiti konstruksion. Daytoy ket masansan a nairebrebbeng kadagiti unibersidad a mangpadur-as kadagiti bukodda a terminolohia para iti tunggal maysa a pagobraan, ken pakaiturongan daytoy ti kaawan iti panagpapada ken sapasap a saan a pannakausar iti publiko.
Naisupsuppiat[8] a ti agdama a kasasaad ti pagsasao a Filipino ket kasupadi ti intalek ti Tignay ti Republika Blng. 7104 a mangtunton a ti nailian a pagsasao ket mapadur-as ken mapabaknang babaen ti leksikon dagiti sabali a pagsasao ti pagilian. Nupay kasta, ti Resolusion 92-1,[9] a mangipalawag ti nailian a pagsasao a kas "ti pagsasao a naisasao iti Metro Manila ken dagiti sabali a sentro ti negosio ti pagilian", ken saan met a mangsuppiat iti Tignay ti Republika Blng. 7104.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Wika wiki / Misyon at Bisyon
- ^ "The Commission was charged with the mission not only to develop Filipino as a language of literature and as an academic language but likewise to preserve and develop the other languages".Andrew Gonzalez (1988). "The Language Planning Situation in the Philippines" (PDF). Journal of Multilingual and Multicultural Development. multilingual-matters.net. 19 (5&6): 508.
- ^ Catacataca, Pamfilo. "The Commission on the Filipino Language". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-03-06. Naala idi 2010-06-24.
- ^ a b "Executive Order No. 134 : Proclaiming the national language of the Philippines based on the "Tagalog" language" (PDF). Naala idi 2010-06-24.
- ^ Pangilinan, Michael Raymon. "Kapampángan or Capampáñgan: Settling the Dispute on the Kapampángan Romanized Orthography" (PDF). Naala idi 2010-06-22.
- ^ Belvez, Paz. "Development of Filipino, the national language of the Philippines". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-03-06. Naala idi 2010-06-24.
- ^ Inquirer (2007). "New center to document Philippine dialects". Asian Journal. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-09-29. Naala idi 2007-06-30.
- ^ Congressional Record : PLENARY PROCEEDINGS OF THE 14th CONGRESS, FIRST REGULAR SESSION : HOUSE OF REPRESENTATIVES Naiyarkibo 2011-06-29 iti Wayback Machine, Vol. 1, No. 11, Augosto 14, 2007, pp. 455-460 (mangukat ti tungtungan ni Rep. López)
- ^ Resolution No. 92-1 : Description of basic Filipino language, pbworks.com
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a website
- Tignay ti Republika Blng. 7104, Chan-Robles Law Library
- Language Planning Situation in the Philippines, babaen ni Andrew Gonzalez, FSC


text:
Pagsasao nga Ontong Java
Ti pagsasao nga Ontong Java ket ti pagsasao a Polinesio, nga insasao babaen dagiti agarup a 2,400 a tattao idiay Atol Ontong Java (Atol Luangiua) iti Is-isla Solomon.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ontong Java iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Ontong Java". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti material iti Ontong Java ket mairaman kadagiti nawaya a maserrekan nga urnong ni Arthur Capell (AC1 ken AC2) a tinengngel babaen ti Paradisec.


text:
1Imbilin ngarud ni Ari Dario ti pannakasukimat ti balay a nakaidulinan dagiti napapateg a listaan idiay Babilonia.
2Iti nasarikedkedan a siudad ti Ecbatana idiay Media, nasarakan ti maysa a nalukot a pagbasaan; daytoy ti nailanad:
3“Iti umuna a tawen a panagturay ni Ari Cyrus, nangipaulog ni Cyrus iti bilin maipanggep iti balay ti Dios idiay Jerusalem: 'Maipalubos ti pannakaibangon ti balay a pagidatonan. Ti kangato dagiti paderna ket innem a pulo a kubiko ken ti kaakabana ket innem a pulo a kubiko,
4nga addaan iti tallo a katoon ti dadakkel a bato ken maysa a katoon ti barbaro a kayo. Ket ti amin a magastos ket agtaud iti balay ti ari.
5Kasta met a maisubli dagiti balitok ken pirak nga alikamen a kukua ti balay ti Dios nga innala ni Nebukadnesar manipud iti templo idiay Jerusalem nga impanna iti templo idiay Babilonia. Maipatulod dagitoy iti templo idiay Jerusalem ken maidulin dagitoy iti balay ti Dios.'
6Ita, Tatnai, Setar Bozenai, ken dagiti kadduayo nga opisial nga agnanaed iti ballasiw ti karayan, saankayo a makibiang.
7Saanyo a pakibiangan ti pannakaaramid daytoy a balay ti Dios. Dagiti gobernador ken dagiti panglakayen a Judio ti mangibangonto daytoy a balay ti Dios iti dayta a lugar.
8Ibilbilinko a masapul nga aramidenyo daytoy para kadagitoy a panglakayen dagiti Judio a mangbangon iti daytoy a balay ti Dios: Dagiti pondo nga agtaud iti buis ti ari iti ballasiw ti Karayan ti mausarto a pangbayad kadagitoy a lallaki tapno saanda nga isardeng ti trabahoda.
9Aniaman a kasapulan—dagiti urbon a baka, dagiti kalakian a karnero, wenno dagiti urbon a karnero para iti daton a mapuoran para iti Dios ti Langit, agraman ti trigo, asin, arak, wenno lana, segun iti bilin dagiti padi iti Jerusalem—itedyo kadakuada dagitoy a banbanag iti inaldaw nga awan langanna.
10Aramidenyo daytoy tapno makaidatagda iti daton iti Dios ti Langit ket ikararagandak, nga ari, ken dagiti putotko a lallaki.
11Ibilbilinko a no siasinoman ti mangsalungasing iti daytoy naipaulog a bilin, masapul a maiguyod ti maysa a soleras ti balayna ket masapul a maiduyok isuna iti daytoy. Ket agbalin ngarud a gabsuon ti rugit ti balayna gapu iti daytoy.
12Dadaelen koma ti Dios nga agnanaed sadiay ti siasinoman nga ari ken dagiti tattao a mangsalungasing iti daytoy a balay ti Dios idiay Jerusalem. Siak ni Dario a mangibilbilin iti daytoy. Aramidenyo daytoy a naan-anay!”
13Kalpasanna, inaramid da Tatnai, Setar Boznai, ken dagiti kakaduada dagiti amin nga imbilin ni Ari Dario.
14Isu a nangipatakder dagiti panglakayen a Judio iti wagas nga insuro da Haggeo ken Zacarias babaen iti panangipadto. Imbangonda daytoy segun iti bilin ti Dios ti Israel, ken babaen iti bilin da Cyrus, Dario ken Artaxerxes, a dagiti ari ti Persia.
15Nalpas ti balay iti maikatlo nga aldaw iti bulan ti Adar, ken iti maikainnem a tawen a panagturay ni Ari Dario.
16Dagiti Israelita, dagiti padi, dagiti Levita ken dagiti nabati kadagiti naibalud idi ti nangidaton daytoy a balay ti Dios nga addaan iti rag-o.
17Nangidatonda iti sangagasut a baka, sangagasut a kalakian a karnero ken uppat a gasut nga urbon ti karnero para iti pannakaidaton iti balay ti Dios. Naidaton met ti sangapulo ket dua a kalakian a kalding a kas daton gapu iti basol para iti entero nga Israel, maysa para iti tunggal tribu ti Israel.
18Dinutokanda pay dagiti padi ken dagiti Levita iti pannakabingay a trabaho para iti panagserbida iti Dios idiay Jerusalem, a kas iti naisurat iti Libro ni Moises.
19Isu a rinambakan dagiti naipanaw idi a kas balud ti Fiesta ti Ilalabas iti maikasangapulo ket uppat nga aldaw ti umuna a bulan.
20Dinalusan amin dagiti Levita ken dagiti padi ti bagida ken pinartida dagiti sagut para iti Fiesta ti Ilalabas para kadagiti amin a naipanaw idi a kas balud, agraman dagiti bagida.
21Dagiti Israelita a nangan kadagiti sumagmamano a karne a naisagana iti Fiesta ti Ilalabas ket dagiti nagsubli manipud iti pannakaipanaw idi a kas balud ken dagiti nangilasin kadagiti bagida manipud iti kinarugit dagiti tattao iti daga ken nangbirok kenni Yahweh, a Dios ti Israel.
22Rinambakanda a sirarag-o ti Fiesta ti Tinapay nga Awan Lebadurana iti las-ud ti pito nga aldaw, ta innikkan ida ni Yahweh iti rag-o ken tinignayna ti puso ti ari ti Asiria a mangpabileg kadagiti imada iti panagtrabaho iti balayna, ti balay ti Dios ti Israel.


text:
BAGUIO CITY – Manarimaanen ti imbestigasyon ti nabukel nga Special Investigation Task Group a mangsukimat iti panakapapatay ti sigud a Pilar, Abra mayoral Candidate a ni Dra. Amor Trina Dait idi Setyembre 18 iti mismo a pagtaengan daytoy.
Iti interview ti Bombo Radyo Baguio kenni Abra Police Provincal Office-Public Information Officer PCapt. Edwin Sergio, imbinglayna a manarimaan ti panagadalda kadagiti pasamak ken testimonya dagiti testigo iti nasao nga pammaltog.
Impettengna pay nga nainget nga tuttutukanda dagiti atapenda nga anngulo ken rason ti pammaltog kas iti susik iti trabaho, personal, pamilya ken posible a koneksion iti pulitika.
Nupay kasta, impasiguradona nga matutukan ti imbestigasyon para iti dagus a panakabigbigan ti suspek.
Inkalinteganna pay a maysa daytoy nga isolated case iti nasao nga lugar nupay adda ti immunan a napaltogan metlaeng nga babai itay laeng nabiit.//cgd


text:
Mali
Nagsasabtan: 17°N 4°W / 17°N 4°W
Ti Mali (Pranses: [mali]), opisial a ti Republika ti Mali (Pranses: République du Mali), ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian idiay Laud nga Aprika. Ti Mali ket ti maikawalo a kadakeklan a pagilian idiay Aprika, nga addaan iti kalawa iti sumurok a 1,240,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi). Ti populasion ti Mali ket 14.5 a riwriw. Ti kapitoliona ket ti Bamako. Ti Mali ket buklen dagiti walo a rehion ken dagiti pagbeddenganna iti amianan ket nauneg nga umabot iti tengnga ti Desierto ti Sahara, bayat a ti akin-abagatan a parte ti pagilian, nga ayan ti kaaduan dagiti agtataeng, ket mangiladawan kadagiti karayan ti Niger ken Senegal. Dagiti sentro ti ekonomia ti pagilian ket ti agrikultura ken panagkalap. Adda dagiti prominente a masna a rekurso ti Mali ket mairaman ti balitok, ken isu ti maikatlo a kadakkelan nga agpatpataud iti balitok iti kontinente ti Aprika,[7] ken asin. Agarup a kagudua tu populasion ket agbibiagda iti baba ti linia ti kinapanglaw iti lubong iti $1.25 (E.U.) iti maysa nga aldaw.[8] Kaaduan ti populasionna ket (90%) dagiti Muslim.[9]
Ti agdama nga aldaw a Mali ket parte idi dagiti tallo a Laud nga Imperio ti Aprika a tinengngel babaen ti trans-Sahara a panagtagilako: ti Imperio a Ghana, ti Imperio a Mali (ti nakainaganan ti Mali), ken ti Imperio a Songhai. Idi las-ud ti nabalitokan a panawenna, adda idi ti rumangrang-ay a matematika, astronomia, literatura, ken arte.[10][11] Iti kalatakanna idi 1300, ti Imperio a Mali ket sinakopna iti kalawa iti kadakkel ti agdama nga aldaw a Pransia ken gimmay-at iti laud nga aplaya ti Aprika.[12] Idi naladaw a maika-19 a siglo, idi las-ud ti Karapkap para iti Aprika, innla ti Pransia ti Mali, ken inaramidna akas parte ti Pranses a Sudan. Ti Pranses a Sudan (ammo idi a kas ti Sudanes a Republika) ket kimmaddua iti Senegal idi 1959, ken nakagun-od iti wayawaya idi 1960 a kas ti Pederasion ti Mali. Kalpasan ti nabiit, kalpasan ti ipapanaw ti Senegal manipud iti pederasion, bukod nga inrangarang ti Sudanes a Republika a kas ti nawaya a Republika ti Mali. Kalpasan ti napaut a paset ti panawen iti turay ti maysa a partido, ti kudeta idi 1991 ket isu ti nakaiturongan ti pannakaisurat ti baro a batay-linteg ken ti pannakaipatakder ti Mali a kas demoratiko, ken kas adu a partido nga estado.
Idi Enero 2012, napasamak ti maysa a siiigam a suppiat idiay akin-amianan a Mali, a dagiti rebelde a Tuareg ket nangalada iti panagtengngel idi Abril ken inrangrangda ti ipapanaw iti baro nga estado ti Azawad.[13] Ti suppiat ket pinarikutan ti maysa a kudeta ti militar a napasamak idi Marso[14] ken kalpasanna ti panalalaban dagiti rebelde ti Tuareg ken Islamista. Iti panagsungbat kadagiti panagal iti teritoria babaen dagiti Islamista, inrugi ti militar ti Pransia ti Opération Serval idi Enero 2013.[15] Kalpasan ti maysa a bulan, dagiti puersa ti Mali ken Pransia ket naalada manen ti kaaduan ti amianan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Presidency of Mali: Symboles de la République, L'Hymne National du Mali. Koulouba.pr.ml. Naala idi 4 Mayo 2012.
- ^ "Mali preliminary 2009 census". Institut National de la Statistique. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 18 Abril 2010. Naala idi 12 Enero 2010.
- ^ a b c d "Mali". International Monetary Fund. Naala idi 20 Abril 2012.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Naala idi 21 Marso 2017.
- ^ Which side of the road do they drive on? Brian Lucas. Agosto 2005. Naala idi 28 Enero 2009.
- ^ Mali gold reserves rise in 2011 alongside price. Naala idi 17 Enero 2013
- ^ Human Development Indices Naiyarkibo 2012-01-12 iti Wayback Machine, Table 3: Human and income poverty, p. 6. Naala idi 1 Hunio 2009
- ^ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 Agosto 2012. Naala idi 4 Septiembre 2013.
- ^ Topics. MuslimHeritage.com (5 Hunioe 2003). Naala idi 8 Oktubre 2012.
- ^ Sankore University. Muslimmuseum.org. Naala idi 8 Oktubre 2012.
- ^ Mali Empire (ca. 1200- ) | The Black Past: Remembered and Reclaimed. The Black Past. Naala idi 8 Oktubre2012.
- ^ Lydia Polgreen and Alan Cowell, "Mali Rebels Proclaim Independent State in North", The New York Times (6 Abril 2012)
- ^ UN Security council condemns Mali coup. Telegraph (23 Marso 2012). Naala idi 24 Marso 2013.
- ^ "Mali – la France a mené une série de raids contre les islamistes". Le Monde. 12 Enero 2013. Naala idi 13 Enero 2013.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Constitution of Mali" (PDF) (iti Pranses). A student-translated English version is also available.
- DiPiazza, Francesca Davis (2006). Mali in Pictures. Minneapolis, Minnesota: Learner Publishing Group. ISBN 978-0-8225-6591-8.
- "Mali country profile" (PDF). Library of Congress Federal Research Division. Enero 2005. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- Milet, Eric & Manaud, Jean-Luc (2007). Mali (iti Pranses). Editions Olizane. ISBN 2-88086-351-1.
- Velton, Ross (2004). Mali. Bradt Travel Guides. ISBN 1-84162-077-7.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Mali iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Mali manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
Wikimedia Atlas iti Mali
- Opisial a website
- Mali a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Mali manipud iti UCB Libraries GovPubs
- Mali iti Curlie (iti Ingles)
- Bariweswes ti Mali manipud iti BBC News
- Mali
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ti Laud nga Aprika
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Baybay Wandel
Ti Baybay Wandel (ammo pay a kas ti Baybay McKinley[2]) ket ti bagi ti danum idiay Taaw Artiko, ken gumay-at manipud iti amianan a laud ti Greenland aginggana idiay Svalbard. Daytoy a baybay ti artiko ket mabirukan iti 82° longitud amianan ken ti 21° latitud laud. Dagiti baybay nga ad-adayo iti amianan ken amianan a laud ti Baybay Wandel ket nayelo iti amin a paset ti tawen. Ti Baybay Wandel ket gumay-at iti ad-adayo a laud a kas idiay Rawis Morris Jesup. Iti ad-adayo a laud ket ti Baybay Lincoln. Iti abagatan, daytoy ket gumay-at iti Nordostrundingen. Ti Baybay Wandel ket ikapetna ti Baybay Greenland iti abagatan babaen ti Lingsat Fram.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ J. P. Koch: Danmark-Ekspeditionens Kort (PDF; 4.7 MB). Iti: Geografisk Tidsskrift. Bd. 21 , 1911–1912, p. 167–177 (iti Danes)
- ^ Dagiti Bayaby iti Lubong


text:
Pachuca
Ti Pachuca , ([paˈtʃuka] (tulong·pakaammo)) pormal nga ammo a kas Pachuca de Soto, ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti estado ti Mehiko ti Hidalgo. Daytoy ket mabirukan idiay abagatan-tengnga a parte ti estado. Ti Pachuca de Soto ket isu pay ti nagan ti ili a pagserbian ti siudad a kas tugaw ti ili. Ti Pachuca ket mabirukan iti agarup a 90 kilometro (56 mi) manipud iti Siudad ti Mehiko babaen ti Mexican Federal Highway 85.[1] Awan ti konsenso no ania ti nagtaudan ti nagan a Pachuca. Daytoy ket naitugotan manipud iti balikas a pachoa (lingsat; wayaan), ti Pachoacan (lugar ti gobierno; lugar ti pirak ken balitok), ken patlachuican (lugar dagiti paktoria; lugar dagiti lua).[2] Ti opisial a nagan ti Pachuca ket Pachuca de Soto a kas pammadayaw kenni kongregista Manuel Fernando Soto, nga isu ti naikkan iti pammadayaw iti pannakapartuta ti estado ti Hidalgo.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Aldama, Antonio. "Tips viajero Pachuca (Hidalgo)" [Travelers tips Pachuca (Hidalgo)] (iti Espaniol). Mexico City: Mexico Desconocido. Naala idi 2009-10-08.
- ^ "Estado de Hidalgo Pachuca de Soto" (iti Espaniol). Enciclopedia de los Municipios de México. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-05-17. Naala idi 2009-10-08.
- ^ "Donde ir en Pachuca, Hidalgo" [Where to go in Pachuca, Hidalgo] (iti Espaniol). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2011-12-03. Naala idi 2009-10-08.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Pachuca iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Pachuca manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Siak ni Imeldo Okingan, inaywanan ken sinappuyot ti kabakiran ti bambantay, pinadakkel ti bakras ti aw-away, ken tinenneb ken minuli ti sursurong. Ti abalbalayko ket ti panagkulambitin kadagiti lanut iti darakkel a kaykayo. Ti ray-awko ket ti panangkamat kadagiti alingo ken abuyo.
Ti tawenko? Diak ammo! Kuna ni Amang Bannua a dina kaugalian ken nagtaktakan ti panangipapel iti kanagananmi iti Local Civil Registry, agraman ti sabsabali pay a sangapulo a kakabsatko. Bukbukodko ti nangi-rehistro iti bagik ta kinasapulak idi agadalak iti sekondaria. Pinugpugtuak lattan ti tallopulo a tawenkon. Kuna ngamin ni Amang nga addan tallopulo a layus a pinalabeskon iti karayan Amburayan.
Karayan Amburayan? Kuna ti mistrak iti Social Studies a dagiti lugar nga adda iti igid iti karayan ti ad-adda a dumur-as, kas koma iti karayan Tigris ken Euprates ti nangpadur-as iti Babilonia ken Sumeria. Ngem diak mamati! Ta apay? Apay ngarud a di met dimmur-as ti lugarmi a Sugpon?
Natakkuatak nga adda dua a lubongtayo: lubong iti patad wenno baba; ken lubong iti ngato wenno bantay. Ti lubong iti patad ket ‘yan ti agdama a panawen. Iti lubong iti bantay ti ‘yan ti nabati a panawen… lubong ti kina-inosente.
Kastoy ti pakasaritaan a naabel iti kaykayo, turturod ken pantok ti banbantay, iti ikkis dagiti billit ken atap nga animales. Ti tema ket di agbalbaliw—kinanengneng—kinainosente iti lubong a nangibati kadakami iti isasagpatna iti baro a panawen. Ket amin dagitoy, ti lugar a naiwawa iti agdama a lubong—Nacneng. Ket dakami dagiti agbibiag a gumawgawawa iti simple ken tradisional a pakasaritaan. A malukatan koma ti matami iti baro nga agsapa.
Ket maysaak met a mannurat iti bukodko a wagas, mannurat iti arapaap. Kayatko ti mangputar iti pakasaritaan, pakasaritaan a mangitunda kadakami iti di nabati a kasasaad. Mannurat a manglukat kadagiti nakamulagat a mata tapno sanguenmi ti realidad ti panagdur-as, saan laeng iti ugali agraman ti panakaammo.
Kayatko a matakkuatan ti baro a langa ti lubong ken iyeg iti lubong iti kabanbantayan. Saan laeng para kaniak, no di ket para iti Nacneng.
————- o ———- o ———-
Nasakit ti ubetko. Nalulon sa metten iti panakaisalsaltekna iti datar a kawayan a tugaw ti dyip a nagluganak manipud Poblacion. Agdua oras a pinanurnorna ti bimmituka desdes iti nalawa a karayan Amburayan. Awan ti sabali a dalan nga agpa-Danak a barriomi, ti Nacneng a lugarko ket maysa a sitiona— masarakan iti pantok ti banbantay. Makunkuna a nagbebeddengan ti Ilocos Sur, La Union ken Benguet.
Kalgaw ita, ket adda dyip a maminsan makalawas nga agbiahe iti Danak vice versa Poblacion iti Sugpon. Ngem iti panagtutudo, ipupoknakami ti karayan iti tallo agingga lima a bulan, ta awanen ti makaaway pay kadakami. No adda koma landok ti lugarmi, baludkamin.
Nagtugawak iti karuotan iti likod ti maysa a pagtaengan iti Sawwangan—ti umuna ken maudi a sitio a labsak iti panagawidko iti Nacneng. Adda ngata pito a bantay ti baetna iti Nacneng, ken tallo nga oras sakbay a makadanonka—ket daytoy ti makunkuna a kaasitgan a kaaruba ti Nacneng.
Nasayya-sayya ti agduapulo a pagtaengan a nabangon iti tabla ken kawayan. Nangato ti sirokna nangruna iti bangsalna a nataytayag ngem iti maysa a tao, gapu ngata ta addada iti igid ti karayan ket no aglayus ket saanen a masalpa pay ti datarda. Pangaldaw, awan unay tao a masirpatak.
Timmaliawak iti likudan idi mangegko ti karasakas ti naibuyat a danum manipud iti nangato a bangsal. Adda gayam baket nga agin-innaw ti pinggan ken malukong.
Bayat nga agin-innaw, ti adda iti kanawanko ti kitkitaenna. Idi kitaek ti sikiga, adda panteon. Agingga ita, kadawyan pay laeng ditoy daydaya a dagiti minatay ket maitanem iti arubayan ti pagtaengan. Saan a kas iti baba nga adda nagkaysa a sementerio. Ditoy ket maipateg la unay nga iti arubayan ti panangikalian kadagiti minatay.
“Makitugawak iti abayna, Apong!” Kinunak iti natangken a bengngatmi iti daydaya. Ti panteon nga adda iti abayko ti kayatko a sawen. Ipagarupko a kabagianna ti nakatanem ditoy.
“Ay wen, Apok. Asawak isu… ni Unding.” Impukkaw ti baket. “Pagturongan, ‘ya?”
“Agawidak idiay Nacneng, Apong.” Insungbatko kagiddan iti itatakderko. Inkaratayko iti abagak ti bag. “Innak pay ketdin, Apong.”
“Wen, Apok. Annad koma ti adda kenka.”
Ammo ti baket ti rigat a daliasatek ita. Awan sabali a transportasion: di mabalin uray ania a de-makina a lugan, uray pasagad wenno karison, ultimo kabalio ken nuang ket di maaramat. Maymaysa laeng ti maaramat, saka; ken maymaysa laeng ti aramiden, magna.
Immaddangak—napateg daytoy damo nga addang iti rinibu pay a sumarsaruno. Kasla kararag a kabinnadang iti panangulik iti bakras, panangdarusdos iti teppang, ken panagkalipkip iti bimmato a bantay.
Maymaysaak—ket maymaysaak met laeng a sumangpet sadiay. Nupay ti gurongko ket bimmaton iti adu a padasna ditoy a desdes, ngem tuok ti agmaymaysa a magmagna. Matitilengak latta.
Kalpasan ti lima minutos, naipasabet ti desdes iti bantay a masapul nga uliek. Pakpakauna pay laeng daytoy, amang a nangatngato ken narigrigat dagiti sumarsaruno—ta ti pagkaptan ti ima nga umuli ket isu met laeng ti pagbaddekan ti saka a sumikkad. Adda pay kalipkipan a bato a bantay. Narisgo! Daytoy ti dalan nga agturong iti Nacneng.
Kaniak a patanur ti Nacneng, sagsagawisiwak. Kadagiti tagababa, ti umuna a ‘yuumayda ket isun ti maudi a panakakitada iti Nacneng.
Liniwliwak ti bagik kadagiti naduma-duma nga orkidias nga addaan iti namamaris a sabong a kimmalipkip iti kaykayo, batbato ken teppang. Nabayagen daydi naudi a panakakitak ti kinapintasda. Ti naunday gayam a panakawalay iti bukod a daga ket mangrubrob iti lailo iti kaunggan tapno maamiris ti kinasangsangayan ti nakaparsuaan. Nangruna ta natakkuatak a dagitoy nga ordikias ket ti pagmamauyongan dagiti taga-patad—dagiti tao a mangum-umsi ti kinabanbantayko.
Dinigosnak ti ling-et idi aginanaak iti linong ti dalipawen.
Kasla immariwawa ti aglawlaw idi aginanaak—pimmigsa ti riaw dagiti sungso, sagawisiw dagiti billit, ken ti karasakas ti danum iti karayan. Uray ti banugbog ti barukongko ket mangegko. Saanen kas maysa a musika dagiti di agpabatubat nga uni dagiti kakok, salaksak, ken pagaw ken tagguob dagiti sunggo.
No isu la nga isu ti mangeg, makatitileng met!
Makatitileng—kas kadagiti puera delos buenos a kaadalak iti ISPSC, ta didak man laeng ikabkabilangan kas padada… kas manongda. Manangumsida. Managtagibassit.
“Bullakayankan, Imeldo. Apay nga agad-adalka pay laeng? Ken taga-sursurongka, apay nga addaka ditoy patad?”
“Ken apay nga Okingan ta apeliedom… nagdakes!”
“Ala, ag-Itnegka man ngarud!”
“Saankami nga Itneg idiay Nacneng, Igorot ti pulimi. Ngem maibilangkami a Kankanaey.”
“Igorotka gayam. Ayanna ngarud ti iposmo.” Apirasenda ti ubetko. “Awan met…” Apirasenna ti sangok. “Adda gayam ditoy sanguananna!”
Agkakatawada. Makipagkatawaak met.
“Nagkuna nga agkatawaka. Nagngisit dayta ngipenmo. Makapuling pay dayta dikkim.”
“Wen man, maiparit nga agkatawaka. Awanka koma ditoy baba. Inka idiay sursurong ta dika maibilang a tao ditoy. Inka agkulambitin iti kaykayo idiay kabanbantayan.”
Idurondak nga urayak la mapasanud. Awan ti maaramidak no di umadayo, ta ti ‘yaadayok ket ti ibabayagko iti baba.
——————— o ————- o ——————–
Tinangadko ti pantok ti nawasnay a bantay iti sanguanak, iti kinaadayo ken kinangatona, diak pay mailasin dagiti ubbing, nga ammok, agur-uray itan kaniak. Uray dagiti pagtaengan a makitak ket kas pay laeng kadarakkel ti posporo, ngem no ar-arigen ket addan iti sanguanak. Kasla nakataltalna ti Nacneng no kitaen iti adayo. Diak ngamin mangeg dagiti arimbangaw dagiti agaayam nga ubbing, ken saritaan dagiti natataengan.
Kinarawak ti bag iti likod, ti bag a kasla awan pategna iti kinadaanna ngem napno ti pammateg. Diak malipatan ti kapatgan a sarabok kadagiti ubbing: kendi, popcorn, kornik ken dadduma pay a saramsam.
Ikarigatak latta ti gumatang iti makunkuna a junk foods iti baba ta daytoy ti kaimasan ken karamanan iti dila dagiti taga-sursurong.
Umas-asidegak ket kumarkaro met ti iliwko kadakuada. Makitkitakon dagiti pagtaengan, ken dagiti ubbing nga aglalagto. Dagitoy nga ubbing, ti puon ken gapu iti panagan-anusko iti patad. Ket wen, dagiti nataengan a mangur-uray met iti quadro quantos ken type D a bateria a bilinda kaniak idi naudi a bimmabaak ditoy Nacneng.
Awan ti nadagsen nga awit iti mail-iliwan a rikna. Ti mabayag koma ket agbalin a napartak. Makitkitakon dagiti ubbing nga aglulumba nga umay kaniak: dapan-dapan ken awanan sapin ti sakada. Ngem nupay kasta, nasalun-atda ken aktibo ta prutas ken bagas iti daga a taraonda.
Nakadungdungritda! Saan a kas dagiti ubbing iti baba a nabanglo ken makaay-ayo ti langada. Ngem awanen ti kasam-itan a panangpasangbay kaniak no di manipud kadagiti kakaanak a nabayag a diak naar-arakup. Tunggal maysa ket kayatna ti umarikap: iti ima, saka, bagi, bado ken dadduma pay a mabalinda a pagkaptan. Saan a kaugalian ditoy ‘yanmi ti umagek iti pingping wenno subil no adda sumangbay a patpatgen. Ngem ammok a ti panangiliwda ket saan a masubadan.
Idi makitak ti agdua tawenna a ni Alicia, nga anak ti kabsatko a ni Saniata, isu ti inkaratayko iti tengngedko.
“Ankel, ti pasarabomi?” Insaludsod ni Tito, ti kalukmeganda.
“Aguray, pasangpetendak pay tapno makainanaak. Adda ti pasarabok kadakayo. Mabalin ‘ya met a malipatak.” Insungbatko sa’k ginelgel ti nasikkil a buokna.
Uray dagiti babbaro ken babbalasang, nataengan ken naasawaan ket nagu-ummong a nangpasangbay kaniak. Kastoy ditoy ‘yanmi; ti patad ket Amerika, ti makabulan ket makatawen, ti junk foods ket isu ti Jollibee ken McDo, ti bagko ke kasla balikbayan box. Ngem ti nagsupadian, sibubukel a Nacneng ti mangpasangbay kaniak, no dida man amin, dua laeng ngata ti awan.
“Ala, padanonenyo ni Imeldo, ubbing.” Kinuna ni Ina Saling, ti inak. Addan iti liebo sisenta ti tawenna, ngem awan pay kubbona wenno osteoporosis a kas kunada iti baba. Nalinteg a magna ken nakaragting ti gargarawna. Awan mangatiw iti panaglaga ti labba a pagikabkabilanmi ti kamoti no agkalikami. Sipud adda puotna, dina pay napadasan ti kinaptan ti sakit.
Kininniten ti init ti kudilna, manglaylaylayen ti dadduma a paset ti lasagna. Ti rupana ket naarkosanen ti uged ti panawen. Ngem iti dayta a panawen, dinan sa pay napadasan ti nagismagel, wenno nagshampoo iti pangatiddogen a buokna. Dakkel a banag ti arutang kas kasukatna. Iti puotko, namindua laeng a nagturong iti baba, ti damo ket idi nagtestimonia mainaig iti boundary dispute no asino iti Benguet, Ilocos Sur ken La Union ti makinkukua iti Nacneng. Maikaddua ket idi iniyabak iti pagadalan tapno umatendar iti naisangsangyan a pasken para kadagiti agad-adal ken nagannak. Maikatlonto ngata iti panagturposko iti kolehiyo.
“Napalalo nga iliwko ditoy Nacneng, Inang.” Kinunak bayat a magmagnaak. Pinerrengko ti inak, adda iliw ken ragsak a naarikapko manipud kadagiti matana.
Nagsardengak iti dap-ayan a naibangon iti tengnga ti nakurang duapulo a pagtaengan. Iti ‘yuunak iti dap-ayan, simmaruno amin a nalabsak. Nagtugawak iti papag ket tinaliawko dagiti kasla namagneto a simmurot. Mabainak koma nga umisem ta nakakitada amin kaniak, ngem daytoy ti kapatgan a pangiburayko iti iliw kadakuada.
“Kumustakayo amin?” Daytoy ti nakarawak nga imbalikas.
“Agur-uraykami kenka, Imeldo.” Kinuna ti maysa kadakuada. Ammok ti kayatna sawen, ti panagadalmi iti banbanag a kail-iliw ti riknada. Mawaw ngamin ti panunotda iti sursuro nga inpaidam kadakuada ti gundaway.
Umarimbangaw dagiti ubbing.
Linukatak ti bag, nangpidotak iti dua a kendi, kornik ken pulboron, inyawatko iti ubbak a ni Alicia. Idi naawatna, nariknak ti panagpadagsenna tapno bumaba. Imbabak. Winayaan dagiti ubbing tapno agturong kenni inana a ni Saniata a masikog man gayamen.
Nasiputak ti pananglukat ni Saniata iti kendi sana ginuddua babaen iti ngipenna. Insubona ti kaguddua kenni Alicia, sana insubo ti kaguddua. Imbulsana ti maysa, impabagina iti ubing ti pulboron ken kornik. Ti piman nga adingko, ammok nga uray isuna ket mangil-iliw iti naidumduma a raman.
No dinak kinalbit ti ubing iti sangok, naimayengak man koman iti ladawan ti kina-inosente. Nangalaak iti kas met laeng iti inyawatko kenni Alicia, inpaimak iti nakasango nga ubing. Kasta met laeng iti simmaruno.
Kadagiti naikkak iti kankanen, ad-adu ti insigida a manglukat iti saramsamda sada aguummong nga agpipinadamag no ania’t raman ti kankanenda.
Idi naipaayak amin nga ubbing, nadlawko dagiti babbaro ken babbalasang agraman dagiti nataengan a kasla mangur-uray iti bagida.
Kinitak ti bag. Adu pay ti menthol candy ngem di umanay kadakuada amin.
“Adda pay umanay ngem panagkunak, kadagiti laengen babbai. Haan a bale, adda naisangsangayan a sagutko kadagiti lallaki ‘ton rabii.” Kinunak.
Nagi-iriagda iti ragsak.
Narigat nga aklonen, ngem kastoy ditoy banbantay. Maipaigid ti aniaman a karne no adda ti sardinas, kasla awan serserbinan ti diro ken naduma-duma a prutas no kendi ken kornik. Ti dila ket narwam iti nalab-ay a taraon, gapuna a kasla balitok ti kayarigan ti asin ken betsin.
“’Ton rabii, naisangsangayan a gundaway dagiti lallaki.” Kinunak. Sa’k inparang ti dua a quatro quantos.
Anian a ragsakda.
“Adda pay.” Kinautko ti dua a bateria ti radio a ginatangko kadagiti negosiante a Muslim idiay Tagudin.
Ti bateria ti kapatgan a paset ti bisiomi. Daytoy ti mangitunda kadakami iti sabali a dimension ti lubong. Kas koma iti lubong ti drama ti Bombo radio a ‘Pagsarmingan’ ken ‘Doming… Doming, Mabalin Amin’.
No awan ti kabarbaro a bateria, uray agrarrareken ti kakaisuna a radio ditoy Nacneng a kukua ni Amang, an-anusanmi. Mangegmi laketdi dagiti makatignay-rikna ken makaparay-aw a drama iti radio. Ti bateria, no dadduma, dandani di agbalikas ti timbukelnan ta pitpit amin a sikigannan. Uray agburbureken ti ulona, no maipainit ket mapaunina ti radio, naragsakkamin. No mangisangpetak iti bateria nga aramid ti Tsina, anian a ragsakda, ta maganasda ti awan rarekna a drama.
———— o ——– o —————–
Rabii.
Nagpaanginak iti bakras ti bantay nga ‘yan ti maysa a dalumpinas a bato a mabalin a pagiladan. Magustuak ti nalayang a buya ti aglawlaw a ti mangranraniag laeng ket ti simple a lawag ti kabus a bulan… kasla awan patinggana ti kabanbantayan nga itan ket kinumutan ti nalabnaw a sipnget.
Nakuridemdem a makitak ti aglawlaw. Ar-arikapek ti abstrak ti kinapintasna.
Inyiladko ti bagik iti nakersang a dalumpinas a bato. Naipasabet iti matak ti awanan ulep a langit. Nakadaldalus. Malaksid kadagiti saggaysa a bituen a nakaandur iti lawag ti bulan, nagwayasen ti matak iti awan patinggana a law-ang.
Nabaringkuasak idi maallingagko ti arimpadek nga umas-asideg iti ‘yanko. Ni Amang Bannua. Nagsardeng a nagmasngaad iti abayko. Nalang-abko ti angot ling-et a pay-odna nga inwaras ti nalamiis nga angin iti alas dies ti rabii. Itak la manen malang-ab ti pay-od a nakairuaman ti agongko.
“Dua a bulan pay, aggraduarkan, Imeldo. Tagtagibassitendaka pay laeng kadi dagiti tao iti baba?” Timmaliaw kaniak.
Awan inlimedko kadakuada, inpulongko ti nakaro a diskriminasion kaniak iti patad. Didak ibilbilang kas kapadada
“Naandurak ti adu a tawen, nakarkaro a maanusak ti dua a bulan, Amang.” Inlawlawagko.
“Ammok, Imeldo, adda ngamin naindaklan a gagem dita barukongko. Gagem para iti Nacneng. Sika ti bulan a mangidandanon ti lawag iti nalengleng a lugartayo.”
“Dagitoy ket pannubok laeng tapno nasamsam-it iti pananggun-odko iti arapaap… arapaap dagiti taga-Nacneng. Ket agingga nga adda apuy a makitkitak iti mata dagiti kalugarantayo, dayta ti manginudo kaniak tapno di aglamiis ti addangko. Kayatko nga isagot ti langa, ayamuon ken kasasaad ti baro a lubong. Nauditayo iti addang, ngem dina kayat a sawen a ditayon kumamakam. Diakto maupay.”
“Sika ti rangtay ti lubongtayo a taga-banbantay iti lubong iti patad…” kinuna ni Amang ket mariknak ti nagpaiduma nga ipasimudaagna.
“Diakto paayen ida, Amang. Kalpasan iti panagturposko iti BEED, ditoy Nacneng ti umuna a panangisagotak ti nagaw-atko a sirib ken panakaammo… kayatko ti mangipatakder ti monumento ditoy, saan a bato no di ket panakaammo. Saan laeng ti panangisurat iti naganda iti papel ken panagbasa iti libro. No di ket maawatanda a ti nagan ket napatpateg iti aniaman a papel, ken ti libro ket makaisalakan iti biag ken kararua.”
Saan a nagtagari ni Amang ngem agtungtung-ed idi kitaek. Nakataktakneng ti rupana.
“Ti pagay, Amang. Adda madawanan?” Malagip nga indamag. Kayatko mayaw-awan ti talna a nangbalaet kadakami. Ti ibagbagak ket ti uppat a kinelleng a pinadasmi a linutlot tapno talonen. Saan a problema ti padanum gapu ta uray naisaadkami iti nangato a paset ti bantay, adda tallo a sibibiag nga ubbog nga agayus agingga iti karayan iti baba.
Idi maudi a sarungkarko ket awan pay naganabmi a bunga ti pagaymi. Saan gayam umanay ti nabalusbos a danum tapno pumintas ti pagay iti bantay. Adu ti manglapped iti panagbun-as iti pagay. Ti daga iti bantay ket kasapulanna ti ganagan, ngem iti kinaadayo ti paggatangan ken iti kinanginana, maysan daytoyen a pannuboken iti panangtakkuatmi iti napintas a panagtalon ti pagay.
“Problematayo latta dagiti utot. Abusta la ngaruden a di makadakkel ti pagay, no agsabongen ket rugian metten ti panangkutib dagiti utot. Awan la maal-alimadmadmo iti baba a napintas a pangpaksiat kadagiti peste ti talon.”
“Adda, Amang. Ngem napinpintas latta kano ti panangkali kadagiti pagum-umokanda sa patayen.”
“Aduda unay a makali manipud iti umokda.”
“Dika madanagan, Amang. Addanto gundaway a makapatanortayo ti napintas nga irik. Saanto laengen dagiti kamote, buga ken dadduma pay a bagas ti daga ti taraontayo.”
“Sapay la koma, Imeldo.”
“Tallo tawen pay laeng met a pinadastayo ti nagtalon iti irik. Inton bumaybayag a naan-anayton ti panakalutlot ti daga, ken maadaltayo ti panangpaksiat kadagiti utot, agapittayonto iti nalabon nga irik.”
Ket kinitanak ni Amang nga immisem.
—————- o ——— o —————
Nakatakder a kasla bannuar, nakatangar a kasla soldado, nakadeppel ti kanawan nga ima iti barukongda. Sipapanakkel a mangitantandudo a maysada met a Filipino. Isuda dagiti ubbing ti Nacneng iti panagkantada iti nailian a kanta.
“Ba— Bayang Magiliw… Handa Awit!” Pinangiyunak.
Iti sanguananda ket bandera ti pagilian a Filipinas. Naaramid iti rigis a lupot a ti kadakkelna ket dose iti innem a pulgada. Saan a natinggaw ti labbassit ken asul a marisna, ket iti kinakusnaw ti amarilio ket dandani di mailasinen ti init ken bituenna. Ngem saan a daytoy ti mangibaga a dida ipagtangtangsit ti daga a nakaiyanakanda. Ta no adda man agkuna a Filipinoda: iti panunot, sao ken aramid… isuda ti umun-una a mangitag-ay ti imada.
“Bayang Magiliw, Perlas ng silanganan
Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.
Lupang hinirang, duyan ka ng magiting
Sa manlulupig, di ka pasisiil.
Sa dagat at bundok, sa simoy at sa langit mong bughaw…
Mabalin a di nga aggigiddan ti timekda iti tunggal binatog, ngem ammok maanagda ti kayat nga ipasimudaag ti kanta. Mariknada a di nailaksid dagiti taga-banbantay
May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal
Ang kislap ng watawat mo’y tagumpay na nagniningning
Ang bituin at araw niyang kailan pa ma’y di magdidilim…
Sintado ken ngalngangalenda dagiti balikas ta narigatda a baliksen, puted-puted ken di maaw-awatan… ngem dina kayat sawen a tallikudan ken ibainda ti dagada.
Lupa ng araw ng luwalhati’t pagsinta
Buhay ay langit sa piling mo
Siak ti nangrikna iti inosente nga ipasimudaag ti panagkantada. Makasagid-rikna ti kinapasnekda bayat a kitkitaenda ti ngumatngato a rigis a bandera.
Aming ligaya na pag may nang-aapi
Ang mamatay ng dahil sa’yo.
Iti pakabuklan ti kanta, uppat laeng a balikas ti nalawag a nangegko: ti damo a ‘Bayang Magiliw’ ken ti maudi a balikas a ‘Dahil Sa’yo’. Ngem nakaay-ayatda.
Nagtugawda iti pasaplak a kawayan iti ruar ti dap-ayan. Nagtitinnaliawda ket nangrugin ti arimbangawda. Agpipinadamagda no kasano ti kinapintas ti panagkantada. Maragragsakannak a nalimed.
Iti likudanda ket adda dagiti nataengan a mangimutmutektek iti isurok kadagiti ubbing. Maawatak no apay nga addada ita. Napateg kadagiti ubbing ti isurok, ngem napatpateg pay kadakuada. Uray isuda ket maibilang nga ubing pay iti lubong ti kinasirib.
“Ubbing, agulimekkayon. Mangrugitayon.” Kinunak. Ket naminpinsan a nagtalnada. “Ngem sakbayna, agtakderkayo ta agkantatayo.”
Awan sintagari a nagtakder, inurayda no ania ti idaulok a kanta.
“Tallo a pato, aglagto-lagto… read… sing!” Panangiyunak.
Tallo a pato aglagto-lagto
Dadakkel, babassit, agsisinnango
Diay maysa adda dutdot ti ubetna
Kuak! Kuak! Kuak! Umadayokayo kaniak.
Pangay-ayatak kadakuada, nagsarangsang ti natinggaw a timekda. Makaay-ayo ti panangwagesda iti imada kas paset iti panangkompasda iti kanta.
Kalpasan ti kanta, umariwawada manen.
“Ti isurok ita kadakayo ket no kasano ti agbasa.” Kinunak. Ti turong ti matak ket dagiti ubbing, ngem natukay ti konsentrasionko idi umariwawa dagiti nataengan. Nagdidinnippit nga immasideg, nangruna dagiti babbaro ken babbalasang. Pinidotko ti pisi nga uging sa’k rinugian nga insurat iti natabla a narra ti ‘a-e-i-o-u, ba-be-bi-bo-bu, ka-ke-ki-ko-ku’. Inalak ti burarawit nga insaganak itay ket intudok dagiti letra.
“A… e… i… o… u!” Impigpigsak ti timekko. “Ulitenyo ti imbagak!”
“A… e… i… o… u!!!” Naggigiddanda. Ngem napigpigsa ti timek dagiti adda iti likodda, dandani diak mangeg dagiti ubbing.
“Ba… be… bi… bo… bu!”
“Ba…be… bi… bo… bu!!!” Insungbatda manen.
“Ka… ke… ki… ko… ku!”
“Ka… ke… ki… ko… ku!!!” Indagullitda manen iti imbagak.
Kayatko koma dillawen dagiti nataengan, ngem nagpangadduaak ta mariknak ti gagarda nga agbasa. Binaybay-ak lattan ida, ta ammok nga isu ti karbenganda.
Nangalaak iti uging ket nagsuratak manen iti letra: A-ba, a-bo, a-ko, ba-ka, bi-ko, ba-ba-e.
“Marisol, tumakderka… basaem daytoy!” Ni Marisol ket isu ti makunak a kasiriban kadagiti ubbing ta iti tawenna a pito ket kabaelannan ti agbasa. Intudok tunggal maysa dagiti insuratko.
“A-ba… aba, a-bo… abo, a-ko… ako, ba-ka… baka, bi-ko… biko, ba-ba-e… babae!” Naballigi a panangibasana kadagiti balikas.
“Mario, sika met!” Timmakder ti agwalo tawenna a kaanakak.
“A-ba… aba, a… a… be…” Nagkudkod iti ulona.
“A-be kano, ket no ‘bo’…” Indillaw nga insigada ni Mayyang, ti balasang nga adda iti likudanna. “A-bo… abo, kasdiay a.”
Naglingalingak. Diak kayat a pabainan ti kasinsinko a balasang, numona ta nagado ti tao. Ngem dina koma dillawen ni Mario, ta kas kenkuana, agsursuro pay laeng nga agbasa.
Binay-ak lattan. Di met ti umuna a daytoy ti gundaway a makibiangda iti panangisurok kadagiti ubbing. Tunggal addaak ditoy Nacneng ket surruak dagiti ubbing, addada met iti likudan.
Idi damo, dagiti nataengan ti kayatko nga adalan, ngem inkeddengko a dagiti ubbing tapno marubroban ti barukongda nga agbasada iti baba iti pormal nga edukasion. Kas kaniak.
—————- o ———- o ———————-
Kas katulnog dagiti ubbing itay bigat dagiti nataengan a nakatugaw iti pasadia a pasaplak iti panangurayda kaniak iti dap-ayan. Mabainak koma a sumungad ken agpasango iti dap-ayan ta ammok a nupay alas dos ti imbagak a panangrugimi, ala una pay laeng ket addadan iti dap-ayan. Kastada kasegged iti panagadal.
Batang ita dagiti nataengan agraman dagiti lallakay ken babbaket. Nakaan-anusda a nakatugaw iti pasaplak iti ruar ti dap-ayan a nairanta iti kastoy nga okasion.
Dida mabain nga isurok ida nupay naub-ubingak. Naduma-duma nga asignatura ti ibingbinglayko kadakuada. Kas koma iti agrikultura, science, teknolohia, pulitika ken uray relihion.
“Imeldo, ania ti adalentayo ita?” Insigida nga insaludsod ni uliteg Kardo apaman a nagpasangoak. Mayat ti payubyobna iti pinadis a kalinga.
No iti baba ket adda ti majong, panagdubla ngata metten ti kaibatuganna ditoy ngato a kas maysa a pagpalabasan ti oras, daytoy ket panangliwliwa iti bagi. Ti pinadis a kalinga ket bisio dagiti babbaket ken lallakay nga iti agmalmalem ket isun lattan ti nakasakmol iti bibigda. Ngem di kas iti sigarilio, naingetda a kontraen a makagapu daytoy iti kanser a mangitunda iti nasapa nga ipapatay. Pudno met ngamin. Ni Ama Salingbay, kinubbon ti panawenna ditoy rabaw iti daga. Manipud idi ubing agingga ita ket isu pay laeng ti paypayubyobenna, ngem apay nadanonna dayta a tawen a manmano a makadanon dagiti taga-baba. Ket agingga ita ket natadem pay laeng ti isip ken panagdengngegna. No marugianna ti mangisarita iti panagdappatda idi ubbing isuna manipud kabanbantayan ti Montanosa tapno makaliklik kadagiti agpugot nga Igorot, itugawanna, ket iti unos iti dua nga oras, isalaysayna ti pinagteng agingga a nakadanonda ditoy Nacneng.
Malaksid kenkuana, tabako laeng met ti igpilda Ama Wagayen ken Ina Senyang, a no ar-arigen ket kasla selpon dagiti agtutubo iti patad a dida pay maibbatan. Isuda kano ti sibibiag a lamina no apay nga agpapan kadagitoy ket nasalun-atda. Gapu iti kalinga, awan maarikapko a panangilawlawag kadakuada idi naminsan nga inadalmi dagiti sakit iti bagi ken dagiti gapuna.
“Mamatikayo ngata a daytoy lubongtayo ket agtaytayyek ken agrikrikos?” Panangirugik.
Nagrungiit ni uliteg Kardo. “Kasus, di pay ket matinnagtayon iti law-ang no mabaliktad ti pagtaktakderantayo!”
“Daytoy ti importansia no apay nga adalentayo ti science.”
“Sayans?”
“Wen, tapno maammuantayo no apay nga adda aldaw ken rabii. Ken no apay a ditayo mat’nag uray nakabalinsuektayo.”
“Kasus, mayat! Sige ngaruden…”
“Kas maibasar iti insuro ti mistrak iti science, ti lubongtayo a maaw-awagan iti earth, ket agtaytayyek bayat a rikrikosenna ti init wenno sun!” Intudok ti init. Pimmigsa ti arimbangaw.
“Nagtimbukel pay met,” adda ti nagkuna. Dida patien… ta ti ammoda ket patad.
“Diak pay laeng maawatan, ilawlawagmo pay, Imeldo.” Kinuna ni Nana Senyang.
“Kastoy ngay,” inalaak ti bunga ti niyog nga insaganak itay sa’k inkabil iti rabaw iti nadataran a lamisaan. “Daytoy koma ti init!” Simmaruno a nangalaak iti bunga ti bayabas. “Daytoy met ti lubongtayo. Agrikos daytoy iti inittayo… kastoy!” Pinagrikosko. “Daytoy nakasango a paset iti init… ‘su ti aldaw ta nakasarang iti lawag. Ti likodna a nasipnget ket isu ti rabii. Masapul nga agrikos ti lubong tapno daytoy adda iti likod ket lumawag, ket daytoy aldaw nga agtayyek nga agpalikod ket isu met ti agrabii. Agtayyek ti lubong iti 24 oras, maysa nga aldaw daytoy. Agrikos met ti lubong iti uneg iti 365 nga aldaw… isu ti maysa a tawen.”
“Agurayka, apay a nagdakkel ti init ket nagbassit met ti lubong?” Insippaw ni Anti Mayyang. “Amang met a dakdakkel ti lubong ngem init.” Intakder ni Anti Mayyang.
“Wen, kasla bassit ti init ta adayo.” Pinagwarasko ti matak, “kitaenyo daydiay dalipaoen dita bangir ti bantay, kasla nagbassit, di ketdin.”
Nagtung-edda.
“Ta ngamin, adayo. Ngem kinapudnona, maminsangagasut a dakdakkel ti init ngem ti lubong.”
“Kasta!”
Timakder ni Manong Selyong. “Maawatakon… ta no di agtayyek ti lubong, saanen nga agpatingga ti aldaw, saan metten a lumawag ti nasipnget. Ngem kunam sa itay a nagtimbukel ti lubongtayo, di pay ket matinnagtayon no addatayo iti baba. Ket nee, kitkitaek ket nagwayat met a patad.”
“Iti kinalawa ti lubongtayo ket kasla patad. Ditayo maipurwak iti law-ang, gapu iti gravity.”
“Gravity?”
“Gravity… kasla adda magnet ti lubongtayo.”
“Magnet?”
“Kasla pigket—napigsa a sultop tapno ditayo lumaw-ang.” Nataliawko ti puon ti anangka, nangalaak iti pigketna, inpilotko iti bayabas. Nangalaak iti ruting ket inpigketko. “No datayo koma daytoy ruting, ditayo mat’nag ta nakapigkettayo.” Panangilawlawag.
Nagtung-edda. Ammok maawatandak. Ngem ti panangilawlawagko ket paset laeng iti ad-adu pay a saludsod. Ket masapul a sungbatak amin dagitoy.
Kastoy a kanayon. Kanayon a narubrob ti interesda iti panangammo iti banag a dida ammo. Ket naragsakak, ta saan a nakarikep ti isipda iti panangammo iti banbanag. Ken agdardarasda a kumamakam iti nakapanawanmi.
———– o ————– o ——– o ———-
Nadanon ti aldaw nga isasalogko manen. No dadduma ket mapanpanunot daytoy a metapora ti biagmi; kasla baliktad: no iti literatura koma, dakami nga adda iti ngato ti rumbeng koma nga agnumnumbar iti grasia ti baro a panawen, ta kas kunada ngaruden, asidegkamin iti langit. Ket dagiti adda iti baba ti marigrigatan ken agsagsagaba. Ngem ngata, ti pudno a biag ket saan a literatura.
Adda naisangsangayan a rikna nga imapay kaniak iti kitaek dagiti nagu-ummong a kalugarak iti Nacneng tapno ituldodak iti isasalogko. Addada amin, manipud kenni Alyssa a dua bulanna nga ubba ti inana, agingga kenni Ama Salingbay nga iti tawenna ket mabasam iti uged iti muging ken naduma-duma a paset ti bagina.
Nakataltalnada a mangkitkita kaniak. Ket malunag ti pusok.
Tunggal maysa kadakuada ket adda arapaapna, ket dayta nga arapaap ket nagkaysa a naiturong amin kaniak. Adda met maysa nga arapaapko, ket daytoy nga arapaapko ket isu ti arapaapda.
Kinitak manen ti Nacneng… dagiti bantay a nanglapped tapno makitana ti agdama a lubong. Adda laeng iti baba ti baro a lubong ngem kasla nakaad-adayo.
Iti sangok ket lima a sako ti kamote, sangapulo ket lima a bulig ti naduma-duma a saba, lima a sako ti dadduma pay a prutas, ken nagduma-duma a kita ti orkidias. Adda billit ken abuyo. Dagitoy ti napagmaymaysa a kontribusionda iti panangsuportarko iti panagadalko. Ilakok dagitoy iti merkado publiko ti Bangar.
“Innakon!” Ket inngatok ti kanawan nga imak.
“Agan-annadka koma iti baba, Imeldo!” Insungbatda.
Sumagmamano kadagiti lallaki ti immasideg ket binagkatda dagiti isalogko. Ituloddak agingga idiay Sawwangan.
Timmalikodak ket diakon a timmaliaw kadakuada. Ammok a nakasipot kaniak ti matada. Ket kasingin ti ikikitada kaniak ket ti a kararag iti panagballigik. Agsubliak iti baba ta ditoy ti ‘yan ti baro a lubong, baro a lubong a masapul nga iyegko iti Nacneng.
g i b u s


text:
VIGAN CITY – Masapsapul ti maysa a senior citizen ta mapapati a nalmes itattay iti irigasyon idiay Cacadiran, Cabugao.
Iti pannaki-uman ti Bombo Radyo Vigan ken ni LDRRMO Officer Nereo Daprosa, adda ti naawatda a report ti mapapati a pannakalmes ni Natividad Sunio, agtawen ti walopulo isu a nagrespondeda ket inaramiddan amin a kabaelanda tapno masapul ngem saanda a nasarakan.
Segun ken ni Daprosa, ti biktima ket saan unay a makakitan ken adda payen ti panagliplipatna a posible a rason iti pannakadanonna iti irigasyon.
Alas dos pay laeng idi mapapati a mapukpukaw ni Sunio ta sakbay iti pasamak ket adda pay laeng isuna iti batog ti pagtaengan ti kapitan ti nasao a barangay.
Nupay kasta ket maituloy iti panagsapul dagiti pannakabagi ti linteg ken ni Sunio inton bigat (August 3, 2021) tapno masarakanen ti biktima.


text:
Kategoria:Dagiti biddut ti CS1: URL
Daytoy ti pagsurotan a kategoria para kadagiti dakanmat ti CS1 nga addaan kadagiti biddut iti isbangan ti URI.
Kitaen ti pateg ti
|url=
Dagiti akinruar a silpo dagiti plantilia ti Panagdakamat nga Estilo 1 ken Panagdakamat nga Estilo 2 ket naaramidda kadagiti dua a parte: ti titulo (
|title=,
|chapter=, kdpy.) ken ti URL (
|url=,
|archive-url=,
|chapter-url=,
|lay-summary=, kdpy.). Ti parametro ti
|url= ken dagiti dadduma pay a parametro ti URL ket nasken a mangrugi iti nasuportaran nga isbangan ti URI. Dagiti isbangan ti URI
http://,
https:// ken ti protokol ti relatibo nga isbangan
// ket isuda ti kadawyan a maus-usar; masuportran pay dagiti
irc://,
ircs://,
ftp://,
news:,
mailto: ken
gopher://.
Ti pagikabilan ti URL ket makitkita nga aglaon laeng kadagiti karakter ti Latin ken saan nga aglaon kadagiti baetan. Ti URL ket mabalin a protokol a relatibo (mangrugi iti
//). No awan dagiti baetan ken ti URL ket protokol a relatibo, ti sibangan ket nasken a maitunos iti RFC 3986.[1]
Ti kangatuan ken maikadua nga agpang a nagnagan ti dominio ket makitkitada para iti maitutop a porma. Iti sapasap, dagiti nagan ti kangatuan a dominio ket naskenda a dua weno ad-adu a letra; dagiti nagan ti maikadua nga agpang a domino ket naskenda a dagiti dua weno ad-adu a letra, dagiti digit, wenno dagiti hyphen (ti umuna ken maudi a karakter ket nasken a letra wenno digit). Dagiti maikadua nga agpang a dominio ti bugbugtong a letra ket masupotaranda para iti:
- amin dagiti ccTLD (saan a mapasingkedan ti kodigo ti pagilian)
- ti .org TLD
- dagiti dadduma a letra ti .com TLD (q, x, z)
- dagiti dadduma aletra ti .net TLD (i, q)
Saan a kitkitaen dagiti nagan ti dominio ti maikatlo- ken agsasaruno nga agpang. Saan a kitkitaen ti paset ti dalan ti URL.
Ti mangsolbar daytoy a biddut, siguraduen a ti
|url= ken dagiti dadduma parametro ti URL ket dagiti husto nga URL. Mabalin a magun-od dagiti online a ramit dagiti internasional nga URL a naisurat kadagiti saan a Latin a sinuratan:
- "IDN Conversion Tool". Verisign.
- "IDNA Conversion tool". IDNA-converter.com.
Dagiti panid nga agraman iti daytoy a biddut ket automatikoda a maikabil iti Kategoria:Dagiti biddut ti CS1: URL.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid kadagiti nagan ti espasio ti Kategoria tungtungan, Papeles tungtungan, Tulong tungtungan, MediaWiki tungtungan, Modulo tungtungan, Tungtungan, Plantilia tungtungan, Agar-aramat, Agar-aramat tungtungan, ken Wikipedia tungtungan ket saanda a nairaman kadagiti kategoria ti pagsurotan ti biddut. Iti pay maipatinayon, dagiti panid nga agraman kadagiti nagan a maipada kadagiti tabas ti '/[Pp]agipadasan', '/[Pp]angsubok', '/[^/]*[Ll]istan', ken '/[Aa]rkibo' ket saanda a mairaman kadagiti pagsurotan a kategoria.
Pampanid iti kategoria "Dagiti biddut ti CS1: URL"
Dagiti sumaganad a 4 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 4 a dagup.


text:
Papa Lino
Ni Santo Papa Lino (pimmusay idi c. 76), segun kadagiti nadumaduma a nasapa a taudan ket isu ti, Obispo ti Mitra ti Roma kalpasan ni San Pedro. Daytoy ti mangaramid kenni Lino a kas ti maikadua a Papa. Segun kadagiti nasapa a taudan, ni Papa Clemente I ket isu idi ti Papa kalpasan ni Pedro. Ni Lino ket isu-isu laeng ti naisangsangayan a nainagnaganan iti Baro a Testamento, a saan a ni Pedro, isu ket naikedkeddeng ti Katoliko a Simbaan a nagtengtengngel ti puesto a kas Papa.
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig ken ni Papa Lino iti Wikimedia Commons
- Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope St. Linus". Catholic Encyclopedia (iti Ingles). New York: Robert Appleton Company.


text:
José Ferrer
Ni José Vicente Ferrer de Otero y Cintrón[2] (Enero 8, 1912 – Enero 26, 1992), ammo a kas ni José Ferrer,ket maysa idi a taga-Puerto Rico nga aktor, direktor ti teatro ken pelikula. Isu ti immuna a taga-puertorico nga aktor, ken isu pay ti immuna Hispaniko nga aktor a nangabak iti Gunguna ti Akademia (idi 1950 para iti Cyrano de Bergerac).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ IMDb profile
- ^ Jose Ferrer (Amerikano nga aktor) – Britannica Online Encyclopedia. Britannica.com. Naala idi 2012-05-12.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- José Ferrer iti Internet Broadway Database (iti Ingles)
- José Ferrer iti Internet Off-Broadway Database
- José Ferrer iti Internet Movie Database (iti Ingles)


text:
2016
Ti tawen intono 2016 (MMXVI) ket bisiesto a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra CB), ti maika-2016 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-16 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-16 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-7 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 10 – David Bowie, Ingles a kumakanta, mannurat ti kanta ken aktor (naipasngay 1947)
- Enero 18 – Glenn Frey, Amerikano a musikero (naipasngay 1948)
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 3 – Joe Alaskey, Amerikano nga aktor ken direktor (naipasngay 1952)
- Pebrero 16 – Boutros Boutros-Ghali, Ehipsio a politiko ken diplomata (naipasngay 1922)
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
- Abril 28 – Harper Lee, Amerikana a nobelista (naipasngay 1926)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 20 – Lilia Cuntapay, aktres a Filipinas (naipasngay 1935)
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 25 – Fidel Castro, maika-16 a Kangrunaan a Ministro ken maika-17 a Presidente ti Kuba (naipasngay 1926)
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti 2016 iti Wikimedia Commons


text:
AllMovie
Ti AllMovie[2] (dati idi nga All Movie Guide) ket ti maysa a website ti serbisio ti online a tarabay nga agraman iti pakaammo a maipanggep kadagiti pelikula, dagiti programa ti telebision, ken dagiti aktor ken aktres ti iskrin.[3] Ti marka ti pabrika ti AllMovie.com ken ti AllMovie ket agdama a tagikua babaen ti All Media Network.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Napundar idi ti AllMovie babaen ni arkibista ti popular a kultura Michael Erlewine, nga isu pay idi ti nagpundar iti AllMusic ken AllGame.
Ti database ti AllMovie database ket nalisensiaan idi kadagiti sangapulo a gasgasut nga agiwarwaras ken nagtagtagilako para iti sistema ti punto ti panagtagilako, dagiti website ken dagiti kiosk. Ti database ti AllMovie ket komprehensibo, mangiraman daytoy ti batayan a pakaammo ti produkto, kameng ken dagiti pammadayaw iti produksion, sipnosis ti gandat, dagiti propesional a panagrepaso, dagiti biograpia, dagiti mainaig a silpo ken dadduma pay.
Ti datos ti AllMovie ket maala idi babaen ti website ti AllMovie.com. Daytoy ket mabalin pay idi a magun-od babaen ti serbisio ti pammigbig iti midia ti AMG LASSO, a mabalin daytoy nga automatiko a mangbigbig kadagiti DVD.
Idi naladaw a 2007, ti Macrovision (itan ket ti Rovi Corporation) ket ginatangna ti AMG para iti naireporta a $72 a riwriw.[5]
Ti AllMusic.com, AllMovie.com ken AllGame.com ket inlako idi dagitoy babaen ti Rovi idi Agosto 2013 iti All Media Network, LLC. Dagiti gimmatang ken innayonda pay dagiti kasisigud a nagpundar iti SideReel ken nangipuon iti Ackrell Capital, Mike Ackrell.[6]
Dagiti opisina ti All Media Network ket mabirukan idiay San Francisco, California, ken Ann Arbor, Michigan, Estados Unidos.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Alexa Ranking". Alexa Internet. Naala idi 18 Abril 2015.
- ^ "AllMovie – Movies and Films Database". All Media Network. Naala idi Marso 29, 2014.
©2014 AllMovie, a division of All Media Network, LLC
- ^ Haddad, Michael (2005). The screenwriter's sourcebook: a comprehensive marketing guide for screen and television writers. Chicago, Ill: Chicago Review Press. p. 333. ISBN 1-55652-550-8.
- ^ "Rovi Corporation Reports Second Quarter 2013 Financial Performance Announces Agreements to Sell Rovi Entertainment Store and Consumer Website Businesses". Rovi. Hulio 21, 2013. Naala idi Oktubre 18, 2013.
- ^ "Macrovision Corporation, acquired All Media Guide Holdings, Inc". Mandasoft. Disiembre 17, 2007. Naala idi Hunio 18, 2012.
- ^ "Digital Entertainment Veterans Launch 'All Media Network' to Perfect Digital Media Discovery". BusinessWire. Disiembre 3, 2013. Naala idi Disiembre 3, 2013.


text:
Lehislatibo a distrito iti Las Piñas-Muntinlupa
Ti Lehislatibo a Distrito iti Las Piñas-Muntinlupa ket isu idi ti pannakabagi ti ili ti Las Piñas ken Muntinlupa iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas manipud ti pannakabangonnna idi 1987 aginggana idi 1998, idi ti Las Piñas ken ti Muntinlupa ket nagbalinda kadagiti urbano unay a siudad ken naikkanada kadagiti bukodda a pannakabagi.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas


text:
Bohol
Ti Bohol ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Visayas. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Tagbilaran. Kabeddengna ti probinsia ti Cebu iti laud, ti amianan a daya ket ti Isla ti Leyte, ken iti abagatanna, iti ballasiw ti Baybay Bohol, ket ti Mindanao.
HeograpiaUrnosen
Addaan ti Bohol iti 47 nga ili ken 1 a siudad.
SiudadUrnosen
Dagiti iliUrnosen
- Alburquerque
- Alicia
- Anda
- Antequera
- Baclayon
- Balilihan
- Batuan
- Bien Unido
- Bilar
- Buenavista
- Calape
- Candijay
- Carmen
- Catigbian
- Clarin
- Corella
- Cortes
- Dagohoy
- Danao
- Dauis
- Dimiao
- Duero
- Garcia Hernandez
- Guindulman
- Inabanga
- Jagna
- Getafe (wenno Jetafe)
- Lila
- Loay
- Loboc
- Loon
- Mabini
- Maribojoc
- Panglao
- Pilar
- President Carlos P. Garcia (Pitogo)
- Sagbayan (Borja)
- San Isidro
- San Miguel
- Sevilla
- Sierra Bullones
- Sikatuna
- Talibon
- Trinidad
- Tubigon
- Ubay
- Valencia
DemograpiaUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ Tengnga a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VII (Tengnga a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Bohol". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.