c: text/html

text:
Kenka, Metaphor Man
ti arigengen idi, ti naitagbat a layat
dimi nalansad ti intalukatikna
ta maysa a burtia dagiti burburtia
ket ti natali a dila ti durog
tapno batokenmi dagiti latok ti bersom
ngem dimi nabatok ti perlas
a sungbat dagiti ngatangata
(anian, kunami, ngem itoy gundaway
ti kabaelan ti utek ket di kabaelan ti dila)
ketdi iti bulsat’ mugingmi agbarbarakebek
ken agtultuloy latta ti agus
ti baresbes ti pammatimi
nga ad-adda a sika ti metapora
ngem kadagiti bersom
itan ta intig-abmi’t raman salaysaymo
nariknamin ti bileg ti layat
a sika ti metapora, sika pay ti berso
sika ngarud ti metapora ti berso
sika, wen, sika a nangitagbat
ti layat tapno magsat ti puseg
dagiti di makaammot’ bagida a migrante
wen, migrantetay’ amin, metaphor man
iti lubong a gandiong, gandiong a lubong
ket wen, apay a yabagam ti lubong
a dimo met kukua, no di ket kuakua
dagiti gandiong a naibelleng laeng
iti lubong a gandiong
ti kukuam ket ‘ta bagim
lasagmo dagiti bersom
kararuam dagiti metaporam
ala, ket, purosen ken itukit latta
dagiti metapora kadagiti berso
ngem dimonto koma itagbat
a tallopulo ti metapora ken bersom
ta dikamto ket agmangisit
ken agngatangata ken agtangatanga
nga agiliw iti inudo ti rissik
dagiti metaporam ken dagiti bersom
nga ali dagiti ingpen ken essem
metaphor man, saan a mabannog
ti kararua nga agikurkur-it
kadagiti sadiwa a metapora iti dana
ti biag, ngamin saan a naited
dagiti balitok a manmansion
ken balitok a bambantay
ken balitok a karkarayan
ken balitok a baybaybay
ken balitok a dagdaga
ken balitok a law-ang
no di ken naited dagiti daniw
ken kansion a pagapitan
kadagiti metapora
ti napudpudno a biag
wen, metaphor man, saan laeng a sika
ti di nakasiray ti anniniwan
ti agdan a puraw nga ulep
iti sallukob dagiti nangato a bakud
ti seminario, no di ket adu, aduda pay
isuda dagiti nagapit met kadagiti metapora
iti daniw ken iti nobela ken iti sarita
saan a daydiay awis ti nabileg nga abut
a ridaw-sumrekan iti gandiong a lubong
ta para laeng dayta kadagiti gandiong
ta mabatinto amin a banag
iti gandiong a lubong
dagiti nagtaud iti gandiong a lubong
inton serkentayot’ maikadua nga abut
a ridaw-ruaran iti gandiong a lubong
ta rumbeng laeng nga ited ken ni cesar
ti para ken ni cesar ….
ala, ket, purosen ken itukit latta
dagiti metapora kadagiti berso
ngem dimonto koma itagbat
a tallopulo ti metapora ken bersom
ars longa vita brevis...!
Monday, August 15, 2005
Kenka, Metaphor Man
Kenka, Metaphor Man
Saturday, August 13, 2005
SALIP TI SARITA ITI TESDA
Ipostek man ditoy ti email ni Ms. Djuna Alcantara, presidente ti GUMIL La Union ken coordinator ti salip.
Date: Fri, 12 Aug 2005 02:16:35 -0700 (PDT)
From: Send an Instant Message "Gumil La Union"
Yahoo! DomainKeys has confirmed that this message was sent by yahoo.com. Learn more
Subject: TESDA-GLU ILOKO TECHNICAL-VOCATIONAL SHORT STORY WRITING CONTEST
To: jimmyagpaloii@yahoo.com
Jim,
Please help disseminate the official results of the contest as follows. Judging was held at the TESDA Regional Office today. Judges: Prescillano Bermudez-chairman; Edilberto Angco & Peter La Julian, members.
Major Winners:
First Prize - Jaime Agpalo (Baguio City) - Ti Sangapuon a Niog ken ti Sukogan ti Langit
Second - Errol L. Abrew (La Union) - Baro a Panirigan
Third - Vicente P. Palcong (Ilocos Sur) - Dagiti Arapaap ni Lakay Belong
7 Consolation Winners:
1. Casimiro de Guzman 0 (La Union) - Dagiti Panuli ni Elias Plaridel a Pundasion ti Nadur-as a Masakbayan
2. Julio B. Belmes (Pangasinan) - Siasi iti Tarigagay
3. Lawrence Decena Martin (Isabela) - Ti Binangonda nga Arapaap
4. Benjamin P. Pacris (Ilocos Sur) - Acete iti Dakulap ni Apong Immanuel
5. Crisostomo M. Ilustre (Ilocos Sur) - Iti Ungto Dagiti Arapaap
6. Danilo B. Antalan (Ilocos Sur) - Ni Sofia ken ti Programa ti TESDA
7. Fernando B Sanchez (Pangasinan) - Pugon
Dagiti dadduma pay a nakisalip:
Demosthenes D. Mauricio (Isabela) - Dagiti Siit ken Sabong iti Biag ni Santing
Jaime G. Raras (Ilocos Sur) - No mapunitan diay Sabangan, Nabagas ti Tirem!
Sharon Hernaez (Ilocos Sur) - Pait ken Sam-it ti Namnama
Greg M. Evangelista (Cagayan) - Ti Paraiso ni Mang Ayyong
Jobert M. Pacnis (Cagayan) - Erwin
Virginia Alejandro-Duldulao (Metro Manila) - Ti Makina a Pagdaitan
Mapadayawanto dagiti nangabak inton Agosto 30, 2005 iti TESDA Regional Compound, San Fernando City. Paset ti seremonia ti pannakarambak ti Maika-11 nga Annibersario ti TESDA .
Toy kaplumam,
Djuna
------------------------------------------------------
16 amin dagiti nakisalip, kailian...! kadagiti nangabak, nabara a kablaaw! kadagiti di napagasatan, adu pay ti kontis a sumaruno...
Monday, July 25, 2005
Sta. Rafaella Ilocano Community Literary Awards
KAMALIG
Paulo ti Sarita: Pait ti Ubbog iti Disierto.
Sarita ni: Julio V. Belmes
Maysa a namsek a sarita. Napintas ti namay-an ti author. Ammona iti inar-aramidna a pinangtiliw kadagiti readers ti immatangda. Ammona dagiti insawsawangna (author) wenno inlaga a balikas kadagiti binatogna. (Ta maysa met idi nga OFW ti author). Makapatengngel iti anges kabayatan iti inka panangbasa.
Ti balabala ti sarita: Maipapan daytoy iti nabalud nga OFW iti Saudi Arabia. Balud nga awanan iti pigsa a mangdawat iti tulong kadagiti pamiliana wenno iti gobierno tapno mawayawayaan. Nakapukos ti sarita iti kinaadda ti balud iti uneg ti selda nga isu iti pangbasbasaanna kadagiti surat ni baketna ken kabsatna a dina nasungbatan ken dina pay nabasa. Ditoy a mawarwar ti sarita, no apay a nabalud ken no ania dagiti linaon ti surat a pakainaigan ti biagna.
Nairamraman laeng iti basol ti bidana ni Samuel. Isu a nabalud. Nairana nga agtartrabaho idi sumangpet ni Edgar a mangsapsapul iti nobiana iti balay. Nagpursar ni Edgar a simrek ngem di palubosan ti guardia. Napasamak ti ranget. Dimteng ti polisia ket iti kinaadda ni Samuel dita, nairaman a napabasol.
Iti pannakabalud ni Samuel, agrigat met ti pamiliana. Nakikamalala ni baketna. Nagsardeng a nagiskuela dagiti annakda. Iti di agbayag nagpakamatay ti anakda a balasang ken nagpukaw met ti barito.
Iti sarita, nakapimpintas ken nakapappapati iti bersion ti kabibiag ni Samuel iti Saudi Arabia. Makuna a nakapappapati a pagteng dagiti nailaga. Amin a pasamak ket pulido a pagteng ken awan iti pagkunaam, malaksid iti saan a nadukomento a salaysay ni Fatima Sharwawa, ti Indonesiana katulong, ta makita ken madlaw a minapolar daytoy ti author ti umuna a paset daytoy ket isu met laeng ti synopsis wenno summary ti pagteng sadiay Saudi.
Ngem nagbiddut ti author iti inlagana a pagteng no maipapan iti pakasaritaan ti pamiliana. Morbid unay nga aydea wenno kapanunotan para iti maysa a salip. Pudno man a napasamak ken mapasamakto, saan a rekomendado a topiko para iti salip iti sarita. Ta iti salip ket saan laerng a pinnintasan iti pannakasuratna no dipay ket pinnintasan iti aydea.
“No morbid unay, saan a napintas ta awan iti maitedna a pagsayatan
dagiti agbasbasa. Isu a nasken iti panangliklik ti nakaro unay a morbid
a pagteng no mabalbalin kadagiti sarita nga isalip. Ngamin salip ti
pinnintasan ti sarita daytoy. No pinnintasanen no kuna, napipintas dagiti
banag a mailaga…”
Dayta man kuna daydi Pelagio A. Alcantara, iti diskusionmi iti uneg ti dyip nga agturong iti downtown San Fernando no ania ti paniriganna wenno kapanunotanna maipapan iti napintas nga isalip iti sarita. Ti nagdamag idi ket daydi Bagnos Cudiamat. Kaduami iti uneg ti dyip da apo Juan SP Hidalgo, Jr., Nid Anima, Pedrito Sanidad, Art de Castro ken maysa pay nga agapeliedo iti Lopez a taga Philipine Information Agency a nagmaneho. Gapgapumi idi iti Kapitolio, a nakapasamakan ti GUMIL La Union Seminar Workshop 1990.
“Positive hindsight…”
Dayta met ti kuna ni Manuel S. Diaz iti komentona iti napintas a sarita nga impablaak ti Bannawag. Addaan kano iti positibo a pagtungpalan iti inka sinurat. Ket dayta a positibo a pagtungpalan wenno ngudo ti sarita adda ti maitedna a pagsayaatan uray pay no ti inka sinurat a topiko ket maipapan iti negatibo a banag.
Ni apo Manuel S. Diaz ti maysa kadagiti hurado itoy a salip. No ibasar kadagiti naglabas a pasalip, dagitoy dagiti patiek a mangay-ayon a rumbeng ti kinaaddda ti redeeming quality kadagiti negatibo a sarita: Dionisio S. Bulong (maysa met a hurado itoy a salip), Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque, Crispina Belen ken ti kaingungotna a ni Leonardo, Dr. Noemi Ulep-Rosal ken ti kaingungotna, Herminio Calica ken Greg Laconsay. No dagitoy ti naghurado ket awan ti redeeming quality ti negatibo a saritam, dimon namnamaen a mangabakka pay iti maysa kadagiti major prizes.
Ket no paliiwen met dagiti nangabak itoy a salip, napakapositibo ti ngudo wenno gibus dagiti sarita a nangabak kadagiti major prizes. Ala, usigenyo manen a, basaenyo manen ida ket pagkukumperaenyo ida.
Isu daytoy ti aw-awagan ni apo Diaz iti hindsight.
Namin-adu metten a beses a dinakamattayo kadagiti komentotayo kadagiti nangab-abak a sarita kadagiti nadumaduma a pasalip iti kinapositibo a ngudo ti sarita. Masapul a positibo.
Ta kunatayo pay, saan a napintas nga isuratmo dagiti parikut, rinuker, riper ken daddduma pay a negatibo a banag no dimo met ammo nga ited ti solusion dayta a parikut. Ti solusion a makunkuna ditoy ket dayta hindsight a kunkuna met laeng ni Diaz.
Ngamin, kas iti naynay nga maibagbaga, saan laeng a mangpasangit, mangpakatawa, ken dadduma pay, ti akem ni mannurat no dipay ket koma kangrunaanna iti pangidiayana iti posible a solusion dagiti parikut a sinuratna. Ta dagiti sinurat ket posible a napasamak iti pudno a biag wenno mapasamakto. Ken kas depinision payen a, no ania ti kayat a sawen ti sarita.
Kitaentayo a nalaing ti sarita:
Iti biag ni Samuel iti Saudi. Kinawesan ni author kadagiti pagteng a kinaadda iti pinget ken pannakibakal iti biag iti laksid iti kinaawan. Sana inggibus iti trahedia, krimen, inhustisia ken di naintaoan a pagteng.
Iti biag ti pamilia. Nakikamalala ti asawa, nagpakamatay nga anak. Nagpukaw nga anak. narakrak a pamilia.
No dasigentayo a nalaing, napakanegatibo ti panirigan ni author iti sarita. Indiayana dagiti pagteng a posible a patien a napasamak wenno mapasamakto. Dagiti pagteng a posible met a mangited iti impluensia kadagiti readers a mangtulad kadagiti pagteng nga inaramid dagiti karakterna.
Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight wenno positibo a ngudo ti sarita, ngarud, kunaen a ti kayat a yallatiw a mensahe ti sarita ket dagiti pagteng a negatibo a kas iti napasamak iti sarita? Adda ti posibilidadna, saan kadi? Maysa a nakabilbileg nga impluensia dagiti sinurat lalo kadagiti sisasango iti nauneg a gungugong ti depression. Ket ti aniaman a nabasa a kalakaan nga aramiden tapno mapaksiat daytoy a depression ket posible a maaramid uray pay no daytoy ket agdadata nga ammo a saan a nasayaat nga aramid wenno dakes, ngamin ti importante ditoy ket ti pannakaalut-ot iti gungugong ti depression.
Ket no ti maysa nga ina nga addaan met iti umarngi a kasasaad dagiti karakter ket nabasada daytoy a sarita, di kadi adda met ti posibilidad a tuladenda ti panangbaybay-ada kadagiti annakda ken panangliputda ti asawada? Adda posibilidadna, saan? Ta maimpluensia dagiti basbasaen.
Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight ti sarita, ngarud, dagiti pagteng a nailaga, a kas iti pannakikamalala ti asawa ti OFW, ti pannakabaybay-a dagiti annak, ti panagpakamatay ti maysa nga anak, ti panagpukaw ti maysa pay nga anak ket okey laeng nga aramiden inkaso no ti maysa a pamilia ket kapadana ti situasion iti sarita? Adda posibilidadna, saan kadi?
Ngarud, ania koma dagiti nasayaat iti ngudo ti sarita?
Ti kinaadda koma ti positive hindsight.
Isu met laeng daytoy ti redeeming quality ti sarita. Isu ti mangallangon iti kinarugit a naiparang iti sarita tapno agbalin a napintas.
Daytoy ti mangsaka, mangsubbot kadagiti banag a posible a bunga ti saan a nasayaat nga impluensia iti sinurat.
Itoy a sarita ni Belmes, awan met ti nasayaat nga impluensiana kadagiti agbasbasa. Negatibo ti mapidut.
Ngamin imparangna dagiti nalaad a pagteng ngem saan met ngarud a nangited, nangiproponer, nangisingasing iti posible a solusion ti indiayana a parikut ti gimong. Saan a naakem ti sarita ti ridaw ti panagbalbaliw.
Iti kaudian a tallo a tawen (2003-2005), iti laksid dagiti imbagbagatayo a positibo a ngudo, (hindsight), positibo a panirigan (insight), nagsurattayo met kadagiti nakaad-adu a negatibo a panirigan, negatibo a ngudo, ken kinaawan iti redeeming quality dagiti naiparang a negatibo a pagteng, ket insalipko. Ania iti nagbanaganna? Saanda a nakadilamot iti premio. Inrantak nga inaramid dayta a banag, tapno iti kasta ket maikkan laeng iti pudno nga ekspieriensa ken pammaneknek dagiti sawsaw-ek maipapan itoy a banag.
Suerte daytoy a sarita ni Belmes, ta innem amin dagiti mangabak. No saan, no tallo laeng ti premio a kas kadagiti dadduma a kontes, saan koma met a nakadilamut iti premio.
Wen, napintas ti pannakaisuratna. Wen, napintas ti pannakabalabalana. Napintas ti topiko ta makaawis iti immatang ken makawis iti simpatia dagiti agbasbasa. Ngem agpatingga laeng dita. Awan iti maitedna a pagsayaatan dagiti agbasbasa a kas bunga iti panangbasada kadayta a sarita no tuladenda dagiti pagteng a napamasak iti sarita.
Dayta perception after the fact ket importante la unay a banag iti salip ti sarita. Ti salip a kas salip iti pinnintasan.
Apay saan kadi a mabalin a suraten dagiti banag a kayat a suraten idinto ta addaantayo met iti wayawaya wenno freedom of the press ken freedom of expressions?
Lalo la unay dayta freedom of expressions.
Makaisemak pay ket idi imbarsakda kaniak daytoy a saludsod. Lalo ket maysa pay ni author kadagiti kinomentoak, inikkak iti kastoy met laeng a komento ken panirigan iti saritana a naisalip.
Wen, apay ket a saanen? Mabalin a suraten, suraten! Addaanka iti wayawaya. Addaanka iti freedom of expression. Addaanka amin iti wayawaya a mangisurat iti kayatmo nga isurat uray pay no daytoy ket pagbalinem a naalas kadagiti amin a kaaalasan a pagteng. Apay ket a saan a mabalinen? Suratem! Ania la ketdin nagbayagkan…!
Ikontesmo iti pasalip, kunam? Ikontesmon, ania la ketdin nagbayagkan…!
Mabalin, ikontesmo, apay ket a saan a mabalinen nga ikontes ket addaanka met iti freedom of expressions.
Ngem isublik met la kenka ti saludsodmo. Mangabak ngata dayta nga insalipmo?
Damagem ita iti bagim. Honestly, damagem dayta bagim.
Mangabakak ngata? kunam man iti bagim.
No siak, kas paliiwko, kas eksperiensak a kas hurado, kas eksperiensak a kas mannurat, a kas pinaliiwko ken inaramidko iti napalabas a tallo a tawen (2003-2005), kas iti napamasak itoy a salip, ad-adda a mangabak dagiti addaan iti positive hindsight.
Dagiti kakastoy a sinurat (negatibo nga awanan iti positive hindsight) ket napintas a material a para pablaak, apay ket a saanen. Sinurat met dayta. Sarita dayta. Apay ketdin a saan a material para pablaak no napintas ti pannakasuratna? Makaay-ayo ti pannakasuratna?
Ngem daytoy met ti saludsod? Material kadi met dayta a para iti salip?
Ti salip ket pinnintasan. Nasken ngarud nga adda ti mapidut, maadaw, matulad dagiti dear readers a napakapositibo a panirigan, ugali, aramiden, idoloen no isu, wenno dipay ket sungbat ti nabayagen a parikutda met no isuda ket addaanda met iti kapada a biag iti kas iti topiko a nadakamat. Daytoy ket material para iti salip. Kastoy ti material a para salip.
Material a para pablaak. Dagiti agtinag a kas entertainment: pagkatawaen, pagsangiten, paglidayen, ipasidong iti estado iti kinaay-ay wenno pannakisimpatia iti tao nga agsagsagaba iti nakana a liday, trahedia, saan a malapdan a pasamak a nangibunga iti limdo ken dadduma pay a rikna.
Ngem ti trend wenno taray ti sarita-Iluko iti agdama a panawen ket saanen a nakapulpulos nga entertainment. Dakkelen ti nagbaliwanna ti Literatura ni Saluyot. Entertainment man dagiti dadduma a sarita, addaanda met dagiti makunkuna a literary value.
Ti literary value ken ti hindsight a lablabidentayo ket dakkel la unay iti pagkanaiganda.
Kinapudnona, daytoy a sarita ti kapipintasan amin iti pannakaisuratna, kaniak a biang. Nasiken, namsek, saan a palawapaw dagiti karakter, nakabilbileg dagiti balikas a naaramat.
Ngem saan a nasaka, nasubbot, naallangon ti dayawna ti nalaad a parang. Nayaw-awan dayta redeeming quality a literary term.
Ket ti pannakaiyaw-awan ti redeeming quality ti sarita, naiyaw-awan met ti premiona, nga isu koma ti Umuna a Gungguna. Ti kinapintasna, wenno uray isu ti kapipintasan iti pannakaisuratna, impababa ti negatibo a kapanunotan. Ket tapno maallangon, masaka, masubbot dayta a negatibo a kapanunotan, nasken nga allangonen, sakaen, subboten ti redeeming quality ket agtalinaed ti kinapintasna.
Bukodko laeng a panirigan daytoy. Ti pangngeddeng ket adda kenkan, kailian, no patiem wenno saan. Total saritaan met laeng daytoy, saan kadi? ##
Thursday, June 30, 2005
Nadangro Latta Ti Anglem
Nadangro Latta Ti Anglem
May dires Apong:
dida met naulaw iti ingelna
kadagiti medios a balikas
a sukal nakabatbati nga aningaas
ken naan-annongan a panagserbi
dagiti agiikkis a bambanti
iti entablado a gimong?
Ing-ingatan ken itiktik-abda met
dagiti moromoro a sael
puon katawadat’ pinniltak-rupa
ken pinnangatot’ isbo?
Wenno naimiun ngatan a, dagiti urat
dagiti sal-at ket didan mabatok
ti ladawan ti siit iti ulila a latok;
didan matimud ti dung-aw
ti tumaytayab a pagaw;
dida maidasig ti uged
ti linas iti puseg?
‘Pong, ibuyogmo kadin a,
iti angin dagiti Balikasmo
a padapad dagiti tongaw;
dagiti balikas a puon
dagiti raya ti agsapa;
dagiti balikas a taud
dagiti karrusing a rettab…
‘La kadin a, ‘Pong, iburaymon
dagiti addang ti isem
a sebseb ti semsem;
ta, ne, malemen, malemen
ngem nadangro latta ti anglem…
JAIME M. AGPALO, JR.
Brgy.San Antonio, Narvacan
Ilocos Sur
ref="http://kamalig.blogspot.com/">KAMALIG
Saturday, June 25, 2005
ORIHINAL A MANUSKRITO
KAMALIG
Ania, millionarion ni Battuog?
Maika-3 a Gungguna
Premio Andel
Salip ti Makapakatawa Sarita
PAGPAMPANUNOTAN:
1. Dimo aramiden a barengbareng ti nagan ti Dios
2. Naasi ti Dios iti tao a naagawa
3. Santo la agprogreso ti pag-ong no iruarnan ti ulona
4. Dayta nalayog a kayo ket maysa laeng idi a bunobon nga umag-agep iti daga
5. Uray ngata kabaelam a parsuaen ti sibubukel nga uniberso iti
las-ud ti lima nga aldaw, nalaad latta a bagbagaam ti Dios
NABAYAGEN nga arapaapko met iti makaputar ti sarita. Uray no por kaasi laeng kadagiti nataraki ken nadayaw nga editor ti pannakaipablaakna. Uray man ket no agbayadak iti limagasut a pisos basta la ketdi maipablaak. Naimbag la nga ukra-ukraden met ti kopia iti ummong ti linnastogan. Agasem met aya, ti kakaisunanto a maawagan iti rayter ditoy Brgy. Bolboltit? Imasnan, ipag, kasla inasukaran a tagapulot!
Kas ita, addaanak iti aydea, ngem kasano nga irugik nay? A, makaammo ditan, irugikon a tugtugkelan ‘toy keyboard ti kompiuterko. Konsentret, konsentret, konsentret…!
AGIMUKMUKAT ken agsuysuyaab pay laeng ni karriing nga apo Init, no labsen ti agsao, makaplengen iti lapayag ti sintonado-sientodies a panangikanta ni Pandong Dungdong ti O, Naraniag a Bulan. Pagammuan, napahatsing.
“Pagbalinennak metten a tinapa!” Binang-esan ni Pandong ti sabeng-bang-i ti kumalkalawikiw nga asuk ti mapupuoran a bulong ti algarroba a kinuraid ti baket a kaarrubada. Agpaabagatan ti pul-oy isu a maasukan ni Pandong.
“Apo, yad-adayom, di koma agbagyo!” Nanglangit ketdi ti baket a nangunnat ti di maunnaten a siketna.
Kinurikoran ni Pandong dagiti sarang a lapayagna babaen kadagiti tammudona ta kasla napompiang iti nangngegna. Ngem nagteppel. Domingo ita. Napanunotna, no apaenna ti baket a nangtallikuden ti langit, amangan no daytoy pay ti lapped panagbalinna a Don Fernando Alcantara y Purificacion, Senior, multi-milionario. Kabaknanganton ditoy Brgy. Bolboltit. Imasnan, ipag, kasla inasukaran a tagapulot!
Linisian ni Pandong ti asuk. Pinugiitan ken pinayapayanna ketdi ti baket a kaarrubada ket kinuna: “Malasenka koma iti tung-it no malem tapno agkatayka nga awan iti isukmonmo!”
Limnek ti baket iti nganga ti ridaw ti kusina ti bungaloda. Nangrugi ti cold warda nga agkaarruba, dua a bulanen ti napalabas. Madama idi ti barangay assembly idi inyangaw ni Pandong a nakali aminen a golden buddha ni Yamashita, ngem awan ti mangayat a mangkali iti golden buddha ti baak a baket. Napasugkian ti baak. No di ket tungngiib daytoy a Pandong Dungdong, ta mabalin kadi met nga iwaragawag iti barangay assembly ti ‘misterio ti pammati’ dagiti matmaturog iti nalam-ek ken ‘atitiddog a rabii?’
Nagpagnapagna ni Pandong iti pananglisina ti asuk. Inyalikakana a malukot ti puraw a pantalon a pinasikkil ti linugaw a pinagalmidor ni Intang a baketna. Maikaglis ken maanakan laketdi ti masikog a timel a maikawa nga aglanding iti puraw a sapatosna a lalat. Nayat met idi kalman a biniton ni Intang ti sapatos ta amangan no ibabawi ni Pandong ti panagbalbaliwna. Tapno di agel-el ti agatsuka a ling-et iti kuelio ti long sleeves a puraw a teturon, inap-apanna iti puraw a panio ti teltel. Teltel a nakaibudakan ti mapa dagiti golden buddha ni Yamashita. Mapa a kasulitnan nga agasan iti sulfur ointment. Immubing ketdi ti langana iti edadna a piptiseken.
Makimisada ken ni baketna iti oras ti alas-otso. Minusiiganna ti imitasion a Seiko 5 iti punguapunguanna idi nariparna ti oras.
“Naburak kad’ ‘ta sarmingen, Intang, maylab? ‘Toyka sapatoskon nga agsarming! Uray dikan agsagaysay, matuloy latta ti misa!” pinagimbudona pay dagiti dua a dakulapna sana indekket iti ngiwat iti panagpukkawna. Inlayonna a sinang-awan dagiti dakulapna, inangotna ket immisem. Kabrasna laeng itay, a nangpitpitanna iti putan kampit ti maudi a lua ti kolget.
“Umayen! Ania la ket ‘ta darasmon, ‘ya, ket media pay laeng!” naibuang ni Intang iti ridaw a mangam-ammimi pay laeng ti naingpis a bibig iti impulagidna itay a lipgloss. Nalayak ti bestidana a puraw. Nagdalungdong met iti puraw. Nagistep-in met la iti puraw. Inrikepnan ti ridaw ti agbeginingen nga aggudbay a dos grados a tinabla a balay.
“Iti simbaan, awan tugaw ti maladaw!”
“Narigat met a no di urnosen ti bagi, ania la ketdin.”
Kaedadanna ni baketna ken kinaubinganna met laeng. Dua ti bunga dagiti arasaasda. Ni JR, agtaktaksi idiay Manila ngem agiskuela iti rabii. Ni Carla a buridek ti kabbalayda.
Immaklili ni Intang iti kanawan a siko ni Pandong. Kinamangdan ti bit-ang nga agpalaud. Sadiayton sungaban nga agluganda iti traysikel nga agpaili.
“Yaaayyyy, white gentleman! White gentleman! Mabutengak! Mabutengak! Ha? Ne, kunak la ket no white gentleman ti masabatkon, yor! Nakaolhuayts met ‘gamin. ‘Maykan, ‘maykan, Ikko, dika agbatbati!” Naginnenerbios, naginlalagaw-naginbubuteng, kundi pampag iti barukong kampay idi ti numero uno a sutil iti Purok Daya, idi nasabatda iti tengnga ti bit-ang.
“’Nia a white gentleman a lablabidem met, lukdit!” Di nateppelan ni Pandong ti panagasuk ti agong ken dagiti lapayagna a sarang, no labsen ti agsao, iti nangngegna nga insawang daytoy padana a battuog. Lalo ket dida agkadutdotan a dua. Ta lastog pols repel its ader, ngarud.
“No adda ti white lady, di adda met ti white gentleman? Adda!” Kasla gakgak ti sumayet a bullfrog ti garakgak ti sutil. Agyugyog pay ti butitna nga uksob a pagar-aruyotan ti ling-et.
Makaisem-a-saan ni Intang. Kasla ngiwngiw ti mabisin a netib a takong ti panagkimmokimmot ti subsobna iti inna panagngatingat iti tallo a diusiprut. Agalis-alis dagiti mulagatna kadagiti a dua a battuog sa nagpalpalittuok iti ngatngatingatenna.
Inimutan ti bit-ang. Awan ti masarakan ni Pandong. Ngem atiwenna ti Apollo 11 a sumiag iti law-ang iti taray ti utekna kadagiti kakastoy a bambanag. Paspas! Inuksotna ti kanawan a sapatos. Ipak-olna koman ti takon iti lulonan ti manileng a kalbo, ngem nagbuatiten ni Ikko. Naimbag ta naigawid ni Intang ti lakayna. No saan, naipakamat a naipalapal dayta moccasin a sarabo ken Lakay Antot a kaarruba a naggaput’ California.
“Isunan, ‘nia ketdin! Ammom la ngarud a sutil, tutopam pay laeng?”
“Ninanattan! Al-al-alia ketdin panagkitana kaniak? Lukdit!”
Lig-isenka kamman kasla ampas, lukdit, kuna koma pay ni Pandong ngem timmangad ketdi sa nagtanamitim: Apo, saan koma a daytoy ti rason iti panangibabawim iti kiddawko.
Dats korek! Daytoy ti rason no apay maikasiamen ita a Domingo a makimismisa. Agnobnobena. Ta tallo met laeng a rason no apay a makimisa ti tao: agyaman, paibalballaet ken agkiddaw.
Idi nagkallaysada nga agassawa, tuentipip yiren ti napalabas, ti maikadua nga iseserrekna iti simbaan. Umuna idi nagbuniag idi agmakatawen.
Kasunganina unay ni Intang, ta di la ket agsakit wenno agtudo, saan a manglangan a makimisa iti Domingo. Iti naminwalon a Domingo nga istret a simmurot a nakimisa ni lakayna, pasaray damagen ni Intang iti bagina no nagsublin ti nagabsent widawt opisial lib a nakem ni Pandong.
“Dika la ket sinuktanen ‘ta mediasmo!” masemsem-a-saan ni Intang idi nakitana a limsut ti kawweng a tangan iti asul a medias. “Battuogka a talaga! Medias laeng dika pay madait?” Battuog kunami iti napeklan a sadut.
“Didanto met la makita!” Inagawaan ni Pandong iti nagsapatos. Iti sungaban, limmugandan.
“Dinengngegen ti Dios ti kararagko. Nagbalbaliwkan, lakay. Ala, gumatangak ita iti kukod ti baboy nga ilauya ta uray no ingatom manen dayta maysa a sakam iti inka pannangan.”
Di simmungbat ni Pandong. Kalkaldoen ti mugingna no kasano a balsenna ni Ikko.
Kasla oberyus a kiskisan ti ungor ti angkiter a traysikel a naglugananda. Nangisit ken napuskol ti gita nga ipugtit ti tumarakatak a tambutso. Tambutso a nagalutan iti kudil ti butakal tapno saanda nga agdibors iti nakaikaptanna. Pasaray agsaiddek ti angkiter iti rigatna a makalog iti lasonglasong a kalsada ti barangay. Sumagpat daytoy iti sementado a kalsada nasional.
“Nagreplayen ti Dios kadagiti kararagko. Dikan umin-inum iti nasanger. Dika payen mapmapan makitung-it ken makipallot-- “
“Ken dika payen agar-arem, dimo kunaen, Intang maylab, ta yu ar may wan en onlik. Pramis!” Intag-ay pay ni Pandong ti kanawan a dakulapna.
“Diak met ibagbaga dayta, lakay.”
Idi saan nga agtimek ni Pandong, nagpalubo ni Intang.
“Don Fernando Alcantara y Purificacion, Senior, kunam!”
Nabtak ti kasla ulo ti maladaga a lubo ti diusiprut a pinuyot ni Intang. Uray la pimmuraw dagiti nangisit a bukelbukel dagiti matana iti pannakaappel ti agongna a dulpap. Naganangsab. Dinagusna nga inammimian ti tsiklet, sana met insubli iti uneg ti ngiwatna, sa idi kuan, kasla ‘tay kuladongen a nuang ni Mundong Baak a kaarrubada iti inna panagkabukab. Nagpalpalittuok manen a nangmatmat ken ni Pandong. Mapaspasel daytoy. Mulmulmolan ti mugingna: dinsa met nagbalbaliw ti ‘nimal itoy a tao? Ay, mamalok la ketdi agingga a dagiti laengen ti purawpuraw dagiti matana ti makita no balbalatongennak.
“Makitana daydiay nga Ikkoriteg, Intang, maylab, millionarioakon! Siakon ni Don Fernando Alcantara y Purificacion, Senior, multi-millionario!” Impigsana pay.
Kunam pay, kasla timmodas iti bunot-paningit-sindioker-klos-sekret iti ragsak ni Lakay Temyong a drayber iti naallingagna nga iskop. Isu ket ti host ti “Talk Show” iti paradaan ti traysikel idiay ili. Laklakayan met a durbab, agrarapang ti dilana. Imbes nga agpatiwerwer ta nakalas-uddan iti haywe nasional, nagin-inayad ketdi. Nagalingag. Ania, millionarion ni Battuog? Nasken a maammuanna no apay a nagmillionario ni Pandong. Dakkel la ketdi a damag daytoy. Imposible nga agmilionario ni Pandong a numero uno a kadagsenan ti ubet? Nakaraepton dagiti kaarrubana, dipay nakabunobon? Sangkasao no kua daydi katuganganna a lakay:
“namintwentiterdton a naglupos ti beklat, dipay nakapaminsan ni Pandong!”
“Donia Renata, maylab, sagmamano ngata aya ti prangkisa ti Jollibee, McDo ken Ateneo? Tapno libren ti hamburger ken panagiskuela dagiti dua nga annakta?”
Natilmon ni Intang ti kabkabukabenna a diusiprut iti nangngegna. Nagsagkasagkak kabayatan iti panangtambiotambiogna ti teltelna.
“Kuaemon?”
Nagsat manen ti aanusan ni Intang. Timmayok manen ti haybladna: “Dika pay malagdaanen ti marmarba a balaytayo iti kinabattuogmo, dayta ket prangrangkisan ti iselselselmon dita tuktokmo?”
Natnag ti pustiso ti lakay a tsismoso iti illekna. Naimbag ta nasippawna ti artipisialna ket insubona met la dagus. Inyad-addana pay nga pinaginayad ti angkiter.
“Donia Renata, maylab! Dua nga aldaw pay manipud ita, maaddaanakton iti nasurok a sebenti million pesos!”
TOMAS Pandek, Itong Kuddapit, Andong Mukat, Ben Taba ken Boss Polon ti kadua ni Pandong Dungdong nga agtutungtong iti weyting shed iti sungaban ti bit-ang iti Purok Daya.
“Naimbag pay ni Boss Polon, ta uray no balasang ‘diay juniorna ket nawadwad ti paw-it manipud Japan.”
“Japan, Japan ngarud, sagot sa kahirapan!”
“No idi ket padak a dipay makaibarbas, ngem itan, ayos ta pukis, plattap ta ubet, natambok ta wallet!”
“Ket ramananyo met ti paw-itna…” inyupreser ni Boss Polon ti sigariliona.
“No idi ket an-anusan ni Boss Polon ti agsigarilio iti Alhambra no awan a pulos, ita, Saratoga!”
“Kitaem man la ti biag a, uray la ibarbartekan ni Boss Polon idi ti sakit ti nakemna ta nagbalin ketdin a seksi a balasang ti lategan a Juniorna. Ita, isun ti anghelda.”
“Dakkel a babawik iti kinadangkokko idi ken ni Apolonio, este, Pauline.”
“Uray no agbalasangka metten, lukdit a kalukditan, ta ag-Japanka met, idurdurogko ‘diay welwel a Juniorko, ngem: ikantana ketdin ti: Di ako bakla, kla, kla, kla, kla, kla! Di ako siokla, kla, kla, kla, kla, kla! Lalaki po ako…!” Kunam la no kulkulagtit ti naispreyan nga igges ti birhinia ti kulkulagtit ni Tomas iti panangtuladna ti arte ti anakna.
Nagkakatawada.
“Iti rigat ni Pinoy ita a panawen, ti saan a makapag-abrod ket marigatan a bumaknang. Isu a dua laengen iti kakaisuna a pagkamangan: ti Dios ken ti lotto…” insanamtek ni Ben Taba.
“Dios, wen. Ayunak dayta. Ngem apay met ti lotto?” Kinudkod ni Itong dagiti paragpagna a kunam la no aggitara.
“Agkararag a mangabak iti lotto!” Inggarakgak ni Boss Polon.
“Agtagtagainep a nakamulagat, kunam a!”
Nagkakatawada.
“Adda met nagkalian iti sirok ti duog a bittaog iti suli ti bangkagyo, Pari Pandong. Pudnonsa met ti sasawendan a millionariokan?”
“Don Fernando Alcantara y Purificacion, Senior, kunam, pari!”
Naggayad ti isem ni Pandong. Agasem met aya ti maawagan iti don? Imasnan, ipag, kasla inasukaran a tagapulot!
“Innak ngarud ud-udan ‘diay nagkalaegan a daga ni Manong Martin, idta haywe ta pagipatakderak iti gasolinaan. Pagaabayek ditan ti Jollibee, McDo ken Chowking ta gumatangakto iti prangkisada.”
“Talaga a bimmaknangkan, pari!”
“Nakalim kadin daydiay pito a golden budha ken singkuenta a dram ti balitok a sapsapulen dagiti treasure hunter a Hapon ditoy lugartayo idi napan a bulan?”
“Hmmn, medio. Addanton ti nasurok sebenti million pesosko!”
“Ama, nagdakkel a kuarta daytan!” kuna ni Boss Polon.
“Adda met bassit a, pari. Polon. Ngem, dumawatak pay la ti sigariliom a. Maysa laeng. Sukatakto iti sangadram no makubrak ‘diay millionesko.” Dimmutdot lattan ni Pandong iti tallo nga istik a sigarilio a nakalatag iti paradipad ti weyting shed. Nagdardarasen a pimmanaw.
“Pinoy manen! Naglaingka a talaga, Filipino! Para Guiness Book of Record, kunam man! Millionario ngem awan igatangna iti sigarilio!”
“Maysa laeng kunana ket tallo met ti innalana. Asked one take two. Kasla bargain sale!”
Naggagarakgakda.
“Nakalina ngatan ti sapsapulen dagiti treasure hunter?”
“Bubonsa kano daydiay a pinakali ni Mari Intang? Pagsakduanda ti pagsibugda iti nateng.”
“GASOLINAAN, kunam?” Immulagat ti lakay a reterado a titser tu.
“Wen, ‘Nong Martin.”
“No awan ti ten millionmo, lipatemon ti gasolinaan. Franchise laengen ket mapanen ti hap million agingga maysa. Ti pay required capital.”
“Tsiken laeng dayta, ‘nong…!”
Iti tayag ti titser a lima kadapan ken siam a pulgada, tannawaganna ti alipuspos ni Pandong. Mapaspasel daytoy.
“Uray gudua million ‘nong, danunek!” imbaniekesen ni Pandong idi dina mauray ti banarbar a timek ti lakay.
“Sika ti kinamang dagiti treasure hunter nga immay idi napan a bulan ditoy barangaytayo?”
“Wen ‘nong.” Ket nagkatawa iti apagapaman.
Nauneg ti matmat ti titser ken Pandong.
PAKSIW a kukod ti baboy ti pangrabianda. Pinabanglo ti sibut, digo a nalaput. Kunam pay, insagpat pay ni Pandong ti kanawan a sakana iti palangka. Kasla akup dagiti kammetna. Kasla danog ti kadakkel dagiti pingpingna. Binay-an lattan ni Intang ni Pandong. Namnamaen ni Intang a nagreporman ti battuog nga asawana.
Naulimek ni Clara iti inna panagkutsara. Agingga ita, dipay la naikkat ti suronna iti amana. Maikatlo koman a tawenna iti edukasion sadiay kabisera, ngem nagsardeng ta awan ti pagtuloyna. Inkari ti amana nga agtuloy met laeng, ngem naisurat iti rabaw ti danum dayta a kari. Tapno matungpal ti arapaapna nga agbalin a titser, nagtaraken iti baboy ken pato. Tinulongan met ti inana. Iti dua a tawen, adda ti urnongnan a kuarenta mil. Namnamaen ‘toy balasang nga umanayen dayta a gastosenna agingga makaturpos. Unaen ngamin ni Pandong ti mapan makituttot, makidaya, mamalaybalay, matmaturog, agbartek ken makisugal.
“Ford Expedition kadi ti kayatmo a gatangek a luganmo, Clara?” nagsanapsap pay ni Pandong a nagdamag.
Naltotan ni Intang iti nangngegna. Imminum a dagus.
Naibbatan met ni Clara ti kutsara ken ti tinedor. Tinam-eganna ti nagtimmukel a lamisaan a pornika sana pinerreng ti amana.
“Starex ken ni inam ta imbag la a pagkargaanna kadagiti lakona a natnateng. Land Cruiser a latest edition kaniak.” Dua nga imana ti nangbagtin ti mallukong ket pimmanerperen ‘ta igup a sinaruno ti sanapsap ken sangakilometro ket gudua a tik-ab.
Apo, Apok ken Diosko, silpuam man pay ti kurdonko, ta diakto ket mamalo iti aklo ti ‘nimaltoyen nga asawak! inlangit ni Intang. No apay ket a sakitna met ti kellaat nga aghayblad. Sapay no di rapas. No aghayblad no kua ket pasaray makatosanna, masintokanna, makalkaganna, mamalona ni battuog. Di met bumales no kua ni battuog, panawannan ni Intang. Inton sumangpet iti balayda ni battuog, no saan a komento iti damag ti ipasarabona, prutas, wenno ania la ditan a gusgusto ni Intang. Wenno saan, angawenna ni Intang sananto apro-aprosan ken pekkepekkelan, ay, ket ti sumaruno nga eksena a ket agginnarakgakdanto manen a dua. Simple a biag, simple nga apa ken simple met laeng a panagkapia. Dayta ket ti apa ti agassawa.
“Dika mamati? No makubrarko daydiay nasurok a sebenti millionko, uray agumakanton nga agiskuela.”
Nangitangad ni Clara iti danum.
“Ti la ket malablabidyo manen a kunak, ‘tang. Agar-arapaapkay’ manen a simumulagat! Dayta ti paglainganyo!”
“Adda ti nakontakkon a gumatangak kunamsa!”
“Ket no diyo pay ammo ti agmaneho ti bisikleta wenno kuliglig, anianto la ket ti kotsen?” Naglibbi ni Clara ket pimmanawen.
“Din sa mamati ‘diay anakmo, baket?”
“Ala wen. Agawaam ngarud ta aginnawka.” Naeres metten ti ganasna a mangan ni Intang.
“Nasakit dagiti ramayko, baket. Sika la kadin a.”
“Kasano a nasakit ket nagduaam pay ti nagkammet!”
Naladawen ti amin idi naamiris ni Pandong a biddut gayam ti pambarna.
Ngem ni met la Intang ti naginnaw. Idi timmakder iti lamisaan ni Pandong, nagilad nga insigida iti immaratiddog a sopa a nangsango ti tibi. Dipay napudotan ti bukotna, no ar-arigen, nakaprimeran ti panagurokna.
AGSAPA. Kusina. Agitartar-ap iti balatong ni Intang idi nangngegna ti nagsaruno kanalbaag iti siled ni Carla. Maalingagna ti dayamudom ti balasangna. Simrek iti yan ni Carla.
“Kuaemon?”
Makasangsangit a nagbaniekes ni Carla.
“’Pay nga agkaiwaris dagita lupotmo?”
“Haynaku, nang, awanen, awanen!”
“Ti?”
“’Tay iduldulinko a kuarta a pagtuloyko nga agsikuela, awanen!”
Natiritir ti dila ti ina.
“Kuarenta mil pesos! Umanay koman a gastosek agingga makagraduarak.”
“Ket sino ‘garud ti nangala?”
“Ni la ketdi tatang!”
“Pabasolem ti amam?” Immulagat ti ina.
“Asino pay koma?”
Natalin ti natiritir a dila ti ina.
“Ania ket ti kastoyen a biag. Didak la ngarud mapaiskuelan, alaenda pay laeng ti kuarta nga urnong a pagtuloy.” Naganug-ogen ti anak.
KALKALPAS ITI panangaldaw. Ania ti kuaenna iti uneg? Kuna ni Intang iti bagina. Agkirkiwar daytoy iti imbilagna a balatong iti kanigid a sikigan ti balayda. Tinaliawna ti kamarin iti likud. Nasiputanna itay a simrek ni Pandong nga awitna ti kaggatangna a pagiwarnak. Ti kamarin ti pagidulinanda iti kaykayo a pagtungoda, pagpaluoman ti saba, pagitlogan dagiti manokda ken pagiyaponan ti anakan a kaldingda.
Dipay la nagsubli iti normal ti dara ni Intang. Nagindurog pay laeng ti haybladna. Dina ngamin mapaamin ni Pandong nga isu ti nangala ti kuarta nga iduldulin ti balasangna. Kabisadonan ti asawana. Aginpupungtot kampay idi no adda kalkallubanna. Ngem, naisem ken agkatkatawa no awan ti aramidna.
Inannadan ni Intang a makaparnuay iti karasakas iti yaasidegna. Simmirip iti bingi ti ridaw. Nagtupa dagiti sangina. In-inut a nalukot dagiti dakulapna. Immasuk ti agong ken dagiti lapayagna, no labsen manen ti agsao. Prinontalkikna ti ridaw. Nagduaanna ti nagbaniekes.
Ngem di man la nakigtot ni Pandong a nakadalupisak. Agkurkurobsa iti tarubong ti kamotit idiay planeta a Pluto ti panunotna. Nagduaanna ti nagtapaya. Nakalibbi a kunam la no makasangsangit. Matmatmatanna ti kaggatangna a pagiwarnak. Iti aglawlaw daytoy agkaiwara dagiti polietos ti lotto. Sabali pay ti nakabigao ken nakalabba.
“Pandong…?” Kasla kaas-asa a labaha dagiti mata ni Intang.
“Awan, baket, di pinatgan ti Dios ti wan en onli a kararagko.”
“Nga?”
“A mangabakak iti lotto. Siam a Domingo a nakimisaak. Awan sabali nga inkarkararagko no di laeng iti panangabakko iti lotto. Nasurok a kuarenta mil ti ginatangko a tiket, ngem awan. Nasurok pay met ngarud a sebenti million ti premio ti bola ti super lotto idi kalman. Sayang. Sayang a talaga…!”
“Isu a kunkunam a Don Fernando Alcantara ti naganmo ta namnamaemon a sika ti mangabak?”
“Inkararagko met. Malassa nga agpaysu, baket, no dipay nabola ti lotto ket ammon ti pangigatangan iti abaken?”
“Nangalaam ti intayam?”
“Ti dulin ni Clara.”
No labsen manen ti agsao, saanen nga asuk ti rumuar kadagiti abut ti agong ken kadagiti lapayag ni Intang no di ket apuy nga agsul-osul-oy.
“Duldog a laklakayan!” Timmuknon ti hayblad. Ginammatan ni Intang ti kasla takiag nga al-o iti nganga ti bato nga alsong. Dua nga ima ti nangpetpet, inlagtona pay nga immalo.
Ngem nadetekan ti radar ni Pandong ti peggad. Nakalisi. Maysa pay a malo. Nakalisi latta. Kapamitlo a layat, nagdisso iti kuribut ti mangukop. Timmakkias ti umanarikiak nga upa ta dina kayat a saksian ti sumaruno nga eksena.
Naudal ni Pandong ta naikaglis iti pannakabaddekna iti nakailad a putik. Kinaludon ni Pandong dagiti mapespessaanen nga itlog. Uray la nakalugit iti danagna ti tumanektek a kappessa a piek nagbatay iti mugingna. Adda iti uluanan ni Pandong ti kuribot.
“Duldogka a tao! Isugalmo ketdin ‘ta pagmatrikula ‘ta anakmo…!
Adtoyen ti maikapat a layat, umayen, umayen, dear readers…!
NGEM KELLAAT a naibuang ti ridaw ti siled. Dandaniak pay naitar-ap iti palangka iti kigtotko. Nariknak pay a limnek dagiti butillogko ken kimsen ‘diay kuak iti kigtotko. Ania ket ti biagen ti agdadamo a mannurat? ‘Guray man, narurossa metten ti pusok iti kigtotko? Umanangsab ti kontrabida ti arapaap. Paitnan, ipag, kasla pinaryaan-bakir nga apro!
“’Diay gargarutis a nuangmo, lakay, nakabulos manen!”
Isturbo. Kagangganasanna ket. Aggibus payen, hmp!
“Dipay makagatang ti kape ken asukar ti bayad dayta sursuratem! Ti la ket pagdaddadaelamon iti kanitom. Gastos ti kuriente ken ink. Dika pay la pagilo ‘ta kopunbanmo, ta pakinabangan ‘ta purriitmo a nangisit!” Nagikkis pay ti ridaw a naiserra.
Hmp, isturbo dayta a balkasia. Yanko itayen? Yankon…? Nareggaayen ti konsentresion. Ti tuloyna. Ti maikapat a layat. Ania ngata ti aramidek? Ay, pangkis a tukak, kasanok nga ituloy? ‘Diay nuang gayam!
` No patayen ni Intang ni Pandong iti malo? Dipay ket humor a nagtinnag a tragedy-parricide.
Sinal-iten a nuang ta rong tayming met! Tapaekto ket ngatan aya, ta iporkilokon, suronkon! Ania ti gibusna? Narigrigat iti mangigibus ti sarita ngem iti mangirugi?
Idi maipalek koman iti mumukatan ni Pandong, adda ti nangsarapa nga al-allia ti al-o? Dipay ket humor-horror?
“Aggunaykan a! Ad-adda ketdin dayta awan kuentana a sursuratem ngem ‘diay nuang!” Ni manen balkasia.
Napatpateg met a ti gibus daytoy a sarita, hmp! No ngata, madieken ti tomboy nga ansisit wenno bakla a tikbalang ti al-o ket agbalin a sabong ti karabasa? Apay a karabasa? Sabong ti bangar ketdin a! Ket daytoyen a sabong iti iselsel ni Intang iti ngiwat ni Pandong agingga agtulatulakak? Wenno adda ti nangigawid a kapre wenno pugot ken ni Intang? Wenno istap, kuna dayta nay kappessa a piek iti muging ni Pandong ket napasamak ti state of suspended animation? Dipay ket humor-fantasy?
Nagrigat la ket ti masingan ti konsentresionna.
No makalisi manen Pandong ket agbuatiten a rumuar? Niber indeng istorin a ta
agpakawan ken mapakawanto man met laengen?
“Krystalaaaa!!” Kellaat a nagparang ni Krystala. Inggawidna ni Intang. “Bwa-ha-ha-ha-ha-ha!!!” Nagparang met ni Harimon ket durduroganna met ni Intang a malmaluennan ti battuog a lakayna. Ngem ania ti bibiang dayta fantaserie iti tibi iti sursuratek? Mabalin latta met ngata no kayat, ta piksion ngarud, saan? Ti la ketdin mapampanunoten no kastoy a nasinga ti konsentresion. Ti sinal-ittan a balkasia. Ti sinal-ittan a nuang. Pagkabbalayekto ngatan da balkasia ken ti nuang, tapno awanen ti isturbo? Hmp!
“Tumakderka ditan! Kasangsangdonan ‘diay nuang ni Maning Man-aangat! Inkan kunak wenno balsigek ‘ta sinal-ittan a kompiuter! Balsigek no kunak, balsigek!”
Kasano nga igibusna aya, my dear readers? Agpasigak man laengen a kadakayo, ta makaammokayo la koman no ania ti kasayaatan a pangigibusan. Total, naibagak metten dagiti posible a pangigibusan. Select the best answer. No adda pay ti nasaysayaat a mapanunotyo a pangigibusan, mabalin latta. Total, italekkon kadakayo ti paggibusanna. Yunakon iti agyaman.
Babayu ngarud, innakon ikanawa ‘diay nuangko. Rapas dagiti dakulap ni baket, amangan no paysuenna a balsigen ‘toy kompiuterko, nakarkaro la ket ngaruden a diakon makasurat! ##
(30)
KAMALIG
KAMALIG
GUMIL LA UNION: Pagtaudan Dagiti Masirib a Mannurat!
Saan laeng a naballigian a panggep iti tarigagay no dipay ket dakkel unay nga addang iti dur-asan ti pluma dagiti opisial ken kameng ti GUMIL La Union ti napasamak a Literary-Workshop nga inangay ti gunglo idi Hunio 18, 2005 sadiay Don Mariano Marcos State University Mid La Union (DMMSU). Nangrugi iti alas 9:00 iti agsapa agingga iti alas 5:00 iti malem.
“Panangisagana iti arapaap a pagtaudan koma dagiti masirib a mannurat ti GLU ti panggep daytoy a Literary-Workshop ” kuna ni Djuna R. Alcantara, presidente ti Gunglo ken sekretaria-heneral ti GUMIL Filipinas.
Iti bigat: Imbinsabinsa ni Herminio C. Calica ti “tema” ken ti “balabala.” Ni Calica ti agdama nga auditor ti GUMIL Filipinas, nagpresidente ken adviser ti GLU ken sigud kameng ti Bannawag Magazine.
Ti “risiris ken karakterisasion” ti inlawlawag ni Peter La Julian, kolumnista ti The Gazette Magazine. “Iti maysa a gunglo, nabileg latta ti kinaadda ti risiris ken karakterisasion,” kuna ni Julian, a kayatna a sawen, iti pananglagidawna ti resulta ti kallabes nga eleksion ti GF a nangiyaspinganna iti inlektiurna.
Ni TESDA Regional Director Washington M. Agustin ti kangrunaan a sangaili iti pasken ken nangilawlawaganna dagiti banag a maipapan iti Salip ti Sarita ti TESDA a binayabay ti GLU.
Nagsarita met Casimiro Is. De Guzman, ti probinsia ti Quirino, ti padasna iti panagsuratan, lalo iti kaaddan iti Bannawag.
Iti malem: Trinatar ni Dr. Edilberto H. Angco, Editor-in-Chief ti La Fernandina Update, ken Sirmata Magazine ti maipapan iti simbolismo, images ken paripirip.
Structure, dayalogo ken deskripsion, dagiti tipo ti sarita, paripirip, presentasion, point of view ti trinatar ni Jaime M. Agpalo, Jr., editor ti Tawid News Magasin.
Ni Joseph Sermonia, nag-editor ti The Voice, pagiwarnak ti DMMSU, ti nagsarita maipapan iti kritisismo iti literatura a nangibinsabinsaanna dagiti sinurat a nangbalbaliw ti gimong.
Dagiti nagatendar: TESDA Region I Director Washington Agustin, Casimiro Is. De Guzman, Hernie Calica, Peter La. Julian, Djuna Alcantara, Milagros Renon, Purisimo Lazaga, Ralph Irish Aguda, Eleber Jacla, Lydia Palaroan, Fely Dumaguin,
Danilo Caburian, Roland Almoite, Leonora Copuz, Tess Baltazar, Pablito Alcantara, Zaldy Galuz, Edilberto Angco, Joseph Sermonia, Dorris Mamuyac, Henry Tangalin, Jimmy Agpalo.
Ni Lydia Palaroan ti nangidaulo ti Nailian a Kanta ken Gumilaweng, idinto ta kararag ken ni Leonora Corpuz. Ni Purisimo Lazaga ti nangited ti kablaaw idinto ta ni Mila Reynon ti nangiyam-ammo kadagiti dimmar-ay.
Ti GLU ti kaaktiboan a GUMIL Chapter iti agdama, babaen kadagiti naynay a panangiganuatda iti seminar-workshop. ##
Saturday, June 11, 2005
MAKISALIPTAYO, KAILIAN!
SARIBITNIW --- sarita, bitla ken daniw--- wenno declamation...
ala ngarud kailian, padasenyo, ngarud, good luck!
UMUNA A NAILIAN A SALIP TI SARIBITNIW
Maluktan ti Nailian a Salip ti Saribitniw iti bulan ti Hunio, 2005 nga iyusuat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation babaen ti panangesponsor ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ken ti pannakitakunaynay ti GUMIL Filipinas ken dagiti maseknan a probinsia.
Maysa nga eksperimental a porma ti Literatura Ilokana ti Saribitniw a buklen ti nagtitipon a sarita, bitla ken daniw maipanggep iti maymaysa a tema. Maisarita-maibitla-maidaniw ti suheto iti las-ud ti makedngan a tiempo. Minuli daydi dios-ti-aluadna a Pelagio A. Alcantara ti saribitniw ket itultuloy ita agiti kameng ti pamiliana ken nasinged a kakabsatna iti pluma. Kalikaguman daytoy a pasalip ti tumulong a mangpasantak iti panagdur-as ti Literatura Ilokana ken ti nariingan a kultura.
Dagiti pagannurotan:
1. Silulukat ti salip ti Saribitniw kadagiti amin a mannurat nga Ilokano nga agnaed ditoy Pilipinas malaksid kadagiti kameng ti SPADE Foundation ken dagiti agraman pamiliada agraman ken dagiti kameng ti sekretariat ti pakontes.
2. Maangay ti kampeonato a salip iti sigud a Wallace Air Base, Poro Point, Siudad ti San Fernando (La Union) iti maika-22 ti Oktubre, 2005 a pagbabalubalanto dagiti nangabak iti elimination round ti sangapulo a probinsia. Seminar-workshop para kadagiti dadduma a napili ti maaramid iti maikadua nga aldaw.
3. Tallo a bulan ti maited a pawayway kadagiti agregget a makisalip manipud pannakaimaldit wenno pannakaiwaragawag daytoy a pakaammo. Masapul a makadanon kadagiti SPADE-designated provincial headquarters amin a maisalip a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Agosto 31, 2005. Saanen a mairaman iti pasalip dagiti maawat a manuskrito kalpasan dayta a petsa.
4. Addaan ti dua a paset ti pasalip – ti panagsurat (writing) ti manuskrito a maisumite kadagiti provincial SPADE headquarters ken ti panangibasa (reading/oral delivery) ti sinurat. Dagiti laeng tallo a napili a manuskrito ti maibasa iti elimination round nga atenderan dagiti lokal a hurado ken bisita iti nakaiskediul a petsa iti probinsia. Ti umuna a kapintasan a mapili a manuskrito ti mairaman iti kampeonato a salip ti saribitniw. Dagiti autor ti maikadua ken maikatlo a napili ket esponsoranto ti probinsia nga ibagian dagiti autor a mairaman kadagiti duapulo nga agseminar-workshop maipanggep iti panagsurat ti saribitniw. Piliento ti SPADE dagiti aglektiur babaen iti masurot a proseso.
5. Maipanggep iti irarang-ay ti biag (poverty alleviation) iti napudno ken natan-ok a wagas (anti-corruption) ti sentro ti tema ti saribitniw. Maibinggas iti tema ti panangipateg iti nariingan a kultura (cultural heritage) ken pannakasaluad ti aglawlaw (environmental protection).
6. Agatiddog ti sibubukel a saribitniw iti 15-25 a panid. Masapul a maimakinilia wenno maikomputer ti entry iti regular a bond paper (short) ket nasken nga adda margin a maysa a pulgada iti amin nga igid ti papel.
7. Saan a nasursurok ngem 20 a minuto ti kaatiddog ti maiparang a Saribitniw. Dagiti laeng pasetna a bitla (10 a minutos) ken daniw (10 minutos) ti maibasa iti tallaong.
8. Maiwayat ti elimination round iti sangapulo a probinsia ti Kailokuan, agraman Metro Manila manipud Setiembre 2005 agingga iti Oktubre 2005. Dagitoy ti schedule ti panagpili kadagiti naisalip a manuskrito ti saribitniw kadagiti maseknan a probinsia: Abra - Setiembre 24; Metro Manila - Setiembre 25Ilocos Norte - Setiembre 10; Ilocos Sur - Setiembre 11; La Union - Setiembre 17; Pangasinan - Setiembre 18; Cagayan - Oktubre 2; Isabela ken Quirino - Oktubre 1; Nueva Vizcaya - Oktubre 8 ken Benguet/Baguio City - Oktubre 9.
9. Maysa laeng nga entry ti mabalin a maisalip. Ipaw-it ti pakisalip a manuskrito iti uppat a nadalus ken nalawag a kopia ket masapul a maawat daytoy iti saan a naladladaw ngem alas 5:00 ti malem ti Agosto 31, 2005 dagiti coordinators ti SPADE-designated headquarters iti tulong ti GUMIL chapter nga adda iti maseknan a probinsia. Awan ti agparang a nagan ti autor iti entry. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti Paulo ti saribitniw a pakisalip, nagan ti autor, ababa a pakasaritaan ti biag, retrato a 2”x2”. Iraman iti impormasion ti petsa ti pannakayanak, agdama nga adres ken numero ti selpon weno telepono.
10. Ikoreo, iyemail wenno idatag a personal ti pakisalip a manuskrito kadagiti sumaganad: Abra – Prescillano N. Bermudez, c/o Information Center, Bangued, Abra; Benguet/Baguio City – Clarito de Francia, c/o University of the Cordilleras, Baguio City; Metro Manila – Cles B. Rambaud, c/o Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Manila Bulletin Bldg.,, Muralla, Corner Recoletos Sts., Intramuros, Manila ken ni Angel R. Calso, c/o RIMAT, No. 58, Road 7, Project 6, Quezon City; Ilocos Norte – Elizabeth M. Raquel, Pinili, Ilocos Norte; Ilocos Sur – Edilberto H. Angco, c/o Sirmata, Marinella Complex, Metro Vigan, Ilocos Sur; La Union – Crescencia R. Alcantara, Namnama Village, San Fernando City; Pangasinan – Manuel S. Diaz, Nagsaag, San Manuel, Pangasinan; Cagayan – Vilmer V. Viloria, Provincial Government of Cagayan, Tuguegerao City; Isabela ken Quirino – Dir. Baldovino Ab. Valdez, P.O. Box 15, Alicia, 3306, Isabela ken Nueva Vizcaya - Ruperto Manuel, Agrisector Bldg., Capitol Compound, Bayombong, Nueva Vizcaya.
11. Dagiti Premio ti kampeonato a salip: Umuna a Gunggona – P10,000.00; Maikadua a Gunggona – P7,000.00 ken Maikatlo a Gunggona – P5, 000.00. Tallo ti mapili a Pangliwliwa a Gunggona a sag-P2,000.00 kada gunggona. (Mairaman iti premio ti 10% tax a maikissay kadagiti premio nga aggatad iti P10,000.00 wenno nangatngato). Malaksid iti premio a kwarta, maikkanto pay amin a mangabak iti maikwadro a sertipiko ti pammadayaw. Kas nayon dagiti maawat a premio, addanto pay maited a sertipiko ti libre nga innem a bulan a suskripsion ti Ilokano nasional magasin kadagiti mangabak ti umuna, maikadua ken maikatlo a gunggona.
12. Saan a mabalbaliwan ti nangabakan a manuskrito. Daytoy met laeng ti maisalipto nga entry para iti nasional a pakontes. Nasken ngarud a maawat ti SPADE Foundation dagiti nangabak a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Oktubre 15, 2005.
13. Dinto maibabawi ti pangngeddeng dagiti Hurado.
14. Amin nga entries a maisalip agbalinto a kukua ti SPADE Foundation. Mailibro dagiti mangabak a manuskrito ket maikkanto ti kopia ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA).
15. Para iti nayon a palawag maipanggep itoy a pasalip, kontaken laeng ti SPADE Foundation iti tel. blng. (072)7005755; cp no. 09215337599; email: spade_bulletin@yahoo.com. Wenno agsurat iti SPADE Foundation, c/o No. 4, Acacia St., Namnama Village, San Fernando City (La Union).
__________________
Approved for dissemination by SPADE Foundation, Inc., June 08, 2005
Tuesday, May 24, 2005
Premio Andel
PREMIO ANDEL 2003-2004
TAGILANGA
Sarita ni Noli S. Dumlao
MAIKA-2 A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Dagiti Hurado: Dionisio Bulong, Juan S.P. Hidalgo, Reynaldo Duque
Napintas a sarita. Kasingin ti Umuna a Gungguna. Ngem singin man, adda latta iti nagdumaan iti tunggal maysa. Isu dayta ti rason no apay nga adda iti first prize ken second prize met daytoy.
Iti “Karayo iti Tanap” ni PN Bermudez, ket nalaokan ti sarita kadagiti mental images a makuna a napintas a produkto ti literary arts. Daytoy iti awan iti “Tagilanga.”
DAGITI PALIIW:
1. Nabileg ti naratibo a namay-an ti author. Nagballigi itoy a wagasna, babaen iti Third Person Participant a Point of View.
No Third Person Participant no kuna, karaman ditoy ti narrator a kas karakter iti sarita isuna laeng ta saan nga isu ti bida. isu laeng iti agisalsalaysay iti mapaspasamak. Isu ti ruaran ti amin.
2. CIRCLE STRUCTURE ti inusar ti author. Ditoy nga impasakayna dagiti eksena a trinatarna. Uray no saan unay a nagameran ti narisiris a situation ti inkawesna nga eksena, ta saan met nga isu daytoy ti importante ti narisiris la unay a pagteng no di ket ti panangiparang ni author dagiti ayat a naikawes.
Circle structure no kuna, no ania daydiay a nangrugianna, isu met laeng iti nangigibusanna. Kastoy man iti panangirugina:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”
Adda ti pagkanaigan ti rugi ken gibus ti sarita.
3. Addaan ti sarita iti positive insight, nga isu daytoy iti namagtung-ed kadagiti hurado. Kas iti mabasa, awan iti marikna ken makita iti sarita a nakausaran iti apas, gura, ken negatibo a pampanunot.
Daytoy ti nangpapintas. Ngamin maipapan iti “Ayat” ti topiko a pagsasaritaan, ngarud nasken a maipapan laeng iti “ayat” iti suraten.
Masarakan dagitoy nga AYAT iti sinurat babaen kadagitoy a paset ti sarita:
a) AYAT KEN AYAN-AYAT DAGITI AGASSAWA A ROSA KEN ROQUE--- ti panagkasar manen ti lakay ken baket, ket kaipapananna iti panangpabaro manen ti ayan-ayat iti tunggal maysa. Ayat nga agingga iti panungpalan, a kas iti nakabatbatad nga insurat ti author.
Ket daytoy nga ayan-ayat dagiti agassawa a
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Daytoy idi nagkallaysada manen. Ket iti ipapatay ni Lelang
“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ngarud, nabileg ti ayat nga immula dagitoy agassawa kadagiti annakda. Saan laeng a kadagiti annakda no dipay ket kadagiti appokoda.
Kas iti Umuna a Gungguna, ti kaadalem daytoy nga ayat ket naglabas iti henerasion iti henerasion.
b) AYAT DAGITI KAARRUBA -- wenno ti sibubukel a komonidad. Adtoy daytay kaugalianen ni Ilokano. Sinnaranay. tinnulong. Kastoy ti panangibaga ti author itoy a paset iti rugina:
“Tunggal maysa, adda yarayatna. Umarikiak dagiti maisangpet a manok. Sumarungikngik dagiti kalding a maibaud kadagiti alad. Agkakanayon ti uriris dagiti burias (a maletson) ken baboy. Adda pay nagkokontribusion tapno makagatangda iti maysa a nuang ken maysa a baka. Anian a naggarbo a pasken. Pagiinniliwan, pakaurnosan met dagiti babassit a di panagkikinnaawatan, pakarisutan dagiti babassit a parikut, pakaibingayan dagiti pampanunot.”
Kastoy ti panangiladawan ti author ti ayat dagiti kaarruba. Agbibinnadangda. Nnamin daytoy a panagkallaysa ti baket ken lakay kalpasan iti limapulo a tawen ti panagdendennada a kas agassawa ket:
Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
Kastoy iti panangiladawan ti author.
Idi natay ti baket ken ti lakay, kastoy manen ti imbaga ti author:
“Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”
Nabatad ngarud, a dakkel la unay daytoy nga ayat iti puso dagiti kaarruba wenno kapurokan ti baket ken ti lakay.
c) AYAT DAGITI ANNAK ITI NAGANNA--- iti panagkallaysa manen da Lelang Rosa ken Lelong Roque, kastoy ti imbaga ti author:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ket idi natay ti baket ken ti lakay, isu met laeng ti imbaga ti author nga ayat:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Nupay awan iti direkta a pannakaipakita ti nasged a panagayat dagiti annak, malaksid iti ina ti author a nangigigir ti panagnaed ni Lelong kadakuadan idi natay ni Lelang ken dadduma pay a situation, umanayen dayta balikas a dakkel la ketdi ti panagayat dagiti annak babaen dayta balikas nga “Addada amin.” Iti man panagkallaysa manen da lelong ken lelang. Ket “Addada amin.” kunana manen iti ipupusay ni lelong.
Itoy a parang, nupay adda iti adayo dagiti dadduma nga annak ken appoko, immayda latta iti kallaysa ken iti idadateng ti ipapatay.
Ti kayat a sawen daytoy ket napateg la unay dagiti dadakkel. Banag a maibaga a nangnangruna ditoy ti AYAT ngem ti amin.
Ken wen ngata a, gapu iti kinaindaklan ti AYAT da lelong ken lelang kadagiti annakda, saan pay laeng a naakaran wenno naimpluensiaan dagitoy nga annak iti makunkuna a future shock wenno “dislocating effect of the speed of change in the contemporary world…” a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal, iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, St. Louis University Research Journal, 1983.
Ta itoy a panawen, agrarairan daytoy nga epekto ti speed of change wenno bunga ti napartak la unay a panagbalbaliw ti gimong.
Ken wen, gapu iti AYAT da lelong ken lelang, saan a naakaran dagitoy nga annak iti dakes nga epekto ti: “..the dislocating effect of a defective educational system...” a kuna met laeng
Ngamin, itoy a panawen, adun dagiti pasamak a baybay-an lattan dagiti nakaadal nga annak dagiti nagannak.
Itoy a sarita: ““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ngem itoy a sarita ti author, saanna nga imparang daytoy a ““..the dislocating effect of a defective educational system….”
Rumbeng laeng a naaramid. Ngamin ti iparparang ti author iti saritana ket AYAT laeng awanen iti sabali pay.
No imparang ti author daytoy, uray iti maysa laeng kadagiti annak, nadadael koma metten ti sarita, ngamin agginnuyoden ti AYAT ken “DI PANANGIPATEG”.
Idi damok a basaen daytoy a sarita, daytoy ti sisiimek, no laokan ni author ti “sabali a tibnok” ti saritana. Ngem saan a napasamak. Saan a napasamak dayta a “horizons of expectation” a namungay iti isipko kabayatan a basbasaek.
Daytoy ngamin a “horizons of expectation” iti mangited iti gagar ken ganas ti agbasbasa ta adda ti pampanunotenna a mapasamak wenno maaramid iti sarita. Matungpal man daytoy a “horizons of expectation,” ket mapnek latta iti nagbasa ta NASUNGBATAN ti kayatna a saludsoden. Nalawlawagan ti kayatna a malawlawagan.
Ngarud, no maipapan iti CONCISTENCY ti sarita, nakabakbaked. No ania dayta nga AYAT nga imparangna idi damo wenno rugi ti sarita, isu met laeng ti imparangna iti gibusna a di man la pulos a nagbaliw.
Uray ti parapo a kas pagibasaran ti AYAT ket saan a nagbaliw. Banag a makuna a naisangsangayan a panangiparang iti kastoy. Pinabilegna ti sarita a kas bunga iti maysa nga arte.
d) AYAT DAGITI APPOKO KADA LELONG KEN LELANG --- malaksid iti AYAT ti narrator kada lelong ken lelang, uray dagiti appo ket mabasa met iti nalaus a panagayatda. Addada amin a kuna ti author. Mabasa met laeng iti nangrugian ken iti naggibusan:
“Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Mabasa daytoy iti rugi ti sarita kasta met la iti gibus.
4) Mapaliiw ditoy, a daydiay inrugi ni author ket isu met laeng iti nangigibusanna. No ania ti ayat dagiti nagannak, kapurokan ken appoko ket naikasakab iti maymaysa a parapo nga isu ngarud ti rugi ken gibus ti sarita.
Ti ayat dagiti annak, kapurokan, appoko ket addada aminen iti maymaysa laeng a parapo - parapo a naaramat iti rugi ken gibus ti sarita.
No apay a napasamak, ngamin kidkiddawen daytoy ti imparangna nga structure ti sarita.
Ketdi, manmano iti pakasabasaan kadagiti sinurat iti Iluko a kakastoy.
5) SUHESTION: no daytoy a parapo a nangrugian ken a ngigibusanna:
““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
Ket addaan iti sabali pay a nangtulong kenkuana, uray no maysa laeng koma a SIMILITUDE wenno ania la ditan a kaarngina a mangparnuay iti MENTAL IMAGE, agbinnitibitda la ketdi iti first prize.
Ken wen, no iti bukodko a kapanunotan, nalabit a napinpintas pay ngata ngem iti Umuna a Gungguna.
Kinaawan iti mental images a maparnuay iti nakaarusan daytoy iti Umuna a Gungguna.
Iti lektiur ni Ben Pacris itay napalabas a maika-37th GUMIL Filipinas Convention, maipapan kadagiti nangab-abak iti Umuna a Gungguna kadagiti pasalip, imbinsabinsana ti kinabaked dagiti sarita ta ngamin addaanda iti mental images.
Kaniak a biang ket lalo pay a napimpintas no ti mapataud a mental images ket ti paripirip a mismo wenno isu a mismo dayta ti prefigure ti sarita. Dayta ti pakabuklan ti sarita.
Kalpasan a nabasak daytoy, simrek a dagus iti isipko ti sarita ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. a napauluan iti “Dagiti Panniki iti Montalban.”
Agpada dagitoy a dua a sarita ti “plot pattern” a nausar wenno ti panangiparangda ti balabalada. Iti sarita ti apo Hidalgo, imparangna daydiay “abut” a rumuaran iti biag, wenno “abut’ a dalan ken dalanan iti panagbiag. Iti udina, maysa man met laeng nga “abut” iti serkan kalpasan ken ni patay.
Abut iti rugi, abut met laeng iti gibusna. Pakasaritaan daytoy iti nagbaetan iti biag ken patay.
Itoy a sarita ni Dumlao, makuna met a maysa pakasaritaan ti biag ken iti patay. Iti biag a nakariknaan iti AYAT. Iti ipapatay a marikna latta ti ayat.
Ket no nangisapit la koma iti imahen wenno maysa la a parapo a kas nayon ken mangpabileg daydiay a “parapo” a nagibasaranna iti ayat patiek nga abakenna ti Umuna a Gungguna.
Adu dagiti siimbolo a mangipaduyakyak iti “biag” ken iti “patay”.
Adtoy dagiti sumaganad a pasaray maaramat:
1) abut a ruaran (biag) ken abut a serkan (patay)
2) uggot (biag) ken natnag a nagango a bulong (patay)
3) nagangtan a candela (biag), naiddep a candela (patay)
4) sumingsingising nga init (biag), nagtabon nga init (patay)
5) bato iti karayan (biag), darat iti baybay (patay)
Ken adu pay a representasion nga agibunga iti mental images ti biag ken iti patay.
Daytoy ngamin a mental images ket agserbi pay a paripirip wenno prefigure iti sibubukel a pakasaritaan nga isu iti “biag ken iti patay” a kas iti napasamak iti sarita.
Ketdi, maysa a nakabakbaked nga apit ti Litertatura Ilokana daytoy a sarita. ##

robotstxt: allowed

filter: keep