text:
Ti agsumbangir a paset ti alad ti Mining Act 1995
Ti Mining Act of 1995 ket dakkel nga isyu a nabayagen a pagdedebatean iti sala ti hustisia. Itay nabiit, nangeddengen ti korte suprema iti pannakakompirmarna a kas maysa a linteg.
No dakkel ti maitulongna daytoy iti pagilian, saan met a masasaan iti kinaadda iti dakkel met a pagdaksan.
Makatulong daytoy babaen iti pannkapataud iti 210,000 a trabaho, $5Billion investment ket namnamaen iti PhP5Billion nga excise tax manipud iti 21 a sidadaanen nga aglukat a pagminasan.
Saan a makapaglukat dagiti pagminasan kadagiti konsesionsda gapu iti isyu ti legalidad ti mining act. Addaan ti pagilian iti total reserves of gold nga agarup 162.7 million metric tons ken iti copper reserves a 4.05 million metric tons. Agpateg dagitpoy a reserves iti US$ 5 trillion. Ket mapapati a makapataud ti gobierno manipud itoy iti US$110 billion a buis.
Kadagiti laengen figures kadagiti maipagarup a pagsayaatan ket namnamaenen a mabayadanto met ngatan ti pagilian ti utangna.
Iti sabali a bangir ti alad, nagasuk metten ti dakkel a riribuk a maparnuay kadagiti kabambantayan ti pagilian, nangruna iti Northern ken Southern Luzon. Ti linteg ket panangipalubos ti gobierno iti panagtagikua dagiti ganggannaet nga agminminas kadagiti mineral reserves ti pagilian babaen iti 60-40 a bingay.
Kadagiti 30 na minasan nga agur-uray iti pannakalukatna, namnamaen a manayonan pay daytoy. Namnamaen met nga amin suli ti kabantayan iti Northern Luzon ken Southern Luzon ket adda ti ganggannaet a mangminas kadagita.
Riribuk. Dakkel la ketdi a riribuk. Saan a basta dakkel a riribuk ti maparnuay no dipay ket nadara a riribuk. Ta ti linteg ket kaipapanannan a dina panangbigbig ti kalintegan dagiti Indegenous People kadagiti dagdagada. Sadino ngarud ti papanan dagitoy a katutubo nga agnanaeden iti kadagita a lugar sipud pay idi panawen a saanen a malagip? No mapapanawda kadagiti lugarda dagitoy nga IP’s, agturongda la ketdi iti siudad a makilinnetlet ken nayon a bilang dagiti agpalama ken agpidut iti basura? Kadagiti dadduma, di bumurong nga imbes a gabion ken pala, ti pidutenda ket ti nakadiayan a maso ken kumpay. Umadu la ket ti kaso a panaglabsing ti kalintegan ti tao.
No sensennaayan ti damsak a napasamak kadagiti probinsia ti Quezon ken Aurora nga impaay ni Winnie, namnamaen a maulit dayta a banag no dipay ket kikit laeng dayta a banag ken didigra a pinarnuay ti tao iti pannakaminas kadagiti bambantay. Namnamaem ti pannakasabidong dagiti talon no saan a magaburan. Namnamaen ti panagruar ti adu a sakit a kas iti silicosis (abnormal a panagtubo ti lasag iti bara), scleroderma (tumangken a pennet ti bagi), heatsyncope (panagsardeng ti sirkulasion ti dara iti utek) ken dadduma pay a sakit nga itden iti pannakasamal iti lead, mercury ken cyanide nga usar dagiti minasan. Kadagiti talon iti kapatagan, maluyakan (siltation) ket pabassitenna ti produksion ti talon, a kas iti mapaspasamak kadagiti minaisan ti Abra a maipagarup a sinabidongan ti LCMC. Dumteng ti nasaknap a bisin. Saan laengen a dagiti taga-kabambantayan ti maapektaran no dipay ket dagiti taga-patad.
Maipangruna koma a sanguen dagiti tunggal bassit agingga iti kadadakkelan a parikut a parnuayen iti pannakalukat kadagiti kabambantayan iti Northern ken Southern Luzon kadagiti ganggannaet a minasan. Maipangruna koma ti kasapulan ken karbengan dagiti Indigenous People ngem kadagiti gangganaet. Maipangruna koma a sabaten iti saan a pannakarabngis (manen ken manen) kadagiti natural resources. Maipangpangruna koma a maikkan iti direkta a pagsayaatan dagiti maapektaran nga umili.
No saan a maikkan iti sungbat dagiti tumaud a pagdaksan daytoy a mining act, namnamaenen ti nadara a sapasap a dangadang. Ti dangadang dagiti babassit nga umili. ##
Sunday, December 12, 2004
Ti Gemgem ken ti Pluma: pluma iti gemgem, gemgem ti pluma, kasapulan unay!
Ti agsumbangir a paset ti alad ti Mining Act 1995
Friday, December 10, 2004
Umasibay ayamuom ti musa
Appigud, latta, kailian!
Makadandaniwak. Kasla nagsubli manen ti regta ti musa. Siguro ket nausawanen wenno nalunag pay ket ngatan a ti pasugnodna?
Sabali a talaga daytay rikna a kayatmo ti agdaniw ngem awananka iti regta. Sapulem pay laeng dagiti balikas nga inka imaldit. Wenno karkarawaem. Wenno kurobem pay laeng, ket iti panagkurkurob, balitungeg payla a balikas met ti maidaya.
Sabali met daytan linipatmon ti daniw ngem pagammuan man la ta ikellaat a makadandaniwka. A kayatmo ti agsurat iti daniw. Nga agisuratka ta amangan no la ketdi sumakit ti ulo. Ta daytoy ngarud ti sakit ti mannurat, no dina maisurat ti diktar ti musa ket dumteng no kua ti pasugnod. No nagpasugnod ti musa ket, daytoyen ti aw-awaganda iti writer’s block wenno holiday dagiti mannurat.
No kaano a malpas daytoy a holiday, awan iti makaibaga. Ta kellaat nga agpukaw ken kellaatto manen a dumteng. Isu a no umar-arubayan pay laeng, nasken a pasabatanen iti regget bareng agregget ‘ta regget..
No nagaget ti musa, ad-adu ti maisurat. Saan a parikut ti isurat ta umay ket umay lattan dayta nga isurat. Kellaat lattan nga ag-flash iti utek ket presto, addan ti aydea.
Nabayag met a nagbakasion ti musa kaniak. Diak a makasurat it daniw ken sarita. No adda ti maisuratko, nakadkadlaw a naata ken di makapnek. Adu a balakad maipapan iti writer’s block iti innak sinurot. Ngem kangrunaan nga impamaysak ti panagbasabasa. Tapno manayunan ti impormasion iti utek. Bareng isubli dagiti balikas a binasa dagiti balikas nga ablen nga ipabasa.
Ket iti kababasa, immagibas manen ti musa. Pinadasko a pinasabbtan ket nakaputarak manen iti tallo a daniw ken dua a sarita.
Ngem isuna laeng ta appigud. Appigud dagitoy a nasken a makayasan pay nga umuna. Ket uray no appigud, uray no naata pay laeng, imalditko man bareng no isu daytoyen ti pammaregta.
Adtoy ti appigud a daniw kalpasan ti nakaro a writer’s block. Itoy a daniw kasasaok man ‘toy bagik, no ituloyko pay laeng iti agsurat wenno saan. Ta addan ti panggepkon a mangidisso ti pluma, kangrunaanna iti salun-at a rason. Ala ket adtoy ti appigud a daniw:
TI PIEK ITI UNEG TI SABUT
ikkis ti duog a kampana
iti kampana ti duog nga ikkis
ikkis ti ulimek a dangadang, umel
umel kadin ti dangadangmo
dangadangmo, managberso
managberso, miraem, miraem managberso
kuridemdem ti kandela, kandela a silaw
silaw ti piek, piek iti uneg ti sabut
sabut a kukkukkokan, kukkokam
kukkokam manen ken manen ti sabut
tapno maalaw ti biag, alawen ti biag
biag ti piek iti sabut a kukkokkam
kukkokam iti ulimek a dangadang
dangadang a naulimek ti pompiang
pompiang dagiti kumaw, puraw
ken duyaw a lapayag
lapayag dagiti uleg a kayumanggi
kayumanggi a nangdios iti pirak
iti tallopulo a pirak, pirak ti kappi
kappi nga aglulumba, lumba ti kappi
kappi a kumalab iti baton-lagip
lagip ti baton, basnot-baston ti taraon
taraon a dara ken lasag ‘giti babassit
babassit ti taraon ti nagbaston
dara ken lasag, lasag ken dara
dara iti altar, altar a daradara
lasag ti takiag, takiag a nalasag
saan a kalasag, kalasag a laspag
laspag a linaspag dagiti nagbaton
nagbaton agpipinnangatuan isbo
isbo a nangato, ampaw nga isbo
isbo a naapgad, saanen a naapgad
isbo a nasam-it, saanen a nasam-it
napait nga isbo, isbo ‘ti babassit
bassit ken nagbaston, padapada
wen, padapada, Kenkuana, ngem awan
awan iti panagpapada, ta binastonda
a binaston ti telon ti panagpapada
isu a daradara ti padeppa
padeppa, managberso, daradara
daradara ti padeppa, kukkokamon,
kukkokamon tapno maalaw biag ti piek
piek iti uneg ti sabut a kukkukkokam
kukkokam iti ulimek a dangadang
Sunday, December 05, 2004
ATILA 2004 (kiddaw a maipablaak)
TI ATILA 2004
NI J. AGPALO, JR.
ART Tolentino Ignacio Litrary Awards. Iti laksid iti kinaababa ti panawen a pannakaiwaragawagna, adda latta met ti 18 a simmangpet a nakisalip. Dagitoyda man:
1. BUYOT ni Napoleon Bonaperte
2. SADIRI ni Lorimar Legrand
3. TI PUSO KEN PANUNOT TI MAYSA NGA KABSAT NGA PULIS ni Charito Chavez
4. BATON-LAGIP ni Bato Ni Lagip
5. DAGITI DATON A SABONG ITI RIO DE LAOAG ni Julian Magdiwang
6. DARA TI GERILIA ni Bonifacio T. Padsan
7. PEON ni Ahedres Adik
8. TI SUMINIT NGA DARANG NI APO INIT IDIAY SITIO REBBA ni Unknown
9. AGARAGAAG LATTA DAGITI MARABANNUAR ni Anniniwan T. Agdama
10. RONDA ni J. Diel Vim
11. KARIT ni Baro a Kristo
12. MARMARNA ni Bituen T. Amianan
13. ABOUT… FACE! ni Sergeant Major
14. DAGITI MALALAKI A TANOD ITI BARANGAY CAWCAWATI ni Kapitan Osmon
15. G.I. JOE ni Salacnib Guerrero
16. LADAWAN ni Sarhento Diego
17. ARIMPADEK ni Eden Joana Paraiso
18. DATON PARA ITI INA A DAGA ni Maj. General Pro B. Lem
Binasak ngarud ida. Ket adtoy dagiti rimuar a top 10 a pilik (saan a nagsasagannad):
1. SADIRI
2. BATON-LAGIP
3. BUYOT
4. LADAWAN
5. DARA TI GERILIA
6. DATON PARA ITI INA A DAGA
7. DAGITI DATON A SABONG ITI RIO DE LAOAG
8. PEON
9. DAGITI MALALAKI A TANUD ITI BRGY. CAWCAWATI
10. AGARAGAAGTO LATTA DAGITI MARABANUAR
Wow! Nagbagasen dagiti maapit! No dagiti kakastoy ti basaem, ay, ket kaska la nagna iti muliehon ket naasa pay ti utek iti kinasidap ti panagut-utek dagitoy nangsurat kadagitoy. Dinaydayawko la unay ti kinalaingda.
Adda pay dagiti sumagmamano a kasla nagpada ti saritada: Kas koma ti “Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag” ken ti “Dara ti Gerillia” ta maipapan ken daydi apo Roque Ablan. Kasla ketdin nagpada ti panunot dagiti dua a writer ditoy. Ket super a ti pannakasuratda.
Dua man met laengen ti nangtratar iti biag ti soldado a makiruprupak idiay Mindanao: “GI Joe” ken ti “Daton a Dara iti Ina a Daga”. Super a ti pannakasuratda ta agpadada la ngarud a nangabak.
Dua met ti nangtratar iti maipapan iti Oakwood Mutiny: “Ladawan” ken ti “Buyot”. Apounayen a laing met dagitoy a dua a nangsurat kadagitoy ta nagbinnitibitda iti ranko.
Tallo ti nangtratar ti maipapan iti tanud: “Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati” ken ti “Marmarna.” Ken “Ronda” Napintas daydiay immuna ta nangabak la ngarud, ngem ‘diay maikadua, hyper ti pinamay-anna ta inikkanna metten ti “police power” dagiti tanud a karakterna, banag a saan a nakapappapati ta, awan iti police power dagiti tanud no di laeng isuda ti auxiliary ti police. Ket ti laeng adda a kalinteganda ket ti kalintegan ti amin a sibilian—ti citizen’s arrest. Ti “Ronda” napintas. Nagmayat ti panangisuratna ngem atiddog laeng dagiti detalie. Inusarna pay ni Kapitan Enteng, ket napaisemak, ket nagsuspetsaakon a maysa la ketdi a mannurat iti drama ti radio ti author ken nangsukat kaniak idi immikkatakon iti Mountain Province Broadcasting Corporation---ta 1992-1997 ta siak ti nagsursurat ti maipapan ken ni Kapitan Enteng ken ni Kuarog a tsip Tanud. Ket diak a nagbiddut idi nalukatanen dagiti sobre, isu a talaga, dayta nay mamalaki a mannurat dita San Nicolas, Ilocos Norte.
Tallo met ti nangdamakamat iti PNP: “Arimpadek” ken ti “Karit” ken ti “Ti Kapanunotan ti Maysa a Kabsat a Polis.” Agpapada dagitoy a napintas. Detaliado ken naannad ti pannakasurat ti “Arimpadek” ket naayatanak a. Iti “Karit” lukat pay laeng kasla addan ti karit nga inna italtalukatik, ngem nagpasgar ketdin dayta police a karakterna? Wenno dayta writer ti nagpasgar ket nagbuteng a nangisurat iti rumbeng a para iti dayta a karit? Dayta naudi, “Ti Kapanunotan…”ayna, makapaganas man sika. Nairteng dagiti risiris a namay-an ti author ket kunam la addaka met iti situasion wenno pasamak iti sarita. Naglaing ni author a nangsurat ti saritana, nakalinlinteg uray pay no dina ammo ti agsurat iti umno nga ortograpia.
Maysa met ti nangsurat ti under-cover agent a mangtiktik iti maysa a kumander iti unibersidad, ngem ad-adda a ti kumander ti taray ti sarita.Adda met ti nangtratar ti maysa a kabsat, ngem diak nakita a sinurotna ti paglintegan a maipapan kadagiti armada, PNP ken tanud ti trataren, sapay no di class AA a sarita, sayang; kasta man met laengen ti maysa a sarita a maipapan iti soldado a nagikkat iti armada ngem ti taray ti sarita ket nagtinnag a labistori.
Adda met nangtratar ti maipapan iti EDSA-2 ket blow by blow ti namay-anna, sika—chronicle kunam man! Kumpleto detalie pati oras, ken saan pay a nasukatan dagiti agbibiag iti EDSA-2. Nagdanag la ket ngarud ni apo ATI, ta maysa kano a daytoy a libelous in nature. Ngem kunak met a saan a libelous ti kakastoy a sinurat no saan pay a naipablaak, ta awan ti libel no dipay naipablaak. Ngem kaniak a biang, saan a sarita ti kastoy no di ket maysa a naurnong a facts, wenno maysa a clippings wenno inurnong a damag kadagiti pagiwarnak. Awan met la pulosen ti makita ditoy a bunga ti panunot. Nalipatansa ni author ti kayat a sawen ti short story? A maysa nga imahinasion laeng, maysa a fiction ti short story. Iti ngata realism iti nagbatayanna a nangsurat? Kastoy ti kayat a sawen ti realism wenno ultra realism short stories: Realism (art and literature), in art and literature, an attempt to describe human behavior and surroundings or to represent figures and objects exactly as they act or appear in life. Dina met diniskribir a kas iti connotation, a kas iti sarita nga “Aplat” ni Salvador Espejo ken ti “Ti Eleksion iti Barangaymi” ni Meliton Brillantes. Diak a nakita iti kas iti fiction kadagiti dua a “Dagiti Sabong iti Rio de Laoag” ken ti “Dara ti Gerilia” nangtratar ken daydi apo Ablan ken kadagiti dua a nangtratar ti maipapan ti Oakwood mutiny “Ladawan” ken “Buyot”—ta linaokanda iti fiction. Napipia ken ni nangsurat iti maipapan ken ni Capt. Villaruel ta sinukatanna dagiti dadduma a facts ket nagbalinen a fiction. Ti ehemplo iti chronicle a sarita a maipapan iti news, feature, editorial ken letters to the editor, ket ti saritak a napauluan iti “Kronika ti Tribal War” a nangabak iti 3rd Prize iti Salip ti Sarita iti GUMIL California 1995.
Nupay kasta, nagbabagasda ketdi a dagitoy a naisalip
Isu a siraragsakak idi a nangi-email ken ni apo Art, ket kunak: sangadakulapan (nanumo) laeng ti ATILA, ngem nagbaknang ti maapit!
Kastoy a ti sarita! Kunkunak man.
Ngem idi panaggagapasen, dimteng ketdin ti bagyo! Signal number 4 a bagyo, ket dagiti namnamen nga apiten a dawa, narurosda iti daga ket saanen a napakinabangan ti ATILA 2004. Nagsayangen! Tsk! Tsk! Tsk! Sayang a talaga. Siguro a ket, saan a naikari a para iti ATILA iti kinabakedda. Para iti sabali a salip, no isalip pay dagiti akimputar kadagitoy.
NAUNGTANAK PAY GAPU ITI ATILA
KALPASAN a naamiris dagiti sinurat no asino kadakuada iti naglabsing iti pagannurotan iti salip, natinnag ketdin ti uppat a pilik!
Diak a mabatok no apay a kasdiay iti nagbalinanna. Siguradoek met, nga iti dayta a kinalaing dagiti author a nagputar kadagita a sarita, bangolanda ngata. Ngem, ania la unayen, aya? Ala, wen, taoda laeng met piman, nga agbiddut.
Ngem masayanganak latta sika. Isu a nagpagnapagnaak ket idi agsubliak, addan ti long neck nga Emperador. Tumimtimak man laengen ta pangadalan kadagiti manuskrito kunak. Ngem ti linteg ket linteg kuna met ni ATI, ania ngarud? Linteg a ket linteg!
“Ania la ketdin, aya! Dika la ketdin maitantan dayta nga arak! Uminumkanto kadi no umimbagka! Kaat-atakem la ngaruden, umin-inumka manen!” immisuot ni kumander in tsip.
Bassit laeng pangpalabasan kadagiti manuskrito ti ATILA kunak koma, ngem idi taldiapak ti long neck, nagudua gayamen, yo!
Ania pay nay, inturogkon a.
KALPASAN a naamiris dagiti sinurat no asino kadakuada iti naglabsing iti pagannurotan iti salip, naruros ketdin ti uppat a tonelada!
1. Sadiri
2. Baton-lagip
3. Dara ti Gerilia
4. Peon
Diak a mabatok no apay a kasdiay iti nagbalinanna. Siguradoek met, nga iti dayta a kinalaing dagiti author a nagputar kadagita a sarita, bangolanda ngata. Ngem, ania la unayen, aya? Ala, wen, taoda laeng met piman, nga agbiddut. Agbiddut met ti mannurat. Wenno nalabit a nagdardarasda ket dida inamiris dagiti annuroten.
Inadalko dagiti manuskrito a nadiskualipay no adda pay la remediona, kunak, a, ta sayang la ngarud. Inkunsultak ken ni apo ATI. Maysa a natakneng a military ni apo ATI, ket kunana a ti linteg ket linteg!
Wen met ketdi a. Ania ti serbina a linteg no di suroten? Ania ti serbina a pagannurotan ti salip no di suroten.
Dua nga entry ti saan a nangtungpal iti alagaden a nasken a “maipapan wenno agpaay kadagiti pannakabagi wenno ramay ti linteg wenno adda iti serbisio ti militaria/polisia (soldado, polis, wenno uray barangay tanud)” (Pagannurotan Bilang 3).
Maysa met nga entry ti di nangsurot iti porma ti sarita a nasken a suraten: “Saan a tradisional ti pannakasurat ti isalip a sarita, masapul a panay a dayalogo wenno panagpapatang (dialogues) ti pakabuklan ti sarita. No adda man wenno di maliklikan ti pasetna a narration, nasken a saan a nasursurok ngem 15 laeng a linia (sentence) a narration ti maaramat iti pakabuklan ti sarita.)” (Pagannurotan Bilang 4).
Immanay met a nakadiskalipikaan ti dua pay nga entry ti saanda a panangsurot iti alagaden a nasken a 12 a font size ti maaramat (no naikompiuter), ken nasken a doble espasio laeng ti pannakaitype wenno pannakaencodena (Pagannurotan Bilang 5).
Bassit la ngaruden ti nakisalip, napabassit pay laeng. Isu a napagnunumuanmi a hurados a pito laengen dagiti umuna a dupag iti inkam panagpili, ta bale kaguduan dayta.
Umuna a dupag ti panagpili iti pito (7) a kapintasan. (saan nga agsasagannad)
1. ATI—
1. ARAGAAG LATTA DAGITI MARABANNUAR by Anniniwan T.
Agdama
2. DAGITI MALALAKI A TANOD ITI BARANGGAY CAWCAWWATI –
by Kapitan Osmon
3. DAGITI DATON A SABONG ITI RIO DE LAOAG by Julian
Magdiwang
4. DARA PARA ITI INA A DAGA ni Major Pro B. Lem
5. GI JOE by Sarhento Diego wenno
6. LADAWAN by Salacnib Guerrero
7. ABOUT FACE by Sergeant Major
2) RVA---
GI JOE
LADAWAN
DAGITI DATON A SABONG ITI RIO DE LAOAG
DATON ITI INA A DAGA
DAGITI MALALAKI A TANOD ITI BARANGAY CAWCAWWATI
BUYOT
AGARAGAAG LATTA DAGITI MARABANNUAR
3) JMA -----
A) Buyot
B) Ladawan
C) Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
D) Daton Iti Ina a Daga
E) Agaragaagto Latta Dagiti Marabanuar
F) GI Joe
G) Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
* URNAAN
PAULO TI SARITA PUNTOS
1. Agaragaagto Latta Dagiti Marabanuar 3
2. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag 3
3. Daton Iti Ina a Daga 3
4. GI Joe 3
5. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati 3
6. Ladawan 3
7. Buyot 2
8. About Face 1
** RESULTA TI URNAAN UMUNA A DUPAG TI PANAGPIPILI
Dagiti Pito (7) a napili a kapintasan
1. Agaragaagto Latta Dagiti Marabanuar
2. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
3. Daton Iti Ina a Daga
4. GI Joe
5. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
6. Ladawan
7. Buyot
A) RESULTA ITI MAIKA-2 NGA URNAAN (lima a pili iti saan nga
agsasagannad)
ATI—
DATON A DARA.............
LADAWAN
DAGITI MALALAKI A TANUD.....
DAGITI DATON A SABONG......
GI JOE
RVA:
GI JOE
LADAWAN
DAGITI DATON A SABONG ITI RIO DE LAOAG
DAGITI MALALAKI A TANOD ITI BARANGAY CAWCAWWATI
DATON A DARA…
JMA
Daton a Dara…
Buyot
Dagiti Daton a Sabong
Ladawan
GI Joe
PAULO PUNTOS
Daton a Dara iti Ina a Daga 3
Buyot 1
Dagiti Malalaki a Tanud… 2
GI Joe 3
Ladawan 3
Dagiti Daton a Sabong 3
RESULTA TI TOP 5
1. Daton a Dara iti Ina a Daga
2. GI Joe
3. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
4. Ladawan
5. Dati Malalaki a Tanud
Rinankingda iti 1-5 nga agsasagannad (in order) manipud kapipipintasan kadagiti amin a napintas agingga napintas. Binnassitan ti iskor. Ti kabassitan ti iskor ti 1st Prize. Agsasarunon. No adda ti agpada, pagbutosan iti para dayta laeng a puesto. Ti saan a napagasatan, ukoparanna ti sumaruno a puesto ket bumaba dagiti dadduma.
B) RESULTA TI MAIKA-3 NGA URNAAN
ATI
1. Daton iti Ina a Daga
2. GI Joe
3. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
4. Dagiti daton a Sabong iti Rio de Laoag
5. Ladawan
RVA
1. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
2. GI Joe
3. Ladawan
4. Daton iti Ina a Daga
5. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
JMA
1. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
2. Ladawan
3. Daton iti Ina a Daga
4. GI Joe
5. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
TI RESULTA:
PAULO PUNTOS
1. Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag 3
2. Ladawan 6
3. Daton iti Ina a Daga 8
4. GI Joe 8
5. Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati 13
Nagtabla da DATON INA A DAGA ken GI JOE. Nabibinnutos manen dagiti tallo a hurados ket dagitoy ti botosda.
ATI
Daton iti Ina a Daga
GI Joe
RVA (thru text messages)
GI Joe
Daton iti Ina a Daga
JMA
Daton iti Ina a Daga
GI Joe
TI RESULTA: Ti DATON TI INA A DAGA ti mangukopar ti 2nd prize ket 3rd prize ti GI JOE
DAGITI LIMA A NAPAGASATAN
1st Prize, Dagiti Daton a Sabong iti Rio de Laoag
2nd Prize, Daton iti Ina a Daga
3rd Prize, GI Joe
4th Prize, Ladawan
5th Prize, Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati
DAGITOY DAGITI MAKINSARITA KEN TI INABAKDA:
1st Prize, Reynaldo A. Duque ti Candon City, Ilocos Sur babaen iti saritana a “Dagiti Daton A Sabong iti Rio de Laoag. Umawat ni RAD iti $500.00 ken plake manipud iti Jatobi Inc. ken plake ti pamadayaw.
2nd Prize, Rodgerry Rodriguez, ti Candon City, Ilocos Sur babaen iti saritana a “Daton iti Ina a Daga.” Umawat ni RMR iti $350.00 manipud ken ni Mr. & Mrs. Lupo (San Diego CA) ken plake pammadayaw.
3rd Prize Ni Noli Dumlao ti Paoay, Ilocos Norte babaen iti saritana a “GI Joe.” Umawat iti $250.00 manipud ken ni Atty. Shane Mallari (Chicago, Illinois) ken plake pammadayaw.
4th Prize, Ariel Tabag ti Sta. Teresita, Cagayan babaen ti saritana a “Ladawan”. Umawat iti $200.00 manipud kada Mr. & Mrs. Pol D. Atao iti Houston Texas, ken plake ti pammadayaw.
5th Melliton Gal. Brillantes iti Aparri, Cagayan babaen iti saritana a “Dagiti Malalaki a Tanud iti Brgy. Cawcawati”. Umawat iti $150.00 manipud kada Mr. & Mrs. Fortenberry iti Blessings Texas, ken plake ti pammadayaw.
TI SPECIAL AWARDS: (maysa a pammaregta a gungguna para iti pakaitedanna a mannurat)
DAGITI NAGPILIAN A PAULO TI SARITA KEN NAGSURAT:
1. ARIMPADEK, ni Eduardo A. Padaoan, ti Umingan, Pangasinan ken Canada
2. BUYOT, ni Danilo Antalan, iti Candon City
3. TI KAPANUNOTAN TI MAYSA A KABSAT A PULIS, ni Charito Chaves, ti Narvacan, Ilocos Sur ken Ohio, USA
EBALUASION KEN NAKAIBASARAN TI PANAGPILI:
1. Nakaipablaaken ni Eduardo Padaoan. Maysa kadagiti pioneer iti GUMIL Pangasinan
2. Nakaipablaaken ni Danilo Antalan. Nangab-abak pay ketdin iti pasalip.
3. Dipay pulos a nakaipablaak ni Chavez.
4. Posible a nagsurat ni Padaoan iti ayatna a mangabak ken ammona iti agsurat iti sarita iti nalinteg nga
ortograpia.
5. Posible a nagsurat ni Antalan iti ayatna a mangabak ken ammona iti agsurat iti sarita iti nalinteg nga
ortograpia.
6. Posible a nagsurat ni Chavez iti ayatna a makipartisipar iti sarita uray no dina ammo iti agsurat iti nalinteg
nga ortograpia. Ngem nalinteg ketdi iti panangsurat ti saritana.
Iti binnutos, sangsangkamaysa dagiti hurado a nangited ken ni Chavez ti pammaregta a pammadayaw. Umawat daytoy iti plake.
Total log ba?
Total Log Ban?
Kasla dadael a plaka. Nabayagen a naibagbaga. Nabayagen a naidardarirag. Ngem saan met a matungtungpal. Nagadu ti naglalaing a sumao. Nagadu ti naglalaing nga agkritiko ngem agpatingga laeng met iti sao tapno agpabanglo iti nabangsit a nagan. Tapno laeng maidiario ti naganna ket mapagsasaritaan met a saan a kameng ti committee on silence iti kongreso wenno senado. Ay, anian a panangbullilikong?
Total log ban wenno selective logging? Isu nga isu! Nabayagen a mangmangngeg. Ngem kabayatan iti debate, agtultuloy latta met iti inaldaw a panagpukan ti kayo dagiti illegal loggers ken legal loggers agraman dagiti kaingeros.
Legal man ken illegal wenno kaingeros, saan kadi a padapadada nga agpukpukan iti kayo iti inaldaw kadagiti kabambantayan? Saan kadi a padapadada amin a mangramrames ti kabakiran? Saan kadi a padapadada amin nga agak-akop iti kuarta idinto ta iti nagakopanda ket peggad ti umili?
No mapasamak ti didigra ti flashflood, umuna a maitudo ti kaingeros. Ti illegal loggers. Ngem saan a mapabasol dagiti legal concessionaries a nalimed a naikkan iti permit nga agpukan kadagiti rinibribu nga ektaria. Apay siguradoka kadi nga agpatingga laeng iti uneg ti naituding kadakuada a pagpukananda ti pagpukananda? Iti kultura ni Pinoy a kinasuitik, iti nakaro a korapsion iti gobierno, siguradoka a saan a limmaksid dagitoy iti pagpukananda. Ket no masitada, siempre ipakitada laeng ti permitda, nalpasen ti minimini. Agpukandanto manen iti ad-adu iti ruar ti naited kadakuada sada ipan iti uneg ti naited kadakuada a permit. Asino ngarud ti mangsita kadakuada?
Sitaen ti military? Ket no awan met ti bilegda nga agsita kadagitoy? Sitaen ti NPA? Iti rebelasion ti maysa nga illegal logger sadiay Cagayan, agpada nga adda pannakabagi ti NPA ken ti military, sabali pay dagiti adda iti gobierno. Ti mabati kadakuada ket awan payen iti kagudua. Isu nga yad-aduda iti agpukan tapno ad-adu met ti pannakabagida.
Sadiay Ilocos Norte, napabasol ti maysa nga opisial ti Air Force a kas dadaulo ti illegal logging. isu metten ti puon iti pannapapanawna dita. Umanay kadi dayta a pannakapapanaw dita ti danios iti inaramidna a panangpugipog kadagiti kaykayo iti nabatbati a kabakiran ti Norte?
Sadiay Apayao, nagpipinnaltog dagiti military ken kameng ti CPLA gapu iti panangkontrol wenno asino iti akinkontrol ti illegal logging iti Marag Valley ken iti aglawlawna. Agpipinnabasolda.
Itay laeng nabiit, binabalaw ni Pres. Gloria Macapagal-Arroyo dagiti NPA a protektor kadagiti illegal loggers iti Sierra Madre. Bimmuelta ti NPA ket pinabasol met ni Ka Roger Rosal ni Senador Angara a dakkel ti pannakainaigna iti panagtroso. Iti kaadu ti kayo a maimatangan kadagiti nalayus a luglugar, balasubas laengen ti mangibaga nga awan ti commercial logging iti Sierra Madre.
Agmawmawto met laeng dagitoy a pinnabasol. Pinnabasol a pinnabasol. Agbaawto met laeng a kas linugaw. Ket inton agbaawton, agbanglesto metten. Damagton a nabangles ti labasna. Awanton ti kuentana. Maituloy manen ti panagtroso dagiti illegal ken legal ken kaingeros.
No addanto manen didigra, tinnudo, pinnabasolto manen. Binnaraan. Ngem inton manen agbaaw, agbanglesto manen. Maituloyto latta manen ti panagtroso. Agingga addanto manen didigra. Ket pinnabasolto manen. Agbaawto manen, ken agbales. Panagtrotroso manen. Kasta a kasta ti mapasamak agingga tinawen met nga umad-adu ti bilang dagiti biktima ti didigra.
Ket kabayatan iti pinnabasol, iti kada sumangpet a bagio, agkararagka laengen ta dikanto ket magaburan wenno maiyanud. No dika magaburan ken dika maiyanud, nagasatka. nagasgasatka ngem kadagiti nagaburan ken naiyanud.
No inkararagam dagiti biktima, ikararagam metten nga ikanayon ti kararua dagiti mangramrames kadagiti kabakiran agraman kadagiti protektorda. ##
Saturday, November 27, 2004
Ti Programa ti GLU
ILUKO CREATIVE WRITING FORUM
Function Hall, Ground Floor, Open University System
Don Mariano Mariano Marcos Memorial State University
Siudad ti San Fernando, Nobiembre 27, 2004
7:00 am to 8:45 am Panagrehistro dagiti Delegado
9:00 am to 10:00 am Panglukat a Programa
PROGRAMA
I. Kararag --Mrs. Leonora T. Corpuz, BOD, GLU
II. Nailian a Kanta GUMIL La Union
III. GUMIL-Aweng -- Dir. Jaime P. Lucas, Presidente, Association of Writers and Authors for Regional Development (AWARD)
IV.Pammasangbay --Dr. Concepcion O. Bederio, Direktor, Open University System, DMMMSU
V. Kablaaw ---Mr. Herminiano C. Calica, Presidente, GUMIL La Union
VI. Panangiyam-ammo kadagiti Bisita ken Delegado ---Ms. Djuna R. Alcantara , Sekretaria-Heneral, GUMIL La Union
VII. Panangiparang kadagiti Nangabak iti Saribitniw ‘04 Sir Pelagio Alcantara Development
(SPADE) Foundation, Inc.
VIII. Pannakaiyawat iti GLU dagiti Sertipiko ti kina-Autor ken KinaMannurat ---Epifania T. Gacayan
National Book Development Board ,Bayabayen da Peter La. Julian ken Cres R. Alcantara, Mamagbaga ti GLU
IX. Panagsapata dagiti Baro nga Opisial ti Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti La Union (GUMIL La Union, 2005-2006 ) ken ti Association of Writers and Authors for Regional Development (AWARD) --Mayor Mary Jane C. Ortega, Mamagsapata nga Opisial a bayabayen ni Judge Joven F. Costales
Umuna a nag-Presidente ti GUMIL La Union
X. Mensahe ti Naisangsangayan a Sangaili --Apo Mary Jane C. Ortega, Mayor, Siudad ti San Fernando
Dagiti Mangiturong ti Programa
Bert G. Bautista Fely S. Dumaguin
************************************Dagiti Bisita ken Mangbisita nga Autor ken Mannurat
Espiker ti Creative Writing
Tema: Bileg ti Pluma, Talged ti Kabukbukodan a Kultura
Dr. Edilberto H. Angco Mr. Prescillano N. Bernudez
2004 Pedro Bucaneg Awardee 2004 Carlos Palanca Awardee
Panelista ti Iloko Literary Forum
Topic: Dep. Ed.’s “All-English” Policy and Other Iloko Literary Concerns and Issues
Mr. Peter La. Julian Judge Joven F. Clostaes
Dir. Jaime P. Lucas
Dir. Washington M. Agustin Dir. Concepcion O. Bederio
Dir. Abrahan Libadia Mr. Pete Duldulao
Manarawidwid ken Mangassibay ti Forum
Herminiano C. Calica
Col. Rufino Re. Boadilla Dr. Rogelio Es. Tangalin
Dagiti Mangtarawidwid ti Dukomentasion
Ms. Djuna R. Alcantara
Prof. Fely S. Dumaguin Ms. Epifania T. Gacayan
Mangmonitor nga Agiwarwaragawag
SBM Eddy Al. Almodovar Capt. Roland A. Almoite
Abraham N. Ocasion Mr. Bert G. Bautista
Hunta ti Hurado ti “On-the-Spot” Poetry Writing Contest ken Mangiturong
Cres R. Alcantara Ms. Teresita V. Antonio
SPADE Foundation RFAAFIL
(Mapilinto dagiti mangbukel ti Hunta ti Hurado manipud kadagiti Dumar-ay a Bisita)
Mangiturong ken Mangassibay iti “On-the-Spot” a Pasalip ti Daniw
Milagros L. Renon Purisimo O. Lazaga
Leonora T. Corpuz Zaldy G. Galuz
Henry R. Tangalin Judith F. Mercado
10:00 am to 12:00 am Panagsarita ken Panaglektiur Dagiti Awardee
Panagsurat iti Ababa a Sarita Lecturer : Prescillano N. Bermudez
Facilitator : Rufino Re. Boadillla
Panagsurat iti Daniw Lecturer Edilberto H. Angco
Facilitator: Roger Es. Tangalin
12:00 am to 3:00 am Pangaldaw ken Forum
Topic: Dep. Ed.’s “All-English” Policy and Other
Iloko Literary Concerns and Issues
(Adda iti umuna a panid ti kompleto nga impormasion maipanggep itoy a forum)
1:00 am to 3:00 am “On-the-Spot” a Pasalip ti Daniw (Beterano ken Agdadamo)
ON THE SPOT POETRY-WRITING CONTEST
1:00 pm – 1:15 pm Registration of Contestants
(Beterano ken Agdadamo)
1:15 pm -1:30 pm Mechanics of the Contest
1:30 pm - 3::00: pm On-the-Spot Contest
3:00 am - 3:45 am Meeting Dagiti Hurado/Resulta ti Pasalip
4:00 am – 5:00 pm Pangrikep a Programa
Panagiwaras kadagiti Sertipiko ti Panagyaman ken Itatabuno --Ni Herminio Calica ken dagiti opisial ti GLU
Closing Remarks Col. Rufino Re. Boadilla
Kameng ti Hunta Direktiba, GLU
PRIZE DONORS AND SPONSORS FOR THE
ON-THE-SPOT POETRY-WRITING CONTEST
Reynald F. Antonio Award for Illuko Literature (RFAAFIL)
Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti La Union (GUMIL-LU)
Sir Pelagio Alcantara Development Foundation (SPADE)
National Book Development Board (NBDB)
*******************************************************
*impatulod ni Djuna Alcantara, sekretaria-heneral ti GLU
Monday, November 15, 2004
Nag_GUMIL La Unionda idtoy Baguio (guest writer)
TI URBANIDAD ITI PLUMA NI MANNURAT
Ni Djuna R. Alcantara
GUMIL La Union
Oktubre 23, 2004. Alas dies iti agsapa a dimmanon dagiti makimiting a kameng ti GUMIL La Union iti maika-21 a regular meetingda ken umuna nga out-of-town trip ti Gunglo iti agdama a liderato.
Iti terminal ti Eso-Nice mini-bus a naggapu iti siudad ti San Fernando, simmabat ti berde a Pregio. Adda streamer iti sangona a nakailanadan iti “Umalikayo, Appo a Mannurat!” A ti kayatna a sawen, dumanonkayo, Apo. Tinurongmi ti Loakan Road a kumamang iti Voice of America, ti pakaangayan ti GLU meeting. Iti iseserrek ti lugan iti inaladan ti VOA, agur-urayen da Apo Peter La Julian, Zaldy Galuz ken Herminiano Calica agraman dadduma pay a sangaili. Bimmaba dagiti kassangpet a delegado a pakairamanan da Appo Roger Tangalin, Abe Lazaga, Pablito Alcantara manipud iti Abra, Joseph Sermonia, Mila Renon, Fanny ken Hanna Gacayan, Roland Almoite ken ti autor. Ni Richie a baro ni Apo Galuz ti immay simmabat kadakami manipud iti terminal ti bus a naglugananmi nga immuli iti Baguio.
Iti sirok dagiti saleng, naidasar ti adu a parabur iti lamisaan. Agas-asuk a kamote a naaspingan ti lumabaga nga asukar ken napudot a kape ti Ifugao ti gimmuyod a dagus iti imatangmi. Naimas ti especialty ti host a lipak-libong! Wenno ‘tay nilubian a kunada iti Ilocos Sur a lugar ni tatangko. Nagpataud daytoy a saramsam iti nadumaduma nga angaw dagiti humorista iti grupo, manipud al-o agingga iti alsong. Ngem kinaagpaysona, naisangsangayan daytoy a nilubian ta kolor-ube ket nananam pay. Adda pay maris-balitok a makan a nakaay-ayo a kittaben. Adda pay maysa a dakkel nga styroporm a naglaon iti presko a buko juice ken ice cream a produkto ni Apo Galuz, kameng ti GUMIL La Union ngem addaan iti dakkel a balay ken nawadwad a negosio iti siudad ti Baguio. Kabayatan iti nawadwad a merienda, simmungad ni Apo Lito de Francia, ti nangabak iti Carlos Palanca Award iti maikadua a daras, ket nawadwad dagiti bitbitna a pasarabo: magasin ken nabungon a regalo para kadagiti kassangpet a bisita. Kalpasanna saan a makatutor ti grupo nga agkokodak ngem daksanggasat ta saan a nagkorre ti napintas a kamera ni Apo de Francia. “Nabulabogtay’ dagiti agbanbantay ditoy a disso”, inyangaw ni Apo Galuz. Ngem naimbag laengen ta always ready gayam ni adingmi a Mila Renon.
Nangrugi ti miting iti alas onse ti aldaw ket napagsasaritaan ti maed-edit a draft ti antolohia ti GLU. Addakamin iti katengngaan ti miting idi mapasungadanmi ni Apo Rudy Manongdo ti Baguio, ti abalayan ni Apo Peter. Kalpasan ti miting ken babaen iti singasing ni Pres. Hermie Calica, nangted iti ababa a lektiur ni Apo Peter La Julian maipanggep iti pannakailibro ti sinurat dagiti mannurat iti GUMIL Hawaii nga ineditna. Kalpasanna, naikkan ti gundaway dagiti immatendar a mannurat a maki-fellowship kadagiti dinanonda a taga-GUMIL Benguet iti nalamiis ken makaguyugoy a lugar. Itoy a taripnong, nadakamat dagiti dadduma pay a napagsasaritaan a kas iti akem ti GUMIL iti panangsaluad iti bukod a kultura ken ti maitutop nga aramiden tapno makatulong ti gunglo a mangpabileg iti panagusar iti Ingles kadagiti pagadalan tapno agbalin a globally competitive ti dila ni Ilokano saan laeng nga iti pagsasao nga Illuko ngem iti pay lengguahe nga Ingles.
Idi agmatuonen, inyawis ni Apo Galuz iti pannakaituloy ti fellowship iti balayda kabayatan iti pangaldaw. Iti uneg ti van, imburburtia ni Fanny Gacayan ti naisalsalumina a pul-oy ken damgis ti angin a dimmagas kenkuana manipud iti pagtugtugawan ni Dr. Roger T. ken ti kaabayna a sangaili nga adda iti sanguananna. Agkaranalbuong gayyem!, inyarasaasna kano ken ni Mila a nangidanon met kaniak. “Ay ket ‘tay kamotiten a kaad-adaw dayta!” Bimtak dagiti naglalaok a garakgak.
Nadanonmi ti nawadwad a taraon iti pagtaengan dagiti Galuz a masarakan iti Loakan, Baguio City. Sakbay ti pangaldaw, nangidaton ti autor iti panagyaman a kararag. Kalpasanna, napnek manen ti bunggoy kadagiti kattuno a tilapia a napaabayan iti bugguong a makamatisan nga adda pay laokna a nalabbaga a sili-labuyo. Makabsog ti pansit ken chopsuey ni Pearlie, ti seksi ken naasikaso a kaingungot ni Zaldy. Rimmuar manen dagiti ice cream a natudok ken nalamiis a buko juice.
Idi agangay, itangtangaden dagiti kaputotan ni Bukaneg ti Remy Martin a balon ni Manong Abe Lazaga a dinagasna kano pay iti San Fernando sakbay nga immuli. Isu ti kaladawan a simmangpet iti Baguio. Adda met dagiti apostoles ni Gabriela Silang ken busel ni Aran iti laem nga an-andingayen ni Mrs. Pearlie Galuz. Naragsakankami a nakaammo a paset gayam ti biag ti pamilia Galuz ti magasin a Bannawag. Makita a dagus dagiti binunton a daan a Bannawag iti sikigan ti lamisaan ti uneg ti dakkel a balay. Adda pay libro ni Apo Rey Duque a napauluan iti No Agsuratka iti Sarita agraman iti naisurat a dedikasionna. Saanen a pinalusposan ni Fanny Gacayan a dumadaniw ti libro. Bulodenna kano ta ipaseroksna.
“Isublikto no sumaruno a panagkikitatayo, Apo”, impisok a sigud ni Fanny ti libro iti bagna. Immisem ni Apo Galuz.
Kalpasan iti makapnek a pangaldaw, inyawis ni Apo Zaldy Galuz ti panagpasiar ti bunggoy ti GUMIL La Union kadagiti naduma-duma a paset ti siudad ti Baguio.
Kabayatan iti pananglawlawlawmi ti siudad ti Baguio, saan a mamingga ni Apo Galuz nga agpakpakatawa iti uneg ti lugan. Impakatna ti laingna nga agsao iti Ibaloi ken Ifugao. Sinippaw met ni Manang Fanny Gacayan iti angaw ti taga-La Union. Nagpennek a a nagel-ellek da Appo a Roger Tangalin, Rudy Manongdo, Peter La Julian, Mila Renon ken ti autor. Adda iti bangir a lugan da Appo a Herminiano Calica, Roland Almoite, Joseph Sermonia, Pablito Alcantara ken dagiti sangaili a timmabuno iti miting.
Naserrek ti GUMIL La Union ti Camp John Hay a libre. Iti gate ti Camp John Hay, sinabatnakani ni Apo Joey Bello, ti agkabanuag nga opisial ti John Hay Management Corporation (JHMC) a mangtartarawidwid iti Historic Core ti uneg ti kampo. Nariknan sa ni Apo Joey Bello ti naragsak a panagba-bonding dagiti mannurat iti La Union ta pagammuanen, ibagana metten a taga-San Fernando City kano ti mommyna idinto a taga-Santa, Ilocos Sur ti daddyna. Innayonna pay nga agnaedda iti Capitol View Hills, Poro, San Fernando City. Iti dayta a kanito, ammomin a kumbinsido ni Apo Bello nga agkameng iti GUMIL La Union. Kas maysa a development planner, adu kano dagiti mabalin nga aramiden sektor pribado a proyekto iti siudad ti San Fernando a kas iti madama a maar-aramid iti uneg ti Camp John Hay. Anian a siddaawmi idi ipakaammona a mapan mangibatbati kadagiti napipintas a ken exotic a mula iti La Union Botanical Garden iti siudad ti San Fernando uray awan ti pangiyawatanna! Itukitna kano lattan dagitoy. Inrabakmi a makadanon daytoy napintas a duktal kadagiti lokal nga agturay iti siudad. Inkaritmi pay a no adda Camp John Hay iti pantok ti bantay, adda met maipagtangsit a Poro Point iti igid ti baybay. No iti ngato matannawagam ti nalamiis a tangatang, iti baba batokem ti danum no nadagaang. Anian a nagpintas a geographic mix ti bantay ken baybay! Nangisingasing ni Joey iti umuna a proyekto a mabalin a pagbuligan ti Camp John Hay Management Corporation ken ti GUMIL La Union: Maysa a live-in seminar-workshop para kadagiti young artist a maangay iti tanap ti Baguio wenno iti igid ti baybay ti San Fernando.
Ngem saan laeng a nagpatingga dita ti nasayaat a duktal. Iti iseserrekmi iti Bell House a nakaidulinan itan dagiti memorabilia daydi John Milton Hay, ti heneral nga amerikano a nakaipanaganan ti Camp John Hay, maysa a nabaked a lalaki ti simmabat kadakami, ni Apo Reynaldo Fangan a mangmanmanehar iti museo. Iti pannakaammona a taga-La Union dagiti mannurat ken periodista iti sanguananna, inyam-ammona a sigud ti bagina a taga-Rosario, La Union. Impasingkedna nga iti kanito nga umulinto manen ti bunggoy a bumisita, basta GUMIL La Union, most welcome latta! Ngem ti ad-adda a nagsiddaawanmi, managbasa gayam iti Bannawag ni Manong Reynaldo Fangan, sipud pay kano kinaubingna. Ket ti kano benneg ti daniw ti umuna nga ukagenna. Rinugianna nga imbiat ti marindaniw a panangi-tour guidena kadakami. Idi imtuodenmi no sino ti paboritona a mannaniw, saannan a nagulpe ta aduda kano a raemenna. Kinitami ni Apo Peter La Julian a sipapasnek a dumdumngeg iti mannaniw a tour guidemi.
Intuloy ni Apo Joey Bello ti nangipasiar kadakami nadumaduma a paset ti John Hay a kas iti Historic Core a pakasarakan iti Negativism Park, ti Bell House iti Siudad ti Baguio, Secret Garden, Happy Prison Park ken ti Ampitheater Fountain Garden. Iti ruar ti Camp John Hay, tinurong ti van a naglugan dagiti mannurat iti La Union a sinaruno ti back-up a lugan ni Apo Calica dagiti dadduma a pagpasiaran iti siudad a kas iti Wright Park, Masion House, Igorot Hill, Baguio Botanical Garden ken ti Haunted House nga addaan iti tunnel iti uneg ti daga a kumamang kano iti Katedral, Naitudo pay ni Apo Zaldy Galuz a nagpaay a host ken city tour guide ti bunggoy ti Philiex Mining Corporation agraman ti dalan a a sumalpot iti San Manuel, Pangasinan.
Kalpasan iti nawatiwat a panagpasiar iti siudad ti Baguio, inyawis ni Apo Archiemildo Pablito a mapanmi pasiaren ni Apo Jaime Agpalo sakbay nga agawid ti bunggoy. Ngem anian ta idi bumabakami manipud iti nagluganmi a van, saan metten a masarakan ni Manong Pablito ti balay ni Apo Jimmy Agpalo ta sabali kano metten ti nagnaanmi! Sus, naiyaw-awan metten ti naulaw a tour guidemi a nangiwanwan iti dalanmi nga agturong iti balay da Apo Jimmy Agpalo iti Engineer’s Hill. Epekto ngata daytan ti botelia nga imbalon ni Manong Abe iti San Juan, La Union ti pannakaiyaw-awan ni Manong Pablito ti Abra.
Ngem nagangayanna, nasapulanmi met laeng ti birbirokenmi. Idi addakamin iti sango ti balay da Apo Jimmy iti Engineer’s Hill, nagtext ni Manong Peter La Julian a nangitimbre nga adda kami iti sango ti balayda ngem saan sa a namati nga adda a talaga dagiti taga-GUMIL La Union iti gateda ta saan a rimmuar a sigud. Naguraykami. Ngem idi tuman-aw ti maysa a nalapsat a dayag iti tawa, a kaingungotna gayam, inyayabna a dumanonkami ta adda iti uneg ni Apo Agpalo. Idi ammomin nga adda ti rinantami iti uneg, impakatmi ti nangkanta iti maysa a kanta ti paskua iti naglalaok a tempo a nagtinnag a sintonado! Iti ilalaemmi, naklaat sa ti nalatak a mannurat iti GUMIL Benguet ta saan a nakatagari a sigud. Ngem idi madlawnan ngata a saan a tagtagainep ti kellaat a kaadda bisitana a taga-baba, immisem ket pinagtugawnakami. Kataktakderna kano ngamin manipud iti sango ti computerna. Nalabit, kalkalpasna a bimmisita iti bukodna a blogsite: http://kamalig.blogspot.com. Impakaammomi kenkuana ti kaaddami iti Baguio ket anian a ragsak dagiti umis-isem a matana! Saankamin a nagbayag ta sumipngeten.
Intulodnakami dagiti agama a Zaldy ken Richie Galuz iti terminal ti mini-bus a bumaba iti Siudad ti San Fernando. Ket iti isasagpat dagiti kameng ti GUMIL La Union iti Eso-Nice mini-bus, naggigiddankami a nangpayapay kadagiti agama, “Dios unay ti agngina, Apo!.” #
***********************************************************************************
Maragsakan a mangipakammo ti GUMIL La Union a mangangay iti Iluko Creative Writing Forum iti Function Hall iti uneg ti Graduate School Compound, Don Mariano Marcos Memorial State University, Gov. Ortega St., Siudad ti San Fernando (abay ti La Union National High School) intono Nobiembre 27, 2004. Mangrugi ti panagrehistro dagiti agsangpet a delegado iti alas 7:00 agingga iti alas 8:45 iti agsapa, kalpasanna sarunuen ti panglukat a programa iti alas 9:00.
Naisangsangayan a sangaili ken espiker, da Appo Edilberto H. Angco, 2004 Pedro Bukaneg Awardee ken Prescillano N. Bermudez, 2004 Carlos Palanca Awardee, maipanggep iti panagsurat iti maisalip a sarita ken daniw. Ni Apo Ernesto G. Gapasin, presidente ti DMMMSU a bayabayen ni Director Concepcion O. Bederion, ti mangpasangbay kadagiti bisita. Emcee ni Bert G. Bautista ti GLU. Agpaayto a forum facilitators dagiti kameng ti GUMIL La Union.
Adda registration fee a P150.00, Apo. Dawatenmi iti nasapsapa a panangipakaammoyo iti idadar-ayyo tapno mairamankayo iti madama a maisagsagana a participants’ profile ken visitor’s profile.
Ket no adda pay dadduma a saludsodyo maipanggep iti adda iti ngato, mabalinyo a kontaken dagitoy a numero: tel. (072)5755, (072)7107284, CP 09215337599 ken 09196906662. Mabalin met ti agsurat kadagiti sumaganad nga e-mail address: gumilaunion@yahoo.com wenno spade_bulletin@yahoo.com.
(ala wen, umaykamto ngata... intayo, kablagan, ta iblagtrayonto dagiti nagsasaritaanda...!)
Tuesday, November 09, 2004
RE: SALINONG NEWSLETTER/COVLLA REVIEW
Analisis Ken Panirigan Kadagiti Naisubmitar A Patarus Ti “Hall of Fame” SALINONG NEWSLETTER/COVLLA REVIEW.
Ni JIMMY M. AGPALO, JR
Brgy. San Antonio, Narvacan
Ilocos Sur
Narigat-a-nalaka ti agipatarus iti Iluko manipud iti English. Nalaka no dagiti gagangay a balikas. Ngem dagiti terminolohia, figure of speech, ethnic jargon ken lingo kasapulanen ditoy ti panangtimbang kadagiti tumaud a nawaya a patarus (free translation).
Iti nasuroken a maysa a dekada nga eksperiensak a kas agipatpatarus kadagiti anunsio, research, thesis, pamphlets fliers, ken dadduma pay, ti nalawag a maawatan dagiti target audience wenno nakaisangratan dayta ti kangrunaan nga ikkan iti importansia. Importante pay ditoy ti lugar daytoy nga audience. Pagarigan laengen, idi impatarusko ti Organic Act of Cordillera Autonomous Region (Constitution), ad-adda a naaramat ti Cordilleran-Iluko ngem ti Lowland-Iluko. Ket tapno saan met maparigatan nga agipatarus, kaw-iden ti kalakaan amin a panglakagan nga isu dayta ti Iluklish wenno Iluko-English.
Nailasagen ni Ilokano ti Iluklish a kas iti panangilasagna iti Naespaniolan nga Iluko. Uray iti agdama, saan a mailibak iti kinaadu dagiti espaniol a balikas iti Iluko. Kas iti baso (manipud iti vaso, baka iti vaca, kdp.).Saan met a mailibak ti Iluklish. (potbol, basketbol, basket, kdp.)
No dadduma, mas dominante pay ketdin dagiti Iluklish ngem kadagiti orihinal nga Iluko argot. Pagarigan laengen, ti balikas nga agtutubo, manmanon a mausar daytoy ta ad-adun ti mangusar ti balikas a tinedier; ti mangisursuro ket nasukatan iti titser; ti agyamanak iti tenkio; ti good bye iti gudbay; sori iti sorry. Gagangay ngamin a mangmangngeg dagitoy isu a nalaka a maawatan ken maakseptar. Ta saan met a nengneng ni Ilokano a di makaaw-awat.
Dumur-as met ti lenguahe. Ti lenguahe ket kanayon nga agsapsapul iti mangpabaknang kenkuana babaen iti pannakaitipon manipud iti sabali a lenguahe. Ta ngamin isu daytoy ti tulbek ti panagkikinnaawatan dagiti puli. Ti lenguahe.
No usigentayo, maysa nga idiom ti “HALL OF FAME.” Maysa nga expression a kaitutopan a kas balangat iti saan laeng a kalaingan no dipay ket karaniag iti bituen.
Napakaeksklusibo la unay ti idiom. Nairanta laeng kadayta a lenguahe a timmaudanna. No ipatarus iti sabali a lenguahe, awan iti siento porsiento nga eksakto a patarusna.
Iti lenguahetayo nga Iluko, adu met dagiti idiom a saan a kabaelan nga ipatarus ti asinoman a lenguahe iti siento porsiento a patarus.
Kas koma daytoy nga Iniiluko a balikas: DI MAKALAWLAW KILLEB.
Iti tekniko ti verbiage translation (word for word), kastoy ti patarusnan iti English: CAN NOT ENCIRCLE THE POT COVER. Saan a mabalin a kastoy ti patarusna, saan?
Ngarud no intayo iti tekniko ti thought translation, ket kastoy ti kaasitgan nga ammok: TWISTED PERSONALITY. No usigen, madi latta, saan? Nupay adda ti pagkaarngian ti TIRITIR A PERSONALIDAD (kababalin) ken ti DI MAKALAWLAW KILLEB, agduma met ti turongen ken kaipapanan.
No iti lohika, op kors, napateg la unay iti panangidasig no ania daytoy a balikas a kas “naig ti sarita” (parts of speech). A kas kadagiti sumaganad:
Pangnagan—noun
Sandinagan—pronoun
Tarabay—adjective
Kudit—verb
Bayabay—adverb
Pasakbay—preposition
Singgalut—conjunction
Salpika—interjection
Hall of Fame—adjective
Hall of Fame awardees—noun (wenno hall of famer?)
Ngarud, no maysa nga adjective, natural nga intay ngarud ipatarus daytoy a kas adjective wenno tarabay. Ta saan met ngarud a mabalin nga ipatarus ti adjective iti mays aa noun.
Dagitoy dagiti naisubmitar a patarus:
BALAY TI DAYAW
SARUSAR TAGIPATGEN
SALARAGUPAN NI KINALATAK (manipud iti salas kenpagraragupan)
PEDESTAL TI BALLIGI
SALINDAYAW (manipud iti salinong ni dayaw)SARINDAYAW (manipud iti sarusar ni dayaw)TAENG A BALANGAT TI
NAGSIRIBANPASDEK DAGITI TEDDEK
SALINONG-TALIMENG TI
NAINDAKLAN A TALUGADINGSAGUMBI TI TAN-OK
DAP-AYAN DAGITI TEDDEK
LAEM TI DAYAW
HULOPPEYM
AGAMANG TI KINATAN-OK
TAENG NI DAYAW
BENNEG TI KINAINDAKLAN
PAKARSO NI DAYAW
TAENG DAGITI MARAEM
BUBONG TI KINALATAK
TEMPLO TI TAN-OK
SALINONG TAGIPATGEN
SALINONG TI KINATAN-OK
DULIN (manipud iti Dagiti Umuna iti Literatura Ilokana Nangruna)
Malaksid ti HULOPPEYM nga Iluklish, amin ket noun (pangnagan) dagitoy a naisubmitar.
Apay a napasamak iti kastoy? Ngamin naipangpangruna a nakita dagiti kontribiutor dayta HALL ngem daydiay FAME. Isu a makita a dagiti patarus ket nakasentro iti dayta a HALL, isu a nagbalin a salinong, templo, bubong, taeng, pakarso, benneg, agamang, pasdek, sagumbi, kdp.
Awan iti nakadlaw ken nakasirok a mas importante dayta a FAME ngem dayta a HALL. A dayta a FAME ti kangrunaan nga ipatarus a saan ket a dayta a HALL.
Ta ania ti kayat a sawen ti HALL OF FAME? Isu daytoy ti KANGATUAN A PAMMADAYAW.
Ngem ti Hall of Fame ket maysa nga idiom. Ngarud, nasken ngarud nga ipatarus met sa kas idiom. Ti KANGATUAN A PAMMADAYAW ket too prosy. Isu a nasken a poetic ti linia. Sukatan dayta balikas a KANGATUAN iti mas poetic:
Iti verbiage translation technique:
Kapantokan
Kaaringgawisan
Katuktokan
Iti thought translation technique (in metaphor):
Karaniagan
Kaaduan iti Bituen
Iti verbiage translation technique, kaykayatko ti KAPANTOKAN A PAMMADAYAW.
Iti thought translation technique, kaykayatko ti KARANIAGAN A PAMMADAYAW.
Kadagiti naisubmitar, no choice, awan ti sabali a piliek no di ti HULOPPEYM. Ta isu laengen iti saan a noun. Otsenta porsiento ngata kadagiti Ilokano iti makaawat no ania ti kayat a sawen ti hall of fame, nga isu met laeng dayta huloppeym, a kas kadagitoy a balikas: tisiert, saidkik, akseptar, piriod, kdp.
Ken siento porsiento ngata nga amin nga Ilokano iti makaammo, a dayta a hall of fame ti KANGATUAN ken KARANIAGAN iti amin a pammadayaw. Ket asinoman a pakaibalangatan itoy, mabigbig a kas katan-okan (most noble). ##
Monday, November 08, 2004
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
(kolum,duyog)
Maysa kadagiti karirigatan nga amirisen a daniw ti ekspresionismo. Makapatunglab a batoken ti perlas nga ikutna.
Mabatok kadi? Wen, apay ket a saanen.
Maala kadi ti perlasna? Wen, apay ket a saanen.
Mabatok ken maala ti perlasna ngem saan amin. Saan a naan-anay a matagikua dayta a perlas a gameng, ta kukua dayta ti nangputar. Insangrat laeng ni nangputar ti putarna a kas behikulo tapno iruarna ti adda nga ir-iruken ti riknana. Iruarna no ania dayta a kayatna a daniwen. No ania man daytoy, nawaya a kas kawaya ti ulep nga agbaniaga iti law-ang.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga ekspresionismo?
Expresionism--- works of art and literature in which the representation of reality is distorted to communicate an inner vision. The expressionist transforms nature rather than imitates it.
EKSPRESIONISMO----panangidatag ti kapanunotan, marikrikna, ken panirigan ti author iti maysa a banag, buya, langa ken dadduma pay a siwawaya la unay ken saanna a bigbigen dagiti nainsigudanen ken nalalataken a porma wenno presentasion. Daytoy a klase ti panagiparang ket sinarina ti alad ti realismo wenno ti nagbiag a panagiparang. Nakawaywaya ni author ditoy a nangiyebkas ti aniaman a kayatna a yebkas babaen iti daniw iti wagas a kayatna. Kastoy daytoy a teoria.
Ket tapno matiliw ti kaaasitgan amin a kaipapanan ti daniw, nasken ti panangaramat ti nauneg a panagamiris ken panagimutektek.
Nupay saan a matiliw ti eksakto a kaipapanan ti daniw ngem iti biang ti kritiko ken nangamiris, isu met daytoy ti ammona a kaaasitgan iti amin nga interpretasion ti kinaania ken kinaapay ti daniw.
Iti relasion ti kritiko ken ti author, agpadpadada a dua nga addaan iti nawaya a panirigan. No nakawaywaya ni author a nangisurat ti kayatna nga insurat, kasta met ti nangamiris ken nangimutektek. Isu a saan a makuna a sangagasut a porsiento nga eksakto nga interpretasion, ngem makuna met nga isu ti kaasitgan iti amin. Ta ti laeng mannurat ti makaibaga iti eksakto a kaipapanan ti daniwna.
Saan nga agdadamo kaniak daytoy a wagas ti panagiparang iti daniw. Uray idi saanak pay laeng a mannurat ket maysa kadagitoyen a porma ti daniw ti kaykayatko a basbasaaen ken tiltiliwen dagiti ipusda. A, saanak a nagarapaap nga agbalinto met a kas iti author no di ket umanayen ti pannakapnekko a mangiyebkas met iti bagik a “kasta ti ammok a kaipapanan dayta a daniw.”
Iti kaudian a National Convention ti GUMIL Filipinas sadiay Sto. Nino Beach, Santa, Ilocos Sur, adda ti maysa a nangikontes ti kastoy a porma a daniw. Siak ti maysa kadagiti hurado iti On the Spot Poetry Writing Contest. Nabayag nga inamirisko ti daniw. Nasken ti panagpagnapagna tapno matiliw ti “baddek” ti tunggal linia. Pangatiddogen ti daniw, sa ket up-uppat laeng a letra met ti inaramatna, dagiti letra A, B, C, D.
Kastoy man ti malagipko a grupo dagiti binatog ti daniwna:
ABCD
ABCD
A
A
A
AB
AB
ABC
ABCD
ABCD
A.
Iti pangatioddogen a daniw, naganasansa ti author adda dagiti linia a nasobraanna. Adda met nagkurang wenno limmagto. Adda ti nagappigud.
Kalpasan a nammuan ti resulta ti kontes, inasitgannak ti author ket dinamagna no ania ti kapanunotak iti daniwna. Inlawlawagko kenkuana a kontodo pay demonstrasion, uray isuna ket simmurot iti ar-aramidek. Kalpasanna, naamiris ngata ni author a talaga a nagbiddut ta kinudkodnan ti teltena, a diak ammo no nagatel wenno saan ket immisemen. Naraniag latta dagiti matana ta uray no saan a nangabak daytoy a daniwna, inyalat met ti sabali pay a daniwna (dua ti entrina) ti Maika-2 a Gungguna ti On the Spot Poetry Writing Contest nga inesponsoran ti Matshushita Corporation babaen ken ni apo Angel Calso a PR man.
Iti kabayagkon nga agam-amiris kadagiti daniw ken sarita, a diak man ammo no apay mas mas gustok pay ti agamiris ngem ti agsurat uray idi saanak pay laeng a mannurat. Natakuatak a ti kaasitgan a “pangtiliwan” ti ipus dagiti makunkuna nga ekspresionismo a daniw ket ti cadence, rhythm, beat, half-cadence, half-beat, half-rhythm ken kaarngida. Makita dagitoy babaen iti kanta.Ta daniw met dagiti kanta, kunayonsa! Daniw a nakawesan laeng iti nota.
Kadagiti dadduma, kaarngina dagitoy dagitay man ipapaeksamda nga ABSTRACT REASONING. A nasken a tiliwem ti ipusda. Ta talaga a makuna nga atap dagitoy a bunga ti panunot. Ngem no matiliw, ken ammomon ti pasikutsikut daytoy, maam-ammon metten dagiti nalalatak a mannurat iti lubong a “nagay-ayam” ti isipda ditoy a wagas, a kas kada: iti daniw, nalatak ditoy ni Arthur Rimbaud ken Charles Baudelaire ken dadduma pay; iti nobela, da Fyodor Dostoevsky, James Joyce, Virginia Woolf, and William Faulkner, kdp; iti painting, da Vincent Van Gogh, Paul Gauguin, ken Edvard Munch, kdp; iti drama, da Kaiser, Toller, ken Wedekind, kdp; a, aduda, kailian!
Maysa laeng met daytoy kadagiti a Principles of Psychology. Pagarigan laengen, kuna ni Friedrich Nietzsche: “God is Dead!” Ket wen a. No ti Dios ket Kappia. Ti Kappia ket Dios. No natay ti Dios, di natay met ti kappia? Iti literal, kayatna a sawen, no saan a nabigbig ti Dios, awan ti kappia, ta ti Dios ket isu met laeng ti kappia. Dayta man a lohika!
Ta adda met lohika dagiti sinurat.
Ta adda met sikolohia dagiti sinurat.
Dagiti kakastoy a sinurat ket saanna laeng a batoken ti kinauneg ti isip dagiti dear readers no di pay ipaayna ti rangtay ti naun-uneg a pannakaawat kadagiti ad-adu pay nga agur-uray a sinurat a nasken nga awaten ken ibagasan.
Kastoy ngamin ti makunkuna nga arte iti literatura. Nasken nga ibagasan samonto kanen, a kas iti kinaimas ti mangan iti tsokolate no ikkaten ti ukisna wenno balkotna. No dimo maukkisan, saan a para kenka. Para iti sabali. Bay-an ngarud nga agtungpal daytoy a sinurat para iti nakaisangratanna.
Ket nasken ti pannakidanggay iti allon ti daniw babaen kadagitoy a “pangtiliwan” tapno maibuyog ti rikna kabayatan iti panangamiris. No saan a maibuyog ti rikna, wenno saan nga itulok ti rikna a maiyagus iti agus ti daniw, makuna a saan a makaparnuay iti makapnek a resulta ti panagamiris. Saan nga umanay dayta buya a naibaskag. Saan nga umanay dayta buya a naisurat, ta saan a dita ti yan ti kinapintas ti daniw ta adda iti unegna. Nasken ngarud a serkem dayta a daniw iti unegna tapno mabuyam ti kinapintasna. Ditoy metten a maamirismo ti kinaania ken kinaapay dayta a daniw.
Iti napalabas a sinurattayo maipapan iti daniw, nadakdakamattayon daytoy a banag. Naisuratda payen iti libro a DUYOG TI SINGASING I. Dagidiay ngay daniw a kas iti maysa a tulnek (period) iti tengnga ti koponban, dagiti dandaniw a naputar babaen kadagiti panagay-ayam kadagiti tutulnekan ti makinilia (keyboard itan kadagiti haytek) ken adu pay a panagay-ayam ti author ken ti isip ti author ket pagamuan nakaputaren iti daniw a naisupadi kadagiti kaadduan no dipay ket isu amin a daniw.
Ti pannakaputar ti daniw ditoy ket kabayatan nga agay-ayam ti utek ti author. No ania dayta nga ay-ayamen ti utekna, nawaya met daytoy a nangisurat. Ti resulta, isu dayta ti maaw-awagan iti ekspresionismo—nawaya a panangibaskag iti no ania dayta nga “inay-ayam” ti utek.
Isu a nasken met ti “pannakiay-ayam” iti kararua ti daniw tapno maammuan ken makatiliw kadagiti palimedna. Nasken nga ag-binding-kayo met a dua, sakayto agay-ayam iti bending. (Adda latta a ti bending ko kayatyo nga ay-ayamen.)
Mangitedak ngarud man ti maysa nga ehemplo ti daniw. Daniw ti maysa kadagiti mabigbigbig a mannaniw iti Iluko iti agdama a panawen, ni Roy Aragon. (dinawatko ti pammalubosna a mausar daytoy daniwna).
annay
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
8) naay... naay... naay!
9) ay!
10) aya? naa... ay!
11) ay, ay, aya? aya? naay!
12) ay... naa... naa... naay, ay, ay, ay...
13) ayna... ayna... ay... ay... AYYYYY...
14) ayna, ayna, ayna, ayna, ayna, ayna!!!
15) annay..! annanay... ayna, ayna, annay..! annay!!! annay!!!
16) naa! naa! naay! ay! ayna... ayna! nanay! nanay!!!
17) ayna!!! ayna!! ayna! ayna, ayna... ayna aya!
18) aynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaya.....
19) ayaaynaaynaaynaayna.. ayna, aya, AYNAAAAA... ay... ay... ay...AYYYYY!
20) ayna... ay, ay, ayna...
21) ay...
22) ay...
23) ay...
24) ay... aya... aya...
25) yanna?
26) yanna? yanna?
27) yanna? yanna? yannan?
28) yanna? yanna?
29) yanna?
30) yannan!
Daniw ni:Roy V. Aragon
Mabasa, Dupax del Norte
Nueva Vizcaya
Adda dagiti tallo dita a balikas a nakapital. Iti linia 13 ken 19. Siak iti nangkapital kadagita. Saan a nakapital iti orihinal a manuskrito. Kinapitalko ta dayta ti nakitak ken naamirisko a kabayatan ti panagay-ayam ti isip ti author ket “nasubraanna” wenno bileg ngata ti pulso ti ket dina napuotan a simmubra ti litek dagiti letra. Makuna a maysa typo error. Ta ngamin no pumitik no kuan ti pulso ti mayso a mannurat ket no dina maaguantaran ti pulsona ket mapasamak ti panagsobra no diman ti panagkamtud.
Wenno dayta ngata met ti nagkamtudak iti panangamiris ken panangimutektekko? Ti laeng author ti makaibaga.
Kapada met laeng daytoy a daniw dayta nay ABCD a daniw nga immuna a nadakamat.
TI INTERPRETASIONKO ITI DANIW NI ARAGON.
Talo a letra ti inaramat ti author ditoy: A, Y, N.
No mano ti bilang ti letra, isu a talaga ti bilangna ken bilang nga irepresentarna, a kas koma kadagitoy a linia:
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
Interpretasion:
1) 1-1!
2) 1-2…
3) 1-2…
4) 1-2…
5) 1-2-1…1-2-1!
6) 1-1
7) 1-1, 1-1, 1-1, 1-1!
No agaramat iti exclamation point, natural a nangato a timek daytoy a kas iti sagudayen dagiti linteg ti diacritical marks in writing. No comma, aggudeng, no ellipses met (dagiti grupo ti tulnek) normal a pannakaibalikas.
No suroten daytoy nga interpretasion agingga iti gibus, madlawtayo a ti narrator ditoy ket maysa a command leader wenno platoon leader wenno adjutant wenno asino la ditan a makabael a mangkoman wenno mangimando ti maysa a martsa wenno parada.
Tapno matiliwmo ti imasna dear readers, nasken ngarud a kompasam dagiti diktar wenno ti ibagbaga ti command leader, nasken nga agmartsaka met. No maturposmo ti martsa ket maapresiarmo ti naited kenka a command, maapresiarmo metten ti kinapateg ti daniw. Makuna metten a natiliwmo ti kayat a sawen ti daniw.
Saan laeng nga iti marsta ti pakaaramatanna ti command, no dipay ket iti diaging. Padasem nga ikabesa ti command daytoy a daniw ket isu ti kompasam a command kabayatan iti inka panadiaging ket saanka unay a mabannog ta maysan daytoy a CHANT.
Ti CHANT ket katukadna met laeng ti kanta.
Ket no limmansad iti puso ken riknam ti command ti daniw, itayoknaka metten iti yuyeng ti kinadayag ti daniw. Ti daniw a kas arte. Ti daniw a kas ekspresion.
Ti daniw a kas expressionismo.
Ti daniw a nawaya a dinaniw ti author.
Ti daniw a nawaya nga inamiris ken immutektekan dagiti managayat nga agamiris ken agimutektek. ##


c: text/html

text:
Napabaro a Pagalagadan ti Gawad Komisyon (Iluko) 2008
Daniel Lucas Nesperos
7/24/2008 11:42:03 PM
Gawad Komisyon 2008
Ti Gawad Komisyon 2008 ket salip iti panagsurat ti daniw ken ababa a sarita iti sangapulo a kadadakkelan a lengguahe iti Filipinas a pakairamanan ti Ilokano (Iluko), Pangasinan (iti pannakitinnulong ti Don Jose Tamayo Foundation), Kapampangan, Bikol, Samar-Leyte, Sugbuanong Binisaya, Hiligaynon, Meranao, ken Tausug, malaksid iti Tagalog a salip iti panagsurat iti ababa a sarita a para kadagiti ubbing. Maangay daytoy kas kas paset ti pannakarambak ti Buwan ng Wikang Pambansa tunggal Agosto. Tarawidwidan dagiti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino ti pasalip kadagiti nadakamat a rehional a lengguahe iti panangiwanwan ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).
Dagiti Pagalagadan:
• Silulukat daytoy a salip kadagiti amin nga umili a Filipino malaksid iti pangulo ken kameng ti Komisyon sa Wikang Filipino ken ti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino ken kadagiti nangabak iti umuna a gunggona iti Gawad Komisyon 2006 ken 2007.
• Masapul nga orihinal ti pakisalip, saan pay a naisalip iti ania man a pasalip ken saan pay a naipablaak iti magasin wenno rimmuar iti Internet. Saan met a maawat ti pakisalip a na-recycle laeng.
• Awan ti ania man a pakabigbigan iti piesa uray pay parbo a nagan ti nangaramid. Adda pormulario a maala kadagiti opisina ti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino. Maikabil iti naserraan a sobre ti nasungbatan a pormulario iti pannakisalip a kadua ti resume/biodata ti autor. Masapul a manotarioan ti pormulario.
• Para iti daniw:
1. Rukod ken rima: Mabalin nga adda rukod ken rima ti daniw, mabalin met a nawaya.
2. Kaatiddog: Saan nga ab-ababa ngem sangagasut (100) a linia ngem saan met a nasursurok ngem tallo gasut (300) a linia.
3. Tema: Nawaya ti autor a mangpili iti tema iti daniwna.
• Para iti ababa a sarita:
1. Kaatiddog: Saan nga ab-ababa ngem sangapulo (10) a pahina ngem saan a nasursurok ngem tallopulo (30) a pahina.
2. Tema: Nawaya ti autor a mangpili iti tema ti saritana.
• Masapul a maimakinilia wenno maikompiuter (Font 12-Arial), dagiti pakisalip iti doble espasio (ababa a sarita) iti 8 ½ x 11 a bond paper, ken addaan maysa a pulgada a margin iti ngato, baba ken agsumbangir nga igid daytoy. Masapul nga agsasaruno ti bilang dagiti panid a mailanad iti tengnga a baba ti kada panid kas iti 1 ti 20, 2 ti 20, kdpy.
• Masapul a mangisumite ti makisalip iti uppat (4) a hard copy— maysa nga orihinal ken tallo (3) pay a kopia— ken maysa (1) nga electronic file (iti format nga MS Word document; iti diskette wenno CD).
• Maysa laeng a piesa wenno sinurat iti kada kategoria ti mabalin nga idatag ti tunggal makisalip.
• Dagiti premio iti kada kategoria:
Umuna a Gunggona – P15,000.00 ken sertipiko
Maikadua a Gunggona – P10,000.00 ken sertipiko
Maikatlo a Gunggona – P8,000.00 ken sertipiko
Tallo (3) a Konsolasion – P2,000.00 ken sertipiko
• Maikkan amin a sinurat a pakisalip iti Pammaneknek ti Pannakisalip iti aldaw a pannakaited ti sinurat iti opisina ti KWF.
• Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado ket saan a mabalin a protestaan. Agbalin a kukua ken idulin ti KWF dagiti amin a mangabak a piesa ket karbenganna nga ipablaak dagitoy ken ipablaak manen no kasapulan nga awan ti awaten a royalty dagiti nagsurat. Mabalin nga alaen ti autor dagiti saan a nangabak a sinuratna kalpasan ti uppat (4) a bulan manipud iti pannakaiwaragawag dagiti nangabak.
• Ipatulod wenno ited a personal ti pakisalip iti Panrehyong Sentro ng Wikang Filipino R-I, CETC Bldg., Mariano Marcos State University, Batac City 2906 Ilocos Norte wenno iti Komisyon sa Wikang Filipino, 2/F Watson Bldg., 1610 J.P. Laurel St., San Miguel, Manila.
• Maawat dagiti pakisalip agingga iti alas singko iti malem iti Setiembre 30, 2008. Para iti dadduma pay nga impormasion, umawag iti Tel no. (077) 792-4141 wenno ag-e-mail iti frances09nicolas@yahoo.com, anib21@gmail.com.
Friday, July 25, 2008
KWF Updated
Napabaro a Pagalagadan ti Gawad Komisyon (Iluko) 2008

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ania ti Kuna ti Biblia Maipapan iti Homoseksualidad?
MAPAGDEDEBATEAN pay laeng iti adu a nasion ti gay marriage (panagasawa ti agpada a lalaki wenno babai). Ngem idi 2015, indeklara ti Supreme Court idiay United States a legalen dayta iti intero a pagilianda. Sipud idin, immadu ti nag-search iti Internet maipapan iti dayta. Maysa iti kaaduan a naisaludsod ti, “Ania ti kuna ti Biblia maipapan iti gay marriage?”
Awan ti espesipiko nga ibaga ti Biblia maipapan iti kinalegal ti panagasawa ti agpada a lalaki wenno babai. Ngem sungbatanna daytoy, Ania ti kuna ti Biblia maipapan iti homoseksualidad, wenno seksual a relasion ti agpada a lalaki wenno babai?
Adu ti mangibagbaga nga ammoda ti sungbat, uray dida pay inadal a naimbag ti Biblia—ngem agkokontra ti sungbatda! Kuna ti dadduma a nalawag a kagura ti Biblia dagiti homoseksual. Adda met mangibagbaga a gapu ta ibilbilin ti Biblia nga “ayatem ti padam a tao,” ipalubosna ti amin a kita ti seksual a relasion.—Roma 13:9.
ANIA TI KUNA TI BIBLIA?
Ania kadagitoy ti ibilangmo a husto?
Ibaga ti Biblia a dakes a maaddaan iti seksual a relasion ti agpada a lalaki wenno babai.
Ipalubos ti Biblia a maaddaan iti seksual a relasion ti agpada a lalaki wenno babai.
Isursuro ti Biblia ti homophobia (pananggura wenno diskriminasion kadagiti bakla ken tomboy).
SUNGBAT:
HUSTO. Kuna ti Biblia: “Dagiti lallaki a makikaidda kadagiti lallaki . . . didanto tawiden ti pagarian ti Dios.” (1 Corinto 6:9, 10) Kasta met laeng uray kadagiti babbai.—Roma 1:26.
SAAN A HUSTO. Isursuro ti Biblia a ti laeng mabalin a maaddaan iti seksual a relasion ket ti agassawa a lalaki ken babai.—Genesis 1:27, 28; Proverbio 5:18, 19.
SAAN A HUSTO. Pudno nga ibaga ti Biblia a dakes ti homoseksualidad, ngem saanna nga isursuro ti saan a patas a panangtrato kadagiti homoseksual, panangranggas kadakuada gapu iti gura, wenno aniaman a kita ti madi a panangtrato kadakuada.—Roma 12:18. [1]
Ania ti Patpatien Dagiti Saksi ni Jehova?
Patien dagiti Saksi ni Jehova a dagiti moral a paglintegan ti Biblia ti kasayaatan a pagsurotan, ken kayatda nga aramiden dagita. (Isaias 48:17) [2] Isu nga adaywan dagiti Saksi ni Jehova ti amin a klase ti seksual nga immoralidad, kas iti homoseksualidad. (1 Corinto 6:18) [3] Kasta ti panagbiag a kayat dagiti Saksi, ket kalinteganda dayta.
Agporporsegi dagiti Saksi ni Jehova a mangsurot iti Golden Rule babaen ti panangtratoda iti dadduma kas iti kayatda a pannakatrato
Ngem ikagkagumaan met dagiti Saksi ni Jehova ti makikappia iti “amin a tattao.” (Hebreo 12:14) Uray kagurada ti homoseksualidad, dida ipilpilit iti dadduma ti kapanunotanda. Dida makiramraman kadagiti krimen gapu iti pananggura kadagiti homoseksual ken dida maragsakan no adda madamagda a kasta a pasamak. Agporporsegi dagiti Saksi ni Jehova a mangsurot iti Golden Rule babaen ti panangtratoda iti dadduma kas iti kayatda a pannakatrato.—Mateo 7:12.
Isursuro Kadi ti Biblia ti Diskriminasion?
Ibagbaga latta ti dadduma nga isursuro ti Biblia ti saan a patas a panangtrato kadagiti homoseksual. Ibagbagada pay a dagiti sumursurot iti moral a paglintegan ti Biblia ket dida ammo nga akseptaren ti padada a tao. ‘Akikid ti panagpampanunot dagiti tattao idi naisurat ti Biblia,’ kunada. ‘Ita, akseptarentayon ti amin a tattao aniaman ti puli, nasionalidad, ken ibagada a seksoda.’ Para kadakuada, ti saan a panangakseptar iti homoseksualidad ket kas met iti saan a panangakseptar kadagiti tattao a sabali ti kolorda. Husto kadi dayta a kapanunotan? Saan. Apay?
Adda ngamin nagdumaan ti saan a panangakseptar iti homoseksualidad ken ti saan a panangakseptar kadagiti homoseksual. Ibagbaga ti Biblia kadagiti Kristiano a respetuenda ti amin a klase ti tattao. (1 Pedro 2:17)) [4] Ngem dina kayat a sawen a masapul nga akseptarenen dagiti Kristiano ti amin a klase ti aramid.
Panunotem daytoy: Ipapantayo nga ibilangmo ti panagsigarilio a makadadael iti salun-at ken narugit pay ketdi. Kasano no adda katrabahuam nga agsigsigarilio? Maikuna kadi nga akikid ti panagpampanunotmo gapu laeng ta dikay agpada iti kapanunotan iti panagsigarilio? Gapu kadi ta agsigsigarilio isuna ken saanka nga agsigsigarilio, kayatnan a sawen nga idumdumamon isuna? No pilitennaka a baliwam ti kapanunotam iti panagsigarilio, saan kadi nga isuna no kuan ti akikid ti panagpampanunotna ken saanna nga ammo ti mangakseptar iti padana a tao?
Kayat dagiti Saksi ni Jehova a suroten ti moral a paglintegan nga ibagbaga ti Biblia. Dida akseptaren dagiti aramid nga iparparit ti Biblia. Ngem dida met pagkakatawaan wenno tratuen iti di nasayaat dagiti tattao nga agar-aramid kadagiti banag a naiduma iti kayatda.
Naulpit Kadi ti Biblia?
Kasano ngay dagiti lallaki a kasla babai ti riknada ken dagiti babbai a kasla lalaki ti riknada? Nayanakda kadi a kastan? No wen, saan kadi a naulpittayo no ibagatayo a saan a nasayaat no surotenda ti riknada?
Awan ti ibaga ti Biblia maipapan iti pakabuklan ti tao a posible a rason nga agbalin a homoseksual ti maysa. Ngem admitiren ti Biblia nga adda dagiti ugali dagiti tattao a permi a nairamuten kadakuada. Uray no kasta, ibaga ti Biblia nga adda dagiti aramid—agraman dagiti homoseksual nga ar-aramid—a masapul a liklikantayo no kayattayo a paragsaken ti Dios.—2 Corinto 10:4, 5.
Kuna ti dadduma a naulpit ti ibagbaga ti Biblia. Ngem naibasar laeng dayta iti opinionda a masapul a surotentayo no ania ti kayat ti riknatayo, wenno napateg ti seksual a riknatayo isu a masapul a ditay kontrolen, ken ditay pay ketdi kabaelan a kontrolen dayta. Ngem inikkan ti Biblia dagiti tattao iti dignidad, ta imbagana a kabaelanda a labanan ti rikriknada. Saan a kas kadagiti animal, kabaelanda a labanan ti riknada.—Colosas 3:5. [5]
Panunotem daytoy: Kuna ti dadduma nga eksperto nga adda dagiti ugali dagiti tattao, a kas iti kinabayolente, a ti posible a makagapu ket nayanakda a kasta. Awan ti eksakto nga ibaga ti Biblia maipapan iti pakabuklan ti tao a posible a rason nga agbalin a bayolente ti maysa. Ngem admitiren ti Biblia nga adda dagiti tattao a “managunget” ken “agannayas [wenno, nalaka] nga agpungtot.” (Proverbio 22:24; 29:22) Ngem ibaga met la ti Biblia: “Baybay-am ti unget ket panawam ti pungtot.”—Salmo 37:8; Efeso 4:31.
Manmano la ketdi ti kumontra iti dayta a balakad wenno mangibaga a naulpit dayta para kadagiti managpungpungtot. Kinaagpaysuanna, adda dagiti eksperto nga agporporsegi a mangtultulong kadagiti managpungpungtot a mangkontrol iti riknada uray mamatida a natawid dayta nga ugali.
Kasta met laeng ti takder dagiti Saksi ni Jehova iti aniaman nga aramid a maikontra iti estandarte ti Biblia, a pakairamanan ti seksual a relasion ti lalaki ken babai a saan a nagkasar. Kastoy ti balakad ti Biblia maipapan kadagita: “Tunggal lalaki ammona koma ti nasantoan ken natakneng a wagas ti panangasawa, saan a dinederrep a kas ar-aramiden dagiti saan a makaammo iti Dios.”—1 Tesalonica 4:4, 5, Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia.
“Kasta Idi ti Sumagmamano Kadakayo”
Dagiti mayat nga agbalin a Kristiano idi umuna a siglo ket agduduma ti napalabas ken panagbiagda, ken dadduma kadakuada ti nangaramid iti dakkel a panagbalbaliw iti panagbiagda. Kas pagarigan, naibaga iti Biblia dagiti ‘mannakiabig, managrukbab iti idolo, mannakikamalala, lallaki a maipaay kadagiti di nainkasigudan a panggep [wenno, lallaki a makirelasion iti padada a lalaki],’ ngem naibaga pay: “Kasta idi ti sumagmamano kadakayo.”—1 Corinto 6:9-11.
Idi imbaga ti Biblia a, “kasta idi ti sumagmamano kadakayo,” kayatna kadi a sawen a saanen a pulos narikna dagiti nangisardeng iti homoseksual nga aramid ti aniaman a homoseksual a rikna? Saan, ta kuna ti Biblia: “Itultuloyyo ti magna babaen ti espiritu ket saankayto a pulos makaaramid iti nainlasagan a tarigagay.”—Galacia 5:16.
Siputam ta saan nga ibagbaga ti Biblia a saanton a pulos marikna ti maysa a Kristiano ti di umiso a rikrikna. No di ket ibagbaga ti Biblia a kabaelanna a saan nga aramiden, wenno suroten dayta a riknana. Nasursuro dagiti Kristiano a kontrolen dagiti kasta a rikna ken saanda a sangkapanunot tapno dida maaramid dagita.—Santiago 1:14, 15. [6]
Dayta ti gapuna a pinagduma ti Biblia ti panangayat a mangaramid iti maysa a banag ken ti mismo a panangaramid iti dayta. (Roma 7:16-25) Kabaelan a kontrolen ti maysa a tao nga addaan iti homoseksual a rikna no ania dagiti sangkapanunotna, kas iti panangkontrolna iti dadduma pay a dakes a rikna, kas iti rikna nga agpungtot, makikamalala, ken agbalin a naagum.—1 Corinto 9:27; 2 Pedro 2:14, 15.
Sursuroten dagiti Saksi ni Jehova ti moral a paglintegan nga adda iti Biblia ngem dida ipilit iti dadduma ti patpatienda. Dida met baliktaden dagiti linteg a mangprotprotektar iti kalintegan dagiti tattao a saanda a kapada iti pamay-an ti panagbiag. Positibo ti mensahe nga ipakpakaammo dagiti Saksi ni Jehova, ken maragsakanda a mangibaga iti dayta iti asinoman a dumngeg.—Aramid 20:20.
^ 1. Roma 12:18: “Makikappiakayo iti amin a tattao.”
^ 2. Isaias 48:17: “Siak, ni Jehova, ti Diosmo, Daydiay mangisursuro kenka tapno magunggonaam ti bagim.”
^ 3. 1 Corinto 6:18: “Adaywanyo ti pannakiabig [wenno, seksual nga immoralidad]!”
^ 4. 1 Pedro 2:17: “Padayawanyo dagiti amin a kita ti tattao.”
^ 5. Colosas 3:5: “Papatayenyo, ngarud, dagiti kameng ti bagiyo nga adda iti rabaw ti daga no maipapan iti pannakiabig [wenno, seksual nga immoralidad], kinarugit, panaggartem iti sekso.”
^ 6. Santiago 1:14, 15: “Tunggal maysa masuot babaen ti pananggargari ken panangsulbog ti bukodna a derrep. Kalpasanna ti derrep, inton nayinawen, mangipasngay iti basol.”
Ammuem ti Ad-adu Pay
Ania ti Kuna ti Biblia Maipapan iti Panagkasar Dagiti Homoseksual?
Ti namunganay iti panagasawa ti kasayaatan a makaammo no kasano nga agbalin a permanente ken naragsak ti panagasawa.


text:
Nazi nga Alemania
Ti Nazi nga Alemania, a naamammoan pay a kas ti Maikatlo a Reich, ket isu ti sapasap a nagan ti Alemania idi daytoy ket maysa a totalitariano nga estado a tinurayan babaen ni Adolf Hitler ken ti bukodna a Nailian a Sosialista a Partido ti Agobobra nga Aleman (NSDAP). Idi 30 Enero 1933 ni Hitler ket nagbalin a ti Kanselor iti Alemania, a napardas a nagikkat kadagiti amin a kasuppiatna tapno agturay a kas ti agmaymaysa a daulo. Ti estado ket tinagilangitna ni Hitler a kas ti bukodna a Führer ("daulo"), a ngaisentro amin a bileg kaniana. Dagiti historiador ket nagiyunayunayda ti hipnotiko a pagangayan kadagiti retorikana kadagiti adu nga agbuybuya, ken ti panagkitana kadagit bassit a grupo. Nga insurat ni Kessel, "Ti panakalapunos...dagiti Aleman ket mangisasaoda ti panakaitalimeng ti 'hipnotiko' nga araraw ni Hiltler..."[4] Babaen ti "pamunganayan ti daulo", ti maibaga ti Führer ket isu ti isu ti maipategan kadagiti amin a linteg. Dagiti nangato nga opisial ket agreportada kenni Hitler ken surotenda dagiti annurotenna, ngen addaanda ti naisangsangayan nga autonomia. Ti gobierno ket saan idi a naur-urnos, nga agtitinnulong a bagi, ngem ti maysa nga urnong dagiti sangkatiponan a nagsalsalisal ti panagala ti bileg ken agpaspasayaat ti parabor para iti Führer.[5] Iti katengngaan ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti Nazi a gobierno ket nakaipasubli ti rang-ay ken nannipatingga kadagiti kadagiti adu a saan a panangtrabtrabaho a nagus-usar ti napigsa a panaggastos ti milisia ken ti maysa nga aglalaok nga ekonomia ti nawaya nga komersio ken dagiti panakasanay ti sentro a panagplano.[6] Adu dagiti publiko a panagobobra a naararamid, a mairaman ti panagipatakder dagiti Autobahn. Ti panakaisubli ti rang-ay ket nakaited ti turayan ti panakdayeg; ti panagpasardeng kadagiti amin a kasuppiat ket nakaramid kenni Hitler a nagturay nga awan ti simupsuppiat.
Ti panag-gura a maipapan ti puli, a naipangpangruna ti kontra semitismo, ket isu idi ti kangrunaan a gandat ti kagimongan iti Nazi nga Alemania. Ti Gestapo (nalimed a polis ti estado) ken ti SS a babaen ni Heinrich Himmler ket dinadaelda ti liberal, sosialista, ken ti komunista a kasuppiat, ken pinarukma ket pinatayda dagiti Hudio. Naipamatmati a dagiti Tattao a Hermaniko—a tinawtawagan pay a kas dagiti Nordiko a puli—ket isu dagitoy ti kapuroan a representasion ti Ario a puli, ken isu ngarud a dagitoy ket ti agturay a puli. Ti edukasion a pakaipatengngaan ti isip iti maipapan ti puli a biolohia, annuroten ti populasion, ken ti maipapan ti bagi a kasalun-at. Ti panakaikameng iti Hitler a Kinaagtutubo nga organisasion ket nagbalin a nasken a kapilitan. Ti bilang dagiti babbai a nakastrek iti kalpasan ti sekondario a panagadal ket bimmaba, ken dagiti opurtunidad ti karrerr ket napabassit. A natawtawagan dagti karnengan ti babbai a kas ti "produkto ti Husio a kinasirib," dagiti Nazi ket nagsanayda ti tinawtawaganda a "emansipasion manipud ti emansipasion."[7] Ti panagliwliwa ken turismo ket naurnos babaen ti programa a Pigsa Babaen ti Ragsak. Ti gobierno ket nagtengtengngel kadagiti artistiko a panagiyebkas, a nagiragragpat kadagiti naisangsangayn a porma ti arte ken nagpatammay ken nagiparit kadagti dadduma. Dagiti Nazi ket nagirugida ti di nadayeg a Entartete Kunst (Dehenerado nga arte) a panagibabuya idi 1937.[8] Ti ministro ti propaganda a ni Joseph Goebbels ket nagisumamay a nagusar kadagiti pelikuka, dagiti dakel a gimongan, ken ti makahipnotismo a panagbitla ni Hitler tapno matengngel ti pamanunotan ti publiko.[9] Ti Kalgaw nga Olimpiada ti 1936 ket nanagipabuya ti Maikatlo a Reich iti sangalubongan nga entablado.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Idi 1939, sakbay a ti Alemania ket nakagun-od ti panagtengngel kadagiti dua a naudi a rehion a tinengtengngelna idi sakbayan ti Tulag ti Versailles—Alsace-Lorraine, Danzig, ken ti paset ti Laud a Prusia a lokal a naamammoan a kas ti "Polako a Koridor"—ti kalawana ket 633,786 kuadrado kilometro (244,706 sq mi). Kitaen ti Statistisches Jahrbuch 2006.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Gesetz über das Staatsoberhaupt des Deutschen Reichs, 1 Agosto 1934:
"§ 1 Ti opisina ti Reichspräsident ket naitipon iti Reichskanzler. Isunga dagiti dati a karbengan ti Reichspräsident ket naipan iti Führer ken Reichskanzler ni Adolf Hitler. Isu ket aginagan kadagiti deputadona."
- ^ Neil J. Kressel (2002). Masa a Gura: Ti Sangalubongan nga Itatakder ti Panagpatay ti Puli Ken Aligaget. Basic Books. p. 121.
- ^ Anthony McElligott; Tim Kirk; Ian Kershaw (2003). Ti Panagobobra para iti Führer: Dagiti salaysay a pammadayaw kenni Apo Ian Kershaw. Manchester U.P. p. 6.
- ^ Robert O. Paxton; Julie Hessler (2011). Ti Europa iti Maika Duapulo a Siglo. Cengage. p. 286.
- ^ Guntram H. Herb (2008). Pagpagilian ken Nationalismo: Ti Sangalubongan a Panagrepaso ti Pakasaritaan. ABC-CLIO. p. 454.
- ^ Stephen J. Lee (1996). Weimar ken Nazi nga Alemania. Heinemann. p. 56.
- ^ Peter Watson (2002). Moderno nga Isip: Ti maysa a Nasiriba Pakasaritaan ti Maika-20 a Siglo. HarperCollins. p. 328.


text:
Ukrania
Ti Ukrania (i/juːˈkreɪn/; Ukraniano: ykpaïHa, panakaisurat: Ukrayina, [ukrɑˈjinɑ]; Ruso: ykpaи́Ha; Krimea Tatar: Ukraina) ket maysa a pagilian idiay Daya nga Europa. Ti Ukrania ket nabeddengan ti Pederasion ti Rusia iti daya ken amianan a daya, ti Bielorusia iti amianan a laud, ti Polonia, Eslobakia ken Hungaria iti laud, ti Rumania ken Moldoba iti abagatan a laud, ken ti Baybay Nangisit ken Baybay Azov iti abagatan ken abagatan a daya. Addaan ti kalawa daytoy iti 603,628 km², daytoy ti maikadua a kadakkelan nga agnaynayon a pagilian ti kontinente iti Europa, kalpasan ti Ruso a Pederasion.[7][8][9]
Segun ti nadayeg ken nasayaat a napatalgedan a teoria, ti mediebal nga estado ti Kievan Rus ket binangon idi babaen dagidi Varego idi maika-9 a siglo a kas ti immuna a naipakasaritaan a nairehistro nga estado ti Daya nga Eslabo. Daytoy ket rimsua a kas maysa a nabileg a pagilian iti Tengnga a Panpanawen ngem nawarwara idi maika-12 a siglo. Babaen ti tengnga ti maika-14 a siglo, dagiti teritorio ti Ukrania ket tinurturayan babaen dagiti tallo nga akin-ruar a bileg ti Nabalitokan a Horda, ti Nalatak a Dukado ti Lituania, ken ti Pagarian ti Polonia.[10] Kalpasan ti Nalatak nga Akin-amianan a Gubat (1700–1721), ti Ukrania ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a rehional a bileg . Idi maika-19 a siglo, ti kadakkelan a paset ti Ukrania ket naitiptipon iti Ruso nga Imperio, ken dagiti nabatbati ket babaen ti pnnakatengngel ti Austria-Hungaria.
Ti nagulo a paset ti panawen simarsaruno dagiti adu a pannakigubatan, nga adda dagiti adu a nabigbigan a sangalubongan a panagpadas ti panaggun-od iti wayawaya manipud idi 1917 aginggana idi 1921, ken kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I ken ti Sibil a Gubat ti Rusia. Ti Ukrania ket bimmangon manipud ti bukodna a sibil a gubat, ken idi Disiembre 30, ti 1922 a Sosialista a Republika ti Sobiet a Ukrania ket nagbalin a maysa kadagiti nakapundaran dagiti republika ti Kappon ti Sobiet. Dagiti teritorio ti SSR a Ukrania Ukrainian ket naipadakkel iti laud idi las-ud ti sibil a gubat iti kabiitan a kasakbayan ti ken kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II. Idi 1954 daytoy ket nagpadakkel iti abagatan iti panangisubli iti Crimea. Idi 1945, ti SSR a Ukrania ket nagbalin a maysa kadagiti kameng a nagpundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[11]
Ti Ukrania ket nagbalin manen a nawaya idi natunaw tu Kappon ti Sobiet idi 1991. Daytoy a panakatunaw ket nangrugian ti maysa a panagdaliasat iti panagtagtagilako nga ekonomia, a ti Ukrania ket nagsagsagaba ti resesion iti walo a tawen.[12] Manipud idi, nupay kasta, ti ekonomia ket nakapadpadas ti nasayaat a pannakaipangato ti GDP. Ti Ukraine ket nairaman iti maysa a sangalubongan a didigra ti ekonomia idi 2008 ken bimmatok ti ekonomia. Ti GDP ket natnag iti 20% manipu didi primabera ti 2008 aginggana idi primaber ti 2009, ken naitimbeng idi dagiti analista ket nangipadpadada ti kakaro ti panagbaba kadagiti kamadian nga ekonomiko a depresion idi las-ud ti nasapa a tawtawen ti 1990.[13] Ti pagilian ket nagtultuloy a nagruna iti sangalubongan a pagtagtagilakuan ken , manipud idi 2011, daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga agipatpatulod ti bukbukel iti lubong.[14]
Ti Ukrania ket maysa a unitario nga estado a buklen dagiti 24 nga oblast (probinsia), maysa nga autonomo a republika (Crimea), ken dagiti dua a siudad nga addaan ti naipangpangruna a kasasaad: ti Kiev, ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ken ti Sevastopol, a mangibalbalay ti Ruso a Plota ti Baybay Nangisit babaen ti maysa a tulagan ti panagupa. Ti Ukrania ket maysa a republika babaen ti maysa a semi-presidensial a sistema nga adda ti naisinsina legislatibo, ti ehekutibo, ken ukoman a sangsanga. Manipud idi ti pannkatunaw ti Kappon ti Sobiet, ti Ukrania ket agtultuloy nga agtartaripatu ti makadua a kadakkelan a milisia idiay Europa, kalpasan ti Rusia. Ti pagilian ket balay dagiti 46 a riwriw a tattao, 77.8 a porsiento kadagitoy ket etniko a Ukraniano, nga adda dagiti adu a minoridad kadagiti Ruso (17%), Belaruso ken dagiti Rumano. Ti Ukraniano ket isu ti opisial a pagsasao ti Ukrania. Ti Ruso ket nawatiwat pay a naisasao. Ti kaaduan a relihion iti pagilian ket ti Kristiano ti Daya nga Otodokso, nga adda ti napigsa nga impluensia iti Ukraniano nga arkitektura, literatura ken musika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Linteg iti Ukrania. Naestaduan a Kanta iti Ukrania" (iti Ukraniano). Verkhovna Rada iti Ukrania. 2003-03-06.
- ^ "Ti populasion ti Ukrania ket agnanayon a bumasbassit". Nailian a Radio a Kompania iti Ukrania. 2010. Naala idi 2010-06-20.
- ^ a b c d "Ukrania". Internasional a Pundo Ti Paguartaan. 2010.
- ^ "Gini index". World Bank. Naala idi 26 Marso 2013.
- ^ "2014 Human Development Report" (PDF). 14 Marso 2013. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "PiшeHHя Paди: ykpaïHa 30 жoBTHя пepeйдe Ha зиMoBий чac » Пoдiï » ykpaïHa » KopecпoHдeHT". Ua.korrespondent.net. Naala idi 2011-10-31.
- ^ Sangalubongan a Klinikal a Pannakapadas babaen ni Richard Chin, Elsevier, 2011, ISBN:0123815371 (panid 345)
- ^ Masakbayan iti Google Earth babaen Chandler Evans, BookSurge Publishing, 2008, ISBN:1419689037 (panid 174)
- ^ "Basic facts about Ukraine". Ukraniano a konsul idiay NY. Naala idi 10 Nobiembre 2010.
- ^ "Ukrania :: Pakasaritaan – Britannica Online Encyclopedia". Britannica.com. Naala idi Oktubre 31, 2011.
- ^ "Dagiti Tignay ti Estado a Kamkameng – Ukrania". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi Enero 17, 2011.
- ^ "Dagiti Makroekonomiko a Panagipakpakita". Nailian a Banko ti Ukrania. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi Oktubre 21, 2007. Naala idi Disiembre 16, 2007.
- ^ Inozmi, "Ukraine – makroekonomiko nga ekonomiko a kasasaad – Hunio 2009" online
- ^ "Ti Ukrania ket nagbalin a ti maikatlo a kadakkelan nga agipatpatulod ti bukbukel iti lubong idi 2011 – ministro". Blackseagrain.net. Naala idi 2012-08-25.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Ukrania iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Ukrania manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Kitaen ti Ukrania iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Ukrania


text:
1767
Ti tawen idi 1767 ket ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Huebes iti kalendario a Gregoriano ken ti kadawyan a tawen a mangrugi iti Lunes ti nabunbuntog iti 11 nga aldaw a kalendario a Huliano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 15 – Andrew Jackson, maika-7 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1845)
- Hulio 11 – John Quincy Adams, maika-6 a Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1848)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1767 iti Wikimedia Commons


text:
1931
Ti 1931 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Huebes iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 5
- Alvin Ailey, Amerikano a koreograpo (pimmusay 1989)
- Robert Duvall, Amerikano nga aktor ken direktor
- Pebrero 8 – James Dean, Amerikano nga aktor (pimmusay 1955)
- Marso 26 – Leonard Nimoy, Amerikano nga aktor ken direktor (pimmusay 2015)
- Septiembre 17 – Anne Bancroft, Amerikana nga aktres (pimmusay 2005)


text:
Manila
Ipatalos yo pa ya ed salitan Pangasinan. Sarag yon dagdagan o bawasan. Salamat.
Say Siyudad na Manila (English: City of Manila; Filipino: Lungsod ng Maynila) sakey kabesera na siyudad ed rehion Metro Manila, Filipinas.
Saray logan
Historiya[edit | edit source]
Nagtaud iti "may nilad", Tagalog ti "addaan nilad" ti nagan ti Manila, a mangdakdakamat iti maysa a kita ti natayag a ruot nga agtubtubo idi iti ig-igid ti baybay. Idi maika-16 a siglo, nabukel ti "Maynilad" manipud iti komunidad dagiti Muslim iti ig-igid ti Karayan Pasig a kas sentro ti kolonial a gobierno ti Espana idi inturayanna ti Pilipinas iti nasurok a tallo a siglo.
Idi katengngaan ti maika-16 a siglo, ti lugar ti agdama a Manila ket iturturayan ti tallo a raya wenno daulo ti Muslim a komunidad. Isuda da Raya Sulayman ken Raya Matanda a mangiturturay kadagiti komunidad iti abagatan ti Karayan Pasig, ken ni Raya Lacandula a mangidadaulo kadagiti komunidad iti amianan ti karayan. Ti Manila idi ti kaamiananan a sultanado iti kapuruan. Kaduana dagiti sultanado ti Brunay, Sulu, ken Ternate iti Cavite.
Idi 1570, maysa nga ekspedision dagiti Espaniol nga imbaon ni Muigel López de Legazpi ti nangballaag a parukmaenna ti Manila. Ti talkenna a buyot a ni Martín de Goiti ti dimteng iti Manila manipud iti Cebu a yan idi ti kuartel dagiti Espaniol. Pinadanon dagiti Muslim a Tagalog dagiti ganggannaet; ngem adda sabali a panggep ni Goiti, kaduana ti 300 a soldadosna, rinautda ti Manila ket darasda a pinarmek dagiti katutubo a purok. Dimteng ni Legazpi ket dagiti pasurotna iti sumaruno a tawen ket nakikappiada kadagiti tallo a rajah ket nangbukelda iti maysa a konseho ti siudad nga addaan iti dua a mayor, 12 a konsehal, ken maysa a sekretario. Kangrunaanna, nangaramidda iti napaderan a siudad iti akin-abagatan nga igid ti Karayan Pasig tapno masaluadan ti pagtaengan ken kuartel dagiti Espaniol. Naawagan daytoy a napaderan a siudad iti Intramuros.
Idi Hunio 10, 1574, inikkan ni Ari Felife II ti Espania ti Manila iti titulo nga Insigne y Siempre Leal Ciudad ("Mabigbigbig ken Naynay a Napudno a Siudad"). Idi 1595, naideklara ti Manila a kas kapitolio ti Pilipinas ket nagbalin kas tengnga ti trans-Pasipiko a komersio ti pirak.
Idi 1898, sinakup ti Vereinigte Staaten ti kapuruan, agingga iti 1935. Kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nadadael ti kaaduan a paset ti iudad. Idi 1975, nabukel ti rehion a Metro Manila ket nairaman ti siudad ti Manila.
Saray distrito[edit | edit source]
Nabennebenneg ti Manila iti 16 a heograpikal a distrito. Maysa laeng a distrito ti saan a sigud nga ili, ti Port Area.
Dagiti 8 a distrito iti amianan ti Pasig ket ti Binondo, Quiapo, Sampaloc, San Miguel, San Nicolas, Santa Cruz, Santa Mesa, ken Tondo.
Ti sabali pay a walo a distrito ket ti Ermita, Intramuros, Malate, Paco, Pandakan, Port Area, San Andreas Bukid, ken Santa Ana. Ti San Andreas ket damo a paset ti Santa Ana, ken ti Santa Mesa ket sigud a paset ti Sampalok.
Amin dagitoy a distrito, malaksid iti Port Area, ket addaanda kadagiti kabukbukodanda a simsimbaan. Ti distrito ti Binondo ket isu ti Chinatown ti siudad. Ti Tondo ti yan dagiti marigrigat nga umili, idinto a dagiti met distrito ti Ermita ken Malate ti ad-adda a nalatak kadagiti turista ta addadtoy ti adu a panganan, paginuman, pagraragsakan, lima a butuen nga otel, ken shopping malls.
Ragay ed siyudad walay 897 ya baranggay kasarayan walay 16 ya distrito.
Saray image[edit | edit source]
Saray too diad Manileño[edit | edit source]
- Alfredo Lim, mayor
- German Moreno, Walang Tulugan with the Master Showman
- Isko Moreno, bise-mayor
- Jauy da Lion (Joey de León), aktor, kanta tan model
- Lea Salonga, kanta
- Manuel Villar, dagat-basura campaign
- Vic Sotto, aktor tan kanta
Ofisial a websait[edit | edit source]
This article is a is a stub. You can help Wikipedia by expanding it.


text:
1972
Ti tawen idi 1972 ket bisiesto a tawen a nangrugi iti Sabado (dominikal a letra BA) iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 21 - inyetnag ni Presidente Ferdinand Marcos ti Filipinas ti Proklamasion Bilang 1081 a nangipakat iti Linteg Militar iti intero a pagilian.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 19 – Jean Dujardin, Pranses nga aktor ken komidiante
- Septiembre 9 – Goran Višnjić, Kroata-Amerikano nga aktor
- Septiembre 27 – Gwyneth Kate Paltrow, maysa nga artista ken kumakanta iti Estados Unidos
- Nobiembre 14 – Josh Duhamel, Amerikano nga aktor, modelo
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 24 – Asta Nielsen, Danes nga aktres iti naulimek a pelikula (naipasngay 1881)


text:
Maurisio
Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Maurisio
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti dati a kolonia ti Olanda
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti pagilian nga isla
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1968
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Andes
Ti Andes ket isu ti kaatiddogan a kontinental a kabambantayan iti lubong. Daytoy ket maysa nga agtultuloy a kabambantayan iti igid ti aplaya ti Abagatan nga Amerika. Daytoy a kabambantayan ket agarup a 7,000 km (4,300 mi) ti kaatiddogna, agarup a 200 km (120 mi) aginggana ti 700 km (430 mi) a kaakaba (kaakabaan iti nagbaetan ti latitud ti 18° ti abagatan ken 20° ti abagatan), ken ti katimbengan a kangato ti agarup a 4,000 m (13,000 ft). Ti Andes ket gumay-at manipud ti amianan nga agpaabagatan babaen kadagiti pito a pagpagilian ti Abagatan nga Amerika: ti Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile ken Arhentina.
Iti igid ti kaatiddogna, ti Andes ket napisi kadagiti nadumaduma a kabambantayan, a dagitoy ket nailaslasin baaben kadagiti naipakatengngaan a depresion. Ti Andes ket isu ti pakabirukan kadagiti adu a nangato a banak – nga adda kadagitoy ti mangsangsangaili kadagiti nangruna a siudad a kas ti Quito, Bogotá, Arequipa, Medellín, Sucre, ken La Paz. Ti makunkuna a banak Altiplano ket isu ti maikadua a kangatuan a banak kalpasan ti Tibetano a banak.
Ti Andes a kabambantayan ket isu ti kangatuan a kabambantayan ti lubong iti ruar ti Asia. Ti kangatuan a pantok, ket ti Bantay Aconcagua, nga agpangato ti kangatona ti agarup a 6,962 m (22,841 ft) iti ngato ti lessaad ti baybay. Ti pantok ti Chimborazo idiay Andes ti Ecuador ket ad-adayo manipud ti sentro ti Daga ngem ti animan a lokasion iti rabaw ti Daga, gapu ti ekuatorial a baskag a nagbanagan manipud ti panagtayyek ti Daga. Dagiti kangatuan a bulkan iti lubong ket mabirukan idiay Andes, a mairaman ti Ojos del Salado idiay pagbeddengan ti Chile-Arhentina nga agpangato ti 6,893 m (22,615 kadapan). Adda dagiti sumurok a limapulo nga Andino a bulkan ti nga agpangato pay ti 6,000 m (19,685 kadapan).
Dagiti linaon
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti etimolohia ti balikas nga Andes ket naisuppiatan idin. Ti kangrunaan a konsenso ket naala daytoy manipud ti Quechua a balikas ti anti, a ti kaibuksilanna ket ti "nangato a pantok". Adda dagiti dadduma a namatmati a ti Andes ket nagtaud manipud ti Anti Suyu, maysa kadagiti uppat a rehion ti Inca nga imperio. Urayno kasta daytoy ket mabalin a balikas ti Antisuyo a naala manipud ti panagusar iti Anti a manginagan kadagiti kabambantayan. Dagiti pannakaala manipud ti Espaniol nga andén (iti kapanunotan a panagtalon terasa) ket naisingasing pay idi, ngem daytoy ket naikedkeddeng a saan a husto.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Andes ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a paset:
- Ti Akin-abagatan nga Andes (abagatan ti Llullaillaco) idiay Arhentina ken Chile;
- Ti Tengnga nga Andes idiay Ecuador, Peru ken Bolivia
- Ti Akin-amianan nga Andes (amianan ti Nudo de Pasto) idiay Venezuela ken Colombia a mangbukel kadagiti tallo nga agaariping a kabambantayan, ti akinlaud, tengnga, ken akindaya a kabambantayan. (Ti kordiliera ti laud, sentral, ken daya).
Idiay akin-amianan a paset ti Andes, ti naiputong a Sierra Nevada de Santa Marta a kabambantayan ket naikedkeddeng a kas paset ti Andes. Ti akindaya a kabambantayan ti Colombia ket is-isu laeng ti gumay-at iti Venezuela.[1] Ti termino a kordilera ket nagtaud manipud ti Espaniol a balikas ti "cuerda", a kayatna a sawen ket "tali". Ti Andes a kabambantayan ket 200 km (124 mi) iti kalawa iti amin a kaatiddogna, malaksid idiay Boliviano a paglap-itan nga idiay ket agarup a 640 kilometro (398 mi) iti kalawa. Dagiti isla ti Olandes a Karibe ti Aruba, Bonaire, ken Curaçao, a naisanglad idiay Baybay Karibe idiay pantar ti Venezuela, a naipagpagarup a nagirepresenta kadagiti nailenned a pantok iti adayo unay nga akin-amianan a baras ti kabambanatayan ti Andes, ngem dagiti agdama a heolohiko a panagadadal ket mangipakpakita a ti kastoy a panagipalpalaka ket saan a mangikeddeng ti narikut a tektoniko a pagbeddengan a baetan ti Abagatan-Amerikano ken dagiti plato ti Karibe.[2]
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Andes ket dagiti Mesosoiko – Tersiario nga oroheniko a barikes dagiti bantay iti igid ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko, ti maysa a sona ti bulkaniko nga aktibidad a buklen ti ngarab ti Pasipiko iti Kaamerikaan ken ti pay rehion ti Asia-Pasipiko. Ti Andes dagiti nagbanagan ti pamay-ay a plato a tektonika, a gapuanan babaen ti subduksion iti naintaawan nga ukis ti sirok ti Abagatan nga Amerikano a plato. Ti naipangpangruna a gapuananti ingangatao ti Andes ket ti pannakaipandagan ti akin-laud a ngarab ti Abagatan nga Amerikano a Plato gapu ti subduksion ti Nazca a Palto ken ti Antartika a Plato. Iti daya, ti Andes a kabambantayan ket nabeddengan babaen dagiti nadumaduma a sedimentario a labneng a kas ti Orinoco, Labneng Anasona, Madre de Dios ken ti Gran Chaco a mangisina ti Andes manipud kadagiti taga-ugma a craton idiay akin-daya nga Abagatan nga Amerika. Iti abagatan ti Andes ket makibingbingay ti atiddog a pagbeddengan iti dati a Patagonia Terrane. Iti laud, ti Andes ket agpatingga idiay Taaw Pasipiko, ngem ti Peru-Chile a trinsera ket mabalin nga ikeddeng nga isu daytoy ti akinlaud a patinggana. Manipud ti heograpiko a pakaarngian ti Andes ket naikeddeng nga adda dagiti akinlaud a pagbeddenganna a namarkaan babaen ti lanag dagiti nababa a daga ti aplaya ken ti saan unay a nagubsang a topograpia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Andes travel map
- ^ "Akin-ngato a manta nga estruktura iti sirok ti plato ti Karibe-Abagatan nga Amerika a pagbeddengan manipud ti rabaw nga allon ti tomograpia" (PDF). WARNAKAN TI HEOPISIKAL PANAGSUKISOK. 114: B01312. Bibcode:2009JGRB..11401312M. doi:10.1029/2007JB005507. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi 2010-06-05. Naala idi 2010-11-21.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- John Biggar, Ti Andes: Ti Alagaden para kadagiti Umul-uli, maika-3 nga edision, 2005, ISBN 0-9536087-2-7
- Tui de Roy, Ti Andes: Idi Agtaytayab ti Kondor. 2005, ISBN 1-55407-070-8
- Fjeldså, J., & N. Krabbe (1990). Dagiti Billit ti Nangato nga Andes. Soolihiko a Museo, Unibersidad ti Copenhagen, Copenhagen. ISBN 87-88757-16-1
- Fjeldså, J. & M. Kessler. 1996. Panagkonserba ti biolohiko a dibersidad ti Polylepis a kakaykayoan kadagiti nagato a luglugar idiay Peru ken Bolivia, ti parawad ti mataltalinaay a panagtaripao ti masna a rekurso idiay Andes. NORDECO, Copenhagen.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Andes iti Wikimedia Commons
- Heolohia ti Andes (Unibersidad ti Arizona)
- Klima ken ay-ayup ti Andes
- Dagiti rehion ken mikroklima idiay Andes
- http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/southamerica.html Kompleto a listaan dagiti bantay idiay Abagatan nga Amerika nga adda ti prominensia iti basbassit ngem 1,500 m (4,920 ft)