text:
Pagsasao nga Insik
Ti Insik[3] wenno Intsik (汉语 / 漢語; Hànyǔ wenno 中文; Zhōngwén) ket grupo ti mainaig ngem kadagiti adu a kaso dagiti saan nga agsinnaranay a maawatan a karuay ti pagsasao, a mangporma iti pamilia ti pagsasao a Sino-Tibetano. Ti insik ket naisasao babaen ti kaaduan a Han ken dadduma pay a kaaduan nga etniko a grupo idiay Tsina. Gangani 1.2 a bilion a tattao (agarup a 16% iti populasion iti lubong) ket agsao ti sumagmamano a porma iti Insik a kas ti nakayanakan a pagsasaoda.
Dagiti karuay ti Insik ket kadawyan a naipalawag babaen dagiti patneng nga agsasao a kas dagiti dialekto iti bugbugtong a pagsasao nga Insik, ngem dagiti lingguista ket mangibaga a dagitoy ket kaaduan a naindumadumaan a kas pamilia ti pagsasao.[a] Ti akinuneg a dibersidad ti Insik ket naisilpon iti sasao a Romanse, ngem mabalin nga ad-adu a naindumadumaan. Adda dagiti baetan ti 7 ken 13 a nangruna a rehional a grupgrupo iti Insik (depende iti isbangan ti pannakaidasig), iti kaaduan a naisasao, ti kaaduan ket ti Mandarin (agarup a 960 a riwriw), sarunuen babaen ti Wu (80 a riwriw), Yue (70 a riwriw) ken Min (70 a riwriw). Kaaduan kadagitoy a grupo ket saan nga agsinnaranay a maawatan, ngem adda met dagiti dadduma, kasla ti Xiang ken dagiti dialekto ti Abagatan a laud a Mandarin, ket mabalin a makibinningay kadagiti kadawyan a termino ken iti manmano a grado ti agsinnaranay a pannakaawat. Amin dagiti karuay iti Insik ket maaweng ken analitiko.
Ti Pagalagadan nga Insik (Putonghua/Guoyu/Huayu) ket pagalagadan a porma ti naisasao nga Insik a naibatay iti dialekto ti Beijing iti Mandarin. Daytoy ti opisial a pagsasao ti Tsina ken Taiwan, ken ti pay maysa kadagiti uppat nga opisial a pagsasao ti Singapur. Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti naisurat a porma ti pagalagadan a pagsasao (中文; Zhōngwén), a naibatay kadagiti logogramo nga ammo a kas dagiti Insik a karakter (汉字/漢字; hànzi), ket nagbibingayan babaen dagiti nalaing a makasao kadagiti saan koman nga agsisinnaranay a maawatan a pagsasao.
Kadagiti sabali a karuay ti Insik, ti Kantones (ti prestihio a karuay ti Yue) ken inpluensial iti probinsia ti Guangdong ken idiay Hong Kong ken Macau, ken kaaduan a naisasao kadagiti komunidad ti ballasiw taaw. Ti Min Nan, ti paset ti grupo ti Min, ket kaaduan a naisasao idiay akin-abagatan a Fujian, idiay kaaruba a Taiwan (nga idiay ket ammo a kas ti Taiwanes wenno Hoklo) ken idiay Abagatan a daya nga Asia (ammo pay a kas ti Hokkien idiay Filipinas, Singapur, ken Malaysia). Adda pay dagiti adu a diaspora ti Hakka ken Shanghaines, kas pagarigan idiay Taiwan, a kaaduan dagiti komunidad ti Hakka ket makasao pay ti Taiwanes ken Pagalagadan nga Insik.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti nadumaduma a a pagarigan ket mairaman ti:
- David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of Language (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), p. 312. "The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages."
- Charles N. Li, Sandra A. Thompson. Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar (1989), p. 2. "The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family."
- Norman (1988), p. 1. "[...] the modern Chinese dialects are really more like a family of languages [...]"
- DeFrancis (1984), p. 56. "To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China."
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ china-language.gov.cn (iti Insik)
- ^ "Speak Mandarin Campaign". Naala idi 2011-08-09.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Insik". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 664. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Mair (1991), pp. 10, 21.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hannas, William C. (1997), Asia's Orthographic Dilemma, University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-1892-0.
- Qiu, Xigui (2000), Chinese Writing, trans. Gilbert Louis Mattos and Jerry Norman, Society for the Study of Early China and Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley, ISBN 978-1-55729-071-7.
- Ramsey, S. Robert (1987), The Languages of China, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-01468-5.
- Schuessler, Axel (2007), ABC Etymological Dictionary of Old Chinese, Honolulu: University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-2975-9.
- R. L. G. "Language borrowing Why so little Chinese in English?" The Economist. Hunio 6, 2013.


c: text/html

text:
LYRIC
YAMAN KEN RAGSAC
Yaman ken ragsacmi Ama ti incam isabet
Ti Espiritu Santo dimteng a siraragsac
Ni Jesu-Cristo isu’t Maestro a mangipannayag
Wagas a nailangitan a panagbiag
Padapadatay nga agyaman
Ayatmo O Jesus a catan-ocan
Ti pammati ditay baybay-an
Aramid a naimbag isu’t pacaisalacanan
Ni Jesu-Cristo isu ti calsada ti biag
A pagnaan dagiti naayat nga agtungpal
Ket ti calasagtayo a sumrec ti ruangan
Bilin ti Espiritu cadagitoy nga aldaw
Ti Espiritu ti Dios nga imbaon ti Ama
Anus, ayat ken tured isu’t ibaclayna
Ket mamatitay coma nga saan nga agduadua
Tapno agbiagtayo ti biag a kinatalna

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kagimongan
Ti kagimongan, wenno ti kagimongan ti tao, ket maysa a grupo ti tattao a maikabagian ti tunggal maysa babaen ti agtaltalinaed a pannakibiang, wenno ti maysa a dakkel a pannkaigrupo a makibingbingay ti agpadpada a heograpiko wenno pudno a teritorio, a suheto ti agpadpada a turay ti politika ken dagiti katurayan a kultural a pannakainamnama. Dagiti kagimongan ti tao ket nailaslasin babaen dagiti tabas ti pannakibiang (dagiti sosial a pannakibiang) a nagbaetan ti tungngal maysa atao a nakibingbingay ti naisangsangayan a kultura ken dagiti patakder; ti naited a kagimongan ket mabalin a maipalplawag a kas ti kadagupan kadagitoy a pannakibiang kadagiti kontituente a kamkamengna. Kadagiti sosial a siensia, ti dakdakkel a kagimongan ket kankanayon a parumaenna ti stratipikasion ken/wenno dagiti panangituray a tabas dagiti apo ti grupopa
No iti pay panagtitinnulongan, ti kagimongan ket mabalin a mangpakabael kadagiti kamengna a mangpaimbag kadagiti pamay-an a saan a mabalin kadagiti agmaymaysa a pakaibatayan; ti agmaymaysa ken dagiti sosial a (sapasap) a pagimbagan ket mabalin a mailasin, wenno kadagiti adu a kaso ket mabirukan nga agtutuon.
Ti kagimongan ket mabalin pay a mangbukel kadagiti agpapada ti isip a tattao a tinurturayan kadagiti kabukbuokodanda a waya ket patpateg iti kaunegan ti naturturay, ken dakdakkel a kagimongan. Daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a ti subkultura, ti termino a kaaduan a naususar ti kaunegan ti kriminolohia.
Iti pay nawatwatiwat, ti kagimongan ket mabalin a mailadawan a kas maysa nga ekonomiko, sosial, wenno industrial nga inprastruktura, a mangbukbukel ti nadumaduma nga urnong ti agmaymaysa a tattao. Dagiti kameng ti kagimongan ket mabalin a maigiddiat kadagiti etniko a grupo. Ti kagimongan ket mabalina ti maysa a naisangsangayan nga etniko a grupo, a kas dagiti Sahon; ti maysa nga estado ti pagilian, a kas ti Bhutan; wenno ti nalawlawa a kultural a grupo, a kas ti maysa a Lumaud a kagimongan. Ti balikas a kagimongan ket mabalin pay a mangitudo ti maysa a maurnos a boluntario a gunglo ti tattao para kadagiti relihioso, managayat, kultural, sientipiko, politikal, patriotiko, wenno dadduma pay a kapanggepan. Ti "kagimongan" ket mabalin pay, nga adadu babaen ti pamay-an ti metapora, a mangitudo ti sosial nga organismo a kas ti maysa a kolonia ti kuton wenno ti aniaman a kooperatibo a kaurnosan a kas ti, kas pagarigan, kadagiti dadduma pormulasion ti artipisial a kasirib.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adu pay a mabasnasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Effland, R. 1998. Ti Kultural nga Ebolusion dagiti Sibilisasion Kolehio ti Komunidad ti Mesa.
- Jenkins, R. 2002. Dagiti Pundasion ti Sosiolohia. Londres: Palgrave MacMillan. ISBN 0-333-96050-5.
- Lenski, G. 1974. Dagiti Kagimongan ti Tao: Ti Panangiyuna ti Makrososiolohia. New York: McGraw- Hill, Inc.
- Raymond Williams, "www.flpmihai.blogspot.com", iti: Williams, Kangrunaan a Balbalikas: Ti Bokabulario ti Kultura ken Kagimongan. Fontana, 1976.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kagimongan iti Wikimedia Commons
- Pannakaipalplawag ti kagimongan manipud ti Inggles a Diksionario ti Oxford.
- Dagiti nota ti lektura iti "Panangipalplawag ti Kagimongan" manipud ti Unibersidad ti Daya Carolina.


text:
Ulimek ti insungbat ti alkalde kadagiti annakna. Kaipapanan ti dina maibuksilan nga iyaanamongna. Ta uray nasakit ti nakemna ti panagsasagangalda nga agkakadara, isuda ngaruden nga adda iti poder ti rumukma? Nungka!
Pudno, utangna ken ni Elmer ti panangabakna a mayor iti kallabes nga eleksion. Agsipud ta nagsanud iti kandidatorana, ket, saan a nabingay ti botosda. Ngem, kastoy metten a trinnaidor, sinnikapan ti ipagpagna dagiti ag-ama. Ituloknan nga isuda ti akimbaba? Akimbaba iti negosiante a bumakbaknang iti kinaulbod, smuggling ken droga? Ken babaero? Nungka!
Nagwakniten ti amin a ngatangata ken ni Mayor Rodrigo Rodis. Idi nakisao ni Alex kenkuana idi kalman maipapan iti panangbukodna ti jueteng, naisaganan ni Alex ti amin a kasapulanna iti operasionna. Umanamong man wenno sumupring, ituloy ta ituloy ni Alex ti panangbukodna iti jueteng. Di kad’ kinaawan iti panagraem ti kaanakanna kenkuana ti kaiyulogan daytoy?
Kasta met ken ni kasinsinna nga Elmer. Ti panangsungbatna iti uppat a miliones nga isugponna iti Lailo Beach Resort, maysa laeng nga apan – pangtikaw tapno agpirma ti dina binasa a linaon dagiti papeles. Ket, masinunuo ti alkalde a maysa kadagitoy ti pammalubosna nga agminas ni Elmer idiay Bantay Ligsay! Ken, apay a nagpardas a nabartek iti arak nga insangpet ni Elmer?
Ken sinasalawasaw ti imbaga ni Elsa nga asawa ni Elmer a kaluluas ni Elmer a nagpa-Manila ken awan ni Alex iti balayda. Adda da Elmer ken Alex nga agdengdengngeg iti nagsaritaanda iti telepono. Ken ammona ti cell phone number ni lakayna!
Sanikua a tinawid dagiti ammada daydi lelongda ken ni Elmer ti ramut ti guranggura. Naarus kano iti bingay daydi ama ni Elmer. Ngem, aniat’ bibiangna kadayta? Aniat’ basolna no nangabak iti bingay daydi amana? Basol ni Juan ti basol ni Pedro?
Ngem, inauna ni Mayor Rodis iti kasinsinna. Isu pay ti ama ti ili a San Isidro. Rebbengenna nga urnosen ti parikut ti pamilia. Kapilitan nga agpaabak sagpaminsan kada Elmer ken Alex. No la ketdi adda kasupapakna ti abakna. Napanunotna nga aramaten ni Alma a sekretariana. Iti kina-playboy ni Elmer, masnopna a maallukoy ni Alma ni Elmer iti panagkakappiada nga agkakadara.
Mailayon ti kina-mayor-na iti San Isidro. Kalpasanna, isudanton nga aggaama ti agnanayon a. Iti panagkakappiada, nasupapakanen kadagiti ipaabakna, mangabak kada Elmer ken Alex!
Narungbo ti balay ni Mayor Rodrigo Rodis iti rabii ti Sabado. Kompleto ti pamilia ti mayor a simmarabu kada Elmer ken Alex, ti kakaisuna a kasinsinna ken ti kakaisuna a kaanakanna iti ama.
“Insan!” Napnuan rag-o nga impasabat ti mayor sa immabrasa ken ni Elmer. “Agyamanak, agyamanak unay iti iyaayyo.”
“No paglaingan ti pamilia, insan, ay, ket, daytat’ kangrunaan!”
“Kapid!” Naggiddan da Benjamin ken Dondon nga immapungol ken ni Alex.
Bimmales ni Alex iti bara ti iliwna.
“Apay nga awan ni Elsa, insan?” Inamad ni Mayor Rodis.
Kimmidday ni Elmer iti kasinsinna a nagkuna:
“Nasakit kan’ ti ulona… menopausal dizziness, kuna ti doctor-na,” sa nagkatawa, naisarat ti matana ken ni Alma..
Nagkatawa met ti mayor, nalayat ti isemna. Marmaraisem met ti mayora. Iti lamisaan, kadenna ni Elmer ni Alma.
Nabaknang a taraon ti sinangoda, agkakangina nga arak ti ininumda. Garakgak nga awan ti uyawna ti naibalballaet iti tungtonganda.
“Kastoy, insan,” inrugi ni Mayor Rodrigo Rodis.
Timgaak dagiti lima.
“Paburak ti panagminasmo idiay Bantay Ligsay, Elmer. Paburak met ti panangbukod ni Alex ti jueteng. Ilaksid met ti Lailo Beach Resort.”
Nagari ti naidumduma nga ulimek, agtungtung-ed da Benjamin ken Dondon.
“Agyamanak, insan!” Naiyebkas ni Elmer.
“Thank you, uncle,” insaridat ni Alex.
“Ngem…” binitin ti mayor ti sawenna.
“Maawatak… aniat’ kondision, insan?” Dinamag ni Elmer.
“Dimon ituloy ti agkandidato a mayor!”
“Idi dayta. Saanen ita. Ipaknitayon dayta a saritaan. Addakami iti likudmo iti panagreeleksionmo.”
“Pudno dayta, uncle,” impaipus ni Alex.
“Agrambaktayo!” Inriaw ni Mayor Rodis. “Angayek dagiti kameng ti partido inton sumaruno a Domingo. Irakuraktayo ti nagkaykaysa a bilegtayo. Okay kadakayo, Elmer?”
“Okay!” Nagragup da Elmer ken Alex.
Nagsaknap iti San Isidro ti panagsanud ni Elmer iti kina-mayor manen. Sinarabo dagiti umili daytoy a damag iti nadumaduma a panangipatarus.
“Agsanud, agsanud ni mannanud,” inkanta nga inyellek ti maysa. “Mannanud, mannanud ta mannanud la ngarud.”
“Kinuartaan ni kasinsinna!” Kuna met ti sabali.
“Adda kad’ mapagkalma ti kararua?” Garakgak nga atiddog ti maisilpo iti dayta.
“Ken, jueteng, kunayo pay, a!” Imballaet ti dadduma.
“Ken, Bantay Ligsay, hahahahaay!”
“Hahahahaay!”
Dimmanon amin dagitoy kada Mayor Rodis ken pamiliana. Kasta met kada Elmer ken Alex. Ken Alma. Awan ti epekto dagitoy a pammasagid kadakuada.
Katkatawaanda ketdi ti ikankanta dagiti mammartek.
“Bumbumtak garakgak ni akak, ni bat-og a tukak!”
Andante ti panangkanta dagiti mammartek iti panangpinalda.
“Kakabsat, dikay’ agbussog nga agmalem no bigat. Iti rabii, idiaytayto amin iti balay ni akak. Nga agrennek iti taraon ken arak! Kutkotak! Kutkotak! Kakkakaok!”
Napisang ti ulimek iti tengnga ti rabii. Nagbinnales ti kanalbuong idiay Mildred Beer Garden iti amiananen ti poblasion. Nabuak ni Elmer iti turogna. Nagdardaras a nagpelles ken bimmaba. Tinurongna ti namunganayan ti kanalbuong. Naisaluket ti paltogna iti siketna.
Agsalsalungayngay da Benjamin ken Alex, nadigosda iti darada, lima a metro ti kaaddayoda.
“Alex!” Inriaw ni Elmer. “Asino ti akingapuanan iti daytoy?”
Narigatan ni Alex a nangitudo iti kapiduana sakbay a nagsat ti angesna. Inturong ni Elmer ti paltogna ken ni Benjamin. Natay met ni Benjamin sakbay a nakalbitna ti gatilio.
Adda dumteng a lugan. Nagdarasudos a simmabat ni Elmer. Ni Mayor Rodrigo Rodis ken Dondon. Saanen a nagtaktak ni Elmer. Kinalbitna ti gatilio apagbaba pay laeng ti kasinsinna. Nabaliktad ti mayor nga awan ti arimekmekna.
“Duata, uncle!” Kinuna ni Dondon, giddato nga immasut ken kimmalbit iti gatilio, namitlo. Giniddan ni Elmer a pimmaltog, namindua. Naggiddan dagiti ag-uliteg a napadata.#


text:
Moda
Ti moda wenno uso ket dagiti sapasap a panangibaga para iti nadayeg nga estilo wenno panagsanay, a naipangpangruna ti kawes, kalsado, katakunaynay, pagpapintas, tub-oken ti bagi, wenno alikamen. Ti moda ket mangitudo ti maysa a naisangayan ken masansan a pagduyosan a panagkukua iti estilo a ti maysa a tao ket agkawes, ken dagiti agdama pay nga estilo iti panagkukua. Ti moda ket mangibaga pay kadagiti kabaruan a napartuat kadagiti dumidibuho ti tela.[1] Ti ad-adu a teknikal a panangibaga, ti pagan-anay, ket nagbalinen a kankanayon a naisilpo iti panangibaga ti "moda" a ti panag-usar ti immuna a naibaga ket naibatbatin kadagiti espesial a kapanunotan a kas iti nangayed a kawes wenno usar a panagmaskara, bayat a ti "moda" ket ad-adu a kaibuksilanna ti kawes ken ti panagadal iti daytoy. Urayno dagiti aspeto ti moda ket mabalin a para iti babai wenno para iti lalaki, adda met dagiti pagduyosan nga androhinia.[2][3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Moda (2012, Marso 29). Wwd. (n.d.). Naala manipud idiay http://www.wwd.com/fashion-news.
- ^ Panaglabos ti Sinema: Kawes ken identidad kadagiti pelikula - Panid 196, Stella Bruzzi - 2012
- ^ Para iti tungtungan iti usar ti panangibaga ti "moda", "bado", "kawes", ken "pagan-anay" babaen dagiti propesional kadagiti nadumaduma a disiplina, kitaen ni Valerie Cumming, Pannagawat ti Pakasaritaan ti Moda, "Pangyuna", Pagan-anay & Fashion Press, 2004, ISBN 0-89676-253-X


text:
NANGRUGIN idi kalman, Domingo Ramos, ti panangngilin dagiti Katoliko iti sangalubongan, iti Semana Santa, a maigibus inton Domingo Panagungar, makalawas a pananglagip iti panagtutuok ken ipapatay iti krus ni Apo Jesucristo tapno subbotenna iti basol… Read more »
Category: Editorial
IN-INUT a panangsakup ti China kadagiti teritorio ti Pilipinas iti West Philippine Sea ti sangsanguen ita a nadagsen a parikut ti Pilipinas a kasapulanna iti pannakapagil-ayab ti espiritu ti nasionalismo ken kinamaingel iti kaunggan ken… Read more »
NAPATEG unay ti edukasion kadagiti Pilipino kas ipaneknek iti adu a bilang dagiti agturpos ita a panaggibus ti School Year. Para kadagiti agturpos iti panagadalda ken madama pay laeng nga agbasbasa, ibilangda ti edukasion kas… Read more »
RINIWRIW a Pilipino dagiti mapilitan a pumanaw tapno makigasangasat nga agtrabaho iti ballasiw-taaw gapu ti kinakurang dagiti nasayaat a pagtrabahuan ken pagsapulan iti pagilian. Panawan dagiti Overseas Filipino Workers dagiti pamiliada tapno mapanda mangged sadiay… Read more »
MAYSA a nadagsen a problema ti sangsanguen ita a kalgaw dagiti Pilipino – ti El Niño phenomenon wenno nakaro a tikag gapu ti nasapa ken sapasap nga isasardeng dagiti napigsa a tudo itay 2018. Kangrunaan… Read more »
NAGUDUA ti kapanunotan dagiti Pilipino iti plano ni Secretary Eduardo Año ti Department of Interior and Local Government a pannakairakurak iti publiko sakbay ti eleksion inton Mayo 13, 2019 ti listaan dagiti politiko nga adda… Read more »
PANANGIYENDORSO dagiti nalatak wenno prominente a tattao, panangtratar kadagiti kangrunaan nga isyu a pakaseknan dagiti umili wenno panagkanta, panagsala ken panagpatpakatawa dagiti kandidato a para senador iti imatang iti publiko iti kasamayan a wagas ti… Read more »
ITI baet dagiti adu a mapaspasamak iti Pilipinas a pannakalabsing ti karbengan dagiti umili ken wayawaya ti panagirakurak ken dadduma pay a pangta iti demokrasia, adda kadi pay nauneg a kaipapanan ti nagun-od iti adu… Read more »
NAGSAYAAT ti pannakairanana a kabayatan ti pannakarambak iti Pilipinas ti National Press Week ket maysa a mabigbigbig a journalist a kritiko ti administrasion ti inaresto dagiti ahente ti National Bureau of Investigation (NBI) gapu iti… Read more »


text:
1943
Ti 1943 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Biernes iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 13 – René Préval, Haitiano a politiko (pimmusay 2017)
- Enero 19 – Janis Joplin, Amerikana a kumakanta (pimmusay 1970)
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 22 – Horst Köhler, presidente ti Alemania manipud idi 2004 aginggana idi 2010
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 28 – Antonio Ledesma, Filipino a Romano Katoliko a padi
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 3 – Arrel Olaño, Filipino a politiko
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 17 – Robert De Niro, Amerikano nga aktor
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 12 – Dickey Betts, Amerikano a gitarista, kumakanta ken mannurat iti kanta
- Disiembre 31 – Ben Kingsley, Briton nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 21 – Henrik Pontoppidan, Danes a mannurat (naipasngay 1857)


text:
1967
Ti 1967 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 20 – Nicole Kidman, naiyanak idiay Amerika nga Australiana nga aktres
- Hunio 26 – Luisito Espinosa, Filipino a boksingero
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 23 – Philip Seymour Hoffman, Amerikano nga aktor (pimmusay 2014)
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 11 – Sung Jae-ki, Koreano nga aktibista (pimmusay 2013)
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 28 – Julia Roberts, Amerikana nga aktres
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Disiembre 13 – Jamie Foxx, Aprikano-Amerikano nga aktor
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hunio 10 – Spencer Tracy, Amerikano nga aktor (naipasngay 1900)
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 5
- Vivien Leigh, Briton nga aktres (naipasngay 1913)
- Robert Nighthawk, Amerikano a musikero (naipasngay 1909)


text:
Tao (sebbangan)
Ti tao (Homo sapiens[3][4][5]), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a Homo, ket dagiti mamalia iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.[6]
Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henero a Homo.[7] Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti Homo erectus, ti Aprikano a pannakaiduma a, kimadduaan ti Homo heidelbergensis, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao.[8][9] Dagiti Homo sapiens ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Easter Island, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolitan a sebbangan. Manipud idi Nobiembre 2011[pabaroen], ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97 [10] ken 7 a bilion.[11]
Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong, a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao' ti kaaduan a panagusarda kadagiti ramit kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.
Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.
Etimolohia ken panagilawlawagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti Homo. A maipanayon ti kaunegan ti Homo sapiens, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti anatomiko a moderno a Homo sapiens ken Arkaiko a Homo sapiens, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa a subsebbangan iti Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti Homo sapiens. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero.
Ti Ingles a panagilasin a tao ket maysa a Tengnga nga Ingles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses humain, a kamaudianan a manipud iti Latin hūmānus, ti panangilasin a porma iti homō "lalaki". Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti ad-adu ngem maysa: tattao) ket napetsaan idi maika-16 a siglo.[12] Ti patneng nga Ingles a termino lalaki ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti sangkataoan), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan.[13] Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti Proto-Hermaniko *mannaz, manipud iti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut*man-.
Ti sebbangan a binomio Homo sapiens ket inaramid idi babaen ni Carl Linnaeus iti obrana idi maika-18 a siglo aSystema Naturae, ken isu ti bukodna a lektotipo a pagkitaan.[14] Ti sapasap a nagan a Homo ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo homō "lalaki", a dimtengan ti "naindagaan a parsua" (Daan a Latin hemō, maysa a kabagian ti Daan nga Ingles guma "lalaki", manipud ti PIE *dʰǵʰemon-, a kayatna a sawen ket 'daga').[15] Ti sebbangan a nagan a sapiens a kayatna a sawen ket "nasirib" wenno "nasaririt".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Groves, C.P. (2005). Wilson, D.E.; Reeder, D.M., dagiti ed. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (Maika-3 nga ed.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-801-88221-4. OCLC 62265494.
- ^ Global Mammal Assessment Team (2008). "Homo sapiens". Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan. Bersion 2013.2. Internasional a Kappon para iti Korserbasion ti Katutubo. Naala idi 6 Abril 2014.
- ^ Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). "Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido". J Mol Evol. 30 (3): 260–266. PMID 2109087. doi:10.1007/BF02099995.
- ^ "Hominidae Classification". Website ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich. Naala idi 2006-09-25.
- ^ hŏmo săpĭens, săpĭo. Charlton T. Lewis and Charles Short. Latin a Diksionario iti Proyekto Perseus.
- ^ McHenry, H.M (2009). "Ebolusion ti Tao". Iti Michael Ruse & Joseph Travis. Ebolusion: DagitiImmuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. p. 265. ISBN 978-0-674-03175-3.
- ^ Tattersall, Ian & Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henero a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92. DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202
- ^ Antón, Susan C. & Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Pannakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024
- ^ Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913
- ^ "Populasion ti Lubong Clock". Census.gov. Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion. Naala idi 2011-11-02.
- ^ Roberts, Sam (31 Oktubre 2011). "Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy". The New York Times. Naala idi 2011-11-07.
- ^ OED, s.v. "human".
- ^ Ti OED maikapanunot a baak a ti kapanunotan a "ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso", a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.) bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan "a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig" a kas ti agdama iti Ingles.
- ^ Spamer, E. E. (1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia. 149: 109–114.
- ^ Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–416; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. "Homo". Dictionary.com.
Dagiti pay mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.


text:
RUMBENG kadi nga ag-leave of absence wenno maikkaten ni Presidential Communication Operations Office Assistant Secretary Esther Margaux “Mocha” Uson gapu iti kaudian a kontrobersia a nakainaiganna?
Dayta ti nagkaykaysa a saludsod ken karirikna dagiti adu a Pilipino iti sango ti sabali manen a kontrobersia nga inaramid ni Uson, a panangiruarna iti social media iti sensitibo a video para ti pannakaikampania ti federalismo nga idurduron ti administrasion ni Presidente Rodrigo Duterte. Mapapati a dayta ket mailabsing iti Code of Ethics dagiti agserserbi iti gobierno.
Naglak-am iti adu a pammabalaw ti video da Uson ken Drew Bolivar a nangipabuya iti panagsala ken rap a nakakantaan iti “Ipepe, ipepe. Idede, idede. Ipede, pede, pede, pederalismo!” nga iti panirigan dagiti adu a Pilipino ket insulto kadagiti babbai ta iparparangarang dagiti balikas ti pribado a paset ti bagi dagiti babbai.
Adu dagiti nadismaya iti dayta a video agraman dagiti kaaliado ti administrasion a da Senator Aquilino “Koko” Pimentel III, ken ti amana a ni sigud a Senate President ken Consultative Committee on Charter Change member Aquilino “Nene” Pimentel Jr., agpada a mangilunglungalong iti pannakabaliw iti federalismo iti agdama a unitary system ti gobierno. Para kadakuada, maibilang ti video a nakababbaba a wagas ti panangikampania iti federalismo a makaipaay iti insulto kadagiti Pilipino.
Adun dagiti opisial ti nangipaay iti negatibo a reaksionna iti video, agramang dagiti kameng ti Con-Com nga idauluan ni retired Chief Justice Reynato Puno, a nangaramid iti rekomendasion iti Presidente ken Kongreso maipapan ti pannakasukat ti 1987 Constitution ken pannakaadaptar ti federalismo. Inrakurakda a saanda nga inikkan ni Uson iti autoridad kas opisial a mangikampania iti federalismo.
Inrakurak met ni Presidential Spokesman Harry Roque, nga awan aniaman ken ni Presidente Duterte ti inaramid a video ni Uson ta patienna kano ti “freedom of expression.” Ngem kas opisial ti gobierno, nangruna ket PCCO Assistant Secretary, rebbengna a naannad ni Uson iti inaramidna a video, saan a gapu ta nawaya a mangipaduyakyak ti riknana, ket makadagil met ti rikna dagiti tattao.
Segun met ken ni Uson, awan ti malisioso iti inaramidna a video, ken naaramiden dayta sakbay ti pannakidkiddaw kenkuana a tumulong iti information campaign maipapan iti federalismo. Para kenkuana, dagiti dadduma a senador a kritikona ti narugit ti panagpampanunotna. Iti panangipagarupna, disente ti inaramidna kas met laeng dagiti seksi a pabuya ti grupona a Mocha Girls, sakbay a nadutokan nga opisial ti gobierno. Ngem para kadagiti adu nga umili, makainsulto kadagiti babbai, ken saan a maikanatad a propaganda para iti federalismo.
Binabalaw met ni PCOO Secretary Martin Andanar ni Con-Com spokesman Ding Generoso iti panang-bypass-na kenkuana a nangkiddaw iti tulong ni Uson para iti federalismo information campaign. Impakaammona a saanda napagpatangan ken ni Uson ti umno nga aramidenna.
Impakaammo met ni Generoso a nagpatangda ken ni Uson maipapan iti federalism campaign, ti pannakai-post iti social media maipapan iti federalismo, ken draft constitution ti Con-Com, ken interview kadagiti eksperto iti dayta nga isyu. Inaklonna a ti kayatna a wagas ti information campaign ket saan a kas ti video da Uson ken Bolivar.
Gapu iti video ken dagiti kontrobersial nga inaramid ni Uson iti naglabas kas ti panagiparuarna kadagiti palso a damag wenno “fake news” iti blog-na ket umad-adun dagiti mangkidkiddaw ti panag-leave wenno panaglusulosna. Iti naglabas, naawisen a nagparang iti Senado iti panagimbestigar iti pannakaiwaras dagiti palso a damag a mangdadael ti reputasion ken nasayaat a panaglalangen dagiti umili, ken ti administrasion ken adda iti oposision.
Mairaman kadagiti agkidkiddaw ti panag-leave ni Uson ket ni Harold Clavite, Director General ti Philippine Information Agency, maysa kadagiti ahensia a sakup ti PCOO, a nangibilanganna a ti kontrobersial a video ket saan laeng nga insulto, pababaenna pay ti lebel ti propesionda iti benneg ti communication and information, ken ipababana dagiti babbai ken inna kadagiti komunidad. Kiniddawna a a kasapulan ti panag-public apology ni Uson, ken panag-leave of absence-na tapno makapagpanunot a nasayaat kadagiti umno nga aramidenna.
Para kadagiti adu a Pilipino, nakaro a biddut ti video nga inaramid ni Uson a naipabuya iti blog-na ken iti official Malacañang facebook account, ta iyanninawna ti kinatao dagiti adda iti likudan dayta a pabuya, a mangapektar iti panggep ti federalismo nga idurduron ti administrasion. Kasano a maallukoy dagiti kaaduan a Pilipino a mangsuporta iti federalismo no dagiti mismo opisial ti gobierno a mangikamkampania ket iparangarangda ti kinaawan ti kinadisente ti panagserbida.
Namin-adun a nagsagrap kadagiti nagasang a kritisismo ni Uson kas nangato nga opisial ti PCOO a nadutokan iti saadna kas panagsubad ti Presidente iti suportana idi kampania uray no saan koma a mayanatup iti kualipikasionna. Anak ti mararaem a pamilia iti Dagupan City ni Uson. Sigud a Regional Trial Court Judge ti amana, ken pediatrician a doktora ti inana. Nagturpos iti kurso a Medical Technology ken inrugina ti Medicine iti University of Santo Tomas, ngem nagsardeng gapu iti iseserrekna iti show business. Nasurok a maysa a million dagiti follower-na iti social media a nangikampaniaanna idi ken ni Duterte, a maysa kadagiti gapu ti nakadutokanna idi a kameng ti Movie and Television Review Board sakbay iti agdama nga akemna iti PCOO.
Rebbengna a maarisit koma a nasayaat dagiti agakem a nangato nga opisial ti gobierno tapno saanda a tubeng kadagiti nasayaat a plano ti administrasion, ken saan a masayang ti pondo a nagtaud iti buis dagiti Pilipino. #


text:
Butan
Nagsasabtan: 27°25′01″N 90°26′06″E / 27.417°N 90.435°E
Ti Butan (/buːˈtɑːn/; Dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་; Wylie: 'brug-yul "Druk Yul"), opisial a ti Pagarian ti Butan, ket naserraan ti daga a pagilian idiay Abagatan nga Asia a mabirukan idiay akindaya a patingga ti Himalayas. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Tsina ken iti abagatan, daya ken laud babaen ti India. Iti laud, ket naisina manipud ti Nepal babaen ti estado ti India iti Sikkim, bayat a ti ad-adayo nga abagatan ket naisina manipud ti Banglades babaen dagiti estado ti India iti Assam ken Laud a Bengal. Ti kapitolio ti Bhutan ken ti kadakkelan a siudadna ket ti Thimphu.
Ti Butan ket rimsua a binukel dagiti naggugubat a peudo aginggana di nasapa a maika-17 a siglo, idi ti lama ken daulo ti militar a ni Ngawang Namgyal, ti immuna a Zhabdrung Rinpoche, nga idi ket pimmanpanaw iti relihioso a persekusion idiay Tibet, ket pinagkaykaysana ti lugar ken nangipatakder ti naisangayan nga identidad ti Butan. Kalpasanna, idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Butan ket naipayammo iti Imperio a Britaniko ken nagtalinaay iti napigsa a bilateral a relasion idi India kalpasan ti pannakawayana. Idi 2006, iti naibatay iti global a panagsukisok, ti Business Week ket inranggona ti Butan a kas ti karagsakan a pagilian idiay Asia ken ti maikawalo a karagsakan iti lubong.[8]
Ti ladawan ti daga ti Butan ket sumakop manipu ti subtropikal a tantanap iti abagatan aginggana ti sub-alpino a kabambantayan ti Himalaya iti amianan, a dagiti tuktok ti bantay ket sumurok a 7,000 metro (23,000 ft). Ti dagup ti kalwana ket naireporta a kas agarup a 46,500 km2 (18,000 sq mi) idi 1997[9] ken 38,394 kuadrado kilometro (14,824 sq mi) idi 2002.[10][11] Ti estado a relihion ti Butan ket Vajrayana a Budismo ken ti populasion, itan (manipud idi 2012/2013) ket nakarkulo iti gangani a tallo a pagkapat ti maysa a riwriw,[1] ken kaaduan ket Budista. Ti Hinduismo ket isu timaikadua a kadakkelan a relihion.[12]
Idi 2008, ti Butan ket nagtransision manipud ti patingga a monarkia iti batay-linteg a monarkia ken nagtengngel iti immuna a sapasap a panagbutos.[13]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Bhutan Population clock". Countrymeters.info. 2012. Naala idi 22 Oktubre 2012.
- ^ "Population and Housing Census of Bhutan — 2005" (PPT). UN. 2005. Naala idi 5 Enero 2010.
- ^ a b c d "Bhutan". International Monetary Fund. Naala idi 17 Abril 2012.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Bhutan". Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (UNHCHR). 5 Hunio 2001. Naala idi 23 Abril 2009.
- ^ "World Population Prospects". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2008. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 7 Enero 2010. Naala idi 4 Disiembre 2009.
- ^ "The World's Happiest Countries". Business Week. 11 Oktubre 2006. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 26 Abril 2009. Naala idi 23 Abril 2009.
- ^ "8th Five Year Plan (1997–2002)" (PDF). Government of Bhutan. 1997. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "9th Five Year Plan (2002–2007)" (PDF). Royal Government of Bhutan. 2002. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "National Portal of Bhutan". Department of Information Technology, Bhutan. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 23 Abril 2012. Naala idi 22 Agosto 2011.
- ^ "Bhutan." World Almanac & Book Of Facts (2008): 752–753. Academic Search Premier. Web. 8 Disiembre 2011.
- ^ Wolf, Siegfried, "Bhutan's Political Transition", ' ' Applied Political Science of South Asia' ', 2 Hulio 2013
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Butan iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Butan manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Bhutan.gov.bt – Opisial a website ti Gobierno ti Butan
- Butan a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Butan manipud ti UCB Libraries GovPubs.
- Butan, Encyclopædia Britannica.
- Butan iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Butan
- Konseho ti Turismo ti Butan
- Butan
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949


text:
Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo
Darsen a mapan iti pagdaliasatan Darsen a mapan agbiruk
Katkategoria:
- Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo
- Arabo a Panagkaykaysa
- Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo
- Peninsula Arabiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko
- Dagiti pederal a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo a Pagtitinnulongan para kadagiti Arabo nga Estado ti Golpo
- Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya
- Dagiti estado a kameng ti GPAP
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti pagilian ti Golpo Persiano
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1971
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text: Ti puro a balitok ket adda ti nasileng a duyaw a maris ken ti nasileng a tinawtawid a naipanunotan a napintas, ken makataripatu a saan a malati iti angin wenno danum. Ti panakakemiko, ti balitok ket maysa a panaglasat a metal ken maysa a grupo 11 nga elemento. Daytoy ket maysa kadagiti saan a nalaka nga agreaktibo a kimiko nga elemento a natangken babaen ti kadagiti pagalagadan a kasasaad. Isu a daytoy a metal ket kadawyan arumsua iti nawaya nga elemental (patneng) a porma, a kas dagiti tapi wenno bukbukel kadagiti bato, kadagiti urat ken kadagiti alubial a deposito. Dagiti saan a kadawyan, daytoy ket rumsua kadagiti mineral a kas ti balitok a kompuesto, a kadawyan kadagiti telurio.


text:
1895
Ti 1895 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre 13 - Naampon ti wagayway iti Alabama
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 9 – Richard Barthelmess, Amerikano nga aktor (pimmusay 1963)
- Oktubre 4 – Buster Keaton, Amerikano nga aktor ken direktor ti pelikula (pimmusay 1966)
- Septiembre 22 – Paul Muni, Amerikano nga aktor (pimmusay 1967)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 31 – Thomas Francis Wade, Briton a sinologo ken diplomata (naipasngay 1818)


text:
Mongolia
Nagsasabtan: 46°N 105°E / 46°N 105°E
Ti Mongolia i/mɒŋˈɡoʊliə/, literal a Mongol a pagilian/estado) ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Daya ken Tengnga nga Asia. Nabeddengan daytoy babaen ti Rusia iti amianan ken Tsina iti abagatan, daya ken laud. Nupay ti Mongolia ket saan a makibingbingay ti pagbeddengan iti Kazakhstan, ti akinlaud a murdongna ket 38 kilometro (24 mi) laeng manipud ti akindaya a murdong ti Kazakhstan. Ti Ulan Bator, ket isu ti politikal a kapitoliona ken ti kadakkelan a siudad, daytoy ket pagtaengan ti agarup a 45% iti populasion. Ti politikal a sistema ti Mongolia ket parlamentario a republika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Dokumento a maikabil ti Mongol a Naisuratan" (iti Insik). UB Post. 2011-06-21. Naala idi 2010-07-11.
- ^ Nailian a Senso ti Mongolia 2010 Immuna a Resulta. Opisina ti Nailian nga Estadistika ti Mongolia (iti Mongol.)
- ^ "T Mongol" ket nairaman dagiti minodad a kas dagiti Kasak wenno Tuvans.
- ^ Official landuse balanse data (2007)
- ^ a b c d "Mongolia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2011-04-21.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Ti Mongolia a Pagalagadan ti Oras ket ti GMT (UTC) +8, addan kadagiti luglugar idiay Mongolia nga agus-usar ti GMT (UTC) + 7". World Time Zone.com. Nobiembre 28, 2014. Naala idi 2007-09-30.
- ^ "Ti Gobierno ti Mongolia ket pinili da a saan a suroten ti Kalgaw nga Oras". World Time Zone.com. Nobiembre 28, 2014. Naala idi 2007-09-30.
- ^ "Sona ti Oras ti Mongolia". Naala idi 2011-05-20.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Mongolia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Mongolia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Mongolia Nawaya a Gobierno
- Mongolia Ministrro iti Ganganaet a Panakibiang iti Mongolia
- Mongolia a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Mongolia iti Curlie (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Mongolia


text:
Golpo Persiano
Ti Golpo Persiano ket ti baybay mediteraneo iti Akinlaud nga Asia. Daytoy ket maysa a pagpaatiddog ti Taaw Indiano (Golpo ti Oman) babaen ti Lingsat ti Hormuz, daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti Iran iti amianan a daya ken ti Peninsula Arabiano iti abagatan a laud.[1] Ti delta ti karayan ti Shatt al-Arab ket mangporma ti northwest shoreline.
Ti Golpo Persiano ket paggugubatan idi ti Gubat ti Iran-Irak ti 1980–1988 , nga iti tunggal maysa a nagir ket naraut kadagiti barko ti lana. Daytoy ket nainaganan iti Gubat ti Golpo ti 1991, ti kaaduan a naibatay ti tangatang ken daga a suppiat a sinaruno ti largely panagraut ti Irak iti Kuwait.
Ti golpo ket addaan kadagiti adu a lugar ti pagkalapan, dagiti adu a raw-ang ti korales, ken adu kadagiti perla ti tirem, ngem ti ekolohiana ket nadadaelen babaen ti industrilisasion ken dagiti pannakaibuknay ti lana.
Ti bagi ti danum ket historikal ken sangalubongan nga ammo a kas ti "Persian Gulf".[2][3][4] Adda met dagiti Arabo a gobierno a mangibagbaga a kas ti "Arabian Gulf" wenno "The Gulf",[5] ngem dagitoy a termino ket saan a sangalubongan a mabigbig. Ti nagan a "Gulf of Iran (Persian Gulf)" ket inus-usar babaen ti Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ United Nations Group of Experts on Geographical Names Working Paper No. 61, 23rd Session, Vienna, 28 Marso – 4 Abril 2006. naala idi Oktubre 9, 2010
- ^ Central Intelligence Agency (CIA). "The World Fact Book". Naala idi 2010-12-04.
- ^ nationsonline.org. "Political Map of Iran". Naala idi 2010-12-04.
- ^ United Nations. "United Nations Cartographic Section (Middle East Map)".
- ^ Niusha Boghrati, Omission of 'Persian Gulf' Name Angers Iran, World Press.com, Disiembre28, 2006
- ^ "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. Naala idi 7 Pebrero 2010.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Golpo Persiano iti Wikimedia Commons


text:
Manok
Ti manok (Gallus gallus domesticus) ket isu ti napaamo a billit, ti subsebbangan iti Nalabbasit nga Abuyo. Maysa daytoy kadagiti sapasap ken kaaduan kadagiti napaamo nga ayup nga adda ti populasion iti ad-adu ngem 24 bilion idi 2003,[1] adda ti ad-adu a manok iti lubong ngem ti aniaman a sabali a sebbangan iti billit. Ti tattao ket agtartarakenda kadagiti manok a kas taudan ti taraon, masidsida ti karne ken dagiti itlogda.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ segun ti Firefly Encyclopedia of Birds, Ed. Perrins, Christopher. Buffalo, N.Y.: Firefly Books, Ltd., 2003.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Green-Armytage, Stephen (Oktubre 2000). Dagiti Ekstraordinario a Manok. Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-3343-8.
- Smith, Page; Charles Daniel (Abril 2000). Ti Libro ti Manok. Unibersidad ti Georgia a Pagmalditan. ISBN 0-8203-2213-X.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Manok iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Manok iti Wikiquote (iti Ingles)
- Kitaen ti Manok iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)


text:
1984 (Libro)
Ti 1984 (Iti Tawen a Sangaribu siam-a-gasut walopulo-ket-uppat) ket maysa a satirical a novela a political a sinurat ni George Orwell. Agwerret iti novela dagiti pagteng iti biag ken aglawlaw ti maysa a tao iti maysa a sociedad a dystopia wenno nalidem a masakbayan a ti agdama nga estado ket maysa a totalitarian a turay ken partido a mangtengtengel kadagiti umili babaen ti indoctrinasion, propaganda, buteng, ken naaprang a pannusa. Inyam-ammo ti novela ti konsepto ti sitataginayon ken naynay a sisisiput a Dakkel a Manong (Big Brother iti Ingles), a mangibagi iti kinabileg ken kinaturay.


text:
Alkohol
Iti kimika, ti maysa nga alkohol ket ti maysa a organiko a kompuesto a ti hidroksilo a makaannong a grupo (-OH) ket napiansaan iti maysa nga atomo ti karbon. Iti naisangayan, daytoy a tengnga ti karbon ket nasken a nasagepsepan, nga addan ti agmaymaysa kadagiti bed piansa kadagiti tallo a sabali nga atomo.[1]
Ti maysa a nangruna a klase dagiti alkohol ket dagiti simple nga asikliko nga alkohol, ti sapasap a pormulana ket CnH2n+1OH. Kadagita, ti etanol (C2H5OH) ket isu ti kita ti alkohol a mabirukan kadagiti mainum nga alkohol, ken iti kadawyan a panasao ti balikas nga alkohol ket naisangayn a manguto iti etanol.
Dagiti daddumapay nga alokohol ket kadawyanda anaipalplawah nga addaan ti mangipalawag a pangilasin, a kas iti isopropil nga alkohol (propan-2-ol) wenno alkohol ti kayo (metil nga alkohol, wenno metanol). Ti suldong nga -ol ket agparang iti kimiko a nagan ti IUPAC kadagiti amin a sustansia nga ayan ti hidroksilo a grupo ket isu timakaannong a grupo nga addaan ti kangatuan a prioridad; kadagiti sustansia nga dagiti kangatuan a grupo ti prioridad ket adda ti panagisaruno ket hydroxy- ket agparangto ti nagan nga IUPAC . Ti suldong nga -ol kadagiti saan a sistematiko a nagan (kas ti parasetamol wenno colesterol) ket kadawyan pay a manginagan a ti sustansia ket mangiraman ti hidroksilo a makaannong a grupo ken isunga mabalin a maibaagaan a kas maysa nga alkohol. Ngem adu met dagiti sustansia, a naisangsangyan kadagiti asukar (kas pagarigan glukosa ken sukrosa) ket aglaon ti hidroksilo a makaannong a grupo a saan nga agus-usar ti suldong.
Iti inaldaw a biag ti "alkohol" nga awan ti aniaman a kualipikasionna ket kadawyan a mangibaga ti etanol, wenno ti naibatay ti etanol a mainum (a kas iti panangibaga iti "abuso ti alkohol").
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ IUPAC, Compendium of Chemical Terminology, Maika-2 nga edison. (the "Gold Book") (1997). Nasimpa nga online a bersion: "Dagiti alkohol
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Metcalf, Allan A. (1999). The World in So Many Words. Houghton Mifflin. ISBN 0-395-95920-9.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Alkohol iti Wikimedia Commons
- Alkohol (Etanol)


text:
Putbol
Ti gunglo ti putbol, kaaduan a namammoan a ti putbol wenno saker, ket maysa a isport nga ayayamen ti nagbaetan ti dua a timpuyog iti sangpulo ket maysa a agayayam nga addaan ti nagtimbukel a bola. Iti panagbuelta ti maika-21 a siglo, daytoy nga ayayam ket inayayam ti sumurok a 250 a riwriw nga agay-ayayam kadagiti 200 a pagilian, nga isu daytoy ti kalatakan nga isport iti lubong.[1][2][3][4] Daytoy nga ayayam ket inayayam iti maysa a rektanggulo a pagayayaman iti ruot wenno berde a parbo a karuotan, nga addan ti maysa a pagtungpalan iti tengnga iti tunggal maysa kadagiti ababa a kagibusan. Ti banag iti daytoy nga ayayam ket ti agiskor babaen ti panagipaturong ti bola idiay pagtungpalan ti kasupiat.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Panagtaldiap iti Saker". Encyclopædia Britannica. Naala idi 4 Hunio 2008.
- ^ Guttman, Allen (1993). "Ti Panakaisaknap dagiti Isports ken ti Parikut iti Kultura nga Imperialismo". Iti Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton. Ti Panagaramid ti Isports: Ti maysa a Panagipadpada ken Panagargian a Panagparang-ay. Champaign: Kinetiko ti Nagtagitaoan. p. 129. ISBN 0-88011-624-2. Naala idi 26 Enero 2008.
daytoy nga ayayam ket narigat unay a gapuanan a saan a nawaya a naimbento babaen kadagiti adu a kultura ngem daytoy ket nalaka laeng a a mayayamg tapno nagbalin a kalatakan nga isport iti lubongPanagtaripato ti CS1: Adu a nagnagan: editors list (link)
- ^ Dunning, Eric (1999). "Ti panagrang-ay ti saker a kas maysa nga ayayam iti lubong". Dagiti maibanagan ti isport: Sosiolohiko a Panagadal ti Isport, Ranggas ken Sibilisasion. Londres: Routledge. p. 103. ISBN 0-415-06413-9. Naala idi 26 Enero 2008.
Ti agdama a panawen ti maika-20 a siglo, ti saker ket rimsua a kas ti kalatakan a timpuyog nga isport iti lubong
- ^ Mueller, Frederick; Cantu, Robert; Van Camp, Steven (1996). "Dagiti Timpuyog nga Isport". Didigra a Panakasugat iti Nangato a Pagadalan ken dagiti Kolehio nga Isport. Champaign: Kinetiko ti Nagtagitaoan. p. 57. ISBN 0-87322-674-7. Naala idi 26 Enero 2008.
Ti Saker ket isu ti kalatakan nga isport iti lubong ken maysa nga industria a naipategan iti sumurok a US$400 bilion iti dagup ti lubong. 80% iti daytoy naipataud idiay Europa, ngem ti kalatakna daytoy ket umadado idiay Estados Unidos. Nakarkulo a daytoy ket addaan dagiti 22 a riwriw nga agayayayam iti saker iti lubong idi rugi iti 1980, ken daytoy a bilang ket umadado. Idiay Estados Unidos ti saker ket maysa a kangrunaan nga isport kadagiti nangato a pagadalan ken kolehio nga agpang


text:
Gitara
Ti gitara ket ti nadayeg nga instrumento ti musika a makaaramid iti uni babaen ti panagay-ayam kadagiti (kadawyan) innem a kuerdasna ket aguni babaen ti akostiko wenno babaen ti elektroniko nga amplipikador (para iti maysa nga akostiko a gitara wenno ti maysa nga elektroniko a gitara). Daytoy ket kadawyan nga inay-ayam babaen ti panagkutengteng wenno panagkettel kadagiti kuerdas iti kanawan nga ima bayat a kulilien dagiti kuerdas iti kanigid nga ima. Ti gitara ket tipo ti kordopono, ken tradisional a naaramid manipud iti kayo ken naikkan a nakuerdasan iti nailon wenno paslep ken maisalumina manipud kadagiti sabali a kodopona babaen ti pannakaaramidna ken panagtempla. Ti moderno a gitara ket inyunaan babaen ti lute, ti vihuela, ti uppat a kurso a Renasimiento a gitara, ken ti lima a kurso a baroko a gitara, amin dagitoy ket nakaited iti panagrang-ay ti moderno nga instrumento iti innem a kuerdas.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Denyer, Ralph (1992). The Guitar Handbook. Dagiti naipangruna a kontributor – Isaac Guillory ken kada Alastair M. Crawford (Napno a nabaliwan ken napabaro nga ed.). Londres ken Syndey: Pan Books. ISBN 0-330-32750-X.
- Gioia, Joe. The Guitar and the New World: A Fugitive History 254 pp.
- French, Richard Mark (2012). Technology of the Guitar. New York; Heidelberg: Springer Verlag. ISBN 978-1-4614-1920-4.
- Sethares, William A. (2011). "Alternate tuning guide". Madison, Wisconsin: Unibersidad ti Wisconsin; Departamento ti Inhenieria ti Elektriko. 2010 PDF a bersion babaen ni Bill Sethares. Naala idi 19 Mayo 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Gitara iti Wikimedia Commons
- Adu a pakaammo para iti gitara
- Panagsiim ti Kaduogan a Nakuerdasan ti Innem a Gitara
- Dagiti pisika ti gitara
- Arkibo ti Internasional a Panagsukisok ti Gitara
- Ti Gitara,


text:
Imperio a Bisantino
Ti Imperio a Bisantino (wenno Bisansio) ket isu idi ti Imperio ti Akindaya a Romano idi agdama a panawen iti Naladaw a Taga-ugma ken ti Tengnga a Panawen, a naisentro idiay kapitolio iti Konstantinopla. Nalaka a naam-ammuan a kas ti "Imperio a Romano" (Griego: Baσιλeίa Ῥwuaίwv, Basileia Rhōmaiōn;[2] Latin: Imperium Romanum) wenno Romania (Ῥwuavίa) kadagiti nagtaeng ken dagiti kaarrubana, isu daytoy ti dagus a panagtultuloy iti Taga-ugma a Romano nga Estado ken dagiti nataripato nga estado a tinawtawid ti Romano.[3] Ti Bisansio tatta nga aldaw ket maisalsalumina manipud iti husto a taga-ugma a Roma a daytoy ket naitudo iti Gresia a kultura, a naidasig babaen ti Kristianidad nga ad-addu ngem ti Romano a politeismo ken kaaduan idi nga agsasao ti Griego nga adadda ngem ti agsasao iti Latin.[3]
Ti panagilaslasin ti Imperio a Romano ken Imperio a Bisantino ket moderno a kapanunutan laeng, saan a mabalin nga ikkan ti petsa ti panagsina dagitoy; nupay kasta, dagiti kangrunaan a puntos ket dagiti inaramid ti Imperio a Romano nga administratibo a panagbingbingay iti lumaud ken akindaya a gudua idi 285 babaen ni Emperador Dioklesiano (r. 284–305),[4] ken ti panangipato ni Emperador Konstantino I (r. 306–337) idi 324 ti panangiyakar ti kapitolio manipud idiay Nicomedia (idiay Asia Minor) idiay Bisansio idiay Bosporo , a daytoy ket nagbalin a ti Konstantinopla, ti "Siudad iti Konstantino" (maisublat pay a ti "Baro a Roma").[n 1] Ti Imperio a Roma ket kanungpalan a nabingbingay idi 395 AD kalpasan ti ipupusay ni Emperador Teodosio I (r. 379–395), nga isu daytoy a petsa ket nangruna unay no ti Imperio a Bisantino (wenno Dumaya nga Imperio a Romano) ket maikapanunutan a sibubukel a nailasin manipud iti Laud. Ti panaglasat ti pakasaritaan ti maitutop a Bisantino ket kanungpalan a nangrugi idi panawen ti panagturay ni Emperador HeraKlio (r. 610–641), gapu ta ni Heraklio ket nangibangon ti baro nga estado kalasan ti panagrepormana ti buyot ken administrasion babaen ti pinakayamammo dagiti tema ken ken babaen ti panagbalbaliw ti opisial a pagsasao iti Imperio manipud iti Latin iti Griego.[6]
Idi panagrugrugi ti panagapday ti Akinlaud nga Imperio a Romano ken napisi kadagiti sabsabali a pagarian, ti Imperio a Bisantino nagtultuloy a nagbiag, a daytoy ket umadda pay laeng kadagiti ribribo a tawen manipud iti panagrugina idi maika-14 a siglo aginggana ti Panakatuang iti Konstantinopla idi 1453. Idi panawen ti kaaddana, nabati daytoy a kas ti maysa kadagiti kabilegan ti ekonomia, kultura, ken puersa ti milisia iti Europa, nupay adu kadagitipanakapaay ken panakapukaw dagiti teritoriona, kangrunaan idi panawen ti Romano–Persiano ken Gubgubat a Bisantino–Arabo . Nagungar ti Imperio idi panawen ti Masedonia a dinastia, ken immungar manen a nagbalin a maysa a nabileg idiay Dumaya a Mediteraneo babaen idi naladaw a maika-10 a siglo, a maisuppiatan ti Kalipato patimi.
Kalpasan idi 1071, nupay kasta, kaaduan iti Asia Menor, ti puso daytoy nga Imperio, ket napukaw babaen dagiti Seljuk a Turko. Ti Komnenos a panagipulang ket nakagay-at ken nakabangon ti bassit a panagturay idi maika-12 a siglo, ngem ti sumaganad nga ipupusay ni Emperad Andronikos I Komnenos (r. 1183–1185) ken ti gibusan iti Komnenos a dinastia idi naladaw a maika-12 a siglo, ti Imperio ket naapday manen. Ti Imperio ket nakaala ti makapatay a kabil idi 1204 manipud iti Maikapat a Krusada, a daytoy idi ket nawara ken nabingbingay kadagiti agsupsupiat a Bisantino a Griego ken dagiti Latin a pagturayan.
Nupay ti dumteng a panagungar iti Konstantinopla ken panagbangon manen iti Imperio idi 1261, babaen dagiti Paleologo nga emperador, ti Bisansio ket nagtultuloy nga isu kadagiti maysa laeng a kasuppiat nga estado iti dayta a lugar kadagiti kinaudi a 200 a tawtawen a kaaddana. Nupay kasta, daytoy a panawen ket isu ti kasayaatan a panagpataud kadagiti kultura iti Imperio.[7] Dagiti nagsasaruno a sibil a gubgubat idi maika-14 a siglo ket nagsusop kadagiti kapisa ti Imperio, ken kaaduan kadagiti nabatbati a teritoriona ket napukaw kadagiti Gubgubat a Bisantino–Otomano, a nagsardeng idi Pannakatuang iti Konstantinopla ken ti pannakarukma kadagiti nabatbati a teritorio babaen ti Imperio nga Otomano idi maika-15 a siglo.
Dagiti pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ i immuna a panakainaganan iti "Baro a Roma" iti maysa nga opisial a dokumento ket mabirukan kadagidiay kanon iti Umuna a Konseho iti Konstantinopla (381), a daytoy ket inu-usar ti panagpasingked ti panagtunton a ti tugaw a makaama iti Konstantinopla ket maikadua laeng manipud iti Roma.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Kazhdan 1991, p. 344.
- ^ Kazhdan & Epstein 1985, p. 1.
- ^ a b Millar 2006, pp. 2, 15; James 2010, p. 5; Freeman 1999, pp. 431, 435–437, 459–462; Baynes & Moss 1948, "Introduction", p. xx; Ostrogorsky 1969, p. 27; Kaldellis 2007, pp. 2–3; Kazhdan & Constable 1982, p. 12; Norwich 1998, p. 383.
- ^ Treadgold 1997, p. 847.
- ^ Benz 1963, p. 176.
- ^ Ostrogorsky 1969, pp. 105–107, 109; Norwich 1998, p. 97; Haywood 2001, pp. 2.17, 3.06, 3.15.
- ^ Cameron 2009, p. 221.


text:
Malaysia
Nagsasabtan: 2°30′N 112°30′E / 2.500°N 112.500°E
Ti Malaysia (Panagibalikas a Malayo: [məlejsiə]) ket ti pederal a batay-linteg a monarkia a mabirukan idiay Abagatan a daya nga Asia. Daytoy ket buklen dagiti sangapulo ket tallo nga estado ken dagiti tallo a pederal a teritorio ken addaan iti dagup a masa ti daga iti 330,803 kuadrado kilometro (127,720 sq mi) nga isina babaen ti Baybay Abagatan Tsina kadagiti dua nga agpada iti kadakkel a rehion, ti Malaysia Peninsular ken ti Daya a Malaysia (Borneo ti Malaysia). Ti Malaysia Peninsular ket makibinningay iti daga ken maritimo a pagbeddengan iti Tailandia iti amianan ken dagiti maritimo a pagbeddengan iti Singapur iti abagatan, ti Bietnam iti amianan a daya, ken ti Indonesia iti laud. Ti Daya a Malaysia ket makibinningay iti daga ken dagiti maritimo a pagbeddengan iti Brunei ken Indonesia ken maritimo apagbeddengan iti Filipinas ken Bietnam. Ti kapitolio a siudad ket ti Kuala Lumpur, bayat a ti Putrajaya ket isu ti tugaw ti pederal a gobierno. Iti populasion iti sumurok a 30 a riwriw, ti Malaysia ket ti maika-44 a kaaduan iti populasion iti lubong. Ti akin-abagatan unay a punto ti kontinental nga Eurasia, Tanjung Piai, ket adda idiay Malaysia. Mabirukan iti tropiko, ti Malaysia ket maysa kadagiti 17 megadibersio a pagpagilian, nga agraman kadagiti adu a bilang dagiti endemiko a sebbangan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Malaysian Flag and Coat of Arms". Gobierno ti Malaysia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 22 Oktubre 2013. Naala idi 9 Septiembre 2013.
- ^ "Federal Constitution [As of 1 Nobiembre 2010]" (PDF). Attorney General's Chamber of Malaysia. Naala idi 10 Nobiembre 2017.
- ^ "Malaysia". CIA. Naala idi 27 Marso 2014.
- ^ Mackay, Derek (2005). Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade. The Radcliffe Press. pp. 240–. ISBN 978-1-85043-844-1.
- ^ "Malaysia Population Clock". Department of Statistics, Malaysia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 5 Disiembre 2013. Naala idi 16 Marso 2014.
- ^ "Population Distribution and Basic Demographic Characteristics" (PDF). Department of Statistics, Malaysia. p. 82. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 22 Mayo 2014. Naala idi 4 Oktubre 2011.
- ^ "IMF economies data – GDP".
- ^ "IMF economies data – GDP per capita".
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 11 Enero 2018.
- ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Naala idi 15 Disiembre 2015.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Malaysia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Malaysia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Ti Malaysia iti Encyclopædia Britannica
- Malaysia a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Kitaen ti Malaysia iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Malaysia
- Dagiti pungol nga artikulo ti Malaysia
- Malaysia
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Insik
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Malayo
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pederal a pagilian
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1963
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti mankomunidad a monarkia


text:
Agtudtudo ti napigsa,nalamiis ti angin na
Napanunot ko ti mapan agtugtugaw diay ayan ti tawa
Nalagip ko manen ti anak ko ken ingungutek nga asawa
Ngem ti saludsod ko,malaglagip dak met ngata?
Maamiris ko tattan tay kunkuna dan
Ti pannakailiw isu’t narigat nga kalaban
Ngem ania ngay garud,ay ket an-anusan
Ta masapul met ti agbirok ti iyala,ti bagas nga sanga kaban
Imbag la ketdin a ta adda ti telepono
Nga pasaray pakangngegak boses ni lakay ken anak ko
Ngem ti dakes na,pirmi nga nagasto
Naagasan ti iliw,naibus met ti sweldo
Uray no kasta,piya laeng manen
Ta naparagsak dak,adda man pigsa nga mang-geden
Ta ton maminsan nga iliw ko ti sumken
Iyaleng-aleng kon to pay bassit ta di ak man aggastosen
Ammo yo gagayyem,ti kanayon nga kunkunak
Dumteng to met siguro panag gin-awa ti biag
An-anusan ti adda,ituloy ti agkararag
Ti di nga mabayag addan to met ragsak
Ala kitaem man ket naganasak manen
Ti nagis-istorya babaen ti daniwen
Gapu ti iliw adda man naparnuayen
Ay ket imbag la nga basaen yo kakabsat ken gagayyem


text:
San Marino
Nagsasabtan: 43°56′30″N 12°27′30″E / 43.94167°N 12.45833°E
Ti San Marino, opisial a ti Republika ti San Marino[2][7] (i/sæn məˈriːnoʊ/ san-mə-REE-noh; Italiano: Repubblica di San Marino) ken naamammuan pay a kas ti Katalnaan a Republika ti San Marino[7] (Italiano: Serenissima Repubblica di San Marino), ket maysa nga enclave a mikroestado a napalikmutan babaen ti Italia, mabirukan daytoy idiay Italiano a Peninsula idiay amianan a daya a bangir ti Kabambantayan Apennine. Ti kadakkelna ket sumurok laeng a 61 km2 (24 sq mi) nga adda ti nakarkulo a populasion ti sumurok a 32,000. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti San Marino. Ti San Marino ket adda ti kabassitan ti populasion kadagiti amin a kameng ti Konsilo ti Europa. ken ti maipapan ti batay-linteg a republika iti lubong, a kas ti tuloy ti monastiko a komunidad a nabangon idi 3 Septiembre 301, babaen ti kantero a ni Marinus ti Rab. Ti salaysay ket nangibagbaga a ni Marinus ket pinanawanna ti Rab, nga idi ket Romano a kolonia ti Arba, idi 257 idi ti masakbayan nga emperador, a ni Dioclesiano, ket nangited ti bilin para iti panagpatakder manen kadagiti diding ti siudad ti Rimini, a dinadael idi babaen dagiti Liburnio a pirata.
Ti batay-linteg ti San Marino, a napakabaelan idi 1600, ket naikedkeddeng babaen ti kaaduan nga isu ti kaduogan a naisurat a maus-usar pay laeng a batay-linteg iti lubong.[8] Nupay kasta, ti San Marino ket awan iti porma a batay-linteg, ngem embes ket nga iturturayan babaen ti Leges Statutae Republicae Sancti Marini, dagiti serie ti innem a libro, a naisurat iti Latin idi naladaw a maika-16 a siglo a mangibagbaga ti politikal a sistema ti pagilian, ken dagiti daduma pay a banag.[9]
Ti ekonomia ti pagilian ket nangruna nga agkamkammatalek iti pinansia, industria, dagiti serbisio ken turismo. Maysa daytoy kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong iti termino iti GDP (tunggal maysa a tao), nga adda dagiti bilang a maipada kadagiti karang-ayan arehion ti Europa. Ti San Marino ket naikedkeddeng nga adda ti natalinaay unay nga ekonomia, nga adda ti kabaan a gatad kadagiti awan trabaho idiay Europa, nga awan ti nailian nga utang ken adda ti maysa a pakatda a busbos.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Wayawaya iti Lubong - San Marino (2003)". Nangato a Komisioner para kadagiti Tao a Nagkamang. Naala idi 29 Disiembre 2012.
- ^ a b c d San Marino a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- ^ [1], Upeceds, Gobierno ti San Marino. Naala idi Peb.24, 2013.
- ^ a b c d Conto della Generazione dei Redditi Nazionali, Upeceds, Gobierno ti San Marino. Naala idi Hunio 6, 2010.
- ^ a b c d Dagiti Pangibagbagaan ti Panagrang-ay ti Lubong, Banko ti Lubong. Nota: "PPP a pagbaliwen a banag, GDP (LCU ti tungngal maysa a internasional a $)" para iti Italia ket nausar.
- ^ "San Marino" (PDF). Dagiti Estadistika a Programa ti UNECE. UNECE. 2009. Naala idi 13 Marso 2010.
- ^ a b "San Marino". Encyclopædia Britannica. 2012. Naala idi 1 Marso 2011.
- ^ Biblioteka ti LInteg ti Kongreso ti Estados Unidos. "Alagaden ti LInteg iti Online: San Marino". Naala idi 21 Mayo 2008.
- ^ "Ti Estados Unidos ket adda "ti kapautan a nabatbati a batay-linteg."". PolitiFact.com. Naala idi 2012-09-26.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti San Marino iti Wikimedia Commons
Wikimedia Atlas iti San Marino
- Kitaen ti San Marino iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)


text:
Biag
Ti biag ket maysa a nakailasinan a mangisalumina dagiti banag nga adda kadagiti panangisenial ken bukod a panagsaranay a pamay-an manipud kadagiti saan a kastoy,[1][2] no gaputa dagiti kastoy nga opisio ket nagsardengen (patay), wenno gapu ta awananda kadagiti kastoy nga opisio ken nailasinda a kas inanimado.[3][4] Ti biolohia ket isu ti siensia a maipanggep ti panagadal ti biag.
Ti aniaman a kasigkay a sibibiag a sistema ket tinawtawagan ti maysa nga organismo. Dagiti organismo ket mapanda kadagiti metabolismo, agtartaripatoda kadagiti homeostasis, agtagikuada kadagiti kapasidad nga agpadakkel, msumongbat kadagiti panagtignay, agpaadu ken, babaen ti masna a panagpili, makaampon kadagiti enbironmentoda kadagiti agsasaruno a kaputotan. Dagiti ad-adu pay a narikut nga organismo ket mabalinda ti makisinnarita babaen kadagiti nadumaduma pamay-an.[1][5] Dagiti nadumaduma a kita ti organismo ken mabirukan iti biospera iti Daga, ken dagiti tagikua a sapasap kadagitoy nga organismo— ti mulmula, ay-ayup, dagiti hongo, dagiti protista, arkea, ken bakteria—ket maysa a naibatay ti karbon- ken danum a porma ti selula nga adda ti narikut nga organisasion ken ti matawid a henetiko a pakaammo.
Dagiti sientipiko nga ebidensia ket nangisingsingasing a ti biag ket nangrugi iti Daga idi agarup a3.5 bilion a tawtawen.[6] Iti maysa a panagadal ti Dagiti Nailian nga Instituto ti Salun-at, dagiti mannurat ket nagpanpanunotda a no ti biolohiko a karikut ket umado unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag ti law-ang ket mabalin a nangrugi idi "10 bilion a tawtawen"[7] - ti ad-adu ngem 5 bilion a tawtawen sakbay a rimsua ti Daga. Nupay kasta, ti mekanismo babaen ti irurumsua ti biag ditoy Daga ket di ammo urayno adu dagiti hipotesis a napagannurotan. Manipud idin, ti biag ket nagbalin ti maysa nga adu ti panagdumadumaanna iti porma, a dagiti biologo ket nangidasig kadagiti pagsasarunuan iti taxa. Ti biag ket makaungar ket rumang-ay kadagiti nawatiwat a sakup kadagiti kasasaad. Ti kaibuksilan ti biag—ti kinapangrunana, taudan, panggep, ken ti dumtengan a nakaikarian—ket maysa a sentaral a konsepto ken salusod iti pilosopia ken relihion. Ti pilosopia ken relihion ket ket nangidatonda kadagiti panangipatpatarus no kasano ti pakainaigan ti biag iti pannkaparsua ken ti kinaada ti rikna, ken kadagiti pakainaigan a banag a kas ti takder ti biag, panggep, ti konsepto ti maysa adios wenno dagiti dios, ti maysa a kararua wenno ti maysa a biag kalpasan ti ipupusay. Dagiti nadumaduma a kultura iti amin a pakasaritaan ket addaanda iti nadumaduma nga arngian kadagitoy a banag.
Urayno ti kaadda ti biag ket napasingkedan laeng ditoy Daga, adu kadagiti sientista ket namatmati a ti nainlangitan a biag ket saan a makaguyugoy, ngem mabalin. Dagiti sabali a planeta ken dagiti bulan iti Sistema a Solar ket nasuksukisoken para kadagiti ebidensia ti panagsuporta idi ti simple a biag, ken dagiti gandat a kas ti SETI ket nangpadas a mangkita kadagiti panangirangarang manipud kadagiti mabalin a sibilisasion dagiti taga sabali a daga. Segun ti panspermia a hipotesis, ti biag iti Daga ket mabalin a nagtaud manipud kadagiti layap a nagiwarwaras kadagiti organiko a molekula wenno ti simple a biag nga immuna a rimsua iti sabali a lugar.
Dagiti linaon
Dagiti nasapa a teoria[urnosen | urnosen ti taudan]
Materialismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti kasapaan a teoria iti biag ket dagidi materialista, a nagtengtengngel a ti amin nga adda ket banaga banag, ken ti biag ket isu laeng ti narikut a porma wenno pannakaurnos iti banag. Ni Empedocles (430 BC) ket nangsuppiat a ti amin a banag iti law-ang ket naaramid kadagiti panagtitipon dagiti uppat nga eternal nga "elemento" wenno "dagiti ramut ti amin": daga, danum, angin, ken apuy. Amin a pangbalbaliw ket naipalplawag babaen ti pannakaurnos ket pannakaurnos manen kadagitoy nga uppat nga elemento. Dagiti nadumaduma a porma iti biag ket gapuanan babaen ti maysa a nasayaat a panaglalaok dagiti elemento.[8]
Ni Democritus (460 BC) ket nagpanpanunot a ti kamamsapulan a pannakailasin ti biag ket isu ti kaadda ti kararua. Kasla met laeng dagiti taga-ugma a mannurat, isu ket nangpadpadas a nangipalpalawag ti pannakaaramid ti maysa a sibibiag a banag. Ti panangipalpalawagna idi ket dagiti naapuyan nga atomo ket isu ti mangaramid ti kararua iti isu met laeng a pamay-an a dagiti atomo ken kodapis a pakabilangan para kadagiti sabali a banag. Isu ket nangiyunay-unay iti apuy gapu ti makitkita a pannakainaigan ti baetan ti biag ken pudot, ken gapu ta ti apuy ket aggunay.[9]
Ti eternal ken saan nga agbalbaliw a balikas dagiti Porma ni Plato, ket saan a nasayaat a nairepresentar iti banag babaen ti maysa a nainlangitan nga Artisano, ket nakaro a maigiddiat kadagiti nadumaduma a mekanistiko a Weltanschauungen, a kas idi ti atomismo, babaen idi maikapat a siglo, ti kaaduan a prominente... Daytoy a panagsuppiat ket nagtultuloy iti amin a paset ti panawen ti taga-ugma lubong. Ti atomistiko a mekanismo ket napasayaat idi manipud kenni Epicuro... bayat a dagiti Istoiko ket nagamponda iti maysa a nainlangitan a teleolohia... Daytoy a pagpilian ket kasla nalaka: iti panangipakita no kasano ti naysa a naestriktura, a kadawyan a lubong ket rumsua kadagiti saan a naiturong a proseso, wenno mangikabil ti kasaririt iti sistema.[10]— R. J. Hankinson, Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego
Ti mekanistiko a materialismo a nagtaud iti taga-ugma a Gresia ket napaungar idi ken binaliwan babaen ti maysa a Pranses a pilosopo a ni René Descartes, nga isu ket nagtengtengngel idi a dagiti ayup ken tattao ket naaramid dagiti parte a no agtitiponda ket agannongda a kas maysa a makina. Idi maika-19 a siglo, ti panagpasayaat iti selula a teoria iti bilolohiko a siensia ket nangaw-awis iti daytoy a panirigan. Ti ebolutionario a teoria ni Charles Darwin (1859) ket maysa a mekanistiko a panangipalplawag para iti taudan dagiti sebbangan babaen ti pamay-an ti masna a panagpili.[11]
Hilomorpismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hilomorpismo ket teoria (nagtaud kenni Aristoteles (322 SK)) a dagiti amin a biag ket panaglalaok ti banag ken porma. Ti biolohia idi ket maysa kadagiti nangruna nga interesado, ken adda idi dagiti adu a material iti biolohia kadagiti sinursuratna a maipanggep ti sibibiag a parsua. Iti daytoy a panirigan, amin a banag iti material nga uniberso ket addaan dagitoy ti banag ken porma, ken ti porma ti sibibiag a parsua ket ti kararuana (Griego psyche, Latin anima). Adda dagiti tallo a kita ti kararua: ti kararua ti mula ti mulmula, a gapuanan ti idadakkelda ken panaglungsot ket bukbukodanda a pakataraonan, ngem saan a gapu ti panagkuti ken panagrikna; ti kararua ti ayup, a gapuanan dagiti ayup nga agkuti ken makarikna; ken ti kararu a rasional, nga isu daytoy ti taudan ti pakinakem ken panagrason, a (namatmatian ni Aristoteles) mabirukan laeng iti tao.[12] Ti tunggal maysa a nangatngato a kararua ket adda dagiti gupitna manipud ti nabab-baba. Namatmati ni Aristoteles a bayat a rumsua dagiti banag nga awan pormana, saan a rumsua ti porma nga awan banagna, ken isunga ti kararua ket saan a mabalin a rumsua nga awan bagina.[13]
Daytoy a naibagbaga ket maitunos iti teleolohiko a panangipalpalawag iti biag, a pakaibilangan ti penomena kadagiti termino ti panggep wenno kadagusan ti gandat. Isunga ti kinapuraw ti dutdot ti polar nga uso ket naipalawag babaen ti panggepna iti parawpaw. Ti turong ti gapuanan (manipud timasakbayan ken napalabas) ket maisuppiat iti sientipiko nga ebidensia para ti masna a panagpili, a mangipalplawag kadagiti pagbanagan kadagiti termino iti napalabas a gapuanan. Dagiti biolohiko a langa ket naipalplawag babaen ti panagkita kadagiti kasayaatan a resulta ti masakbayan, ngem babaen ti panagkita kadagiti napalabas nga ebolusionario a pakasaritaan ti sebbangan, a nakaiturongan ti masna a panagpili kadagiti langa a nasalsalusod.[14]
Bitalismo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bitalismo ket isu ti pammati a ti pamunganayan ti biag ken saan a material. Daytoy ket nagtaud kenni Stahl (maika-17 a siglo), ket nagtengtengngel ti daytoy a panirigan aginggana idi tengnga ti maika-19 a siglo. Daytoy ket kinaynayat dagiti pilosopo a kas kenni Henri Bergson, Nietzsche, Wilhelm Dilthey,[15] dagiti anatomo a kas kenni Bichat, ken kimiko a kas kenni Liebig.[16] Ti bitalismo ket nangiramraman ti kapanunotan nga adda idi ti kammasapulan a paggiddiatan ti organiko ken inorganiko a material, ken ti pammati a ti organiko a material ket mabalin laeng a maala manipud kadagiti sibibiag a banag. Daytoy ket naisupapak idi 1828, idi ni Friedrich Wöhler ket insaganana ti urea manipud kadagiti inorganiko a materiales.[17] Daytoy Wöhler a sintesis ket naikedkeddeng a ti nangrugian ti moderno nga organiko a kimika. Daytoy ket nangruna iti pakasaritaan gapu ta immuna a napataud ti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a reaktibo[16]
Idi las-ud ti tawtawen ti 1850, ni Helmholtz, nga inpakpakauna babaen ni Mayer, ket nangipakpakita nga awan ti mapukaw nga enerhia iti panaggunay ti piskel, nangisingasing daytoy nga awan dagiti "nangruna a puersa" a naken a mangkuti ti maysa a piskel.[18] Isu dagitoy a resulta ti panagbaybayan ti sientipiko a panagay-ayat kadagiti teoria ti bitalismo, ngem daytoy a pammati ket nagtultuloy kadagiti pseudosientipiko a teoria a kas ti homeopatia, a nagipatpatarus kadagiti sakit ken dagiti kirokiro a kas gapuanan babaen dagiti disturbo iti maysa a naipagpagarup a nangruna a puersa wenno peursa ti biag.[19]
Dagiti panangipalpalawag[urnosen | urnosen ti taudan]
Karit kadagiti sientista ken dagiti pilosopo ti mangipalawag ti biag kadagiti nalawag a termino.[20][21][22] Daytoy ket narigat gapu ta ti biag ket maysa a proseso, ken saan a puro a sustansia.[23][24] Ti ania man a panangipalplawag ket nasken a nalawa a makaanay a mansakop iti amin a biag nga ammo tayo, ken nasken a sapasap a makaanay tapno mangiraman ti biag a mabalin a kammasapulan a maigiddiat manipud ti biag iti Daga.[25][26][27]
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ebidensia ket mangisingasing a ti biag iti Daga ket ket mabalin a rimsua idi 3.7 bilion a tawtawen,[28] a dagiti kaduogan a tugot ti biag a nabirukan kadagiti posil a napetsaan manipud idi 3.4 bilion a tawtawen.[29] Iti maysa nga inadal babaen ti Dagiti Nailian a Patakder ti Salun-at, dagiti mannurat ket nangipagpagarup a no ti biolohiko a karikut ket umadu unay iti las-ud ti ebolusion, ti biag iti law-ang ket mabalin a ganganai a nangrugi idi 10 bilion a tawtawen[30][7] - dagiti bilion a tawen sakbay a rimsua ti Daga, a nagisingasing a ti Daga ket minulaan babaen ti panspermia wenno naidagusan a panspermia. Amin a naam-ammuan a porma ti biag ket makibinningay kadagiti kammasapulan a mekanismo ti molekula, a mangipakpakita ti sapasap a tinaudan; naibatay kadgitoy a panagpalpalaiiw, hipotesis iti tinaudan ti biag ket mangpadas a mangbiruk ti mekanismo a mangipalawag ti pannakaporma ti maysa a unibersal a sapasap a tinaudan, manipud kadagiti simple nga organiko a molekula babaen ti kasakbayan ti selula a biag aginggana kadagiti protoselula ken metabolismo. Nabingbingayen dagiti modelo a katkategoria ti "immuna ti gene" ken "immuna ti metabolismo", ngem ti kinaudi a pagduyosan ket ti irurumsua kadagiti hibrido a modelo a mangitipon kadagitoy dua a kategoria.[31]
Awan dagiti agdama a sientipiko a konsenso no kasano a nangrugi ti biag. NUpay kasta, kaaduan kadagiti naaw-awat a sientipiko a modelo ket mangitakder kadagiti sumaganad a panagpalpaliiw:
- Ti eksperimento Miller-Urey, ken ti obra ni Sidney Fox, ket mangipakpakita kadagiti kasasaad ti primitibo a Daga ket nagparabor kadagiti kimiko a reaksion a nangsintesado kadagiti amino asiso ken dagiti organiko a kompuesto manipud kadagiti inorganiko a tinaudan.[32]
- Dagiti Phospholipid ken kellaatda a nangporma kadagiti dua a tuon ti lipido, ti batayan nga estruktura ti maysa a kulanit ti selula.
Dagiti sibibiag nga organismo ket agsintesadoda kadagiti protina, ken dagitoy ket dagiti polimero dagiti amino asido nga agus-usar kadagiti panangiyammo a naikodigo babaen ti deoksiribonukleiko nga asido (DNA). Ti sintesis ti protina ket buklen dagiti intermediario a ribonucleiko asido (RNA) a polimero. Ti maysa a posibilidad no kasano a nangrugi ti biag ket ti pannakaiyuna dagiti gene, ken sinaruno dagiti protina;[33] ti alternatibo ket maibaga nga immuna dagiti protina kalpasanna dagiti gene.[34]
Nupay kasta, gapu ta dagiti gene ken dagiti protina ket nasken tapno mapataud ti tunggal maysa kadagitoy, ti parikut a panangikeddeng no ania ti immuna ket kasla ti manok wenno ti itlog. Kaaduan kadagiti sientista ket nangampon ti hipotesis a gapu iti daytoy, saan a mabalin a dagiti gene ken dagiti protina ket nawayada a rimsua.[35]
Isu a ti posibilidad nga immuna nga insingasing babaen ni Francis Crick,[36] ket isu ti biaga a naibatay iti RNA,[35] nga addaan kadagiti kasla DNA a tagikua ti panagipenpen ti pakaammo ken dagiti kataliktiko a tagikua dagiti dadduma a protina. Daytoy ket tinawtawagan ti RNA a hipotesis ti lubong, ken daytoy ket sinuportaran babaen ti panagpalplaiiw nga adu kadagiti kritikal a komponente dagiti selulaa (dagiti kabuntogan a nagbaliw) ket kaaduan a buklen dagitoy ti RNA. Ken dagiti pay kritikal a kumaduaan a banag ti (ATP, Acetyl-CoA, NADH, kdpy.) ket mabalin dagitoy a nukleotides wenno dagiti sustansia a nalawag a maikabagian kaniada. Dagiti kataliktiko a tagikua ti RNA ket saan pay idi a naipakpakita idi immuna a naisingasing ti hipotesis,[37] ngem pinasingkedan daytoy babaen ni Thomas Cech idi 1986.[38]
Ti maysa a parikut ti lubong ti RNA a hipotesis ket ti sisntesis ti RNA manipud ti simple nga inorganiko a tinaudan ket narigrigat ngem kadagiti organiko a molekula. Ti maysa arason ti daytoy ket dagiti tinaudan ti RNA ket natalinaayda unay ken nabuntogda a makitinnignay iti tunggal maysa babaen kadagiti ambiente a kasasaad, ken naisingasingen a dagiti sibibiag nga organismo ket mangbukel kadagitoy iti tunggal maysa a molekula sakbay ti RNA.[39] Nupay kasta, ti nagballigi a sintesis dagiti dadduma a molekula ti RNA babaen kadagitoy nga adda a kasasaad sakbay ti biag iti Daga ket nagun-oden babaen ti pananginayon kadagiti alternatibo a tinaudan iti naisangayan ngaurnos iti tinaudan ti pospato nga adda kadagiti amin a reaksion.[40] Daytoy a panagadal ket mangpabalin ti hipotesis ti lubong ti RNA.[41]
Dagiti heolohiko a natakuatan idi 2013 ket nangipakpakita a ti reaktibo a sebbangan ti posporo (kasla ti pospito) ket adu dagitoy iti taaw sakbay idi 3.5 Ga, ken ti Schreibersita ket nalaka a makitinnignay iti naibatay ti danum a glycerol tapno agpataud ti pospito ken glycerol 3-pospito.[42] Daytoy ket naipagpagarup a ti aglaon ti Schreibersita a meteorites manipud ti Naladaw a Nakaro a Panagbomba ket mabalin a nakaited ti nasapa a napabassit a posporo, a mabalin nga agtignay kadagiti prebiotiko nga organiko a molekula tapno mangporma kadagiti posporilado a biomolekula, a kasla ti RNA.
Idi 2009, dagiti eksperimento ket nangipakita ti Darwinio nga ebolusion iti maysa a dua ti komponente a sistema dagiti ensima ti RNA (ribosima) in vitro.[43] Ti obra ket naaramid iti laboratorio ni Gerald Joyce, a nangibagbaga, "Daytoy ti immuna a kas pagarigan, iti ruar ti biolohia, ti ebolusionario a panagampon ti maysa a sistema ti molekular a henetiko."[44]
Dagiti prebiotiko a kompuesto ket mabalin nga adda kadagiti ekstraterestial a tinaudan. Dagiti natakuatan ti NASA idi 2011, a naibatay kadagiti panagadal kadagiti meteorite a mabirukan iti Daga, ket mangisingasing a dagiti kompuesto ti DNA ken RNA (adenine, guanine ken dagiti maikabagian nga organiko a molekula) ket mabalin a naporna iti akinruar a limbang.[45][46][47][48]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti 'ebolusion' dagiti birus ken dagiti kapada a porma ket di pay ammo. Isunga, daytoy a pannakaidasig ket mabalin a parapiletiko gaputa ti selular a biag ket mabalin a nagtaud manipud ti saan a selular a biag, wenno polipiletikio gapu ti kinaudi a sapasap a tinaudan ket mabalin a saan a nairaman.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Koshland Jr, Daniel E. (Marso 22, 2002). "Dagiti Pito nga Adigi ti Biag". Siensia. 295 (5563): 2215–2216. doi:10.1126/science.1068489. PMID 11910092. Naala idi 2009-05-25.
- ^ Ti Tawidan a Diksionario ti Amerikano iti pagsasao nga Ingles, maika-4 nga edision, inpablaak babaen ti Houghton Mifflin Company, babaen ti Answers.com:
- "Ti tagikua wenno kababalin a mangisalsalumina kadagiti sibibiag nga organismo manipud kadagiti natay nga organismo ken inanimado a banag, a nipakpakita kadagiti opisio a kas ti metabolismo, panagdakkel, reproduksion, ken ti sungbat iti panagtignay wenno ti pangampon iti enbironmento a nagtaud ti kaunegan ti organismo."
- "Ti pannakailasinan a kasasaad wenno kasasaad ti sibibiag nga organismo."
- ^ Panangilawlawag iti inanimado. WordNet a Panagbiruk babaen ti Unibersidad ti Princeton.
- ^ "Diksionario ti Merriam-Webster". Diksionario ti Merriam-Webster. Naala idi 2009-06-21.
- ^ "organismo". Maika-21 a Siglo a Diksionario ti Chambers publisher=Chambers Publishers Ltd (online nga ed.). 1999. Naala idi 2012-05-26.Panagtaripato ti CS1: Awanan iti pipa (link)
- ^ "3.5 bilion tawen a deposito ti organiko ket nakaipakpakita ti taudan ti biag". Naala idi 2012-09-04.
- ^ a b Sharov, Alexei A. (12 Hunio 2006). "Ti Genome ket umad-adu a kas maysa a pagurasan para iti nagtaudan ken ti ebolusion ti biag". Biology Direct. 1: 1–17. doi:10.1186/1745-6150-1-17. PMC 1526419.
- ^ Parry, Richard (Marso 4, 2005). "Empedocles". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Parry, Richard (Agosto 25, 2010). "Democritus". Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Hankinson, R. J. (1997). Gapuanan ken Pannkaipalplawag iti Panunot ti Taga-ugma a Griego. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4.
- ^ Thagard, Paul (2012). Ti Kognitibo a Siensia iti Siensia: Pannakaipalplawag, Pannakaduktal, ken maipapan ti Konsepto a Panagbalbaliw. MIT Press. pp. 204–205. ISBN 0262017288.
- ^ Aristoteles, De Anima, Libro II
- ^ Marietta, Don (1998). Pangyuna ti taga-ugma a pilosopia. M. E. Sharpe. p. 104. ISBN 0765602164.
- ^ Stewart-Williams, Steve (2010). Darwin, Dios ken ti kaibuksilan ti biag: kasano a mangisuppiat kadagiti amin ti ebolusionario a teoria a napanunot nga ammom iti biag. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 193–194. ISBN 0521762782.
- ^ Schwartz, Sanford (2009). C. S. Lewis iti Kinaudi a Prontera: Siensia ken Supernatural iti Trilohia ti Limbang. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 56. ISBN 0199888396.
- ^ a b Wilkinson, Ian (1998). "Pakasaritaan ti Klinikal a Kimika – Ni Wöhler ken ti Pannkaipasngay ti Klinikal a Kimika". Ti Warnakan ti Internasional a Pederasion ti Klinikal a Kimika ken Laboratorio a Medisina. 13 (4). Naala idi 2012-06-12.
- ^ Friedrich Wöhler (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". Annalen der Physik und Chemie. 88 (2): 253–256. Bibcode:1828AnP....88..253W. doi:10.1002/andp.18280880206.
- ^ Rabinbach, Anson (1992). Ti Motor ti Tao: Enerhia, Bannog, ken dagiti Taudan ti Modernidad. Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 124–125. ISBN 0520078276.
- ^ "Puesto a papel ti NCAHF iti Homeopatia". National Council Against Health Fraud. Pebrero 1994. Naala idi 2012-06-12.
- ^ Mullen, Leslie (Hunio 19, 2002). "Defining Life". Taudan ti Ebolusion ti Biag. Astrobiolohia. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Emmeche, Claus (1997). "Panangipalplawag ti Biag, Panangipalplawag ti Irurumsua". Niels Bohr Institute. Naala idi 2012-05-25.
- ^ "Maipalwag tayo kadi ti Biag". Colorado Arts & Sciences. 2009. Naala idi 2009-06-22.
- ^ Mautner, Michael N. (1997). "Naidagus a panspermia. 3. Dagiti estratehia ken motibasion para iti panangimula kadagiti ulep a mangporma ti bituen" (PDF). Warnakan ti Britaniko nga Interplanetario a KagimonganJ. 50: 93–102. Bibcode:1997JBIS...50...93M.
- ^ Mautner, Michael N. (2000). Panangimula ti Uniberso iti Biag: Panangiseguridad iti Kosmolohiko a Kasakbayan tayo (PDF). Washington D. C.: Legacy Books (www.amazon.com). ISBN 0-476-00330-X.
- ^ Nealson, K. H.; Conrad, P. G. (Disiembre 1999). "Biag: napalabas, agdama ken masakbayan" (PDF). Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan dagiti Londres B a Siensia ti Biolohia. 354 (1392): 1923–39. doi:10.1098/rstb.1999.0532. PMC 1692713. PMID 10670014.
- ^ McKay, Chris P. (Septiembre 14, 2004). "Ania kadi ti Biag—ken Kasano a Biruken tayo kadagiti Sabali a Lubong?". Publiko a Biblioteka ti Siensia – Biolohia. 2 (2(9)): 302. doi:10.1371/journal.pbio.0020302. PMC 516796. PMID 15367939.
- ^ Mautner, Michael N. (2009). "Dagiti naipatengnga ti biag nga etika, ken ti masakbayan ti tao iti limbang" (PDF). Bioethics. 23 (8): 433–440. doi:10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x. PMID 19077128.
- ^ Milsom, Clare; Rigby, Sue (2009). Pannagitaldiap kadagiti posil (Maika-2 nga nga ed.). John Wiley & Sons. p. 134. ISBN 1405193360.
- ^ Wacey, D.; Kilburn, M. R.; Saunders, M.; Cliff, J.; Brasier, M. D. (2011). "Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia". Nature Geoscience. 4 (10): 698. doi:10.1038/ngeo1238.
- ^ Sharov, Alexei A.; Gordon, Richard (28 Marso 2013). "BIag Sakbay ti Daga" (PDF). arXiv. arXiv:1304.3381v1. Naala idi 16 Abril 2013.
- ^ Coveney, Peter V.; Fowler, Philip W. (2005). "Panagmodelo ti karikut ti biolohia: ti maysa a perspektibo ti sientista". Warnakan ti INterface ti Naarian a Kagimongan. 2 (4): 267–280. doi:10.1098/rsif.2005.0045.
- ^ "Habitabilidad ken Biolohia: Ania kadi dagiti Tagikua ti Biag?". Mision ti Phoenix Mars. Ti Unibersidad ti Arizona. Naala idi 2013-06-06.
- ^ Senapathy, Periannan (1994). Nawaya pannkaipasangay dagiti organismo. Madison, WI: Genome Press. ISBN 0964130408.
- ^ Eigen, Manfred; Winkler, Ruthild (1992). Dagiti addang para iti biag: ti perpektibo iti ebolusion (Aleman nga edision, 1987). Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 31. ISBN 019854751X.
- ^ a b Barazesh, Solmaz (Mayo 13, 2009). "Kasano a nangrugi ti RNA: Agbirbiruk dagiti Sientista kadagiti Tinaudan ti Biag". Science News. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F., dagiti ed. Prologo: dagiti nasapa pannagipagpgarup ken dagiti kinapudno a maipanggep kadagiti plantilia ti RNA. The RNA World. Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press. pp. xv–xxiii.
- ^ Gilbert, Walter (Pebrero 20, 1986). "Ti Taudan ti Biag: Ti lubong ti RNA". Nature. 319 (618): 618. Bibcode:1986Natur.319..618G. doi:10.1038/319618a0.
- ^ Cech, Thomas R. (1986). "Ti modelo ti nakatalisado nga RNA a replikasion ti RNA". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia ti Siensia ti Estados Unidos. 83 (12): 4360–4363. Bibcode:1986PNAS...83.4360C. doi:10.1073/pnas.83.12.4360. Naala idi 2012-05-25.
- ^ Cech, T.R. (2011). Dagiti Lubong ti RNA iti KOntesto. Source: Departamento ti Kimika ken Biokimika, Unibersidad ti Colorado, Boulder, Colorado 80309-0215. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011 Peb 16. pii: cshperspect.a006742v1. doi:10.1101/cshperspect.a006742.
- ^ Powner, Matthew W.; Gerland, Béatrice; Sutherland, John D. (Mayo 14, 2009). "Sintesis ti matignay a pirimidine ribonukleotides kadagiti mabalin a kasasaad ti prebiotiko". Nature. 459 (7244): 239–242. Bibcode:2009Natur.459..239P. doi:10.1038/nature08013. PMID 19444213.
- ^ Szostak, Jack W. (Mayo 14, 2009). "Dagiti Taudan ti Biag: Dagiti sistema ti kimika iti nasapa a Daga". Nature. 459 (7244): 171–172. Bibcode:2009Natur.459..171S. doi:10.1038/459171a. PMID 19444196.
- ^ Pasek, Matthew A. (Hunio 18, 2013). "Ebidensia para iti reaktibo a napabassit a sebbangan ti posporo iti nasapa nga Arkea a taaw". PNAS. 110 (25): 10089–10094. doi:10.1073/pnas.1303904110. Naala idi 16 Hulio 2013.
- ^ Lincoln, Tracey A.; Joyce, Gerald F. (Pebrero 27, 2009). "Bukod a Natalinaay a Replikasion ti maysa nga Ensima ti RNA". Science. 323 (5918): 1229–1232. Bibcode:2009Sci...323.1229L. doi:10.1126/science.1167856. PMC 2652413. PMID 19131595.
- ^ Joyce, Gerald F. (2009). "Ebolusion ti maysa a lubong ti RNA". Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology. 74: 17–23. doi:10.1101/sqb.2009.74.004. PMC 2891321. PMID 19667013.
- ^ Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P. (11 Agosto 2011). "Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases". PNAS. doi:10.1073/pnas.1106493108. Naala idi 15 Agosto 2011.
- ^ Steigerwald, John (Agosto 8, 2011). "NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space". NASA. Naala idi 2011-08-10.
- ^ ScienceDaily Staff (Agosto 9, 2011). "DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests". ScienceDaily. Naala idi 2011-08-09.
- ^ Gallori, Enzo (Nobiembre 2010). "Astrokimika ken ti tinaudan ti henetiko a material". Rendiconti Lincei. 22 (2): 113–118. doi:10.1007/s12210-011-0118-4. Naala idi 2011-08-11.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
- Seeding the Universe With Life Legacy Books, Washington D. C., 2000, ISBN 0-476-00330-X
- Walker, Martin G. LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Puon ti Biag iti Wikimedia Commons