text:
TSOKOLATE TI BIAG
Padasentay’ man nga ikkan ti kaipapanan dagiti nagduduma a maregmeg ti balitok a nasagapko iti maysa nga electronic mail a dimteng iti inboxko.
Ti maregmeg ti balitok a kunkuna ket dagiti pagsasao manipud iti sabali a nasion. Pagsasao dagiti lumaud a nasion. Dagitoy a pagsasao a mangipaay iti pagpampanunotan ti asinoman tapno ad-adda pay a magaw-idan ti balligi iti biag.
Adtoyda ngarud:
1. TAPNO MAPALAG-ANANKA, MANGLIPATKA
Babantot met ngamin ti biag ti gumurgura wenno a adda ti kagurgurana. No aw-awitem dayta a gura saan a nawaya ti baddekam no agkuros manen iti dana. Kasla dagsen ti biag ti kastoy. Isu a tapno mapalag-anan ti dagsen ti barukong, nasken a mamakawan, saan?
2. PAKANEM DAYTA PAMMATIM TAPNO MATAYEN DAYTA PANAGDUADUAM.
Mayat met a word play. Isu met la nga isu daytoy daytay---NO KABAELANDA, KABAELAK MET! Wen met a. No kayada a ket kayam met. Apay awan kadi ti panagtalekmo dayta bagim? Apay a dimo tuladen dayta nay sangkabaga a “kayang-kaya!” Ti panagpanunot iti positibo a banag ket isu ti tulbek ti yaasenso ken ingangato ti moral ken itatanor dagiti naraniag nga inar-arapaap
3. KAYKAYAT TI DIOS TI NAESPIRITOAN A BUNGA NGEM TI NARELISYOSOAN A LAMUT
Nasaysayaat ti aramid ngem ti sao. Uray no amenka nga amen dita, wennio alleluyaka nga alleluia, wenno praise the Lord a praise the lord, no dika met ammo a taliawen ti padam a tao, awan ti serbina dayta a panamati. Uray no rosarioka a rosario no rumuarka iti simbaan ket bugkawam ken pagsawsaw-am met laeng dagiti katulongmo wenno ti agpalpalama kenka, aysus!
Santong kabayo, banal na aso, nanginginig ako, hi-hi-hi-hi!
Mabalin met a yaplikar daytoy iti adda iti tao ti aramid, adda iti Dios ti kaasi. Isu a nangnangruna met laeng ti tignay ngem ti sao. Napigpigsa ti aramid ngem ti sao. Nasaysayaat ti agtrabaho ngem ti sao a sao.
4. ADDA DAGITI SUMAGMAMANO A NAIRUT TI PANANGIKAWESDA TI LIMBODA
Kuna dagiti Anggalog: huwag mong dibdibin, lilipas din yan! Husto met saan? Masyadona a sinersyoso ti parikutna ket nagtinnag la ket ngarud a nadadael ti utekna.
No maminsan, ti nadagsen a parikut ket dadaelenna met ti emosion, panagpampanunot ken yaw-awanna ti trabaho.
Ad-adun no kua ti panawen a ti la agpampanunot ti ubraen no apay a dimteng dayta.
Ngem no ipaigidmo pay la dayta, ket sangoem ti agdama, wenno sangoem no kasano nga ibalat dayta, mapukaw.
5. SUMAGMAMANO A KALLAYSA TI NAARAMID SADIAY LANGIT, NGEM NASAYSAYAAT NO AMIN A KALLAYSA KET AGTALINAED DITOY DAGA.
Saan a ti engrande a kallaysa ti kangrunaan iti panaglantip ti dua a puso no di ket ti panagdennada iti tungpal biag.
Adda dagiti sumagmamano a nalalatak a tattao nga engrande ti kallaysada ngem nagtinnag met laeng iti inda panagsina. Adu met dagiti nanumo ti kallaysada ngem nagtalinaedda a naurnos ken nabunga ti binangonda a pamilia.
`
6. URAY NGATA KABAELAM A PARSUAEN TI SIBUBUKEL NGA UNIBERSO ITI LAS-UD TI LIMA NGA ALDAW, SAAN LATTA A NAPINTAS A BAGBAGAAM TI DIOS.
Dua nga interpretasion ti masiripko. Umuna, adda ngamin dagiti agtutuok, marigrigatan, a mangdillaw iti Dios no apay a madusdusa. No apay a dumteng kadakuada dayta a pannubok ti biag. Ngem dida man la ammo a saan a suboken ti Dios ti pinarsuana a saan a kabaelan dayta a pinarsua. Dagiti pannubok ket saan a pannusa no di ket sabali pay nga addang iti nasaysayaat a klase ti panagbiag. Ngarud, saan koma a pabasolen ti Dios no adda ti dumteng a pannubok, didigra ken aminen a tuok.
Maikadua, kas maysa a co-creator ti nagannak, ta isuda la ngarud iti nangipasngay iti anak, well, saan siguro a napintas a dagiti annak ti masurot ti kayatda lalo no dagitoy ket menor de edadda pay laeng. Ken saan siguro a napintas a buyaen nga ipatom a nalalaingka nga adayo nga anak ngem kadagiti nagannak kenka. Ken kangrunaanna, saan a napintas a buya no dimo dayawaen da inam ken amam.
7. TUMALIAW ITI LIKUDAN TI LADINGIT, ITI AGLAWLAW KEN NI DANAG, IDINTO TA ITI NGATO NI PAMMATI
Inladawanna met laengen, saan? Kadagiti agladladingit, pampanunotenda no apay a dimteng dayta iti biagda. Isip nga isip dayta. Panunot a panunot. Lagip a lagip.
Kastoy met laeng ti panagdandanag.
Iti kadadanag wenno kalalagip, malipatan no kua iti tumangad sadi langit. Malipatanda iti umararaw iti tarabay manipud iti Mannakabalin. Iti itatangad, posible a lumag-an ti aw-awiten ta awan iti asinoman nga agtuktok iti puso ti Mannakabalin a saan a mapatgan.
8. TI AGTAKDER ITI TENGNGA ITI KALSADA KET PUDNO LA UNAY A NAPEGGAD. MABALIN A MADUNGPARKA TI LUGAN MANIPUD ITI AGSINNUMBANGIR A PUNGTO.
Isu met laeng daytoy daytay pagsasao Iluko a DIMO IPAET DAYTA BAGIM ITI BAET TA DIKANTO KET MALANGDET.
Daytoy dagitay biangot. Dagiti mannakibiang la unay. Uray no saan a maiparbeng a sumngat ket sumngat latta. Pagangayanna, isun ti madaksan. Saan a panagpanunot iti umno ken saan ti kastoy nga aramid.
9. DAGITI BALIKAS TI TAWA TI PUSO.
Isu met laeng daytoy daytay nay, NO ANIA TI LINAON TI NGIWATNA, ISU MET TI PUSONA.
No ania dagiti balikas, termino ken wagas ti panangibalikas, mabasa ditoy ti katatao ken kinaasino ti maysa a tao.
10. TI MANAGDUADUA A TAO, URAY TI SURAT ITI PADER KET IBAGANA A TINULAD.
Dagitoy dagitay awan ti panagtalekna iti padana a tao? Mabalin a kasta.
Mabalin met a dagitoy dagitay a managimon la unay nga asawa, saan?
Kinaawan ti panagtalek ti tumtumboken daytoy a pagsasao. Ket natural laeng a ti tao nga awan iti panagtalekna iti padana a tao, awan met ti panagtalekna iti bukodna a bagi. Di kadi?
11. SAAN A NARIGAT ITI MANGARAMID TI BANTAY MANIPUD ITI BUNTON TA DAGIDIAY RUGIT INKA LA ITUONTUON.
Mayat man a metapora, saan?
Ti kayatna a sawen, ket ti panangpadakkel iti bassit a banag.
Kas koma dagiti apa dagiti ubbing, no timmipon dagiti nagannak, gulo dayta nga umatipukpok.
Wenno, adda la ti nakasagid kenka ket nakidinnanogankan wenno nakipinnatayankan, aysus.
Ken adu a babassit laeng a banag a pinadakkel a nagbunga iti saan a nasayaat. Ta adu met dagiti riri a nangrugi laeng iti bassit a banag, saan? Lalo dagiti atap laeng a dipay napaneknekan, naku, dagita ti puon ti riri.
12. DAYTA NALAYOG A KAYO KET MAYSA LAENG IDI A MANI NGA UMAG-AGEP ITI DAGA
Ti nasalukag, agbiag, dina pay la kunaen. Wenno adda iti panagsalukag ti tulbek ti nasayaat a panagbiag.
Siempre, no naagawa, nasalukag, ken nasalimetmet ti maysa a tao, uray no daytoy ket nakurapay, dinto masasaan a bumaknang met, saan?
Panagsalukag ken panagsalimetmet ti kaipapanan ngarud daytoy nalayog a kayo ken mani.
13. TI PANAGBALLIGI ITI PANAGASAWA KET SAAN A TI PANNAKATUMPONGMO ITI NASAYAAT NGA ASAWA NO DI KET ITI PANAGBALINMO A NASAYAAT NGA ASAWA.
Adda kenka ti tulbek ti naragsak a pamilia. No naragsakka ken managparagsakka kadagiti pamiliam, natural laeng a maaddaankayo iti naragsak a pamilia.
Ngem no managapaka, ket apaem amin a kameng ti pamiliam, ania ngarud ti ibungana dayta nga aramidmo, di apa nga agnanayon ti adda iti taengyo, saan?
Maiyaplikar daytoy nga agpada iti ina ken ama. No makita ti ragsak dagiti nagannak, naragsak met dagiti annak.
14. NAKAAD-ADU DAGITI ADDAAN ITI LEMMA TI KUKO A KARARAG A MADATON ITI DIOS.
Ne, kasla daydiay naisurat iti Taraon ti Panunot daytoyen. Daydiay ngay sa la mapanunot ti tao ti Dios no daytoy ket agkiddaw ti tulong ken kaasi, hehehe!
Wen met, di kadi? Kaadduan a talaga dayta. No agkararag ti tao ket dumawat iti tulong, kaasi ken pabor.
Ngem no matungpal daytoy a kiddawna, dina pay malagipen iti agyaman!
Kastoy a talaga ti tao!
Manmano ti agkararag nga agyaman laeng ti intensionna.
15. NASAYSAYAAT NGA AGPAYSU NO NADAGDAGSEN TI DILA TAPNO AWAN ITI MAKAIGGEM KENKUANA.
Nabileg a dila? Nabileg a balikas? Addaan iti maymaysa a sao? Kasta ti kaipapananna, kailian, di kadi?
Nasken ngamin nga annadan ket ti dila. Ti dila a kayatna a sawen ditoy ket maysa a figure of speech a SYNECDOCHE. Dila, kayatna a sawen ket balikas.
Nadagsen a dila. Nadagsen a balikas.
Nadagsen a balikas. Maysa manen a metapora.
Nadagsen a balikas, kayatna a sawen, nabileg a balikas.
Dagiti nabibileg a balikas ket dagiti balikas a nainsiriban.
Dagiti nainsiriban a balikas ket naisawang a naalumamay ken addaan iti kaipapanan. Nabileg ken nabagas a balikas.
Ket no dagiti balikas nga agtaud iti ngiwat ket dagiti laeng addaan iti kaipapanan ken nainsiriban, makuna ngarud a nadagsen dayta dila, ket awan a pulos iti makagemgem wenno mangeksploit kenkuana.
16. TI MAMAKAWAN KET WINAYAWAYAAM TI BALUD , KALPASANNA NADISKUBREM A SIKA MET LA GAYAM TI BALUD!
Isu met la daytoy daytay nay maipapan iti pammakawan ken gura.
No mamakawanka, natural a mapalag-ananka agsipud ta maikkat dayta a gura iti barukongmo.
No maikkat dayta a gura. Napukaw ti guram iti sabali.
Iti dayta a ginuram, kasla met nawayawayaan iti balud ti guram.
Ngem agpadakayo a nawayawayaan a ta agpadakayo met ngarud a nawayawayaan iti pagbaludan a gura.
17. NAKAKASKASDAAW A TALAGA TI TAO, TA IBAGADA A NATAYEN TI DIOS IDINTO TA SIBIBIAG NI ELVIS PRESLEY!
Ne, sabali met ti wagas ti panangibaga dagiti lumaud ti maipapan iti HERO-WORSHIPER.
Dagitoy dagitay nalabes unay iti panagraemda iti padada a tao, lalo dagiti nalalatak a tao, a kas kadagiti artista, kumakanta, etcetera.
Dagiti idolo. Isu a maawagan no kua iti IDOLATRY.
Dagiti makuna a nalabes unay a panatiko.
Dagitoy a panatiko ket ad-adda pay ti panagraemda iti idoloda ngem ti Dios.
Iti makadakes, malipatanda no kua ti Dios, ngem saan a maeres iti panunotda ti idoloda.
Isu a kasla natayen ti Dios kadakuada, idinto ta sibibiag ti idoloda.
Isu ngata daytoy a pagsasao ti nagadawan ni Nietze iti kinunana a GOD IS DEAD?
Wenno naadaw met daytoy a pagsasao babaen itoy a kuna ni Nietze?
18. SANTO LA AGPROGRESO TI PAG-ONG NO IRUARNAN TI ULONA.
No usarennan ti ulona, kunam a.
Panagagawa met ti kayat a sawen daytoy.
No iruarmo dayta ulom. No aramatem dayta ulom nga agagawa, ania la ketdin no di pay la met rumang-ay ti panagbiagmo.
Ngem saan a daytay saliring sikwat a, no di ket sariling sikap!
19. NO NARANRANIAG TI BALAY TI KAARRUBAM, AD-ADU TI BAYADANNA ITI KURIENTE.
Ania ngata ti kayat a sawen daytoy? No ad-adu ti kita ti maysa a tao, ad-adu met ti gastosenna?
No basbassit ti kita, basbassit met ti gastosenna? (natural)
Isu a no kayatmo iti adu ti gastosenna, di agtrabahoka nga agtrabaho, saan?
Di kasla panagagawa met laeng daytoy a, saan?
Ken maibilang payen a ti panagsalimetmet.
Panagsalimetmet ta no dumteng ti panawen ti “panagbabayad” iti paggastosan, adda ti pagbayad, saan?
Nauneg ti kaipapanan daytoy narabaw a binatog dagiti lumaud, kailian!
20. URAY NO KANAYONEM A TUGAWAN TA URINOLAM, BASTA LAGLAGIPEM NGA IBELLENG.
Wen met piman! Ngamin no maminsan ket history repeats itself. Nasayaat la unay a subliasublian dagiti failures wenno nagbiddutan iti biag, ngem saanmo ketdi nga awiten dagitoy a kasla extra baggage no di ket isuda ti agserbi a medida wenno pagsarmingan iti biag.
Dagiti pannakapaay, biddut, pannubok, allawig ti biag, bagyo ti biag a dimteng ket nasayaat met ida a lagipen ngem saan ida nga awiten. Isu ketdi ti pagibasaran tapno ad-adda pay iti panagballigi.
21. PAYAK TI INTED TI DIOS KADAGITI ANGHEL, KADATAYO A TATTAO, TSOKOLATE!
A, wen a! Life is beautiful and sweet! Talaga a napintas ken nasam-it ti agbiag ditoy lubong.
Lalo kadagiti mangakseptar ti kinapintas ti lubong.
Ta tsokolate (nasam-it ken napintas) ti inted ti Dios iti tao.
Ala ngarud, “tsokolate” a panagbasa! ###
Tuesday, October 26, 2004
TSOKOLATI TI BIAG
TSOKOLATE TI BIAG
Monday, October 25, 2004
HOW DO I LOVE THEE
How Do I Love Thee?
(maysa a SARILAYSAY)
Iti maysa a labistori nga innak nabasa, adda dagiti nagayan-ayat, sa nagtinnag a panagasawa. Ket agingga iti baket ken lakaydan, awan ti nangngeg kadakuada wenno iti maysa kadakuada a nangibalikas ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’. Ngem ti ayat iti nagbaetanda ket maysa a natibker a pader a namagmaymaysa kadakuada.
No iti damom a taldiap, mabalin a kunaem a maysa a boring. Ta kasano ngarud nga inarem ni lalaki ni babai, kunam? Well, babaen kadagiti tigtignayda ken panangilala iti tunggal maysa. Nagrugi daytoy a kas napateg a gayyem, agingga nasarakanda laengen ti bagida a kas maymaysa-maymaysa a rikna, maymaysa nga arapaap iti maymaysa a puso.
Idi agayan-ayatda awan man laengen kadi ti nangibalikas iti uray maysa ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’? Awan, ta ti ayat a nagubbog kadagiti pusoda ket imparikna, naiparikna ken narikna iti tunggal maysa a saan ket a nangngeg.
Ket nagbiagda a napudno ken agpinnateg iti tungpal biagda agingga iti sabali a biag.
Iti sabali a bangir, adda met dagiti napaliiwko a kaay-ayo la unay ni babai a mangngeg ti balikas nga ‘I love you’ wenno ‘ay-ayatenka’ wenno ania la ditan a nasam-it a balikas a mangpabukar ti kaunggan. A mangiyaon iti nasam-it nga isem. A makapabaknang iti puso. A pudno met daytoy, a no maminsan ket ad-adda pay a maited ti panagtalek iti lalaki a kanayon a mangibaga ti panagayatna.
Ngem kasanon no ti lalaki ket saan a kasta ti tipona? A saanna nga iyebkas ti nalaus unay a panagayatna no di ket ipariknana?
Adtoy ti maysa a pakasaritaan ni ayat. Idi pay laeng agar-arem ni manong baro, maysa a nasingpet ken natakneng ken addaan iti nasayaat a trabaho.
Balasang: Apay a kayatnak ket adu met dagiti napimpintas ngem siak?
Baro: Diak a maibaga dagiti rason. Ngem maipasiguradok dikanto agbabawi.
Balasang: Ania dimo maibaga dagiti rason? Kasano a maibagam nga ay-ayatennak?
Baro: Awan ti maibagak a rason, ta ti balikas ket agtaud laeng manipud iti ngiwat idinto ta ti pudno nga ayat ket agubbog manipud iti puso.
Balasang: Dagiti gagayyemko, imbaga dagiti bofrienda dagiti rason. No dimo maibaga dagiti rason no apay a kayatnak, diak met awaten ti ayatmo, siempre. Ken uray asino a babai, siempre, dina maayat ti maysa a lalaki no awan ti wenno dagiti rason no apay a ‘you love me!’
Immanges ti nauneg ti lalaki. Limmidem ti rupana a nangibakal kadagiti matana iti nganga ti sliding window. Iti binulosanna a sennaay, kasla immadaw kadagiti balikas iti ayug-ayat kadagiti madama nga agraraep kadagiti talon; kasla nanggurnot ti ayug-ayat iti asul a langit a napattopattokan ti agsasala a napudaw nga ulep; kasla inawidna ti ayug-ayat iti nalamuyot a sang-aw ti puyopuy ken mangay-ayam ti rimmosas a kurtina; ket manipud iti ayug-ayat a maipatpatayab iti radio cassette ti balasang, nagwingiwing ti baro…
Balasang: Ania? No awan ti maibagam, mabalinmon iti pumanaw. Dikanto metten agpakita kaniak ta awanen ti namnamaem pay.
Baro: Ok..ok…no pilitennak. Ibagak ngarud ngem saanakto metten nga agpakita pay kenka:
Naklaat ti babai. Ket iti panunotna, napaka-weird metten daytoy a tao! Nagimasen a katosan, hmp!
Baro: Kayatka, ngamin napintaska a kas iti sabong ti rosal nga apagbukar – agayamuom ti banglona ken makaenkangto kadagiti mata; kayatka, ngamin nasam-it a musika ti timekmo; ti isemmo ket ules ti nalam-ek a rabii….
Ken adu pay dagiti nasabongsabongan a balikas nga imbaga ti lalaki sakbay a nagpakada.
Ngem sipud idin, saanen a nagpakpakita pay ni manong baro ken ni ading balasang.
In-inut met a natnag ti rikna ni ading balasang ken ni manong baro, saan a ti kina-weird-na, no di ket dagiti nasasam-it a balikas a dina maiturturog. Ket no makaturog, kanayonna met a matagtagainep ti ladawan dagiti imbalikas ti baro.
Ngem di met agparangen ni manong baro, ta imbagana ngarud a daytan ti maudi a panagsarakda a dua.
Aldaw ti Domingo. Napan nakimisa ni ading balasang, a nangkiddawanna iti Namarsua a sumarungkar koman kenkuana ni manong baro, ta kailiwna metten daytoy. Saan a ti kina-weird ti lalaki, no dipay ket mariknana, wen, mariknana nga agayat metten daytoy. Mailiw unayen. Dinan maiturturog ken maipangpangan. No mabalin la koma ket isun a mismo iti mapan iti balayda manong baro. Ngem iti dayta a panagawidna, nadungpar ti traysikel a naglugananna. Naibaltog ti ulona.
Napakaruan la unay ni manang balasang. Na-comatose. Awanan ti puot.
“No saan a makapuot iti uneg ti pitopulo ket dua nga oras, milagro laengen ti makaispal kenkuana. Isaganayon ti bagbagiyo iti aniaman a mapasamak…”Imbalakad ti doktor.
“Saan! Saan, doktor! Saanka koma nga agsao iti kasta, pangaasim! Biagenyo ti anakko, biagenyo…” inyanug-ogen ti ina. Naisurot dagiti kakabsat ken dadduma pav a sangaili ti pasiente. Napno ti ospital ti sangsangit.
Simmarungkar ni manong baro kalpasan iti dua nga aldaw. Nakabusbuslon ti agayus a luana, ngem saan nga agsangsangit. Nairut ti panangkagatna ti makimbaba a bibigna, kabayatan nga idengdenggepna ti petpetpettanna a kanawan nga ima ni manang balasang iti pingpingna. Idi agawid ni manong baro, adda ti imbatina a sobre a linen iti sikigan ni manang balasang. Kinautna pay daytoy manipud iti uneg ti tisiertna iti batog ti pusona.
Ti gagar no ania ti linaon dayta a surat ti nangiduron ti ina ni manang balasang a nanglukat. Imbasa ti ina ti linaon ti surat iti asideg ti kanawan a lapayag ni manang balasang.
Ay-ayatek,
Ipatpategka la unay, nalablabes pay ngem bagik agsipud ta musika ti timekmo.. Ngem kasano pay ita, saankan a makasao?.
Gapu iti panangipateg ken panangilalam la unay isu nga inayatka.Ngem dimon maiparikna daytoy.
Gapu iti isemmo ken tigtignaymo a nakaibaludan ‘toy pusok isu nga inayatka. Ngem itan, saankan a makaisem pay ken makagunay.
Ngarud, saankan a maayat pay ita, saanen ay-ayatek, saankan nga ay-ayaten pay ita, no ti ayat ket addaan iti rason no apay nga ay-ayatenka.
Kas nakunak kenka idi naudi a nagkitata, ti panagayatako ket saan a mailadawan.
Ket agsipud itan saankan a makasao pay, saaankan a makaisem pay ken saankan a makagunay pay, saanmo ngaruden a mailadawan ti panagayatko.
Nupay kasta, kas iti kunak kenka idi, ipariknak ti ayatko kenka, uray no dimon marikna…agsubliakto…
NAGSUBLI nga adda ti awitna a sangareppet a sabong sabong ti rosas ni manong baro.
Nalpas ti pitopulo ket pito nga oras, saan pay a nakariing ni manang balasang. Madanaganen dagiti nagannak ken tallo a kakabsat ni manang balasang.
Maika-100 nga oras, nalidemen ti tiansana a makariing kuna dagiti dodoktor. Agbiag laengen ti balasang babaen ti artificial respirator.
Maika-266 nga oras. “Doktor, diakon kabaelan pay a buyaen ‘toy anakko, ikkatenyon ti artificial respirator!” insangit ti agpakpakaasi ina iti sanguanan dagiti mangngagas.
Saan met a nagsarday ti panangbisita ni manong baro ken ni manang balasang. Adda latta awitna a sabong tunggal sumarungkar Nupay kasta, saan a limmidem ti rupa ni manong baro. Siraragsak latta a kanayon. Saan nga agtimtimek, punasanna laeng ti rupa ti balasang wenno petpetanna ti ima daytoy kabayatan iti naulimek nga inna panagkararag. Adda awitna a gitara ket kantaanna ti balasang.
Maika-366 nga oras. Kinunsultan dgiti nagannak ti abogadoda nga agpetision daytoy iti korte tapno ikkaten dagiti dodoktor ti artificial respirator ni manang balasang
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Maika-466 nga oras, nangbirok dagiti nagannak ti sabali nga abogado a mangilaban ti kaso, ta prinangka ti abogadoda nga adda ti sinapataan dagiti dodoktor a mangbiag iti pasienteda a saan ket a pumatay.
Maika-566 nga oras. Nagrugin a nagbalin a sensational a damag ti maipapan ken ni manang balasang ken ti arungaing ti ina a kayatnan a maikkat ti artificial respirator iti anakna ta dinan maanusan pay daytoy a buybuyaen. Nabingay ti kapanunotan ti umili iti right to live ken right to die.
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Saan latta met nga agsardeng ni manong baro a sumarungkar ken kanayon daytoy a siraragsak. Saan pay a pulos a limmidem wenno malidayan la unay iti kasasaad ti ay-ayatenna. Kantaanna latta ti balasang.
Maika-666 nga oras. Dimteng ti demonio iti eksena. Iti kasasangit ti ina dayta a gundaway ken agmaymaysa daytoy a mangbambantay ken ni manang balasang, limmidem ti panagkitana. Simrek ti demonio iti utekna. Wen! Apay ketdin a saan? Kinuna ti ina ti bagina. Siak a mismon ti mangikkat ti artificial respirator ti anakko! Timmakder ti ina tapno gursotennan dagiti hose ti oksiheno a pagang-anges ni manang balasang. Diosko, gursotennan, dear readers! Gursotennan!
Naimbag ta dimteng ti anghel. Ni Manong baro ket naigawidna ti ina.
“Saan! Saan, nana, pangaasiyo koma!”
“Saankon a kabaelan a buybuyaen lattan a kastoy ti anakko! Siak ti masaksaktan!”
“Amintayo ket masaksaktan unay ti mapaspasamak kenkuana.”
“Dinak igawid! Ibbatannak! Ibbatannak! Gibusanen ti panagrigrigat ti anakko ket aggibus metten ti panagtutuokko!”
“ Basol dayta nga aramidenyo! Kasla dakayon iti mangpatay kenkuana!”
“Sidadaanak a maibalud basta la ketdi agpatinggan ti panagrigrigat ‘toy anakko!”
“Saanyo koma pukawen ti panagtalekyo iti Namarsua, ken Jesucristo!” Impakaasi ti baro, ket inarakopna iti nairut ti ina.
Uray sadino ti ayanmo, iti aniaman nga oras, iti didigra man ken ragsak, no kumatokka iti puso ni Jesus, maluktanka. Sadino ti nakabsaak daytoyen? Hmp, well, aminekon, dear readers, mananglilipatak a talaga sipud pay idi naatakeak iti altapresion, nu! Sublianta laengen ti sarita, okey?
Kellaat a dimteng ti nalimbong a panunot ti ina iti pannakangngegna iti nagan ni Jesucristo. Ken ngata a, timmakiasen dayta aggargaralgak a demonio a limmugan iti utekna gapu iti nagan ni Jesucristo. Wen, saanna a kabaelan a patayen ti bukodna nga anak! Rimmukkuas iti arakop iti baro ket immasngaadnan iti nagsangsangit iti suli.
Agsangsangit pay laeng ti ina idi nalpas a nag-Santo Rosario ni manong baro. Ket nagkanta ken naggitara…
“The Lord, is my sheperd…”
Naklaat ti ina iti nangngegna. Inyad-addanan ti nagsangit. Ta isu, a mismo nga ina ket naawananen iti namnama nga agbiag pay ni manang balasang. Ngem adtoy ni manong baro, a saan man la a pulos a naawanan iti namnama. “Ania ti klasem nga ina?” Sinidir ti konsensiana.
“There’s nothing I want…”
Saan pay a nalpas ti kanta ni manong baro idi kellaat a nagbipbip dagiti instrumento a nakakabit ken ni manang balasang. Dimmakkel ti uged a mailadawan iti electrocardiogram.
Timmakder ti ina. Nagmulagat iti nakadakdakkel. Kasla ngiwat ti sumikbab a buaya ti ngiwatna. Kasla saan a mamati.
Nalpas ti kanta ni manong baro. Ket inagkanna ti bibig ni manang balasang. Apagdeppel.
Nagareng-eng ni manang balasang.
“Nakariingen ti anakko! Nakariingen ti anakko!! Ti anakko! Ti anakko!” Inyikkis ti ina. Kunam no mabagbagtiten.
“M-mawawak!” kuna ni manang balasang iti nakapsut a timek.
“Ti anakko! Makasaon ti anakko!” Ket timmarayen ti ina nga agik-ikkis a nakariingen ken makasaon ni manang balasang a nangkamang iti physician’s station.
In-inut a nagmulagat ni manang balasang. Umuna a nakitana ni umis-isem ni manong baro. Nakasangit iti ragsakna ni manang balasang kasta met ni manong baro.
Hello! Hi, dear reader! Nakulding kadi ti riknam? Wenno nakasangitka a nakabasa daytoy? Hmp, salayrita laeng daytoy, ania! Nagtipon a salaysay ken sarita! Nagkornika metten no nagluaka, he-he-he!
Haynaku, agpakadaak man laengen amangan no uborennak pay ti adu a babalaw, babayu! #
Sunday, October 24, 2004
MOZART EFFECT? ADDA AYA!
NO DUMTENG ti alasdos iti malem, samo patokaren dagiti instrumental da Bhaler, Mozart, de Bussy ken dadduma pay a klasikal a, ket napalo no di umapay ti naimas a turog. Kas kaniak.
Ngem saan a dita ti puntok no apay a sinuratko daytoy a salaysay. Ti naipadamag iti maysa kadagiti kalatakan a magasin iti lubong, iti kinaadda kano ti Mozart Effect!
Ania aya ti makunkuna a Mozart Effect? Isu daytoy ti panagsidap wenno tumadem ti panunot ti maysa a tao nga agdengdengeg iti kanta ni Mozart!
Wow, ha! Ket no agdengngeg amin a tao ti kompos ni Mozart a kanta, di kad’ nakasirsirib aminen a tao iti lubong?
Ala, ket pinadasko met a! Asino met ti saan a mangayat a sumidap ti panunotna? No sumidap ti panunot ti maysa a tao, kayatna a sawen a sumirib! Ket asino met ti saan a mangayat a sumirib nay?
Ket gapu itoy a damag manipud iti nalatak a magasin iti lubong, minillion met a tattao a ti namati!
Sadiay estado ti Georgia, nagiwaras payen ni Governor Zell Miller (maysa itan a senador iti US) iti libre CD a para kadagiti amin a kayyanak. Patokaren dagiti nagannak ti CD a naglaon ti kadagiti kompos ni Mozart, tapno amin kano a taga-Georgia ket agbalin a masirib! Ngamin iti panagdengngeg kano iti musika ket dakkel la unay ti epektona ti spatial ken temporal reasoning ti maysa a tao.
Namati ngamin ni Gov. Miller iti naireport iti magasin, a simmirib dagiti estudiante a dimngeg iti Mozart 10 minutos sakbay ti eksaminasionda.
Ket gapu ta minillion dagiti tattao a gumatangen ti CD ni Mozart ken dadduma pay a klasikal, naalarma dagiti agsuksukisok iti kababalin ken ugali dagiti tattao.
Nangiwayat dagitoy nga agsuksikisok iti nainget a reserts, panagadal ken panagpaliiw. Ket natakuatan dagitoy a nagsukisok a ti laeng writer ti magasin ti simmirib ta nasiribanna dagiti minillion a tattao a gimmatang iti CD. Ket siempre, adda ngata a ti komissionna kunada pay.
“Awan iti sientipiko a rason a nasiribto ti maladaga no agdengeg ti musika,” kuna ni Frances Rauscher, PhD, maysa a psychologist ti University of Wisconsin a nangidaulo iti panagsukisok.
“Mapraktis ti mental ken behavioral processes, cognitive development, language learning, reading ability, creativity, motor skills ken social adjustment ti ubing a nasapa a maisubo iti musika,” imbales met ni Norman Weinberger, PhD, professor ti neurobiology ken behavioral science ti ti University of California, sadiay Irvine.
“Pudno dayta!” imbales ni Sandra E. Trehub, PhD, professor ti psychology iti University of Toronto. “Ngem, saan koma nga iti CD ti pakasursuruan ti maladaga wenno ubing ti musika, no di ket koma kadagiti naganak nangruna ti ina tapno umirut pay ti relasionda a dua. Ta asino aya ti ad-adda a karelasion ti maladaga, ti CD wenno dagiti dadakkel nangruna iti ina?”
Iti musika, maaam-ammo ti ubing ti agbilang, nagan dagiti ayup, uni dagiti ayup, mangibaga kadagiti pigura, ngem nasaysayaat no dagiti nagannak ti umuna a pakasursuruan dagiti ubbing daytoy a banag ngem kadagiti CD. Nair-irut nga amang ti relasionto ti ubing iti dadakkelna agingga tungpal biagna, innayon ni Trehub.
“Kantaenyo latta dagiti kansion nga awan ti paulona a mamagkatawa ken pakasursuruan dagiti annak,” ginuyogoy ketdi ni Trehub dagiti inna.
Pudno met ti kuna ni Trehub. Saan a Mozart, Bahler, de Bussy ti intay kankantaen no di ket daytoy:
Maysa, dua, baduya!
Tallo, uppat, patopat,
Lima, innem, dinengdeng,
Pito, walo, ginao,
Siam, pullo, mangantayo,
Ti aroskaldo!
Kadayta a kansion-Iluko, isursurotayo metten dagiti annaktayo nga agbilang, saan kadi?
No maminsan nga agpakpakatawa dagiti inna a mangaw-awir iti bebina, pasaray mangngegman daytoy:
Tugtug-o, napanan ni nanangmo
Napan timmakki idiay adayo
Ania ti pinagilona
Sangareppet nga espada
Ania ti pinagbuggona,
Sangaburnay a suka!
Diak a masinuo no apay a kastoy ti kansion. Apay a dina pay la imbaga a sangakunikon a barb wire wenno sangakamalig a rubie bled wenno Gillette? Ngem no usigen dayta, wen, makaparay-ay nga agpaysu, ket no pang-famas wenno Manila Film Fest ti arte ti ina, gumarikgiken ti maladaga.
Kas kuna ni Trehub, uray ania ti ikantam a saan met a kanta a pakaragsakan ti anaktayo, kantaen kano ta dayta ti maimula iti panunot ti ubing a dinanto pulos a malipatan.
Isu ngarud a nakuna, a dagiti nagannak ti umuna a titser ti ubing.
Isu a dimon gamgamen pay dayta a mosmosart a kanta, no di ket agkantaka laengen iti kadagiti kansion a pinidpidut iti kisame wenno iti sigpit ti taleb ti lirikona basta la ketdi makapagkatawa ni beybi, makasursuro ti naimbag ni beybi ken idakkelna dayta naimbag a sursuro.
Ken, oh, yes! Kabayatan nga innak panangsurat kadaytoy a salaysay, dumdumngegak, siempre, iti classical a musika manipud kada Mozart, Beethoven, de Bussy, Bahler, ken dadduma pay, manipud iti impapaskua kaniak ti Reader’s Digest a CD idi 2001. Ngem, saan a simmidap ti utekko kalpasan a nalpasko a nasurat daytoy a salaysay, no di ket sinaguyepyepnak iti nakaro! Ket inturogkon, a, ania pay. #
Saturday, October 23, 2004
NI VILLA KEN TI DANIW-ILUKO
Padasentayo man met a taldiapan ni national artist Jose Garcia Villa. Naitan-ok isuna a national artist idi 1972 idi panawen ni nagpresidente Ferdinand E. Marcos.
Ngem kunaen met dagiti daddumaa kritiko nga in absentia kano dayta a kina-national artistna ta ad-adda naglatak isuna sadiay Amerika, Kadagiti dadduma kunada a dina inaramat ti kina-Filipinona kadagiti sinursuratna.
Mailadawan kadagiti sinuratna a maysa nga isuna a modernista.
Naiyagus dagiti daniw iti panawen ti Anglo-Saxon.
Ad-adda a nagnunog iti estetika (aesthetic) ken elistista a porma ti daniw.
Saanna a kinayat dagiti tema a mangsagid ti social relevance ken aktibismo. Inlungalongna ketdi a ti arte ket para laeng iti arte.
Liniklikanna a sinurat dagiti local color a mangiladawan koma ti kina-Filipinona wenno kinaorientalna. Ngamin nagnaed isuna sadiay America, a sadiay ti ad-adda naglatakanna. Ngamin iti kinaaddana iti Pinas, naikkat iti unibersidad gapu laeng iti daniwna maipapan iti niog, a maysa kano a sexual poem. (A diak met patien daytoy a banag. Depende ngamin ti interpretasion ken dekonstruksion ti maysa a daniw. Kas koma iti The Tree ni Alfred Joyce Kilmer, adu met iti mangibaga a maysa met daytoya sexual poem no iturong iti dayta a wagas dekonstraksion. Tratarentayto laengen no sumaruno ta ilawlawagko babaen iti tunggal linia.)
Kadagiti sinuratna a dandaniw ken sarita ket maibilang a modernista ta saan pay laeng wenno awan pay laeng kadagita a sinurat iti Literatura Filipiniana idi nasuratnan dagitoy.
Ngem itoy a sinurat, sagidentayo laeng ti bassit a linabag ti pakasaritaanna, ken ti kinaestetika dagiti daniwna.
Ket alaentayo a nga ehemplo daytoy a daniwna a nangilawlawaganna no kasano ken ania ti maysa a daniw segun iti kinaestetiko a parang ken pannakaisurat. Daytoy ti daniwna A:
First, A Poem Must Be Magical
Itoy a daniwna, impaganetgetna no kasano ken kinania ti maysa a daniw.
Daytoy a daniw, inkumparana a ti maysa daniw ket kasla met laeng ti nakaparsuaan.
Madlaw kadagiti binatogna, a no ikumparana ti daniw iti maysa a buya kadagiti nakaparsuaan ket adda ti inkabilna a mangsegunda itoy nga imparangna a kas nayon a gutad ti panangiyaspingna.
Napintas dagiti kakastoy a parang ti daniw. Ket iti literatura Ilokana, maibugasan kadagiti dadduma a dandaniw da Prodie Gar. Padios, Honor Blanco Cabie, Johmar Alvarez, Roland Cabanero, Antonio Yukee, (daydi) Meliton Brillantes ken dadduma pay.
Iladladawan dagitoy a daniw ti nakaparsuaan a kas pakabuklan wenno mangbukel iti maysa a daniw.
Nalabit nga idi un-unana ket mainyannatup la unay ti kakastoy a dandaniw. Pannakaiparang ti buya wenno panangibaskag ken panangipaay iti respeto ti kinapintas ti nakaparsuaan.
Ngem iti panaglabas ti panawen, nagbalin a kasla gagangay laengen dagiti simile ken panangiyasping ti nakaparsuaan iti maysa a daniw ken ti panangdaniw ti pintas ti nakaparsuaan.
Dumur-as met ti daniw.
Agbaliw met ti langa ti daniw.
Agbaliw met ti tema ti daniw.
Nakigamulo ti daniw iti gimong iti pannakigamulo ni mannaniw.
Ket ti estilo ken porma, tema ken ken istraktura ti daniw, lalo iti Dandaniw Ilokana ket simmurot iti taray ti eksena ti daniw Filipiniana, nga isu dayta ti pannakigamulona iti mapaspasamak iti gimong.
Itoy a punto, ti “ti arte ket para iti arte laeng” nga impaganetget ni Villa ket saanen a nasurot ken naikankano.
Uray kadagiti kritiko ket saanda a inanak ti kapanunotan ni Villa. Lalo kadagiti nagserbi a kas pannakamata daytoy a panawen.
Kuna ni Salvador Lopez: “One doesn’t bring the charge against Villa that his poetry lacks social significance—that would be pointless, since he long ago begged to be excused from those preoccupations that today absorb the attention of other writers everywhere. One is bound to complain rather that, after a while, Villa becomes somewhat of a bore…There is something effete and bloodless in the lines of Villa, something that smells of the study and the parlor. There is no wind to it, no sun, no saltiness of earth.”
Kuna ni Lopez a nasken kano iti pannakiramraman ken pannakigamulo ni mannaniw kadagiti mapaspasamak iti gimong.
Kastoy met ti kinuna ni Dr. Ariel Agcaoili, maysa kadagiti kritiko ti dandaniw Iluko:
“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana.”
Bunga ti biag, kinunana. Ket ania aya ngamin ti bugas ti biag? Saan kadi a dagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak iti gimong ken iti tao? Innayonna pay:
"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman.”
Anansata, iti biang dagiti dadduma a kritiko a nangiyasping ken nangikompara kada Villa ken Carlos Bulosan, a maysa met laeng a Filipino (Ilokano pay ketdi) a naglalatak sadiay USA a kas maysa a Filipino writer ket ad-adda a makainspirar dagiti sinurat ni Bulosan ta ngamin dagitoy a sinuratna ket napolitikaan wenno maipapan iti kasasaad dagiti imigrante sadiay USA. Kadagiti sinurat Bulosan, saanna laeng nga intag-ay ti kina-Filipinona no dipay ket nailadawan pay ti kinaoriental dagiti sinuratna a naiduma la unay iti tema ken wagas ti pannakaisurat kadagiti literatura iti lumaud.
Nupay kasta, kunada pay a maysa a modernist experimentalist ken maysa nga avant-gardist ni Villa. Pudno la unay daytoy no ikumpara dagiti sinuratna idi ken kadagiti mannurat idi iti pagilian kadagidi a panawen. Ta saan pay la ngarud a mabasa iti pagilian idi dagiti wagas ti panangisuratna kadagiti daniw ken saritana. Isu ngarud a naawagan a modernista iti mannurat a Filipino.
Ngem sadiay met ngarud USA a naglatak ken nakaipablakaan dagiti sinuratna. Ken awananda dagitoy iti mangiladawan iti kina-Filipinona. Nalabit a ginagarana daytoy a wagasna tapno mapataranna ti estetika literatura a kayatna a tun-oyen. Ken nalabit a saanna ngata a kayaten ti masaktan a kas iti napasamak kenkuana a pannakaikkta iti unibersidad. Isu a no agbakasion idi kalatakna iti pagilian ket linklikanna dagiti awis ti inna panaglektiur ken panagsarita iti seminar.
Amin dagitoy nga isyu ket konektado iti panagnunogna iti daniw, imbes a sarita. Ta iti daniw nalaklaka nga ilemmeng ti kinaasino babaen kadagiti metapora. Ngem iti prosa wenno sarita ket tumpuar latta dagiti pagilasinan ti maysa nga oriental writer ken saan.
Ngem sadino man a disso ti ayan ti maysa a Filipino ket Filipinonto latta. Sinuratna man wenno saan ti maipapan ti pagilianna wenno sinuratna man wenno saan ti kina-Filipinona, isu latta nga isu a maitag-ay ti nasion a nagtaudandna.
Kas kinuna ni Timothy Yu, a maysa met kadagiti nangadal kadagiti sinursurat ni Villa:
“…Villa’s rejection of “localism” and social realism in favor of a modernist experimentation with form and syntax that had not been seen before in Filipino letters was the centerpiece of his claim to greatness…”
Ngem iti kangrunaan iti amin sa lamina iti pannakabigbigna a kas mannurat iti USA ket iti itataud ti makunkuna nga Asian American Literature a kas dinakamat met laeng ni Yu, a kunana:
“Villa’s work does seem to exist at the intersection of many of these concerns—national vs. transnational, aesthetics vs. politics, and the like. At the very least it would seem that trying to incorporate him into the discourse of Asian American literature disrupts, for better or worse, our notions of what Asian American literature is or should be…” ##
MINISARIBLAG
Agpraktistayo manen nga agsurat...bareng no maay-ayo ti nagpasugnod a musa...di met la agsublin, no dinno a lubong iti napananna nagawelan...mabalin met siguro dagitoy a modipay ken patarus...bareng maay-ayo....
Ti Sarsarita Maipapan iti Kamatis
(umuna minisariblag)
BIERNES. Iti maysa a klase ti kinder garden school a buklen iti dua pulo ket tallo a pupils.
“Class, inton Monday, kayatko a mangitugotkayo iti nakalablabbaga a kamatis.” Kuna ti titser.
“Titser, an-annuenmi kadi ti kamatis?”
“Titser, mano kadi a kamatis ti itugotmi?”
“Class, ti kamatis ket usarentayo iti ay-ayamtayo. Kayatyo kadi ti agay-ayam?”
Amin dagiti pupil ket immayon iti dayta nga ay-ayam nga imbaga ti titserda.
“Titser, ania ti aramidenmi ti kamatis?”
“Tunggal kamatis, isuratyo sadiay ti nagan dagiti kagurgurayo wenno saanyo a gayyem a klasmetyo.”
Lunes. Nagtungpal amin dagiti pupil. Adda ti nangitugot iti maysa, dua, tallo, uppat, ken walo pay ti kaddduan kadakuada. Adda amin nakasurat a nagan ti tunggal kamatis segun iti kagurgurada a klasmetda ken saanda a gayyem. Inkabil dagitoy a pupil iti maysa a plastic bag.
“Itugotyo iti sadinoman a papananyo dagita a plastic bag a naglaon iti naluom a kamatis a nakaisuratan dagiti nagan dagiti kagurgurayo a klasmet ken saanyo a gayyem,” kuna ti tistser. “Aramidenyo agingga Friday nga agturpos ti ay-ayamtayo, okey?”
Iti panaglabas ti aldaw, agreklamon dagiti ubbing ta nabuloken dagiti kamatis a naisupot iti plastic. Nabangsit pay. Masemsem payen dagiti nagannak a , ta nabulok la ngaruden a kamatis dayta a naiplastik ket itugtugot pay laeng dagita nga ubbing iti uray sadinoman a papananda.
Ngem ti ubing ket ubing. Tungpalenna latta ti ibaga ti titserna. Lalo no daytoy nga ubing ket masirib ken nanakem.
Adda dagiti sumagmamno a nagreklamo a pupil ngem kuna ti tister a palpasenda pay ti ay-ayam santo masungbatan dagiti saludsodda.
Kadagiti nagannak nga awanan iti panagtalek kadagiti titser, naguummongda met. Nagtutulagda nga ipulong iti prinsipal ti kinadakes nga ar-aramiden ti titser kadagiti adalanna. Kiniddawda pay ti pannakaikkat ni titser gapu kano iti kinadakes iti ar-aramidenna kadagiti adalanna.
Nagsasango dagitoy a nagannak ken ti titser iti opisina ti principal. Ipetteng dagiti nagannak ti panagresayn wenno panaglusolos ti titser. Huebes idi.
“Inton bigat met laeng, patgek ida a nagannak ken pagraemak a principal, aglusolosak kalpasan ti ay-ayam dagiti ubbing,” kuna ti titser nga umis-isem. “Awisenkayo amin a nagannak, nga umatendar inton bigat a panaggibus ti ay-ayam.”
Yantangay, kuna ti titser nga agresaynen kabigatanna, maragsakan met unay dagiti nagannak nga awan iti panagtalek iti titser ti anakna.
KABIGATANNA, Biernes. Maudi nga aldaw ti ay-ayam. Dimteng amin dagiti ubbing ken dagiti nagannak kadakuada. Adu pay ketdi a dagiti nagannak a makaunget iti titser.
Ngem ti titser ket kalmante laeng ken umis-isem.
“Class, ania ti makunayo ti panangitugtugotyo kadayta implastikyo a kamatis?”
Ket adu a dagiti nagreklamo ta nalungsot la ngaruden ti kamatis, naangot pay. Ngem mas lalo ti unget ken tabbaaw dagiti nagannak, lalo dagiti nangisupot iti ad-adu a kamatis wenno dagiti ad-adu ti kagurguranana ken dina gayyem a klasmetna. No mabalin la koma, ket dangranda ti titser. Adda pay ti nagballaag nga agdarum.
Uray ti principal ken dagiti dadduma paya titser ket masemsem ti inaramid ti titser a kunada a pakaibabainan ti eskuela.
“Agresaynakon, kalpasan itoy a klase, adtoy ti voluntary resignation ko. Diak payen alaen ti sueldok ta mabainakon kadakayo nga adalak, especially kadagiti parents.” Inyawat ti titser ti resignation paperna iti principal.
Sinaggaysa ti titser dagiti adalanna a dinengngeg ti reklamo tunggal pupil ken ti reklamoda kadagiti saaanda a gayyem ken kagurgurada a klasmet.
Idi awanen ti agreklamo ken naibaga aminen dagiti pupils dagiti reklamoda, inrugin ti titser ti nagsarita. “Class, ti bulok a kamatis ket kayariganna ti gura. Ta saan kadi nga inkabilyo dita ti nagan dagiti kagurgurayo ken diyo gayyem? Awan pay ti one week a panangaw-awityo ti bulok a kamatis, anianto la ketdin no awitenyo dayta iti tungpal biagyo?”
Awan ti nakatimek dagiti ubbing ken dagiti nagannak. Napanganga ti principal ken napadumog dagiti dadduma pay a titser.
“No ti gurayo kadagiti klasmetyo ket awitenyo iti agnanayon, kaslakay met agaw-awit iti bulok a kamatis. Kayatko kadi dayta, class?”
Ni Eliza, ti kasiriban iti klase, ket aglulua a timmakder a napan iti tugaw ni Marinelle, ket kunana: “Sorry, ha? Peace na tayo, ha? Saankanton nga ap-apaen, promise!” Ket inarakupna ‘toy klasmetna.
Nakasangit met ni Marinelle ti ragsakna.
Timmulad dagiti dadduma pay nga ubbing a napan iti yan dagiti klasmetda nagpakawan.
Napnon ti sang-sangit ti siled.
Sililimed a pimmanaw ti titser iti classroom. Innalana dagiti gamitna iti teacher’s room tapno agawiden. Apagruarna pay laeng iti inaladan ti eskuelaan idi pukkawan dagiti adalanna nga agsasangit.
Igawgawidda ti titser. Nagpakaasida a saan koma nga agresayn. Makalulua metten ti titser iti asina kadagiti adalanna.
Dimteng dagiti nagannak. Nagpakawan met dagitoy iti titser, ket nagpakaasida met a saan koma nga agresayn.
Dimteng ti principal nga umis-isem, ket inawidna ti titser nga agsubli iti kuartoda. Nagtulok ti titser ket nagapalakpak ken nagdir-i dagiti ubbing iti ragsakda.
Friday, October 22, 2004
AG-FILIPINOAK MAN MET!
Adtoy ti daniwko a naipablaak iti HOMELIFE MAGAZINE itoy a bulan. Nakadkadlaw a diak ammo iti ag-Filipino, yusot, hehehe!
Siripenyo man a kakadua. Daniwko daytoy idi agar-arapaapak pay laeng a maaddaan iti kompiuter, hehehe! Sangapulo a tawenen ti napalabas. Osidubelyo kunada pay laeng idi ti o-epdubelyo. Nalipatak pay ketdin a daytoy a daniw. Kellaat lattan a nagparang. Sapay no adda dagiti typo errorna.
Adtoy man a…
BAYAWAK
(Para ken Tang Pidiong, sentensiyado ng bitay)
Sinagasa mo ang bit-ang dilim dahil sa sabik
ng apuy na ipagdamot ng osidubleyong kasuno.
Nagpakabusog ka ng por kilong laman ng estero ng daigdig
subalit, di ka nakuntento sa duyan ng di matarok na hukay.
Umikot ang turnilyo ng lason na libangan
na mga basurang dyario at kuwadradong didiosen.
Saksi ako ng pagbaon sa hukay ang banaag na salita
na huhugas sana ng nakakahilong uli-uli ng kulit na pantasya.
Kaya ibinahagi ko ang Liwanag at sinuklian mo naman ng halakhak
dahil mas ibig mo pang mahimbing sa kandungan ng kamunduhan.
Nagbabad ka sa ilog ni Bacchus upang malunod-aliw sa bango
ng panganay mong inihiga sa kabaong ng pagkabasag.
Umigkas ang sampal ng panahon, nagising ka, subalit
di na mapulot ang mga piraso ng basag na pedestal.
Kahit maligo ka ng sarili mong luha’t dugo di na mahugasan
ang amoy ipot mong bakas ng paa sa aklat ng tao.
Akapin mo man ang Liwanag, subalit malamig na, huli na,
kulang sa timbang baon ka na sa banig ng kahabag-habag.
Inukit mo kasi ang sentawro mong katawan sa aklat
ng bayawak na kumakain ng sariling dugo’t laman.
Ipatarusko man iti Iluko…
BANIAS
(Para ken Tang Pidiong, sentensiado iti bitay)
Simrekka iti bit-ang ti sipnget gapu iti iliw
iti apuy a yimut ti osidulbelyong nga ipatpateg.
Nagbussogka iti por kilo a lasag iti esterot’ lubong,
ngem dika napnek iti indayon ti di mabatok nga abut.
Ket lalo nga immirut ti tornilio ti samal nga ay-ayam
kadagiti basura a diario ken kuadrado a didiosen.
Nasaksiak panangikalim iti abut ti rawis a balikas
a mangugas koma ti makaulaw nga alinuno ti pantasia.
Isu nga imparangkapko ti Lawag ngem sinupliam ketdin iti garakgak
ta ngamin kaykayatmo agrennek iti saklot ti nainlubongan.
Naguperka iti agong ni Bacchus tapno malmes-ragsak iti banglo
ti inunaam nga impaiddam iti lungon ti pannakaburak.
Timmayab ti tungpa ti panawen, nakaringkan, ngem
saanen a mapidut dagiti linabag naburak a pedestal.
Agdigoska man iti bukodmo a lua ken dara saanen a mabuguan
ti agatlugit a baddekmo iti libro’t tao.
Arakupem man ti Lawag, ngem nalamiisen, naladawen,
agkurangen timbang ta nabungonkan ikamen ti ay-ay.
Imbudakmo ngamin ti sentawro a bagim iti libro
ti banias a manglamot ti bukodna dara ken lasag.
Madinsa met ti patarusna?
Tuesday, October 19, 2004
Naragsak a Ramadan ken Ramadan-duyog, kailian!!!
Naragsak a Ramadan ken Ramadan-Duyog!
Salaysay ni JAIME M. AGPALO, JR.
Ania ti bibiangko kadagita nay ramramadan? Napia pay no rama a pagkammelan a ket isu, umayak makikammel, yos! No binurakda daydiay Ramadan a ket ayosna, yos!
Ania ti bibiangko nay kadagita Muslim ket dida pay agpatawar iti lakoda a pinirata a VCD, DVD, CD?
Ahoo, ania ti bibiangko kadagita ket pasig met a peke ti lakoda, yos! Diak pay la ket igusogos iti teltel ken tengngedko ti bulong ti bangbangsit wenno ti sabong ti bangar ta original a bangbanglok, yos! Ramramadan nga?
Ayna, dagita kaburik ti Al-Qaeda, Zarqawi, Abu Sayyaf, Jemaah Islamiya, terorista? Agpugiitdanto met la nga agkararag, yusot!
No kastoy ti kapanunotam, kailian, dimo maawatan ti kaipapanan ti Ramadan. Dimo maawatan ti kaipapanan ti “kaarrubam” a kas nadakamat iti pannursuro ni Jesus no sika ket maysa a Kristiano.
No agramadan dagiti Muslim, ag-Ramadan-Duyog met dagiti Kristiano, kunamsa!
Ania aya ti Ramadan? Daytoy ti kasantoan iti amin a bulan iti kalendario dagiti Islam. Itoy a tawen, mangrugi daytoy iti Oktubre 15 ken aggibus iti Nobiembre 14. Makabulan a panagayuno. Manipud iti agsapa agingga iti sumipnget. Awan iti ipauneg a taraon ken danum. Awan ti sigarilio. Awan arak ken seks kabayatan dayta nga oras ti panagayuno. Iti rabii, mabalinen iti mangan ken uminum. Awaganda daytoy iti Iftar. Sa manen mangrugi ti panagayuno iti agsapa. Makabulan daytoy.
Nakaragragsak dagiti Muslim iti maudi nga aldaw. Awaganda daytoy iti Eid’ul Fitri. Kinnablaaw iti pannakapabaro manen ti bagi—ti kararua ken isip a sumango iti makatawen manen a panagbaniaga iti lubong. Maidasar dagiti adu a taraon. Mangan ti amin. Adu a ha’lal foods. Uray dagiti saan nga am-ammo ket makablaawan ken awisen a mangan ken agselebrar iti pannakapabaro ti biag. Ragragsak. Kas iti kinaragsak dagiti amin a Kristiano no selebraran ti kaaldawan ti Paskua a “pannakaiyanak” ni Cristo Jesus.
Saan laeng a dagiti Muslim ti agayuno. Uray met dagiti Kristiano ken dadduma pay relhion. Uray dagiti fraternal orders ken brotherhoods ket agayunoda met a kas panangpabaro ti bileg ti spiritual a bagi wenno panangdalus kadaytoy tapno nasinsin-aw ti panagbiag iti inaldaw-aldaw.
Kastoy ti kaipapanan ti Ramadan a mapasamak iti sangalubongan.
Ania met ti Ramadan-Duyog? Nangrugi daytoy sadiay Marawi City. Iti maysa nga unibersidad. Inrugi dagiti Kristiano nga estudiante ken mannursusro. Agingga nagramaram.
Wen, Kristiano dagitoy. Agramadanda met, a kas pannakipagriknada kadagiti kakabsat a Muslim. Pannakibuyog ken pannakikabsatda kadagiti Muslim. Agayunoda met iti makabulan ken makipagragragsakda met inton dumteng ti Eid ‘ul Fitri.
Ta saan kadi a makipagragragsak met dagiti gagayyem a Muslim no panawen ti Paskua? Wen kas pannakipagriknada met daytoy. Isu a nailungalong met sadiay Mindanao iti panag-Ramadan-Duyog dagiti Kristiano.
Ti kaunaan nga eksperiensak iti pannakaimatangko iti kinaserioso ti Ramadan ken ti tagipatgen (values) itoy ket babaen kadagiti gagayyem a Muslim. Lalo ken ni Ahmad. Pakpakauna ti 1990’s. Awan ti trabaho. Awan ti pamastrekan a pangtaraon iti pamilia. Inkaubingak iti aglakolako. Isu a nagisursursurak met kadagiti naaramid iti leather a kas iti jacket ken bag kadagiti ili-ili iti Benguet, La Union ken Ilocos Sur. Kanayonko a makitkita ken makagidgiddan ni Ahmad nga aglakolako met kadagiti nadumaduma. Gagangay ngamin kadagiti maawagan iti itinerant vendors wenno dagiti agipaspassiar iti tagilako ket adda iti listaanda dagiti aldaw ti tienda wenno kaadua ti tao iti maysa nga ili. Ket sadiay ti turongenda. Agsipud ta agpadakami a taga-Baguio ken ni Ahmad, kanayonkami ngarud nga agkuyog ken agkaluganan. Iti panawen ti Ramadan, madlawko iti kinapasnekna a mangipatungpal kadaytoy a pammatina. Awan a pulos iti pannakadlawko kenkuana ti bannog ken liday no saan nga agmerienda ken mangaldaw uray no adayooooooooo ti pagnaenmi iti inkam panagisursor kadagiti tagilako. Ditoy a naawatak ti kaipapanan ti Ramadan. Ket iti dayta met laeng a tawen a panagam-ammomi a dua ken Ahmad, iti Paskua, inikkannak iti nabungon a regalo ken kinablaawannak iti “Merry Christmas, Jamil!” Jamil ti pangawagna kaniak ta dayta kano ti katukad kadakuada ti nagan a Jaime.
Saan nga amin a Kristiano ket santo. Adda met dagiti santong-kabayo ken banal na aso.
Saan amin a Muslim ket terorista, Abu Sayyaf, Al-qaeda ken JI. Adu met dagiti nasisingpet mananakem ken mannakigayyem.
Kadatayo a Kristiano, nalabit nga awan ngata iti saan a makaamo ti pammagbaga ni Jesus a kunana: “Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim.” Asino dagiti kaarrubam?
Dagiti padam met laeng a tao, aniaman daytoy ti pammatina. Ta adda iti panagkikinnaawatan, panagpakumbaba ken kinnabsatan ti tulbek ti sangalubongan a kappia.
Ti silulukat a puso ket ridaw ti kappia. Ngem sakbay a makastrekka, nasken pay nga ammoem dagiti “kaarrubam” a kas met iti panangammom dayta bagim.
Monday, October 18, 2004
Anallisis iti RFAAFIL2004
TI “BASSIT” A SARITA NGA ADDAAN “DAKKEL” A MENSAHE**
(FOR: Duyog, kolum, Tawid Newsmagasin)
JM Agpalo, Jr.
**DAGITI NALUSAK A KARABASA KEN TABUNGAW
Sarita ni BAGNOS CUDIAMAT
Maika-5 a Gungguna, RFAAFIL 2004
Maysa a karakteristiko a buya iti away ti sarita.
Ti author ditoy ket nagballigi la unay a nangiparang iti maysa a tipikal a buya ken pasamak iti away. Nupay nasurat ti sarita a kas maysa a gagangay ken makaparay-aw, adda ti awit ti sarita a nakabilbileg la unay a mensahe a naglinged iti sikolohia. Psychological approach.
SIKOLOHIA.
No intay iladawan iti kambas ti mugingtayo ti sibubukel a sarita, makitatayo dagiti tagipatgen wenno values a kayat nga iyallawat ti author kadagiti agbasbasa. Mailadawan ditoy ti tekniko ti author a panangiparang iti negatibo a situasion a sinolbar babaen iti positibo a panunot. Inladawan ti author ti maysa a negatibo wenno saan a nasayaat a pagteng ken kababalin ngem nagaburan amin dagitoy a saan a nasayaat a pagteng ken kababalin babaen iti iririmbaw ti positibo a panunot ken pagteng.
KARAKTER KEN KARAKTERISASION
Wen, nakapatpatak, nakalawlawag a nupay saan a dinakamat ti author daytoy a banag babaen iti berbal wenno naisurat babaen iti narration, isu daytoy ti mapik-ap a ladawan dagiti agbibiag.
Awan iti perpekto a tao. Amin ket adda ti pakapilawanna. Nupay adda dagiti aramid ken panagpampanunot iti saan a maikanada, marimbawan amin dagitoy babaen iti pannakaiparangen ti positibo a panunot ken tignay.
Adtoy dagiti puntos ti KARAKTER ken KARAKTERISASION a nasken unay nga intay siripen ken ikkan iti dakkel nga atension ta isuda iti dakdakkel a nangukopar iti sarita:
1) IKIT SIMANG---iti rugi ti sarita, agsangsangit ken makapungtot la unay. Gapu ngarud kadagiti nadadael a mulana.
Ti sangit ken ti pungtot ditoy ti negatibo a banag iti kinatao. Iti kinatao ni Ikit Simang. Iti pannakaiparang daytoy a kas opening ti sarita, dagiti agbasbasa ket dakkel la unay nga ekspektarendan ti banag a negatibo ket aggibus iti negatibo met laeng. Tumaud kadagiti isip dagiti agbasbasa daytoy a banag: A) ASINO TI NANGDADAEL KADAGITI MULA B) ANIA TI ARAMIDEN NI IKIT SIMANG NO MAAMUANNA TI KINAASINO TI/DAGITI NAGBASOL?
Ket agsipud ta maysa a negatibo a banag ti opening ti sarita, ken maysa a negatibo a banag ti naiselsel nga immuna iti isip dagiti agbasbasa, natural laeng metten nga agpanunot dagiti dear readers iti negatibo. Ngamin iti panunot dagiti dear readers ket adda pay laeng a naipigket iti situasion a negatibo—nga isu dayta basbasaenna a paset ti sarita. Isu a natural met ti readers nga umuna a mapanunotna ti negatibo. Isu a dumteng met iti isip da dear readers kadaytoy: APA LA KETDI NGA UMATIPUKPOK DAYTOY!
Apa la ketdi nga umatipukpok daytoy. No daytoy iti umuna a simrek iti isip ni dear readers, isu daytoyen ti ekspektarennan a mapasamak iti sibubukel a sarita ken iti paggibusanna.
Ti makunkuna nga ekspektesion iti biang dagiti dear readers ket isu daytoy ti gagarda nga agbasa. Isu daytoy ti ganasda. Ket no ti sarita a saan a makapataud iti gagar nga agbasa, agtuglep, agsuyaab, ken di palpasen ni dear reader ti basbasaenna, lalo no adda ti nangayab kenkuana a, impalapalnan dayta a basbasaenna iti suli no di ket iti basuraan. Isu nga adu met dagiti libro iti literatura a nangdakdakamat no kasano a tiliwen ken ipupok ti interest dagiti dear readers.
Itoy a kaso, no addan ti gagar, naappananen, nabanniitanen ni author dagiti dear readers iti sima ti gagar iti impakatna a tekniko.
Ket kabayatan iti pannakaiyanud da dear readers kadayta nga ekspektesionda ken iti pannakaray-awda (klase ti sarita a makaparay-aw) inton aggibus iti sarita ket saan met gayam a dayta nga ekspektesionda iti mapasamak iti sarita.
Agbalawdanton dagiti dear readers ngem naladawen ti amin ta naggibusen ti sarita.
Ngamin inaramat ti author ditoy ti makunkuna a twist ending.
Ti twist ending, ket no ania daydiay dakkel unay nga ekspektesion dagiti dear readers kabayatan a basbasaenda ti sarita ket saan nga isu ti napasamak. Sabali ti napasamak. Makuna a nalib-at dagiti dear readers.
(Magustuak man dagiti kakastoy nga estilo a bubugenna dagiti dear readers iti banag a posible a mapasamak nga isu dayta iti panangikulongna iti interest dagitoy tapno ituloyda ti basbasaenda. No addan ti 75% nga interest da dear readers, nasayaat la unayen daytoy. Ngem no 100% nay? Di kad’ agtaleken no kua da dear readers kadagiti sursuratem?)
Ngem kinapudnona, saan a nalib-at dagiti dear readers. Babaen met laeng iti KARAKTERISASION a naikawes ken ni IKIT SIMANG, imparangen ni author ti positibo a kababalin ni Ikit Simang. Itoy a positibo a kababalin ni Ikit Simang, a saanna a maaramid iti makiaapa ta maysa a naasi. Ti ibagbagana a “dangranna” dagiti nangdadael kadagiti mulana ket maysa laeng dayta nga arkos dagiti bibigna wenno arkos ti dilana. Ta kasta la ngarud ti gagangay ken tipikal a tao iti away: no makapungtot ket ti la isawsawangnan. Nabara a talaga lalo no kabarbaraanna la unay. Ngem no nagnadnaden dayta, awanen. Addan a mailadawan ti ayat kadagiti tignay. A ti gura ken pungtot ket adda laeng iti “ngiwatna” ngem awan iti pusona.
Kapada man ni Ikit Simang ti karakter ti daniw-surat ni Cles Rambaud a napauluan iti “Dear Inang” (?) a nangabak iti salip iti daniw iti COVLLA. No arkos ti dila laeng ti pagsasaritaan a karakterisasion iti karakter, “ni Inang” ti maysa kadagiti kababakedan iti Literatura Ilokana. A kas met ken Ikit Simang.
Kastoy ti inaramat ni author a paripirip (foreshadowing/pre-figure) a mabaw-ing ti ekspektesion dagiti dear readers iti gibus ti sarita. Babaen met laeng iti karakterisasion:
“Hoy, “ indil-ag ni ikit idi nariparna dagiti pato iti likudanna. “Inkayo iti inayo. Adda dita kulluong ti baboy a mangmangan,” inwagisna. Nagbuelta dagiti pato.
Iti karakterisasion ni Ikit Simang kadaytoy a pagteng ket saan laeng nga adda ti dakkel a tendensiana nga agbaliw ti riknana. Ngamin kabayatan iti kapantokan ti pungtotna ket adda pay laeng panangiyalikakana kadagiti pato. Concern pay laeng kadagiti pato. Ngarud, maysa daytoy a pagpapatunay wenno mangipaneknek a saanna a kabaelan nga aramiden ti adda a maisawangna. Di kadi?
Ken itoy met laeng a kaso, isu daytoy ti pre-figure/foreshadowing a makuna. Panangiparipirip ni author ti mapasamak nga agbaliwto ti sarita.
Kadagiti met tumitiliw iti foreshadowing/pre-figure, kunaendan a maysa a DE-KAHON TI BALABALA TI SARITA a basbasaenda. Ammodan nga agkatkatawa kennaragsak ni Ikit SImang iti gibusna. Ket no apay nga ituloyda a basaen, kayatda a maammuan no apay nagbaliw ti yabayab ti angina iti uneg ti sarita. Kayatda a paneknekan no husto ti atapna, nga isu met laeng daytoy ti gagar a kunkunak wenno interestna.
Ti DE KAHON a makunkuna ket maysa kadagiti nagkaadu a PLOT PATTERN. A no ania ti maiparang iti rugi ti sarita ket kabaliktadna iti gibus.
Kitaenyo a:
Rugi---agsangsangit ken makapungtot ni Ikit Simang. (negatibo a karakterisasion)
Gibus—agkatkatawa ken napnuan iti ayat ni Ikit Simang. (positibo a karakterisasion)
Rugi—nasadut (sadsadutiris), mannukmon ken mannaya iti hueteng ni Uliteg Sergio (negatibo a karakterisasion)
Gibus—maysa a peacemaker ni Uliteg Sergio (positibo a karakterisasion)
Di met imbagak itay rugina a sinubuan ni author ti negatibo a parang ken karakterisasion dagiti dear readers?
Natural, a kas sagudayen ti linteg ti PLOT PATTERN A DE-KAHON, subuan a subuan ni author dagiti dear readers iti positibo a parang ken karakterisasion iti udina. Bugbogenna ida. At least, 75% a maawisna ti gagar wenno interest. Sanato biglaen a baw-ingen nga igibus a maisupadi iti ekspektesion wenno sabali a pagteng.
(Paboritok man ni Ronnie Halos itoy a wagas wenno estilo.)
Kastoy dagiti makunkuna a PLOT PATTERN A DE KAHON.
(Ispiking of PLOT PATTERN, adda dagiti sumagmamano dinakamatko ken ehemplona iti librok a DUYOG TI SINGASING II. Mabalinyo latta ti agorder.)
Kas ninamnama a wagas ti panangiparang, napinpintas nga amang a maaramat ti DE-KAHON a balabala ti sarita iti makaparay-aw a sarita. Maiyaplikar lalona kadagiti vices and follies.
Nupay kasta, adda met dagiti sumagmamano a sarita a nasagangko a nangaramat itoy a de-kahon a balabala, ngem dagiti biography ken first person story. Dagiti ngay sarita a marigrigat iti rugina ngem baknang iti gibus. Dagiti baknang iti rugi ngem panglaw iti gibus. Basta agkabaliktad a pagteng. Ken dadduma pay.
Dagiti ubbing iti sarita. A, natural ti panangiparang ti author. Ubing la ti ubing, aya?
Dagiti dadduma a karakter wenno dagiti amma dagiti ubbing: mannukmonda ngem addaanda met iti karakterisasion a mannakaawat la unay. Ammoda ti agpakumbaba.
TEMA TI SARITA:
Ti tema ti sarita ket isu ti makunkuna a mensahe. Ti mensahe ni author kadagiti dear readers.
Adtoy man dagiti sumagmamano a natiliwko a tema:
1) Gagangay a napudot ti apuy no madama ti gil-ayab. (Ni Ikit Simang.)
2) Saan nga agkikinnaawatan ti asinoman no awan iti dumngeg. (Ni Ikit Simang a dimngeg ken niUliteg Sergio idi rumaut koma daytoy a mapanna dangran dagiti ubbing. Ken dagiti naggannak dagiti ubbing a dimngeg ken nagpakumbaba iti madi a naaramidan dagiti annakda.)
3) Maala met iti nasayaat a saritaan ti problema. (Insawang ni Uliteg Sergio.
4) Ken adu pay…
Kadagitoy a mensahe ti author ket nakabilbileg a mensahe iti agdama a panawen. Apay nga adda ti panagsususik? Apay nga adda ti panagaapa?
Ngamin AWAN TI AGPAKUMBABA.
Ngamin AWAN TI DUMNGEG KADAGITI POSITIBO A PANUNOT.
Ngamin AWAN ITI PANAGSASARITA KADAGITI PROBLEMA.
Pasig a psy-war. Pasig a cold war. No ania la ditan a war. Wenno saan, inikkisan iti langalang, iti ummong, iti diario, iti radio ken iti telebision. Kasla dagita adda dita senado ken kongreso, kadagiti city hall, municipal hall ken provincial capitol a pinnulitika ken pinnartiduan ti mapaspasamak ket awan iti nasayaat a tungtongan ken panagsasarita ken rekonsiliasion isu a mapaspasamak met iti panagrigat dagiti umili.
Ispiking op pulitikal situasion, nalabit a karaman daytoy a solusion wenno suhestion dagiti mensahe ti sarita nga indatag ti author: panagkikinnaawatan, panagpakumbaba, panagsasarita iti naalumamay, panangadal kadagiti problema a saan ket a binnabalaw ken pinniltakan iti dugyot.
Kas kuna dagiti grupo ti Asin: “Masdan mo ang mga bata / ang sagot, doon mo makikita…”
Itoy a sarita ti author, nakapatpateg la unay ti akem dagiti ubbing—ti apada, ti panagkikinnaawatanda, ti panagpakumbaba ti tunggal maysa, ti ragsakda.
Kasta met kadagiti nagannak kadakuada.
Isu a makuna a nakabilbileg a mensahe ti sarita.
PALIIW:
1) nagasat daytoy a makaparay-aw sarita, ta nangabak iti salip iti serioso a sarita.
2) nasuroken a tallopulo a sarita ti maipapan ken Uliteg Sergio, Ikit Simang ken Celin. Daytoy ti kaudian iti amin. Ken isu met ti kakaisuna a nakaiyalat iti gungguna kadagitoy a Uliteg Sergio series. Isu pay ti kaudian a sinurat a sarita ti author sakbay nga inawagan ti Namarsua.
3) Agsipud ta maysa a makaparay-aw a sarita daytoy, adda dagiti makuna a hyperbole nga inaramat ti author. Well, nupay kasta, talaga a hyperbole ti maysa kadagiti karakteristik ti maysa a makaparay-aw a sarita. Ngem saan koma met a labsen unay a kas itoy: “winagisan ni Ikit Simang dagiti pato ket nagtungpalda a dagus?” Itoy a kaso, diak a masinuo no umno wenno saan daytoy a banag. Gapu kadagitoy a kapanunotan:
a) Mabalin met ngata a, ta humorous ti sarita? Nayon a ray-aw.
b) Nalabit a tekniko ti author daytoy tapno ad-adda pay a maray-aw dagiti dear readers ket dida mapanunot ken madlaw nga inkulong laeng ni author ida iti situasion a mangbaliktadto ti ekspektesionda?
c) Bukod a disposision dagiti editor daytoy a banag. Isudan iti ad-adda a makaammo itoy. Mapalubosan man ken saan dayta a binatog, isu latta nga isu ti pintas ti sarita a di man la napukisan.
4) Panagkunak, saanen a makatulong iti eksena iti panagala iti tukmem ken lagdaw da Celin ken inana. Nangpaatiddog daytoy eksena. Makuna a padding. Mabalin met latta nga imbaga koma ti author a naggapuda nagala ti tukmem ken lagdaw iti maysa a sentence sada nalabasan dagiti ubbing nga agpipinnaangat iti lawalawa. Nupay kasta, maysa a minor a biddut daytoy a nalaka laeng nga editen
5) Yan ti sakripisio ditoy a tema a kas iti napagsasalipan?
a) Ken Ikit Simang. Nasken nga “isakripisiona” wenno alay-ayanna ti pungtotna gapu iti kappia dagiti agkakaarruba. No saan a matungpal daytoy mapataud met ti riribuk.
b) Ken Uliteg Sergio. Maysa met a sakripisio iti umno, pagwadan a panagserbi iti takem a kas kagawad.
c) Kadagiti amma. Maysa met a panagsakripisio ti tao a napakumbaba. Saan a ma-pride a makuna.
6) Saan a pudno a “nalusak dagiti karabasa ken tabungaw” itoy a sarita, no di ket maysa a nabalitokan a “karabasa ken tabungaw” a naidasar iti puni ti Literatura Ilokana.
Kas maysa a mannaniw ken maysa nga agsursurat kadagiti local color a sarita ti author, ti “nalusak a karabasa ken tabungaw” ket inaramatna laeng a simbolo dagitoy no ania ti sarsaritaenna iti sarita.
Literally, ti karabasa ken tabungaw ket taraon ti pisikal a bagi.
Idinto ta dagiti tagipatgen wenno values nga ikut ni Ilokano ket isu met ti taraon ti panunot ken kararua. Ti panangdengngeg iti patigmaan, panagpakumbaba, panagsasarita kadagiti problema ket saan a maibilang a “nalusak a karabasa ken tabungaw” (NEGATIBO A PANUNOT) no di ket nabalitokan a “karabasa ken tabungaw. (POSITIBO A PANUNOT.”
7) Gagangay iti away dagiti kababalin a panagsabong no kua ti dila. Ngem iti laksid itoy ket addaan iti nakatartarnaw a puso. Daytoy a karakterisasion a naikawes ken ni Ikit Simang ket ad-adda pay a pinapigsana ti bileg ti sarita. Natural a natural a karakter. Tao. Pudpudno a tao a saan ket a bambanti.
8) Napintas ti inaramid ti author a panangiparang a dagus parikut ti sarita. maysa pay daytoy a nabileg a pananglawin ti interest dagiti dear readers. Daytoy nga imparangna a parikut iti sarita ket nasolbar met laeng iti wagas nga umno ken naintaoan, solusion iti parikut a maapresiet iti amin. ## jimagpalojr.


c: text/html

text:
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Wednesday, May 20, 2009
Nasken ti Panagridam
Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.
Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.
Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.
Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.
Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.
Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.
Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.
Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.
No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!
Wednesday, April 29, 2009
Timek
TIMEK TI MINDANAO
Nakakitaka kadin iti soldado nga aglua? Tay makasangit?
Kasla di nakapappapati ngem pudno.
“Ne, aglua gayam ti napudno a soldado ti pagilian,” nakunak a pangdisimular iti madrama a pagteng. Ti laeng instructress ti timmallaiaw kaniak. Idinto ta ti sibubukel a klase ket nairayo ngata iti madrama a panangisalaysay ti padami nga estudiante iti kabibiagna a kas kameng ti Philippine Marines. Maemosion ti panangisalaysayna kadagiti kapadasanna kadagiti “battle field” sadiay Mindanao babaen iti Power Point Presentation.
Saggaysa iti agipresentar iti presentation a kas rekuititos ti asignatura nga Office Automation iti kurso nga Information Technology. Mapasamak daytoy a kas pagibasaran no adda met laeng iti nasursuro ti tunggal estudiante iti maysa a semester. (Iti napalabas a semester.)
Saanko a nga asignatura daytoy. Iti bangir a siled ti yanko iti isu met laeng a subject ken iti sabali a mannursuro. Sarming (sliding) ti nagbaetan ti dua a siled ket adda ti ridawna. Immallatiwak a makipagdengngeg ta nalpasen a nakapagreportak iti presentation. Idinto ta dagiti kaklasek ket madamada pay laeng nga agar-aramid. Napalabsak itayen ti website ti TAWID. Ken maysa, interesadoak ti kuna ti instructress(da) (under-nak met iti sabali pay a subject, ti Fundamentals of Computer), nga agreport dagiti tallo a panglakayen iti klasena. Dua a vocational teacher ken a sigud a corporal iti Philippine Marines. Idi immallatiw ti instructorko iti bangir a siled (ta awan met ngata iti maaramidanna?) simmurotakon kenkuana tapno makidengngeg.
“No dadduma, saanko a maawatan ti biag,” kunana ni corporal a sipapasnek, ket makita iti presentationna iti maysa nga ubing a nakapannimid a nakamasngaad. “apay a kasapulan nga adda ti maparakupok a dara iti pananggun-od iti makunkuna a kappia? Apay a nasken nga agpipinnatay dagiti Filipino tapno laeng adda ti makunkuna a talinaay ken kappia ti pagilian? Makuna kadi nga addaanen iti kappia ken talinaay kalpasan iti adun a pammapatay ken pannakadadael ti sanikua? Kaniak a biang, saanto a naan-anay ti kappia a nasibugan iti lua ken dara…
Napangangaak pay a nakangngeg kadayta a balikas ti kameng ti armada. Iti impresionko, agtaud la ketdi iti barukongna dagiti balikas nga agtaud iti ngiwatna. Impasnekko pay iti dimngeg.
“Narigat ti biagmi a soldado. Lalo iti battle field. Nasken nga umunaka a pumatay no dimo kayat nga unaandaka a patayen. Ti pumatay ditoy ti makunkuna a kakaisuna a salakan. Ti pumatay ditoy ket kasla ketdin isu iti kapapatgan iti amin. Pumatay, awanen iti sabali pay…
“Mataytayo amin. Saan a masasaan dayta. Ngem apay ngarud a nasken a pumataytayo nga umuna satayto met matay? Wenno apay nga adda panagpipinnatay no agpapadanto met laeng a ti tao ket matay? Wenno apay nga agpipinnatay no mabalin met ti aggagayyem? Saan kadi a nasayaat ti panaggagayyem ngem ti panagpipinnatay? Daytoy ti makapatay a saludsod nga in-inut a mangpatpatay kaniak ita…
Naliday dagiti matana. Agar-arimasada. Kas iti nakunana itay, baro pay iti edadna a tallopulo ket walo.
“Malagipko, agtallo a bulanmi iti blockade sadiay Basilan. Bassit laeng ti bilangmi. Nagyankami sadiay a lugar, a bassit ti rasion. Awan iti tulong. Ngem imbes a dakami iti agsada kadagiti mangliklik wenno agatras a kalaban, dakami ketdin dagiti nasadaan. Awan iti sabali a pagpiliak, nasken a pumatayak tapno agbiagak. Ngem nabilbileg dagiti kalaban. Addaanda iti nabibileg nga armas. Adu ti balada ngem kadakami. Ket ti maysa a soldado, saan laeng gayam a pumatay ti aramidenna no di ket aginpapatay no dina kayat iti matay. Idin ta naibusan kamin iti bala ken awanen iti sabali pay a pagpilian, inalistuak iti naginpapatay: diay natay a kaduak, imbaklayko tapno pandagannak a nakapakleb. Uppat kami a nangaramid iti kastoy, ket uppatkami laeng a nakalasat iti nasurok a tallopulo a Marines. Iti nasakit kadagiti amin a kasasakitan, naduktalan ti lidermi, (a maysa kadagiti uppat a nakalasat) a dagiti inaramat dagiti rebelde a bala ken paltog ket nagtaud iti mismo nga armada ti pagilian…
“Kadagiti kampo a naribribbuotmi, makatakuatkami latta kadagiti bala ken paltog nga aramat ti AFP…
Naparupangetak. Adun dagiti damag iti diario ken iti telebision a kastoy.
“Timmaud iti adu a saludsod. Asinokami a soldados ti pagilian? Asino kadi dagiti kabusor ti pagilian? Saan laeng a dakdakami iti nakapasamakan iti kakastoy. Adu met a grupo. Saan laeng nga iti marines no dipay ket iti army. Ket nagtitiponkami. Binukelmi iti pannakaadda koma ti timekmi nga agsaludsod no apay a dagiti bala ken paltog ti pagilian ket adda a mismo iti ima dagiti kabusor. Idinto ta sibubukelen ti timekmi, awan met ti dimngeg kadakami no di ket napabasolkami pay a sumursurot kadagiti nagkudeta. Nasurokkami a tallopulo a Marines manipud iti Basilan iti naibalud. Saan a patas ti gobierno kadagiti soldadosna…
“Saan a patas ti gobierno, kunak, ta minilmillion ti ibulbulsa dagiti nangangato nga opisialmi, dagiti opisial iti gobierno, ngem kadakami nga inaldaw a makipipinnatay a mangsalsalaknib iti linak ken kappia, agkurkurangkami iti taraon, arruaten, bala, ken pudpud payen dagiti sapatosmi…
“Saanmi a maawatan no apay a ti agpaay koma a supply dagiti soldado ket adda iti ima dagiti kabusor…saanmi a maawatan, a kas iti kinaadu dagiti kakaduakon a natay…
Nagdumog, kinautna ti paniona ket pinunasna dagiti matana. Naulimek ti amin. Pinindutna ti keyboard. Naiparang iti presentation ti puraw ti tumaytayab a kalapati ken nagdakkel ti naisurat a TRANQUILITY.
“Daytoy ti pudno a linak ken kappia, ti awan iti pinnatay. Ngem lapped iti linak ken kappia, no addanto pay met laeng a nakatugaw dagiti rapas ti imana, dagiti dadakkel ti butitda, dagiti alamatek ken buaya iti takdang…
“Damagek kadakayo ita, sadino iti pagturongan ti pagiliantayo itan no ibasar iti nalabes unay a kurapsion iti agdama…?”
Natural, awan ti sumungbat. Ngem ania ngata iti kayatna a paruaren, kunkunak laengen iti bagik.
“Agbasatayo a nasayaat tapno salbarentayo ti pagiliantayo iti masanguanan nga aldaw! Usarentayo dagitoy a maadaltayo para iti pagimbagan a mismo ti sapasap ken ti pagilian. Saluadantayo ti pagiliantayo! Saantayo a baybay-an a lamoten dagiti aso. Awisek ken ibagak iti tunggal maysa kadakayo ita, no saantayo a salbaren ti pagilian, kakaasinto met dagiti sumarsaruno a kaputotan, lalo dagiti agbalinto nga annaktayo…”
NO DADDUMA, adda dagiti karkarna a timek a dumteng. Uray no kunaen a naiyaw-awan a timek iti lugar a di nimannama. Kas itoy a marines iti uneg ti eskuelaan. Ngem nabileg dagiti mensahe dagiti naiyaw-awan a timek. Kas iti aplaw ti angin a kumoldit.
Rumimbaw ket rumimbawto latta ti kinaimbag. Iti laksid iti kinadakes, addanto latta ti timek a rumuk-at ken rumkuas a mangidagadag iti nasken a panagridam ken panagsangga. Dagitoy a timek ket makatulongda iti gimong a paggargarawan dagiti bambanti ken bagiw.
Adun dagiti timek. Adu metten a timek iti naipatli. Ngem agingga adda latta dagitoy a managinkukuna a nakamaskara, saanto nga agpatinga ti proseso ti pananggaw-at ti linak ken kappia. Isu a nasken ti panagridam…##
Wednesday, December 24, 2008
Dagiti Mapukpukaw a Kannawidan-Paskua
Mapukpukaw ti POSADA ken NIÑO JESUS VISITACION a tradision ti Kailokoan ken kas paset ti selebrasion ti paskua. Napateg met dagitoy a tradision ta degdeganna ti pammati, nga agayat ken agserbi.
Mapukpukaw ti termino nga innak inaramat. Kayatna a sawen, nga adda pay laeng ti posibilidadna a sibibiag dagitoy kadagiti lugar a saanko a naadakan wenno saanko a kabisado iti kustumbreda iti panangselebrarda ti paskua. Nalabit nga adda nalabit nga awanen.
Mapukpukaw. Posible a naisardeng. Wenno insardengen. Naginanan. Naturog. Awan iti mangannong wenno mangaramid kadagitoy? Posible met a kasta. Posible pay ti kinaawan iti interest dagiti maseknan iti panangipatungpal wenno mangannong kadaytoy. No adda ti makunkuna nga interest, saan a masasaan nga adda nga adda latta met a ti tumaud a mangannong ken mangipatungpal kadagitoy. Dayta interest ti manginaw ken mangipasngay kadagiti mangannong. Ipatay ti maysa a banag wenno selebrasion ti kinaawan iti interest dagiti maseknan. isu nga adda dagiti aginana a tradision.
Posible met a ginaburanen dagitoy a tradision iti komersialisasion iti panangselebrar ti paskua. Nadangkok la unay ti komersialisasion iti paskua. Pukawenna ti anag wenno kaipapanan dagiti napapateg nga ispiritual a bambanag. Pinagbalinna a materialistiko ti tao. Itoy a kinamaterialistiko ti nangin-inut a nangpukaw kadagitoy a napapateg a tradision ti paskua. Posible met daytoy. Ken adu pay ngata a factor iti pannakapukaw daytoy. Kas iti gubat.
Iti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ti maysa a factor a nangpukaw kadagitoy a dua a tradision a nadakamat. Ta ania a rason?
Nadangkok ti gubat. Nalabit a natay iti gubat dagiti kangrunaan a mangipatpatungpal kadagitoy a tradision. Nalabit a natay iti gubat dagiti kangrunaan nga impormante kadagitoy a tradision. Isu a napukaw dagiti sources wenno taudan ti impormasion no kasano nga ipatungpal ken aramiden dagitoy dua a tradision.
Kas iti nasukisoktayo, maar-aramid, kapades iti panangaramid ni Ilokano ti Posada ken Niño Jesus Visitacion idi sakbay ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan.
Iti panangbatokko ti dan-aw ti lagip ti napalabas, ubbaw ti maiyaonko a nasaksiak dagitoy. Awan a talaga iti malagipko. Kas nakunakon, nalabit a dayta dakkel a gubat iti rason ta naipasngay datao iti nasurok a maysa a dekada iti napalabas kalpasan dayta a gubatgubat.
Isu a maibilangak met kadagiti napukawan.
Nupay kasta, iti kinamanagbasabasatayo, ken iti panagsuksukisoktayo kadagiti posible a suraten, nasagangtayo dagitoy POSADA ken NIÑO JESUS VISITACION.
Nagtalinaed laeng a di rimmangpaya nga impormasion dagitoy. Daytoy ti kangrunaan a dinaleb ti komersialisasion. Saanen a tao iti mangaramid no di ket ti representasionen itoy.
Ania aya ti Niño Jesus Visitacion?
Ania aya ti posada?
Ti Niño Jesus Visitacion. Tradision nga insangpet dagiti Kastila. Dagiti Kastila a nangiyeg ti Kristianismo ditoy pagilian. Isuda ngarud iti timmawidan wenno nangallatiwan kadagitoy a tradision.
Ti Niño Jesus Visitacion ket aramid a panangipasiar ti estatwa ni ubing a Jesus (Niño Jesus) kadagiti kabalbalayan. Adda pay ti kakuyogna a banda-musiko.
Kas iti insurat da Reynaldo Alejandro ken Maria Chorengel iti libroda a. Pasko: The Philippine Christmas Philippines ken impablaak ti National Bookstore, Inc. and Anvil Publishing, Inc., 1998.
Dagiti sinuratda da Alejandro ken Chorengel ket direkta nga intudoda a tradision ni Ilokano daytoy wenno dagiti probinsia iti Amianan a Luzon.
Idi ubbingkami, wen, adda met ti mangipaspasiar iti estatwa ni Niño Jesus, maysa a lakay. Naisem ken naparagsit a lakay. No kasta a sumungaden daytoy a lakay, agiinnunakamin a mapan umagep iti estatwa ni Niño Jesus. Bendisionannakamin ti lakay nga umis-isem. No saan met ket iggamanna ti tuktok ti tunggal maysa nga agkatkatawa. Santo pumanaw a siraragsak. Kasta laeng. Ngem paskua man ken saan ket umay daydi a lakay. Maymaysana. Awan ti banda-musiko a kaduana. Pasiarenna dagiti purok ken barbario, kas masansan nga isungbatna no amadenmi no sadino iti turongenna. Ngem saan a kastoy dayta Niño Jesus Visitation a tradision.
Nalabit a ti lakay ket maysa a panata daydi nga inar-aramidna tapno dakami nga ubbing idi ket saan a mangliplipat. Nga isu ti napasamak. A dayta bukel ti pammati nga inna immula iti naganus a panunotmi ket rimmangpaya, agingga ita.
Ti Niño Jesus Visitation, ket mapasamak manipud iti baro a tawen agingga iti konselebrasion ti Tallo a Magos wenno Tallo nga Ari. Saan a maymaysa a tao iti mangawit no di ket sangkapurokan wenno sangkagimongan nga agdaydayaw ken Jesus. Dumagasda kadagiti balay a malabsanda. Makanta dagiti ayug-paskua ken ti Salve Regina. Amin a kameng ti pamilia ket umagep iti estatwa ni Niño Jesus ken mangiyawatda metten iti ‘kuros’ wenno ‘kurkuros.’
Manen, kuros wenno kurkuros ti nariingak a pangawag kadayta daton wenno ited iti simmangbay a Jesus. Ited dayta kadagiti maseknan wenno kadagiti nangipatungpal. Aniaman ti ited, kuarta (a kaadduanna, siempre) wenno in kind. Alay kadagiti Anggalog.
No malpas iti maysa a balay, mapanto manen a iti sumaruno a balay. No mangrugi daytoy iti baro a tawen ken aggibus iti paskua ti tallo nga ari, bale innem nga aldaw ti kapaut daytoy a tradision. Ket no ti maysa a barangay laeng iti pakapasamakan kadaytoy, siguro a, ket, napasiar aminen a balbalay, saan?
Ngem ita? Adda kadi pay daytoy a tradision?
Ania ti Posada?
Wenno Los Posadas iti Kastila?
Sangkagimongan a Krisitianismo iti mangar-aramid itoy. Uray iti sabali a pagilian. Ket agsipud ta nain-Kastilaan ti kaaduan a balikas iti Iluko, naadaptar ngarud met manipud iti Los Posadas ti Posada.
Ti Posada, isu ti representasion wenno panangiparang iti natividad. Daydiay panangsapsapul dagiti agassawa a Jose ken Maria iti maturoganda kadaydi a rabii a dandanin maipasngay ni Jesus. Agsapulda iti pagdagusan. Awan ti masarakanda ta pasig a napnapno. Agingga nakagtengda iti maysa a koral. Ket sadiay kuluong a naipasngay ni ubing a Jesus.
Maysa kadagiti uppat a ramen ti Daigon daytoy iti Kabisayaan. Iti Cavite, Pananawagan, kunada met. Ige-ige iti Bohol. Kadagiti dadduma a probinsia iti Katagalogan, isu daytoy tay’ Panunuluyan.
(Dayta Panunuluyan ti naikabil kadagiti libro iti Panitikan. Awan kadagiti dadduma a bersion, lalo ti Posada. Isu a makuna, nga unfair, nga awagan iti Panitikang Filipino, no dagiti laeng sinurat dagiti Anggalog ti maiyadal. Saanmi nga ayunan daytoy a sistema ti kurikulom iti edukasion iti Filipinas.)
Ti ritual ti Posada. Iti panaglabas ti panawen, timmaud dagiti belen kadagiti balbalay. Daydiay representasion a panagbirbirok da Jose ken Maria iti pagdagusan ket naidisso. Adda ti belen iti tunggal balay weno sumagmamano a balay. Kas representasion ti natividad.
Dumteng met itan dagiti peregrinos ken peregrinas wenno dagiti mapan makipaskua. Ub-ubbing, agtutubo wenno nataengan. No pinastrek ida dagiti makimbalay, mapasamak iti panaglualo, lalo iti Sto. Rosario. Panagkanta kadagiti ayug-paskua. Kalpasan daytoy, pannangan!
No amirisen a nalaing, makitatayo ti kinaadda ti evolution ti caroling. Manipud iti posada a sumrek iti balay ken agkanta, iti laengen ruar iti pagkantaan ken urayen ti ited nga aginaldo. No pinastrek ti makimbalay dagiti agkerol, kaan daytan!
Napintas ti paskua. panawen ti pangisagut ken panawen iti ragragsak. Ngem saan koma a liplipatan ti pudpudno a kaipapanan dagitoy a selebrasion, paskua, piesta, ritual ken tradision. Aramidentayo man dagitoy, saan a kas nakaugalian no di ket aramiden a kas mangpatibker ti pammati.
Ti addaan iti natibker a pammati, narigat a yaw-awan ti kumaw a balikas dagiti managkurimaong kadagiti kararua. #
Saturday, December 20, 2008
PASKO NG HIMAGSIKAN
Pasko ng Himagsikan
Sing-tamis ng sidles orens
ang ngiti ni Gabriela, 30.
May glorya ang mga matang maningning
at nakakahawa ang sigla, sipag at tiyaga.
Makulay ang pangarap ng balo sa anak
sa dalang pag-asa ng plantasyon ng orens.
Maginaw man ang umaga ng Brgy. Didipio,
mahimbing ang tulog ang bayan ng Kasibu;
ang Malabing Valley ay luntiang paraiso.
Paskong-pasko noo’y nag-iiyak ang Ifugao,
sinagpang daw ng minahan ng dayuhan
ang hinuhubdan-inaabusong paraiso.
Kumulo ang dugo sa inis.
Napipi sa mga tanong di masagot-sagot.
Di malunok ang agam-agam:
ang kinabukasan ng anak,
ang panangis ng mga katutubo,
ang pagwasak ng Didipio,
ang pagguho ng kapayapaan ng Kasibu.
At kailan lang, nagbayo ang dibdib, malakas
sumayaw daw si Gabriela ng bangibang.*
Ay, ang tikom na kamao ng mga api’y
nagsilang na naman ng kulog ng tag-araw.
Paulit-ulit ang kasaysayan
ng mga maralitang katutubo.
Lagi na lang dinadampot sa kangkongan,
ang kakarampot na subo’y inaagawan.
Lagi na lang inaapakan ng mga makapangyarihan;
lagi na lang ibinebenta sa mga dayuhan.
Umiiyak ang bukas:
sa taghoy ng bilanggong
nagpupumilit makawala sa kadena;
alam na alam may sinungaling
na nagbebenta ng kaluluwa.
Masdan ang mukha ng bukas:
malalaman mo kung sinong Hudas
ang nagkanulo ng bayan mo;
bigyan ng tubig, natitiyak ko
iinumin mo ang ‘yong luha sa habag.
Pakinggan ang salita ng bukas:
mga kataga ng karunongan
apuy ng himagsikan,
walang himala, walang himala
siya’y nadapa at nangangapa…
*bangibang – an Ifugao war dance; a declaration of war
Saturday, December 13, 2008
Paskuan, Ninong, Agawid Kadi Ni Daddy?
Puraw manen dagiti rabiik ita a paskua
No dinnot’ ken sinot’ pakiaginaldoan iti sungbat
Ti mawaw naganus a muging ni Armando.
Krus lattat’ iborda ti rinibu a dagum iti konsensia
Ta diak maited nga aginaldo ti kinaagpaysu
Iti agkerkeroling mabisin iti kinapudno.
Siak ti belen a nagiddaan sandi ti bara ti arakop
Ken rusrusodan ti dissuor ti sainnek
Ngem awan dila ti parol kadagiti balikas-lawlawag
Nagkerolingak napan a tawen iti daniw ni Emman Lacaba
Indayak iti noche buena dagiti balikas a naaginaldoan
Ngem di naalimon agedad lima ti imbuksilan.
Dina maawatan ti kawar iti ngulayngulay ti Kaigorotan.
Dina maawatan panagampayag ti ulemshew iti Cordillera.
Dina maawatan a nasken a gaburan ti ama temtem a panawanna.
Kas ay-ayo, subuak no kua ti naganus a nakem
Kadagiti sabongsabongan-tinagapulotan a balikas
Iti SM, Jolibee, Mc Do ngem di agtik-ab kuselan a ray-aw.
Ngamin nagresidensian iti mugingnat’ saludsod
“Paskuan, Ninong, agawid kadi ni Daddy?”
“Agawid, balong, wen, agawid ita paskua…”
Nagarteak idi, agarteak manen ita, ken ‘to manen’?
Maysa met naindaklan nga arte ti panaglibak
Ti arte a panangapput mulagat ti kinapudno.
Ti kinaagpaysu, kinnan ti Karayan Chico
Ti nalayog a saleng a napintaan nalabaga a krus
Maikatlon daytoy a paskua a lumabas…
Tuesday, December 02, 2008
Kayokayo, Baribari
Kayokayo, baribari, tagtagari!
Lumabaskam’ apo, ditoy pagarianyo…
Dakami ti lasag ken dara
Ti nakalibas a balud a balikas
A rebelde iti mahika
Dagiti marmarna iti trono…
Inkam dita pagbutbutngan a sirok
Ti duog a balite ti di maiwagat a basol
Tapno yatang ti dalem ken luppo
Ti kurarayan a pluma
Ken binagkal a kinapudno
Iti sarukang linak ken pia
A pangdundonanmi ti kararua
Ti pasientemi a naidalit iti sakit
Iti ikamen panagtuok ken rigat…
Isu a palabsendakam’ apo
Ta awitmi ti namnama a sukal
Ti nakasalapon nga ilimi…
Fiat justitia, ruat caelum
Ad majorem Dei gloriam
-JAIME M. AGPALO, JR.
Brgy. Pangascasan, Sual
Pangasinan
Ti daniw a para iti naan-annongan nga ili ken naipablaak iti Bannawag, Hunio 26, 2000

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maysa Met Nga Arte ti Panagulbod
(Para ken ni Armando, Jr., 10, ken dadduma pay a kas kenkuana)
nariddisak manen itoy a paskua
nariddis iti umel a labilab
ken natudok iti rinibu a dagum
iti kaunggan, naal-allia ti nakem
ta diak napennek iti husto
mabisinan latta iti kinapudno
ti naganus a nakem ni armando
no dinno ti yan ti amana itoy a paskua
siak ti datar, wen, siak ti datar
nasakit, nasakit la unay
nasaktan la unay unay ita a paskua
a dinuyok dagiti natnag a lua
ti ubing a mangsapsapul iti amana
kadagiti natnag a maregmeg ti sainnek
ti ina, ti ina a nagsasainnek
nagsasainnek ken nagsasaibbek nga ina
iti kinaawan iti panagpapada
nagsasainnek ken nagsasaibbek
iti padapada a saludsod
a saludsod iti panagpapada
iti panagpapada a diak nasungbatan
iti panagpapada a diak masungbatan
sinakdok ti ubbog-daniw
iti daniw ti emmanuel lacaba
kadagiti bubon ti daniw
daniw a sibug ti kinapudno
tapno laeng adda ti diaya nga ay-ayo
ay-ayo iti dayta laeng a kanito
ken liklik ti umel a balikas
wenno allilaw iti kinapudno
ngem, adalem la unay, di mabatok
di mabatok ti naganus a nakem
ti panagtalaytay ti mannakigubat
ti masa kadagiti tamtambak
kadagiti rangtay a troso iti karayan
tapno mapekka ti kawar
kawar iti ngulayngulay
saan a ti bilang dagiti sinang-at
a bantay, bantay ti pannubok
ti lapped ti nasin-aw a panggep
ti panggep a di malapdan
no di ket ti panangidateng
ti mensahe ti kinapudno ken rumbeng
nga awan ti tao a nakakawar
nakakawar iti ngulayngulay
iti kawar dagiti didiosen
dagiti ganggannaet a didiosen
ken uleg a kayumangi a nangsikbab
kadagiti balitok ken gambang
kaykayo ken karayan iti kordiliera
agartistaak no kua, agartistaak
katawaak dagiti libak
libak a nakakatkatawa
katawaak ti semsem ken gurak
katawaak ti gurak nga aglibak
iti di agsusurot ti libak
nga ay-ayo iti naganus a nakem
no kua digosek ti naganus a nakem
kadagiti sabongsabongan a balikas
ray-awen iti sm, jolibee ken mc do
ngem iliwen latta ti ubing ti arakup
ti bara ti arakup, nabara nga arakup
ti amana itoy a paskua
agarteak latta, agarteak
ta agarte no kua ti agulbod
ta maysa met arte ti panagulbod
panagulbod a sulbod
sulbod ti di mabirokan a sungbat
iti naganus a nakem ti ubing
agawidto, wen, agawidto no bigat
agawidto, balong, no bigat
inton bigat nga agawid, balong
bigat iti di mabilang a bigat
ta di met agpagpatingga ti bigat
ngem iti arte ti panagulbod
dina mapedped ti iliw
iti naganus a nakem ti ubing
ti arte ti panagulbod
dina maiserrek iti naganus a nakem
ti uni dagiti billit-tuleng iti rabii
no ipasngay ti ina ti danag
iti barukong, barukong a mailiw
ken agpukaw daytoy iti kasipngetan
tapno ilinged ti iliw iti kasipngetan
iti kasipngetan a pakakitaan
met laeng iti sibeg nga anniniwan
anniniwan nga agur-uray
agur-uray met ti isasangpet
ti ama ita a paskua
paskua, mano pay ngata a paskua
nga agarteak iti kinaulbod
nga artistaak iti kinaulbod
mano ngata pay a paskua ti maikupin
sakbay a masungbatan a mapnek
ti naganus a nakem ti ubing
sakbay a masungbatan
dagiti sainnek ken saibbek ti ina
sakbay a mapasardeng
a maduyok dagiti datar
kadagiti napait a lua
mano ngata pay a paskua ti lumabas
sakbay a masilawan ti kaamaan
a pangibuangan ti iliw ti barukong
sakbay a mapukaw iti kasipngetan
ti peggad iti panagawid ti ama
wen, wen, mano ngata pay a paskua
ti palabsen, sakbay a dumteng ti panagpapada
sakbay a maisardeng a maibaddek
ti kalintegan, ti kalintegan dagiti babassit
dagiti babassit nga umili iti kordiliera
mano ngata pay a paskua iti lumabas
sakbay a mapasardeng nga agsikbab
iti gambang ken balitok
kadagiti kaykayo ken karayan
dagiti ganggannaet a didiosen
a dios dagiti uleg a kayumanggi...
-JAIME M. AGPALO, JR.
Disiembre 25, 2004
2015 H
Sunday, December 26, 2004
DANIWINNEK LATTA URAY PASKUA
Maysa Met Nga Arte ti Panagulbod
6 comments:
- ariel said...
-
dear jim:
this work provides a substantive framework to what should constitute amianan literature. the dircursive possibilities are so rich you need to go back to ethography and history. meaning, those who do not have much of these should only enjoy the nuances and the suggestions otherwise they do not even have to try harder. otherwise, what a demonstration of ignorance.
keep writing this way. we need more of these gifts and talents and perspectives. come on, you!
a joyous and robust creative writing year to you.
Ariel
- 1:02 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
agyamanak unay, apo ariel....bagnos ti akaymo...
- 6:42 AM
- IntrÃnseco said...
-
Your language is so cool!!! Tu lengua es genial!!! But i don't understand anything!!! Pero no entiendo nada!!
- 6:53 AM
- rva said...
-
mayat manen, mang jim! sapay ta maaringanak ti naay-ayomon a musam!
nagasat ken napia a 2005!
- 10:29 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
nagasat a 2005yo met amin, kakabsat!!
ne, adda met naiyaw-awan a simrek? kasano itan? sapay no di diak ammo iti agingles, yor, hehehe!
HAPPY NEW YEAR!!!
- 5:23 PM
- abril said...
-
nagmayat ket ti panangay-ayammo kadagiti balikasen, mang jim. duma a talaga ti master iti bukodna a lengguahe, aya. nagasat ngarud a baro a tawenyo, manong!
- 2:11 AM