text:
Pagsasao a Madura
Ti Madura ket pagsasao dagiti tattao a Madura iti Isla ti Madura ket iti akindaya a Java, Indonesia; daytoy ket naisasao pay dagiti agkaarruba a bassit nga Is-isla ti Kangeans ken Is-isla ti Sapudi, ken dagiti pay imigrante kadagiti sabali a paset ti Indonesia, idiay lugar ti Tapal Kuda ("sapatos ti kabalio") iti kaarrba ti Java (a mangbukel ti Pasuruan, Surabaya, Malang aginggana iti Banyuwangi), ti Is-isla ti Masalembu, ken uray pay idiay Kalimantan. Ti Kangean a dialekto ket mabalin a sabali a pagsasao. Daytoy ket tradisional a naisurat iti Habanes a sinuratan, ngem ti Latin a sinuratan ket isu itan ti kadawyan a maus-usar. Dagiti bilang ti agsasao, urayno bumasbassiten, ket nakarkulo iti agarup a 8-13 a riwriw. Dagiti pannakaisilpo a nagbaetan ti sasao a Bali–Sasak ken Madura ket ad-adu a makitkita iti "nababa" a porma (kadawyan a porma). Adda met dagiti kadawyan a balikas a nagbaetan dagiti pagsasao a Madura ken Filipino ken dagiti pay nagbaetan ti Madura ken Banjar. Adda met dagiti nadumaduma a dialekto.
Dagiti linaon
Ponolohia ken morpolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Madura ket addaan iti ad-adu a konsonante ngem dagiti kaarubana a pagsasao gapu ti kaawan boses a di naaspirado, awan boses nga aspirado, ken nabosesan nga un-uni. Kapada met daytoy ti Habanes, daytoy ket addaan iti paggidditan a nagbaetan ti dental ken dagiti panagsardeng ti albeolar (urayno ti retropleha) .[3] Dagiti pangnagan ket saan a maiballatek iti henero ken ad-adu ngem maysa\maipa-adu babaen ti reduplikasion. Ti batayan nga urnos ti balikasna ket SVO. Ti negasion ket maiyebkas babaen ti panangikabil ti partikula sakbay ti berbo, pangilasin wenno pananginagan a panangisao. Kadagiti met sabali met a kapadana a pagsasao, adda met dagiti sabali a negatibo a partikula para kadagiti sabali a kita ti negasion.
Dagiti kadawyan a balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
- Lalaki: lalake
- Babai: babine
- Wen: iya
- Saan: enja
- Danum: aeng
- Init: are
- Tallo: tello'
- Siak: Engko'
- Sika: be'na
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (Dagiti 100 a Kadakkelan a Pagsasao iti Lubong idi 2007), iti Nationalencyklopedin
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Madurese". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Stevens, Alan (2001) "Madurese", iti Facts About the World's Languages, Jane Garry (ed.) & Carl Rubino (ed.), New York: H. W. Wilson
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Davies, William D. 2010. Ti gramatika ti Madura. Berlin: De Gruyter Mouton.


c: text/html

text:
Tuesday, October 24, 2017
MEDICAL, DENTAL & OPTICAL MISSION, NAIGANNUAT
Cabugao, Ilocos Sur - Naaramid ti Medical, Dental & Optical Mission ti Saint Mark the Evangelist Parish, Cabugao, Ilocos Sur Ilocos Sur babaen iti panangtarabay ni Rev. Fr. Felix A. Costales agraman dagiti 13 a Dodoktor ken Dentista nga indauluan ni Dr. Bernardino P. De Gracia III ken 10 a Volunteer/Nurses a timmulong iti nadakamat a Medical Mission.
Naangay ti Medical Mission iti St. Mark Parish Center idi Oktubre 21, 2017, 2017 a kas paset ti annongen ti Simbaan Romano Katolika nga agserbi kadagiti makasapul iti pannakaasikaso babaen iti itutulong dagiti indibidual.
Nagturong dagiti agpaagas iti Parish Center ket nagrehistroda babaen kadagiti Medical Personnel a nakadestino kadagiti naituding a lamisaan. Simmaruno ket iti panangasikaso dagiti Dodoktor kadagiti pasiente sa naikkanda iti maikanatad nga agas dagitoy.
Nakikaysa ditoy da Mr. Benjamin Castillo; SBM Vicky S. Serna; Miss Aida S. Cueto ken ni Mrs. Edith O. Siruno, agpapada a Parishioner. # (Web In-Action)
Posted by Bayan ng Cabugao, Ilocos Sur at 10:41 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bantay Parker (Filipinas)
Ti Bantay Parker, lokal a naamammuan a kas Melibengoy, ket estratobulkan idiay isla ti Mindanao, Filipinas (6°06.8' N, 124°53.5' E). Daytoy ket mabirukan idiay probinsia ti Abagatan a Cotabato, 30 kilometro a laud ti Siudad ti General Santos ken 44 kilometro nga abagatn ti Siudad ti Koronadal.
Ti Inggles a nagan ti bulkan ket naala manipud ti Amerikano a Heneral, Heneral Frank Parker, a nakakita ti bulkan ken nagtunton nga isu ti "nakaduktal" idi las-ud ti panagpatayabna nga isu ti nagpiloto idi 1934. Ni Heneral Parker ket nangidaulo ti ekspedision aginggana iti danaw idiay abut ti bulkan ti bantay a kakuyogna idi dagiti dadduma a opisial ti gobierno ti kolonial nga Estados Unidos ken Filipinas, a mairaman ni Bise-Gobernador-Heneral Joseph Ralston Hayden ken Probinsial a Gobernador Gutierrez, idi otonio ti 1934.[4]
Dagiti pisikal a langa[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kangatona ket naited iti 1,784 metero manipud kadagit idadduma ataudan ken iti 1,824 metro babaen dagiti dadduma pay.[3] Daytoy ket addaan ti diametro ti baba iti 40 km. Daytoy ket addaan ti 2.9-km-kalawa a kaldera nga addaan ti napadsok a bakras nga agpangato iti 200-500m iti ngato ti danaw a tinawtawagan tattan iti DanawMaughan. Ti danaw nga opisial a tinawtawagan ti Danaw Holon, ket nainaganan ti sabali pay nga Amrikano a nadungpar a kakuyog idi ni Parker.
Ti Melibengoy ket naikedkeddeng a kas maysa kadagiti sagrado a lugar ti tribu ti T'boli. Daytoy ket mangibalbalay dagiti manmano a sebbangan ti, Parantica dannatti reyesi, a natakutan babaen idi ni Propesor Josue de los Reyes ti Notre Dame ti Unibersidad ti Marbel ken naipablaak iti Entomolohiko a Warnakan ti Panagsukisok nga Instituto ti Senckerburg idi Disiembre 1994.
Dagiti opisial ti gobierno ket nagpasingked pay ti pannakakita ti Tarsier ti Filipinas, Tarsius syrichta a mabalin kano a mabirukan kadagiti kaarubayan a baranggay ti Dana wHolon.
Dagiti panagbettak[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bantay Parker ket naipampamattian a namitlo a nagbettak kadagiti 3,800 a napalabas a tawtawen, ti naudi ket idi Enero 4, 1641. Ti panagbettak idi 1641 ket gapuanan ti pannakaporma ti abut ti bulkan a danaw.
Idi Septiembre 6, 1995, dagiti lokal nga opisial ket inreportada ti namatmattianda a bulkaniko nga aktibidad idiay Danaw Maughan. Ti kano aktibidad a gapuanan ti guedday ken dagiti panaglayus iti igid ti Karayan Ga-o a paatianan ti Danaw Maughan ken pakaitiponan ti Karayan Allah iti amianan. Gapu ti daytoy a penomeno, ti Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas ket nangikabil kadagiti alikamen ti panagsisiim a nangikeddenga a ti naibagbaga nga aktibidad ket inaramid ti tao.
Kalpasan ti basbassit ngem maysa a tawen kalpasan ti aktibidad idi 1995, ti temporario a pemnned ket naporma iti agarup a 250 m manipud ti rummuaran ti Danaw Maughan, ken daytoy ket nangbutbuteng kadagiti agtataeng iti kaunegan ti lugar gapu ti panagbutbuteng kadagiti kelaat a layus. Dagiti naideposito a tinumek ket nangpenned ti agay-ayus a Karayan Ga-o ket gapuanan ti panagpangato ti agpang ti danaw ti agarup nga 6 a metro.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
- Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
- Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas
- Bulkan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "Parker". Programa ti Global a Bulkanismo. Instituto ti Smithsoniano.
- ^ Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas (PHIVOLCS) Panid ti Bulkan Parker
- ^ a b Daytoy nga artikulo ket agus-usar ti 1,824 ma kangto nga inted babaen ti Programa ti Global a Bulkanismo.[1] Ti website ti Instituto ti Bulkanolohia ken Seismolohia ti Filipinas (PHIVOLCS) ket mangited ti kangato iti 1,784 m.[2]
- ^ J. R. Hayden ken ni Kapitan C. Morera, Sept. 4, 1934 ken ni Hayden ken ni Gob. Gutierrez, Enero 15, 1935, Joseph Ralston Hayden Papers, Box 27, Folder 32, Naipakasaritaan a Biblioteka ti Bentley, Unibersidad ti Michigan.


text:
ni Danny Antalan
Wen, awan babawinan. Mariknan ti eleksion a maisayangkat itoy Mayo 2013 a kas panagrikna ti nabara a panawen a mangipaspasimudaag a tiempo manen ti kalgaw ken panagpakadan ti nalamiis a panawen.
Ta kasano koma a maisanud ti eleksion no ti mangmangeganen ken mabuybuya iti patalastas iti telebision ket dagiti umatiperper nga infomercials dagiti kandidato a para senador a kas kada Jamby Madrigal, Cynthia Villar, Alan Peter Cayetano, Jack Enrile, Sonny Angara ken asino pay aya… aduda. Sabali met ti istratehia ni Senador Bongbong Revilla ta panagbida met iti fantaserye ti inaramidna; hosting met ken ni Senador Chiz Escudero.
Maysa pay nga ar-aramiden dagiti kandidato ita ti idadar-ayda kadagiti festivals, fiesta ken rambak iti Filipinas. Karaman ditan ti panangisab-it kadagiti tarpaulin, streamers ken posters nga adda rupada.
Uray awan imbitasion, mapanda. Awan binnainan daytoyen, pinnuskolan rupa daytoyen—no kayatmo ti mangabak, inka lattan.
Uray ditoy lokalidadtayo, pumarasapasen dagiti kandidato. Pirmin gagetda a pumasiar ultimo kadagiti kaseksekan a barangay nga idi ket dida napnapanan. Visibleda manen a kas kunatayo iti Ingles. Nakaisemda a kanayon ken kasla kanayon a mangarakup kenka.
Umatiperper payen dagiti peace covenant a maisaysayangkat kadagiti nadumaduma a probinsia. Nagsayaat ketdin aya no masurot amin dagitoy a peace covenant tapno awanen ti maisakripisio ti biagna. Ti laeng saludsod, sino ngata kadagiti kandidato ti addaan pakinakemna a mangsurot iti daytoy a tulag no umayyo ti tiempo. HOPE wenno Honest, Orderly, Peaceful Election ti awagda idi. SAFE itan, wenno Secure And Fair Election itan. Karaman ditan ti aktibidad a unity walk ken prayer rally.
Madi pay kadi ti agkampania? saludsod ni uliteg Ikko. Ket wen, kunak a. Ngem apay ngarud a nakawalwalay dagiti ruprupada ita? saludsodna manen. Normal, kunak met. Eleksionen ngarud. Saytoy a tiempo ket saan laeng a tiempo dagiti kandidato, no di ket tiempo met dagiti mananggundaway iti eleksion. Dagiti agur-uray iti daytoy a kanito tapno makatanggaya kadagiti kuarta nga iwaras dagiti kandidato.
Kultura sa metten nga iti eleksion, adda dagiti tao nga agbibiag iti P500 iti umuna nga apag, P1,000 iti maikaddua nga apag, umabot pay iti P5,000 a kas kasukat ti maysa a botos. Highest bidder pay ketdin ti magmagna kadagiti il-ili a ti kampaniada ket agrikrikos laeng ti pananggatangda iti botos. Botos a karbenganda koma a mangpili iti mangidaulo kadakuada.
Umun-una a narikna ti eleksion fever idi mangrugi ti election gun ban idi Enero 13, 2013 babaen ti panangiyimplementar ti Philippine National Police. Sinaruno daytoy dagiti damag no sino ti mabalin a maibilang iti listaan ti party iti umay nga eleksion. Immariwawa dagiti saan a nairaman ken nagpabunar dagiti nairaman.
Adda dagiti nakigtot kadagiti pettat a reshuffle kadagiti mangidadaulo iti ahensia ti gobierno. Adda dagiti naipuruak iti ad-adayo, adda met iti arubayan laeng a lugar ti pagtrabahuanda. Umuna ditan ti biang ti Commission on Elections (COMELEC). Ni Atty. Noli Pipo a sigud a Regional Election Officer ti Region 1 ti napan idiay Region 10 kabayatanna a ni Atty. Ederlino Tabilas ti naipan ditoy Region 1. Iti biang dagiti provincial election supervisors, naammuan a ni Atty. Rhodora Gines Arrocena ti napan iti La Union manipud ditoy Ilocos Sur kabayatanna a ni Atty. Alipio Castillo III manipud Ilocos Norte ti napan ditoy Ilocos Sur ken ni Atty. Joel Gines ti napan met iti Ilocos Norte manipud La Union.
Uray dagiti election officers iti munisipalidad ket aldaw laeng met ti ur-urayenda a mayalis iti sabali nga ili.
Uray iti biang ti Philippine National Police, naaddaanen ti reshuffling partikular iti provincial police offices. Naammuan a ti PS/Supt. Noel Amoyen ket napan iti PNP Region 1 Office kabayatanna a naipan ditoy Ilocos Sur ni PSSupt. Dennis Lingat-Basngi a naggapu met iti Misamis Occidental. Uray iti DepEd, adda naaramid a reshuffling itay nabiit. Ken uray dagiti dadayki dagiti dadduma nga ahensia ti gobierno naaddaanda ti rigodon iti baro a lugar a pagserbianda.
Panagsagana ngata amin daytoy iti umadanin nga eleksion. Namnamaenen ti panakakumikom ti COMELEC sakbay-bayat-kalpasan ti eleksion.
Agasem aya met ti 18,054 a posision manipud iti senador, kongreso, probinsia ken munisipio a mabutosan intono Mayo 13 manipud iti 36,779 a voting centers manipud iti 344,480 pagbutosan a presinto ditoy Pilipinas. Adda met 77,904 a clustered wenno grouped precints.
Ita a tawen, agarup 52,002,730 ti nakalista a botantes iti Pilipinas. Kadakkelan ti Region 4-A nga agarup 7,205,066. Maikaddua laeng ti NCR nga agarup 5,995,904 a sarunuen ti Region 3 nga addaan 5,822,678.
Ti Region 1 ket addaan iti 2,865,115 a botantes. Ti CAR ket addaan iti 924,751.
Eleksionen. Daytoy ti kinapudno. Agbiag manen ti ekonomiatayo gapu iti napardas a panagrikos ti kuarta.
Ngem laeng koma, ti ibutostayo ket ti tao nga ammona a kitaen ti pagsayaatan ti tao ken ti masakbayanna.#


text:
Fyodor Dostoyevsky
Ni Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky[nota] (Ruso: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; IPA: [ˈfʲodər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstɐˈjefskʲɪj] ( denggen); 11 Nobiembre 1821 – 9 Pebrero1881[nota]) sagpaminsan a transliterado ti Dostoevsky, ket maysa idi a Ruso a mannurat kadagiti nobela, dagiti ababa a sarita ken dagiti salaysay. Dagiti literario nga obra ni Dostoyevsky ket agsuksukisok ti sikolohia ti nagtagitaoan iti nariribukan a politikal, sosial ken espiritual a kontesto iti maika-19 a siglo a Rusia. Urayno ni Dostoyevsky ket nangrugrugi a nagsursurat kadagiti libro idi tengnga ti 1850 a tawtawen, ti kaaduan a nalaglagip nga obrana ket nanipud kadagiti naududi a tawtawen, a mairaman ti Krima ken Dusa, Ti Maag ken Dagiti Karamazov nga Agkakabsat a Lallaki. Isu ket nagsurat kadagiti sangapulo ket maysa a nobela, tallo a nobella, sangapulo ket pito nga ababa a nobela ken tallo a salaysay, ken kankanayon akakuen dagiti kritiko a kas maysa kadagiti kalatakan ken kaaduan a prominente a sokolohista iti literatura a lubong.[1]
Ni Dostoyevsky ket naipasngay ken dimmakkelwas idiay ospital ti Mariinsky Moscow, Rusia. Idi ubing isu ket naipayamammo iti Inggles, Pranses, Aleman ken Ruso a literaura, ken dagiti pay banbanig a sarsarita ken salaysay. Ti kelaat nga ipupusay ti inana ket nakareggaay kaniana ken, iti isu met laeng a panawen, pinanawanna ti pribado nga eskuela para iti maysa nga akademia ti milisia. Kalpasan idi nagturpos isu ket nagtrabo a kas inhenniero ken nabiit a naragragsakan ti liberal a panagbibiag. Kalpasan daytoy isu ket nangrugrugi a nagipatpatarus kadagiti libro tapno makabiruk ti kuarta. Idi lawlaw ti tenga ti 1840 atawtawen isu ket nagsurat ti immuna a nobelana, Pobre a Tattao, a daytoy ti nakaiserrekanna ti literario a lubong. Idi 1849 isu ket nakemmeg para iti panakairamanna iti Petrashevsky a Sirkulo, ti maysa a progresibo a grupo. Isu ken dagiti dadduma a kamkameng ket naipabsol iti patay para iti panakibinglayda iti daytoy a grupo, ngem daytoy a panagpabasol ket maysa laeng rabrabaken a panapapatay, ken ti sentensia ni Dostoyevsky ket nabaliwan ti uppat a tawen apanakaibalud idiay Siberia. Kalpasan idi naiparuar, isu ket napilit a nagserbi a kas maysa asoldado ngem naikkat manipud ti milisia gapu ti madi a salun-atna ken napalubosan nga agtu;tuloy kadagiti panagsursuratna.
Kadagiti simmakbay a panawen ni Dostoyevsky ket nagtrabtrabaho a kas maysa nga agiwarwarnak. Isu ket nagipabpablaak ken nagur-urnos kadagiti nadumaduma a bukodna a magasina ken kalpasan daytoy iti maysa aserial, ti Ti Diario ti Mannurat. Iti rugi kadagiti panagbanbaniagana ti Europa isu ket nagsagsagaba kadagiti banag a maipapan ti kuarta gapu ti panakairuamna ti sugal, a nagbanagan ti panakaemmana nga aglimlimos ti kuarta. Isu ket nagsagsagaba ti epilepsia kadagiti amin a manakman a panagbiagna. Ngem gapu ti aragaag nga enerhia ken ti kaadu ti obrana isu ket dimteng a nagbalin a maysa kadagiti kaaduan a nabasbasa ken naindayegan a mannurat idiay Rusia. Dagiti librona ket naipatarusen kadagiti adadu ngem 170 a pagsasao ken nailako ti agarup a 15 a riwriw a kopia.[2] Ni Dostoyevsky ket nangibati ti napaut a legado a nakaimpluensia kadagiti adu a mannurat, a mairaman kenni James Joyce aginggana kenni Ernest Hemingway ken Ayn Rand.
Dagiti linaon
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Kinaubing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Fyodor Dostoyevsky ket naipasngay idi 30 Oktubre 1821 (11 Nobiembre 1821, segun ti Gregoriano a kalendario), ti maikadua nga anak ni Mikhail Dostoyevsky ken Maria Nechayeva. Dagiti Dostoyevsky ket maysada idi naglaaok nga etniko ken naglalaok a denominasional a Lituanio a natakneng a pamilia manipud idiay rehion ti Pinsk nga adda dagiti ramut a masurotan manipud idi maika-16 a siglo. Dagiti sanga ti pamilia ket nairaman ti Ortodokso ken dagiti kameng a Katoliko, ngem dagiti kaasitgan a puonan ni Dostoyevsky ket pimmanglawda ken naipababada iti klase ti saan a monastiko a klero. Iti bangir ti inana, ni Dostoyevsky ket nagtaud manipud ti maysa a pamilia kadagiti Ruso nga aglaklako.[3][4]
Ti nalatak nga apong a lakay ni Dostoyevsky manipud ti amana ken aponna a lakay ket padida idi iti Ukrainio nga ili ti Bratslava, nga idiay tinakaipasngayan ti amana. Ni Mikhail ket nanamnama idi a tumipon iti klero, a kas ti amana, ngem pimmanaw idiay balyda embes a napan idiay semenario, isunga nagtultuloyen a pinanawanna ti pamiliana. Idi 1809, idi agtawen ti duapulo, ni Mikhail ket naawat idi idiay Imperial nga Akademia ti Mediko-Kirurhiko ti Moscow. Isu ket naipatudon idiay ospital ti Moscow hospital nga idiay ket nagserbi a kas maysa a milisia a doktor ken naipatudon a kas maysa akangatuan a mangngagas idi 1818. Idi 1819, isu ket inasawana ni Maria Nechayeva, ngem nagikkat ti milisia aserbisio ti simmaruno a tawen tapno mangawat ti puesto idiay Ospital Mariinsky para kadagiti kakaasi. Kalpasan ti panakaipasngay dagti dua nga annakna a lalaki, ni Mikhail ken ni Fyodor, ket nanipangatoda ti puesto ti agbalbalakad ti kolehio, ti maysa apuesto anangipangato ti legado a kasasaad ti nobilidad ken mangpalubos kaniana ti makagun-od ti estado idiay Darovoye, ti ili nga agarup a 150 km wenno 100 milia a kadayo manipud idiay Moscow. Dagiti nagannak kenni Dostoyevsky ket nagannakda pay ti lima kalpasan daytoy.[3][4]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1.^ Dagiti nagann ket nadumaduma a naisursurat ti Inggles, ti umuna a naganna ket sagpaminsan a naisursurat a kas Theodore wenno Fedor. Sakbay ti kalpasan ti rebolusionario nga ortograpiko a reporma, kadagti nadumaduma pay a banag, ket nasukatan ti Siriliko nga Ѳ ('th') ti letra ti Siriliko nga Ф ('f'), ti nagan ni Dostoyevsky ket naisurat iti Ѳeoдopъ (Theodor) MиxaйлoBичъ ДocToeBckiй.
- 2.^ Petsa ti daan nga estilo 30 Oktubre 1821 – 28 Enero 1881
- 3.^ Ti kabssat a lalaki ni Eduard Totleben, nga isu ti nagkiddawan ni Dostoyevsky para iti panakairuarna ti milisia kalpasan ti panakaibaludna.[5]
- 4.^ Ti agpaysa a rason, a nailimed kaniana, a ti warnakan idi ket nakaurnosen a mangipablaak ti Anna Karenina ni Leo Tolstoy .
- 5.^ Nicolas I ket nagsuporta ti teknikal nga unibersidad a nakaited ti opurtunidad para iti nasayaat a propesional a karrer ti milisia.
- 6.^ Ni Lyubov iti nasakbayan ket tinawtawganna ti bagina a kas Aimée (Pranses iti "naayat").
- 7.^ Ti Time a magasina ket maysa idi a nadayeg a warnakan, nga addakadagiti sumurok a 4,000 nga agsuskribir sakbay a narikpan idi 24 Mayo 1863, babaen ti Tsarista a Turay gapu ti panagipablaak ti salaysay babaen ni Nikolay Strakhova maipanggep ti Polako a yaalsa idiay Rusia. Ti Time ken ti simmaruno ti daytoy idi 1864 Epokha ket nagiyebkas ti pilosopia ti konserbatibo ken ti Eslabopilo a tignay ti Pochvennichestvo, a sinuportaran babaen ni Dostoyevsky idi las-ud ti panakaibaludna ken dagiti tawtawen kalpasan ti panakaibaludna.[6]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ruso a literatura". Encyclopædia Britannica. Naala idi 11 Abril 2008.
Dostoyevsky, nga isu ket nabigbigan a kas maysa kadagiti kalatakan a sikolohista iti literatura a lubong, ket nagsuksukimat a mangipakita ti panakaitutop ti Kristianidad kadagiti kaunegan a kinapudo ti panagpanpanunot.
- ^ Kjetsaa 1989, p. 7.
- ^ a b Kjetsaa 1989, pp. 9–35.
- ^ a b Frank 1979, pp. 6–22.
- ^ Lantz 2004, p. 3.
- ^ Frank 1988, pp. 34–64.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti obra a mainaig kenni Fyodor Dostoyevsky iti Wikisource (iti Ingles)


text:
Nakarikna iti saem. Daydiay saem a kasla natudok iti pika ti akimbaba a paragpagna. Nasaem a kumutukot. Bimmangon. Pinidutna ti bassit a banag a naitudok iti daga ken naiddaanna. Minirana.
Nanglangit idinto nga adda minulmolan ti mugingna. “Natnagna? Natinnag la ketdi ti ina daytoy!” Napataliaw iti kanigidna. Ti agkabannuag a nakasarukod! Lima nga agpa ngata iti yanna. Nagsabat dagiti matada. Iniseman ti agkabannuag. Sinubalitanna. Nagsuyaab. Imbulsana ti pendant ket inyiladna. Dinan nakita ti panagtungtung-ed ti agkabannuag a nakasarukod, in-inut nga immadayo, agingga iti inalun-onen ti sipnget. Madamdama pay, agur-uroken ti lalaki.
“Kutkutonen ken dingdingrawenkan, dugyot, dika pay la bumangon!” kinuna ti nakalabus a lumakayen a lalaki nga agsagsagad. Nakaputot daytoy ket pimmulipol ti uleg a tato kadagiti tumengna. Iti kanawan a tumeng, nabasana ti SSC 321.
“Tumakderkan no dimo kayat a bugbogenkan, ne!” kasla kumilaw dagiti mata ti lalaki.
Linidlid toy lalaki dagiti matana. Timmangad. Nakangaton ti init. Nagdardaras a pimmanaw idi nailayat ti nalukot a gemgem ti lakay. Dina kayat ti riribuk. Ta umok ti riribuk sadiay lugarda. Saan a riribuk ti inayanna ditoy.
Naggaradugod manen ti boksitna. Saan laengen a mabisin, agalburito payen ti tianna. Pinidutna ti pagiwarnak iti rabaw ti immaratiddog a lamisaan a bato a nalabit nga imbati wenno nabati ti kaudian a nagtugaw dita. Napia la a pagpunasna iti kerretna no sadino la ditan a nalemmeng iti papananna pagpaknian. Inukradna ti pagiwarnak. Napasardeng. Binasana ti anunsio iti maysa a kolektor kadagiti relika.
Kinarawana ti bulsana. Adda! Inruarna ket minirana. Iti mugingna, kasla agparparikna a sabali daytoy a petpetna. Nalabit a namaris dagitoy no saan a pinangisit ti kabkab ken medio panagsenen.
“Ilakok san!” naiyesngawna.
“Kukuam aya?” dinillawna ti bagina.
Minirana ti adres ti kolektor. Nalabasannan daytoy a lugar. Ditoy ti pagpagnaanna idi agtrabtrabaho pay laeng iti konstruksion. Inaprosanna ti kuladongan a boksitna kalpasan ti nagsasaruno a garadugod a kunam la no garadugod dagiti naunget a gurruod iti panawen ti nepnep.
Nakaangot manen iti agatrosas.
“Nagbanglon!” Impalawlawna ti panagkitana, ngem adayo ti yan dagiti grupo dagiti babbai nga agkakatawa iti yan ti semento a tugawan ken semento a lamisaan. Nariknana ti puyot ti angin. “Isuda ngata…?” Nagnan. Iti panunotna, naiyangin laeng dayta kasla banglo ti rosas.
Tinaliawna ti amianan. Ne, ti manen agkabannuag a nakasarukod iti kannigidna! Adda iti igid ti kalsada ken tumaltaliaw kenkuana nga umis-isem! Sursuroten kadi ti agkabannuag wenno nairanrana laeng nga adda met daytoy iti papananna? Ngem saanna nga inkaskaso. Saanen a napateg kenkuana daytoy a banag.
“Kasla sursurotennak ti banglo,” nakunana manen iti bagina. Simgar. Dina maespeling no apay. Immanges iti nauneg. Inulitna. Ngem, dinan maangot pay ti banglo. Napartak ti pannagnana nga agturong iti adres ti kolektor.
Religious artifacts ti kaaduan a koleksion ti Caucasian a lakay ken nalukmeg a baket a nangpastrek kenkuana. Dinamagda no ania ti masapulna. Saan a nagtimek ta nariknana manen ti bisinna. Inyawatna lattan ti pendant iti baket. Minira ti baket. Nadlawna a napanganga ti baket a nangbidingbiding iti krusipiho.
Ti lakay ti nangawis kenkuana a sumurot iti uneg ti bassit a siled. Simmurot lattan. Bassit a timbangan ken libro a nangisit ti naiparabaw iti sarming a lamisaan. Adda dua a tugaw iti sanguanan ti lamisaan ket naiyupreser ti maysa iti lalaki. Ginuyod ti baket ti maysa sana tinugawan.
Inukrad ti lakay ti nangisit a libro. Naunnat met ti tengnged ti lalaki ken ti baket. Nakita ti lakay ti ladawan a kapada ti pendant. Innala ti lakay ti pagsiripna ket binidingbidingna a nalaing ti pendant. Inggusugosna iti nangisit ken basbassit ngem gemgem a bato. Pinatedtedanna ti nangigusugosanna iti likido, ket immasuk ti bato sa idi kuan nakatartarnaw nga uged-uges a duyaw ti nagparang iti nangisit a bato. Insaruno ti lakay a pinatedtedan ti krusipiho. Immasuk ket lalo a timmarnaw ti maris dagiti naibudak a batbato. Bimmusnag dagiti marisda.
Tinimbang ti lakay. Impasana iti baket. Sinirip met daytoy babaen ti sangadakulapan a magnifying glass. Nalawa ti isem ti baket a nagtungtung-ed ket kinunana: “It’s a genuine monstrance in tri-color gold rays, diamond stones on cross and base and colored stones on trunk…!”
(Maigibusto)


text:
ASINO NI MARK TWAIN?
Maysa kadagiti kalatakan ken naballigian a mannurat ket ni Samuel Langhorne Clemens. Maysa nga Amerikano a nobelista ken humorist.
Ngem saan nga inaramat ni Clemens ti pudno a naganna iti panagsuratan. Kinaykayatna nga inusar ti pen name a Mark Twain. Kinapudnona ket nalatlatak pay dayta pen namena ngem ti pudno a naganna.
Dua kadagiti nobelana iti maysa kadagiti kalatakan pay laeng iti lubong ti literatura. Mabasbasa pay laeng agingga ita. Naikabil iti pelikula ken pasaray mabuya iti telebision. Dagitoy a nobelana ket ti The Adventures of Tom Sawyer ken ti The Adventures of Huckleberry Finn.
Nagserye pay dagita a sinuratna iti ABS-CBN. Ket iti inaldaw idi panangbuybuyak, napaliiwko a napintas dagiti panangibudi ni Clemens dagiti makapakatawa a pagteng.
Ni Clemens ket ad-adda a maawagan a kas humorist.
Asino aya ni Clemens?
Naiyanak sadiay Florida, Missouri idi Nobiembre 1835. Naikonsidera a kas isu ti “greatest humorist of 19th Century American literature.
Idi 1839 nagdappat ti pamilia Clemens sadiay Hannibal, Missouri iti igid ti Mississippi River. Awanan iti formal education. Ngem nagtrabaho kadagiti print shops ken opisina dagiti pagiwarnak a nakasursuruanna iti agsurat.
Sinuratna ti kaunaan a saritana ti “The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County” idi 1865. Maibilang daytoy a kas klasiko a sinurat. Daytoy a saritana ket ti “Mark Twain” ti inaramatna a kas pen name. Sipud idin, no agsurat daytoy, aramatennan ti Mark Twain.
Ngem kadagiti sinuratna, nalawag ti pannakaiparang kadagiti riyalistko wenno nakapappapati a banag. Ken kangrunaanna, inayunanna ti panagpapada ti amin a tao ania man daytoy iti marisna a kas bugas ti tema ti nobelana a “The Adventures of Huckleberry Finn.”
Kas maysa a humorist, naam-ammo ti istilona nga agpakatawa babaen kadagiti natadem a kapanunotan ken paliiwna iti kababalin dagiti tao lalo iti false pride ken self-importance. Nagaramat met kadagiti tekniko nga exaggeration wenno hyper technique.
Ti kayat a sawen ti “Mark Twain” ket “dallot ti mangngalap iti dua kadeppat’ unegna a karayan”. No batoken a nalaing ti kaipapananna, “saan a nauneg ken saan met a narabaw” a dallot; ngem ketdi addaanda iti biag a mangkulding ti kaipapanan ti tao a kas mangngalap iti karayan ti biag. Wenno kas mannurat iti karayan ti pluma. ##
Sunday, September 27, 2009
ASINO NI MARK TWAIN?
Tuesday, September 08, 2009
Ti Salip Ti Sarita A Para Ubbing
Komentario ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Saan ket nga isu ti kaunaan a salip ti sarita a para ubbing, ta sakbayna, intuyang ti Tawid ti Ilocos Foundation, Inc. (TIFI) ti Vigan, Ilocos Sur ti Tawidsalip ti Sarita a Para Ubbing idi 1999-2000. Naipablaak dagiti nangabak iti tawen 2002 iti Samtoy, ti magasin a kukua ken imanehar ti TIFI. Saan a nasunotan ti pasalip. Nagsardeng metten ti magasin. Sipud idin, naturog daytoy a klase ti sinurat.
Nasayaat la unay ta adda 1st Honor Blanco Cabie Premio iti Literatura Ilokana (Cabie PINILI), Salip ti Sarita a Para Ubbing a nangriing ti nailibay. Agsipud ta umuna pay la a tawen itoy a pasalip, limitado laeng dagiti makisalip, taga-Metro Manila laeng ken Ilocos Norte. Nalabit a pagrugrugian. Pamadpadasan. Nalabit a maikalawanton kadagiti sumaruno a dupag.
Iti panangbasbasak kadagiti nangabak, napaliiwko a dakkel ti potensialna a lumawa ken rumang-ay pay daytoy, ta saan a paatiw ni mannurat (nga Ilokano) iti panagsuratan iti kastoy a klase ti sinurat. Ti Ilokano psyche iti kastoy a sinurat ket naluomen ken sidadaanen a mapuros ken maidaya iti dulang ti literatura. Ket daytoy a pasalip nagbandera ti kabaelan dagiti mannurat iti saan nga agpatingga a burayok ti pampanunot. Iti pannakatingiting ti nawarwaran a lubid, timpuar ti isem, a kabaelan ni Ilokano no dipay ket nalalaing nga agputar iti kabukbukodanna nga eksperiensa itoy a bangkag ti panagsuratan.
Napintas ken nabaludbod dagiti apit. Makapnek.
Isu nga intay man pasadaan ken usigen ti kinarakaran dagiti apit.
Ti “Ti Manok ni Andy” a sinurat ni Efren A. Inocencio, ti nangabak iti Maika-3 a Gunggona. Naipablaak iti Bannawag, Agosto 10, 2009.
Ti samari (summary) ti sarita.
Manipud iti away a dipay nagteng ti wayat dagiti “nangato a balaybalayan,” sumurot ni Andy ken ni amangna no parbangon nga agudong ken mapan aglako iti saba. Ilakona met ti dumalaga a manokna tapno adda igatangna ti Chicken Joy ti Jollibee nga impadamag ni Cris a kaeskuelaanna a nakaim-imas. Nasken a maramananna met ti Chicken Joy ken tapno mapadasanna met ti nanam dayta pagidikalutan. No pudno met laeng a naim-imas ngem ti tinola. No pudno met laeng a nasarangsang ti kudilna,
Ngem ilakona laeng ti manok kadagiti mangtaraken itoy, a saan ket a partien a sidaen. Isu a damagenna pay nga umuna iti nagtawar ti presio ti manok no para sida wenno saan. No para sida, dina ilako, a kas iti maysa a baket. No taraknen, ilakona iti dua a gasut a pisos, a kas iti lakay nga aglalanga a baknang a timmawar. Ngem pinawarwaran pay ti lakay nga umuna ti pungo ta makitana no di met laeng pilay. Sitatalek ken sigagagar met a winarwaran ni Andy ti manok. Ngem ti dakkel unay a biddut ti ubing ti panangpatitna ti kimmol ta simmiagen a timmaray ti manok.
Uray no kinamatda nga agama ti manok, didan nasurotan. Awan ti naaramidan ti ubing no di agsangit. Pinabasolna pay ti lakay ta pinawarwarannanto met. Imbaga met ti lakay nga awan basolna a ta dina pay sinagsagid ti manok. Ket pimmanawen lakay, ngem nagsubli ket inyawatanna iti sangagasut a pisos ti ubing tapno adda met laeng ti pag-Jollibee daytoy.
Apaman a nakapanaw ti lakay, dinagus met ni Andy iti napan iti Jollibee tapno gumatang iti Chicken Joy. Nagsubli iti yan ti puesto ni tatangna nga aglaklako. Linapgisanna met ti amana a pangramananna. Kuna met ti ama a saan nga adayo iti ramanna iti nadigo a tinola.
Ngem inrason ni Andy nga agsinsinda iti raman. Ngem naamiris ti ubing: “Mariknana itan ti nagdumaan ti Chicken Joy ken tinola. Ad-adda a mabsog iti tinola ta adda papaya a nayonna.”
No pinartida koma ti manok adu koma ti pagraramananda. Nasayaat ti lakay a timmawar ta binayadanna pay laeng ti sangagasut a pisos. Namrayanna latta a ninanam ti Chicken Joy. Sinepsepanna pay ti tulang ti luppo ti manok.
Nakaremkena pay ni Andy ti sepsepsepanna a tulang idi adda nagkiak a manok. Ti manokna a kamkamaten ti aso! Kinamatna metten ti manok tapno tiliwenna. Uray ti ama ket nakipagkamat metten kalpasan a nangput-ing iti saba a lakona ket imbatona iti aso a pangbugiaw. Immusok-usok ti manok kadagiti tagilako, ngem saanen nga ininggaan ni Andy a kinamat. Uray simrek iti kasilia dagiti babbai ngem sinurot latta ni Andy aginga nakemmegna ti manok.
Kuna ti amana a mapandanto ilako ken ni Sanglay ta nangina ti panaggatang daytoy iti netib a manok. Ngem saan a kayaten nga ilako ni Andy ti manokna, ta pagitlogennanton tapno umadu ti manokda a lutuendanto iti tinola. Gibusen.
Dagiti puntos nga ikonsiderar itoy a sarita:
1. Ti Chicken Joy iti panunot ni ubing nga Andy
2. Ti Chicken Joy iti panunot dagiti ubbing, in general
3. Ti pananggun-od ti ingpen ket maysa a panagtakuat ken panagamiris para iti masakbayan
Ti Chicken Joy. Nailadawan ti awtor ti nakaaw-away wenno rural a panagbiag. Nailadawanna ti kananakem ni ubing nga Andy a dipay nakaraman no ania dayta a Chicken Joy ken dayta pagdikalutanna. Nasken a maramanan met ti ubing dayta tapno ammona met ti pakasaritaan daytoy ken addanto masaona kadagiti kapadana nga ubbing. Daytoy daytay aw-awaganda iti kabarbaro nga eksperiensa a mangiturong iti asinoman a mangammo ti kinapudno. Eksperiensa a pakaamirisan ti agdadata a kinapudno. Daytoy nga eksperiensa ket itag-ayna ti kapanunotan ken panagikedkeddeng ti ubing.
In general, saan laeng nga iti rural a panagbiag iti pakapaspasamakan daytoy uray pay iti siudad. Maysa a phenomenon iti panunot ken nakem dagiti ubbing ti Chicken Joy. Naganna laengen kadakuada ket makapakatayen. Uray binandehado la ngaruden ti prito a manok iti sangoda, kaykayatda pay laeng ti Chicken Joy. Adda la ket ti naidumduma a pangabig daytoy, isu dayta ti kabarbaro nga eksperiensa ken sabali manen a panangammo ken pannakaamo ti kinapudno.
Ngem iti agdadata a kinapudno, inton addada iti uneg ti Jollibee, kaykayatdanto met laeng iti mapan agay-ayam iti ayan dagiti padada nga ubbing iti pagusok-usokan, pag-slide-an ken kangrunaan ti amin, ti pannakaadda ti kabarbaro a gayyem. Pagangayanna, yawidto met dagita a prito a manok kada prito a patatas.
Adda ti naisangsangayan a gagar ti ubbing a mangiduron kenkuana tapno takuatanna ti kinapudno. Isu a nasken a mapasamak dayta nga ingpen. Ket iti pannakapasamak ti ingpen, dumteng metten kadakuada iti pannakaamiris ti kinapudno. Dayta a panagamiris ket pasidapenna ti naganus a panunot.
Ket ti naganus a panunot a pinasidap ti eksperiensa, itayokna ti panunot nga agtakuat ken agamiris iti pagsayaatan. Iti eksperiensa a makasursuro ti ubing. Ti eksperiensa a kasisiriban a mannursuro, dayta ti tema ti sarita. Isu dayta ti phenomenon ti Chicken Joy.
Ti kapintasan a paset ti sarita. Iti manok ni Andy, siempre. Nagrugi iti manok. Uray kasano ti kinapategna dayta a manok no isu ti bentahe a pakagun-odan iti ingpen—a makaraman iti Chicken Joy, maisakripisio dayta a kinapateg. Ngem iti pannakaamiris ti kinapudno, nga ad-adda a makabsog ti tinola ta adda papayana ken kaldona, agsubli met laeng ti kinapateg dayta a naisakripisio. Isu a pagitlogenna laeng ta umadu pay iti itinolada. Itoy a puntos, ti istabilidad ti manok ken ni Andy ket masapul a dida agsina iti udina ta isuda la ngarud ti masarsarita.
Napintas a sarita. Nabara a kablaaw iti awtor.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ni Anya Manilenia ken ni Balong Promdi
Sarita ni SHERMA E. BENOSA
Maika-2 a Gunggona
Naipablaak iti Bannawag, Agosto 17, 2009.
Dagiti naipakita a ramenna ti pagpintasan ti sarita. Agduma ngamin ti impakita ken ti naidetalie wenno naisawang a paset. Iti ngamin literatura, ipakita dagiti tagipatgen wenno pagpintasanna a saan ket nga idetalie wenno isawang. Bay-an a makita a nalawag da dear readers. Bay-an nga apresiaren ni dear readers dayta a pagpintasan.
Dagitoy dagiti sumagmamano a pagpintasan daytoy a sarita. Nupay adda ti pagkaarngianda iti maikatlo a gunggona no maipapan iti panagtakuat, agdumada ketdi ta a nalawlawa ti sakopen daytoy (nalawlawa nga scope). Uray no saan a naibaga ket nakadkadlaw ti transformation wenno panagbalbaliw iti panirigan ni Anya. Ti ayat ken eksperiensa a naagsawna itoy a panagbakasionna ket dinto maumag.
Ti comparison technique ket naaramat a di naisawang no di ket kadagiti pasamak ken pannakautob a naipakita.
Dagitoy dagiti sumagmamano a banag a masapul a panunoten ken amirisen, ta babaen kadagitoy, ad-adda pay a maawatan dagiti di naisawang a kinapateg daytoy a sarita.
1. awanan malisia
2. panamagdilig ti away ken siudad
3. panagtakuat
4. eksperiensa
5. transformation
Ti kangrunaan a paset, ket ti kinaawan ti malisia daytoy a sarita. Daytoy ti mangipaneknek a sarita a para kadagiti ubbing. Ngamin awanan malisia dagiti ubbing. Kadagiti laeng nataengan nga umapon ti malisia. Iti level ti panunot dagiti ubbing, saan a pulos nga apunan ti malisia. Napakainosente. Makapasubli iti kinaubing. Daytoy ti nagdumaan ti ubing ken nataengan. Saan nga imbaga ti awtor daytoy a banag ngem impakitana a kas pammaneknek a para kadagiti ubbing daytoy a sarita.
Sadino iti pakasarakan daytoy? Idi inisbuanda dagiti inaramidda a bunton sada met la inay-ayam. Nupay naibaga ti bain tunggal maysa, saan a rimmimbaw dayta ta ubbingda pay. Inaramidda met laeng. Sada inay-ayam ti tapok nga inisbuanda. Ubing la ti ubing. Kadagiti nataengan, saanen a mapasamak dayta a banag.
Panamagdilig ti away ken siudad. Ti pakabuklan ti topiko. Adda dayta panamagdilig iti kabibiag, ti taraon ken taudan dagitoy, ultimo dagiti billit iti siudad ket naikomperar iti away: “Nalagip ni Anya dagiti nakitana idi a tumatayab iti Manila Zoo ngem duma ti kinaragsak dagiti adda ditoy. Apay ngata? nakunana iti bagina.” Nakakulong ngaminen dagiti billit iti zoo ket awandan iti natural a habitat dagitoy isu nga agpukaw metten ti kinaragsakda wenno mapilpilit. Iti siudad, preserbado dagiti taraon, aggapu iti SM a magatang idinto nga iti away ket agtaud iti mismo nga arubayan, iti mismo nga ayup ti gatas, iti mismo a puporasanna dagiti nateng. Iti ababa a pannao, sabali ti biag iti away ken siudad. Mangmangan dagiti ubbing iti sitseria iti siudad idinto ta prutas iti away. Managsaksakit ni Anya, idinto ta nasanikar ken nakaranting ni Balong. Saan a naibaga dagitoy a panamagdilig, ngem naipakita.
“Nalag-an ti rikna ni Anya a nakariing iti kabigatanna uray no isu ti naudi a bimmanon. Awan mariknana a rarek iti karabukobna.” Dagitoy a linia, ti nagserbi a kas foreshadowing/prefigure ti sarita. Ti nalag-an a rikna ket isu ti mapasamak iti sibubukel a sarita. Napintas ti mariknana gapu iti kabarbaro nga eksperiensa. Ti kinaawan mariknana ararek iti karabukobna ket isu daytan ti foreshadowing/prefigure ti panagbalbaliw a mapasamak.
Panagtakuat. Manen, saan a naibaga ti panagtakuat, ngem naipakita. Ngem maamiristo laengen ti ubing inton dumteng dayta a banag kenkuana. Panagtakuat ti kabibiag iti away a maiduma iti kabibiag ken panagbiag iti siudad. Ket daytoy a panagtakuat saan met a maliklikan iti panamagdilig kadagiti dua a klase ti pagnaedan. Mautobton ti amin nga adda iti naisangsangayan a pangabig ti tunggal maysa a pagnaedan. Itoy a pannakatakuat ti maipapan iti away ken iti maipapan iti siudad, lumawa ket lumawa ti ammo. Ket ti pannakaammo kadagitoy agtultuloy a proseso nga isu dayta ti eksperiensa a mangited iti adal iti asinoman. Ti adal base iti eksperiensa.
Dayta nga eksperiensa ti dakkel unay a pakaamoan, pakasursuroan kadagiti saan pay nga ammo ken saan pay a nasagang a pulos iti dana ti biag. Daytoy daytay panagsapul, panangbirok ken panangimuri kadagiti kabarbaro nga ammo no diman pannakaadda ti eksperiensa a pakasirayan ken pakaammoan iti kabarbaro a banag.
Iti pannakasursuro kadagiti dimteng ken dumteng a kabarbaro a banag ken eksperiensa ipasngayna metten ti panagbalbaliw. Kas makita ken mapaliiw ken ni Anya, dimtengen kenkuana ti panagbalbaliw. Dayta a panagbalbaliw ket saan laeng a iti panagimutektek kadagiti amin a banag no dipay ket ti aglawlaw, ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken panamati iti ‘kabarbaro a lubong.’
Daytoy ti agtultuloy, saan nga agsardeng a panagadal ken panagsursuro iti biag.
Napintas a sarita, a di pulos nagamayan iti negatibo a pampanunot. Ti sarita a nakapulpulos iti ayat ken panagtakuat.
Nabara a kablaaw iti author.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog
Sarita ni JOEL B. MANUEL
Umuna a Gunggona
Salip iti Sarita a Para Ubbing
1st Honor Blanco Cabie Premio
Naipablaak iti Bannawag, Agosto 24, 2009.
No apay a naaddaan iti a dua a paniempo ti Kailokoan.
Awan ti makuna a paniemmo idi, ta inaldaw nga agtudo, inaldaw met nga aginit. Maysa a paraiso iti Amianan. Iturayan ni Apo Lung-aw ken addaan iti dua nga annak, da Apo Kalgaw ken Apo Burarog. Ay-ayatenna unay dagiti annakna, ket isudanto iti sumukat nga agturay inton mauma.
Napanunot ni Apo Lung-aw, a tapno saan a tumanor nga awan ti ammoda dagiti annakna, nasken nga isagaannan ida iti akem tunggal maysa. Narigaten no masuroanna dagiti tao ngem saan dagiti annakna. Saan ngamin a nakibibiang dagiti annakna, ket daydiay laeng nagpaspasiar, nagpininnalastog ken nagay-ayam ti ammoda.
Pinaayaban ni Apo Lung-aw dagiti annakna a nabaliodong ken ni Pitopit tapno mabadangan a magituray ti Bantay Kilang. Ta adun kanon ti panawen a panangiwanwanna kadagiti tao. Ngem saan nga agkinnawatan dagiti annak ti pagturayan, no makannigid wenno makannawan. Nasken ngarud suboken ni Apo Lung-aw dagiti dua.
Isu nga inturongna dagiti dua iti leleggakan, ta sadiay a nakapakleb dagiti tallo a sinublan ni higante nga Aran. Dayta ti bagkaten tunggal maysa nga ipan iti tengnga ti Kailokoan.
Gapu ta di nairuam iti rigat ni Apo Kalgaw, inayabanna ni Palayupoy a pinatudon. Ngem saan a makuti ti naud-udi ti sinublan. Isu nga nakiinnuman ken ni Bagiw a mabaybayadan, ket linaklaka laeng daytoy nga impullasit ti sinublan. Dayta ti impakita ni Kalgaw iti amana. Ngem kuna ti ama a nalaing a mangusar ti gayyem toy anakna. Napanna insalda ti masakbayan. Dayta ti gapuna no apay nga ay-ayamen ti Bagiw ti Kailokoan.
Saan a nagpaudi ni Apo Burarog. Inayabanna ni Karayan a gayyemna, ngem saan a kinabaelan daytoy ti sinublan. Isu nga inayabanna ni Layus a mabaybayadan ket dagus met daytoy nga induron ti sinublan iti amianan ti Bantay Simminublan. Ngem di naayatan ti ama, insalda ni Burarog ti masakbayan, dayta ti rason no apay malayus ti Kailokoan.
Indeklara ni Apo Lung-aw a tabla ti laban. Iti sumaruno a rikus, saanda a pabadangan. Akinnaadu dagiti dua nga annak iti angin a maanges. Ngem naamiris ni Apo Lung-aw a maustel la ketdi amin a nagbiag no awanen ti angsenda. Isu a pinasardengnan dagiti dua.
Simmaruno iti innaduan a masusop a danum. Tunggal maysa adda abuyna a mangabak. Naparkagan dagiti waig ken karayan, dagiti laeng dadakkel ti di naabatan. Kaslan nagpuoran ti Kailokoan. Karandikang amin a karandikang. Nakayaman ni Apo Lung-awidi sumangpeten ni Pitopit a senial ti gibus ti salip.
Rinukod ni Apo Lung-aw ti danum a nainum tunggal maysa. Ngem agpadada a dua, awan surok ken kurangna. Inkeddeng ni Apo Lung-aw a ti Bantay Kilang mapagguduan. Mapan ken ni Kalgaw ti tangatang, ken ni Burarog met ti daga ken kadandanuman.
Nagdir-i Apo Burarog ken Apo Kalgaw. Ket nagtulagda pay a rambakan a tinawen ti salisalda. Isu nga adda dua a panniemmo ti Kailokoan.
oooOOOooo
Diskusion.
Napintas ti kastoy a sarita, ta impluensianna wenno akayenna dagiti agbasa iti lubong ti imahinasion, ket iti kasta, makuldit met ken maabbukay ti creative mind tunggal maysa. Daytoy ngamin a creative mind no naynay a maaramat, ti mangitunda ti asinoman nga agbalin a positibo ken produktibo – nga agaramid iti pagsayaatan ken pagimbagan ti sapasap. Isut’ gapuna, no mabalbalin, nga ipaay kadagiti ubbing ti kasisin-awan amin a bunga ti pampanunot. Kasapulan iti panagraira dagiti kakastoy a sarita, a saan laeng a pangray-aw wenno mangray-aw ti motibona, no di ket mangipalagip nga adda pay napatpateg nga akem ti literatura a naibudi a nasken nga ipaayan iti pammateg.
Ti sarita, natratar no apay a ti Kailokoan ket addaan iti dua a paniempo, ti katutudo ken ti kalgaw. Maiduma daytoy kadagiti sabsabali a lugar.
Itii bangir a punto, maibugasan iti sarita dagiti sumagmamano a tema a mangpasidap-panunot.
1. ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan
2. ti ayat ken otoridad ti nagannak
3. panagayat iti nakaparsuaan
Ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan. Dagiti annak ti masakbayan. “Isudanto ti sumublat no mauma nga agturay.” Kayatna a sawen, dagiti ubbing ket dumtengto met ti panawen nga isuda ti ‘maawagan’ iti nanakman wenno sumaruno nga agbatay ken mangisuot ti sapatos dagiti nagannak. Inton mataenganda, agbalindanto a nagannak. Isudanto met ti mangakem ti responsibilidad. Nasken ngarud nga isaganaan ti nasayasat a masakbayan dagiti annak. Ta narigaten, “dayta la nagpaspasiar, nagpimpinnalastog, nagay-ayam.” Isu a nasken a suruan ida, idalan ida, trabayen ida iti umno nga aramidenda para iti masakbayanda.
“Ngem ni Apo Lung-aw, pampanunotenna dagiti annakna. Ikkak man ketdi ida iti akemda ta dida tumanor nga awan ammona.” Dagiti nagannak, isagaanda iti naraniag a masakbayan dagiti annak.
Ti ayat ken otoridad ti nagannak. Maibugasan ti ayat ti nagannak. Awan ti idumdumana kadagiti annak. Maited nga agpapada ti maiparbeng a para iti tunggal maysa.
Panagayat ti nakaparsuaan. Naidumduma ti panagayat ti Namarsua ti Kailokoan ta inikkanna iti dua a paniempo a kas maikanatad iti panagbiag ken kasasaad dagiti agindeg.
Ket no saan nga ayaten ti tao ti nakaparsuaan, mangipaay met ti panagbalbaliw ti paniempo. Ti laengen panangabuso kadagiti kayo, itedna ti layus no panagtutudo, ket ipaayna ti tikag ken pudot no kalgaw. Iti in-inut a panangsabidong ti aglawlaw, makarikna met da Apo Burarog ken Apo Kalgaw iti sagubanit. Isu a dayta panagabuso iti nakaparsuaan ket ipaayna iti sagubanit wenno didigra. Iti ababa a pannao, nasken nga ipaay ti panagayat iti nakaparsuaan tapno agtultuloy a masagrap ti imbag a naipaay.
Ti sarita ket base iti eksperiensa ken masagsagrap ni Ilokano iti nakaparsuaan.
Paliiw.
Ti pagpintasan a maysa ti sarita ket naindaniwan ti urnos dagiti binatog. Ket no basaen makaay-ayo gapu a denggen dagiti balikas. Addaan pay ti kasla rima wenno isu pay ketdin, tunggal ungto dagiti binatog wenno sentence. Napaliiwko met dayta iti sarsarita a napauloan iti “Tubal” ni Rufino Re. Boadilla, ti superhero ti Kailokoan idi panawen ti 1002 agingga 1942. No maibasa dagiti sarsarita a kastoy ket makaay-ayo a denggen, lalo kadagiti ubbing.
Dagiti sarsarita idi un-unana ket nagbugas iti nakaparsuaan. Iti panangbasak kadaytoy a sarita, immapay ti lagip, uppat a pulon a tawen ti napalabas, mabasa iti teksbuk ti grade four ti panagsalip da Apo Angin ken Apo Init no asino kadakuada iti makaikkat iti balabal ti tao a magmagna. Kas kada Apo Burarog ken Apo Kalgaw, nausar ti limitasion ti tunggal maysa ket isu dayta ti nausar iti sarita. Adda met ti limitasion da Apo Angin ken Apo Init. Addaanda iti kabukbukodan a kabaelan. Addaan tunggal maysa iti naisangsangayan a talugading. Immuna ni Apo Angin a nangipakita iti talugadingna. Pinuyotanna a pinuyotan ti balabal tapno maitayaben. Ngem saan met nga ipalubos ti tao a maitayab ti balabalna. Simmublat ni Apo Init ket uray la kimmarandikang ti daga iti pudotna. Naglinong ti lalaki, pinagpunasna iti ling-etna ti balabal, sana insalapay ti balabal iti rungarong ti kayo, sa nagpaid iti payabyabna. Ania pay, naikkat diay balabal ti tao iti bagina. Ket nangabak ni Apo Init.
Talugading. Adda naisangsangayan a talugading tunggal maysa kadagiti agbibiag. Adda limitasionda. Napintas a sarita, pinagwerretna ti imahinasion.
Nabara a kablaaw iti author. @


text:
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Ni Carlos Bulosan ti mabigbigbig a mannurat a Ilokano a nangiyikkis iti sangalubongan ti kasasaad dagiti immuna a nagdappat sadiay America babaen iti semi-autobiographical a sinuratna, “America Is in the Heart.” Iti aldaw ti Setiembre 11, maselebraran ti maika-53rd nga anibersario ti ipapatayna ken malagip kadagiti nagapuananna, lalona unay iti nakaiyanakanna nga ili, ti Binalonan, Pangasinan ken dagiti Ilokano a mangipatpateg kenkuana sadiay Seattle, Washington, USA a nakatayan ken nakaitabonanna. Dagiti sinuratna ket saan a magatadan. Inlamina iti pantok ti panagsuratan ti nagan ni Ilokano, ti Kailokoan, nangruna ti ili a timmaudanna.
Kinuna ni Efipanio San Juan, Jr idi 1999, “Of the million Filipinos who found themselves in the United States in the two decades before and after World War II, Carlos Bulosan, his entire life & works, represents the heroic struggles and sacrifices of the Filipino community as a colonized and an emergent national agency in world history.”
Dagiti sinuratna a “America Is in the Heart” (1946 ), “The Laughter of my Father” manipud iti librona idi 1944 ken naipablaakda iti The New Yorker ken iti Harper’s Bazaar, dagiti koleksion ti dandaniwna a, “Letter from Amerca” (1942), “Chorus from America” (1942), “The Voice Bataan” (1943); dagiti nobelana a “The Cry and the Dedication” a sinuratna idi 1950s ken naipablaak idi 1995 ken ti “The Sound of Falling Light” (1960). Kinomision ni Pres. Franklin Delano Roosevelt idi 1945 a mangsurat iti salaysay (essay) maipapan iti Federal Building ti San Francisco ket pinauloanna iti “Four Freedoms.” Amin dagitoy a sinuratna ket naisangsangayan ken saan a magatadan a putar ni Ilokano a mannurat. Dagitoy a sinuratna a sarita, dandaniw, drama (plays) ken salaysay ket naidulin iti pito a kahon, maysa a folder ken 17 a microfilm reels iti University of Washington Libraries in Seattle, Washington.
Naipatarus iti Iluko idi 1997 ti “America Is in the Heart” babaen iti paulo a “Adda iti Puso ti Amerika” babaen ken ni mabigbigbig a mannurat nga Iluko ken English ken Bucaneg Awardee Manuel Diaz ken impablaak ti Bannawag Magasin. Ni Diaz ket maysa met laeng a patneg nga Ilokanao manipud iti Brgy. Nagsaag, San Manuel, Pangasinan ken agdama a presidente ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) Pangasinan. Ti pannakaipatarus ti sinurat ni Bulosan ket nangipaay iti inspirasion a nasken nga ipateg dagiti gapuanan ken putar dagiti mannurat nga Ilokano.
Maysa a paset ti nobelana a “America Is in the Heart” ket mabasa a kastoy:"The old world is dying, but a new world is being born. It generates inspiration from the chaos that beats upon us all. The false grandeur and security, the unfulfilled promises and illusory power, the number of the dead and those about to die, will charge the forces of our courage and determination. The old world will die so that the new world will be born with less sacrifice and agony on the living ...”
Napintas ti makapasidduker a pangiladawanna ti nakaay-ay-ay a kasasaad nga immuna a nagdappat, ngem iti laksid dayta a kinarigat, adda pay laeng iti natibker a namnama ti panagbalbaliw ti amin a mangitunda iti arapaap. Pudno la unay daytoy a sinurat a napnoan iti pannakidangadang iti biag ken maawagan iti Literature of Hope and Growth. Iti laksid ti saan a nasayaat a kasasaad, saan a naawan dayta namnama ken panagdur-as dagiti immuna a nagdappat ditoy a deppaar. Ti kinapinget a mangtunton ti kaipananan ti ambision ken panangingato iti sasaaden iti biag ket makuna a ladawan iti kinapinget, kinagagaet ken kinaanus. Isu dayta ti pudno a ladawan ni Ilokano.
“We in America understand the many imperfections of democracy and the malignant disease corroding its very heart. We must be united in the effort to make an America in which our people can find happiness. It is a great wrong that anyone in America, whether he be brown or white, should be illiterate or hungry or miserable." Mabasa pay daytoy a paset ti sinurat.
Dayta a panagiladawan ti gumawgawa iti wayawaya manipud iti inhustisia, exploitation ken oppression. Iti laksid ti USA a lugar ken dadaulo ti demokrasia ken siwawaya a lubong, nakita pay laeng ni Bulosan, nariknana, nagpasaranna ti saan a kompleto a demokrasia. Nakitana ti sakit, nagpasaranna ken imbibiagna dayta a sakit ti gimong. Isu nga inawaganna ti asinoman para iti panagkaykaysa a pannakidangadang.
Daytoy a timek ket iladawanna nga agsapsapul ti kararua iti pannakaadda koma iti nawaya a panagtigtignay ken pannakapasarda iti gimong nga aglaplapusanan iti taraon, lupot, pagnaedan, edukasion ken biag a nawaya ken agbalin a creative a kas badang iti gimong ken humanidad.
Dagiti kakastoy a sinurat ti kasapulan ti gimong a mitsa ti ingpen a panagbalbaliw, namnama ken panagdur-as. Ket dayta a panggep ken ingpen, isu pay laeng ti dangadang iti agdama. Ti biag ket napnoan iti dangadang. Ti biag ket saan a bunga iti kinanam-ay no di ket napnoan iti regget a sumango ken pinget a mangbukkual dagita a bangen ti namnama ken idudur-as.
Ti historical nga experiensa dagiti immuna a nagdappat iti USA ket nagamayan iti kinaganggannaet, naiduma la unay iti lugar a nagtuboan ti kinaasinoda. Iti dayta a kasasaad, iliwenda ti nawaya a panagtignayda, ngem saan a mabalin ta saanda a kabukbukodan ti nakaipadpadanda a gimong. Isu a simmangoda iti ad-adu pay a pannakidangdang. Isu dayta ti nangbukel ken nangpapintek ti kinataoda.
“A truck came and carried some of the men but most of them walked with us on the highway. They were very serious. I glanced at Jose who was talking to three Filipinos ahead of me, and felt something powerful growing inside me. It was new heroism: a feeling of growing a huge life. I walked silently with the men, listening to their angry voices and to the magic of their marching feet…” Kastoy ti pangiladawanna ti padasna a kas obrero ti talon, iti panagburasan ti ubas, asparagus, ken dadduma pay a trabaho ken obra iti talon iti katay-akan ti California.
Literature of hope and growth, kunatayo, ta aniaman a marikriknana, aniaman a pannakidangadang, aniaman a pannubok ken pannakapaay ken saan a mapukaw a ladawan ti kinaaddda latta ti nanama ken panagdur-as. Mariknana dayta a bileg ti ingpen iti kinataona, nga imbilangna a naindaklan iti nagan ti nalawlawa a pannakidangadang iti biag. Ket kas iti talugading ti maysa a mannurat, managpaliiw iti mapaspasamak iti aglawlawna, kadagiti kapulapolna, ti kasasaad, ti biag ken panagbiag ken kangrunaan ti amin ti bagina—no ania ti marikriknana, no ania ti kapanunotanna a mangidur-as ken mangitan-ok dayta a kasasaadna.
Dagitoy a kapanunotan ket saan a laeg, no di ket produktibo a mangitag-ay ti kinaasino. Saan a lapped ti kasasaad no di ket isu pay ti nagbaddekan a mangtunton iti inar-arapaap.
Dayta ni Carlos Bulosan, dayta ni Ilokano, dayta ti puli a panuli ti dur-as ken namnama. Sipapannakkeltayo ta maibilangtayo ditoy a puli, nga iti agdama a panawen, addan isuna nga aggargaraw iti uppat a suli ti lubong, a makita isuna a dadaulo iti pinget ken namnama. Puli a maipagpannakkel. Puli a tinagiben ni Carlos Sampayan Bulosan.
Ni Bulosan ket naipasngay sadiay Binalonan, Pangasinan idi Nobiembre 24, 1913 kadagiti dadduma a sinurat ken masansansan kano a naisurat maipapan iti biagna ken kinaasinona ngem iti baptismal certificate a masarakan sadiay Binalonan ket nakasurat a naipasngay idi Nobiembre 2, 1911. ken natay idi Setiembre 13, 1956 sadiay Seattle, Washington, USA. Setiembre 11 ti indeklara ti konseho municipal a Carlos Bulosan Day iti ilina a Binalonan. Masarakan ti marker a kas pakalaglagipan kenkuana sadiay Brgy. Sto. Nino @
Tuesday, February 09, 2010
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan


text:
VIGAN CITY – Immawat iti dental equipment dagiti walo a district hospitals ken maysa a pagadalan ditoy probinsia itay nabiit.
Immawat iti dental unit nga addaan iti compressor, light cure ken ultrasonic scalers dagiti district hospitals a pakairamanan ti Sinait District Hospital, Magsingal District Hospital, Central Ilocos Sur District Hospital, Salcedo District Hospital, Cervantes Memorial Hospital, Sta. Lucia District Hospital ken Ilocos Sur Community College iti simple a programa a naangay iti kapitolio idi Hulio 14.
Mismo a da Gov. Deogracias Victor “DV” Savellano, Bokal Gerry Lahoz, ken dagiti mangidaulo iti Provincial Health Office ti nangiyawat iti dental equipments kadagiti mangidaulo kadagiti district hospitals.
Paset daytoy iti programa ti gobierno probinsial a mangpasayaat iti serbisio iti dental iti probinsia.#


text:
Sumagmamano nga agilinlinteg ti nangidagadag ken ni Supreme Court Chief Justice Renato Corona ti panag-inhibitna kadagiti pangngeddeng pakaseknan dagiti naidatag a kaso maikontra ken ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo tapno mapagtalinaed ti respeto iti Kangatuan a Korte nga idauluanna kas maysa nga institusion nga awan ti idaddadumana wenno al-alaenna.
Adda pamkuatan dagitoy nga agilinlinteg a mangidagadag ken ni Corona iti kasta agsipud kadagiti nagkauna a pangngeddeng ti Korte Suprema nga alegasion dagiti kritiko a mangsalsalaknib ken ni GMA, nangruna dagiti adda pakainaigan dagiti kaso a naidatag maikontra kenkuana.
Kinapudnona, uray idi sakbay nga agtugaw ni Pres. Benigno Aquino III, impasakbaynan a dina kayat a ni CJ Corona ti mamagsapata kenkuana, nupay daytoy ti tradision a masursurot maigapu iti panangdutok kenkuana ni GMA sumagmamano a lawas sakbay ti ibababana iti puesto kalpasan ti eleksion a nangabakan ni Aquino kas presidente. No etiketa ti pagsasaritaan, rumbeng laeng a ti sumukat a presidente ti mangdutok iti sumaruno a mangidaulo iti Korte Suprema kalpasan a nagretiro ti chief justice. Ti pannakadutok ni Corona kas chief justice ti maysa kadagiti kontrobersial a midnight appointments ni GMA.
Agpayso, nagsapata ni Aquino iti sanguanan ti maysa nga associate justice, a maysa a tungpa iti chief justice.
Adda idin pamalpalatpatan dagiti kritiko ni GMA no apay nga “indarasna” a dinutokan ni Corona a chief justice. No taldiapan ti napalabas, nagserbi ni Corona kas chief of staff ken spokesperson bayat ti administrasion ni GMA, sakbay a nadutokan nga associate justice sa chief justice. Makuna ngarud a nauneg unay ti ramut ti relasion da Corona ken ni GMA ket saan a maibarengbareng daytoy iti sanguanan dagiti mapattapatta a kaso a maipila maikontra kenkuana apaman a dumsaag a kas presidente kas iti mapapati a panagsuitik idi eleksion 2004 ken 2007.
Ngarud, aniaman a desision ti Korte Suprema nga agparang a mangpabor ken ni GMA ket maikkan iti sabali a maris. Kas iti agparparang a nadaras unay a panangiyisioda iti TRO tapno maikkan iti waya ti dati a presidente a pumanaw iti pagilian. Alegasion laeng daytoy dagiti kritiko. Ngem rumbeng a saan nga iyaleng-aleng ni Corona dagitoy nga alegasion agsipud ta aniaman nga aramidenna, agballatek iti Korte Suprema nga idauluanna a mabirbirngasan payen iti Arroyo court.
Kasayaatan ngarud, ag-inhibit ni Corona kadagiti pangngeddeng mainaig kadagiti kaso ni Arroyo. Ti problema, agtamed kadi ni Corona iti dagadag dagiti kritikona?#


text:
SAN FERNANDO CITY – Saan a nakurkurang ngem 1,370 a job openings ti naitanggaya para kadagiti agbirbirok iti pagtrabahuan iti La Union ken kaparangetna a probinsia bayat ti job fair a naangay ditoy itay nabiit.
Impalgak ti Department of Labor and Employment a saan a nakurkurang ngem 1,373 a panggedan ti naipaay kadagiti agbirbirok iti trabaho iti job fair a naangay iti Manna Mall, Barangay Biday ditoy kas panangselebrar ti probinsia iti Aldaw ti Wayawaya.
Intanggaya dagiti 13 a lokal nga employers dagiti pagtrabahuan a pakaibilangan dagiti mangisursuro, accountants, auditors, human resource managers, pharmacists, engineers, supervisors, ken dadduma pay.
Siam met a lisensiado a recruitment agencies ti nangitanggaya iti pagtrabahuan kas pipe fabricators ken fitters, electricians, welders, metal fabricators, cooks, therapists, ken dadduma pay para iti agbirbirok iti trabaho iti ballasiw-taaw.
Nangrugi ti job fair iti 8:00 iti bigat ken naggibus iti 4:00 iti malem.#


text:
Kanton ti Uri
Ti Uri (Aleman: Uri (tulong·paammo)) ket maysa kadagiti 26 kanton ken nangbangon a kameng ti Suiso a Konpederasion. Daytoy ket mabirukan idiay Tengnga a Suisa. Ti teriorio ti kanton ket sakupenna ti tanap iti Karayan Reuss a nagbaetan ti Danaw Lucerna ken ti Paso ti San Gotthard. Ti Aleman ket isu ti nangruna a pagsasao idiay Uri. Ti Uri ket isu laeng idi ti kanton a dagiti ubbing idiay pagadalan ket naskenda a makaadal iti Italiano a kas ti umuna a ganganaet a pagsasaoda. Ngem idi tawen ti panagadal iti 2005/2006 daytoy ket nabaliwan iti Inggles a kas dagiti sabsabali a kanton. Ti populasion ket agarup a 35,000 a dagitoy ket mairaman dagiti 3,046 (or 8.7%) a ganganaet.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Arealstatistik Standard - Kantonsdaten nach 4 Hauptbereichen
- ^ Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB, online database – Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (iti Aleman) naala idi 30 Agosto 2016
- ^ Pederal a Departamento dagiti Estadistika (2008). "Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit, Geschlecht und Kantonen" (Microsoft Excel). Naala idi Nobiembre 5, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kanton ti Uri iti Wikimedia Commons


text:
Olanda
Nagsasabtan: 52°19′N 5°33′E / 52.317°N 5.550°E
Ti Olanda[7] (i/ˈnɛðərləndz/; Olandes: Nederland [ˈneːdərˌlɑnt] ( denggen)) ket maysa a konstituente a pagilian ti Pagarian ti Olanda, a nangruna a mabirukan idiay Amianan-Laud nga Europa nga adda dagiti isla idiay Karibe. Ti Nangruna a daga ti Olanda ket pagbeddenganna ti Baybay Amianan iti amianan ken laud, ti Belhika iti abagatan, ken ti Alemania iti daya, ken makibinningay dagiti maritimo a pagbeddengan[8] iti Belhika, Alemania ken ti Nagkaykaysa a Pagarian. Daytoy ket maysa a parlamentario a demokrasia a naurnos a kas maysa a unitario nga estado. Ti pagilian a kapitoliona ket ti Amsterdam ken ti tugaw ti gobierno ket Ti Hague.[9] Ti Olanda iti pakabuklanna ket kadawyan a naibagbaga a kas Holanda, urayno ti Amianan ken ti Abagatan a Holanda ket agpayso laeng a dagitoy ket dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsiana.
Ti Olanda maysa a heograpiko a naisanglad ti nababa a pagilian, nga adda iti agarup a 20% ti kalawana ken 21% kadagiti populasionna ket mabirukan ti babba ti pantar ti baybay,[10] ken 50% kadagiti dagana ket naisanglad ti basbassit ngem maysa a metro ti ngato ti pantar ti baybay.[11] Daytoy a naisalsalumina a langana ket agiparawad ti nagan ti pagilian: iti Olandes (Nederland), Ingles, ken kadagiti dadduma pay nga Europeano a pagsasao (a kas ti Aleman: Niederlande, Portuges: Países Baixos, Kroata: Nizozemska, Gales: Yr Iseldiroedd, Irlandes: An Ísiltír, Espaniol: Países Bajos, Pranses: Les Pays-Bas, Sueko: Nederländerna, Norwego: Nederland, Italiano: Paesi Bassi, Griego: Kάtw Xώpeς ken Pinlandes: Alankomaat), ti naganna ket literal a kayatna a sawen ket "(Ti) Ababa a Pagpagilian" wenno "Ababa a Pagilian". Kaaduan kadagiti lugar ti baba ti lessaad ti baybay ket inaramid ti tao, a gapuanan babaen dagiti siglo ti nawatiwat ken di nasayaat a panagtengngel ti panagala ti turba, a nagipababa ti rabaw babaen kadagiti adu a metro. Uray dagiti nalayusan a lugar ti panagal kadagiti turba ket agtultuloy babaen ti panagkalkali ti karuotan. Manipud ti naladaw a maika-16 a siglo, nangrugi ti panagala manen ti daga ken ti dakkel a luglugar ti polder ket naipreserba tattan babaen kadagiti nasayaat a pagayusan a sistema nga adda dagiti tambak, dagiti kanal ket pagbombaan nga estasion. Kaaduan ti Olánda ket naporma babaen ti estuario ti tallo a nangruna a karayan ti Europa, a ti panagtitipon dagitoy kadagiti distributario ket mangporma ti delta Rin-Mosa-Eskalda. Kaaduan ti pagilian ket nadalumpinas, malaksid kadagiti bakras ti turturod idiay adayo nga abagatan a daya ken dagiti nadumaduma nga ababa turturod idiay tengnga a paspaset.
Ti Olanda ket maysa idi kadagiti immuna a pagilian a bimmutos ti parlamento. Kadagiti adu a pakaikaduaan, ti pagilian ket maysa a nangibangon a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, OECD ken WTO. Ti Olánda ket adda ti maikasiam a kangatuan a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. No kaduanna ti Belga ken Luxembourg dagitoy ket mangporma ti ekonomiko a kappon ti Benelux. Ti pagilian ket mangsangsangaili ti Organisasion para iti Panagiparit kadagiti Kimika nga Armas ken dagiti lima a sangalubongan a korte: ti Agtultuloy a Korte ti Panagikeddeng, ti Sangalubongan a Korte ti Hustisia, ti Sangalubongan a Tribunal ti Kriminal para iti Dati a Yugoslavia, ti Sangalubongan a Korte ti Kriminal ken ti Naipangpangruna a Tribunal para iti Lebanon. Dagiti uppat nga immuna ket mabirukan idiay Ti Hague, ken ti pay ahensia ti kriminal nga intelihensia ti EU a Europol ken ti maipapan ti hustisia a panagtitinnulongan nga ahensia ti Eurojust. Daytoy ket nangiturong a panakaiparboan ti siudad a kas ti "ti legado a kapitolio ti lubong".[12] Ti Olánda ket adda ti naibatay ti paggatangan nga aglalaok nga ekonomia, a nairanngo ti maika-13 kadagiti 157 a pagilian segun ti Pagsurotan ti Nawaya nga Ekonomiko.[13] Idi Mayo 2011, nairanggo idi ti Olanda a kas ti "karagsakan" a pagilian segun kadagiti resulta babaen ti OECD.[14]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti intero nga Olanda ket masansan a naibagbaga iti daan a pannakainaganna iti "Holanda", ngem daytoy ket nainget laeng a mangibagbaga ti Amianan ken Anagatan Holanda, dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsia ti pagiliant, a napartuat manipud ti dati a Kondado ti Holanda. Dayta a kondado ket kangrunaan idi akondado iti ekonomia ken politika iti rehion. Iti pakasaritaan, ti Holanda ket masansan nga agserbi a kas metonimia para iti intero a pagilian. Ti panangibaga ti Olanda a kas Holanda ket pagarigan iti pars pro toto ken naikeddenga a teknikal a saan a husto[15][16] wenno inpormal,[17] depende iti kontesto, ngem nsaysayaat a maawat no mangibagbaga iti timpuyogan ti nailain a putbol.[18]
Ti De Lage landen (Dagiti Ababa a Pagilian) ket heograpiko a panangibaga iti sapasap a lugar ti Belhika, ti Olanda, ken Luxembourg, ken ammo pay a kas para iti ad-adu a heopolitiko a termino ti Benelux. Depende iti kontesto, ti panangibaga ti "Ababa a Pagpagilian" ket sagpaminsan a mainayon ti dati a tagikua ti Borgonones ken Habsburgo nga itan ket paset ti akin-amianan a Pransia (Pranses a Flanders, Pranses a Hainaut, Artois, Picardy aginggana iti Somme) ken ti dati a rehion ti Luxembourg iti likmut ti Diedenhoven ken Alemania (daya Frisia, Julich, Cleves, Bentheim, Lingen, ti rehion ti likmut ti Geldern, ti likmut ti Bitburg, dagiti dadduma amunisipalidad iti daya dagiti akindaya a probinsia nga insilpo babaen ti Prusia idi 1815, kdpy.). Thi Olanda ket addaan iti agarup a kaibuksilan akas ti Ababa a Pagpagilian, ngem iti ad-adu a historiograpiko a saad.
Idi maika limapulo a siglo ti nagan "ti Olanda" ("de Nederlanden") ket naus-usaren. Saan met daytoy a kapada ti Pransia ken Inglatera gapu ta daytoy ket awan ti etniko a taudan, ngem daytoy ket kasisigud a heograpiko a termino a mangibaga ti paggidiatan iti nangato a daga. Daytoy ket naisansanayen manipud dagitipanawen ti Romanos, wa nangisalumina iti nagbaetan dagiti probinsia ti Romano iti Germania Inferior ken Germania Superior, a mangibagbaga ti sumalog ken sumang-at a lokasion dagitoy a dua a probinsia. Dagiti nagan ti lugar iti Neder ken Nieder ket naus-usar pay laeng kadagiti nadumaduma alugar kadagiti lugar ti pagsasao ti Olandes ken Aleman. Dagiti pay termino kasla ti akinbaba a Rin ken akinbaba a Mosa ket kadawyan idi dagitoy a naus-usar (maisuppiat iti tengnga a Rin wenno akinngato a Rin).
Ti Niderlant idi Tengnga a Panpanawen ket ti rehion iti nagabetan ti Mosa ken ti Rin, ti Lugar ti Akinbaba a Rin ket nairaman itan. Ti lugar nga ammo a kas ti Oberland (Nangato a pagilian) ket naikeddeng idi nga agarup a mangrugi idiay asideg iti nangatngato a pakabirukan ti Cologne. Babaen ti panagpaatiddog, ti termino ket mabalin pay a maipakat iti delta ti Eskelda, Mosa ken Rin, ken kalpasanna maibaganto iti porma ti ad-adu ngem maysa. Gapu ti kinapangruna ti Ababa a Pagpagilian, ti nagan ket immad-adu idin a naus-usar para iti daytoy a lugar. Manipud idi agarup a 1490, dagiti probinsia ti Borgonones-Habsburgo ket naibagbaga pay dagitoy. Malaksid ti Flanders, "ti Olanda" idi ket, manipud ti tengnga ti maika-sangapulo ket innem a siglo ken ti masakbayan, ket mabalin a ti kaaduan a naus-usar.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasakbayan a pakasaritaan (sakbay ti 500 SK)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kasakbayan a pakasaritaan ti lugar nga itan ket ti Olanda ket kaaduan a sinukog babaen ti kankanayon a panagbaliw ti ababa ti ayan a heograpia. Ti kaduogan a tugot i tao (Neanderthal) idiay Olanda ket banirukan idiay pagbatuan ti Belvédère idiay asideg ti Maastricht: dagititidda ti kampo dagiti agan-anup ken agburburas manipud kadagiti 250,000 a tawe a naplabas. Kalpasan ti patingga ti panawen ti yeloe, dagitinadumaduma a Paleolitiko a grupo ket tinagtagitaoda ti lugar, ken idi agarup a 8000 SK, dagiti Mesolitiko a tribu ket nagnaedda idiay Friesland ken Drenthe, nga idia ti kakadutalan ti kaduogan a canoe iti lubong, a napetsaan iti isu met laeng a paset ti panawen.[19] Dagiti autoktono nga agan-anup ken agburburas manipud ti kultura ti Swifterbant ket naibagbaga manipud idi agarup a 5600 SK ken masakbayan.[20] Dagitoy ket napigsa a naisilpo kadagiti karayan ken nawaya a danum ken maikabagianda iti akin-abagatan nga Eskandibia a kultura ti Ertebølle (5300 SK–4000 SK). Iti laus, dagiti isu met laeng a tribu ket nangipatakderda kadagiti kampo ti panaganupan tapno aganup kadagiti ayup iti panaglalam-ek. Dagiti tattao ket napanda iti panagtaraken kadagiti dinguen idi agarup a baetan ti 4800 SK ken 4500 SK. Ti transpormasion ti agrikultura ket nagin-inut a napasamak, idi baetan ti 4300SK–4000 SK.[21] Ti kultura ti Funnelbeaker ket maysa idi nga agtaltalon a kultura a gimmay-at manipud idiay Dinamarka babaen ti akin-amianan nga Alemania aginggana idiay akin-amianan nga OLanda. Iti daytoy a panawen iti kasakbayan a panawen ti Olanda, ti immuna a nangruna atidda ket naipatakder: dagiti dolmen, dagiti monumento ti dakkel a tanem iti bato idiay Drente, ken mabalin a nabangon idi nagbaetan ti agarup a 4100 SK ken 3200 SK. Iti abagatn a laud, ti kultura ti Vlaardingen (agarup a 2600 BC), ti mays nga ad-adu a primitibo a kultura dagiti agan-anup ken agburburas ket nasayaatda met a nagbiag kadagiti paset ti panawen ti Neolitiko. .
Ti pannakabiruk ti gambang ket mangipakpakita nga adda met idi ti panagtagilako kadagii sabali a lugar idiay Europa, gapu ta ti natural a gambang ket saan amabirukan iti daga ti Olanda. Ti Panawen ti Bronse ket mabalin a nagrugi idi agarup a 2000 SK ken nagpaut aginggana idiagarup a 800 SK. Dagiti kadawyan a bronse a banag manipud ti daytoy a paset ti panawen ket mairaman dagiti kutsilio, espada, wasay, tulang ti lulod ken dagiti pulsera. Dagiti network ti pagtagilakuan iti las-ud ti daytoy a panawen ket gimmay-at kadagiti adayo a distansia. Dagiti adu a nabirukan idiay Drente dagiti karkarna ken napateg a banag, a kas dagiti lata-abolario a kuenta, ket mangisingasing a ti Drente idi ket setro ti pagtagilakuan idiay Olanda idi Panawen ti Bronse.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Europeano nga Olanda[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Europeano a lugar ti Olanda ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 50° ken 54° N, ken dagiti longtud ti 3° ken 8° E.
Ti OLanda ket heograpiko nga ababa unay ken nadalumpinas a pagilian, nga addaan iti agarup a 26% iti kalawana[22] and 21% of its population[10] ket mabirukan iti baba ti pantar ti baybay, ken agarup laeng a 50% iti daga ket sumurok iti maysa metro iti ngato ti pantar ti baybay. Ti pagilian iti kaaduan ket nadalumpinas, malaksid kadagiti turod iti adayo nga abagatan a daya, ken agtayag dagitoy ti saan a nangatngato ngem 321 a metmetro, ken dagiti pay dadduma nga ababa a turod iti sentral a paspase. Kaaduan kadagiti lugar iti baba ti pantar ti baybay ket inaramid ti tao, pinataud babaen ti panangiyaud ti turba wenno nagun-od babaen ti panangala manen ti daga. Manipud idi maika-16 a siglo, dagiti dakkel a lugar ti polder ket naipreserba babaen dagiti napasayaat a sistema ti pagayusan ti danum a mangiraman kadagiti tambak, kanal ken dagiti estasion ti pagbombaan. Gangani 17% iti kalawa ti daga ti pagilian ket naala manen manipud ti baybay ken manipud kadagiti danaw.
Kaaduan ti pagilian ket naporma idi babaen dagiti estuario dagiti tallo a dakkel a karayan ti Europa: ti Rin (Rijn), thi Mosa (Maas) ken ti Eskalda (Schelde), ken dagiti pay distributarioda. Ti abagatan-laud a paset ti Olanda ket aginggana ita nga aldaw ket delta ti karayan dagitoy a karayan, ti delta Rin-Mosa-Eskalda.
Ti Olanda ket nabingbingay kadagiti paset ti amianan ken abagatan babaen ti Rin, ti Waal, ti kangrunaan a distributario a sanga, ken ti Mosa. Iti napalabas dagitoy a karayan ket nagrebbeng a kas natural a bangen a nagbaetan dagiti peudo ken isu a dagitoy ket historikal a napartuat a kultural a pannakabingay, kas nakitkita kadagiti ponetiko a panagkukua a mabalin a malasin iti ania man a bangir iti tinawtawagan dagiti Olandes iti "Nalatak a Karkarayan" (de Grote Rivieren). Ti sabali pay a nangruna a sanga ti Rin, ti karayan IJssel, ket agayus idiay Danaw IJssel, ti dati a Zuiderzee ('akin-abagatan a baybay'). Kasla met ti dati, daytoy a karayan ket mangporma ti lingnguistiko a pannakabingay: dagiti tattao iti amianan a daya iti daytoy a karayan ket agsaoda kadagiti dialekto ti Ababa a Sahon nga Olandes (malaksid ti probinsia ti Friesland, nga addaan met daytoy iti bukod a pagsasao).[23]
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti predominante a direksion ti angin idiay Olanda ket abagatan-laud, nga agpataud ti moderado a klima ti baybay, nga addaan kadagiti nalamiis a kalgaw ken kalalainganna a panaglalam-ek, ken kadawyan a nadam-eg. Daytoy ket nangruna nga agpayso iti asideg ti Aplaya ti Olanda, a dagiti temperatura ket mabalin a ad-adu ngem 10 °C (18 °F) iti kangato (iti panaglalam-ek) wenno ab-ababa (iti kalgaw) ngem idiay (abagatan) daya ti pagilian.
Dagiti sumaganad a tabla ket naibatay kadagiti natimbeng a panagrukod babaen ti estasion ti tiempo ti KNMI idiay De Bilt idi baetan ti 1981 ken 2010:
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Wat is het Koninklijk wapen iti Rijkswapen? (Google translate)". Opisial a sapot ti pagsasadan ti Olandes. Naala idi 8 Agosto 2011.
- ^ a b c d "Olánda". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 6 Mayo 2011.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Naala idi 13 Agosto 2013.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Wet gebruik Friese taal in het rechtsverkeer" (iti Olandes). wetten.nl. Naala idi 25 Oktubre 2010.
- ^ a b "Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba" (iti Olandes). wetten.nl. Naala idi 1 Enero 2011.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Olanda". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 394. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ "Baybay Amianan". Ministro ti Salaknib. Naala idi 6 Marso 2012.
- ^ Olandes a Ministro ti Ganganaet a pannakibiang. "Maipapan ti Olanda". Naala idi 3 Marso 2011.
- ^ a b "Milieurekeningen 2008" (PDF). Centraal Bureau voor de Statistiek. Naala idi 4 Pebrero 2010.
- ^ "Olanda a Pagsurotan – Dagiti Nakakaskasdaaw a kinapudno a maipanggep ti Olandas". Eupedia. 19 Abril 1994. Naala idi 29 Abril 2010.
- ^ van Krieken, Peter J.; David McKay (2005). Ti Hague: Legado a Kapitolio ti Lubong. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 90-6704-185-8., a naisangsangayan, "Idi ti 1990 a tawtawen, idi las-ud ti termino a kas Sekretario Heneral ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ni Boutros Boutros-Ghali ket nangirugrugi a timmawtawag Ti Hague a ti legado a kapitolio ti lubong."
- ^ Olanda, Index of Economic Freedom. heritage.org
- ^ "Ayan kadi ti karagsakan a lugar iti Daga? | The Search Office Space Blog | Searchofficespace". News.searchofficespace.com. 25 Mayo 2011. Naala idi 28 Oktubre 2011.
- ^ "The Reuters Style Guide". Naala idi 31 Marso 2014.
- ^ "The BBC News Styleguide" (PDF). Naala idi 31 Marso 2014.
- ^ "Telegraph style book: places and peoples". The Daily Telegraph. London. 12 Abril 2008. Naala idi 31 Marso 2014.
- ^ "The Guardian style guide" (PDF). London. Naala idi 31 Marso 2014.
- ^ Van Zeist, W. (1957), "De steentijd van Nederland", Nieuwe Drentse Volksalmanak, 75: 4–11
- ^ Louwe Kooijmans, L.P., "Trijntje van de Betuweroute, Jachtkampen uit de Steentijd te Hardinxveld-Giessendam", 1998, Spiegel Historiael 33, pp. 423–428
- ^ Volkskrant 24 Agosto 2007 "Prehistoric agricultural field found in Swifterbant, 4300–4000 BC"
- ^ Schiermeier, Quirin (5 Hulio 2010). "Few fishy facts found in climate report". Nature. 466 (170). doi:10.1038/466170a.
- ^ Welschen, Ad: Course Dutch Society and Culture, International School for Humanities and Social Studies ISHSS, Universiteit van Amsterdam, 2000–2005.
- ^ "Knmi.nl" (iti Olandes). Naala idi 25 Disiembre 2011.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Heograpia ken enbironmento
- Burke, Gerald L. The making of Dutch towns: A study in urban development from the 10th–17th centuries (1960)
- Lambert, Audrey M. The Making of the Dutch Landscape: An Historical Geography of the Netherlands (1985); focus on the history of land reclamation
- Meijer, Henk. Compact geography of the Netherlands (1985)
- Riley, R. C., and G. J. Ashworth. Benelux: An Economic Geography of Belgium, the Netherlands, and Luxembourg (1975) online
- Pakasaritaan
- Paul Arblaster. A History of the Low Countries. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3.
- J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. History of the Low Countries (1998)
- Jonathan Israel. The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806 (1995)
- J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands (1987)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Olanda iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Olanda manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Sapasap a pakaammo
- Olanda a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Kitaen ti Olanda iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Olanda
- Gobierno
- Overheid.nl – Opisial a portal ti Olandes a gobierno
- Government.nl – Opisial a sapot ti pagsaadan ti Olandes a gobierno
- Estadiska ti Olanda
- Panagbanniaga
- Holland.com – Ingles a website ti opisina ti turismo ti Olanda
- netherlands-tourism.com – Tarabay ti turismo ti Olanda
- nbtc.nl – Gunglo nga akinrebbeng iti panangiragpat ti Olanda iti pagilian ken sangalubongan
- Olanda
- Benelux
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Olandes
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Akin-abagatan nga Europa
- Akinlaud nga Europa
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagsasao nga Olandes


text:
Salaysay ni Jose Edwin S. Sajonia
KALATAKAN A a tuldek ti Historia ti panangpapatay ni Adolf Hitler iti umabot iti 5,933,900 a Hudeo (nakurang nga nnem a miliones a parsua!) idi World War 2. Iti panagturayna iti pagilian ti Germany, nagari ti apasna iti minoridad ti Hudio a sakbayna pay laeng a naitao ni Hitler ket naglatlatakdan iti intero a lubong agsipud ta no ar-arigen ket isuda ti nangitultuloy ti kaputotan ti kapuonan ti tao manipud idi umuna a pannakaungaw wenno pannakaukom (delubio) ti tao idi panawen ni Noe ket iti panagbariw-as ti panawen, isuda ti maysa a nangmuli iti nagtulantuladan/nagalla-allatiwan a sibilisasion.
Iti pakasaritaan ti tao, dagiti Hudio ti puli a narigat a mapukaw ngem aglatlatakda latta uray ania a suli ti lubong wenno benneg ti paglaingan. Kangrunaan iti listaan ni Ni Jesus Christ of Nazareth, Hudio ti kapuonanna, agraman da Propeta Abraham ken Moses. Karaman ditoy da Barbara Streisand, namindua nga Oscar Award Winning Actress, 4 times Emmy’s Grammy Awardee ken 9 times Golden Globe Awardee; Albert Einstein, nalatak a sientista ti lubong idi panawenna; Paul Newman, actor; Calvin Klein, fashion designer; Steven Spielberg, award winning filmmaker/director; Singer Julio Iglesias; Actress Elizabeth Taylor; Golda Meir, nag-prime minister ti Israel ken adu pay nga agkakalatak iti naruay a tay-ak ti pagsiriban/paglaingan ti tao ditoy lubong.
Ngem apay nga imbes a marespeto dagiti Hudio, kaaduan met a paanakaikuspil ti nalak-amda? Naparparigatda manipud idi 15th century agingga iti 18th century idi tiempo ti masasao nga Spanish inquisition a ditoy ket napursaran dagiti Hudio nga agpabautisar iti dominante a relihion kadagidi a panawen idinto ta Judaism ti relihionda. No saanda nga agtungpal ken dagiti kakaduada a muslim (Islam) ket mapapanawda wenno maparigatda iti teritorio ti Espania. Karigatan a nagpasaran dagiti Hudio ket idi tawen1938-1945 a panawen iti masasao a Nazi holocaust ti World War II. Babaen iti naunget a liderato ni Hitler ket dandani naikisap ti puli dagiti Hudio iti teritorio ti Gemany. Iti panagsaoda iti Hebrew ket naawaganda iti Semitic tribe. Gapu iti ilem, apal ken pannakaatiw, naimula ti gura kadakuada a puli.
Agingga ita ket rurruroden pay laeng dagiti lumablaban a grupo kas iti Palestinian Hamas idiay Israel a pakaar-aramidan ita ti nakaam-ames a panaggubat dagitoy dua a puli/minoridad kadayta a pagilian iti agdama a nakatayanen ti 1,400 a Palestinians ken sumagmamano nga Israelis.
Nagber-ak ti unget ni Hitler kadagiti Hudio idi idauluanna dagiti makunkuna nga Axis powers kas iti Germany, Austria, Italy, ken Japan idi World War II. Imbes koma a nasion kontra nasion laeng ti inaramidna, paikisapna ketdin ti puli dagiti Hudio iti pagilianna ken dadduma pay a nasion a nasakupna iti Europa!
Nailaga iti Literatura ti saan nga agmawmaw a pakasaritaan ti kinadangkok ni Hitler iti panangparigatna kadagiti Hudion babaen iti bisin, di nainkalintegan a panagtrabaho, panangabuso ken panangkettel iti biag babaen iti gas chamber kadagidi a panawen.
Uray maungpot ti panawen ket siguro saanto a malipatan daytoy a kadawelan a pagteng iti Historia gapu ta agalla-allatiw iti sentido/isip dagiti tattao a Hudio a nangruna kadagiti nakalasat iti masasao a great holocaust.
Naisangsangayan a tao dagiti Hudio, segun iti kapanunotan ti maysa a sosiolohista-pilosopo ta isuda ket nagtaudda iti puli a pinili ti Dios a nangipalgakanna iti kinapudno – naiyanak ditoy a linia ti henerasion ni Apo Jesus a Cristo a mangisalakan iti agnanayon a pannakapukaw ti tao iti imatang ti Dios. Kayatna a sawen a nabalor ti kinatao ken darada ta nairamanda iti dayag ti Dios a limtuad ditoy lubong wenno planeta a Daga. No saanka a Hudio ket mamatika iti kristianismo, maawaganka iti hentil. Diak ammo no hentil pay ti kaibatogan ti kinatao dagiti Pilisteo a nakaibilangan ni Goliath a pinadso ni ubing a David a nagbalin a dakkel nga Ari ti Israel kalpasanna gapu ta adda kenkuana ti dayag ti Dios.
Ngem iti laksid daytoy, saan a mabagbagaan ni Hitler ket nagdarasudos latta a nangdarup/nangsakup kadagiti pagilian iti kaarrubana.
Ditoy a naggunay/bimmaet ti Amerika a dati nga agtengtengnga iti gubat (uray idi World War 1), ket idi kimmampiar kenkuana ti France, Britain ken USSR ket linaklakada nga inwalin ti bileg ni Hitler, Mussolini ken ti kaduada a Hapon, ni Hideki Tojo!#


text:
BANTAY, Ilocos Sur – Gapu iti aso, binato ti anak ti amana iti plato a puon ti nakadunoran ti agong daytoy ken puon ti nakayospitalanna idi rabii ti Pebrero 26.
Iti panagimbestiga dagiti polis, idi agarup 8:40 ti rabii ti nadakamat a petsa, nangisangpet ni Pablo Peria y de Peralta, 46, naasawaan, ken residente iti Barangay Cabalanggan, iti dua nga uken iti balayda.
Dinamag ni John Peria y Manalo, 21, baro, no nabayadanen ti asona a napilidan ken no ania kadagiti dua nga uken ti asona.
Insungbat ti ama a kukuana dagiti dua nga uken ken saan pay a nabayadan ti naatalan nga aso ni John.
Mapapati a nakarurod ti anak ket binatona ti amana iti plato a nakapuntaan ti agong ti lakay.
Inaresto dagiti nagresponde a polis ni John idinto a naipan ni Pablo sadiay Provincial Health Office, Vigan City.#


text:
Ni Jaime M. Agpalo, Jr.
(Maikapat a paset)
(Naipablaak pay laeng daytoy idi 2003, nasuroken a sangapulo a tawen ti napalabas, ngem gapu kadagiti isyo a limtuad pakainaigan iti kur-itan wenno kurdidtan, ken ortogapia wenno ortografia, ipablaakmi manen. (Editor)
KEN maysa, insardengko ti nagsurat kadagiti magasin ken pagiwarnak manipud idi 1990 ken nagnunogak iti radio babaen iti innak panagsurat iti iskrip ken anunsio. Karirigatan amin a suraten ti anunsio lalo dagiti five-seconds below, ngem very challenging. Sanak la nagsubli nga agsurat kadagiti babasaen idi 1995 iti kauuyot ni JSP Hidalgo, Jr.
Nakasaok met iti naminsan ti kalaingan a professor iti linguistika ken historia iti St. Louis University, ni Dr. Morr Pungayan a kameng met idi iti GUMIL Baguio. “Purist…” kunana. Piurista. Patneng.
Nadanonak iti MPBC a kas scriptwriter idi 1991. Immuna a naglusulos (nagresayn per Iluklish) ngem siak ta inasikasona ti pagiwarnakna iti siudad. Inawisna ti innak met panagsurat ngem kinaykayatko ti awis ni apo Salvador Espejo nga agsurat iti Saringit Chronicle ken iti Sirmata Magasin.
Ilokanista. Kasta man iti panangawagna. Adda kano grupo dagiti Ilokanista iti Pangasinan. Nangipablaakda kadagiti libro ken babasaen. Maysa a libro, maysa a nobela ti kaudian a naipablaak. Gapu ta maudin dayta a libro nga ipablaakda, nagbibingayanda ti pinanidna. No makontakkonto ni Mang Arsing, siguro, napintas nga ireserets daytoy a banag.
NI JOEL KEN TI REINTELECTUALIZATION
Daytoy met ti bersion ni Joel. Reintellectualization. Nasken kano a maisubli dagiti balikas iti orihinal a taudanna…
“Adda dagiti proposal nga usarentayo dagiti f, v, c, ñ, x ken dadduma pay. Naibasar dayta iti Español. Wen a, napintas dagitoy ta agbalin nga intelektual a lalo ti Iluko. Kas koma kadagitoy:
unibersidad- universidad
pasilidad- fasilidad
interaktibo- interaktivo
eksorsismo- exorsismo
kualipikado- kualifikado
rebolusion- revolusion
pormal- formal
birhen- virhen
tekstura- textura
ekspresion- expression
Kayat a sawen daytoy nga amin a natawidtayo a balikas iti Español ken English ket marespetar ti pannakabalikasna ken agingga iti kabaelantayo ti ispelingna, saan a kas iti inaramid dagiti Tagalog a nangikkat iti f, ken dadduma pay. Kadagiti napalpalabas a tawen insublida ngem kasla nakupad met ti Liwayway a mangipatungpal iti dayta.
Kas iti ar-aramiden ni Apo Johnny Hidalgo iti Rimat, isubsublinan ti respeto kadagiti balikas a binulodtayo. Daytoy ket para iti in-inut nga reintelektualisasion ti Iluko.
Ditay tultuladen ti Filipino a dinominaran dagiti Tagalista a di makaammo iti husto para iti lengguaheda. Kas koma iti “Diyos” a saritada. Doble dayta ta adda la ngarud “i” a naipanen, inikkanda pay la iti “y”. No baliksenda met ket silent “y” kasla “Dios” met.
Anta, dida pay la pangikkatan ita “y”? Ala man kitaentay dagiti balikas itan iti Filipino a patpataudenda. “Sayans” kunada payen. Ay, napimpintas ta “siensia” iti Iluko.
No kayat a lipaten dagiti Tagalista ti tawidda kadagiti Español, isuda latta, didatay diktaran ta lengguahetay daytoy. No maaramid daytoy, adayo a gidiat ti pangitarayan ti Iluko iti daytoy sinan “nasionalista” a pagsasao a Filipino a naibatay iti Tagalog…”
Sumagmamano laeng dayta kadagiti rason ni Joel. Dagiti dadduma mabasa ditoy:
http://www.iluko.com/dap-ayan_responses.asp.TopicID=73597
Kunana pay:
“Maysa a dackel a camali a datayo nga Ilocano, simmurot iti dictar ti Instituto ti Lenguaje Nasional a macayasan ti alfabetotayo nga Ilocano babaen iti pannacaiccat ti letra c, v, f, ñ, ch, x, ken z. Nacaladladingit a saan a naipilit dagiti editores iti cangrunaan a bunannagtayo a defendaran ti tradision ti literacy ti Lenguaje Ilocana.
Ngarud, naiccat dagitoy a letra, nausar laeng ti k iti lugar ti c, ti b iti lugar ti v, ti p iti lugar ti f, ti ni iti lugar ti ñ, ti ts iti lugar ti ch, ti ks iti lugar ti x, ken ti s iti lugar ti z. Castoy ti agtultuloy ita a mapaspasamac iti dandani isuamin a pagsasao iti sangcapuruan. Napalaus a castoy ti mapaspasamac ita iti Tagalog a pinagparangda a Filipino ket no castoy laeng, saanto a macaruc-at daytoy a pagsasao iti limbo a nangigarangugongan kencuana dagiti ultra-Nasionalista nga agpanggep a mangitag-ay iti daytoy. Ti nasakit, inraman dagitoy amin a dila iti sangcapuruan a casla ketdin cucuada amin dagitoy nupay agparparang laeng a “Tagalista” dagitoy…”
(Adda tuloyna)


text:
Sarita ni Arnold Reyes
Maikalima a Paset
DIMSAAG ni Rudy iti dyip sana tinangad ti init. Mabaddekannan ti anniniwanna. Nagmattider iti kawayan nga alad ti pagtaengan ni kapiduana a Siano idinto a naggapo. Dimmuklos ti labang nga aso.
Ni kapiduana a Siano ti gagara ni Rudy. Isu laeng ti adda traysikelna iti Barangay Camantirisan. Aganay dua gasut a metro ti kaadayo ti balayda iti kalsada a nakadadaelan ti dyip a nagluganan dagiti dadakkelna ken ni Liza iti daydi a rabii a pannakapapatayda.
Inulit ni Rudy ti naggapo. Madamdama, nakangeg iti kayaskas ti sinelas iti datar a kawayan sa nailukat ti ruangan a sinigpit a nipa. Timmammidaw ni Florence, ti asawa ni Siano.
“Ne, sika gayam Manong. Umunegka,” inyawis ni Florence.
“Awan ni kapid?” kinuna ni Rudy idinto nga inwarasna ti panagkitana iti uneg.
“Napan nagkames, Manong. Isagsaganak ngarud ti pangngaldawna. Apay kadi?”
“Di la naidaw-as ditoy da Papang ken Mamang idi rabii ti Hulio 8?” sinaludsod ni Rudy. “Iti daydi a rabii, sabtenda koma ni Liza iti estasion ti Pardas ngem nadadaelan ti luganda ket mabalin nga immayda ditoy nagpaitulod a nagpaili.”
“Dida immay ditoy balay, Manong. Di ngata nagnagnada a nagpaili?” nakuna ni Florence.
“Mabalin a kasta,” kinuna ni Rudy nupay agpangadua nga aramiden dayta dagiti dadakkelna. Nakurang a maysa a kilometro ti kaadayo ti pagnaenda. Ken maysa, delikado ta parbangon ken awanen ti matagtagitao iti langalang no kasta nga oras.
“Awan met ti banurbor ti traysikel a limmabas iti daydi a rabii. Dyip ketdi a ti nangegko a limmabas,” kinuna ni Florence.
“Ania oras ti pattapattam idi limmabas ti dyip?”
“Pasado alas tres siguro, Manong.”
“Kasano pannakaammom a pasado alas tres?”
“Nakariingakon iti dayta nga oras ta insetko ti alarm ti relomi nga agkiriring iti alas tres. Masakit ngamin iti daydi a rabii ni Arnel ket alas tres ti panagtomarna iti agasna, Manong.”
“Agpaili ti dyip?”
“Diak masigurado no agpaili, Manong. Ngem siguraduek a kalpasan ti alas tres idi limmabas ti dyip.”
“Adda selponmo, saan?” inamad ni Rudy. “No adda malagipmo a karkarna iti daydi a rabii, di la mabalin nga itawagmo kaniak?”
Nagtung-ed ni Florence. Innala ni Rudy ti numero ti selpon ni Florence, sana insurat ti numero ti selponna tapno adda pagkinnontakanda.
Saanen a nagbayag ni Rudy kalpasan nga imbagana nga idanonto laengen ni Florence ti pakomustana ken ni Siano.
Nagsubli ni Rudy iti dyip. Nagliad iti tugaw. Namulenglenganna ti manibela.
No kasta, saan a naglugan iti traysikel dagiti dadakkelna idi nadadaelan ti dyipda. Kasano a nakadanonda iti ili a simmabat ken ni Liza?
Adda naggilap iti panunotna. Tinawaganna babaen ti selpon ni Hepe dela Cuadra.
“Adda nasarakanyo a selpon, Hepe?” sinaludsodna.
“Negative,” insungbat ti hepe. “Pinaulitko pay a pinagbirok dagiti polisko.”
“Malagipko dagiti dua a mannalon, Hepe. Pakasarakak kadakuada?”
“Taga-Brgy. Capangdananda. Apay kadi?”
“Kayatko a kapatang ida bareng maibagada ti eksakto nga oras a pannakangngegda kadagiti timek-lalaki ken ikkis ti babai.”
“Saan a sierto ti oras ngem iti pattapattada, agarup alas tres y media ti rabii.”
“Awanen ti sabali pay a mainayonda a makatulong iti pannakarisut ti kaso?”
“Dayta laeng. Ngem nadakamatda nga adda lugan a limmabas iti batogda tallopulo minutos wenno nasursurok pay kalpasan ti pannakangegda iti ikkis ti babai iti kaleddaan.”
“Ania a lugan: dyip wenno motorsiklo? Agpalaud wenno agpadaya nga agpaili?”
“Ungor ti motorsiklo ti nangegda. Aggargarakgak kano dagiti naglugan a pimmanaw. Agpaili ti direksion ti lugan, kasta ti kunada.”
“Mano ti pattapattada a naglugan iti motorsiklo?”
“Tallo kano, segun kadagiti boses a nangegda,” kinuna ni Hepe de la Cuadra. “Wen gayam, nadamagmo kadin? Itay agsapa, nasarakan a tumtumpaw ni Cito iti bubon iti likudan ti balayna. Nakaro kano ti bartekna idi rabii ket posible a natinnag iti bubon ket nalmes.”
Nagkusipet ni Rudy. Natnag ni Cito iti bubon a puon ti nakalmesanna wenno adda nangiduron kenkuana?
(Adda tuloyna)


text:
Sarita ni Rosas T. Bucnit
(Umuna a Paset)
INSURSUROT ni Linda ti panagkitana iti likudan ni Tino agingga iti nailinged iti kasabaan. Pimmardas ti panagpitik ti pusona. Immanges iti nauneg idinto nga inwarasna ti panagkitana iti arubayan, iti sabong ti rosal iti abay ti inaladan. Anian a nagpusaksak ti puraw a sabong iti sirok ti mangiddakidday nga init a sumirsirip iti nagbabaetan dagiti aringgawis ti narukbos nga algarruba.
Nakalaglag-an ti bagina a nagpusipos ken nagturong iti aparador nga addaan iti dakkel a sarming. Binuybuyana ti pammagina. Nagtalukatik ti pannakapnek iti pusona. Asino ti makapugto nga iti daytoy a langa, agtawen pay laeng iti disiutso? Ah, naan-anayen a balasang! Ket rimmabuy ti isemna. Nagpusipos. Nakarikna iti pannakkel. Kasano ngamin ket masansan a saludsoden dagiti kaadalanna no ania ti palimedna ta kasla tinubtubay ti pammagina. Immisem manen ti kasangsangona a babai.
Ngem idi mamatmatanna ti kasla nadandanog nga agongna, nagmirugrog. No apay ketdi a kasta. Dayta laeng ti pakapilawanna. A, ngem nadisimular ti agongna gapu iti bibigna: namsek, mangaw-awis. Kinapudnona, ti bibigna ti masansan a matmatan ni Tino no agsarsaritada.
Naaprosanna la ket ngarud ti bibigna. Nakarikna manen iti dina maawatan a rikna, kas iti mariknana no agpampanunot nga agmaymaysa iti rabii. Kasla mawaw dagiti bibigna. Ket bimmara ti barukongna, kas ti ibabarana no ar-arapaapenna nga isu koma ti pakaipaayan ti agek nga imaldit ti agbibiag iti pelikula iti patpatgenna. Nagkidem ket binay-anna a nagtalimudok iti barukongna ti waw a mariknana.
Ngem nagmulagat met laeng idi indanon kenkuana ti angin ti nagpaiduma’t banglona a banag. Ti rosal! Nagturong iti tawa. Ah, malagipnan. Wen, idi la kalman, karissabong pay laeng ti rosal. Ita, nagukraden ket agadiwaran ti ayamuomna!
Tinaldiapan pay naminsan ni Linda ti bagina iti sarming sana pinidut dagiti kuadernona iti bassit a lamisaan iti ampir ti kayo a katrena.
Kinitana ti dakkel a pagorasan iti salas. Dandanin alas siete. Alas otseo ti klasena.
Adda ni Linda iti umuna a tukad ti kinamaestra. Saan koman a pagtuloyen dagiti dakkelna ngem napagwenna met la ida babaen ti adu nga uyot ken panangikarina nga ipasnekna ti agadal tapno makalung-awda a sangapamilia iti kinapanglaw. Makitaltalon laeng ni Ama Gorio nga amana ken aglakolako iti apitda a natnateng ti inana.
Nagtagimaris ti agsapa. Adayo pay ngem nasiputanna ni Tino iti asideg ti landok a ruangan ti pagadalan.
Nagparang dagiti kallid iti pingping ni Linda iti yiisemna. Isu la ketdi ti ur-urayen ni Tino.
“O, naimbag a bigatmo,” inkablaaw ni Tino. “Siak met la ti tinagtagainepmo?” Nagkatawa.
“Hus, bigbigatem man ti manutsutilen,” inkusilapna. Ngem nakarikna iti pannakkel idi isu ti sangkataliaw dagiti padada nga agad-adal, nangnangruna dagiti babbai. Apay ketdi a di makarikna iti kastoy? Nalatak a varsity player ni Tino. Adu a babbai ti mangparparimrim kenkuana.
Nagbaybayda a nangpanurnor iti dalan nga agturong iti klaseda. Tunggal addang ni Tino, maibulbulon ti panagtibbayo ti barukong ni Linda.
Kaano daydi panagam-ammoda? Ah, wen, iti pasala nga agpaay iti Aldaw ti Puso a naangay iti balay ti kaadalanna. Nalagipna a naglamiis ti dakulapna idi agdinnakulapda. Nakatataer ni Tino, ken nalaing a makiangaw.
Masansan nga isu ti isala ni Tino ket adu ti gundaway a mabaddekan ni Linda ti saka daytoy gapu iti naglalaok a rikna a nangdupir iti pusona.
Kalpasan daydi, simmarungkar ni Tino iti pagdagusanna. Napasarunuan iti adu pay nga isasarungkar.
Ngem karkarna ti isasarungkarna: ala una iti malem! Kuna pay ketdin dagiti kakaseraanna a kasla Intsik nga agarem ni Tino!
“Oy, agar-arapaapkan sa pay laeng!” maysa a timek ti nangguped iti panagdakiwas ti panunotna. Perperrengen ni Tino.
Apagisu nga agbatingting ti kampana ket inalistuan ni Linda ti simrek iti klasena. Ngem timmaliaw iti likudanna sakbay a simrek ti kuartona. Insursurotna ti panagkitana iti likudan ni Tino bayat ti panagturongna iti klasena.
Idi addan iti uneg ti klase, saanna a masurotan ti problema nga isursuro ti propesor. Nabayag a binalbalingling ti panunotna dagiti numero.
Kalpasan ti klase, napanda nagpalamiis iti kantina.
Ngem pagammuan la ta limmidem ti langit idinto a nakalawlawag itay agsapa. Ngem pagammuan la ta limmiden ti langit idinto a nakalawlawag itay agsapa.
Nayurit ti nagtagisanga a lawag a kinagiddan ti napigsa a daranudor iti daya. Pimmigsa ti puyupoy nga aggapu iti amianan. Limmidem iti uneg ti kantina.
“Agtudon sa,” nakuna ni Tino.
Ngem sabali ti narikna ni Linda. Adda nayurit a buteng iti pusona. Kabutengna ti gurruod, kas iti panagbutengna iti amana.