text:
DAGITI LADAWAN
ITI NARAY-AB A KAMBAS
UMUNA A GUNGGONA:
Salip iti Sarita 1998, Princesa Urduja Lite-rary Awards, GUMIL Pangasinan
Sarita ni Art Tolentino Ignacio
BALLA! Kasta ti awag dagiti tao kenkuana, agraman dagiti nasisinged a kabbagianna. Ngem kunana met nga isungbat kadakuada: “Sa’nak a balla. Dakayo ti agballa. Agballa kadi ti ammona ti agsala, ti pumaltog ken ammona pay ti agkanta? Wen, nalaingak nga agkanta! Ha, ha, ha.….”
Nakatangkayagen ti init….. Hunio 12, 1977
KAS ita, adtayta manen nga agkankanta ken pasaray agsala iti abay ti agrakayan a kawayan a tawa ti kalapawda! Adda mikroponona nga ambuligan. “Bayang magiliw, perlas ng silanganan. Alab ng…..”
“Dinak koma umay badangan ‘ta bangkag, Kosip, di ket ‘ta kantakanta ti tarabakom,” indil-ag ni amangna a kasla nakurikoran iti kinantana. “maikkannaka ‘ya ti lamot ‘ta gilgiliw!” Insardengna ti nagkanta. Dina sinungbatan ti amana. Inlisina dagiti matana kadagiti agluomen ngem natangsit pay laeng a pispiskel ti amana a minuli ti karayan, ti bantay ken bangkag. Naguyod ketdi ti imatangna iti alipugpog iti matan-awanna a nalawa a kapanagan ti Karayan Padsan a nangiballawes a nangruros kadagiti nagangon a sanga ken bulong dagiti dangla ken dumanay ken ledda sa nayuddog a naikuruay kadagiti ummong ti sisiit iti naisang-at a ramrama iti igid ti sumilap a saraisin nga ayus. (Adda ti balayda iti nagbaetan ti agrunoron a teppang ti karayan ken iti sangapirgis a kabatuan a bangkag a kimmarayam aginggga iti puon ti kalbon a Bantay Bekkel. Putputong.)
Tumanabbaaw ti amana a timmallikud. Nagtiwatiw ti naibaina a buneng iti siketna.
“Baam kad’ ‘ta anakmo, Milio,” intubngar ni Ina Piling iti lakayna idi nagsabatda iti ridaw ti agindayon ti datarna a kosina. Naragsakan ni Jose a nakangngeg iti inana. Isu laeng ti mangkankanunong kenkuana no kasta a pagpapasan ni amangna. “ammom la ngaruden ti kasasaadna...”
“Maumaakon kadayta a conio! Naim-imbag pay a simmangpet idi a napirpirsay ta bareng adda koma nakairanudan kenkuana!” nagallungogan ti kasla naipakan a wasay a boses ti lakay.
Bigla a nanakraad ti putek nga agdan sa nadayyeg ti basar a duag. Nagtibbayo ni Jose! Kalaban! Dayta ti bigla a timpuar iti ulona. Dagus a nagpakleb iti datar sana impaturong ti ambuligan a petpetpetanna iti paggapuan ti danapeg. Bang-bang-bang! impukkawna apaman a naikuadro iti ridaw ti simmagpat iti duag.
“‘Payya manen?” kasla kumilaw dagiti simmibeg a mata ni Maxi a nagsaludsod.
“‘Ta sadut a manongmo, a,” ingngirsi ti lakay ni Jose iti abay ti tawa. Nakatakderen. “siit a talaga!”
“Milio!” ni Ina Piling. Naglua.
Kinusilapan ni Maxi ti manongna. Sa nagsanaltek a bulonna ti nagwingiwing. Immuneg daytoy iti kadaklan ti balay. Minatmatan ni Jose ti umas-asideg ken nakarupanget a kabsatna. Adda panagsenen-ti -langana a bay-on a bitbitna. Agdawdawadaw ti nalaylay a balangeg iti bibig ti bay-on. Idi rabii, naladaw a sardam, nasiripna a dinagas manen dagiti dina am-ammo a tattao. Adda pay babbai. Bitbitna manen dayta a bay-on! Agkalap iti ilakona a bunog ti kaaduan a trabaho ni Maxi iti aldaw nanipud pinadisi ni Don Braulio ida ken amangna a katalonan. Ngem kanayon a rumuar no madagas iti rabii. Pasaray di agawid iti no mano nga aldaw. Adda bassit nga abongna a yal-alikakana iti likudan ti balayda. Ad-adda a dita ti paggigiananna.
“Dika koma agsapul ngamin ti ubram, ‘bagis, kasta unay a rikut ti biagen,” kinunana apaman a naasitganna ni Jose sana ginuyod ti ig-iggaman daytoy nga ambuligan ngem nagpatangkenanna. Nababbaba ni Jose, ngem ti panagkunana, mapatasanna ti pigsa ti nataytayag nga adienna. “’nia kadi manen ti ub-ubram?”
“Agkankanta.” Awan as-asi nga insungbat ni Jose. Nagtugaw iti langkapi sa kimmita iti ruar.
“Luplupang hinirang manen? Ha?” Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kakaenna sana ginutad ti takiagna. “Inta etdi agkalap, intan…” Ipilitna a patakderen.
“Diak kayat!” inwadag ni Jose. Napasanud ni Maxi iti pigsa ti pannakaiwadagna.
“Durabenka manen, ne, hmmmm!” Linayatan manen ni Maxi. “Saur! Padam la dagiti…”
“Maxi, ba’am kad’ ‘ta kabsatmon, a,” immasideg ni Ina Piling kadakuada. ‘’mom metten ti sakitna.” Rinakep ti baket ni Jose. Agsasaibbek. Nagkatawa ni Jose sana ginuyaban ni Maxi.
“Balla!” imbales ni Maxi sana sinikkadan. “Dika kamman la…hmm…”
“Maximo,” inanawa ti baket. “dimo iramraman ‘toy kabsatmo!”
Sinango manen ni Ina Piling ni Jose. “Kosi, barok?” inaprosan ti ina ti pingping ti barona. Iti panagrikna ni Jose, kas man la apros ti nadam-eg a pul-oy nga ikurway ti karayan iti bigbigat dagiti nakersang a dakulap ti inana. “Kaano ‘ya ‘gamin nga aglaingka, barok?”
“Nalaingak met ket, he-he,” timmakder ni Jose sa nagsaludo. “denggem ket nalaingak nga agkanta: Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.….”
“Ayna, barok, aya...” nagdung-aw ti ina. Rinakepna ti siket ti anakna sana inmudumod ti rupana iti barukong daytoy. Nababasa ti tulangan a rupa a nangtangad iti agkankanta nga anakna. “Diosko, kaasiam koma ‘toy anakkon, a…” winag-wagna. “Dimo pay ‘ya ‘gamin nalipatan ti anniniwan ti napalabasmo, barok?”
Insardengna ti nagkanta sana impaturong ti ambuligan kadagiti kellaat a nagkulipagpag a bulbulong ti saba iti abay ti tawa. Bang, bang, bang! impukkawna.
“A, barok,” winagwag manen ni Ina Piling. “Kaanoka nga umimbag?” Kasla awan nangngeg ni Jose. Naisaltek dagiti matana kadagiti binulong ti saba a patuloy a panpanirpiren ti dimmuklos a pul-oy. Iti panagkitana kadagiti bulbulong, kasla sangapangenda a kalaban nga agar-arudok nga umay mangtagbat kenkuana! Inlayatna manen ti ambuligan: “Bang, bang, bang… naibalesko manen ni Santos! Ha, ha, ha…”
Pangngaldaw….. Marso 9, 1974
KASLA nagkaradap nga apuy ti damag: 61st Philippine Constabulary Battalion - maipatulod idiay Mindanao iti kabiitan a panawen!
“Agpayso, sir?” dinamag ni C1C Jose Pilaspilas ken ni Kapitan Lodi, ti battalion S-1. Nagsabatda iti ridaw ti mess hall. Maysa ni Jose a cadre dagiti baro a kameng ti 61st PC Bn a madama nga agtitraining iti Kampo Castaneda, Silang, Cavite. Agturposton dagiti trainee iti basic training inton umay a lawas.
“Top Secret!” insungbat ti nabisked a kapitan kenkuana.
“Kaano, sir, ti ammom a papantayo?” impilit a dinamag ni Jose. Kayatna a maamuan. Adda amakna. Damagna a traidor dagiti MNLF a rebelde idiay Mindanao. Adu kano dagiti mayaw-awid a bangkay dagiti soldado a naipatulod sadiay. Iddepen kano pay ti NPC ti silaw dagiti kalkalsada tapno awan makadlaw kadagiti kasla agpaparada a 6 x 6 nga Army truck a naglaon kadagiti bangkay dagiti soldado a natnatay idiay Mindanao!
“What you see, what you hear, leave it here, ‘demmet!” inkusilap ti kapitan kenkuana.
“Yes, sir!” sinaluduanna. Ngem umuk-ukuok latta ti danagna.
Apay a nagpisPC ngamin? Ita, saanen a makaatras. Naitayagnan ti makanawan nga imana! Naawis ngamin a simrek a PC gapu iti Martial Law. Sikat dagiti PC. Pagsasaoda iti “pula ini”. Maamak dagiti umili kadagiti pula ini. Kasda la ari! Maaw-awaganda iti sumarsarangsang a sir! Immapal ni Jose. Nagsardeng a nagadal iti maysa a kolehio iti siudad ti Laoag. Nagself supporting a nagbasa gapu iti napalaus a rigat. Nag-dianitor iti maysa a pagsinean iti siudad.
Nagkedked idi ni inangna ngem impagusna. Ngem nagpursigi ni amangna tapno makatulong kanon kadakuada aglalo iti pannakatarimaan ti agrakayan a pagtaenganda. Makitaltalonda ken Maxi ta awan gastuen ti adienna a sumrek iti kolehio.
Simrek a PC ni Jose idiay Kampo Olivas, Pampanga.Nagbasic trainingda iti Kampo Castaneda. Kalpasan ti tallo a bulan a trainingda, nagturposda sada nagakem a kas cadre dagiti narecruit a trainees a baro a kameng ti kabbangon a batalion: ti 61st PC Bn.
Naladaw a bigat, agar-arbis….. Marso 22, 1974
ADDADAN iti kabambantayan ti Tanay, Rizal. Saanen a cadre ni Jose. Agpapatasda aminen ta nalpasdan ti basic training. Madama ti trainingda ita iti Jungle Warfare and Mountain Operation Course (JUWMOC). Cadreda dagiti naistrikto nga Scout Rangers nga Army iti Kampo Capinpin. Ammona a maysa dayta a panangisaganada kadakuada sakbay a maipatulodda idiay Mindanao. Natuok ti kasasaadda. Saan la a dagiti naiget nga annuroten dagiti cadre ti kalabanda no di ket kangrunaan ti nadawel a panawen (managtutudo) ken dagiti nakaal-alingget a bambanag nga ikut ti nasamek a bambantay.
Tallon ti natay a kaduada. Nat-nagda iti rangkis bayat ti panagkaradapda iti tali iti nagbaetan ti dua a makaaliaw a rangkis. Teknik a commando crossing ken rapelling. Ngem saan a nasdaaw ni Jose iti ipapatayda. Pasawda ngamin. Dida dumdumngeg kadagiti ballaag. Durukadokda. Maymaysa laeng ti kadutdotan ni Jose: ni laeng Constable Second Class Crisanto Pallatoc - taga Dagupan, Pangasinan. Natured a mangserrek ti uray ania a banag basta kalinteganna. Agpadada ti kapanunotan. Ninayonan ni Jose ti annadna iti bagina. Kasta met nga ingubetna ti nagensayo. Daytoy laeng ti pamuspusanna tapno makalasat iti karit daytoy a training ken ti disso a papananda a lugar dagiti kris!
MAKABULANDAN iti kabamban-tayan ti Tanay. Nasamek a kabamban-tayan a mangtubtubay ken mangikitkitikit iti kaunggan ni Jose ti nadarisay a rikna ken pudno a kaipapanan ti kinasoldado a nabungon iti umno a doktrina a kas sagudayen ti linteg. Pimmiskel dagiti lasagna ken limmawa ti sirmatana iti paniriganna iti biag ken iti aglawlawna. Simrek idi a soldado gapu laeng ta kailiwna met ti maawagan iti pula ini wenno PC ito. Ngem ita, naadalnan a narasi dagidi a panggep! Makaariek a panunoten! Panagpa-sindayaw! A kas kadagiti dursok ken naparammag a PC a destino iti lugarda. Ab-abusuenda ti responsibilidadda! Nabartekdan iti akemda! Imbes a salaknibanda dagiti umili, isuda pay ti mangirurumen! Ket ita, napunasen dagidi a naalas nga arapaap. Nasukatanen iti nasin-aw ken nasiken a tarigagay! No nagbalin a sabidong dagiti umili dagiti PC, ipakitananto nga isu ket maysa a pagtaklinan. Agserbinto iti sibubulos ken sidadalus a nakem!
NAKATIBTIBKER ti takder ken pagna ni Jose a nagpa-entablado iti panagturposda iti JWMOC. Nakatartaraki iti aruatna a timmigre a lupot a tanda ti kinapudno ti rikna ken nakem ken tarigagayna a makapagserbi! Nagsam-iten ti arapaap a mangtaptapaya iti barukongna. Kakangayedan nga arapaap: ti mangsalaknib iti kalintegan dagiti umili ken ti pannakatagiben ti agnanayon a linak ken talna ti ing-ingungoten a daga!
Agpakadan ti init….. Mayo 3, 1974
MAKETTANGAN ni Jose iti pimmag-ong a barko ti Navy. Surplus manipud iti militar ti Estados Unidos. No apay met ngamin a di gumatang ti gobierno kadagiti kabbaro a gamigam a pangdepensa iti pagilian. Ngem nupay nainayad ti barko, napintas man ti panangbisngayna iti danum. Kasla mail-ilgat a lasag a maungap ti danum. No dusagen a sabten ti dalluyon ti panga ti barko – malukot a kasla agsinan-petalo iti dakkel a sabong. Ken tagipintasenna man didiay agpakpakadan a lumabbasit nga init a kasla al-alun-onen ti umang-anges a baybay. Nalabbasit a kasla ti rupa itay ni C2C Pallatoc. Nakidinnanogan ngamin ken ni C2C Bonzo. Naluksaw itay ni Santos (awag ni Jose ken C2C Pallatoc) ta nakitana ni C2C Bonzo a nakaaruat iti uniporme nga adda patchesna a Jungle Warfare. Rinabsut ni Santos ti patchesna ta saan a maikari ni C2C Bonzo a mangi-suot. Dina nalpas ti training idi ta simmuko. Tinulongan ni Jose ngem nadu-dogen. Nabaneg a lalaki ni C2C Bonzo.
Nasapa a sardam, kalleppas ti tudo….. Mayo 9, 1974
MAIKAPITON iti rabii. Sangsangpet da Jose a napan nagpatrulia. Napalalo ti ling-etna. Danag ken buteng ti mayat nga agari iti kaungganna. Uray ni Santos, kasta met. (Addada ita ken Santos iti bunkersda. Duada ti agkabunker.) Tallo ti natay a kaduada. Maysa ni C2C Bonzo! Dua laeng ti nayawidda a bangkay. Dida nakita ti bangkay ni C2C Bonzo. Segun ti kuna ti kasquadna, naisina idi timmaray a simpok iti nasungadda a kakaykaywan. Pinilaw dagiti kasquadna ta dida naisuro. Idi napanda binirok, awan, laksid laeng iti adu a tedted ti dara iti nabasa a daga. Pati bangkayna, dida nabirokan. Missing in action!
Agsasanggala latta ti aweng dagiti kanalbuong iti adayo nga aglawlaw nga ikuykuyog ti agat-pulbora ken naapgad nga angin. Naunget dagiti rebelde a Muslim nga ipanguluan ni Komander Salipuddin iti Sirawai, Zamboanga del Norte a simmangladanda. Idi sangakalman a simmang-atda dita. Innem a sigud ti natay ta napasabtanda kadagiti masinggan bayat ti panagbilogda a simmang-at. No awan koma dagidi kanion ti barko ti Navy, nalabit dida koma nakasang-at a sibibiag. Ngem uray no kasla aguyek dagiti kanion ti barko, linakana a tinatek dagiti abong iti igid ti baybay nga apon dagiti rebelde- timmarayda a nagsanud. Inakoparda ti disso a kas temporario a headquartres ti batalion. Napalawlawan ti headquarters kadagiti nauuneg a bunkers a kinalida a pagyananda nga agguardia. Napalawlawan iti nagtutuon a pinuon dagiti niog ken sandbags a saripdada iti bala dagiti rumaut a kalaban wenno pabanto. Inatepanda iti nagsusukot met laeng a sandbags. Adda metten papagda iti uneg. Natubbog ti pilaw iti labes ti kaniogan a pingir ti perimeter a pagtakuanda iti inumen (ikkanda iti halazon tablet) ken pagdigosda. Agpatruliada iti aldaw-rabii.
IDI RABII, iti iraraut da Jose iti Bario Sandania, dina malipatan daydi ballaag ni Santos kenkuana: “Joeee, ‘ta likudammm!” Tallo ngamin dagidi Muslim a naibusan ngata iti bala. Nakaiggemda iti kris a kimmaradap iti likudan ni Jose. Nalabit a nakita ida ni Santos ta sumirsirip ti kabus a bulan iti baet dagiti napuskol a kaniogan. Aginnassidegda pay ta agka-buddyda. Sakbay a nakagunay ni Jose, rinanipak idan ni Santos. Insalakan ni Santos ti biagna! Ngem adda nayaw-awan a bala a nangdamgis iti pispis ni Jose. Kasla
nawagwag ti utekna ket simleng ti nagkitaanna. Adu ti nagsayasay a dara. Pinarautanna iti pinigisna a kamisetana. Awan ngamin helmetda. Ti kipisda a vel-vet a black beret laeng ti abbong ti uloda.
Katorseda a rimmaut. Nakalasatda amin. Naspot promotionda. Constable First Class ti ranggon ni Santos. Kabo metten ni Jose. Nairekomenda ni C2C Bonzo iti Posthumous Award ti Gold Cross. Makaawat pay dagiti nagannak kenkuana iti dakkel a gatad a kas benepi-sioda iti ipapatay ti bannuar nga anakda a nangisakripisio iti biagna iti pagilianna! Da Jose? Military Commendation Medal laeng ti nagun-odda a medalia. Ket ti pay adatna, idi makitada ti kopia ti Order of Medal, nangatngato pay ti Military Merit Medal a naawat dagiti sumagmamano nga opisialda agraman ti sarhento a clerk a nangimakinilia idinto a dida met karaman iti ranget!
AWAN a pulos inanada no ar-arigen. Mano a lawasen a panay patruliada. Kasla ita, sangsangpetda unay a naggapu iti maysa nga operasion, ibanagda manen ti Operation WaterLily! Mission: Marebbek ti outpost dagiti rebelde iti Singian – bassit a naseksek a lugar iti nagbaetan ti Siocon ken Siboco a maipagarup a sangsangladan dagiti armas ken abasto dagiti rebelde nga agay-ayuyang iti deppaar nga amianan ti dua a probinsia ti Zamboanga – Norte ken Sur! Kuna ti pangnamnamaan nga impormasion, agsangapulo katao kano laeng a kabusor ti mangbanbantay iti bassit ngem aktibo a pantalan. Ti squad da Jose ti napili a nangipatungpal iti dayta a mision. Ni Sarhento Lopez, tiga Iloilo, ti squad leaderda. Ni Jose ti assistant. Ni met Santos ti radioman. Pitoda amin. Agrubuatda inton parbangon.
AGKARADAPEN ti lawag. Segun iti mapa, asidegdan iti destinasionda iti Singian. Naannadda a mangtaltalunton iti bassit ken naruot a desdes a kasla dalan ti pasagad idi kellaat a nakangngegda iti nagparatipit a paltik iti di unay adayo a daramuangan ti nasungadda a kaniogan. Timmaray a nagsanud ti nagpaputok. Maymaysana. Kinamatda. Idi nakastrek daytoy iti napuskol a kaniogan, pagamuan ta simmublat a pimmaratupot ti maysa a masinggan iti nagbaetan ti dua a niog iti sumang-at a desdes. Uray la mapirpirsay dagiti natatayag a karuotan iti agsumbangir nga abaga ti nailet a dalan.
“Take cover!” impukkaw ni Sarhento Lopez bulonna a nagdive iti napuskol a karuotan iti abaga ti desdes. Gapu ta adda ni Jose iti tengnga ti dana, intupakna lattan ti bagina iti yanna. Ngem iti panagsuek da
Sarhento Lopez ken dua pay a kaduada, nakangngeg ni Jose kadagiti riaw ken asug. Ti ammona, natirada iti bala. Nagaludaid ni Jose a napan nangkita ken ni Sarhento Lopez tapno arayatenna ngem nagsidduker pay idi nakitana ti sarhento: nalsok ti bagina iti natiradan a bisbislak iti uneg ti abut!
“Sgt. Lopezz!!” imkis ni Jose. Naubon ti tengnged, boksit ken ti kanawan a luppona! Aguy-uyaoy dagiti bagis ti agnguy-an a sarhento! Narabaw dagiti agsawaw nga asugna. Agar-aruyot ti dara iti ngiwatna. Agkuykuyegyeg a nangiyawat ti dakulapna ken Jose. Ginuyod ni Jose nga insagpat ngem nag-satan a dagus. Nagburek ti dara ni Jose.
Rumanipak dagiti agbinbinnales nga ig-igam. Nagkaradap ni Jose nga immallatiw a napan iti bangir nga abaga ti desdes - iti timmapuakan dagiti dua itay. Naubonda met iti uneg ti panglawaen nga abut! Natayda metten. Kasla simged ti utek ni Jose. ‘Ninayo aminnnn! Napalaus ti pungtotna.
“Call headquarters, we need reinforcement.” imbilinna ken Santos a rumanipak met ti igamnna. “Makilaban-tayoooo. Adayuanyo ti karuotannnn. Napno ti tadem ditaaaa. Ditay agsanud agingga a ditay mayawid ti bangkay dagiti kaduatayooooo!” inriawna nga imbilin kadagiti natda iti grupo.
“Lion 6… Kingfisher 3, we need reinforcement, ASAP,” naggunay met a sigud ni Santos. “tallon ti natay kadakami. Grid 34367326. I repeat, 34367326… Yes, 3 casualties… YES, NOW! HURRYYY!!!”
Masirib dagiti kalaban. Inapananda ida iti bassit nga igam. Itay kinamatda sada nabatogan ti naituding a killing zone – masingganen ti intirada. Abut gayam ti agsumbangir nga abaga ti desdes a napno iti pika ken dida met makita ta nagtubuanen dagiti natatayag a samsamon ken pan-aw. Dagiti traidor!
Narubruban ti pungtot ni Jose. Sangagasut ngata a metros ti kaadayo ti yan ti rumanipak a masinggan. Kinargaanna ti grenade launcherna, pinabantuanna ti yan ti nabileg nga igam. Namindua. Nanabtuog a natuang ti dua a puon ti niog. Natamaanna. Nagsardeng dagiti putok. Ngem addaytan a sumungad ti innem a kalaban. Rumisrisak dagiti igamda nga AK-47 bayat ti yaasidegda. Napigpigsa ti igamda ngem dagiti daan ken agrareken nga armalait dagiti soldado. Nakabaredbed ti nalabbaga a panio kadagiti lampong nga ulo dagiti rebelde. Kunam lan dida matay. Immulo ti dara ni Jose. Rimkuas iti nagpaklebanna sa nagrukob a simmarakusok a sumabat. “Saannn!” inriaw ni Santos. Rumanipak ti igamna a nangkober ken ni Jose. Simmarakusok met nga immasideg iti likudan ni Jose. “Agpaklebka, Joeee…”
Nagrukob ni Jose iti nalabsanna a likkaong. Naibusen ti bala ti granade launcherna. Naguyas nga immatras. Napanna pinuros ti nakabandoleer a bala ti launcher iti nabungon ti dara a bangkay ni Sgt Lopez.
Tinengngelda dayta a puesto iti uneg ngata iti beinte minutos agingga a dimteng ti maysa a helicopter nga arayat. Inleppasda ti misionda. Inyawidda dagiti bangkay.
Agmatuon….. Pebrero 26, 1975
NAKASUBLIDAN iti headquarters-da iti Bongao, Tawi-Tawi. Tallon a bulanda ditoy baro nga area of operation ti batalionda. Napalalo ti bannog ken luksaw ni Jose. Dose ti nairisang a kaduada. Innemda laeng a nakalasat. Karaman ni Santos. Imbag ta damgis laeng manen ti sugat iti ngatuen ti lapayagna ti naalana. Ngem nakulog manen ti ulona. Adu ti nadlawna a nagsasala a kasla tuktukayyak iti utekna a no maminsan, kasla mangkiki iti panunotna! Nalabon bassit ti dara a nagsayasay ngem pinarautan laeng ni Kapitan Mediola a doktor ti batalionda kalpasan a pinulagidanna iti kimmigpalen nga ointment.
“Maospitalka koma, kabo, ngem adayo ‘diay Zamboanga City a yan ti ospital.” inrungiit ti butiog a kapitan a bulon ti panagaludoyna a nagturong iti sirok ti mess tent a makidama iti sarhento a cookda.
Traidorda a talaga, nalagip manen ni Jose ti napasamak: Nagsecurityda itay agsapa kadagiti nanarses ken dodoktor a Muslim a mapan koma ag-civic action iti isla ti Ungus Matata. Ngem itay sumangsangladda iti bassit a pantalan nga adayo iti kasla agtatapaw a kabalbalayan, bigla a simmabat kadakuada dagiti kasla agtudo a bala. Naguray gayam dagiti rebelde iti bassit a pantalan. Naglingedda kadagiti kaniogan ken kapungdulan ken kakaykayuan. Adu pay nadlaw ni Jose a rebelde iti tuktok dagiti niog. Nadlawna a makigiddanda nga agpaputok no pumaratupot iti baba. Ngem dida nakalisi iti natadem nga imutektek ni Jose. Kasla nagpuros iti niog ti namsaakanna kadagiti kalaban iti ngato. Ngem inggalutda ngata ti bagida ta dagiti laeng daradara a mabisbisak a bunga ti niog ti agregreg a tumulatid iti dumarat a daga.
Saan a naan-ano dagiti mangngagas malaksid iti maysa panglukmegen a di nakadissaag a dagus iti bilog sakbay a nagarbis iti buli. Ikarigatanda koma a yawid ti bangkay dagiti kaduada ngem imposible. Kasla kuton dagiti kalabanda. No nagbayagda a naglibas, naungkolda koma amin! Nagastian naarinebneb ti de-makina a bilogda a naglibas iti kaadu dagiti lussokna a gapuanan ti buli. Kinarsanda bayat ti yaadayoda.
NAGPUNGTOT dagiti opisiales ti batalionda iti dayta a napasamak. Segun ti impormasion, nagpakni dagiti rebelde iti isla ti Tandubas a mother campda kano. Nagsaganada a dagus kalpasan nga inanamongan ti Commodore a komander ti Sulu Sea Frontier Command (SUSEFCOM) ti kiddaw ti batalionda a rumaut iti nasao nga isla. Nagkiddawda pay iti suporta ti Navy.
Kinasao ni Jose ni Santos nga agannad. Kasta met ti kinuna ni Santos kenkuana. Nagrinnakepda. Pimminget ti panaggayyemda. Kadagiti nagkaadun nga operasion a nagkaduaanda, natay koman ti maysa kadakuada no awan ti maysa ken maysa. Nakarkaro pay ngem agkabsat ti kinadekketda a dua. Agkabuddyda iti daytoy a lugar ti riribuk. Pagbabakalan dagiti agkakailian nga agsusungani iti prinsipio a kas pagsasao ni Jose!
ALAS tres iti parbangon, oras a panagrubuatda a rumaut iti isla ti Tandubas. Naulimek ti aglawlaw laksid iti parusapis dagiti babassit a dalluyon ken ti dumukla-duklap a naapgad a pul-oy. Nagkaluganda ken ni Santos. Adda dua a kaduada iti bilog a taga Combat Support. Da Kabo Carbonnel ken C2C Primoneda. Adda inluganda nga 81mm mortar ken balbala. Kasla lumned ti maymaysa ti katigna a bilog a pump boat iti kadagsen ti base plate ti mortar. “Nabakedka ngamin unay, kabo, He, he…” inyangaw ni Jose.
BUMANARBAREN ti lawag. Umar-arubayandan iti targetda nga isla. Nagsasaruno dagiti kasla agparada a bilbilog. Naipakaammo iti radio ni Kabo Carbonnel nga addan ti barko ti Navy iti amiananen ti isla. Agur-urayda kano laengen iti bilin no rugiandan a pabantuan ti lugar tapno makasanglad a dagus dagiti rumaut. Iniddepda ti makina dagiti bilog idi nakaasidegdan iti ngiwat ti nagsinan letra-C nga isla. Ginaudanda laengen tapno di makadlaw dagiti rebelde a nalabit adda iti igid nga agsisiim. Segun ti naipakaammo pay iti radio, nakasagana metten dagiti babassit a bilog ti Navy iti aglawlaw ti isla nga agtambang kadagiti kabusor nga agpanggep nga aglibas. Umal-alikuteg dagiti dalluyon.
Pagamuan, dua a bansada ti nagbusi iti igid. Makasisirap dagiti risak dagiti nabileg nga igam a kasla mangpigispigis iti sipnget sadiay. Nagdayamudom ni Kabo Carbonnel a bulon ti panangiplastarna iti mortar.
Idi naiplastarna, dina payen pinulingling ti mekanismo daytoy a mangted iti numero ti deflection ken quadrant (turongen ti bala) sana tininnagan daytoy iti bala. Nagatras ti bangka gapu iti kidag ti mortar a nangipugso iti nagsaruno a kasla gurong a buli. Ngem di natamaan ti kayatna a turongen ti bala. Kasano ngamin ket natiweng ti bilog a nakaimuntaran ti mortar? Tininnagan manen ni Carbonnel iti bala ti mortar sa nagrukob. Manen ken manen. Naguddo-uddog ti bangka. Rimmanipak a natukkol ti katig.
Kasla impiernon ti isla. Nakipagkanion metten ti barko ti Navy ta dadakkelen dagiti bumtak a kanalbuong a mangsilsilaw iti aplaya. Kasla magusgusod ti barukong ni Jose a makakita kadagiti gil-ayab dagiti bettak iti sang-at! Pagamuan, maarinebneb ti bilogda. Nabisak ti datar iti pigsa ti kidag ti mortar. Ngem asidegdan iti igid gapu iti dalluyon a mangin-iniin iti luganda. Kinalbit ni Jose ni Santos. “Surotennak.” kinunana. Nadagsen dagiti nakabandoleer a bala a naiputipot iti bagida ngem inkarigatanda ti nagkuy-ad a nagpaigid. Dumuklo-duklos ti angin ngem dida inkankano ti kammet ti lamiis. Kimpetda iti naisina a katig a kawayan ti lumlumneden a bangka. Suma-yengseng dagiti umap-apuy a bala iti lulonanda. Idi makaigidda, naglingedda kadagiti agrungrungarong a ramramut ti kaykayo a karkarab-asen dagiti babassit nga allon. Nakauper ti kagudua ti bagida iti danum. Nagpaliiwda.
AGBUKAREN ti lawag. Nagtalinaed a nakarukob da Jose ken Santos iti igid. Agkarabettak dagiti nagduduma ti kalibrena a bulbuli iti sang-at ken amin a suli. Kasla impiernon ti aglawlaw. Maur-uramen dagiti balbalay iti di unay adayo a kanigidda. Agat-pulbora ken nalangsi ken agat-tinuno ti agadiwaran nga angot. Adu dagiti nagtataray a kalaban (agsasaoda iti Muslim) iti asideg ti nagrukoban da Jose. Nalawag a maanninawanda ti langa dagiti maarakattot a kabusor. Ngem dida makalasat kadagiti igamda ken Santos.
NALAWAGEN. Nagpigerger pay ni Jose iti naimatanganna: agkaiwarang dagiti bangkay iti umas-asuk nga aglawlaw – ubbing: lallaki, babbai; nataengan: babbaket, lallakay; taraken: pusa, aso….. Napigispigis dagiti bagida! Saan! Nagpaiduma ti rimsua a dina-maipalawag-a-rikna a nangbalkot iti kinataona iti dayta a darikmat. Saanmi nga aramid dagitoy! Saan a maaramid ti soldado dagitoy kadagiti umili! Saannn… Nailagada laeng kadagiti parsua a bumusbusor iti turay iti di mayannatup nga oras ken lugar!
Kasla timmayok ti kinasimbeng ti rikna ken panunot ni Jose. Nagmulir ti utekna ket agpilit manen a rumkuas dagiti kasla tuktukayyak a ladawan. Anian! Anian a buya… anian a kinaranggas! Gimmilap iti mugingna dagiti ladawan da Sarhento Lopez, C2C Pedrajas ken C2C Boromeo kadagiti abut idiay Singian. Anian! Napamuttaleng.
“Dumaruptan,” diningkal ni Santos. “kueemon?” Kinagat ni Jose ti sangina. Naipigket ti imatangna kadagiti maur-uram a balbalay iti igid ti baybay ken iti sang-at. Narban ti bassit a mosque ken umas-asuk, ngem napanayag pay laeng ti nadawis a torrena nupay nagirayen. Adu met ti naiwalangen a padada a soldado. Agtatapaw dagiti dadduma. Anian!
Kasla mail-ilgaten ti panunot ni Jose. Immuna a nagkaradap ni Santos. Kina-mang-na ti napuskol a sinabaan iti igid ti dana a sumang-at iti mosque. Adu dagiti putok nga aggapu iti dayta a deppaar. Uni dagiti AK-47 nga armas dagiti kalaban. Rumanipak dagiti ikkis ti masinggan ken granada nga aggapu sadiay.
Uray la nagkintayeg ni Jose idi makaradapanna ti maysa a babai a nadigos iti dara – naray-ab ti bukotna! Iti saan unay adayo nga uluanan ti bangkay, iti puon ti natulid a niog, addayta ti labus a nakalubsak nga ubing a lalaki nga ag-tawen ngata iti kumurang a dua! Agrung-rungiit a mangmulmulmol iti kasla tam-mudo a kapsula. Awan sugatna! Inasut ni Jose ti lumnek-lumtaw a kapsula iti ngiwat ti ubing. Sa dagusna a ginutta a pinagidda sana pinakleban tapno di madangran kadagiti agsasallupang manen a buli. Dimo pay la pis-iten ‘ta sinal-it nga ubing ket rebeldento manen ‘ton dumakkel! Indurog ti gumarikgik a timek iti isipna. Saan! Awan pakainaiganna iti daytoy a riribuk! Pinilitna a pinasimbeng ti isipna. Inkaradapna ti ubing iti abay ti nakitana a napakleb a bilog. Inkarigatanna nga intag-ay ti ngarab ti bilog sana inan-anat nga inserrek ti ubing iti sirok. Kimmutkot iti dumarat a daga a serkan ti angin. Sakbay a pinanawanna, nanguros: “Kaasiam, Apo…”
Binirokna ni Santos. Awan. Nagkaradap a nagturong iti napuskol a sinabaan a nagturonganna itay. Nagpalagapag dagiti bulong ti saba iti iduduklos ti kasla umakop nga angin. Iti nagbaetan ti natukkotukkol ken aguy-uyaoy a palatang dagiti saba, adda naipasir ni Jose a gimmilap a banag a naitag-ay. Sa nakangngeg iti puted ken apagapaman nga asug a sinaruno ti umad-adayo a danapeg. Naguyas ni Jose nga immuneg iti kasabaan – iti naggapuan ti asug. Nagarigengen ti riknana iti bigla a pannakakitana iti nasungadanna: “Saannn!” Inasitganna ni Santos. “Santosss!” Inarakupna ti gayyemna. Saanen nga umang-anges! Dakkel dagiti mulagatna. Nagnganga ti ulona! Dalan ti tadem! Lumoglugsot ti utekna iti napisi a mugingna! “Santossss!!!” Aggaapan dagiti tuktukayyak iti isipna. “’Lungatyo ketdi aminnnnnn!!!! ‘Ninayooooo!!!”
Rimkuas a timmakder. Inawtomatikna dagiti pumalakapak a kasabaan. Agballan ti ranipak ti igamna. Simmarakusok. “Ha, ha, ha…” Tinurongna ti dana nga umuli iti mosque. Ibalesna ni Santos! “’Ninayo aminnnnnn!” Tinarayna ti sumang-at a dana ngem adda nanalpaak a natangken a banag a nagdisso iti gurongna idi labsanna ti napirsay a puon ti niog. Nadaleb a kasla lambaan. Adda nangrabaw kekuana. Ni Kabo Carbonnel. Ngem dinan malasin ti padana a kabo a nakalugananna iti bilog. Gumarutka, ingarikgik nga indurog ti utekna. Naggulagol. Naggabboda ken ni Carbonnel. Ngem napigpigsa ti gammat ti mortar man! “’Ninammm… ibbatannakkkkk… Ha, ha, ha, ha….”
Apagsipnget….. Marso 1, 1975
MADAMA ti kanta ni Jose: “Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay. Lup..” Nagsardeng ta adda simrek iti kuartona. Naulod a nayuneg ti duffle bagna. “Thank you, Lucifer, ha, ha, ha…” Ilunlunodna daytoy kunana a sabali nga impierno a yanna ita! Kanayon nga ibagada kenkuana a pasiente iti Filipinas Medical Center. “Ospital? Ngem apay nga adda rehas ti kuartok? Aniaak, balla? Ha, ha, ha…” ipagpaggaakna.
Ngem naikeddengnan ti aglibas. Inton makipila a mapan mangan, tumalakiasto a makidupudop. Uray ta babai met ti kanayon a mangbaybayabay kenkuana. “Ngem daddadakkel dagiti piskelna ngem siak. Ha, ha, ha…” Bay-annan da amangna. Imbilinda kano nga umayda bisitaen ngem dinan urayen ida. Sinaluduanna ti immay nangted iti duffle bagna sana kinantaan: “Sa dagat at bundok sa simoy at sa langit mong bughaw…” Naggarakgak ti piskelan a babai sa nakipagkanta met. Nagduetodan.
Kaltaang ti rabii….. Marso 6, 1975
NAKIGTOT ni Ama Milio iti sangpet ni Jose iti nasulinek a lugarda a Sagpatan. Naangdod ti timmigre a uniporme ti barona. Dinamagda no kasano a nakaawid. Imbagana nga adu a trak ti pinagsisinnublatna a nagluganan. Sana innayon: “Saanak a nagplete ta PCak kano, kabutengdak ngata a singiren, ha, ha, ha…. ken pangalak koma ket ‘wammet pitakak? Ha, ha, ha….”
Rinakep ti inana: “Puonayen, barok, ‘nia ti kinkinuamon?” Dinanog met ni Ama Milio ti inanayen nga adigi ti balay. Kunada nga isublida iti ospital ngem nagmadi ni Jose. Pilitenda ngem dida mapilit. “Dakayon, a, ti mapan agpaagas no dakayo ti masakit. Ha, ha, ha…” Sana kinantaan ida: “May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal…”
Agkaradapen ti sipnget..… Marso 23, 1975
NAIYURIT ti di malansad a semsem iti langa ni Ama Milio iti isusungadna a naggapu idiay Manila - iti ospital a naglibasan ti barona. Awan kano ti makasango nga umay mangala ken Jose tapno maisubli iti ospital. Kunada kano a no nabalinanna ti naglibas, kabaelanna kano met ti agsubli. No di kano agsubli a dagus, purosendan ti naganna iti listaanda. “Adda kadi ngamin aglibas nga agsubli? Ha, ha, ha..” impaggaak ni Jose.
Dida kano pay pulos inasikaso a nasayaat wenno binagaan la koma no ania a kita dagiti pappapeles ti kasapulanna nga ummongen idi napan dimmaw-as iti opisina ti Pension and Gratuity/Benefits Management Office iti Kampo Aguinaldo.
Nagsubli manen ni Ama Milio iti Kampo Aguinaldo kalpasan iti makabulan. Ngem dandani dida kano manen inasikaso. Napalalo a bartekna a nangikamang ken Ina Piling ti nagudilanna: “Naim-imbag pay koma kano, baket, no napigpigis ‘ta barom idiay Mindanao tapno mangtedda iti benepisio!” Limmasag ti luksaw ti lakay ket inridisna nga inlunod ti sistema ti turay! Inay-ayo ni Jose ti amana babaen iti kanta: “Lupang hinirang, duyan ka ng magiting… Sa manlulupig di ka pasisi…” Ngem kinamat ti makapungtoten a lakay ti barona.
URAY napukaw ni Jose ti limbong ti isipna, sumken dagiti kanito a makarikna iti saem. No awaganda iti balla, ti yik-ikkis ti kaungganna ti siaalumamay nga isungbatna: “Saanak a balla no di ket bannuar. Dakami ken ni Santos, ti kabuddyk a taga Pangasinan, bannuarkami a dua!” Sana pasarunuan no kua ti nailian a kanta: “Aming ligaya na pag may mang-aapi….. Ang mamatay ng dahil sa iyo!” Ngem ad-adda a laisenda.
Naladaw a malem….. Hunio 12, 1977
AGPAKPAKADAN ti init. Agmaymaysa ni Jose iti balayda. Awan pay da amang ken inangna. Napanda pinabayo ti nautangda nga irik iti kabangibang a barangay. Mais ngaminen ti impaunegda iti napalabas a dua nga aldaw. Immallatiw ni kabagisna a Maxi iti balayda. Nagsabatda nga agkabsat iti agdan. Mapan koma agdigos ni Jose iti karayan ta dagaangen. Napasidduker ta adda iggem ti kakaenna a sumilap nga atiddog a buneng. Ken adda pay nakaparaut a nadungrit a kamiseta iti ulona. Iti panagkita ni Jose ken ni Maxi, kasla Muslim a nakaiggem iti kris!
Inatrasanna ni Maxi. Nagpakni iti rimmuong dagiti pinuon ti saba iti ngarab ti teppang. Ngem inasitgan latta ni Maxi sana kinasao. Di inkankano ni Jose. Binuyana ketdi ti mabalbalisongsong a tapok-darat nga ay-ayamen ti bassit nga alipugpog iti kapanagan. Umas-asideg ti alipugpog iti yanda. Inulit manen ni Maxi ti ibagana: “Kosi, tulongannak a mangtarimaan ‘diay alad ti abongko a sinari ti letsena a gimmarut a baboy.” Nagsiudot ni Jose. Ta apay koma a tulonganna ket pulos a dina pay padap-awen uray la koma iti arubayan ti abongna? Sa kankanayonna pay a saktan ken laisen? Ditana!
“Di koma ti baboy a nangsari ti aladmo ti ‘yabam a magtulong kenka? He, he, he. .” inkatawa ni Jose. Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kabagisna sana inlayat ti buneng nga iggemna! Nagaligagaw ni Jose a nangmatmat iti maitagtag-ay a tadem! Naigiddato a dimmupag ti bassit nga alipugpog a nangakop kadagiti tapok iti arubayan a namagpalagapag kadagiti bulbulong iti sinabaan.
Kalaban! Dayta ti dagus a nagari iti isip ni Jose. Pimmigsa ti karasakas dagiti bulong ti saba iti malikudanna. Tinangadna manen ti naitag-ay a tadem. Nagkullayaw!T-Tagbatennakon ti…..
“Rebeldeee!!!” kellaat a nairiawna a bulon ti bigla nga igigil-ayab ti pispisna ket imbulosna ti gemgemna iti panga ni Maxi. Naparusisi daytoy. Naibbatanna ti bunengna!
“N-No kasta, ammom ti…” naingariet ni Maxi ket simged dagiti matana. Daras a bimmangon. Timmaray ni Jose. Kimmamat ni Maxi. Ngem nasikkarud ni Jose ti nagrungarong a ramut ti algarruba iti paraangan. Nadaleb. Naitupa ti pispisna iti bakrang ti alsong! Nagtiritir a nangapput iti pispisna. Nasugat. Nagsayasay ti dara. Nasakit ngem nakarikna iti naidumduma a lawag a kasla nangbalkot iti isipna!
Addaytan ni Maxi. Sinakayanna ni Jose sana impandag dagiti tumengna kadagiti gumulagol a takiag tapno mairidis iti daga. Naggulagol ni Jose. “Max, ibbatannak!” Naggulagol manen. “Ibbatannak, kabagis, ta…” Iti panaggulagolna, dina naigagara a naitumeng ti bukot ti agpagungganen a kakaenna. Nasaktan ket nagpaiduma a pungtot ti naimarka iti gangannaeten a tignay ni Maxi. Idi pinalusposanna dagiti ima ti manongna, insublatna a ginammatan ti al-o iti uluanan daytoy. “Saan, kabagis, saannn…” Nasarapa ni Jose ti al-o ngem nadagsen latta iti pannakaigusodna iti mugingna! Nagtayyek ti lubong iti panagkitana. Diosko! Inapputna ti kasla nabtak a mugingna. Agdardara! Kasla mapigpigisen ti ulona. Nakarikna iti naapgad a banag a nagayus iti kasla nagrikki a diding ti mugingna a nangruruka a namimpinsan ti simbengna!
Dioskooo! Dinan madaeran ti saem. Nagpigerger dagiti lasagna. I-Inan-anonakon, k-kabagis? Rinuk-atan ni Maxi. Gumilgil-ayab dagiti matana a nangbuya iti agtirtiritir a kabsatna sa timmallikud ket nagal-aludoy nga immadayo – agingga a limnek iti salogan ti teppang.
Dioskooo! Inkarigatan ni Jose ti nagkaradap. Nabuslon latta ti panagsayasay ti dara iti mugingna a kasla mangep-ep-ep iti waw ti daga. Kimmarkarab-as kadagiti nagbakko nga adigi ti kalapaw ta nakapuy payen ti panagkitana. Naguyas a sumagpat iti agdan. D-Dioskooo! A-apayen? Inkagumaanna ti kimyapet kadagiti pangal. A-A-Apayenn? A-Atibayennak k-koma, A-Apooo…
Ngem maakasen ti pigsana: bigla a naalus-os iti agdan… nagpatangkenanna nga inarakup ti daga!ö


c: text/html

text: 1“Kastoy ti isuratmo iti anghel ti iglesia idiay Efeso: “Daytoy ti mensahe nga aggapu iti mangig-iggem kadagiti pito a bituen iti makannawan nga imana ken agpagnapagna iti nagbabaetan dagiti pito a pagsilawan a balitok: 2Ammok dagiti aramidmo, dagiti panagbannog ken ti naanus a panagibturmo. Ammok a dimo maanusan dagiti dakes a tattao. Sinuotmo dagiti agpampamarang nga apostoles, ket natakkuatam nga ulbodda. 3Ammok a naanuska. Inturedmo dagiti rigat gapu kaniak ket saanka a naupay. 4Ngem daytoy ti diak kayat kenka: saannakon nga ay-ayaten a kas idi damo. 5Laglagipem ti kasasaadmo idi sakbay ti pannakatnagmo. Agbabawika ket agbiagka a kas idi nangrugika a nagkristiano. Ta no saanka nga agbabawi, umaykonto ikkaten ti pagsilawam iti nakaisaadanna. 6Ngem adda met naimbag kenka: guraem, kas kaniak, ti ar-aramiden dagiti Nicolaita. 7“No adda pannakaawatyo, denggenyo ngarud ti sao ti Espiritu kadagiti iglesia: “Ti agballigi, ikkakto iti kalintegan a mangan iti bunga ti kayo ti biag nga adda iti minuyongan ti Dios.” 8“Kastoy ti isuratmo iti anghel iti iglesia idiay Esmirna: “Daytoy ti mensahe nga aggapu iti Pangrugian ken Paggibusan, isu a natay ken nagbiag manen: 9Ammok dagiti pakariribukam. Ammok met a napanglawka, ngem iti kinapudnona, nabaknangka! Ammok pay dagiti pammadpadakes kenka dagiti agkunkuna a Judioda uray no saan met. Maysada a bunggoy nga agdaydayaw ken ni Satanas. 10Dika agbuteng kadagiti panagsagaba a dumtengto kenka. Denggem, suotennaka ti Diablo babaen iti panangipisokna iti sumagmamano kadakayo iti pagbaludan. Agrigatkayto iti uneg ti sangapulo nga aldaw. Agtalinaedka ngarud a mapagtalkan uray pay no isut’ pakatayam ket itedkonto kenka ti biag a kas gunggona ti balligim. 11“No adda pannakaawatyo, denggenyo ngarud ti sao ti Espiritu kadagiti iglesia: “Ti agballigi, malisiannanto ti maikadua nga ipapatay.” 12“Kastoy ti isuratmo iti anghel ti iglesia idiay Pergamo: “Daytoy ti mensahe nga aggapu iti addaan iti natadem a kampilan a dua ti tademna: 13Ammok ti pagnaedam—ti lugar a yan ti trono ni Satanas. Nupay kasta, nagtalinaedka a napudno kaniak. Dimo tinallikudan ti pammatim kaniak uray idi tiempo ni Antipas a mapagtalkan a saksik a napapatay iti daydiay a pagtaengan ni Satanas. 14Ngem adda diak kayat kenka: adda sumagmamano kadakayo dita a pasurot ni Balaam. Isu ti nangisuro ken ni Balak a mangaramid iti pagbasolan dagiti Israelita babaen iti pannanganda iti taraon a naidaton kadagiti didiosen ken panagaramidda kadagiti immoralidad. 15Adda met sumagmamano kadakayo a sumursurot iti pannursuro dagiti Nicolaita. 16Agbabawika ngarud kadagiti basbasolmo. Ta no saan, umayak kenka iti mabiit ket pukawek dagita a tattao babaen iti kampilan a rummuar iti ngiwatko. 17“No adda pannakaawatyo, denggenyo ngarud ti kuna ti Espiritu kadagiti iglesia: “Ti agballigi, ikkakto iti naidulin a taraon. Ikkakto pay ti tunggal maysa iti puraw a bato a nakaimalditan ti baro a nagan nga awan ti makaammo malaksid ti umawat.” 18“Kastoy ti isuratmo iti anghel ti iglesia idiay Tiatira: “Daytoy ti mensahe nga aggapu iti Anak ti Dios nga addaan kadagiti mata a gumilgil-ayab a kasla apuy ken kadagiti saksaka nga agranraniag a kas iti napasileng a gambang. 19Ammok dagiti aramidmo, ti ayat ken pammatim, ti panagserbim ken ti naanus a panagibturmo. Ammok nga ad-adu ti ar-aramidem ita ngem idi damo. 20Ngem daytoy ti diak kayat kenka: palpalugodam ni Jezebel, dayta babai nga agpampamarang a profeta. Isursuro ken isungsongna dagiti adipenko a makikamalala ken mangan kadagiti taraon a naidaton kadagiti didiosen. 21Inikkak iti naan-anay a panawenna nga agbabawi kadagiti basbasolna ken mangtallikud iti immoral a panagbiagna, ngem dina kayat ti agbalbaliw. 22Adtoy, idalitkonto iti pagiddaan, agraman dagiti nakikamalala kenkuana. Agsagabadanto iti nakaro malaksid no agbabawida iti kinadakes nga inaramidda iti sidongna. 23Papatayekto met dagiti annakna tapno maammoan dagiti iglesia nga ammok ti panunot ken tarigagay dagiti tattao. Dusaekto ti tunggal maysa kadakayo, segun ti inaramidyo. 24“Ngem ti dadduma kadakayo dita Tiatira, diyo sinurot daytoy dakes a pannursuro. Saanyo a nasursuro ‘ti nauneg a palimed ni Satanas,’ kas kuna ti dadduma. Kunak kadakayo a dikayton pabaklayan iti sabali nga awit. 25Ngem masapul a pagtalinaedenyo a natibker ti adda kadakayo agingga iti yaayko. 26Ti agballigi nga agtungpal iti pagayatak agingga iti panungpalan, ikkakto iti pannakabalin a kas iti inawatko ken ni Amak: Pagturayekto kadagiti nasion 27tapno iturayanna ida babaen iti baston a landok ken burburakenna ida a kas iti damili a banga. 28Itedkonto met kenkuana ti bituen nga agraniag iti agsapa. 29“No adda pannakaawatyo, denggenyo ngarud ti sao ti Espiritu kadagiti iglesia.”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Broccoli
Ti Broccoli ket maysa a mula iti pamilia a Repolio, Brassicaceae (sigud a Cruciferae). Naidasig kas Italica a Grupo a Cultivar ti sebbanagn ti Brassica oleracea. Dagiti sabali pay a grupo a kultibar ti Brassica oleracea ket pakairamanan ti repolio (Grupo a Capitata), cauliflower (Grupo a Botrytis), kale ken collard greens (Grupo nga Acephala), kohlrabi (Grupo a Gongylodes), ken Brussels sprouts (Grupo a Gemmiferap). Ti Broccoli nga Intsik (Grupo nga Alboglabra) ket maysa met a grupo a cultivar ti Brassica oleracea. Addaan ti broccoli iti adu a nalasag a berde nga ul-uloo ti sabong a naurnos a kasla nagtagisanga a kayo a nagtubo iti maysa a nalukmeg nga ungkay.
Kas makan wenno masida, gagangay a makilnat wenno malambong bassit ti broccoli. Mabalin met a kanen a sadiwa wenno saan a naluto. Nabaknang ti broccoli iti bitamina C ken fiber, ken addaan iti kompuesto a glucoraphanin a mangidanon iti antikanser a kompuesto ti sulforaphane


text:
Hinoba-an, Negros Occidental
Ti Hinoba-an ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Negros Occidental iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hinoba-an ket politikal a nabingbingay iti 13 a barbaranggay.
- Alim
- Asia
- Bacuyangan
- Baranggay I (Pob.)
- Baranggay II (Pob.)
- Bulwangan
- Culipapa
- Damutan
- Daug
- Po-ok
- San Rafael
- Sangke
- Talacagay
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Ingles) naala idi 12 Pebrero 2013


text:
Kapsít
Ti kapsit (wenno kissit, kesset, semilia, semen wenno sperm iti English, tamod iti Tagalog) ket maysa a likido nga aglaon iti spermatozoa wenno bin-i ti lalaki nga agtaud kadagiti glandula a sexual ti lalaki wenno hermaphrodite nga ay-ayup ken tattao a maaramat a pangpataba iti itlog ti babai (ovum). Dagiti paspaset ti kapsit nga iruar ti maysa nga ayup wenno tao ket am-ammo kas paruar, ket ti addang wenno proseso ti iruar ket maawagan iti panagparuar. Kas iti dara, ti kapsit ket addan dua a paset, ti selula a parte (ti spermatozoa) ken ti saan-a-selula a parte (ti seminal plasma).


text:
Boljoon, Cebu
Ti Boljoon ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Boljoon ket nabingbingay a politikal kadagiti 11 a barbaranggay.
- Baclayan
- El Pardo
- Granada
- Lower Becerril
- Poblacion
- San Antonio
- Upper Becerril
- Arbor
- Lunop
- Nangka
- South Granada
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012


text:
Kalilangan, Bukidnon
Ti Kalilangan ket maysa a maika-2 a klase nga ili iti probinsia ti Bukidnon iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Kalilangan ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.
- Bangbang
- Baborawon
- Canituan
- Kibaning
- Kinura
- Lampanusan
- Maca-opao
- Malinao
- Pamotolon (Pamotdon)
- Poblacion
- Public
- Ninoy Aquino
- San Vicente Ferrer
- West Poblacion
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti ili ken siudad: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 31 Enero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Inggles) naala idi 17 Abril 2013


text: 1Napan ken ni Jesus dagiti sumagmamano a Fariseo ken mamaestro iti Linteg a naggapu idiay Jerusalem ket sinaludsodda kenkuana, 2“Apay a di tungpalen dagiti adalam ti pannursuro a tinawidtayo kadagiti kapuonantayo? Saan nga umisu ti panangbuggoda kadagiti imada sakbay a manganda.” 3“Ket dakayo,” insungbat ni Jesus, “apay a salungasingenyo ti bilin ti Dios gapu laeng iti ayatyo a mangtungpal kadagiti pannursuroyo? 4Ta kinuna ti Dios, ‘Dayawem da amam ken inam,’ ken ‘Ti agsao iti dakes ken ni amana wenno inana, rebbengna ti mapapatay.’ 5Ngem isursuroyo a no ibaga ti maysa a tao kada ama ken inana a ti itulongna koma kadakuada ipaayna laengen iti Dios, 6saanen a masapul a dayawenna ni amana. Iti kasta, laksidenyo ti pannursuro ti Dios tapno surotenyo ti bukodyo a pannursuro. 7Dakayo nga aginsisingpet! Pudno unay ti impadto ni Isaias maipapan kadakayo: 8‘Kuna ti Dios, dagitoy a tattao kunkunada a dayawendak, Ngem adayo ti pusoda kaniak. 9Awan serserbi ti panagdaydayawda kaniak Gapu ta isursuroda dagiti linteg nga aramid ti tao ket ibilangda a bilinko.’ ” 10Inayaban ni Jesus dagiti tattao sana kinuna kadakuada, “Denggen ken awatenyo daytoy: 11Saan a ti ipauneg ti tao ti mangtulaw kenkuana no di ket ti rummuar iti ngiwatna.” 12Napan kenkuana dagiti adalanna ket kinunada, “Dimo kadi ammo a napasakitan dagiti Fariseo iti sinaom?” 13“Tunggal mula a saan nga immula ni Amak sadi langit, maparutto,” insungbat ni Jesus. 14“Saanyo a pakadanagan ida. Bulsekda a mangidadaulo. Ket no idalan ti bulsek ti padana a bulsek, matnagda a dua iti abut.” 15“Ipalawagmo man kadakami daytoy a pagsasao,” kinuna ni Pedro. 16“Kayatyo a sawen nga uray dakayo diyo maawatan?” kinuna ni Jesus. 17“Diyo aya ammo a ti aniaman a sumrek iti ngiwat ti maysa a tao mapan iti tianna ket rummuarto? 18Ngem dagiti rummuar iti ngiwat agtaudda iti puso, ket dagitoy ti mangtulaw iti tao. 19Ta ti puso ti pagtaudan dagiti dakes a pampanunot a mangiturong kenkuana a pumatay, makikamalala, agderrep, agtakaw, agulbod ken mamadpadakes. 20Dagitoy ti mangtulaw iti tao. Ngem ti saan a panagbuggo sakbay a mangan, saan nga isu ti mangtulaw iti tao.” 21Pimmanaw ni Jesus iti dayta a lugar ket napan iti asideg ti Tiro ken Sidon. 22Napan kenkuana ti maysa a babai a taga-Canaan ken agnaed iti dayta a disso ket kinunana, “Apo, Anak ni David, kaasiannak kadi! Linuganan ti demonio ti anakko a babai ket marigatan unay.” 23Ngem saan a sinungbatan ni Jesus. Immasideg dagiti adalanna ket kinunada, “Patgamon ti dawatna ta di ket agik-ikkis a sumursurot kadatayo.” 24Kinuna ni Jesus, “Naibaonak laeng kadagiti nayaw-awan a tattao ti Israel.” 25Ngem napan nagparintumeng ti babai iti sango ni Jesus sana kinuna, “Tulongannak kadi, Apo!” 26“Saan a rumbeng nga alaen ti kanen dagiti ubbing sa ipurruak kadagiti aso,” kinuna ni Jesus. 27“Agpayso ta kunam, Apo,” insungbat ti babai, “ngem uray dagiti aso kanenda dagiti murkat a maregreg iti sirok ti lamisaan ti apoda.” 28Iti kasta, kinuna ni Jesus kenkuana, “Babai, dakkel ti pammatim! Maited kenka ti dawatmo.” Ket iti dayta met la nga oras, immimbag ti anakna. 29Pinanawan ni Jesus dayta a lugar ket nagna iti igid ti Dan-aw ti Galilea. Simmang-at iti maysa a turod sa nagtugaw. 30Adu a tattao ti napan kenkuana. Nangikuyogda kadagiti pilay, bulsek, lugpi, umel ken adu pay a masakit sada impan iti sangoananna, ket pinaimbagna ida. 31Nasdaaw dagiti tattao idi makitada a makasaon dagiti umel, naimbagen dagiti lugpi, makapagnan dagiti pilay ken makakitan dagiti bulsek, ket indaydayawda ti Dios ti Israel. 32Inayaban ni Jesus dagiti adalanna ket kinunana, “Maasianak kadagitoy a tattao ta tallo nga aldawdan ditoy yanko ket ita, awanen ti kanenda. Diak kayat a pagawiden ida a sibibisin amangan no matalimudawda iti dalan.” 33“Sadino ti pangalaantayo ditoy let-ang iti umanay a kanen ti kastoy a kaadu ti tao?” sinaludsod dagiti adalan. 34“Adda mano a tinapayyo?” dinamag ni Jesus. “Pito, ken sumagmamano a babassit nga ikan,” insungbat dagiti adalan. 35Imbilin ngarud ni Jesus kadagiti tattao nga agtugawda iti daga. 36Innalana dagiti pito a tinapay ken dagiti ikan sa nagyaman iti Dios. Kalpasanna, pinispisina sana inted kadagiti adalan tapno ibunongda kadagiti tattao. 37-38 Nanganda amin ket nabsogda. Uppat a ribu a lallaki ti nangan, malaksid dagiti babbai ken ubbing. Pito a basket ti napno kadagiti natda nga inurnong dagiti adalan. 39Pinagawid ni Jesus dagiti tattao sa limmugan iti bilog ket napan iti sakup ti Magadan.


text:
Bara
Ti bara ket isu ti kammasapulan a respirasion nga organo kadagiti adu nga agang-anges ti angin nga ayup, a mairaman dagiti tetrapoda, dagiti dadduma nga ikan ken dagiti dadduma a leddeg. Kadagiti mamalia ken dagit pay narik-rikut a porma ti biag, dagiti dua a bara ket mabirukan idiay asideg ti duri iti sumbangir ti puso. Tikangrunaan nga annongda ket ti mangipan ti oksiheno manipud ti tangatang iti sistema ti panagbalikuskos, ket ti mangibbet ti karbon dioksido manipud ti pagbalikuskosan ti dara iti tangatang.Ti dakkel a rabaw tilugar ket nasken para iti panangisinnukat kadagiti alingasaw a maaramid babaen ti mosaiko dagiti naipangpangruna a selula a mnagporma kadagiti babassit a riniwriw, a naingpis ti datarna a supot ti angin a tinawtawagan ti albeolo.
Tapno maawatan ti anatomia dagiti bara, ti ilalabas ti angin babaen ti agong ken ngiwat a mapan idiay albeolo ket nasken a maadal Ti panagrang-ay ti angin babaen ti ngiwat wenno ti angong, ket agbanniaga babaen ti nasoparinge, oropatinge, laringe, ken ti trakea (aangsan). Ti angin ket agpabba a lumabas iti trakea, a mangbingay iti dua a nangruna a bronkuio; dagitoy a sanga iti kanigid ken kanawan ken ti kanawan a barbara nga idiay ti panagrang-ay a panagbingbingay iti maysa a sistema iti bonkuio ken dagiti bronkuiolo aginggan ti pannakaabotna ti albeolo. Dagitoy nga adu nga albeolo a ditoy ti pakaaramidan ti pagsinnukatan dagiti alingasaw iti karbon dioksido ken oksiheno.[1]
Ti panaganges ket pinaandar babaen ti mipapan ti pikel a tignay; kadagiti nasapa a tetrapoda, ti angin idi ket naipan kadagiti bara babaen kadagiti maipapan ti paringe a piskel babaen ti panagbommba ti pingping, a makitkita pay laeng kadagiti ampibia. Dagiti reptilia, dagiti billit ken dagiti mamalia ket agus-usarda kadagiti bukodda a muskuloeskeletal a sistema tapno makasuporta ken mangpatan-ay ti panaganges.
Dagiti medikal a termino a mainaig iti bara ket kankanayon a mangrugi iti pulmo-, kasla iti (pananginagan a porma: pulmonario) wenno manipud ti Latin a pulmonarius ("kadagiti bara"), wenno iti pneumo- (manipud ti Griego ti πveύuwv "bara").
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Daig
- Dagiti midia a mainaig ti Dagiti bara idiay Wikimedia Commons
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Wienberger, Cockrill, Mandel. Dagiti Pamunganayan ti Pulmonario a Medisina. Elsevier Science.


text:
Tupî, Abagatan a Cotabato
Ti Tupi ket maysa a primeraklase nga ili iti probinsia ti Abagatan a Cotabato iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tupi ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.
- Acmonan
- Bololmala
- Bunao
- Cebuano
- Crossing Rubber
- Kablon
- Kalkam
- Linan
- Lunen
- Miasong
- Palian
- Poblacion
- Polonuling
- Simbo
- Tubeng
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ehekutibo a Bilin Blng.612
- ^ Dagiti daulo ti ili ken siudad: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 31 Enero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Soccsksargen (Inggles) naala idi 3 Hunio 2013


text:
Carcar
Ti Siudad ti Carcar ket maysa a komponente a siudad iti probinsia ti Cebu iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Carcar ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.
- Bolinawan
- Buenavista
- Calidngan
- Can-asujan
- Guadalupe
- Liburon
- Napo
- Ocana
- Perrelos
- Valencia
- Valladolid
- Poblacion I
- Poblacion II
- Poblacion III
- Tuyom
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti ili ken siudad: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 31 Enero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Inggles) naala idi 25 Mayo 2012


text: 1Kamaudiananna, kakabsatko, agragsakkayo koma gapu iti pannakikaysayo iti Apo. Diak rigaten nga ulit-uliten kadakayo dagitoy a bambanag nga insuratkon, ket mayadayokayo iti peggad. 2Agannadkayo kadagiti aso. Agannadkayo kadagiti tattao nga agaramid iti dakes. Agannadkayo kadagiti tattao a mangipapilit iti pannakakugit. 3Datayo, saan nga isuda, ti pudno a nakugit ta agdaydayawtayo iti Dios babaen iti Espirituna. Agrag-otayo ta ti biagtayo adda ken Cristo Jesus ket saantayo nga agtalek kadagiti seremonia. 4Mabalinko met ketdi ti agtalek kadagiti kakasta a bambanag. No adda mangipagarup a mabalinna ti agtalek kadagiti seremonia, dakdakkel pay ti panagtalekko. 5Nakugitak iti maikawalo nga aldaw kalpasan ti pannakayanakko. Nayanakak nga Israelita iti tribu ti Benjamin. Maysaak a puro a Hebreo. Kas maysa a Fariseo, inannurotko idi ti Linteg dagiti Judio. 6Napasnekak unay idi nga agaramid kadagiti impagarupko a pagayatan ti Dios, ket urayko la indadanes dagiti tattao ti iglesia. No maipapan iti panagtungpal iti Linteg, awan idi ti pakababalawak. 7Ngem dagiti amin nga imbilangko a gunggona, mabigbigko itan nga awan pategda, gapu ken Cristo. 8Wen, ibilangko amin a pukaw tapno magun-odko ti napatpateg nga isu ti pannakaammo ken ni Cristo Jesus nga Apok. Gapu kenkuana, binaybay-akon ti amin a masansan idi nga aramidek. Imbellengko aminen ida a kas rugit tapno, kas kunadan, magun-odko ni Cristo, 9ket awan ti pagkurangan ti pannakikaysak kenkuana. Awanen ti bukodko a kinalinteg, wen, ti kinalinteg a magun-od babaen iti panagtungpal iti Linteg. Adda kaniakon ti kinalinteg a magun-od babaen iti pammati ken ni Cristo; wen, ti kinalinteg nga agtaud iti Dios, ken maibatay iti pammati. 10Ti la tarigagayak isu ti pannakaammok ken ni Cristo, ti pannakapadasko iti pannakabalin ti panagungarna, ti pannakipagsagabak kenkuana ken ti panagbalinko a kas kenkuana iti ipapatayna, 11iti namnamak a mapagungarakto met. 12Diak kunaen a nagballigiakon wenno awanen ti pagkurangak. Ngem itultuloyko nga ikabil ti amin a kabaelak a manggun-od iti gunggona. Daytoy ti panggep nga adda iti panunot ni Cristo Jesus idi inawisnak a sumurot kenkuana. 13Kinapudnona, kakabsat, diak ibaga a naragpatkon daytoy. Aramidek ketdi ti maysa a banag: Lipatek amin a napalabas ket ipakatko ti amin a kabaelak a manggun-od iti adda iti masangoanan. 14Iti kasta, sipipingetak nga agtaray nga agturong iti pagtungpalan tapno magun-odko ti gunggona a yaw-awis ti Dios kadatayo babaen ken Cristo Jesus. 15Ngarud, kastoy met la koma ti riknatay amin a nataengan iti pammati. No adda sumagmamano kadakayo a maigiddiat ti riknana, ilawlawagto ti Dios daytoy. 16Ngem uray no anianto dayta, agtuloytayo nga agturong iti masangoanan kas mayannurot iti mismo a pagalagadan a tinungtungpaltayo agingga ita. 17Itultuloyyo, kakabsatko, ti tumulad kaniak. Impakitamin kadakayo ti umno a pagtuladanyo. Siputanyo a naimbag dagiti sumurot iti daytoy a pagtuladan. 18Namin-adun nga imbagak daytoy kadakayo, ket agsangitak a mangibaga manen nga adu dagiti mangdaddadael iti kaipapanan ti ipapatay ni Cristo iti krus gapu iti kita ti panagbiagda. 19Agtungpaldanto idiay infierno. Ibilangda ngamin a diosda dagiti paggarteman ti bagida. Pagpalangguadda dagiti rebbengda koma ketdi nga ibain, ket dagiti laeng nailubongan a bambanag ti pampanunotenda. 20Ngem datayo, makipagilitayo sadi langit, ket sigagagartayo nga agur-uray iti yaay ti Mangisalakan kadatayo nga aggapu sadi langit, ni Apo Jesu-Cristo. 21Baliwannanto daytoy nakapuy ken matay a bagitayo. Pagbalinennanto a kas iti nagloriaan a bagina babaen iti isu met laeng a pannakabalin a mamagturay kenkuana iti amin a banag.


text:
San Carlos, Negros Occidental
Ti Siudad ti San Carlos ket maysa a maika-2 a klase a siudad iti probinsia ti Negros Occidental iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti San Carlos ket nabingbingay a politikal kadagiti 18 a barbaranggay.
- Bagonbon
- Buluangan
- Codcod
- Ermita
- Guadalupe
- Nataban
- Palampas
- Baranggay I (Pob.)
- Baranggay II (Pob.)
- Baranggay III (Pob.)
- Baranggay IV (Pob.)
- Baranggay V (Pob.)
- Baranggay VI (Pob.)
- Prosperidad
- Punao
- Quezon
- Rizal
- San Juan
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti ili ken siudad: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 31 Enero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Inggles) naala idi 12 Pebrero 2013


text:
Astronomia
Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nailangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a aks ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panag-gunay dagiti nailangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti lang-ang.
Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babaloniko, Griego, Insík, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Ti naipakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunutanen iti agdama a aldaw a kapdpada ti astropisika.
Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nailangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.
Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikapawadda kadagiti nagruna a panakaduktalan nga atronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo mabalin da a mapakabaelan ti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktalan ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.
Ti astronomia ket saan koma a maipaallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti panakibiang ti nagtagitaoan ket maikabagian kadagiti puesto dagiti nailangitan a banag. Uray no dagitoy dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.[1]
Dagiti linaon
Dagiti balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (ἄσtpov), "bituen" ken -nomy manipud ti nomos (vόuoς), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus).
Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.[2][3][4] Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"[5] ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".[6] Adda dagiti kaso, a kas ti panakyamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisikas" ket inusar a panakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.[7] Nupay kasta, gapu dagiti moderno a pangsuksukisok ti astronomia ket ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.[2] Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika adepartamento,[3] ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda ti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.[4] Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi ununana nga aldaw, ti astronomia ket binuklan laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma alokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Itimaipatinayon kadagiti seremonia a pang-usar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panagikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti panakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay panakaawat ti kaatiddog ti tawen.[8]
Sakbayan a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naararamid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasap anga astronomia ket pudno a binuklan ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa anaipanpanunotan kadagitiplaneta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulana ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamatian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naamammoan a kas ti [heosentriko a modelo]] ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.[9]
Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kaagiti Babilonio, a nagipaidda kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.[10] Ti Babilonio ket naduktalanda adagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naamammoan a kas ti saros.[11]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ya ti astronomia ti naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.[12] Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naamammoan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio.[13] Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemissperio a naala manipud ti Griega nga astronomia.[14] Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa a analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan anaiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko anga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.[15]
Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomi aket kaaduaan a nagtaltalinaay idiay mediebal a Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagioti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nangiturongan ti panakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga [obserbatorio]] idiay Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.[16][17][18] Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immunanan nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen.[19] Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kaauan ket Persiano kenArabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a parawad iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta apanawen ket nangipaaamoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen.[20][21] Naipampamatian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu[22] ket mabalin a nagibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.[23] Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.[24][25][26][27]
Sientipiko a rebolusion[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi kas-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing timaysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.[28]
Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.[29] Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.[28]
Dagiti adu pay a panakaduktalan ket gapu kadagiti panakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna anabirukan a planeta.[30] Ti kaadayo ti maysa abituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.[31]
Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti panakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.[32]
Dagiti naisangsangayan a panakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti panakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.[20]
Ti kaada ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa anailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng id maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti panakaipalawan ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.[33] Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagususar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagityo a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopioket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetio nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.
Mapalpaliiw nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
ti astronomia, ti kangrunaan ataudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti daduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion.[34] Ti mapalpalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng mannipud nangatoa lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaamo kadagitoy a supaset ket naited dita baba.
Radio nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.[35] Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.[35]
Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar.[35] Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.[7][35]
Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[7][35]
Inpranalabbasit nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti panakaduktalan ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Itigapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti atatiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas.[36] Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal tikimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.[37]
Optikal nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.[38] Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naararamid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket nararamid ti panag-uasr kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm),[38] ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.
Ultrabioleta nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm).[35] Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken amaaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagitii OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali ng aariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabai a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[35] Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isunga nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a pangarukod.[35]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo; Brewer, W.D. (translator) (2001). Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika. Berlin, New York: Springer. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a b Scharringhausen, B. "Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b Odenwald, S. "Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b "Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan para iti "astropisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b c Shu, F. H. (1982). Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang. Mill Valley, California: Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia. ISBN 0-935702-05-9.
- ^ Forbes, 1909
- ^ DeWitt, Richard (2010). "Ti Ptolemaiko a Sistema". Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia. Chichester, Inglatera: Wiley. p. 113. ISBN 1-4051-9563-0.
- ^ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272.
- ^ "Dagiti salip ken ti Saros". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 30 Oktubre 2007. Naala idi 28 Okrubre 2007.
- ^ Krafft, Fritz (2009). "Astronomia". Iti Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth. Baro a Pauly ni Brill.
- ^ "Hiparko iti Rodas". Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia. Naidulin manipud ti kasisigud idi 23 October 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Thurston, H., Nasapa nga Astronomia. Springer, 1996. ISBN 0-387-94822-8 p. 2
- ^ Marchant, Jo (2006). "Panagsuksukisok ti napukaw nga oras". Nature 444 (7119): 534–8. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Panagrepaso: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". Isis 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Micheau, Francoise. "Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya". pp. 992–3., iti (Rashed & Morelon 1996, pp. 985–1007)
- ^ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism. Brill Academic Publishers. p. 350. ISBN 90-04-09855-0.
- ^ Kepple, George Robert; Glen W. Sanner (1998). Ti Rabii a LangitPagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1. Willmann-Bell, Inc. p. 18. ISBN 0-943396-58-1.
- ^ a b Berry, Arthur (1961). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud Immununa aPnawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siana a Siglo. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20210-0.
- ^ Hoskin, Michael, ed. (1999). Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-57600-8.
- ^ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). Ti naarian apagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay medienal nga Aprika. H. Holt. ISBN 978-0-8050-4259-7.
- ^ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Ti salip ket nangiyeg ti panakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio". Baro a Sientista. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ "Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia". Siensia idiay Aprika. Naala idi 3 Pebrero 2002.
- ^ Holbrook, Jarita C.; Medupe, R. Thebe; Urama, Johnson O. (2008). Astronomia ti Aprikano a Kultura. Springer. ISBN 978-1-4020-6638-2.
- ^ "Dagiti Aprikano ket nagadalda ti astronomia idi mediebal a panawen". Ti Naarian aKagimongan. 30 Enero 2006. Naidulin manipud ti kasisigud idi 9 Hunio 2008. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ Stenger, Richard Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge'. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.
- ^ a b Forbes, 1909, pp. 58–64
- ^ Forbes, 1909, pp. 49–58
- ^ Forbes, 1909, pp. 79–81
- ^ Forbes, 1909, pp. 147–150
- ^ Forbes, 1909, pp. 74–76
- ^ Belkora, Leila (2003). Panagtartaripatu kadagiti kalangitan: ti sarita ti panakaduktalan tayo iti Nagririmpuok a Bitbituen. CRC Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7.
- ^ "Elektromagnetiko nga Espektro". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 5 Septiembre 2006. Naala idi 8 Septiembre 2006.
- ^ a b c d e f g h Cox, A. N., ed. (2000). Astropisikal a Kuantidan ni Allen. New York: Springer-Verlag. p. 124. ISBN 0-387-98746-0.
- ^ Staff (11 Septiembre 2003). "No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko". ESA. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ "Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan". NASA/IPAC. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ a b Moore, P. (1997). Atlas iti Law-ang ni Philip. Gran Britania: George Philis Limited. ISBN 0-540-07465-9.


text:
Pura, Tarlac
Ti Pura ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Tarlac iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Pura ket nabingbingay a politikal iti 16 a barbaranggay.
- Balite
- Buenavista
- Cadanglaan
- Estipona
- Linao
- Maasin
- Matindeg
- Maungib
- Naya
- Nilasin 1st
- Nilasin 2nd
- Poblacion 1
- Poblacion 2
- Poblacion 3
- Poroc
- Singat
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti ili ken siudad: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 31 Enero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Luzon (Inggles) naala idi 29 Mayo 2012


text:
Umuna a Panid
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
(Naibaw-ing manipud idiay
Main Page
)
Ti
ket maysa a nailangitan wenno selestial a bagi a pagliklikmutan ti maysa a planeta bituen wenno tidda ti bituen nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a grabidad, saan unay nadagsen tapno mangrugi iti termonuklear a panaglunag, ken nawadaannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno planetisimal.
Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a Griego a kayat na a saoen ket "agkalkalautang a bituen". Ti
balikas wenno makunkuna a planeta ket taga-ugma, nga addaan kadagiti pannakaamo ti pakasaritaan ti, siensia, mitolohia, ken relihion. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nainlangitan, wenno emisario dagiti Diós. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti Init sumaruno ti Bulan, Márte, Merkúrio, Hupiter, Benus ken Saturno. Basar daytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): Dominggo, Lunes (manipud iti Luna), Martes, Mierkoles, Huebes, Biernes ken Sabado.
Manipud kadagiti artikulo ditoy Ilokano Wikipedia:
... a ti
billít (nailadawan) ket maikapanunutan dagiti paleontologo nga is-isu laeng ti klado dagiti dinosauro a nagbiag manipud ti Kretaseo–Paleoheno a pasamak ti panagawan idi 65.5 (Ma) ? ... a ti
ket isu ti kadaaanan kadagiti akademia a disiplina, ken mabalin nga isu pay daytoy ti kadaanan babaen ti pannakairamanna iti pisika astronomia ? ... a ti
ket isu ti kabassitan a Siudad ti Batikano naturay nga estado iti lubong babaen ti kalawa ken populasion ? ... a ti
ti rabaw ti Daga ket nagpangato babaen ti agarup a 0.8 °C (1.4 °F) manipud idi rugi ti maika-20 a siglo ? katimbengan a temperatura ... a ti
ket makunkuna pay a "Ti Asul a Marmol" ? Daga
Naragsak a panagdadanon ditoy Ilokano Wikipedia, kakabsat!
Ipatpategmo kadi ti kina- Ilokanom? Ipasindayagmo kadi met ti kina-Saluyotmo? Mail-iliwanka kadi no mangngegmo ti bukodmo a sao aglalo no addaka iti ganggannaet a lugar? Kayatmo kadi a maitandudo ken maitampok ti tattao nga Ilokáno ken ti pagsasaom? Tulongandakami man ngarud a mangpadakkel iti daytoy a Wikipedia para kadagiti Ilokano ken iti amin.
Saan nga iti kaadu ti artikulo ti birbirukenmi, dagiti panid ken artikulo a nabukel, nalawag, ken makita ti napatpateg. Ala, man, ngarud, sumrekka metten, a, kabsat, ta agbibinnadangtayo a mangpadur-as iti Ilokano Wikipedia!
Agdadamoka kadi? Surotem ti
pakabuklan ti Ilokano Wikipedia. Masapulmo iti tulong? Sumrekka iti
pagtitinnulongan tapno masungbatan amin a salsaludsodmo. Adda kadi an-annuroten ditoy? Siempre,
iwanwandaka ngarud. Kasano ngay ti mangirugi iti baro a panid?
Ipadigom ti kinalaingmo ditoy Ay, nagalas met!
Baliwam man kadi dagiti artikulo no mabalbalin. For non-Ilokano speakers please visit the
local embassy or request help here.
Ti Wikipedia ket ibalbalayan ti
Pundasion ti Wikimedia, ti maysa a di aggan-ganansia nga organisasion a mangibalbalay kadagiti nadumaduma a gandat:


text:
Papa Dono
Ni Papa Dono ket isu ti Papa manipud idi 2 Nobiembre 676 aginggana idi 11 Abril 678.
Isu ket anak idi a lalaki ti maysa a Romano a nagnagan iti Mauricius. Awaan unay ti pannakaammuan iti daytoy a papa.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy nga artikulo ket mangiraman ti testo manipud ti pablaak nga adda itan iti turay a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). "Pope Donus". Katoliko nga Ensiklopedia. Robert Appleton Company.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Dono idiay Wikimedia Commons
- Papa Dono dagiti Pagsurotan ti Patron a Santo


text:
Blog Posts on ilocano short story
Percent:
Ni Eman by pakarso ni asseng on Jul 26, 2012Adda tallo a saludsod ni Richard Ian Cadiz Bolosan, estudiante iti Iloko Literature iti MAEd Language and Literature iti MMSU Batac City maipanggep iti saritak nga “Eman.” Kursonadak man nga ibinglay: 1. Ania ti inspirasionmo, sir, a nangsurat...
NAGTAPAYA A SARITA by pakarso ni asseng on Jun 7, 2012“Ninoy” Sarita ni ARIEL S. TABAG Basol ti gobierno, kinunana. Ket nasken a makabales, uray asino ti agdepdeppa… “SER, suktanyo,” kinunana iti Tagalog ti kahera ti National Bookstore. Intanggayana ti bukel a lima gasut a pisos wenn...
Dagiti Pasugnod ni Angelo by Bilingual Pen on Nov 20, 2011Addada pay laeng iti kalsada iti sanguanan ti balay ngem mangmangngegkon ti nasinggit a boses ni adingko a Ryan. Apagtallona pay laeng ngem kasta unayen ti kinatarabitna. Nakutikuti pay. Lumanagto iti panangkibin ni Mommy iti panagballasiwda. Naladaw...
Sangapuon a Mangga by Bilingual Pen on May 19, 2010 NAGWARAS iti intero a Nagsimbaanan ti panangyuli dagiti agkompadre a Kardo ken Enteng iti kaso maipanggep iti sangapuon a mangga. Kas inlatak ti agsumbangir, nagtubo ti mangga iti beddeng ti solarda. Awan ti di makaam-ammo kadagiti agkompadre a Ka...
Idi Agawid ni Ka Marta by Bilingual Pen on Apr 25, 2010Kasla nagadiwara nga angot ti malut-luto a naimas a makan iti tiempo ti gawat a nagdegdeg ti saraaw dagiti boksit ti damag a sumangpet kanon ni Ka Marta! Isu ti kakaisuna a nangtawid ti nabayagen a nabaybay-an a daga iti pingir ti purok iti asideg ti...
Subang by let's get into literature on Jan 25, 2010NABARA ti subangmi idi rabii kenni Dennis--- inunaan iti tallo nga...
Ayat Iti Panawen ti Swine Flu by Bilingual Pen on Dec 19, 2009 Napintas koma nga inspirasion ni Fidel bayat panangistimarna kadagiti tarakenna a baboy ken manok iti dayta a bigat ta napalikudanna manen ni Cheryl, ti balasang a maestra a taga Calingayan, mangisursuro idiay ili iti haiskul. Nabati iti pan...
Ti Dalan Ti Biag Ni Benjamin by let's get into literature on Aug 8, 2009Maysaka met a nainggasatan Ta naikkanka iti gundaway A sumirip ditoy...
Trabaho by Bilingual Pen on Mar 14, 2009“IKUYOGMONTO man ‘diay kapiduam, nakkong, no agsublika ‘diay Manila ta baka ket idiay ti pakabirukannat’ suertena,” kinuna ni Anti Nora, kasinsin ni inang. “Awan met masapulanna ngaminen piman no awan agparaep wenno agpagapas.” “Ay, k...
Sarita ni Juan S.P. Hidalgo Jr., Plano a Maipelikula by Bilingual Pen on Feb 13, 2009Pumigpigsa ti karasakas ti independent filmmaking iti Filipinas. Indie, kunada kadagitoy a pelikula. Dagitoy ti pelikula a saan nga aramid dagiti kompania nga agiprodprodius kadagiti pelikula a komersial. Saan laeng a ditoy pagilian ti pakadlawan dag...


text:
San Antonio, Amianan a Samar
Ti San Antonio ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Amianan a Samar iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Antonio ket politikal a nabingbingay iti 10 a barbaranggay.
- Ward I (Pob.)
- Ward II (Pob.)
- Ward III (Pob.)
- Burabod
- Dalupirit
- Manraya
- Pilar
- Rizal
- San Nicolas
- Vinisitahan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013


text:
Pagsasao a Bietnamis
Ti Bietnamis (tiếng Việt) ket isu ti nailian ken opisial a pagsasao ti Bietnam. Daytoy ket isu ti patneng a pagsasao ti Bietnamis a tattao (Kinh), ken dagiti agarup a tallo ariwriw a ballasiw taaw a Bietnamis. Daytoy ket naisasao pay a kas maysa nga umuna wenno maikadua a pagsasao babaen dagiti adu nga etniko a minoridad ti Bietnam. Daytoy ket paset ti Austro-Asiatiko a pamilia ti pagsasao a daytoy ket adda kadagiti adu nga agsasao babaen ti naisangsangayan a paggiddiatan (adadu ngem dagiti sabali nga Austro-Asiatiko apagsasao no itipon amin dagitoy).Kaaduan ti Bietnamis a bokabulario ket binulod manipud ti Insik, ken dati a sinursurat nga inus-usar ti Insika sistema ti panagsurat, urayno ti nabalbaliwan a porma ken ken naikkan idi ti bernakulara pannakabalikas. A kas nagbanagan ti kolonia a panagturay ti Pransia, ti pagsasao ket adda a mangipakpakita kadagiti inpluensia manipud ti Pranses, ken ti Bietnamis nga abesedario (quốc ngữ) nga inus-usaren tatta nga aldaw ket maysa a Latin nga abesedario nga adda dagiti mainayon a diakritiko para kadagiti aweng ken dagiti dadaduma a bokal ken konsonante.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "CIA World Factbook". CIA. Naala idi 12 Abril 2012.
Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Pagsasao a Bietnamis idiay Wikimedia Commons


text:
Datu Saudi-Ampatuan, Maguindanao
Ti Datu Saudi-Ampatuan ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Maguindanao iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Datu Saudi-Ampatuan ket nabingbingay a politikal kadagiti 8 a barbaranggay.
- Dapiawan
- Elian
- Gawang
- Kabengi
- Kitango
- Kitapok
- Madia
- Salibu
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Ingles) naala idi 4 Hunio 2013


text:
Yerevan
Ti Yerevan (Armenio: Երևան, Pannakabalikas nga Arménio: [jɛɾɛˈvɑn]) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Armenia ken maysa kadagiti kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad. Naisanglad daytoy ti igid ti Karayan Hrazdan, ti Yerevan ket isu ti administratibo, kultural, ken industria a sentro iti pagilian ti Armenia. Isu daytoyen ti kapitoliona manipud idi 1918, ti maikasangapulo ket tallo ti pakasaritaan iti Armenia.
Ti pakasaritaan iti Yerevan ket napetsado manipud idi maika-8 a siglo BC, a ti panakabangon ti pagsammakedan iti Erebuni idi 782 BC babaen ni Ari Argishti I idiay kalaudan nga ungto iti Tanap ti Ararat.[2]Kalpasan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti Yerevan ket nagbalin a kapitolio iti Demokratiko a Republika iti Armenia gapu kadagiti ribribo a nagbiag iti Armenio a Genosidio ket nagtaeng iti daytoy a lugar. Napardas a dimmakkel daytoy a siuadad idi maika-20 a siglo a kas ti Armenia ket nagbalian a maysa kadagiti sangpulo ket lima a republika idiay Kappon ti Sobiet. Iti limapulo a tawtawen, ti Yerevan ket nabaliwan a kas maysa nga ili nga addaan laeng ti bassit a ribo a nagtaeng iti uneg ti Ruso nga Imperio, iti kangrunaan a kultural, artistiko, ken industria a sentro, ken nagbalin pay a tugaw ti nailian a gobierno.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Armstat Yerevan
- ^ Katsenelinboĭgen, Aron (1990). Ti Kappon ti Sobiet: Imperio, Pagilian ken dagiti Sistema. New Brunswick: Transaction Publishers. p. 143. ISBN 0887383327.


text: 1Kinuna ni Jesus kadagiti adalanna, “Adda idi maysa a baknang nga adda pagay-aywanenna kadagiti sanikuana. Naipulong kenkuana a busbusbosen ti agaywan ti kuarta ti amongna. 2“Iti kasta, pinaayaban ti amongna ket kinunana kenkuana, ‘Ania daytoy madamdamagko maipapan kenka? Itedmo kaniak ti amin a listaan ti panagaywanmo kadagiti sanikuak, ta ikkatenkan nga agaywan.’ 3“Kinuna ti tao iti bagina, ‘Ikkatennakon ni amongko iti trabahok. Anianto ti aramidek? Diak kabaelan ti agkali ket mabainak met a makipalpalama. 4A, ammokon ti aramidek tapno inton maikkatak iti saadko, addanto gagayyemko a mangpasangbay kaniak kadagiti balbalayda.’ 5“Inayabanna ngarud dagiti amin a nakautang iti amongna. Kinunana iti umuna, ‘Mano ti utangmo iti amongko?’ 6‘Sangagasut a burnay a lana,’ insungbatna. ‘Adtoy ti resibom,’ kinuna ti agay-aywan. ‘Agtugawka ket isuratmo ti limapulo.’ 7Iti sabali kinunana, ‘Ket sika, mano met ti utangmo?’ ‘Sangaribu a salup a trigo,’ insungbatna. ‘Adtoy ti resibom,’ kinuna ti agay-aywan. ‘Isuratmo ti walogasut.’ 8“Nagbanaganna, dinaydayaw ti among ti ulbod a pagay-aywanenna gapu iti kinasikap nga inaramidna. Nasiksikap ngamin dagiti tattao ditoy lubong iti maipapan kadagiti ar-aramidda ngem dagiti tattao iti lawag.” 9Kinuna pay ni Jesus, “Ibagak ngarud kadakayo, pakigayyemyo dagiti naindagaan a sanikuayo tapno inton maibusankayo, maawatkayto iti agnanayon a pagtaengan. 10Ti tao a mapagtalkan kadagiti babassit a banag, mapagtalkanto met kadagiti dadakkel. Ngem ti saan a matalek kadagiti babassit a banag, saan met a mapagtalkan kadagiti dadakkel. 11Ngarud, no saankayo a matalek nga agaywan kadagiti naindagaan a gameng, kasano a mapagtalkankayo kadagiti napaypayso a gameng? 12No saankayo a mapagtalkan kadagiti saanyo a kukua, siasinonto ti mangted kadakayo iti kukuayo? 13“Awan ti adipen a makapagserbi iti dua nga among. Ta guraennanto ti maysa ket ayatennanto ti sabali, wenno agserbinto a sipapasnek iti maysa ket umsiennanto ti sabali. Diyo mapaggiddan a pagserbian ti Dios ken ti sanikua.” 14Nangngeg dagiti Fariseo amin dagitoy, ket inuyawda ni Jesus agsipud ta naagumda iti kuarta. 15Kinuna ni Jesus kadakuada, “Agparangkayo a kasla nalinteg iti imatang dagiti tattao. Ngem ammo ti Dios ti naguneg iti pusoyo. Ta dagiti ibilang ti tao a kas napateg awan kaes-eskanna iti imatang ti Dios. 16“Naannurot ti Linteg ni Moises ken dagiti sursurat dagiti profeta agingga iti tiempo ni Juan a Mammuniag. Manipud idin, naikaskasaba ti Naimbag a Damag maipapan iti Pagarian ti Dios, ket ipapilit ti tunggal maysa ti iseserrekna. 17Nalaklaka ti pannakapukaw ti langit ken daga ngem ti pannakaikkat ti uray kabassitan laeng a paset ti Linteg. 18“Makabasol iti pannakikamalala ti lalaki a mangisina iti asawana sa mangasawa iti sabali a babai. Ket ti lalaki a mangasawa iti naisina a babai, makabasol met iti pannakikamalala.” 19“Adda idi maysa a baknang a kanayon a sikakawes kadagiti agkakangina a lupot. Inaldaw met nga agbibiag a sibubuslon. 20“Adda met maysa a napanglaw nga agnagan Lazaro. Nalapunos iti gaddil. Inaldaw a maipan iti ruangan ti balay ti baknang. 21Tartarigagayanna ngamin a pedpeden ti bisinna kadagiti maregreg iti sirok ti lamisaan ti baknang. Pasaray mapan dildilan dagiti aso ti gaddilna. 22“Natay ti napanglaw ket impan dagiti angheles iti ayan ni Abraham. Natay met ti baknang ket naitanem. 23Idi agsagaba iti napalalo idiay Hades, timmangad ket nakitana ni Abraham nga adda iti adayo agraman ni Lazaro iti abayna. 24Iti kasta, impukkawna, ‘Ama Abraham! Kaasiannak kadi ta ibaonmo ni Lazaro a mangbabasa iti ramayna ket palamiisanna toy dilak, ta kasta unay ti pannakatutuokko iti daytoy nga apuy!’ 25“Ngem kinuna ni Abraham, ‘Anakko, laglagipem a kabayatan ti panagbiagmo, naited kenka ti amin nga agkakaimbag a banag idinto a naglak-am ni Lazaro iti rigat. Itan, adda ditoy a maliwliwa ket addaka dita a matutuok. 26Saan la a dayta! Adda dakkel a yuyeng iti nagbaetantayo tapno saan a makaballasiw dagiti mayat nga umay dita manipud ditoy wenno dagiti aggapu dita nga umay ditoy.’ 27“‘Dawatek ngarud kenka, ama Abraham,’ kinuna ti baknang, ‘nga ibaonmo ni Lazaro iti balay ni amak 28tapno bagbagaanna dagiti lima a kakabsatko a lallaki sadiay, amangan no umayda met ditoy yan ti tuok.’ 29“Ngem kinuna ni Abraham, ‘Adda ni Moises ken dagiti profeta a mamagbaga kadakuada. Masapul a dumngeg dagiti kakabsatmo iti saoda.’ 30“‘Saan nga umanay dayta, ama Abraham,’ insungbat ti baknang. ‘Ngem no agungar ti maysa kadagiti natay ket mapan kadakuada, agbabawidanto kadagiti basbasolda.’ 31“Ngem kinuna ni Abraham, ‘No dida denggen ni Moises ken dagiti profeta, didanto met la mamati, uray pay no adda agungar kadagiti natay.’”


text:
El Salvador, Misamis Oriental
Ti Siudad ti El Salvador ket maysa a maika-4 a klase a siudad iti probinsia ti Misamis Oriental iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti El Salvador ket nabingbingay a politikal iti 15 a barbaranggay.
- Amoros
- Bolisong
- Pedro Sa. Baculio (Bolo-Bolo)
- San Francisco de Asis (Calongonan)
- Cogon
- Himaya
- Hinigdaan
- Kalabaylabay
- Molugan
- Poblacion
- Kibonbon
- Sambulawan
- Sinaloc
- Taytay
- Ulaliman
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Ingles) naala idi 17 Abril 2013