text:
Kenka, Metaphor Man
ti arigengen idi, ti naitagbat a layat
dimi nalansad ti intalukatikna
ta maysa a burtia dagiti burburtia
ket ti natali a dila ti durog
tapno batokenmi dagiti latok ti bersom
ngem dimi nabatok ti perlas
a sungbat dagiti ngatangata
(anian, kunami, ngem itoy gundaway
ti kabaelan ti utek ket di kabaelan ti dila)
ketdi iti bulsat’ mugingmi agbarbarakebek
ken agtultuloy latta ti agus
ti baresbes ti pammatimi
nga ad-adda a sika ti metapora
ngem kadagiti bersom
itan ta intig-abmi’t raman salaysaymo
nariknamin ti bileg ti layat
a sika ti metapora, sika pay ti berso
sika ngarud ti metapora ti berso
sika, wen, sika a nangitagbat
ti layat tapno magsat ti puseg
dagiti di makaammot’ bagida a migrante
wen, migrantetay’ amin, metaphor man
iti lubong a gandiong, gandiong a lubong
ket wen, apay a yabagam ti lubong
a dimo met kukua, no di ket kuakua
dagiti gandiong a naibelleng laeng
iti lubong a gandiong
ti kukuam ket ‘ta bagim
lasagmo dagiti bersom
kararuam dagiti metaporam
ala, ket, purosen ken itukit latta
dagiti metapora kadagiti berso
ngem dimonto koma itagbat
a tallopulo ti metapora ken bersom
ta dikamto ket agmangisit
ken agngatangata ken agtangatanga
nga agiliw iti inudo ti rissik
dagiti metaporam ken dagiti bersom
nga ali dagiti ingpen ken essem
metaphor man, saan a mabannog
ti kararua nga agikurkur-it
kadagiti sadiwa a metapora iti dana
ti biag, ngamin saan a naited
dagiti balitok a manmansion
ken balitok a bambantay
ken balitok a karkarayan
ken balitok a baybaybay
ken balitok a dagdaga
ken balitok a law-ang
no di ken naited dagiti daniw
ken kansion a pagapitan
kadagiti metapora
ti napudpudno a biag
wen, metaphor man, saan laeng a sika
ti di nakasiray ti anniniwan
ti agdan a puraw nga ulep
iti sallukob dagiti nangato a bakud
ti seminario, no di ket adu, aduda pay
isuda dagiti nagapit met kadagiti metapora
iti daniw ken iti nobela ken iti sarita
saan a daydiay awis ti nabileg nga abut
a ridaw-sumrekan iti gandiong a lubong
ta para laeng dayta kadagiti gandiong
ta mabatinto amin a banag
iti gandiong a lubong
dagiti nagtaud iti gandiong a lubong
inton serkentayot’ maikadua nga abut
a ridaw-ruaran iti gandiong a lubong
ta rumbeng laeng nga ited ken ni cesar
ti para ken ni cesar ….
ala, ket, purosen ken itukit latta
dagiti metapora kadagiti berso
ngem dimonto koma itagbat
a tallopulo ti metapora ken bersom
ars longa vita brevis...!
Monday, August 15, 2005
Kenka, Metaphor Man
Kenka, Metaphor Man


c: text/html

text:
Dalem
Ti dalem ket maysa a nangruna nga organo nga adda kadagiti bertebrata ken dagiti dadduma pay nga ayup. Adda daytoy kadagiti adu nga annong, a mairaman ti panagikkat iti rugit, biosintesis ti protina, ken ti panagpataud kadagiti biokimiko a nasken para iti pannakalpa. Tidalem ket nasken para iti panagbiag; awan ti agdama a waya a mangsukat para iti nabayag a kaawan ti annong ti dalemm, ngem adda met dagiti baro a pamay-an ti dialisis ti dalem a mabalin a mausar iti nabiit.
Daytoy nga organo ket adda ti nangruna a papel iti metabolismo ken adda dagiti nadumaduma nga annong iti bagi, a mairaman ti panagipenpen ti glukoheno, panagrungsot kadagiti nalabbasit a selula ti dara, sintesis ti protina ti plasma, panagpataud ti hormona, ken panagikkat ti rugit. Daytoy ket adda iti baba ti diapragma itipusong a rehion ti tian. Daytoy ket agpataud iti apro, ti maysa nga alkalino a kompuesto a tumolong iti pannakalpa babaen ti emulsipikasion kadagiti lipido. Ti nangato ti pannakaipangruna dagiti kulanit ti dalem ket mangtimbeng kadagitinadumaduma iti adu ti tomona a biokimiko a reaksion, a mairaman ti sintesis ken ti pannakaburak dagiti bassit ken narikut a molekula, nga adu kadagitoy ket nasken para kadagiti nangruna nga annong.[1]
Ti terminolohia a mainaig iti dalem ket kanayon a mangrugi iti hepar- wenno hepat- manipud ti Griego a balikas ti dalem, hēpar (ἧπap, ramut hepat-, ἡπat-).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Maton, Anthea; Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993). Biolohia ti Tao ken Salun-at. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-981176-1. OCLC 32308337.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Dalem iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Buya ken karit ti panagtignay ti elders iti agdama
Ni BENEDICT SOLANG
www.nordis.net
A. Pakauna
Naimbag nga aldaw ken sipupuso a panang sarabo kadatayo amin nga mangisayangkat iti maikatallo nga Assembleya ti Cordillera Elders Alliance. Ti panag assembleya ket maysa nga pakakitaan ti nataraki ken agpayso nga timpuyog. Okasyon daytoy nga entay pagistoryaan, pagbiningayan ken pag-adalan ti nabaknang nga kapadasan iti panagtignay dagiti Elders, nga mangipursigi iti karbengan ken pagsayaatan ti umili. Ti kasasaad iti agdama, kas iti napalabas, ket adu ti peggad ken maka alilaw. Numanpay kasta ket agtuloy latta ti tignayan nga mangilaban iti karbengan kas tao ken karbengan iti bokod nga panagkeddeng ti nainsigudan nga umili. Ka nayon ditoy ti karbengan iti nagtaudan nga daga ken iti Nainsigudan nga Istruktura ken Sistema iti Pulitika (NISP), nga napateg ti panag akem dagiti elders iti ili, tribo, wenno komunidad nga pagna edan da. Kas Elders ket ituloy nga takderan, ipalawag ken iyawis, irisiris ken iyabante ti karbengan ken agpayso nga pagsayaatan ti umili.
Ngarud, kasapulan nga buklen ti natured, determinado ken napinget nga kapanunutan. Ditoy nga nakapegnad ti aktibo ken pursigido nga panaggaraw dagiti Elders. Kas iti napalabas nga panaggaraw dagiti napipinget nga Elders ket kumprehensibo ti tignayan-para ti nagtaudan nga daga ken bokod nga panagkeddeng kas particular nga karbengan ti nailyan nga minoridad wenno nainsigudan nga umili, ken para ti nailyan demokrasya nga gimong kas umili nga Pilipino. Iti kasta nga progresibong pulitika laeng mabalin nga matungpal ti agpayso nga pagsayaatan ti umili, magun-od ti agpayso nga hustisya ken panagpapadapada.
B. Ti sigud-nainsigudan nga gimong, ti NISP ken ti panagbalbaliw
1. Dagiti Ugali Ti Sigud ken Nainsigudan nga Gimong ditoy Kordilyera
Sakbay ti kolonyalismo, ti gimong ditoy Kordilyera ket sigud ken nainsigudan. Ti ekonomya ket (subsistence) para iti makan ti tunggal pamilya ken kasapulan para kadagiti (life cycle) ritwal kas iti maiyanak, kasal, patay ken pang umili/tribu nga aktibidad kas iti begnas, bodong, hidit, tungtong. Iti pulitika ket organisado iti tukad ti pamilya, clan, ili/tribu; kas iti porma ti dap-ay/ator wenno ti bodong/vochong. Komunal ti galad ti kultura-dagiti ugali, pammati, kinala-ing, kondukta ken praktika para iti naurnos/nasalun-at ken naan-anay nga panag-biag; ken husto nga panangiturong iti ili wenno tribu. Dagitoy sigud nga buya iti ekonomya – pulitika – kultura ti makuna nga NISP, wenno Nainsigudan nga Istruktura ken Sistema iti Pulitika. Kanayon dagiti ugali, kinalaing ken pammati. Iti kabuklan ket umanay, umannatop ken husto dagitoy para iti ekonomya nga sigud (traditional subsistence) ken para iti tukad ti gimong nga klan/angkan, ili, wenno tribu.
Iti kasta nga komunal nga buya ti pulitika ken kultura ket direkta ti praktika ti demokrasya, na uneg ti arapaap ken praktika ti panagpapadapada, ken ti disiplina ti panagdaulo ket agpayso nga panagsilbi para ti umili – saan nga para iti bagi.
Dagitoy NISP, ugali ken pammati ket gagangay iti sigud nga komunal a gimong sakbay ti panagbalbaliw iti panagserrek ti kolonyalismo. Ngem uray iti agdama ket napateg nga eggeman ken padur-asen dagitoy para masigurado ti pagsayaatan ti umili. Uray ita ket mabuya dagiti paset ti NISP, kas kadagitoy:
a) Aditako Bokodan di Gawis” ya, Ipeyas nan Gawis – Anyaman nga pagsayaatan ket saan tayo nga pag imutan, iwaras para iti kaaduan. Daytoy ket maiyadal iti dap-ay. Dagiti sos uwa wenno luwalo tunggal ritwal ket malpas iti kastoy nga panangi bagbaga.
b) Alaen Laeng iti Kasapulan, Bantayan ken Aywanan ti Aglawlaw ken Kinabaknang para ti agdama ken dagiti sumaruno nga henerasyon.
c) Ayyew – Awan ti masayang. Kasapulan daytoy iti agdama nga kampanya iti waste management ken climate change.
d) Inayan /Paniyew – Ugali ken pammati daytoy nga saan agaramid iti dakes/pagdaksan ti sinuman pati ti ili ken aglawlaw. Kas iti pammati ti karma – “Anyaman nga aramid mo ket agsubli kenka”.
e) Betad/Fetad – Daytoy ti panaggaraw ti amin iti ili/tribu para iti anyaman nga kasapulan- kas panagbirok iti tao uray pay nuang, mangpasardeng iti puor, depensa ti daga/tribu iti sinuman nga mang agaw/mang sakop, ken iti tribal war ti napalabas nga panawen.
1. Ti agtultuloy nga proseso ti Panagnaed ken Panagpukaw (Persistence and Disintegrasyon) ti NISP ken Nainsigudan nga Kultura iti Kordilyera
Iti panagbaliw ti gimong iti ekonomya – pulitika- kultura, ket adda panagbalbaliw ti NISP iti Kordilyera. Nagrugi daytoy iti kolonyalismo (ti Kastilla iti naudi nga 50 tawen ti 1800s, ken ti Amerikano iti 1900 -1947). Limitado ti epekto ti kolonyalismo ti Kastila (dagiti gubat nga depensibo iti panagsakop ti Kastila kangrunaan iti Benguet ken serrek ti Christian relihiyon ken kasilpo ti panagminas). Ti kolonyalismo ti Amerikano ti nasaknap ken agresibo nga nangbaliw iti ekonomya (minas-cash crop-komersyo- empleyo), pulitika (panagsentralisa iti gobyerno, panagcoopt iti NISP), ken kultura (relihiyon, edukasyon, salun-at ken dagiti symbolo ti nainsigudan nga kultura). Dagitoy panagbalbaliw ket nagtuloy iti uneg dagiti Pilipino nga panaggobyerno- agrugi iti panawen ni Quezon enggana ita.
Manipud idi kolonisasyon, ti NISP iti Kordi ket adda iti proseso ti panagnaed (persistence) ken disintegrasyon (panagpukaw). Iti panagbalbaliw ti gimong ket gagangay nga mapukaw wenno agbaliw dagiti atrasado wenno saanen nga umannatop (kas iti subsistence nga ekonomya, ti limitado nga tukad ili/tribo iti pulitika, ti tribal war, superstition, kdpy). Iti panag naed dagiti positibo nga aspeto ti NISP ken nainsigudan nga gimong iti Kordilyera ket napateg ti panangiturong ti Nailyan Demokratiko nga tignayan. Paset ti panangbigbig iti karbengan kas Nailyan nga Minorya (NM) wenno Nainsigudan nga Umili (NU), ti panag respeto ken panangbigbig (respect and uphold), panag-asikaso ken panagpadur-as (nurture and develop), kadagiti positibo nga aspeto ti NISP ken kultura. Paset met ti panagdil-law (discourage) enggana mapukaw dagiti negatibo nga aspeto ti NISP ken kultura babaen iti aktibo nga innadal ken kampanya, kas iti anti-tribal war campaign ken panagbaliw kadagiti rekisitos ti ritwal tapnu saan nga madagsenan la unay ti maseknan.
Iti panangiturong ti progresibo nga tignayan ket mabigbig ti partikularidad kas nainsigudan nga umili, ma isigurado ti demokratiko nga karbengan ti umili, ken tumulong iti panagpatibker ti gimong nga addaan panagpapadapada. Iti gimong nga addaan agpayso nga demokrasya ken hustisya ket saan nga husto ti saan panangbigbig iti partikularidad ti nainsigudan nga umili, ken parehas met nga saan husto ti saan panangbigbig iti panagbalbaliw ken lugar ti NISP iti kabuklan (kas ti kamali ti CPLA nga ti pulitika da ket limitado iti NISP ken iti Kordillera laeng). Ti progresibo nga tignayan iti pulitika ti nailyan a demokrasya ti pursigido nga nangibirok iti husto – balansyado nga lugar ti nainsigudan nga gimong ti kordilyera iti kabuklan nga gimong ti umili nga Pilipino- nga addaan koma agpayso nga demokrasya ken panagpapada pada.
Iti praktika ket makita ti kumbinasyon dagiti positibo nga aspeto ti nainsigudan nga kultura ken NISP, kadagiti prinsipyo ken praktika dagiti aktibista ti nailyan demokratiko nga tignayan, kas iti sumaganad:
a) Adda integridad ti Elders ken ti Aktibista – gapu ta agsakripisyo ken agsilbi da para ti umili saan nga para iti bagi (for common good not for individual gain)
b) Ti panagdepensa iti daga/kinabaknang ket prayoridad nga sangwen.
c) Pareho iti Elders ken ti Aktibista ket napateg ti demokrasya, ti hustisya, ken ti panagpapadapada.
2. Ti NISP ken elders iti tignayan para ti partikular ken para ti kabuklan nga panagbalbaliw ti gimong
Ti umili nga Pilipino ket nagduduma (diverse) kas adda ti Nailyan nga Minorya wenno Nainsigudan nga Umili (NU). Ngem maymaysa daytoy nga umili (nasyon) nga adda komon nga tarigagay iti soberanya –demokrasya –panagpapadapada (social justice). Magun-od dagitoy babaen iti panagtignay ti umili tapnu maawan dagiti pangkabuklan nga problem ti umili nga Pilipino – ti imperyalismo, pyudalismo, ken burukrata kapitalismo.
Ti NM/NU kas ti umili iti Kordilyera ket adda nasken wenno particular nga parikut, ti Nailyan nga Panangidadanes (NP) wenno National Opression (NO). Daytoy ti panangidadanes dagiti agar ari nga dasig ti Pilipinas ken dagiti kakumplot da nga imperyalista iti Nainsigudan nga Umili babaen iti: a) development aggression wenno panagsakop/panagkontrol kadagiti nagtaudan nga daga ken kinabaknag, b) saan nga panangbigbig ken panagpakapoy iti NISP (epekto ti Local Government Code) ken panangipagna iti bogus nga otonomiya, c) diskriminasyon, d) panagbaybay-a ti gobyerno e) panagkomersyo iti kultura, ken f) militarisasyon.
Dakkel ken napateg ti lugar ti NISP ken dagiti elders iti paglaban ti Nailyan a Panangidadanes (NP), ken iti agtultuloy nga praktika ken panagpadur-as pay ti NISP tapnu epektibo nga agsilbi para iti pagsayatan ti umili.
C. Paka istoryaan ti panagdepensa iti daga ken tignayan nga labanan ti nailyan a panangidadanes ket napateg ti panag akem ti elders
1. Makasaysayan nga panagdepensa iti daga, kinabaknang ken nainsigudan nga biag
Iti adu nga insurat ni William Henry Scott iti pakaistoryaan ti Kordilyera, ket nalabaga ti pakaistoryaan iti panagdepensa ti umili ti Kordilyera laban iti panagsakop ti Kastila, nangruna iti paset ti Benguet. Kadagita nga panawen ket NISP ti pulitika nga napateg ti akem ti Elders.
Kas met ti nalawa nga panaglaban ti umili iti Chico dams, Cellophil, Mainit mines idi panawen ti Martial Law- diktadura ni Marcos. Napinget ti NISP kas ti bodong ken dap-ay/ator iti panagdaulo dagiti Elders. Nasapa pay idi 1982 ket naibangon ti umuna nga inter tribal/ili nga organisasyon dagiti elders iti Chico valley – ti Kalinga Bontoc Peace Pact Holders Association (KBPPHA) idi 1982. Daytoy ti sumilpo nga organisasyon ti Elders idi maibangon ti Cordillera People’s Alliance idi 1984. Napalawa daytoy idi 1985 ket nagbalin nga Cordillera Bodong Association nga mangsakop iti intero nga Kordilyera. Idi panawen ti CPLA ket nag split daytoy iti paksyon nga sumurot iti CPLA- ti CBAD (Cordillera Bodong Administration) ken dagiti nabati iti CBA, da: Ngayaan, Mangatam, Marcelo, Domin-eng, Biswilan, kendaddumapay; nga napabaro iti Binodngan Pungor Organization (BPO) idi 1992.
2. Dagiti kampanya ti progresibo nga tignayan ken ti napateg nga panag akem ti Elders
Kadagiti kampanya ti progresibo nga tignayan iti Kordilyera ket napateg, saan nga matawaran ti panag akem ti Elders, kas iti sumaganad:
-“Regionalization and Beyond”- umuna nga nangibalikas iti Regional Autonomy
-Lobby iti Constitutional Commission: linteg iti RA para ti Cordillera ken Mindanao
-Taloy Ibaloy Ancestal Land Recovery
-Communal pastureland in Tadian
-Ancestral land kas People and Area Specific –a nangsolbar iti gulo ti aplikasyon
-Itogon Open Pit Mining (OPM)
-San Roque Dam (SRA)
-Militarisasyon ken ethnocide
– Genuine Regional Autonomy
– Panangilawag iti Baro nga Pulitika tunggal eleksyon ken suporta iti Makabayan
– Panangiruswat iti Party List ti nainsigudan nga Umili –ti Katribu/Sulong Katribu
3. Dagiti Nasken nga Kampanya iti panagtameng ti Elders
– Panag expose iti krimen ti CPLA (Ngayaan, Gardo, kdpy) ken iti bulok nga linya da iti pulitika – ti “Cordillera Nation” ken “bodong kas gobyerno iti Cordillera”
Mediation dagiti kaso iti pagbaetan dagiti tribu, adda met dagiti resiris iti clan
Anti tribal war campaign: saan nga umannatop/mausar nga mangburak iti inter tribal unity/buklen ti nalawa nga inter tribal unity para kadagiti komon nga probelma
Kampanya nga ilaksid ti AFP ken NPA iti bodong. Ti sakop laeng ti bodong ket iti baet ti tribu. Saan na nga masakop ti gubat ti umili (people’s war) iti baet ti gobyerno/ag-arari nga dasig ken ti umili, nga isu ti galad ti panag gubat ti AFP- NPA.
D. Ti agdama a kasasaad ken karit para iti nalawa ken naregta a panagtignay
Ti dyaryo ken radio ket panay ti pablaak nga nasayaat ken nginmatu kanu ti kasasaad ti Pilipinas iti ekonomya iti uneg ti “matuwid na daan” ni Pangulong Aquino. Ngem saan met nga makita iti tukad ti masa gapu ta dagita nga panagsayaat ken panag ngatu ket iti benneg laeng dagiti agar ari nga dasig ken imperyalista nga mangkontrol iti ekonomya ken pulitika ti Pilipinas. Ti 99% ngarud nga panagsayaat iti ekonomya ket napan kanyada nga 1% nga elite ket 1% laeng ti para iti 99% ti umili nga Pilipino. Ken iti pulitika ket patuloy ti panagbabangga ken innagaw iti poder dagiti agar-ari nga dasig ken pasurot da. Kumaro pay dayta iti madama nga panagposition para iti 2016 eleksyon. Ken ti korapsyon nga sakit ti burukrasya iti mala pyudal ken malakolonyal nga gimong kas ti Pilipinas ket saan nga masolusyunan nu di ket kumaro pay; kas ti PDAF ken DAP mismo iti gabiniti ni Aquino, Binay korapsyon, kdpy. Ngem adda positibo ditoy ta kumarkaro ti panag expose iti sakit ti agdama nga sistema, karit nga ma ipursigi –mapalawa-maparegta ti tignayan para iti rumbeng ken mapangeddeng nga panagbaliw ti gimong – para iti sigurado nga pagsayaatan ti umili ita ken iti masakbayan.
Agtultuloy latta ti adu nga aspeto ti nailyan nga panangidadanes – development aggression kadagiti proyekto ti minas-geothermal-hydro, militarisasyon ken OPlan Bayanihan nga iti nabiit lang ket nakatayan da Ligiw/Bugatti ditoy Kordillera ken nakaro ita para kadagiti Lumad ti Mindanao, ken panangipagna iti bogus nga otonomiya ken panag usar iti NCIP nga mang traydor iti interes ti nainsigudan nga umili.
Reyalidad met ti madama nga gubat ti umili, ti civil war iti baet ti AFP ken ti NPA. Karit nga iduron ti panagtuloy ti saritaan iti kapia (Peace Talks) iti baet ti gobyerno (Gph) ken ti NDFP (National Democratic Front of the Philippines ). Narugyan daytoy idi rehimen ni President Corazon Aquino ket nagun-od met ti umuna nga agenda –ti Comprehensive Agreement on Human Rights and International Humanitarian Law (CAHRIHL). Naisardeng idi panawen ni GMA enggana ita nga rehimen ni Benigno Aquino. Imbes nga ipagna ti Peace Talks ket mas pay Oplan Bantay Laya nga programa iti counter insurgency ti ipatungpal ti gobyerno, target kanu a maparmek ti NPA sakbay malpas ti termino ni Aquino. Ngem kas iti damdamag ken kas makita dagiti agna-ed iti sul-sulinek ti Pilipinas uray pay ditoy Kordilyera ket dowa ti gobyerno ken army. Iti kasta nga realidad ket karit kadatayo iti naparang nga tignayan nga iduron ti GPH ken NDFP nga ipagna manen ti Peace Talks. Sangwen koma ditoy dagiti batayan nga problema ti umili nga Pilipino ka nayon ti Nailyan a Panangidadanes nga parikut tayo nga nainsigudan nga Umili.
Ngarud, kas ti naibalikas iti umuna ket adda peggad ken mabalin nga maka alilaw ti adu nga pasamak ken itsura ti kasasaad. Ngem kas met iti buya ti napnuan pakasaritaan makasaysayan nga panagtignay ti Elders iti napalabas, inspirasyon ken karit daytoy para iti panagtignay iti agdama. Saan tayo nga agkamali nu pag puonan tayo dagiti pundamental ken postibo nga aspeto ti NISP ken nainsigudan nga ugali nga sigurado nga para ti umili – for the common good. Iti kumbinasyon daytoy ken iti progresibo nga nailyan demokratiko nga pulitika ken prinsipyo iti panagbalbaliw, sigurado ti balligi.
Agadal, agbiningay, ken agtignay.
Agbiag ti Cordillera Elders Alliance! # nordis.net
(Keynote address, CEA 3rd General Assembly, Baguio city. October 3-4, 2015.)


text:
Laud nga Aprika
Ti Laud nga Aprika, makunkuna pay nga Akinlaud nga Aprika ken ti Laud ti Aprika, ket ti akinaud unay a subrehion ti kontinente ti Aprika. Ti Laud nga Aprika ket naipalawagen idiay Aprika a kas mangiraman kadagiti 18 a pagilian ti Benin, Burkina Faso, ti sila ti Kabo Berde, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, Pantar ti Marpil, Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, ti isla ti Santa Elena, Senegal, Sierra Leone, Santo Tomas ken Prinsipe ken Togo.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Paul R. Masson, Catherine Anne Pattillo, "Monetary union in West Africa (ECOWAS): is it desirable and how could it be achieved?" (Introduction). International Monetary Fund, 2001. ISBN 1-58906-014-8
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Laud nga Aprika iti Wikimedia Commons
- Laud nga Aprika babaen ti Rehion ken Pagilian (Ingles)
- ouestaf.com – Ouestaf, ti online a diario ti Laud nga Aprika (Pranses)
- Loccidental – Ti online a diario ti Laud nga Aprika (Pranses)
- Panagrepaso ti Laud nga Aprika (Ingles)
- Ti Panagbanniaga ni Apo Le Maire, titi Is-isla ti Kanaria, Kabo Berde, Senegal, ken Gambia (Ingles)


text:
Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan
Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (Ingles: The Human Development Index (HDI)) ket naibuklan ti estadistika nga inususar ti panagi-ranggo babaen ti agpang ti "panagrang-ay ti nagtagitaoan" ken ilasin na ti "nangato unay a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "nangato a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "katimbengan a panagrang-ay ti nagtagitaoan", ken "nababa a panagrang-ay ti nagtagitaoan" kadagiti pagilian. Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ket maysa a panagipadpada a panagrukod itikabayag ti panag-biag, literasia, edukasion, ken pagalagadan iti panagbiag para kadagiti pagilian ti sangalubongan. Maysa daytoy a panagrukod ti kasasaad ti biag, nangnangruna kadagiti nam-ay ti ubbing. Ususaren ti pinagilasin no ti maysa a pagilian ket narang-ay, agrangrang-ay, wenno saan unay a narang-ay, ken ti panagrukod dagiti nagbanagan dagiti annuroten ti ekonomia iti kababalin ti biag. Adaan pay dagiti HDI dagiti estado, siudad, ken dadduma pay babaen dagiti lokal nga oeganisasion wenno kompania.


text:
Johann Wolfgang von Goethe
Ni Johann Wolfgang von Goethe (Panangibalikas nga Aleman: [ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə] ( denggen), 28 Agosto 1749 – 22 Marso 1832) ket maysa idi nga Aleman a mannurat, artista, ken politiko. Dagiti bagi ti obrana ket mairaman ti epiko ken lirika daniw a naisursurat kadagiti nadunmaduma a metro ken estilo; prosa ken berso dagiti drama; panagilaplagip; ti maysa nga autobiograpia; literario ken estetika akritisismo; dagiti treatado iti botanika, anatomia, ken maris; ken dagiti uppat a nobela. Iti pay maipatinayon, dagiti nadumaduma a literario ken sientipiko a pirgis, ken sumurok a 10,000 sursurat nga insusuratna ken dagiti gangani a 3,000 inladladawan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Johann Wolfgang von Goethe iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig kenni Johann Wolfgang von Goethe iti Wikiquote (Ingles)


text:
UNESCO
Ti Gunglo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian para iti Edukasion, Siensia ken Kultura wenno kaaduan nga ammo iti pangyababaan iti Ingles iti UNESCO (Ingles: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, Pranses: L'Organisation des Nations unies pour l’éducation, la science et la culture; /juːˈnɛskoʊ/) ket maysa a naipangpangruna nga ahensia iti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN). Ti rebbengna ket ti agkontribusion iti kappia ken katalinaay babaen ti panangiyaddang ti sangalubongan a pagtitinnulongan babaen ti edukasion, siensia, ken kultura tapno mapasayaat ti unibersal a panagrespeto ti para iti hustisia, ti alagaden ti linteg, ken dagiti karbengan ti nagtagitaoan a maikuyog dagiti kammasapulan a waya a nairangarang idiay Dokumento ti Linteg ti Nagkaykaya a Pagpagilian.[1] Daytoy ket isu ti timmawid iti Sangalubongan a Komision iti Intelektual a Pagtitinnulongan ti Liga ti Pagpagilian.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pakasaritaan ti UNESCO". www.unesco.org. Naala idi 23 Abril 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti UNESCO iti Wikimedia Commons
- UNESCO
.org Opisial a website ti UNESCO


text:
KAPITULO 4
Ngatta Irespeto i Autoridad?
“Ikakua nu ngamin i totolay.”—1 PEDRO 2:17.
1, 2. (a) Ngatta marigatattam nga irespeto i egga autoridadna? (b) Anni ira nga pakkiavu i tabbagattam?
NAKASINGAKKA kari ngana tu abbing nga agga-mundù onu agga-muzzù ta manakìna nga kuan i nedog sa? Nu maginnana i ngaral na yama onu yenana, ammuna nga mawag tu ikakua onu irespetona i autoridad na maganàna. Ngem taw nga situasion, manakìna i mattuppal. Ipasingan na reaksionna nu anni i mepa-arubang nittam ngamin.
2 Ari tu kanayun nga mabì nga irespeto i egga autoridadna. Matagenòmu kari yatun nu karuan? Nu kunnatun, ari laman tu sikaw i marigatan. Ta kaggawattam, napakaru i awan tu respetona ta autoridad. Ngem kagian na Biblia nga mawag tu ikakua tam danuri egga autoridadna nittam. (Proverbio 24:21) Kakuruganna, mawag tu kuattam yatun tape makapattalupaddiattam ta ayâ na Dios. Ngem siempre, natural laman nga ipakkiavu tam: Ngatta mariga para nittam nga irespeto i egga autoridadna? Ngatta ikikkiddaw yatun nittam ni Jehova? Kunnasi tam mepasingan i respeto ta autoridad?
NU NGATTA MARIGA
3, 4. Kunnasi nga namegafu i liwà anna kina-imperfekto, anna ngatta mariga para nittam nga irespeto i egga autoridadna megafu tatun?
3 Ikonsidera tam i dua nga rason nu ngatta mariga para nittam nga irespeto danuri egga autoridadna. Ollu, imperfekto tam ngamin; mekadua, imperfekto gapa danuri egga autoridadna. Nakaliwà anna nabbalin tu imperfekto i totolay turi ta narrebelde ta autoridad na Dios da Adan anna Eva ta hardin na Eden. Yari tu, namegafu ta rebelyon i liwà. Adde ta kaggawattam, egga tendensia tam ngamin nga marrebelde.—Genesis 2:15-17; 3:1-7; Salmo 51:5; Roma 5:12.
4 Megafu ta minakkaliwà tam, mabì laman nga mabbalin tu minappakatannang anna palagopog i magaru nga totolay ngem talataggì i minappakalinno, ngem yatun nakuan i pappursigiattam nga ipasingan anna pattalupaddianan. Maski nu nabayag tam ngana nga matalò nga massesserbi ta Dios, egga lagapa tiempo nga awayyana tu mappakatannattam anna ipapilit tam i kayà tam. Angngariganna, matalò nga nasserbi si Kora kavulu i aripan ira ni Jehova maski aru i nepa-arubang nira nga ziga-riga. Ngem nakkaraga tu mas dakal nga autoridad, kabalinna, awan tu pasiranna nga nepoppollu i rebelyon kontra kani Moises, i pinaka-masippo nga tolay tatun nga tiempo. (Numeros 12:3; 16:1-3) Nonopammu gapa si Patul Ozias. Megafu ta minappakatannang, nattallung yaya ta templo ni Jehova tapus kingnguana i sagrado nga trabahu nga para laman nakuan ta papari. (2 Cronicas 26:16-21) Kuruga madammò i katali na kingnguada. Ngem makasta nga pamappalan nittam i marake nga ehemploda. Mariga para nittam nga irespeto i egga autoridadna nu minappakatannattam, yari tu mawag nga ibita tam yatun.
5. Kunnasi nga inabuso na totolay i autoridadda?
5 Anni paga i rason nu ngatta talataggì i mangirespeto ta autoridad? Megafu lagapa yatun ta totolay nga egga autoridadna. Aru nira i minattazza-tazzi, minangngabuso ta autoridad, anna nepallò i pangirerumada. Kakuruganna, aru nga rekord i meyannung ta pangabuso na totolay ta autoridadda. (Bibbigammu i Eclesiastes 8:9.) Angngariganna, masippo anna minappakalinno si Saul turi ta pinili yaya ni Jehova nga mabbalin tu patul. Ngem nabbalin yaya tu passil anna minappakatannang; zinaradarumna i matalò nga si David. (1 Samuel 9:20, 21; 10:20-22; 18:7-11) Nabbalin gapa si David tu tadday ta kapianan ira nga patul ta Israel, ngem ari nabbayag inabusona gapa i autoridadna turi ta sinaddena i atawa ni Urias nga Hiteo tapus nemanduna nga mepay yatun nga inosente nga lalaki ta arubang na paggegerran tape mapatay. (2 Samuel 11:1-17) Wan, mabì laman para ta imperfekto nga totolay nga abusuan i autoridadda, mas paga nu ariadda irespeto i autoridad ni Jehova. Kabalin nga kinagi na Britano nga pulitiko nu kunnasi nga nepoppollu na karuan nga papa nga Katoliko i grabe nga pamarpariga, neturana: “I autoridad ay makadaral, anna i absoluto nga autoridad ay interamente nga makadaral.” Megafu ta ipasingan na rekord nu kunnasi nga inabuso na totolay i autoridadda, ikonsidera tam yaw nga pakkiavu: Ngatta mawag tu irespeto tam i autoridad?
NGATTA IRESPETO TAM I AUTORIDAD?
6, 7. (a) Anni i kuattam megafu ta ayâ kani Jehova, anna ngatta kuattam yatun? (b) Ngatta makimoray ittam, anna kunnasi tam nga mepasingan yatun?
6 Ayâ i pinakarason nu ngatta irespeto tam i egga autoridadna—ayâ tam kani Jehova, ta kasittoletam, anna ta mismu nga baggi tam. Kayà tam nga mapagayayà i futu ni Jehova megafu ta mas daka-dakal nga pangayâ tam sa anne ta maski sinni. (Bibbigammu i Proverbio 27:11; Marcos 12:29, 30.) Ammu tam nga gari paga ta rebelyon ta Eden nga nakuestion i kepangngattanna nga mammaguray ta uniberso. Magaru ta totolay i nammanakì ta pammaguray na Dios tapus nakimoray ira kani Satanas. Ngem magayayà tam nga suportan i kepangngattan ni Jehova nga mammaguray. Matukkal i futu tam nu bibbigattam i Nepakannammu 4:11. Talaga kumbinsidu tam nga si Jehova laman i mepangngo nga Mammaguray ta uniberso! Suportattam i kepangngattan ni Jehova nga mammaguray gukaban na pakimoretam sa ta inaggaw nga pattoletam.
7 Ngem ari laman tu pattuppal i kebalinan na respeto. Sigga-paran nga mattuppal tam kani Jehova megafu ta ayatattam yaya. Ngem, egga gapa ira tiempo nga mariga para nittam i mattuppal. Nu mepa-arubattam ta kunnatun, kagitta na abbing ta ollu nga parapo, mawag tu magigiammu tam nu kunnasi makimoray. Daddammattam nga nakimoray si Jesus ta uray na Yamana maski nu gitta na mariga nga kuan yatun. Kinagina ta Yamana: “Ari tu i urè i matuttul nu ari i urem.”—Lucas 22:42.
8. (a) Kunnasi tam nga mepasingan i pakimoray kani Jehova? Anni nga angngarigan i mangipasingan ta panagenò ni Jehova meyannung taw? (b) Anni i makoffun nittam nga magginna ta tabarang anna alawatan i disiplina? (Innammu i kahon nga Magginnaka ta Tabarang Anna Alawatammu i Disiplina.)
8 Siempre, ari tu personal nga makiergo onu makibbida nittam si Jehova; usu-usanna i Uvovugna anna i representantena nga totolay ta davvun. Maruddu gafu nga mepasingattam i pakimoray ta autoridad ni Jehova nu irespeto tam i totolay nga sinullòna nga mapeggan tu autoridad nittam. Mapalussaw tam i Dios nu marrebelde tam kontra taw nga totolay—kagittana, nu pammanakitattam i nebase-Biblia nga tabarang anna disiplinada. Turi ta narreklamo anna narrebelde i Israelita ira kani Moises, nekonsidera yatun ni Jehova nga direkta nga parrebelde sa.—Numeros 14:26, 27.
9. Kunnasi nga mapaguyu ittam na ayâ nga irespeto i autoridad? Mangiyawa tu angngarigan.
9 Irespeto tam gapa i autoridad megafu ta ayâ tam ta kasittoletam. Kunnasi? Bueno, nonopammu nga taddeka nga suddalu. Tape mangaffù kamu ta laban anna ari mappeligro i armada, mawag tu egga kooperasionnu anna mattuppal anna irespetonu i ofisialesnu. Nu ari ka makimoray, awayyana tu mappeligro i kakavulùmu nga suddalu. Kurug nga grabe i nekadaral na davvun megafu ta suddalu ira nga totolay. Ngem, egga armada ni Jehova nga kuadda laman i pammakapianan na totolay. Minagatù nga tinukoy na Biblia i Dios bilang “Jehova na armada ira.” (1 Samuel 1:3) Yaya i Komandante na napakaru nga makapangngua nga espiritu nga naparatu. Nu karuan, igitta ni Jehova ta armada i aripanna ira ta davvun. (Salmo 68:11; Ezekiel 37:1-10) Nu marrebelde tam kontra ta totolay nga iniddan ni Jehova tu autoridad nittam, ari panò nga mappeligro i wawwaragi tam? Nu marrebelde i tadday nga Cristiano ta natunnò ira nga elder, awayyana nga mafektan i tanakuan ta kongregasion. (1 Corinto 12:14, 25, 26) Nu egga gapa tadday nga abbing nga marrebelde, mafektan i interu nga familia. Mepasingattam gafu i ayâ ta kasittoletam nu irespeto anna makikoopera tam nira.
10, 11. Anni paga i makoffun nittam nga irespeto i autoridad? Ipakanawag.
10 Irespeto tam gapa i autoridad megafu ta pammakapianattam yatun. Nu kiddawan ni Jehova nga irespeto tam i autoridad, maruddu nga ikagina nu ngatta pakabenefisiowattam yatun. Angngariganna, ikikkiddona nga mattuppal i ána ta maganàda tape mattolay ira tu nabinnay anna makapagayayà. (Deuteronomio 5:16; Efeso 6:2, 3) Ikikkiddona nga irespeto tam i elder ira ta kongregasion megafu ta mappeligro i relasiottam sa nu ariattam mattuppal. (Hebreo 13:7, 17) Tapus kagian na paga nga irespeto tam i sekular nga autoridad para ta proteksiottam mismu.—Roma 13:4.
11 Umanugù ka kari nga makoffun ta pangirespeto tam ta autoridad i pakannammu nu ngatta kayà ni Jehova nga mattuppal tam? Innattam gafu i tallu nga aspeto ta pattolay nu kunnasi tam merespeto i autoridad.
RESPETO TA UNAG NA FAMILIA
12. Anni nga responsibilidad i neyawà ni Jehova ta atawa nga lalaki anna ta yama ta unag na familia? Kunnasi nga matuppal yaw na lalaki?
12 Si Jehova nga mismu i naggafuan na unnug na familia. Megafu ta yaya i Dios na unnug, inorganisana i familia tape makasta i pattuppalanna. (1 Corinto 14:33) Iniddanna tu autoridad bilang ulu na familia i atawa nga lalaki anna i yama. Mepasingan na lalaki i respeto ta Ulu onu Dakalna nga si Jesu-Cristo nu pariganna nu kunnasi nga neyusa ni Jesus i autoridadna ta kongregasion. (Efeso 5:23) Yari tu, serioso nakuan nga ituppal na lalaki i responsibilidadna—arianna nakuan nga pagurayan yatun. Mabbalin nakuan yaya tu naayâ, rasonable, anna masippo, ari tu diktador onu maporay. Kanayun nga daddammanna nga relatibo laman i autoridadna—ari nga mas atannang ta autoridad ni Jehova.
Cristiano nga yama nga papariganna si Cristo bilang ulu
13. Kunnasi nga metuppal na atawa nga babay anna yena i responsibilidadna ta unag na familia mekunnay ta pagimamma ni Jehova?
13 I atawa nga babay anna i yena i koffun onu kaduffun, anna komplemento na atawana. Neddan gapa yaya tu autoridad ta unag na familia megafu ta nekagi na Biblia nga “magginna ka ta tuddu na yenam.” (Proverbio 1:8) Siempre, mas atannang i autoridad na atawana anne sa. Mepasingan na Cristiano nga atawa nga babay i respeto ta atawana nu uffunanna yaya nga ituppal i responsibilidadna bilang ulu na familia. Arianna nga tagibaddikan, anna manduan i atawana. Arianna gapa nga agawan i autoridadna bilang ulu. Imbes nga kuanna yatun, suportan anna maki-koopera yaya sa. Nu ari umanugù ta desision na atawana, awayyana ikagi i egga ta nonòna, ngem mattalupaddian nakuan nga marespeto anna sigga-paran nga makimoray. Awayyana nga mepa-arubang ta mariga ira nga situasion i babay nu ari tu Saksi i atawana. Ngem nu makimoray lagapa yaya, awayyana tu mapaguyu i atawana nga maggigiammu tu Biblia.—Bibbigammu i 1 Pedro 3:1.
14. Kunnasi nga mapagayayà na ána i maganàda anna si Jehova?
14 Mapagayayà na ána i futu ni Jehova nu mattuppal ira ta yama anna yenada. Medayaw anna mapagayayàda gapa i maganà nu mattuppal ira. (Proverbio 10:1) Ta familia nga solo laman na yama onu yena, tuttulan lagapa na ána yaw nga prinsipio megafu ta ammuda nga mas kawagan na maganàda i suporta anna kooperasiodda. Nu ituppal na kada miembro na familia i responsibilidadda nga neyawà nira na Dios, memammo anna kuruga magayayà ira. Makeyawà yaw tu dayaw kani Jehova, i Naggafuan na ngamin nga familia.—Efeso 3:14, 15.
RESPETO TA UNAG NA KONGREGASION
15. (a) Kunnasi tam nga mepasingan ta unag na kongregasion nga irespeto tam i autoridad ni Jehova? (b) Anni ira nga prinsipio i makoffun nittam tape mabbalittam tu minattuppal ta elder ira? (Innammu i kahon nga Makimoray Kamu ta Darakal Nu.)
15 Pinili ni Jehova i Anàna nga Mammaguray ta kongregasion Cristiano. (Colosas 1:13) Tapus sinullò gapa ni Jesus i “mekatalo anna nannono nga doroban” tape mangiyawa tu espiritual nga kanan ta aripan ira na Dios ta davvun. (Mateo 24:45-47) I Manangngal nga Baggi na Saksi ira ni Jehova i massesserbi bilang “mekatalo anna nannono nga doroban.” Kagitta na kongregasion Cristiano turi ollu-siglo, direkta nga makalawà i elder ira tu instruksion anna tabarang nga naggafu ta Manangngal nga Baggi, onu gukaban na representanteda, kagitta na manangngal ira ta sirkito. Tuttuppalattam si Jehova nu irespeto tam i autoridad na elder ira ta kongregasion.—Bibbigammu i 1 Tesalonica 5:12; Hebreo 13:17.
16. Kunnasi tam makagi nga sinunnò na masanto nga espiritu i elder ira?
16 Ari tu perfekto i elder anna ministerial ira. Makaliwà gapa ira nga kagitta tam. Ngem ‘regalu ira ta totolay’ nga manguffun ta kongregasion tape mattalupaddian i madukko nga relasiodda kani Jehova. (Efeso 4:8) Sinunnòira na masanto nga espiritu. (Kingngua 20:28) Kunnasi? Nige da nga matunnò nga elder, mawag tu mepasingadda labbi i kualipikasion nga nerekord ta Biblia. (1 Timoteo 3:1-7, 12; Tito 1:5-9) Fuera paga tatun, napafutuan nga ipakimallo na elder ira i pangigiya na masanto nga espiritu ni Jehova tape madesisionadda nu talaga kualipikado i tadday nga wagi.
17. Ngatta mabbelo nu karuan i babbay?
17 Egga gapa ira tiempo nga awan tu elder onu ministerial nga magangngua nakuan ta trabahu nga negagangay nga kuadda, kagitta na pangiyollu ta miting para ta pallayyagayya. Nu mesimmu yatun, awayyana nga kuan yatun na tanakuan nga bawtisado nga lalaki. Ngem nu awan gapa, awayyana tu kualipikado nga babay i magangngua. Ngem mawag tu mabbelo i babay nu kuanna i trabahu nga negagangay nga para ta lallaki. * (1 Corinto 11:3-10) Ari gapa tu pangipasingan yaw tu kawan na respeto ta babbay. Oportunidad lallagu yaw tape mepasingan i respeto ta unnug ni Jehova meyannung ta kina-ulu ta familia anna ta kongregasion.
RESPETO TA SEKULAR NGA AUTORIDAD
18, 19. (a) Ipakanawagmu i prinsipio ira ta Roma 13:1-7. (b) Kunnasi tam nga merespeto i sekular ira nga autoridad?
18 Memmugug nga tuttulan na kurug ira nga Cristiano i prinsipio ira ta Roma 13:1-7. (Bibbigammu.) Mabibbigmu tatun nga bersikulo i “mammaguray ira nga egga ta gubiernu” nga tumukoy ta sekular nga autoridad. Egga importante nga papel na sekular nga gobierno durante nga ipamavulun paga yatun ni Jehova. Ira i mamattalupaddian ta imammo anna mangiyawà tu kawagan ira nga serbisio. Merespeto tam yaw ira nga autoridad nu mattuppal tam ta dorobda. Siguraduattam nga mapagattam ngamin i tax, fustu i informasion nga iturà tam ta forms onu papeles nga ikikkiddaw na gobierno, anna tuttulattam i anni laman nga dorob meyannung ta familia, negosio, onu pakkukua. Ngem, ariattam makimoray ta sekular nga autoridad nu ikagida nittam nga ariattam mattuppal ta Dios. Determinado tam lallagu nga kagitta na kinagi na apostoles gari: “Mawag tu kurugam-mi i Dios anne ta tolay.”—Kingngua 5:28, 29; innammu i kahon nga “Makà-autoridad Ta Tuppalakku?”
19 Merespeto tam gapa i sekular nga autoridad gukaban na makasta nga pakiyarubang nira. Nu karuan, awayyana tu makiyuvovug tam ta ofisiales na gobierno. Marespeto nga nakiyarubang si apostol Pablo kani Patul Herodes Agripa anna kani Gobernador Festus maski nu madammò i nakuada nga liwà. (Kingngua 26:2, 25) Maparigattam i ehemplo ni Pablo nu marespeto nga makiyuvovug tam ta atannang i posisionna ta gobierno onu maski ta pulis. Determinado gapa i estudiante ira nga Cristiano nga ikakua i mestruda, i ofisial anna i empleyadu ira ta eskuela. Siempre, ari laman nga danuri mangirespeto ta angngurug tam i ikakua tam; irespeto tam gapa maski danuri kumokkontra ta Saksi ira. Wan, mawag nga masingan na totolay nga marespeto tam.—Bibbigammu i Roma 12:17, 18; 1 Pedro 3:15.
20, 21. Anni i karuan nga bendision nga malawà tam nu irespeto tam i egga autoridadna?
20 Ariattam nakuan nga pilian nu sinni laman i irespeto tam. Neturà ni apostol Pablo: “Ikakua nu i ngamin nga totolay.” (1 Pedro 2:17) Makasta i impresion na totolay nittam nu masingadda nga talaga irespeto tam ira. Daddammammu nga talataggì laman i mangipasingan tu respeto. Yari tu, nu marespeto tam, matuttul tam i bilin ni Jesus nga: “Mawag tu kunnatun i panulu nu ta totolay tapenu masingad-da i mapia nga kuan nu anna dayawad-da i Yama nu ta langi.”—Mateo 5:16.
21 Taw nga mundo nga egga ta zibbo, umaranni ta espiritual nga nawag danuri mapia-giffutuadda. Yatutta nu kanayuttam nga ipasingan i respeto ta unag na familia, ta kongregasion, anna ta sekular nga autoridad, awayyana tu maginteres ta kinakurug i karuan. Mapaguyu gapa ira nga makikavulu nittam nga lumakag ta nawag. Anni mabba kastana nu kunnatun! Ngem maski ari nga mesimmu yatun, siguradu gamma nga napagayayà tam si Jehova nga Dios anna nakoffun yatun tape makapattalupaddiattam ta ayâna. Kuruga makakkasta nga bendision yatun!
^ par. 17 Nepakanawag ta artikulo ta Apendise nga Kada Anni Anna Ngatta Mabbelo? i karuan nga praktikal nga aplikasionna yaw nga prinsipio.


text:
VIGAN CITY--- Pinalubusan ti gobierno ti Thailand iti panagkasar dagiti foreigners iti pagilian da iti laksid nga indeklarar ti gobierno a masuspenso dagiti amin ragragsak ken akbitidad kas panaglidingit iti...
BAGUIO CITY - Naipasidong iti red alert ti Cordillera Regional Disaster Risk Reduction and Management Council mainaig pay laeng iti panagdalapos ti bagyo a Karen. Kagiddan iti daytoy ket nagballaag manen...
VIGAN CITY-- Inpannakkel ni Dr. Gilbert Arce , presidente ti University of Northern Philippines dagiti siyam a naggradduar iti...
LAOAG CITY - Natennag iti ima dagiti otoridad ti maibilang a Rank number 5, Street Level Target Category iti drugwatchlist ti PNP Laoag. Daytoy ket kalpasan a ballaygi ti naiyuswat...
LAOAG CITY – Maiyusuat intono malem ti "Kailian March" manipud iti Ilocos Norte agingga idiay Manila kas panangipakita ti suporta iti kalikagum a maitabon iti Libingan ng mga Bayani ti...
BAGUIO CITY - Manarimaan ti panangbiruk ti pulisya ken ti SOCO iti ulo ti nasarakan a bangkay ti empleado ti gobyerno iti balayna sadiay Bronze St., Upper Quezon Hill, Baguio...
VIGAN CITY-- Natalged a nakaawid ti overseas filipino worker a pinarigat ti amo na idiay Riyadh, Saudi Arabia babaen iti panangtulong kenkuana iti pada na nga OFW nga agtratrabaho iti...
VIGAN CITY- Natay ti negosyanteng a nailista iti drug watchlist kalpasan a pinaltogan dagiti saan a nabigbig a suspek idiay Sta. Maria, Ilocos Sur. Segun ken ni PS/Insp. Anthony Otinguey, hepe...
LAOAG CITY - Naideklara nga Lilia Cuntapay Day ti Oktubre 31 kas kangrunaan a paset ti agtinawen nga "Semana Ti Ar-arya" ditoy Ilocos Norte . Daytoy ket kas pannakabigbig ti...
LAOAG CITY - Agarup 200 a barangay ditoy Ilocos Norte ti nadalusanen iti illegal drugs. Daytoy ti kinumpirmaran iti Bombo Radyo ni Chief Insp Dexter Corpuz, hepe ti Police Community...
VIGAN CITY -- Nakemmeg ti maysa a miembro iti Cabugao- Sinait Drug Group ken nakalista a high- value target ti PDEA- Ilocos Sur iti ...
VIGAN CITY --- nadunor ti rupa ken ima iti maysa a baro gapu iti panangtagbat kenkuana ti bukod na a lolo idiay Tagudin, Ilocos Sur. Nabigbig...
VIGAN CITY --- Natay iti nakalista a high- value tarhet lebel 3 ken drug surrenderee kalpasan a pinaltogan dagiti suspek iti uneg...
VIGAN CITY --- Nagpaiduma a buteng iti narikna dagiti umili iti panangkamat dagiti naka- costume ti clown nga adda iggem da a chainsaw iti...
LAOAG CITY - Natiliw ti dua a suspek iti nagduma nga operasyon ti PNP iti Brgy 19 San Lorenzo iti ili ti San Nicolas. Segun kenni P/Sr. Insp. Joseph...
LAOAG CITY - Saan a pinalabes ti PNP ti panakabakal-bakal dagiti pulis a nagresponde iti napasamak a riribuk iti Brgy. Cadaratan, Bacarra, Ilocos Norte. Dagus a naipilaan ti...
LAOAG CITY - Maiyuswat ti pabuya ti silaw idiay Brgy. La Virgen Milagrosa iti ili ti Badoc para iti pannakaselebrar ti "month of the holy rosary". Inpakaammo ni Mr. Jade...
LAOAG CITY - Inbatad ni Fr. Joey Ranjo ti Diocese of Laoag nga saan a mabalin a maawagan nga "same sex marriage" ti kasarti agpada a lalaki wenno agpada a...
LA UNION - Nalaokan ti liday iti naragsak a panang-selebrar ti Teacher's Day idi kalman. Daytoy ket kalpasan a nalmes-natay iti swimming pool iti biktima a managan Larry Marquez, 24,...
BAGUIO CITY - Pinalagipan ti dadaulo ti La Trinidad Municipal Police Station (LTMPS) dagiti residente ti masakupan daytoy a munisipyo nangruna dagiti agaw-awid iti rabii ken parbangon. Sigun kenni PCI Radino...


text:
Palawan Light, kapintasan a damag
Makunami a kapipintasan amin a damag ti maipapan ti Palawan Light, wenno ti light medium crude oil a maala iti Galoc oil field iti kabaybayan ti Palawan. Ti Palawan Light ket sinilawanna ti dakkel a tulong ken namnama iti masakbayan. Manamnama a maaddaan iti produksion iti agingga 20,000 barrel iti inaldaw uneg ti tallo a bulan. Indikasion nga adda ti potensial iti ad-adu pay a produksion iti masakbayan babaen iti adu-adu a tumakder nga oil field.
Nasken ngarud iti naan-anay a suporta, saan laeng a ti gobierno daytoy napintas a damag no dipay ket ti amin a sector. Kangrunaanna, ti nasken a panagmata ti gimong ta dinto ket malaokan iti puersa manipud iti bukod nga interes dagiti “mamasirib” a nakaangkla iti nagan ti negosio ken konsultasion. Lalo no daytoy ket inangklaan ti bukod nga interes dagiti nakatugaw a dadakkel ti imana.
Kunami, a kasapulan unay ti damag a makagin-awa. Iti baet ti sangalubongan nga economic slowdown, US financial crisis ken Asian meltdown adda ti makitkita a silaw iti masakbayan. Silaw a mangited met iti dakkel a tulong saan laeng nga iti bulsa ni Pinoy.
Ti kinangato ti langis ti kangrunaan a rason iti kinangato dagiti gagatangen. Daytoy ti maysa a rason a mangparparigat ken ni Pinoy. Agangkat ti pagilian iti langis nga agpateg iti $6B iti tinawen. Ket no agtultuloy ti produksion ti Galoc oil field manamnama met ti
$ 1.4B a mainut iti panagangkat iti ballasiw taaw iti tinawen. Dakkel la unay a tulong daytoy. Dakkel ti maitulong a gastosen iti para iti basic needs ken infrastructure projects ti mainut.
Ket mas lalon, no madoble wenno maiyad-adu koma pay nga oil field iti tumakder. Ta mapattapatta iti kinadakkel ti oil deposit nga agarup iti 20 million a bariles kadagiti kabaybayan ti Palawan. Ti pannakaragpat ti iti kinadakkel a produksion iti langis kadagiti oil fields ket ti pannakawayawa ti pagilian iti panagangkat. Nasken ngarud a maiyaon dagitoy nga oil deposit tapno pakairanudan. Nasken a marikna ti pannakairanod iti kabiitan a panawen.
Ngarud, sakbay a magsat ti sinturon dagiti umili iti kaiirut, wenno sakbay a makulkol dagiti bagis, ti Palawan Light ket silaw a pagkaptan ti namnama. Mangnamnamakami a makadenggep koma iti panagpayegpeg. ##
Sunday, October 12, 2008
Palawan Light, kapintasan a damag
Saturday, October 04, 2008
EO 156, Port Irene ken Port Salomague
Awan makitami a loop holes iti Executive Order 156 tapno saan a yimplimentar ti Bureau of Customs (BoC). Nalawlawag pay ngem agmatuon ti pannakaisurat daytoy: “The importation into the country, inclusive of the Freeport, of all types of used motor vehicles is prohibited…” Inclusive the freeport, kunana la ngaruden. Ket saan a maawagan iti loop hole daytoy ta sapasapen, aminen a puerto ket maipariten iti agimport kadagiti used vehicles wenno dagiti second hand a lugan, lalo kadagiti van a reconditioned ken agipugso iti nangisit nga asuk. Adda commitment ti Filipinas iti sangalubongan maipapan iti nadalus nga angin ng angsen. Ti Port Irene a sakupen ti Cagayan Export Processing Zone (CEZA) ket karaman itoy a ban. Saan koma nga agimmumulagat wenno agindiadiammo iti linteg ti BoC tapno dina yimplimentar daytoy a linteg. 2002 laeng daytoy a naaramid, ngem apay ketdin a kasla nalipatan ken aginlilipat dagiti agrebbeng?
Kas kalawag ti agmatuon ti exception, a dagiti laeng personal use dagiti returning residence or immigrant, dagiti aramaten dagiti diplomatic corps babaen ti pammalubos ti Dept. Foreign Affairs. Ken mairehistroda a dagus dagitoy.
Ngem saan met a masursurot ti EO 156 a pinirmaan ni Executive Secretary Alberto Rumulo idi Disiembre 12, 2002. Umalingawngaw latta ti Port Irene a serkan dagiti luxury cars ken dagiti used cars a maiparit. Umalingawngaw latta a control dagiti dadakkel a tattao iti Cagayan ti importasion. Dagiti tattao nga addaan iti kapetna iti gobierno.
Idi agtapos ti dekada 1990s, nagraira dagiti used cars manipud kadagiti nadumaduma a nasion, lalo iti Korea ken Japan. Nagbalin a basuraan ti pagilian dagitoy a daan-a-napintaan laeng ken na-reconditioned a luglugan. Isu a naaramid ti EO 156. Ngem agingga kadagitoy nga aldaw, makakitatayo pay laeng kadagiti imported used bus iti ima dagiti pribado – a saan met a kameng ti diplomatic corps wenno returning immigrants no di ket kas tourist bus ken for hire.
Sungsungbatan ti pagilian ti commitmentna iti sangalubongan maipapan iti pollution ken iti global warming no agtultuloy ti panagraira dagitoy a used cars. Panunoten koma nga adda ti Republic Act No. 8749 otherwise known as the Philippine Clean Air Act (CAA) of 1999 ket naaramid tapno ipromot ken protektaranna ti aglawlaw ket law-angna kontra iti prolusion a manipud kadagiti asimbuyok dagiti lugar ken kaarngina (among other). Dayta kaarngina (among others) ket karaman met dagiti incinerators, a maiparit nga usaren dagiti amin a nadudur-as a nasion, ken ipappapilit dagiti sumagmamano nga investors nga aramaten ti Pinas.
Ti importasion dagitoy a luxury cars, used vehicles kalaksidan iti exemption ket patayenna ti industria ti panagaramid iti luglugan. Nagadu dagiti agar-aramid iti lugan iti pagilian. Saan laeng a dagiti dadakkel ken am-ammon a manufacturers no dipay ket ad-adu pay ti bilang dagiti small scales. Dagitoy a kompania ken dadduma pay nga agar-aramid ket matay ti productionda gapu kadagitoy nga ismagel. No matay dagitoy a kompania ditoy pagilian, makissayan met ti buis nga agtaud kadakuada. Maawanan ti trabaho dagiti nakaad-adu a trabahador kadagitoy. Adu ti agbisin a pamilia. Saantayo koma a liplipatan nga idi nagraira dagitoy a used cars a naaramid a public utility vehicles ket nagserra ti kadadakkelan a kompania nga agar-aramid ti passenger jeep, ti Sarao Motors, a maysa nga icon iti kalsada ti pagilian. Nagserra dagiti babassit nga agar-aramid kadagiti bus, ta timmaud dagiti imported a van a nagbalin a garage wenno for hire.
Iti importasion, dagiti laeng babaknang, dagiti makuna a maimpluensia iti agbibiag. Dagiti laeng makuna a babakang iti bumakbaknang idinto ta agkiraos latta ti buksit dagiti annak dagiti tattao a ‘babassit.’
Ket kunaenmi, isu ngata a sinupiatda (mararaem a diputado) ti singasing ti diputado ti Ilocos Sur a panagbalin ti Port Salomague a Freeport ta ibagada nga agbalin a kakompetensia ti Port Irene. Ania a kakompetensia nga ibagbagada? Kakompetensia iti bulsa?
Iti opinion ti Solicitor General itay nabiit, a karaman ti CEZA ti EO 156. Awan ngarud ti rason pay a saan a yimplimentar daytoy.
Aprobaranyo ti panagbalin nga export processing zone ti Port Salomague ta pagrang-ayan ti sibubukel nga umili IS, IN ken Abra. Awan ti kinnompetensiaan a makunkuna ta amin ket kayatna iti rumang-ay ti ilina ken ti biagna. ##
Friday, October 03, 2008
Sabali ti Tinurongnan, Abirat!
Napangilangilkami. Dimi kanunongan ti iseserrek (manen) ni Manny “Pacman” Pacquiao iti pulitika. Iti panagkamengna iti Kampi a partido ti pangulo, lalo nga immuneg isuna iti gayonggayong iti dina ammo a lubong. Maysa a lubong a saan a maiparberng iti kas kenkuana nga idolo ti agtutubo. Lubong a nasken koma nga adaywanna. Lubong a ditoy ngatan iti pagultimoan iti kiray ti bituenna no dina ammo iti agimutektek.
Iti laeng damo nga itatapogna iti panagbotos, saanna a naangot ti kinaadda ti nalimed nga intension dagiti nangsugsog kenkuana. Saanmi a tagibassiten, ngem mamatikami a dagitoy la ketdi anniniwan iti asidegna iti mangpataray iti gobierno nga iggamanna no inkaso nga adda gasatenna. Wen, adda dagiti a nangrienda iti local a gobierno a saan a nakadap-aw iti eskuelaan, ngem dagitoy ket nasubok iti kabaelanda a nangipangulo iti maysa a local a gobierno. Naitandudo ken nasibbolda ti respeto ken panagtalek kadagiti kailianna, a kas maysa a mabigbig ken pagwadan a lider.
Ngem ni Manny? Saan pay a nasubok iti kabaelanna a mangidaulo. Isu a dimi kanunongan iti itatapogna iti pulitika. Mas naim-imbag pay nga adayo no dagiti millionesna, panawenna, ti impluensiana ket iburayna laeng iti sports nga isu iti pudpudno a lubongna ken isu ti ‘ari’ iti boksing, Apay a saan a daytoy iti tapoganna a saan ket a ti pulitika? Nagadu dagiti agtutubo a kayatna iti agsanay nga agboksing, ngem agkurangda iti pagsanayan, agkurangda iti mangisuro kadakuada iti umno nga aramidenda. Nagadun a retiradon a boksingero a nangited iti pammadayaw iti pagilian, ngem awan man laeng iti konsueloda iti panagpampannimidda iti malem. Ti pagilian ket agsapsapul iti kas iti caliber ni Manny. Napaneknekanen nga iti boksing a naaddaan iti medalia ti Filipinas iti Olimpiada kadagitoy a panawen. Isu a nasaysayaat la koman a daytoy iti tutokanna a saan ket nga iti pulitika. Sursuroenna koma a timbangen dagiti addang ken pangeddengna ta dinto ket maikursong.
Panangtulong kadi ti panggep? Ala, wen. Napintas a panggep. Ngem ad-adda a makatulong iti panagkunami no awan isuna iti pulitika. Makatulong latta isuna uray awan iti pulitika. Nadaydaydayaw nga adayo iti itutulongna no awan isuna iti pulitika. Iti pulitika, no nangitedka, nasken met ta dumawatka. Ket ti nagpadawat, dumawat met daytoy. Gamitan ti situasion ditoy a lubong. Ket ti makuna nga itutulong ket saan a maiparbeng a termino no dayta a tulong ket pursigido iti panangnamnama iti kasukatna.
Saan koma a masisirap iti lawag ti kinalatak ken pirak. Saan koma a maay-ayo iti nasasam-it a panagdildila dagiti tattao nga umas-asibay kenkuana. Dagitoy nga umas-asibay kenkuana ket kayatda laeng met ti diro iti kalakaan a panangala nga awanen iti pannakakagat iti uyokan iti mismo a balayna. Nakikiranod. Nakikiraod.
Tuladenna koma ni Dolphy. Ni Dolphy, maibilang nga institusion iti pelikula, a kas kenkuana iti boksing. Naraniag ti bituenna a kas kenkuana. Inawis met ti pulitika ni Dolphy. Saan laeng a diputado no di ket kas senador. “Ania koma iti aramidek iti senado,” kinuna toy komedi king. Ket kunaenmi met, “Ania koma ti aramiden ni Manny iti kongreso?”
Nagadun dagiti nalalatak a tattao a simrek iti senado ken iti kongreso. Ngem ania ti ar-araamiden dagitoy? Kamengda no di ket isuda iti dadaulo iti “Committee on Silence” “Committee on Props” wenno paspasurot nga awan man laeng iti mapanunot a linteg agsipud ta saan a ditoy a lubong ti pudpudno a lubongda. Ti lubongda ket makuna nga ‘ekspertoda’ ngem iti pulitika maibilangda a kas maladaga nga agkarkaradap a magna. Husto koma ti bilang dagitoy “props’ iti kongreso ken senado. Saan koman manayunan pay. Ti gobiernotayo kasapulanna unay dagiti competent government officials, uray no isu laengen metten iti pakonsuelo dagiti agbaybayad iti buis.
Isu a kunami, mangipatakder laengen iti foundation ken adu a gym a para kadagiti boksingero – dagiti agduyos, dagiti agen-ensayo ken lalona kadagiti retirado. Ad-adda a kasapulan dagitoy a kapadpadana iti dutdot. Laglagipen koma daytoy a pagsasao: “No sadino iti yan ti apuymo, sadiay met ti yan ti lawagmo.” ###
Wednesday, October 01, 2008
Tax on text? Oh, no!
Asked our economic managers, sex should be taxed instead!
1) upon penetration -- VAT (Vaginal Access Tax)
2) if more than ten minutes inside -- Burial Tax
3) upon withdrawal -- Exit Tax
4) those who don't have sex life (anti-RH Bill) -- Idle Asset Tax (tapno agbuis met dagiti padi ken obispo)
5) those who practice withdrawal method of birth control --- Withholding Tax
6) entering other than spouse (nasa kabilang bahay) --- Road Users Tax
uray sika laeng a nangbasa kadaytoy ket mabayaaden a ti Pinas ti utangna!
innayon ni anonymous
7) diay nay mangay-ayam lang ti kukuana --- property tax
JOKE! JOKE! JOKE!
Tuesday, September 30, 2008
HISTORICAL FICTION
Ti Makunak Iti Historical Fiction
Kabarbaraan la unay a tungtongan iti Ilokano writer’s community daytoy a topiko, kailian. Ti maipapan iti historical fiction. Namungay daytoy iti komento ni apo Prescillano Bermudez, a maikkatan koma ti puntos dagitoy agsipud ta saan a bukod a kapanunotan ti author. Ngem kinontra apo Reynaldo Duque. Sinarurongan ni apo Honor Blanco Cabie.
Iti compilation ti librotayo a “Duyog ti Singasing II” panid 67, nakunatayo nga ubing pay iti Ilokano Lit iti historical fiction. Nangrugi laeng a nagna daytoy idi 1990. Ngarud, awan pay iti dua a dekada daytoy isu nga adu pay laeng iti agduadua no sarita kadi daytoy?
Kas nakunatayo, iti librotayo, wen. sarita a, daytoy. Duogan pay ketdin a sub-genre ti fiction. Nagnunog ngamin ti Ilokano Lit kadagiti traditional a wagas, isu a saan a naisango dagiti dadduma pay a genre. Isu a no adda ti lumtaw a kabarbaro ket maklaat dagiti awan pamalpalatpatanna iti kastoy a sarita.
Kinapudnona, dua kadagiti “Top Ten Literature” that influence the world, ket historical fiction. Ti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.”
Malagipko man ti kinuna idi Abraham Lincoln iti kaunaan a panagkitada ken ti author a ni Harriet Beecher Stowe, kuna ni US president, “Daytoy gayam ti bassit a babai a nangaramid iti nakadakdakkel a gubat.” Ti “Uncle Tom’s Cabin” ket mitsa ti “American Civil War” Maipapan iti pannakatagabo dagiti Negro. Racial discrimination. Ti nobela ket maipapan iti nakakaskas-ang a kasasaad dagiti tagabo a Negro kadagidi a panawen. Ket daytoy a libro iti nangited iti mitsa iti makunkuna a “American Civil War.”
Uray dagiti nalatak a pigura iti rebulosion ti Pinas ket binasada daytoy a libro ket naimpluensiaanda.
Ti “El Cid Campeador” ket maipapan ken ni Rodrigo Diaz De Vivar iti Espania. Maysa a maingel a mannakigubat a kas kadagiti maingel a mannakigubat kadagiti sarita iti Ilokano Lit. Dakkel ti impluensia ni El Cid saan laeng nga iti Espania no dipay ket iti Europa ken dadduma pay a rebulosion.
Ania pay dagiti “top ten literature” that influence the world? The Book of the Dead, The Koran, The Holy Bible, Iliad, The Canterbury Tales, The Divine Comedy, The Mahabharata ken The Book of the Sun. Panagkunak amin a nagadal iti literatura, ammona amin dagitoy a sinurat. (Saggaysaentayonto ida a taldiapan iti sumaruno a topiko, ta leppasentayo pay ti historical fiction.)
Adu dagiti napipintas a historical fiction. “The Tale of Two Cities” ni Charles Dickens ket magustoak unay. Uray kadagiti pelikula, a kas ti “The Forest Gump,” “Memoirs of Geisha” ngem ti magustoak amin iti pelikula ket ti “Life Is Beautiful,” ken “Schindler’s List” ken dadduma pay a kas iti maipapan iti Vietnam.
Nagsuratak kadi met iti historical fiction? Wen. Tallo laeng iti sinuratko a historical fiction. Agpadada a nangabak. Ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” Maika-4 a Gungguna iti Savella-Baclig Literatura Ilokana Awards iti ken ti “Indayuan” iti Upland Municipalities of Ilocos Sur, Maika-3 a gungguna. "Saridandan" Maika-3 a Gungguna iti General Eduardo Batalla Literary Awards ken kaunaan a nasibbolko a pammadayaw iti salip ti sarita.
Ta ania ngamin aya ti historical fiction? Kasano a Sangalen? Nalaka kadi ti agsurat?
Nalaka kadi ti agsurat? Kaniak a biang. Nasken a tumbog dagiti ling-etmo sakbay a makaputarka iti nalinay. Saan a kinusel a. Kadagiti nangab-abak a historical fiction iti Ilokano lit, nakitatayo dagiti nagkamtudanda. Apay a nagkamtudda? Ngamin kaykayatda wenno naiyagusda iti kas iti panagsurat iti tradisional. Lalo no daytoy ket addakan iti flow wenno agus wenno iti kaiiimasan a paset ti sursuratem, agliggasi no kua ti turongen ti sinurat. Malipatan a historical gayam ti sursuraten.
Lenguahe. Daytoy ti kangrunaan a kadangadang ti agsurat iti historical fiction. Nasken a dika nagbiddut iti lenguahe a maitutop iti panawen ken lenguahe ti sarita, ta maysa laeng a balikas ket makasugkaren wenno makaanayen a mangdadael ti sarita. Kasla sangatimban a krudo dayta a naisuyat iti sangakaban a bagas.
No kastoy ti lenguahe ti maysa a sarita a panawen ti yaalsa kadagiti Kastila.
“Umayen dagiti kalaban! Agsagana! Pumalpaltogdan!”
“Ugh, natamaanak!”
No siak ti hurado wenno editor, ket kastoy ti dayalogom, ninayunamon a ti sangaribu ket walo ti ubanko! Maitutop kadi dagita a lenguahe iti panawen ti Kastila?
Saan a! Idi panawen ti Kastila: awan ti balikas a KALABAN. Kadangadang ti adda. Awan ti balikas a PALTOG ngem adda ti paltoog ken pusil. Awan ti NATAMAAN ngem adda dayta napuntaan.
That’s language in historical fiction.
Logic. Iti dramatization a paset. Nasken ti lohika ditoy. Kas pagarigan koma, ta sinuratmo ti maipapan ken ni Gabriela Silang: Ania ngata ti posible a pampanunotenna idi wenno ania ngata ti rason no apay a kinayatna nga isu iti mangituloy iti dangadang ni Diego? No ikabilmo iti dayalogo babaen iti sabali a karakter daytoy a rason, pampanunotenna. Daytoy a rason ket nasken nga umayon iti taray ti historia. Saan a naisurat iti eksakto nga historia ti rason ni Gabriela ket no lohika (logically) ti rasonmo, suratemon dayta a kas fiction.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a logic? An art of correct thinking. Isu a ti dramatization dagiti karakter ket isu daytoy iti umno sawen, aramiden dagiti karakter kadayta a punto ti portrayal. No saan man nga eksakto, umiso wenno umarngi no diman isu daytoy ti kaasitgan. No agsuratka iti historical fiction, maibalakad a subliam pay nga umuna dagiti kuadernom idi maipapan iti logic tapno dakdakkel ti armasmo a mangipunget iti puon ti balligi iti inka sinurat. Ta no saan a maitutop dagiti rason, ken argumento, nalpasen. Masapul nga ammom ti maipapan iti claims, evidence ken reasoning iti philosophy tapno maliklikan iti panagbiddut.
No saan met, play safe! Simple laeng, pagsawem iti lingua franca dagiti karakter iti umno, maitutop, umayon iti situasion (logic latta!) kabayatan a mawarwar ti pudno a pakasaritaan, dramatization daytan. Ngem nasken a saanka nga agpugpugto wenno liklikan koma ti “opinionated” nga ilaga a binatog.
Panangiparang iti saan pay a naiparang a paset babaen iti bunga ti panunot a daytoy ti posbile a mapasamak wenno naibaga ti karakter wenno kayatna nga aramiden.
Panangilawlawag kadagiti abut ti historia babaen iti naindramaan a konsepto. Maymaysa laeng ti paggibusan ti nagballigi a historical fiction, kuna ti nagbasa: “A, kasta gayam ti napasamak…!”
Kas pagarigan koma (manen), no ti historical fiction a sinuratmo ket maipapan ken ni Rizal, idi inawis ni Bonifacio iti nadara a dangadang. Awan ti eksakto a balikas ni Rizal iti historia, no di laeng iti “panagkedked ni Rizal iti nadara a dangadang.” Kasano nga iparangmo iti dramatization dayta a pagteng? Kasano nga iparangmo iti dayalogo kadayta a pagteng? That is fiction! Isu nga aramaten metten ni mannurat ni alikuteg a panunotna, a kas iti kinaalikuteg ti panunot ni Stowe idi imparangna ti kabibiag ni Negro nga Uncle Tom, iti nobela a, “Uncle Tom’s Cabin.”
Isu a kunaek, use logic. Dagiti laeng adda ti pamalpalatpatanna iti pilosopia iti agballigi nga agsurat iti historical fiction. Ket no idi nagkolehioka, ket naalam ti Philo 101 uray agingga laeng iti Philo 114 a ket, dakkelen a puonam daytoy.
Kasano iti agsurat iti historical fiction? Dayta ket!
Diak pay namaster daytoy, kailian. Idi sinuratko ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” ket uray la datao nagkaling-etan iti berde a nagpanunot iti posible a dayalogo da Rizal ken Leonor idi napalabas ti balasang ti baro idi adda daytoy iti ngarab ti Karayan Pantal. Namin-adu a kasukatan ti sarita idinto ta makinilia pay laeng ti us-usarek idi. Iti historia, nabasak a nasinged ni Rizal kadagiti Ilokano a negosiante ag-Villamil. Madalanan ni Rizal ti kayo a rangtay iti Pantal no mapan iti balay dagiti Villamil. Iti dayta a sirok ti rangtay, nabasak met a kaay—ayo a papanan ni Leonor gapu kadagiti water lilies.
Base kadagiti facts a nadakamat, adda ti posibilidad a nagrana da Rizal ken Leonor iti maysa a panawen. Ania dagiti nagsaritaanda? Dayta ti sinakop ti sarita, sa simmarunon ti pudpudno a pakasaritaanda agingga nagasawa iti Leonor iti maysa nga inhiniero.
Tapno nalawlawag, ken kaasitgan amin a panangilawlawag, adawek man ti kapanunotan ni H. Scott Dalton iti sinuratna a “What is Historical Fiction?” Adtoy dagiti dinakamatna a sumagmamano a porma. Porma, kailian, wen met a, adda met pormada a!
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period.
In addition to these "standard" varieties, the market recognizes a few other permutations:
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently, such as a Nazi victory in World War II, a Texan victory at the Alamo, or the death of William, Duke of Normandy, in 1065.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
EXPLANATION:
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced. Kas iti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.” Iti Ilokano Lit, daydiay sarita ni Duque a “Colorum” ken kaaduan kadagiti nasuraten. Dagiti pakaipasungalngalan dagiti karakter ti taray ti istoria. Challenges they faced. Daytoy ti kaaduan a masursurat a historical fictions iti Ilokano Lit.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations. Imagined situation, kailian. Daydiay wenno dagidiay historical figure ket masurat iti posible a napasamak kadakuada. Fictionalized situation. Kas iti sinurattayo a “Ti Ayat ni Leonor Rivera” a maysa laeng nga imahinasion iti panagsarakda da Jose ken Leonor iti Karayan Pantal. Awan iti nabigbigko a nagballigi iti Ilokano Lit itoy a porma, historical figures in immagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations. Panangilaok iti maysa a fictional karakter wenno dagiti karakter iti maysa a dokomentado a situation. Iti Ilokano Lit, asideg la unay nga ehemplo ti sarita a napauloan iti “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Ariel Agcaoili. Adun a rally iti nadukomento. Gapu ta kunami, a kasla eksperiensa ni Ka Ariel ken kaingungotna ti saritana, ayat iti panawen ti rally, umarngi ngarud daytoy a porma ti historical fiction. Adda met ti historia maipapan iti nasaknap a sakit, ti cholera, mabasa met daytoy a fiction novel a sinurat ni Gabriel Garcia Marquez, “Love in the Time of Cholera.”
Nalaklaka pay a suraten daytoy a, kalian, babaen iti pattern a “What if?” wenno “ania koma no kastoy? Adu dagiti dukomentado a situation wenno pakasaritaan a pangilagaan iti fictional character.
Kas pagarigan koma, adtoy: tallo nga ubbing, nga agaayam iti bangkabangka a papel. Ipaanudda daytoy a papel iti karayan. Dayta a papel a banka ket nakaisuratan iti “wish” da met iti biag a. Dayta a paset ket facts. Apay a facts? Dagiti ngay tallo nga ubbing a nangipaanud iti bangka iti Karayan Pasig a dimmanon pay iti Malacañang nga inaramat ni PGMA iti SONAna.
Historical character dagita nga ubbing. Mangikabilka met ita, iti maysa nga ubing wenno ub-ubbing a manglapped kadagiti banka a dumanon iti Malacañang. O, di historical fiction daytan iti porma a fictional characters in documented historical situations. Naglakaan di ba?
Wenno saan met ket karaktermo, nakitana, nangngegna, a binilin ni Gen. Aguinaldo a dukotenda ken papatayenda dagiti agkabsat nga Andres ken (nagannan diay kabsatna, nalipatak metten, hehehe!). Sursurotenna met tatta itinalimed dagiti nabaon agingga iti pannangpapatayda ti supreme idiay Bantay Buntis. O, historical fiction daytan, depicting fictional characters in documented historical situations. Lalo no nalaingka nga agsurat iti first person sentimental a, ket saan laeng ngata nga agpungtot dagiti makabsa no dipay ket makasangitda gapu iti napasamak iti Ama ti Rebulosion.
Gapu kadagiti di mabilangen a dukomentado maipapan iti prostitusion, nasurat ni Vladimir Nobokonov ti nabalitokan a nobelana a napauloan iti “Lolit.” Ket di met nagpaatiw ti Nobel Prize Winner Gabriel Garcia Marquez, ket sinuratna met ti nobelana a “Memories of my Melancholy Whores.” Kunada dagiti literary critics nga umarngi kano ti “Lolit” ti “Memories…” (Iti sabalinto a topiko nga intay ituloy ti panagpapada ti kapanunotan dagiti writer iti maymaysa a tema ken situation.)
Naglaka, kailian, saan kadi? Ala, ket mangipaw-itka man met a ti sampolmo ditoy Tawid.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period. Kadagiti naglabas a panawen ti gubat, adda dagiti sarita maipapan iti gubat iti Ilokano Lit. iti panawen a kinabirkog dagiti “makindaga” kadagiti makitaltalon, iti panawen ti martial law, iti panawen ti rebulosion, ken dadduma pay a historical period. Iti panawen ti Kastila, Hapon ken Americano. Idi maika-2 a Gubat Sangalubongan ken dadduma pay a panawen. Saan a nagpaatiw ti Ilokano Lit. kadaytoy a porma ti historical story, kailian.
Additional Standard.
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
Awan pay ti kastoy iti Ilokano Lit a nabasak. No adda man diak a malagipen.
Ania ngata, kailian, no mangsuratka iti sarita. Dagiti karaktermo ket dagiti napeklan a nasionalista a kas kada Claro M. Recto ken Elpidio Quirino? Ipanmo ida iti agdama a situasion, sadiay Senado, Kongreso ken iti Malacañang. Iti yan dagiti agaapa a senador ken diputado. Iti yan dagiti dadakkel ti imana a mahilig iti scam? Kasano nga iladawanmo iti panangunget ken panaglektiur da Recto ken Quirino kadagitoy “agkakaguapo ken agkakapintas” ken “mamasirib” a senador ken diputado? Historical fiction met daytoy, kailian, depicting historical character transported to the present, or to a time period not his own.
Wenno idi panawen ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ket isu met laeng a nasurotan dagiti Americano ni Gen. Aguinaldo iti panagtartarayna gapu iti GPRS iti computer? He-he-he! Fiction is fiction, di kadi?
Modern character transported back in time? Wen, ania ketdin. Kas koma ken ni Yao Ming. Pagay-ayamem iti “one on one” iti basketbol kontra ken ni Carlos “The Big Difference” Loyzaga. Modern character transported back in time, kunana met, di kadi? Komedi la ketdi ngata ti labasna daytoy, saan? Patok la ketdi a!
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently.
Idi panawen ti EDSA 1. Katabok idin ti nasaknap a rally. Naayaban ni Air Force Colonel nga agreport sadiay Camp Villamor. Sakbay a nagrubuat iti balayda, nainget a binilinna ti pamiliana a saanda a pulos a rumrumuar. Ti asawana a madanagan, dagiti annakna a mariribukan, nagkarida a dida rumrumuar. Napanen nagreport ni Col. Ti missionna, tinnaganna ti bomba iti mismo a yan da Gen. Ramos, Enrile, Honasan ken dagiti dadduma pay a nagdepekto. Idin, kailian, ta itinnag koman ti Air Force Colonel, dagiti bomba, siniripna pay nga umuna iti baba, ket nakaitana dagiti agsasangit nga annakna, ti asawana a kaduana ti maysa a baket iti pangitinnaganna koma ti bomba. Saan nga intuloy ni Air Force Colonel nga itinnag dagiti bomba iti eroplano.
Naungtan. Nagsagrap iti napalalo nga unget ni Colonel. Saan lattan a nagtagtagari piman. Uray ibaga ti superiorna a maikkat iti air force. Nagawid met ita. Nabara ti ulona. Makaunget unay unay. Kinugtaranna ti ridaw. Nakigtot ti asawana ken dagiti annakna. Pinagasasawanna ida, no apay a sinalungasingna ti bilinna a dida rumrumuar.
Siempre, ti asawa ken dagiti annakna, imbagada a dida rimmuar a, ta dayta met nga agpaysu iti kinapudno. Madama ketdi nga agsan-Santo Rosario kadayta nga ibagbaga ni Colonel nga oras. Diskusion. Nabara diskusion ken palawag. Uray la nagkaling-etan ken nagkamulaw ti Colonel idi makitana ti baket iti altar. Nakalua.
Binilinna manen ti asawana ken dagiti pamiliana, a saanda a rumrumuar.
“Sadino kadi iti papanam,” dinamag ti asawana a madanagan.
“Innak tumipon kada Gen. Ramos ken Enrile….” End of the story.
Alternate history. Ania ngata no napasamak nga intinnagna dagiti bomba?
Sus, EDSA 4! Patapuaken dagiti umili ni PGMA. Naulit ti situasion. Itoy a panawen, natuloy ti panangitinnag dagiti bomba. Ania ngata ti mapasamak? Ala, uray iramannakon a maysa kadagiti nagrali mabalin latta. Fiction daytoyen. Isu daytoyen ti “what if?”
Ala, suratem ngaruden a, kailian. Ipatulodmo ditoy Tawid, ta kitaek man no kasano iti kinalaingmo iti fiction writing depicting alternate history.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.
Kalakaan a suraten ti kastoy a sub-form ti historical fiction, kailian. Ngem kas kakisang ti bandos iti tangatang ti mabasa iti Ilokano Lit.
Sapay no kalakaan a suraten. Apay a kalakaan,m kunak, kailian?
Kastoy ti kaunaan a saritak a nangabak iti salip ti sarita. Napauloan iti “Saridandan.” Dagiti agbibiag ket da Lam-ang, Ines Cannoyan ken dadduma pay. Love triangle: Lam-ang, Ines Cannoyan ken Saridandan.
Iparparikna ni Saridandan ti panagayatna ken ni Lam-ang ngem di met ikaskaso ni toy baro. Ket idi agkallaysan da Ines Cannoyan ken Lam-ang, nagsakit unay iti nakem ni Saridandan. Iti sakit ti nakemna, pinanggepna a papatayen ni Lam-ang. Iti kallaysa da Lam-ang ken Ines Cannoyan, nanglimlimo a baket ni Saridandan. Pangepna a pusilan wenno paltoogan (paltoog idi saan pay laeng a paltog) ti baro. Ngem nalimed gayam a palpaliiwen dagiti kameng iti nalimed a tignay ti balasang. Linapdanda. Binagbagaanda.
Adda ti nangsita ti balasang a guardia sibil (panawen ti Kastila a Lam-ang). Naamirisda a manglimlimo a mujer (baket). Kinnamatan iti kabalio. ta nagkabalio met ni Saridandan. Nagpukaw ti balasang. Iti sumagmamano nga aldaw, nasarakanda ti bangkay ti balasang a tumtumpaw iti Karayan Banaoang.
Ti pannakapapatay ni Saridandan ti nagbalin a mitsa ken ikkis ti dangdangadang. Ti ikkis, “Laglagipen ni Saridandan!” Maysa a copycat ti battle cry iti maysa a guerilla group, “Remember, Erlinda!” History latta ti nagtuladan dayta a battle cry.
Historical fiction, dagitoy, kailian. nalaka-a-narigat a suraten ta kasapulan iti dedikasion, panagsukisok, panagimutektek, ken kangrunaan iti amin, ti lohika.
What is historical fiction? Kastoy ti kinuna met laeng ni H. Scott Dalton: Historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period. Historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.
Iti ababa a pannao, saanmno a kopiaen dayta teksto a nailanad iti pakasaritaan ti historia no di ket iparang, ipakita, iparaman, ipangngeg dagiti paset dayta a historia a dipay nangngeg, dipay nakita, dipay naangot, dipay narikna, ken dipay naraman. Kasta laeng iti kinasimplena, kailian. ##
Monday, September 29, 2008
Editorial
Ti sibilian ket sibilian latta. Ken asinoman a nagbasol ket mausig, isu a di maiparbeng nga ikabil kadagiti ima ti linteg. Isu ngarud nga addaantayo iti hustisia a mangusig kadagiti nagbasol.
Isu a dimi kanunongan iti mapaspasamak a pannakaiwaras iti paltog (shotgun ken cal.45) kadagiti kapitan iti Pangasinan babaen iti PNP. Ne, apayen, awan met ket ti gubat wenno riribuk a mapaspasamak ti Pangasinan? Saan met ket a battle zone ti Pangasinan? Awan met ngata ti pangta ti biag ti asinoman a kapitan iti Pangasinan?
Ti agdadata, adu pay laeng dagiti pulis nga awan pay laeng iti armasna. Ne, baliktad ti mapaspasamaken, saan? Adda paltog ti sibilian ngem awan kadagiti pulis? Saan a kadi a maibilang a saan a maikanatad a panangbusbos ti buis ti umili ti mapaspasamak?
Dagiti kapitan ket sibilian. Iti panangited a mismo ti PNP iti paltog kadakuada ket kaipapananna iti panangipalubos kadakuada nga aramaten dayta a paltog a pumatay. ta dayta met laeng ket ti rason ti paltog, pumatay. Saan maikanatad daytoy. Napukawen ti kaipapanan ti hustisia no kua.
Agsipud ta sibilian ti maysa a kapaitan, saan ngarud a natalged dagiti sibilian iti barangayna. Ta amangan no maaramat ti paltog para kadagiti abusado a sibilian. No mapasamamk daytoy nakarkaro a buong ti ulo ti PNP ta isuda a mismo iti nangiwaras kadagitoy a paltog. Napasamaken dayta panangpaltog dagiti nabartek nga opisial ti maysa a sibilian nga awan basolna iti ili ti Bani idi napan a tawen. Saan a masaan a di maulit daytoy.
Naulimek ti Pangasinan. Saan a kas iti Mindanao a yan ti gubat. No maipanggep iti insurhensia, nakapsut latta a rason iti panangarmas kadagitoy a kapitan. Ta ania koma iti maaramidan ti maysa laeng a shotgun wenno cal. 45? Iti panangarmas kadagitoy a kapitan, kaipapananna kadi a saan a kabaelan ti AFP ken PNP a pukawen no di man kontrolen laeng ti insurhensia? Kayatna kadi a sawen a dagitoy a kapitan iti ipasungalngal ti PNP kadagiti NPA?
Itoy a pananagiwaras iti paltog, uray ngata pupuoten ti kunami, naipasidongen dagitoy a kapitan iti peggad. Ti peggad a dina met inaramid. Ti peggad a dina malilikan. No saan a sumango iti kaso, maraut.
Maisubli koma dagitoy a paltog iti PNP ket ited laengen kadagiti awanan pay armas a kamengna ta isuda iti addaan iti dakkel a karbengan. ##
Nagbaknang Met Daytan a Messenger!
Malidayankami unay iti damag maipapan iti maysa nga ina a nangsamal kadagiti tallo nga annakna nga agedad iti 4, 3, ken 2 sananto sinamalan ti bukodna a bagi. Kinakurapay ti rason a nangiduron ti ina. Medida daytoy. Nangato unayen ti mercury iti kinaadda ti kinakurapay ken kinarigat iti panagbiag. Malagipmi manen daydi ubing a nagpakamatay gapu iti kinakurapay. Ania itan iti mapaspasamaken iti pagilian?
Kinakurapay. Adu dagiti rason. Iti gobierno, nalabes a kurapsion, mismanagement, incompetence, kinaadu ti papolasion.
Kurapsion. Napasal-itkami pay. Adda ti nagpakpakamatay ken pimmatay kadagiti annakna gapu iti kinaawan iti makanda, adda met dagiti naglalapusanan gapu iti panagkurakotda? Nagbaknang met daytan a messenger ti Bureau of Customs ta addaan iti milliones? Nakagatang iti P190,080.00 a daga idi 1992 idinto ta agsusueldo laeng iti P24, 876 iti makatawen wenno nasurok a dos mil iti makabulan; addaan iti lugan a Toyota revo nga agpateg iti P599,000.00 idi 1998 idinto ta agsusueldo laeng iti P58.992.00; ken naaddaan manen iti kotse a Honda Civic idi 2003 nga agpateg iti P395,000.00 idinto nga agsusueldo laeng iti P71, 592.00 iti makatawen?
Kastoy ti pannagna ti kurapsion iti pagilian. No maaramid daytoy dagiti lowly nga empleado, anianto la ketdin dagiti boss? Barya laeng dayta a kinurakot ti messenger. Mamatikami a daddakkel pay iti kinurakot dagiti nangatngato ti takemda (a kas naipadamag kadagiti kaduana a nadusa). Posible kadi ti panagaramid dagitoy babassit nga empleado iti kurapsion? Wen! Napaliiwmi. Iti kapadasanmi a nagtrabaho kadagiti ahensia ti gobierno a kas iti BIR (5 a tawen), Central Bank (3 a tawen) ken DOH (2 a tawen), DPWH iti 3 a tawen. Nakitami dagiti saan a maiparbeng nga aramid a di pabor iti gobierno. Nakitami ti rason, a saan laeng a ti security of tenure ti napinget a rason iti iseserrek iti gobierno no di pay ket iti kinaadda iti dakkel a tiansa iti panangpabungkong iti bulsa. Lalo kadagiti natured.
Dimi sapasapen. Nupay narwayen ti kurapsion, nakapaliiwkami pay laeng kadagiti makunkuna nga empleado iti gobierno a manakem. Nga uray ngata no an-annuem, uray ngata pabulsaam ket dina kayat nga awaten. Kas daydiay empleado iti BIR, pinagraemnakami. Pudno a manakem dagiti aramidna nga isu pay iti nakaawatanna iti CSC National Awards kadaydi a panawen nga addaak iti ahensia. Kas ti gayyemtayo a director ti HLURB, a di pulos maawis iti mirienda wenno pannangan, ta kunana, a sigurado dagita nga agawis ket adda ti kiddawenda. Ibagbagami daytoy, nga iti kinalabes ti kurapsion ti pagilian, adda pay laeng dagiti nadalus ti aramidda. Makunami, adda pay laeng ti tiansa a pannakapung-il ti kurapsion no kayat. Panangpung-il a saan laeng nga iti programa a kas paset ti propaganda ken pautot tapno mapabanglo ti nagan.
Mismanagement. Saan a nasayaat a panangamat kadagiti pundo. Panagaramid kadagiti proyekto a saan nga agbayag, saan a maturpos, ken proyekto nga al-allia. Nagadu nga scam. Napateg ngamin dayta 30% SOP cut wenno nangatngato pay kadagiti proyekto. Daytoy nga SOP cut ti mangidaddadanes. Daytoy ti rason iti kinaadda dagiti substandard a proyekto. Daytoy ti rason, no apay nga awan proyekto ta awan ti SOP cut.
Incompetence in the government. Incompetent government officials. Saanna a kabaelan iti mangrienda iti turay. Saan a daytoy ti expertisena. Iti sabali. Ket no saanna a kabaelan, natural, awan met iti mapasamak a progreso wenno dur-asan. Dagitoy nga incompetent nga opisial ket prone iti corruption.
Parikut iti papolasion. Dakkel la unay iti akem daytoy iti kinakurapay. No ad-addu ti ngiwat a mangan, ad-adu pay iti makunsumo a taraon. No adu iti makunsumo santo pay la bassit ti produksion a taraon, mas lalon. No ad-adu ti tao, narigrigat met iti sumrek iti trabaho. Ket no unemployment ti nangato, krimen met iti nakangatngato. Isu a nasken a masulosionan iti napartak a panaglobo ti papolasion.
Adda kadi pay tiansa a maagasan dagitoy? Adda pay. Serioso a panagserbi. Serioso a tignay a panangibalat kadagitoy a parikut. Kasapulan unay iti panagtignay ti gobierno, dagiti amin nga umili ken amin a sector iti maymaysa a panggep tapno agballigi. Awan koma iti agpanunot para laeng iti bukodna a bagi…#
Saturday, September 27, 2008
Saribitniw
NEWS STORY
27 September 2008
Salip iti Saribitniw
Silulukaten ti maikadua a nasional a salip iti saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipontipon) a pagtipkelan nga isayangkat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation ken ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ita a tawen. Maangay ti pasalip iti nailian a saribitniw iti kada tallo a tawen.
Kinuna ni retirado a Propesora Crescencia R. Alcantara, pangulo ti SPADE, a maysa daytoy a tampok ti 2nd Ilokano Literary-Cultural Festival a maangayto iti La Union National High School Quadrangle iti siudad ti San Fernando inton Nob. 30 – Dis.1, 2008.
Silulukat ti salip kadagiti amin nga Ilokano a mannurat nga adda iti pagilian. Libreda a mangpili iti tema wenno topiko a kayatda, ngem nasken a maibugas kadagiti pakisalipda ti kinapintas ken kinabaknang ti lengguahe ken kultura ni Ilokano, impaganetgetna.
Maysa a kabarbaro a klase ti literatura Ilokana ti saribitniw nga inimbento daydi Dios-ti-aluadna a Pelagio Alcantara, premiado a mannurat iti Iloko ken Ingles ken nagpaay a regional director ti Philippine Information Agency (PIA) a nagretiroanna idi 1995.
Dagiti dadduma pay nga annuroten:
1. Nasken nga orihinal ti pakisalip; saan a naipadron kadagiti immun-unan a nasurat
wenno nangabaken a piesa.
2. Agatiddog ti piesa iti sangapulo a panid, di nasursurok wenno nakurkurang.
3. Nasken a maikompiuter daytoy iti short bond paper, doble espasio ken namarginan
iti maysa a pulgada iti aglikmut.
4. Tallo a kopia ti pakisalip ti nasken nga ipatulod iti Saribitniw Secretariat, SPADE
Foundation, Namnama Village, siudad ti San Fernando iti di naladladaw ngem
Nob. 15, 2008. Pakuyogan ti pakisalip iti maysa nga electronic file (CD copy).
5. Awan ti mailanad a nagan (pudno man wenno parbo) iti pakisalip. Ketdi, pakuyogan ti
pakisalip iti seliado a sobre a naglaon iti impormasion maipapan iti ababa a kabibiag ti
autor, agraman address ken contact numberna
6. Mapilinto dagiti finalists inton Nobiembre 25 ket maawisdanto a makilaban iti
kampeonato a maangay inton Nob.30 iti La Union National High School. Ditoyto nga
ibunnayogda dagiti napili a piesada. Kalpasanna, mapilinto iti akto dagiti mangabak
babaen iti computerized judging system. Maiyawat dagiti premio iti dayta met laeng
nga aldaw.
7. Dagiti premio: umuna a gunggona – P10,000 ken medalia; maikadua – P7,000 ken
sertipiko manipud iti NCCA ken SPADE; maikatlo – P5,000 ken sertipiko; ken tallo a
pangliwliwa a gunggona a sag-P2,000.00 ken sertipiko.
8. Maikkanto amin a makisalip iti sertipiko, kas pammaneknek iti pannakipartisiparda.
Amin dagiti maisalip a piesa, agbalindanto a koleksion ti SPADE para iti bibliotekana.
9. Para kadagiti mayat a makisalip nga agdadamo nga agsurat iti saribitniw, addanto
maangay a libre a seminar-workshop inton Okt. 30 iti Multi Function Hall ti DMMMSU
-Open University System iti siudad ti San Fernando. Mangrugi ti seminar-workshop
iti alas 8:00 ti bigat.
10. Kontaken ti SPADE babaen ti email: spade_bulletin@yahoo.com wenno iti CP No.
09297780854 para iti dadduma pay a saludsod wenno ad-adu nga impormasion. Mabalin met ti agtelepono iti Iloko Creative Writing, Continuing Education Program, DMMMSU-OUS iti telepono (072)2423608, iti panangimaton ni Dr. Ophelia Cardenas. (National Saribitniw Contest Secretariat)


text:
Uzbekistan
Ti Uzbekistan i/ʊzˌbɛkɨˈstɑːn/, ket opisial a kas ti Republika ti Uzbekistan (Uzbek: O‘zbekiston Respublikasi, ЎзбekиcToH Pecпyблиkacи) ket is-isu laeng ti namindua a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Asia ken maysa laeng kadagiti dua kastoy a pagilian iti dagup a sangalubongan. Daytoy ket makibinningay ti pagbeddengan iti Kazakhstan iti laud ken iti amianan, ti Kyrgyzstan ken Tajikistan iti daya, ken ti Apganistan ken Turkmenistan iti abagatan. Sakbay iti 1991, daytoy ket paset idi ti Kappon ti Sobiet.
Ti Uzbekistan ket maysa kadagiti Turko nga estdao idiay Tengnga nga Asia.
Idi ket paset ti Persiano Samanid ken kalpasan daytoy ket dagiti Timurid nga imperio, ti rehion ket naparukma idi nasapa a maika-16 a siglo babaen dagiti nomadiko nga Uzbek, a nagsasao ti Dumaya a Turko a pagsasao. Kaaduan ti Uzbekistan a populasion tatta nga aldaw ket tagikua ti etniko a grupo ti Uzbek ken mangisasao ti Pagsasao nga Uzbek, maysa kadagiti pamilia dagiti pagsasao a Turko.
Ti Uzbekistan ket naitipon ti Ruso nga Imperio idimaika-19 a siglo, ken idi 1924 nagbalin a kontitueto arepublika iti Kappon ti Sobiet, a naamammoan a kas ti Sosialista a Republika ti Sobiet nga Uzbek (Uzbek SSR). Daytoy ket nawayaan idi 31 Agosto 1991 (opisial, kalpasan ti simmaruno nga aldaw).
Ti ekonomia ti Uzbekistan ket kangrunaan nga agtaltalek ti panagpataud kadagiti merkansia, a mairaman ti kapas, balitok, uranio, ken masna nga alingasaw. Nupay ti nairangarang a gagara iti panaglasat iti maysa a paglakuan nga ekonomia, ti Uzbekistan ket agtultuloy nga agtagtaginayon tinainget a panagtengtengngel ti ekonomia, a kadawyan daytoy a manipaadayo kadagiti ganganaet nga agpupuon. Ti annuroten iti agininut, nainget a panagtengngel ti panaglasat iti paglakuan nga ekonomia nupay kasta ket napakataud kadagiti kaimbagan anagbanagan iti porma apanakapasayaat ti ekonomia kalpasan ti 1995. Dagiti domestiko nga annuroten ti Uzbekistan kadagiti karbengan ti tao ken dagiti panagwaywaya ti tungngal maysa atao ket dinildillaw bababen dagiti daaduma a sangalubongan nga organisasion.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "CIA – The World Factbook". Cia.gov. Naala idi Enero 28, 2011.
- ^ Opisial a karkulo ti populasion 2012-01-01. Stat.uz (2012-01-23). Naala idi 2012-03-13.
- ^ a b c d "Uzbekistan". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi Abril 22, 2012.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Dagiti karbengan ti tao idiay Uzbekistan: reporta ti Amnestia Internasional, 2008.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Uzbekistan iti Wikimedia Commons
- Uzbekistan
- Dagiti pagilian ti Tengnga nga Asia
- Dagiti estado ti Moderno a Turko
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Persiano
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Naimbag a Damag Manipud iti Dios
Ania ti naimbag a damag manipud iti Dios? Apay a mamatitayo iti dayta? Sungbatan daytoy a broshur dagiti gagangay a saludsod mainaig iti Biblia.
No Kasanoka a Magunggonaan iti Daytoy a Broshur
Tulongannaka daytoy a broshur nga agsursuro iti mismo a Sao ti Dios, ti Biblia. Sursuruem a biroken iti bukodmo a Biblia dagiti nadakamat a teksto.
Ania ti Naimbag a Damag?
Ammuem no ania ti damag manipud iti Dios, apay a nakapatpateg a maipakaammo dayta, ken no ania ti aramidentayo.
Siasino ti Dios?
Adda kadi nagan ti Dios ken maseknan kadi kadatayo?
Talaga Kadi a ti Dios ti Naggapuan ti Naimbag a Damag?
Kasanotayo a masigurado a pudno ti mensahe ti Biblia?
Siasino ni Jesu-Kristo?
Ammuem no apay a natay ni Jesus, no ania ti subbot, ken no ania ti ar-aramiden ni Jesus itan.
Ania ti Panggep ti Dios Para iti Daga?
Ilawlawag ti Biblia no apay a pinarsua ti Dios ti daga, no kaano nga agpatingga ti panagsagaba, ken no ania ti agur-uray iti masanguanan para iti daga ken dagiti agnaed iti dayta.
Ania ti Namnama Dagiti Natay?
Ania ti mapasamak no mataytayo? Makitatayto pay ngata dagiti natayen nga ipatpategtayo?
Ania ti Pagarian ti Dios?
Siasino ti Ari ti Pagarian ti Dios, ken anianto ti aramiden ti Pagarian?
Apay nga Ipalpalubos ti Dios ti Kinadakes ken Panagsagaba?
Kasano a nangrugi ti kinadakes, ken apay nga ipalpalubos dayta ti Dios? Agpatingganto ngata ti panagsagaba?
Kasano nga Agbalin a Naragsak ti Pamiliam?
Ni Jehova a naragsak a Dios, kayatna a naragsak dagiti pamilia. Ammuem ti praktikal a balakad ti Biblia iti asawa a lalaki, asawa a babai, nagannak, ken annak.
Kasanom a Mailasin ti Pudno a Relihion?
Maymaysa kadi ti pudno a relihion? Ammuem ti lima a pakabigbigan ti pudno a relihion.
Kasanotayo a Magunggonaan Kadagiti Prinsipio ti Biblia?
Inlawlawag ni Jesus no apay a kasapulantayo ti panangiwanwan ken no ania ti dua a prinsipio ti Biblia a kapatgan.
Kasanoka a Makaadani iti Dios?
Ammuem no denggen ti Dios ti amin a kararag, no kasano ti agkararag, ken no ania pay ti aramidentayo tapno makaadanitayo iti Dios.
Ania ti Mapasamak Kadagiti Relihion?
Dumtengto ngata ti panawen nga agkaykaysa ti amin nga agdaydayaw iti maymaysa a pudno a Dios?
Apay nga Adda Organisasion ti Dios?
Ibaga ti Biblia no apay ken kasano a naorganisar dagiti pudno a Kristiano.
Apay a Nasken nga Agtultuloyka?
Kasano a magunggonaan ti sabsabali iti pannakaammom maipapan iti Dios? Ania a relasion iti Dios ti matagiragsakmo?