text:
ALEGORIA UNO
(Sarita ni Aurelio S. Agcaoili – Nangabak daytoy nga sarita iti “Maikatlo a Gunggona iti Salip iti Sarita iti Iluko, 2008 Don Carlos Palanca Memorial Awards”)
http://gumilmetro.wordpress.com/memb.../alegoria-uno/
ITI UNOS TI LIMA A TAWEN, pinanawanmi ti Filipinas ket iti ballasiw-taaw, kadagiti estranghero a panawen ken karirikna ken pannubok, sadiay, sadiaykami a nakigasanggasat, sadiaykami a nagbirok iti awan iti pagilian nga inadayuan, sadiaykami a nagbirok iti sungbat kadagiti saludsod maipapan iti posibilidad nga iti adayo ket asideg sadiay ti kigaw a gasat.
Kas iti kigaw a gasatmi iti Filipinas a no sobsobraan ti agsao ket narigat pay a pangsilpo iti anges ti maregmeg a mabirokan.
Iti Nueva York iti Norte Amerikakami a naipalladaw. Wenno nakaitayaban ti angin, kas iti tumatayab.
Wenno nakaisadsadan, kas iti gabat.
Wenno immapon, kunak koma, kas kadagiti billit nga agbirbirok iti pagaponan iti rabii a sumarut ti lamiis ket ti bukot a naktang ket agbirok ta agbirok iti pagiladan.
Wenno kadagiti rabii a kigaw met laeng ti turog gapu iti agsasamusam a rikna nga umapay iti barukong. Iti panunot a mail-ila. Iti isip a gumawgawawa iti panagsubli iti ili tapno koma masaksian manen ti panaggagapas.
Wenno maangot ti bang-i dagiti bengkag.
Wenno tingitingen ti rikna iti panagpangpangngadua iti panagam-ampayag, kas pagarigan.
Wenno samiren ti buteng gapu iti kaawan iti paglinongan no kasta nga umagibas dagiti narurungsot ken nakadawdawel nga angin.
Wenno nepnep.
Wenno layus.
Sadiay, iti asideg ti Ellis Island, iti lugar a masirsirpat dagiti nagkaadu a nagsanglad iti Nueva York manipud kadagiti nagduduma a lugar iti lubong tapno iti pangtalawatawda—tapno iti isasangladda iti daytoy baro a lugar—ket agbanag ti sagrado a pangabaruanan.
Kasla met partidokami itan ti pannakakumpleto ti sirkulo ti pakasaritaan dagiti migrante iti Nueva York ta ditoy met laeng a siudad ti nakaipalladawanmi, dakami ken ti tallo nga annakmi: ni Bannuar, ni Wayawaya, ni Nasudi.
Agsangapulo ket pito laeng idi ni Bannuar, adda iti umuna a tukad iti kolehio. Mangrugi idin nga agbangag ti bosesna ken agbengbeng ti bigotena. Kasta met a mangrugi idin nga aglibas iti eskuelaan tapno tumaripnong kadagiti rali ken demonstrasion a mangiruprupir iti kalintegan dagiti umili.
Ni Wayawaya, a sangapulo ket limana laeng idi. Adda iti maikatlo a tukad ti sekundaria ngem saanen a mamati iti birtud nga ilaklako ti eskuelaan dagiti madre a pagbasbasaanna. Mangrugi idin nga agsalsaludsod maipapan iti ili, iti awan patinggana a panagsagaba ti sibubukel a pagilian iti laksid ti panagbirokna met kadagiti makaiyaw-awan nga estoria maipapan kadagiti artista iti Hollywood ken dagiti teen-age pop singers a mangipakpakdaar iti importansia ti ayat tapno matunton ti bugas ti biag.
Tinenneb dagitoy dua nga annakmi dagiti estoria ti dua a rebolusion ti EDSA, ti Power Rangers, ken ti Voltes Five.
Ken ti raman ti Jollibee Chicken Joy.
Ni Nasudi a kaippasngay nga anakmi, iti mismo a panawen a pataltalakiasen ti nagsugpong a puersa dagiti aktibista iti pagilian ken dagiti konserbatibo a puersa ti simbaan, militar, ken negosio ti presidente a binutosan dagiti mamati nga adda iti ebanghelio ti pelikula a pinnaltogan ti salakan ti pagilian. Addaak idi iti sakaanan ti Birhen iti EDSA, ipukpukkawko ti birtud ti wayawaya, ken ikarkaritko ti rebolusion iti nagan dagiti umili. Iggemko ti mikropono, hinusgaak ni Erap ket kas kadagiti adu pay, imbagak ti inna panangisubli iti poder kadagiti umili.
Apagmulagat ni Nasudi idi iluganmi iti eroplano tapno iti Nueva York, iti estranghero a lugar dagiti niebe, panagrururos, panagruruting, ken kalgaw, sadiay, sadiay a bilangenmi ti panaglukat ken panagserra ti klase iti eskuelas publikas a pangisursuruanmi iti bumalayko, siak iti Ingles, ti bumalayko iti siensia. Imbagak idi kenni baket: baliktad a Thomasites ti aramidenta, sika. Ket innayonko: datayon a Filipino ti mapan mangisuro idiay Amerika idinto ta iti panangisaknap ti Amerika ti panagturayna iti pagilian, imbaonna dagiti Thomasites tapno isurodatayo iti adal iti Ingles, mansanas, kastanias, ken ubas. Ken daytoy demokrasia, Philippine-style, a ti met laeng kinapanglaw dagiti nagkaadu a kailian ti prueba.
Kinitanak laeng ni bumaket. Mangrukrukod ti kitana. Di mamati a ti maysa a tibak—maysa nga aktibista—a kas kaniak ket agbanag nga agkamang iti Amerika dagiti naimbag a gasat: ti doliar a di met pidpiduten iti kalsada, ti panagraem dagiti sabali a masapul nga irupir, ti panagbiag a maar-arakattot met gapu iti pardas ti oras.
Tured-sipit daydi nga aramidmi: kayyanak ni Nasudi. Kayyanak ngem yadayomi isuna iti Filipinas tapno iti sabali a lugar, iti labes dagiti baybay iti ili a nakayanakan ken babaen iti pul-oy dagiti sabali a baybay, sadiay, sadiay a dumakkel, sadiay a buklenna ti panunotna maipapan iti anag ti panagbayanggudaw ket iti disso a pakaisadsadanna, sadiay nga agbirok iti kansion dagiti bullilising, kansion a kankanayonmi a mangngegan iti taengmi iti Marikina.
Addakami kadagiti kakaykayuan ti Sierra Madre, iti rangkis a mangtantannawag iti sibubukel a Manila. No uliem ti bubong ti balaymi, matannawagam ti Kampo Crame, kas iti inaramidko naminsan idi agsasaganad ti panagkudeta dagiti soldado kontra ken Presidente Corazon Aquino. Dagidi a panawen ti panawen dagiti adu a saludsod—wenno rugi ti adu a saludsod:
Nasken kadi a pumanaw ti bullilising iti umokna tapno masursurona ti agtayab, tapno maadalna ti rikus ti biag, tapno magtengna ti ungto ti raya ti init, tapno makaritna ti law-ang? Iti tuktok ti balaymi, makitak ti panagbirakat dagiti kanion ken ti panagpagungga dagiti paltog.
Rigat la ti adda idi.
Ken buteng iti masakbayan a di masinuno no ania.
Agkulimbitinak iti likud ti jeepney ayatko laeng ti makaawid daras tapno maidennes ti nabannog a likud iti idda. Iti likudko ket ti bakpakko a napno iti libro ken test paper dagiti adalak. Iramanmo ditan ti nagbalonak, ayatko laeng a di gumatang iti nakanginngina a makan iti kantina.
Iti bigat, kasta met laeng ti maaramid: makilinnumbaka iti karanting dagiti tao, iti uyas dagiti amin a gagem, iti pardas dagiti amin a tagainep nga agtalakias iti pagilian, kabaelam man ti agtalakias wenno saan. Umanayen ti imahinasion, ket dagiti mistikal nga espasio ti utek, sadiay a yaw-awan dagiti santilmo iti panagbiag a narikut iti Filipinas.
Narikut dagidi a panawen ket uray no mangisursuroakon iti kolehio ket aglepleppasakon iti panagadalko iti kinadoktorado—uray no mangisursuro met ni baket iti eskuelaan ti gobierno—dimi maiyanay dagiti sueldomi tapno mabayadanmi amin a gastuenmi iti inaldaw-aldaw. Nangruna la ketdin idi rugianmin ti agpaadal. Kasano, kasano nga isaangmo ti dayaw wenno idasarmo a kas pammigat?
Ket ita, iti umuna a gundaway, immagepkami iti daga a nakayanakan. Ngem dakami laeng: siak, ti bumalayko, ken ti buridekmi a sinursuroanmi nga agilokano. Mangrugrugiak idin nga agidaniw iti purgatorio a daldalliasaten dagiti umili ket iti kararuak ket ti maysa a babantot a makapadso. Iti panagilokano dagiti annakko, siaammoak a maawatandanto iti umno a panawen ti nagpasarak a padas.
Nagsublikami iti Filipinas kalpasan ti lima a tawen a panaglangan kadagiti ragsak ken limdo ti maysa a makipagili nga iti inaldaw-aldaw ket kellaatennaka ti rigat ti makiginnasanggasat iti maturturtor a pagilian, ti rason no apay a sangapulo a million a Filipino ti adda a mangmangted iti sabali a pagilian.
Rabiin ket dagiti laengen uni dagiti napudno a mangrabrabii ti mangngeg iti aglawlaw. Sagpaminsan a buraken ti taul dagiti aso ti ulimek. Agingga nga inlilinak ti pul-oy, sa ti panangbalkot kaniak ti nakair-irut a ridep.
Nalukagak iti maysa a tagainep.
Kampay idi nga adda natiliwko a marisan a bullilising iti uneg ti arubayanmi iti Marikina.
Nagtalawataw ti bullilising, kasla napaksuyan, kasla gumawgawa, kasla mabisin.
Adda ti marisan a bullilising iti asideg ti rebulto ti Birhen nga agguguardia iti kamasetasan a minulaak idi iti nagduduma nga iskarlatina nga itan ket kasla metten luppo ti ubing dagiti puon dagitoy. Agsasallupang dagiti maris a mangpaspasantak iti aglawlaw ti Birken. No dadduma ket araken dagiti kulibangbang dagiti sabong, kas itay malem. Adda gargari ti sala dagiti kulibangbang ket iti panangapiras ti pul-oy kadagiti bulong ken petalo, natimudko ti umel a musika ti nakaparsuaan.
Inasitgak ti marisan a bullilising. Intag-ayna ti sippitna ket insublina ti panangmirak kenkuana.
Nagsagawisak, kas panangtulad ti sagawisiw dagiti billit.
Saan a nagkuti. Inaprosak. Saan a nagkir-in.
Inakupko iti nakapadsuanna sako sinakruy.
Nakipinnerreng ti bullilising kaniak ket iti pagsasao dagiti billit, kinunana,
“Isublinak iti balay dagiti tumatayab, iti lengguahe dagiti billit, iti balay ti kararuami.”
Nalabaga dagiti mata ti marisan a bullilising, kasla mata ti kalkalpasna a nagdung-aw. Iti iking dagiti matana, adda lua a tumtumbog sadiay.
Inarikapko ti barukongko idinto a ti makannigid nga appupok ket sisasakruy iti tumatayab. Pagammuam, nagkanta ti bullilising.
Umuna iti nakasingsinggit nga ayug, sa idi kuan ket dallot dagiti pimmanaw kadagiti umok, iti daga a nakamiraan iti umuna a silnag ti aldaw. Mayepyepak iti kanta ti tumatayab.
Napukawko ti simbeng ti panunotko iti pannakayepyepko: adda di masinuno a pannakaabbukay ti riknak .
Nalagipko dagiti di mabilang iti ramay a martsa ken demonstrasion nga intarayak kalpasanna iti naaddaanak iti gundaway a pumanaw iti Filipinas. Saan laeng a siak. Adukami a nakipinpinninget. Ngem mabannog met ti bagi. Mapaksuyan met ti panunot.
Ingngatok ti makannawan nga imak, nakagemgem ti gemgemko, ket pinasurotak ti ayug ti billit. Tumaytayab man agdarepdep iti waywayas, ikarselmo ket lumdaang.
Kinitak ti agpang ti Espania manipud iti Welcome Rotunda ket iti mugingko ket dagiti barbed wire iti Mendiola ken dagiti sangabatalion a soldado ken pulis iti dalan nga agtunda iti Malakaniang.
Makitaka a nawaya, inkantak iti panunotko. Nakangato pay laeng ti gemgemko.
Iti apagapaman, nagpukaw ti marisan a bullilising iti appuppok.
Nagbalawak.
Sumarsarin ti raya ti init iti iddak.
Nalagipko ti ubing a bullilising a ginatangmi iti dalan idi aggapukami iti eropuerto ti Ninoy International manipud Nueva York.
Impapilit ti buridekmi ti pananggatangmi iti ubing a bullilising. Nakatangkal daytoy, kawayan a tangkal a napinturaan iti maris ti bullalayaw.
Kantaakto, inkarina. Ken diak baybay-an. Kankanyonto a pakpakanek iti bird seed. Tapno dumakkel.
Ingatom ti imam ket isapatam, kinunak kenkuana iti Ilokano.
Ingngatona ti imana. Ikarik ken isapatak, kinunana.
Isapatam a dika aging-ingles tapno maawatannaka ni Lilangmo.
Isapatak a diak aging-ingles tapno maawatannak ni Lilangko.
Isapatam nga agilokanoka a kankanayon tapno maawatandaka dagiti kakasinsinmo.
Isapatak nga agilokanoak a kankanayon tapno maawatandak dagiti kakasinsinko.
Agis-isem latta ti bumalayko.
Idi rabii, kinablaawanna pay ti tumatayab iti “Good night, sweet dreams, baby bird.”
Umuna nga aldawmi iti pagilian. Lima a tawen a dikam nakaadak iti ili sipud pay pimmanawkami tapno birokenmi ti kanta ti bullilising iti tawami. Kalgaw ket sumarut ti bara ti lubong iti mangrikrikna a barukong, sa iti madagaangan nga utek.
Naggapukami iti Nueva York a nangisuruanmi iti bumalayko. Kaduami a nagawid ti aglima a tawen a buridekmi. Saan a simmurot dagiti dua a kakaenna. Addaandan iti trabaho. Ken ti agdadata a kinapudno: awanen ti subliananmi, kunkunada. Ditoykamin a nagapon, ditoykamin a kumayabkab, innayonda pay, iti aglalaok nga Ilokano ken Ingles. Iti panagdakkelda, impagpaganetgetko ti panagilokanoda. Masursurodanto ti Ingles iti eskuelaan, kunak idi. Ket agpayso. Iti trabahoda idiay Nueva York, masapulda ti Ilokano.
Kastoy amin ti pakarikutanmi a nagannak a nagtalawataw iti sabali nga ili.
Sabali a pagilian, kunak koma, ta dayta ti umiso: sabalin a pagilian ti nakaisadsadanmi ket sabalin daytoy nga uniberso.
Sabali a panagsao.
Sabali a panagtingiting kadagiti bambanag.
Sabali nga aglawlaw.
Sabali a panagwaywayas, sabali a panagkalkallautang.
Kas kadagiti bullilising, kadagiti amin a tumatayab a makabael a mangkarit iti law-ang.
Ken sabali met a panagapon.
Wenno panagsubli, uray iti apagapaman.
Kas kadakami: siak, ti bumalayko, ken ti buridekmi a Nasudi a paggaayatmi a makasursuro iti Ilokano.
Ngem ita a bigat, kadagiti pantok ti kabambantayan iti lugarmi iti Marikina, adda kasla angep a mangkagkagay kadagiti bakrang ti maikuadro a ladawan iti daya.
Ti eksena kadagiti kabambantayan ket kasla maysa a batalion dagiti guardia nga agkikibin ken agmarmartsa a mapan iti awanan-nagan a dangadang, kas iti ladawan ti kabambantayan ti Montaniosa no addaka idiay Laoag ket sirsirpatem ti sisingisingan ti init iti ubing a bigat.
Minatmatak ti naikuadro a ladawan. Picture perfect, kas iti imahe ti Jamestown wenno Williamsburg idiay Virginia wenno ti suburbs ti Nueva Jersey.
Wenno dagiti bantay iti New Mexico a kumamang iti Arkansas.
Wenno ti agsasallabay a bambantay iti Honolulu a kumamang iti Tantalus Point tapno dita ket matannawagam ti awan patinggana a nakalinlinak nga umasul a bumerde a taaw a mabalin a kariten a daliasaten ti asinno man a tumatayab. Wenno ti asinno man a bullilising, kas iti bullilising ni Nasudi a dinan kayat a sinaan wenno paturogen ta kanayonna met a sarsaritaan. Wenno kankantaan.
Minatmatak manen ti naikuadro a ladawan iti daya.
Kasla isubsubli met ti kabambantayan ti panagmatmatko kenkuana.
Il-iliwek ti pul-oy nga am-ammok idi ubingak idiay Laoag, sa idiay Isabela idi dumakkelak ket nagtalawatawak kadagiti apongko a baket ken lakay a naghomisted sadiay kalpasan ti gubat gapu iti rigat ti biag iti Pangasinan.
Ni Tatangko ti taga-Laoag, kadagiti kabengbengkagan iti laud ti ili, kadagiti bambantay iti lelennekan ti init nga agtunda iti nalawa a baybay a nagbirbirayan dagiti agmarmaro iti Cagayan, sa iti Isabela, sa iti Nueva Viscaya.
Adu nga agsasamusam nga estoria ti panagdaldaliasat ken panagestranghero ti umapay kaniak ita. Kasla da man laeng agpabpabuya amin kaniak, aggiinnagawda iti eksena iti isipko, aggiinnunna iti atensionko.
Adda dita a nabati ti isipko iti nanumo a taengmi idiay Nueva York, iti
adayo a parte ti siudad. Umuna a taengmi iti panagallaallami. Umuna a nagramutanmi.
Asidegkami kadagiti bantay ken kadagiti pagbengkagan. Ugalik iti bigat ti agpaburek iti kape ket iti hardin iti likud ti balay, sadiay, sadiay a nanamek ti pudot ti mountain coffee nga agas-asuk. No dadduma, mailiwak iti pandesal a maisawsaw iti kape. Iti maysa a suli, iti sibay ti immulak a kayo ti mansanas nga itan ket mangrugin nga agsabong, ket ti maysa a water fountain nga addaan iti bird seed container. Daytoy ti araken dagiti tumatayab iti kastoy a panawen ti panagruruting, sa ti kalgaw. Iti panawen ti panagrururos ken niebe, adda latta dagiti maisar-ong nga agbirok iti makan.
Alaek ti maysa a tugaw iti hardin ket iragpinko nga ukraden ti diario nga itay pay ket naipuruaken ti suplayer.
Lukatak ti diario ket kablaawannak ti pabuya: Maysa a pangen dagiti tumatayab ti agawiden iti naggapuanda tapno rugianda manen ti siklo ti biag ken panagallaallada. Wenno rugianda ti panagallaallada tapno agbiagda.
Wenno gibusanda iti apagapaman ti panagkalkallautangda tapno sublianda dagiti umok a naggapuanda kadagiti panawen a naitani, kadagiti siklo ti biag a nairanta.
Parupa ti damag dayta, malaksid iti kanalbuong dagiti kanion, riple, ken aminen a makaisagut iti pannakaidasay idiay Baghdad, idiay Kabul, wenno kadagiti pay lugar nga aginaldaw-aldawen ti risiris ken rinnupak, sibilian man wenno military wenno asinno ditan a mairamraman iti gera.
Adda dita ti pakaammo nga iti mabiit, no mangabak ti maysa a kandidato iti kinapresidente iti Estados Unidos, pagawidennato kanon dagiti amin a soldado tapno masursuroda manen ti agapon, ti agsubli kadagiti umok a pinanawanda, ti agsubli kadagiti taeng dagiti kararuada.
Napintas a damag, kunak, ngem mangngegko ti kasla koro a panagkayabkab dagiti sangapangen a tumatayab iti diario.
Insimpak ti panagtugawko. Sabado ita ket kukuak daytoy sibubukel nga aldaw. Dominggo ti aldaw ti pamilia—a kayatna a sawen ket ti panagpasiar, panagbilang kadagiti tumatayab kadagiti turturod, ken panagsurnad iti templo ti Namarsua iti sadinno man a lugar a pagturongan dagiti saka. Wenno ti kotse, a kasapulan unay iti lugarmi ta addakami iti lengleng, iti lugar a matantannawagan ti torre ti Ellis Island a nagsadsadan dagiti immun-unan a migrante ngem datao.
Iti exiloko a biagmi iti Estados Unidos, maysa a ritual dayta: ti yaadayo iti taeng tapno agbirok iti sabali a ragsak, sabali a padas, sabali a kari—aminen ket sabali, nga iti udina ket agkayabkab met laeng nga agsubli tapno nanamen ti imeng ti idda, ti ulimek kadagiti nakairuaman a sulsuli iti bukod a taeng, ti panangsay-op kadagiti sabasabali a banglo ti mula a rosas a mangal-alad iti bukod a balay. Iti panawen ti panagrururos, agsambuambo dagiti rosas ket agkuritebda a kasla agpauyo. Matay pay dagiti dadduma a puon no di maaluadan gapu iti lamiis ket kasla da agkukutel wenno napuoran.
Ngem no kasta a dumteng ti panagruruting, iti apagdarikmat ket agbanag ti maysa a milagro ket amin nga agkukutel a rosas, mangrugida nga agungar—kas iti panagungar ti lubong ti kada agsapa, ket iti di mabayag, agbusel dagiti sanga, santo mangipasngay dagiti busel kadagiti makapabang-ar a maris: nalabaga, rosas, kiaw, naranghita, puraw. Iti panagruruting met ti panagsubli dagiti tumatayab kadagiti sangsanga dagiti kaykayo kadagiti bakrang ti kalkalsada wenno kadagiti siksikigan dagiti balbalay. Asidegkami iti parke ti komunidad ket pangenpangen dagiti bumisbisita kadakami a tumatayab.
Iti malem ket ti paggaayatko a pasamak: ti orasion dagiti aminen a tumatayab a no agkantada ket amak payen a Concerto in D-major ti maysa a Brahms. Wenno Haydn. Wenno ti cololaruta a kantora iti simbaan iti katedral ti Laoag iti misa iti parbangon. Maysa nga anghelus ti kastoy: ti panagsubli ti pinarsua iti sirkulo ti pannakaparsua babaen iti panagkararag ken panagararaw ken panagyaman iti Namarsua.
Malagipko no kua ti pinanawak a dati a biag: ti panagpadik a diak met inringpas. Panagimpapadi, kunak no kua. Pito a tawen a kararag ken araraw ken panagdawdawat iti kaasi ti Namarsua a bendisionannak tapno maandurak dagiti amin a karit ti abito.
Iti kumbentomi iti Baguio, kas pagarigan, sadiay, sadiay a nakitak ti bagik iti maysa a tumatayab a tayab a tayab nga awan papananna.
Agmulmulaak idi iti sayote iti bakras ti nalawa a kumbento. Kaduak dagiti uppat pay a nobisio, dayta ti obrami iti maysa a tawen a pannakaipupokmi iti nobisiado. No letters. No phones, no nothing. No contact with the family. Amin a surat, adda pinirmaanmi nga adda karbengan dagiti formadormi—ti maestro ti nobisiado a padi, kas pagarigan, wenno ti padre superior—a manglukat kadagitoy a surat tapno masinunuoda a dikami aglablabsing kadagiti nagkaaudu a pagalagadan ti nobisiado.
Kaslakami nakatangkal—pudno a naitangkal—iti maysa a tawen tapno iti udina ket ti panagpaklebmi iti altar tapno iti ritual a panagpaklebmi, ited dagiti padi ti nabendisionan nga abitomi. Ibadomi ti abitomi a siiimatang dagiti saksi. Iti barukongmi ket ti mayukkor a pirak a krus a signos ti pannakidangadangmi iti nagan ti pammati.
Kinitak manen ti diario. Kasla nakaadayon ti tayab dagiti tumatayab nga agsublin iti ania man a lugar a naggapuanda. Walo ribo a milia ti tayabenda, kuna ti diario, distansia a kapada met laeng ti Nueva York ken ti Filipinas a nagawidanmi.
Kinitak ti langit iti dayta a nasapa pay laeng a bigat. Mangliwengliweng ti di maungpot-ungpot a law-ang a kasla agkunkuna, “Agtayabka, agtayabka.”
Nalagipko ti panawen ti nobisiadok ket nakaisemak.
Nagtayabak.
Nalagipko ti panawen ti kinaaktibistak ket nakaisemak.
Nagtayabak.
Nagalipko ti panawen ti panangisapatak ti panagayatko iti pagiliak ket nakaisemak.
Nagtayabak.
Mano a rali ti nangikariak a diakto pumanaw, diakto agtayab, diakto suroten dagiti dana dagiti billit nga umadayo tapno iti sadinno a sulinek ti lubong ket sadiayda a biroken ti biag?
Adda biag ditoy pagilian, kinunak idi. Namatiak iti dayta.
Ket dekadekada a namatiak iti kasta.
Ket dua a rebolusion ti EDSA a pinampandagak dayta.
Ngem sabali itan a pagilian ti agsagsagrap iti ammok.
Iti Nueva York, mangisursuroak iti Ingles kadagiti ubbing a ti umuna a lengguaheda ket Ingles. Isurok ti kayat a sawen ti metapora ken alegoria, ti panagtalawataw dagiti tumatayab, ti panagbirokda iti makan iti adayo a lugar, ti panangsurotda iti siklo ti biag.
Anian a panagbaliktad ti lubong daytoy, kunkunak iti bagik. Kasta met ti ibagbagak kadagiti sabsabali pay a kapada a nagtalawataw manipud iti bukod a pagilian ken iti sabali pay a pagilian.
Adu a panangiyaw-awan iti bagi iti kastoy a pannakaulaw. Brain drain, kunada. Ngem kasano a mapagadalmo dagiti annakmo iti kayatda a karera no ti sueldom laeng a mangisursuro iti Filipinas ti pamaangam? Ditay mabalin a panggatang ti tali a pagbekkel, kuna ti maysa a pagayam. Diakon saritaen nga inaramidna a talaga ti kasta ngem di met napuruan isu nga ita, agwangwang-it lattan. Napilay ti tengngedna. Ket narengkek.
Diak koma pimmanaw. Inkarik iti pagilian ti panagtalinaedko, kinunak iti bumalayko.
Ania itatta? kuna ti bumalayko.
Ratsadaennak no kua. Pagsasaganadenna. Kasla masinggan nga agbusi ti ngiwatna gapu iti rurodna iti panagduaduak iti panagallaallami. Kaska la tumatayab a di makaidna, kayabkab a kayabkab, patigmaanna a panglais kaniak. Wenno panglais a patigmaan.
Lalo no mabatingtingko ti tambor iti piditpiditna ket kunaek kenkuana, You are politically dumb.
So, I am, but at least I am real, isungbatna. Naingar a kasla antatadul. Kumagat. No tumatayab, sumiplag.
"I am giving my share to this Goddamn country, Mr. Patriot. I teach. I teach in an underprivileged public school with not even a decent desk for the teacher. And you, Mr. Politically Correct University Man?"
"I teach as well, Ms. Ma’am". Pangsarapak kadagiti agsasaganad a kanion iti ngiwatna. Medio agbara ti piditpiditko no kastan ti saritaan. Ikagkagumaanak ti agsurat tapno iti kasta ket adda mainayonko iti sueldok a pangsambot iti kasapulan. Madi kayat ti bumalayko ti umakar iti trabahona. Awan no kuan ti mabati a mangisuro kadagiti marigrigat nga adalan, kunaenna a pangkonsensia kaniak.
"I wonder if we can try for two years", kunak. Ti panagpanawmi ti kayatko a sawen tapno mangisurokami idiay Nueva York, siak iti Ingles, ket siensia iti bumalayko. Pagpirpirmaendakon dagiti employer iti dua a tawen a kontrata.
"Makiralralika, ipukpukkawmo ti panagayatmo iti ina a daga, nakipagkamkampoka kadagiti kalkalsada ket sadiay a natnaturogka tapno makikammaysaka iti bileg ti umili. Pinaksiatyo ti mannakaw iti palasio, ngem ania ita? You are leaving this damn homeland, and leaving soon, and serve other people. What a contradiction, Mr. Politically Correct!"
"You are coming", kunak.
"Sumurotak gapu ta pumanawka. That is not even the issue. You started it all, this idea of us leaving this God-forsaken land.
I cannot stand it anymore". Siak daytoy. Pampanunotek ti magatangko nga oras tapno makapagsuratak, tapno maisuratko dagiti kayatko a suraten.
I can stand anything.
Ti bumalayko. " I might need the dollars when I see them; if not, I do not look for them. No big deal for me".
"We need to put food on the table. I am tired of working, and working, and working the whole year round." Siak dayta.
"That is what everybody says." Ti bumalayko. "You are not worse off."
"Ania, agpirmaak iti kontrata wenno ibabawikon?"
"Do not ask me. Ask yourself."
"I am not going if you are not coming."
"I am not going to let you go if you go alone, excuse me."
"We go?"
"I do not know.""
"Are we coming back?
"Diak ammo kenka."
"Can we try?"
"Up to you.
"Padasentayo. Agsublitayo no saan nga agbalin."
"Adda kenka. Kaniak, sumursurotak. Umanamongak iti pangngeddengmo. Ngem dimo kunaen a siak ti nangimula iti panunotmo iti yaadayotayo."
"Diak imbaga ti kasta."
"O yes, you did not. But you could have said it."
"Masapul a makaadal dagiti ubbing."
"Ammok dayta."
"Ikkanta ida iti pagpilian. Choice. We never had much."
"Data kadi ti mangted? Wenno isuda ti agbirok?"
"Dinak maawatan."
"Sure. Dika maawatan. Lawlawagem ti kayatmo a sawem."
"Are we coming back to the Philippines?"
"I said, up to you. Naragsakak ditoy. Ken naragsakak uray sadinno ti papanantayo. Kaniak ket ti panagsusurottayo."
So I sign the contract then. Two years, and then up for renewal. Kalpasanna, ti green card. And then we can freely come home anytime we want. Plus or minus, five years.
Imparabawko ti sakak iti nagtimbukel a lamisaan iti hardin. Sumingsingisingen ti init manipud kadagiti kabambantayan iti daya. Digosen ti maradiamante a raya ti init dagiti bengbengkag a namulaan kadagiti natnateng. Kasla lusod daytoy a buya, iti barrio a nagdakkelan ti tatangko idiay Laoag, ti barrio a naam-ammok iti apagbiit ta sinippayotnakami ti siudad kalpasanna, ti dakkel a siudad a masapul a sursuruam manen ti dila kadagiti sabali nga uni, sabali a timek, sabali nga aweng.
Maysa a tumatayab ti immasideg kaniak. Daytoy a tumatayab ti kankanayon nga agpalpalama iti maregmeg.
Nagturongak iti kusina tapno mangaramidak iti toast.
Rumekek ti iking ti toasted bread sako ipuruak iti sementado a parte ti hardin. Idiayto nga araken ti tumatayab ti maregmeg a pagliwliwaak met a buyaen.
Nagbalinen a ritual daytoy—maysa a ritual iti bigat. Kasla seremonia ti maysa a nagkalkallautang a mangmangted iti asi iti sabali pay a nagkalkallautang.
Wenno sagrado a salamangka.
Dua a ganggannaet ditoy a lubong—maysa a tao ken maysa a tumatayab a pinagsarak dagiti aksidente ti biag. Ket iti pay Nueva York! Maysa ti mangididiaya iti maregmeg, maysa ti agur-uray iti maregmeg. Iti daytoy a seremonia, dimo ammo no sinno ti nagasgasat. Ngem ammom: agpadada a mangmangted, agpadada nga agdawdawat. Ti tumatayab iti maregmeg, ti tao iti ragsak manipud iti buya ti nakaragragsak a tumatayab.
Kalpasanna ket timmayab ti tumatayab iti garahe ket iti maysa a panagkibaltangna, naisalat ti payakna iti maysa a giwang ti sari ti kayo nga alad.
Mayat ti kulibagtong ti tumatayab. Ngem kaskasdi a naisalat iti sari ti alad. Immasidegak. Nagluluken ti bagina idi makitana ti imak. Nagsardeng nga agkulibagtong. Diak ammo no iti buteng wenno iti ayat ngem kasla nagkurob. Wenno nagpakumbaba. Wenno nagyaman gapu iti tulong manipud kaniak.
Inikkatko iti pannakaisab-itna sako kinasao: Sika ti bullilising a tayab a tayab. Lalaingem ti agbirok iti pagbiag.
Nangngegko ti bagik. Nangngegko ti timekko. Ammok a saan a para iti bullilising ti ibagbagak.
Dika makaturog, ala, kuna ti bumalayko. Good morning.
Adda idiay Nueva York ti espirituk, insungbatko. Indiayak ti kapek kenkuana.
Inawatna ti mug nga ‘I Luv NY’ ket simmimsim.
Nakaturogka a nasayaat? inimtuodko.
Nagpudot, kuna ti bumalayko.
Adda maysa a tumatayab nga immasideg iti ayanmi. Nasileng ti dutdotna ken kasla di mabuteng. Nagbatay iti aguy-uyaoy a sanga ti bayawas nga immulak idi umuna a tawenmi ditoy Marikina. Nabayagen daydi, agduapulon a tawen, idi agsursuro pay laeng a magna ti maikaduami ket agsursuro pay laeng nga agbisikleta ti inaunami. Itan ket addan bukodda a biag iti Nueva York. Saandan nga ubbing a tumatayab a makasapul pay laeng iti maregmeg wenno umok wenno panagapon iti rabii.
Adda bird seed nga inyawidko manipud Nueva York, kuna ti bumalayko.
Riingem ti buridekmo. Isuna ti pagipuruakem. Kaykayatna dayta. Siak dayta.
Adda iti nakatangkal a billitna, iti beranda. Daytay ginatangtayo idi kalman iti eropuerto. Kasarsaritana.
Ania a lengguahe?
Ilokano. Di met kasta ti kontratayo idi gatangem? Imbagam a di ammo ti tumatayab ti agingles.
Ket?
Salsaludsoden ti buridekmo ti nagan ti tumatayab. Itattay pay.
Nagimbentoka koma lattan.
Kayatko nga isuna ti mangpanagan.
Adda insingasingmo?
Diak makapanunot. Tweety bird laeng ti ammok. Ngem dina kayat. Saan kano nga Ilokano.
Kayatko pay ti kape.
Talk to your daughter. Yalaanka iti kape.
My bird is sad, sad, sad, impukkaw ti buridek. Malidlidayan ti bullilising, mama.
Of course, kuna ti bumalayko. Of course, it is sad.
Nalag-an ti panagsaoda, adda karinio iti timek ti buridekko. Kasta met nga adda sadiay daytay nabaliwegweg a panagpampanunot. Wenno nadakiwas a panagis-isip.
Mama, diak kayat a naliday ti tumatayab.
Ikkam iti makan.
Dina kayat ti mangan.
Ania ngarud ti parikutna?
Dina kayat ti aggaraw, mama. Kakaasi, mama. Adda danag ti timek ti buridekmi.
Kaslaak dumdumngeg iti maysa a primary election dagiti agngayangay a president iti Estados Unidos.
Kasaritam. Ibagam a saan nga agliday.
Kasarsaritak. Madi latta. Nakaragragsak idi kalman.
Saan a mabIsin?
Dina kayat ti mangan, mama. Uray no subuak.
Iruarmo, iti hardin.
Makita ti pusa.
Adda iti tangkal.
Mabalinko nga iruar?
Iti hardin.
Ngem naliday latta, mama.
Then set her free. Ikkatem iti tangkal, isublim iti kabambantayan, kadagiti bengkag, iti law-ang, iti tangatang.
Awanen no kua’t tumatayabko.
Dayta laeng ti pamuspusan. Isu a naliday ta di makaawid kenni mamana. Sika, kayatmo, dika makaawid kenni mama?
Saan, no! no!
Pues, ruk-atam ti bullilising. Kakaasi. Siguro birbirokenna ti mamana. Siguro birbiroken isuna ni mamana. Siempre, naliday ta dina makita ni mamana.
Mama, awan no kua’t pakpakanekon iti bird seed.
Kayatmo nga agliday ti mama ni bullilising?
Kayatko ti tumatayab. Kayatko a taraknen.
No dimo kayat nga agliday ti bullilising, ruk-atam. Makitam, naragsakton.
Sapsapulen ti bullilising ti mamana?
Sapsapulen ti bullilising ti mamana.
Kas kenka?
Kas kaniak.
Kas kaniak?
Kas kenka.
Buridek ti bullising, mama?
Buridek ti bullilising.
Kas kaniak?
Kas kenka.
Ruk-atak ngaruden?
Ilokano ti bullilising, mama? Ti buridekmi. Kayatna a siertuen nga umno ti desisionna a ruk-atanna ti bullilising.
Ilokano ti bullilising ket birbirokenna ti Ilokano nga inana. No agsarakda, agsaodanto iti Ilokano dagiti tumatayab.
Nalaingak nga agilokano, mama?
Naawatam ti bullilising, di kadi?
Diakon nangngeg pay ti saritaan dagiti aginak.
Immangesak iti nauneg. Ngumatngaton ti init. Adda pul-oy a mangap-apiras kadagiti bulong ti kaimito nga immulak met laeng. Iti abay ti kaimito ket ti golden coconut nga immulak idi awan pay naipakder a balay iti lotemi. Adu dagiti aguy-uyaoy nga umok kadagiti palatang ti niog. Nakaadayon dagiti a nagpayaken a tumatayab.
Immangesak iti nauneg.
Iti panunotko ket ti panagkayabkayab dagiti nagpayaken a tumatayab.
Lagipek ti sumungad a panawen: isuratkonto daytoy a padas. Aramidek a daniw, inkarik iti bagik. Isurokto kadagiti adalak iti pagilian a nagtalawatawak. Uray isuda ket bullilisingda met a tumatayab, nga agsirsirmata a tumayab.
Kas iti buridekmi nga ubing a nangruk-at iti buridek a bullilising. – #


c: text/html

text:
Tao (sebbangan)
Ti tao (Homo sapiens[3][4][5]), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a Homo, ket dagiti mamalia iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.[6]
Ti linia ti tao ket nagtaud manipud iti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henero a Homo.[7] Dagiti immuna a sebbangan ti tao a rimmuar idiay Aprika ket ti Homo erectus, ti Aprikano a pannakaiduma a, kimadduaan ti Homo heidelbergensis, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno a tattao.[8][9] Dagiti Homo sapiens ket nagrugida a nangtagtagitao kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Easter Island, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsanay ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti populasion iti lubong. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a pannakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolitan a sebbangan. Manipud idi Nobiembre 2011[pabaroen], ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97 [10] ken 7 a bilion.[11]
Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong, a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maaw-awatan a panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti tao' ti kaaduan a panagusarda kadagiti ramit kadagiti ania man a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay nga ammo a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.
Dagiti tao ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti tao ket makapartuatda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.
Etimolohia ken panagilawlawagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a sawen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panagusar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti ania man a kameng ti henero ti Homo. A maipanayon ti kaunegan ti Homo sapiens, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti anatomiko a moderno a Homo sapiens ken Arkaiko a Homo sapiens, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa a subsebbangan iti Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis. Nupay kasta, iti inaldaw a panagusar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" ket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti Homo sapiens. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga subsebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero.
Ti Ingles a panagilasin a tao ket maysa a Tengnga nga Ingles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses humain, a kamaudianan a manipud iti Latin hūmānus, ti panangilasin a porma iti homō "lalaki". Ti panagusar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti ad-adu ngem maysa: tattao) ket napetsaan idi maika-16 a siglo.[12] Ti patneng nga Ingles a termino lalaki ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti sangkataoan), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti ania man kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panagusar ket nabaak tattan.[13] Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a manakman a lallaki. Ti balikas ket manipud iti Proto-Hermaniko *mannaz, manipud iti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut*man-.
Ti sebbangan a binomio Homo sapiens ket inaramid idi babaen ni Carl Linnaeus iti obrana idi maika-18 a siglo aSystema Naturae, ken isu ti bukodna a lektotipo a pagkitaan.[14] Ti sapasap a nagan a Homo ket maysa a naadal a naala manipud iti Latin idi maika-18 a siglo homō "lalaki", a dimtengan ti "naindagaan a parsua" (Daan a Latin hemō, maysa a kabagian ti Daan nga Ingles guma "lalaki", manipud ti PIE *dʰǵʰemon-, a kayatna a sawen ket 'daga').[15] Ti sebbangan a nagan a sapiens a kayatna a sawen ket "nasirib" wenno "nasaririt".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Groves, C.P. (2005). Wilson, D.E.; Reeder, D.M., dagiti ed. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (Maika-3 nga ed.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-801-88221-4. OCLC 62265494.
- ^ Global Mammal Assessment Team (2008). "Homo sapiens". Nalabbasit a Listaan dagiti Naipangta a Sebbangan. Bersion 2013.2. Internasional a Kappon para iti Korserbasion ti Katutubo. Naala idi 6 Abril 2014.
- ^ Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). "Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido". J Mol Evol. 30 (3): 260–266. PMID 2109087. doi:10.1007/BF02099995.
- ^ "Hominidae Classification". Website ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich. Naala idi 2006-09-25.
- ^ hŏmo săpĭens, săpĭo. Charlton T. Lewis and Charles Short. Latin a Diksionario iti Proyekto Perseus.
- ^ McHenry, H.M (2009). "Ebolusion ti Tao". Iti Michael Ruse & Joseph Travis. Ebolusion: DagitiImmuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. p. 265. ISBN 978-0-674-03175-3.
- ^ Tattersall, Ian & Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henero a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92. DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202
- ^ Antón, Susan C. & Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Pannakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024
- ^ Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913
- ^ "Populasion ti Lubong Clock". Census.gov. Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion. Naala idi 2011-11-02.
- ^ Roberts, Sam (31 Oktubre 2011). "Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy". The New York Times. Naala idi 2011-11-07.
- ^ OED, s.v. "human".
- ^ Ti OED maikapanunot a baak a ti kapanunotan a "ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso", a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.) bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan "a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig" a kas ti agdama iti Ingles.
- ^ Spamer, E. E. (1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia. 149: 109–114.
- ^ Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–416; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. "Homo". Dictionary.com.
Dagiti pay mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ilocano Alamo Literature
IMBAGA NI JESUS MAADDAAN NI SATANAS ITI IGLESIA KEN GOBIERNO
Ni Pope Francis Nasarakan a Nagbasol iti Panagkumaw kadagiti Ubbing, Panagrames ken Pammapatay Droë Beendere
DAGITI FLYING SAUCERS KET PADTO KADAGITI MAUDI NGA AL-ALDAW
message only
Pakadagupan ti Investigative Journal a Programa iti Radio ni Greg Anthony iti First Amendment Radio Agosto 7, 2014
TI KAKAISUNA A DALAN A RUMMUARAN Libro 20500
ASAWA NI LOT Libro 20300
message only
TALLO A SAAN A NABALLIGI A GANDAT A PANANGPARMEK ITI DIOS Libro 20100
TI PASKUA KET PANNAKAISALAKAN Libro 18800
ITED KADI TI DIOS ITI BABAI TI KALINTEGAN NGA AG-ABORT NO BIKTIMA ISUNA ITI PANANGRAMES? Libro 18700
Inawatmo kadin wenno awatem kadi ti marka ti ayup? Libro 18500
Ti nagdumaan iti pannakaisalakan ken relihion Libro 17800
DAGITI NAILANGITAN NGA ANGHEL A NAKATALINAED ITI RABAW TI PLANETA TAYO Libro 17700
DAGITI PAGSIDSIDDAAWAN SADI LANGIT KEN PAGILASINAN DITOY DAGA Libro 17600
DAGITI KARRUAHE NGA APOY Libro 17500
It armada ken puersa ti dios iti tangatang (Dagiti Tagabantay) Libro 17400
BASOL TI AGPAKAMATA Libro 16600
DAGITI DADDUMA NGA ANNAK NI MARIA Aduda Dagitoy Libro 15200
Ti katulagan ti Palestino Libro 13400
DAGITI MANNAKIGUBAT ITI LET-ANG Libro 13200
KINAPERFEKTO? Libro 10000
DAGITI SANTO Libro 09900
ABUSO A SEKSUAL TI KatoliKO KEN SANGALUBONGAN A KINARUNGSOT Libro 08200
Testimonio ni Tony Alamo Libro 06000
e-mail:
Tony Alamo Christian Ministries
or write:
Tony Alamo, World Pastor
Tony Alamo Christian Ministries Worldwide
P. O. Box 2948
Hollywood, CA 90078 U.S.A.
Twenty-four hour prayer and information line: 661-252-5686
fax: 661-252-4362


text:
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Kasanok a Malabanan ti Depression?
Adda dagiti mabalinmo nga aramiden tapno sumayaat ti riknam!
Ania ti aramidem?
Panunotem dagitoy nga eksena:
Kanayon a naliday ni Jennifer. Inaldaw lattan a permi ti panagsangsangitna nga awan gapgapuna. Saanna a kayat ti makikadua kadagiti tattao ken awan ganasna a mangan. Marigrigatan met a maturog wenno agpokus. Pampanunoten ni Jennifer: ‘Ania ti mapaspasamak kaniak? Agsubliak pay ngata iti dati?’
Nalaing idi nga estudiante ni Mark. Ngem ita, kagurguranan ti ageskuela, ken bigla a bimmaba dagiti gradona. Awanen ti gaganaygayanna nga agay-ayam iti paboritona nga isports. Magulguluan dagiti gagayyemna, ken madandanagan dagiti nagannakna. Normal laeng kadi dayta a paset ti biag—wenno adda sabali a makagapu?
Kaslaka kadi ken ni Jennifer wenno ken ni Mark? No wen, ania ti mabalinmo nga aramiden? Adda dua nga opsionmo:
Sanguem a bukbukodmo
Makisaritaka iti pagtaltalkam nga adulto
Mabalin a kaykayatmo ti opsion A, aglalo no saanmo a kayat ti makisarita. Ngem nasaysayaat kadi dayta nga opsion? Kuna ti Biblia: “Ti dua nasaysayaat ngem iti maysa, . . . ta no ti maysa kadakuada matuang, daydiay sabali mabalinna a bangonen ti kaduana. Ngem kasanonto koma iti agmaymaysa a matuang no awan ti sabali a mangbangon kenkuana?”—Eclesiastes 4:9, 10.
Kas pagarigan: Panunotem a nayaw-awanka iti lugar a nakaro ti krimen. Nagsipnget ken adu dagiti tattao iti aglawlaw a kasla madi ti panggepda. Ania ti aramidem? Mabalin a padasem a bukbukodmo ti agbirok iti dalan a pagruaran. Ngem saan ngata a nasaysayaat no agpatulongka iti maysa a tao a mapagtalkam?
Ti depression ket kas iti dayta a delikado a lugar. Agpayso a mabalin a makariknaka iti liday no dadduma ken mabalin a mapukawto latta dayta. Ngem no agtultuloy latta a malidlidayka, masapul nga agpatulongkan.
PRINSIPIO TI BIBLIA: “Ti maysa a mangiputputong iti bagina . . . maibusor iti isuamin a praktikal a kinasirib isu umalsanto.”—Proverbio 18:1.
Ti pagsayaatan ti opsion B—pannakisarita iti nagannak wenno iti pagtaltalkam nga adulto—ket makasursuroka iti kapadasan dagidiay saan a nagpaabak kadagiti negatibo nga emosion.
Ngem mabalin a mapanunotmo: ‘Saan a maawatan dagiti nagannakko ti marikriknak!’ Ngem siguradoka kadi iti dayta? Uray no agduma ti situasionda idi tin-edyerda ken ti situasionmo ita, posible a nariknada met laeng ti kas iti marikriknam. Ket mabalin nga adda ammoda a solusion!
PRINSIPIO TI BIBLIA: “Awan aya ti kinasirib kadagiti lallakayen ken pannakaawat iti kaatiddog dagiti aldaw?”—Job 12:12.
Ti punto: No ibagam ti marikriknam iti nagannakmo wenno iti pagtaltalkam nga adulto, dakkel ti posibilidadna a makaitedda iti epektibo a balakad.
No ngay maysa dayta a sakit?
No inaldaw a madepdepreska, mabalin nga adda sakitmo a masapul a maagasan, kas iti clinical (wenno, major) depression.
Kadagiti agtutubo, ti clinical depression ket kas iti gagangay a panagbaliwbaliw ti mood dagiti tin-edyer, ngem mabalin a nakarkaro ken napapaut dayta. Isu a no nakaro ken agtultuloy ti liday a marikriknam, makisaritaka kadagiti nagannakmo ket ibagam a padasem ti agpa-checkup.
PRINSIPIO TI BIBLIA: “Dagiti tattao a nasalun-at saanda a kasapulan ti mangngagas, no di ket dagiti masaksakit.”—Mateo 9:12.
No imbaga ti doktor nga adda major depression-mo, dika mababain. Normal dayta kadagiti agtutubo, ken maagasan dayta! Saan a bumaba ti panagkita kenka dagiti pudno a gagayyemmo.
Tip: Agan-anuska. Kasapulan ti panawen tapno makarekoberka iti depression, ken ekspektarem nga adda dagiti aldaw nga okeyka ken adda met dagiti aldaw a nalidayka. *
Panagrekober
Kasapulam man ti agpadoktor wenno saan, adda dagiti mabalinmo nga aramiden tapno malabanam ti agtultuloy a liday. Kas pagarigan, makatulong ti regular a panagehersisio, nasustansia a makan, ken kompleto a turog tapno makontrolmo ti emosionmo. (Eclesiastes 4:6; 1 Timoteo 4:8) Mabalin met a makatulong no isuratmo iti maysa a notebook dagiti marikriknam, dagiti kayatmo nga aramiden tapno makarekoberka, dagiti tiempo a nalidayka manen, ken dagiti tiempo a nalabanam ti lidaymo.
Adda man clinical depression-mo wenno malidlidayka gapu iti narigat a situasion a pakaipaspasanguam, laglagipem: No agpatulongka iti sabsabali ken aramidem ti pasetmo, malabanam ti depression.
Makatulong a sasao iti Biblia
“Ni Jehova asideg kadagidiay nadunor ti pusoda; ket dagidiay a naidagel iti espiritu [wenno, maup-upay] isalakanna.”—Salmo 34:18.
“Ipalladawmo ti dadagsenmo ken Jehova a mismo, ket isu saranayennakanto. Saannanto a pulos ipalubos nga agdiwengdiweng daydiay nalinteg.”—Salmo 55:22.
“Siak, ni Jehova a Diosmo, ig-iggamak ti makannawan nga imam, Daydiay agkunkuna kenka, ‘Dika agbuteng. Siak tulongankanto.’”—Isaias 41:13.
“Dikay pulos maringgoran maipapan iti sumaganad nga aldaw.”—Mateo 6:34.
“Maipakaammo koma dagiti dawatyo iti Dios; ket ti talna ti Dios a mangringbaw iti isuamin a panunot saluadannanto dagiti pusoyo.”—Filipos 4:6, 7.
^ par. 28 No mapampanunotmo ti agpakamatay, agpatulongka a dagus iti pagtaltalkam nga adulto. Para iti kanayonan nga impormasion, kitaem ti uppat ti pasetna a serye nga “Apay a Dika Sumuksuko?” iti Abril 2014 nga Agriingkayo!


text:
Aluminio
Ti aluminio ket kimiko nga elemento iti grupo ti boro nga addaan iti simbolo iti Al ken atomiko a numero 13. Daytoy ket kas pirak-puraw, naalumaymay, saan a magnetiko, mabennat a metal. Ti aluminio ket ti maikatlo a kaaduan nga elemento (kalpasan ti oksiheno ken silikon), ken ti kaaduan a metal iti ukis ti Daga. Daytoy ket mangbukel iti agarup a 8% babaen ti kadasen solido a rabaw ti Daga. Ti metal nga aluminio ket kemikal unay a reaktibo a dagiti natibo a wadan ket manmano ken limitado aginggana kadagiti nakaro nga enbiromento ti panagpabassit. Imbes ket, daytoy ket mabirukan a nailaok kadagiti sumurok a 270 nadumaduma a mineral.[1] Ti nangruna a mina ti aluminio ket bauxita.
Ti aluminio ket naisangayan gapu ti nababa a densidad ken para iti abilidadna a mangkedked iti panaglati gapu iti penomenom iti pasibasion. Dagiti estruktural a komponente a naaramid manipud ti aluminio ken dagiti aloyna ket nagruna iti isndustria ti aeroespasio ken nangrunapay kadagiti sabali a lugar ti pagluganan ken dagiti estruktural a material. Dagiti kaserbian a kompuesto ti aluminio, iti batayan ti kadagsen, ket dagiti oksido ken sulpato.
Uray no iti kaaduna iti enboronmento, awan ti ammo a porma ti biag a metaboliko nga agus-usar kadagiti asin ti aluminio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Shakhashiri, B. Z. (17 Marso 2008). "Chemical of the Week: Aluminum" (PDF). SciFun.org. University of Wisconsin. Naala idi 4 Marso 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Aluminio iti Wikimedia Commons
- Aluminio manipud ti Unibersidad ti Nottingham


text:
TI PAGWANAWANAN Nobiembre 2013 | Apay nga Adu ti Marigatan a Mangayat iti Dios?
Dagiti narelihiosuan a kinaulbod a nagtitinnawidan ti adu a kaputotan pagparangenna a kasla di maseknan ken saan a naayat ti Dios. Kasanotayo nga ammo a maseknan ken saan a naranggas ti Dios?
TOPIKO ITI AKKUB
Marigatan ti Adu a Mangayat iti Dios
Ipapanmo kadi a saan a maseknan ti Dios? Saan kadi a naayat ti Dios? Ammuem no apay a kasta ti rikna ti dadduma a Kristiano.
TOPIKO ITI AKKUB
Kinaulbod a ti Dios Awan Naganna
Talaga kadi a mabalin nga ammuen ken usaren ti personal a nagan ti Dios? Apay a napateg dayta?
TOPIKO ITI AKKUB
Kinaulbod a ti Dios Maysa a Misterio
Ti doktrina a Trinidad ket makalapped iti panangammo ken panangayat iti Dios. Mabalinmo kadi nga ayaten ti maysa a dimo am-ammo wenno dimo maawatan?
TOPIKO ITI AKKUB
Kinaulbod a ti Dios Naulpit
Patien ti adu nga agnanayon a dusaen ti Dios dagiti managbasol. Agtignay kadi ti Dios a sidadangkes? Ania a talaga ti mapasamak no matay ti tao?
TOPIKO ITI AKKUB
Ti Kinapudno Wayawayaannaka
Ania a pagalagadan ti imbaga ni Jesus tapno maammuantayo no pudno dagiti sursuro ti relihion?
TULBEK TI NARAGSAK A PAMILIA
Makisaritaka iti Anakmo a Di Makisubang
Ti anakmo ket mangar-aramid pay laeng iti pakabigbiganna ken kasapulan a nawaya a mangyebkas iti prinsipiona. Kasanom a matulongan?
UMADANIKA ITI DIOS
“Mananggunggona Kadagidiay Sipapasnek a Mangsapsapul Kenkuana”
Ania a kita ti pammati ti makaparagsak ken Jehova? Kasanona a gunggonaan dagiti matalek nga agserserbi kenkuana?
TULADENYO TI PAMMATIDA
‘Naideklara a Nalinteg Babaen Kadagiti Aramidna’
Kasano nga ipakita ti pakasaritaan ni Rahab a napategtayo amin ken Jehova? Ania ti masursurotayo iti pammatina?
Sungbat Dagiti Saludsod Maipapan iti Biblia
Mapan kadi idiay langit amin a naimbag a tao? Ammuem ti kuna ti Biblia.
Dagiti Features a Makita Online
Patien Kadi Dagiti Saksi ni Jehova nga Isuda Laeng ti Pudno a Relihion?
Imbaga kadi ni Jesus nga adu ti dalan nga agturong iti pannakaisalakan?


text:
Maysa Aya a Kulto Dagiti Saksi ni Jehova?
Saan, dagiti Saksi ni Jehova ket saan a maysa a kulto. Kristianokami a mangikagkagumaan a mangtulad iti inyulidan ni Jesu-Kristo ken mangyap-aplikar kadagiti insurona.
Ania ti maysa a kulto?
Agsasabali ti kaipapanan ti termino a “kulto” iti nadumaduma a tattao. Ngem usigem ti dua a gagangay a pagarup maipapan kadagiti kulto ken no apay a dagita ket saan nga agaplikar kadakami.
Para iti dadduma, ti kulto ket maysa a baro wenno karkarna a relihion. Saan a nangimbento dagiti Saksi ni Jehova iti baro a relihion. Imbes ketdi, tultuladenmi ti panagdaydayaw dagiti Kristiano idi umuna a siglo, a ti ulidan ken pannursuroda ket nailanad iti Biblia. (2 Timoteo 3:
16, 17) Patienmi a ti Nasantuan a Kasuratan ti rumbeng a masurot no ania dagiti maakseptar kadagiti bambanag a nainaig iti panagdaydayaw.
Para iti dadduma, ti kulto ket maysa a napeggad a narelihiosuan a sekta nga addaan iti panguluen a tao. Awan ti asinoman a tao a panguluen dagiti Saksi ni Jehova. Sursurotenmi ti pagannurotan nga impasdek ni Jesus kadagiti pasurotna idi kinunana: “Ti Panguluenyo ket maymaysa, ni Kristo.”
—Mateo 23:10.
Dagiti Saksi ni Jehova ket saan a maysa a napeggad a kulto. Imbes ketdi, an-annurotenda ti maysa a relihion a makagunggona kadagiti miembrona ken iti dadduma pay iti komunidad. Kas pagarigan, gapu iti panangasabami, adun ti natulonganmi a mangisardeng kadagiti makadangran a bisioda, kas iti panagdroga ken panagbartek. Iti intero a lubong, mangang-angaykami met kadagiti klase a mangisuro iti panagbasa ken panagsurat isu a rinibun ti nakasursuro nga agbasa ken agsurat. Aktibokami met a mangsarsaranay kadagiti biktima ti didigra. Ar-aramidenmi ti amin a kabaelanmi tapno maaddaankami iti nasayaat nga impluensia iti padami a tattao, kas imbilin ni Jesus kadagiti pasurotna.


text:
Informasion Para ta Delegadu Ira
ESPESIAL IRA NGA MITING
PASSERBI TA BETHEL I bawtisadu ira nga publisher nga magedad tu 35 pagukag nga interesadu nga masserbi ta Bethel ay mawag tu mapplano nga magatende para ta aplikante ta Bethel ta umma na Biernes. Meyanunsio i eksakto nga lokasion anna oras naw nga miting.
SCHOOL FOR KINGDOM EVANGELIZERS Membita i papayunir nga magedad tu 23 adde ta 65 nga interesadu nga palawan i ministerioda nga magatende ta miting para ta aplikante ira na School for Kingdom Evangelizers sonu umma na Liggu. Meyanunsio i eksakto nga lokasion anna oras naw nga miting.
INFORMASION PARA TA DELEGADU IRA
ATTENDANT Natunno i attendant ira tapenu manguffun nikamu. Fabor bi laman nga makikoopera kamu nira tu mapia gukaban na panuttul ta direksion meyannung ta papparking, paddalanan na totolay, parreserba tu itubang, anna ta tanakuan paga nga gannug.
BAWTISMO Egga ta arubang na stage i nakareserba ira nga itubang para ta kandidato na bawtismo fuera laman nu egga paga tanakuan nga unnug. Naka-itubang ngana nakuan ta nakareserba nga seksion i kandidato ira nige nga mamegafu i palappa na bawtismo ta umma na Sabadu. Mawag tu mangivulun i kada kandidato tu tuwalya anna mepangngo nga sinnun ta pazzigu.
KONTRIBUSION Dakal nga kuartu i kawagan tapenu mapeggan tu makalanno nga itubang, sound system, video equipment, anna aru paga nga tanakuan nga serbisio tapenu makapagayaya i magatende ta kombension anna makoffun nittam tapenu mas maddukko kani Jehova. Makoffun i boluntario nga kontribusionnu tapenu masuportan yaw ira nga gastus anna i interu-mundo nga trabahu. Para kombiniente nikamu, egga ira i namarkan nga kahon para ta kontribusion ta pallevu na pasilidad. Kuruga maappresia i ngamin nga kontribusion. Mappabalo i Manangngal nga Baggi ta vuka nga palagnu nga passuporta ta interes ira na Pappatulan.
FIRST AID Daddamman nga para ta EMERGENCY LAMAN ira yaw.
LOST AND FOUND Mawag tu meyangay ta Lost and Found Department i ngamin nga nadammonu nga gamit. Nu egga nawawannu, umay taw nga departamento. Meyangay gapa taw nga departamento i abbing ira nga nesinna ta maganada onu nawawan. Ngem, ari mawag tu imammatan yaw nga lugar nga paddianan na abbing. Tangngallannu tu mapia i ánanu, anna pattalupaddianannu ira ta bikonu.
PAGITUBANGNGAN Mangipasingan tu konsiderasion ta tanakuan ira. Daddamman nga mangireserba laman tu itubang ira nga para ta kafamilianu, danuri nakitakay nikamu, ta kavulunu ta balay onu ta Bible study-nu. Ariannu nakuan mangipay tu gamit ira ta pagitubangngan nga ariannu nireserba.
PABBOLUNTARIO Nu kayànu i manguffun ta trabahu para ta kombension, mar-report kamu ta Information and Volunteer Service Department.
Niyunnug na Manangngal nga Baggi na Saksi ira ni Jehova


text:
LEKSION 23
Kasano a Maisursurat ken Maipatpatarus Dagiti Literaturami?
Tapno maaramidmi ti amin a kabaelanmi a mangiwaragawag iti “naimbag a damag . . . iti tunggal nasion ken tribu ken pagsasao ken ili,” mangipabpablaakkami kadagiti literatura iti nasurok a 750 a lenguahe. (Apocalipsis 14:6) Kasanomi nga ar-aramiden daytoy a narigat a trabaho? Babaen iti tulong dagiti mannurat iti nagduduma a pagilian ken dagiti nagaget ken napasnek nga agipatpatarus—nga amin ket Saksi ni Jehova.
Maisurat ti material iti Ingles. Ti Bagi a Manarawidwid iwanwanwanna ti aktibidad ti Writing Department iti sangalubongan a hedkuartermi. Daytoy a departamento ti mangyur-urnos kadagiti annongen dagiti mannurat nga agserserbi iti hedkuarter ken iti sumagmamano a sanga nga opisina. Gapu ta nagduduma a pagilian ti ayan dagiti mannurat, naglaon dagiti publikasionmi kadagiti topiko a paginteresan dagiti tattao, aniaman ti pagilian wenno kulturada.
Maipatulod ti material kadagiti agipatpatarus. Apaman a ma-edit ken maaprobaran ti material, maipatulod daytoy babaen iti kompiuter kadagiti grupo dagiti agipatpatarus iti intero a lubong. Ipatarus, korehiren, ken basaenda ti material. Ikagkagumaanda nga usaren dagiti “umiso a sasao ti kinapudno” a mangipatarus iti eksakto a kaipapanan ti Ingles.—Eclesiastes 12:10.
Dagiti kompiuter ti mangpapartak iti proseso. Ti kompiuter ket saan a nalalaing ngem kadagiti mannurat ken agipatpatarus. Ngem daytoy ti mangpapartak iti trabahoda babaen kadagiti elektroniko a diksionario, computer program, ken dagiti material a mausar iti panagsirarak. Nangaramid dagiti Saksi ni Jehova iti maysa a program a maaw-awagan iti Multilanguage Electronic Publishing System (MEPS) a pakaiserrekan dagiti material a naipatarus iti ginasut a lenguahe, agraman dagiti artwork, sa maisagana para iti pannakayimprenta.
Apay nga ar-aramidenmi daytoy, uray kadagiti lenguahe a sumagmamano a ribu laeng ti agsasao iti kasta? Gapu ta pagayatan ni Jehova a “maisalakan koma dagiti amin a kita ti tattao ken dumtengda iti umiso a pannakaammo iti kinapudno.”—1 Timoteo 2:3, 4.
Kasano a maisursurat dagiti publikasionmi?
Apay a maipatpatarus dagiti literaturami iti nakaad-adu a lenguahe?


text:
Makadangran ti Kinaawan Anus
PANUNOTEM daytoy nga eksena: Agmanmaneho ti maysa a lalaki iti kalsada a maiparit ti ag-overtake. Iti sangona, adda babai nga agpatpataray iti kalkalainganna. Para iti di makaan-anus a lalaki, kasla nakabumbuntog ti panagmaneho ti babai. Kalpasan ti delikado a panangipusna iti sumagmamano a minuto, din nakateppel ket pinaspasanna ti nag-overtake. Gapu iti dayta, sinukirna ti linteg ken inrisgona ti adu a biag.
Ti ngay babai nga awan pasensiana kadagiti katrabahuanna a saan a kas kenkuana ti kapartak wenno kalaingda? Wenno ti lalaki a matektekan nga agur-uray iti elebeytor isu a sangkatalmegna ti buton? Masansan kadi a maibus ti pasensiam kadagiti nataenganen a nagannakmo? Wenno maysaka kadi nga ama wenno ina a nagalisto a maawanan iti pasensia kadagiti ubbing pay nga annakmo? Nalakaka kadi a masuron iti kamali ti sabsabali?
Amintayo ket mabalin a di makaan-anus no dadduma. Ngem no inaldawtay a kasta, mabalin nga adda dagiti dakes a resultana.
Sumagmamano laeng dagita kadagiti dakes nga ibunga ti kinaawan anus. Salaysayen ti sumaganad nga artikulo no kasano ti agbalin a naan-anus ken mangtaginayon iti dayta.
Problema iti salun-at:
Adda pakainaigan ti kinaawan anus iti pannakadismaya, panagmuriot, ken panagpungtot pay ketdi. Dagita ti mangpakaro iti mapaspasarantayo nga stress a makadangran iti salun-attayo. Iti nabiit pay a panagadal nga impablaak ti American Medical Association, espesipiko nga impatuldona a ti kinaawan anus ket posible nga agresulta iti alta presion, uray kadagiti agkabannuag.
Adda pay dagiti problema iti salun-at a mainaig iti kinaawan anus. Sigun iti nabiit pay a panagadal, ti kinaawan anus ket mainaig iti sobra a kinalukmeg. “Natakuatan dagiti managsirarak a dagiti awan aanusanna ket dakdakkel ti posibilidadna nga agbalinda a nakaluklukmeg no idilig kadagiti naan-anus,” impadamag ti The Washington Post. Iti dadduma a lugar, alisto ti makagatang kadagiti nalaka a fast food iti aniaman nga oras, ken kasta ti gatangen ti adu a di makatuttutor.
Panangitantan:
Iti maysa a panagadal ti Centre for Economic Policy Research a nakabase idiay London, naammuan a dagiti di naanus ket posible a mayugalida ti panangitantan. Mapilitanda ngata a mangitantan kadagiti trabaho a mabayag nga aramiden gapu ta awan anusda a mangiringpas kadagita? Aniaman ti makagapu, mabalin a dakes dagiti ibunga ti panangitungtungkua para iti manangitantan ken uray iti ekonomia. Sigun iti diario a The Telegraph iti Britain, kinuna ti managsirarak a ni Ernesto Reuben a “ti panangitantan ket makaapektar unay iti kaadu ti mairingpas a trabahotayo ken mabalin a dakkel a pakalugian no kanayon nga itantan dagiti di naanus a tattao ti trabahoda.”
Panagbartek ken kinaranggas:
Kuna ti diario a South Wales Echo iti Britain: “Dagiti di makaan-anus ket mabalin nga ad-adda a mairaman iti kinaranggas a maigapu iti panagbartek iti rabii.” Napaliiw dayta dagiti managsirarak iti Cardiff University kalpasan nga inadalda ti kabibiag ti ginasut a lallaki ken babbai. Naammuan iti panagadal, kuna ti Echo, a dagiti “di makaan-anus ket dakdakkel ti posibilidadna nga agbartek ken alisto a mairaman iti kinaranggas.”
Darasudos a panagdesision:
Natakuatan ti maysa a grupo ti analista iti Pew Research Center iti Washington, D.C. a dagiti di makaan-anus ket “masansan a makaaramid iti dinadarasudos ken di napagpanunotan a desision.” Kasta met laeng ti kinuna ni Dr. Ilango Ponnuswami, a propesor ken panguluen ti Department of Social Work iti Bharathidasan University idiay India. Inlawlawagna: “Dakkel ti pukawmo no awan aanusam. Mabalin a maawananka iti kuarta ken gagayyem, mabalin a masaktan ken agsagabaka wenno mapasaram ti dadduma pay nga epekto agsipud ta ti kinaawan anus ket masansan nga agresulta kadagiti di umiso a desision.”
Problema iti kuarta:
Nainaig ti kinaawan anus iti “dakdakkel nga utang,” kuna ti Research Review nga impablaak ti Federal Reserve Bank of Boston, U.S.A. Kas pagarigan, mabalin a kayat ti darasudos a kakaskasar ti maaddaan iti komportable a pagtaengan, kalpasan unay ti kasarda, nupay dida kabaelan. Isu nga umutangda iti igatangda iti balay, muebles, appliance, lugan, ken dadduma pay. Mabalin a mangdadael dayta iti panagasawa. Kuna dagiti managsirarak iti University of Arkansas iti U.S.A. a “saan unay a naragsak dagiti kakaskasar a nakautang no idilig kadagiti kakaskasar a bassit wenno awan ti utangda.”
Kuna ti dadduma a ti kinaawan anus ti makagapu iti nabiit pay a panagsuek ti ekonomia iti United States. Sigun iti Forbes a magasin maipapan iti pinansial a bambanag, “ti kasasaad ti agdama nga ekonomia ket resulta ti nakaro a kinaawan anus a napakuyogan iti napalaus a kinaagum. Gapu ta dida makan-anus, rinibu nga ordinario a tattao ti mangikagkagumaan a maaddaan kadagiti sanikua a dakdakkel nga amang ti balorna ngem iti kabaelanda a bayadan. Isu a nagdakkel ti dagup ti inutangda a dida manamnama a mabayadan iti adu a tawen—ken iti dadduma a kasasaad, pulos a didan mabayadan dagita.”
Pannakapukaw ti gagayyem:
Ti kinaawan anus ket mabalin a mangdadael iti abilidadtayo a makikomunikar. No awan anus ti maysa a tao a makipaset iti napateg a saritaan, mabalin nga agsao lattan a di agpampanunot. Nalabit masuron met no agsao ti dadduma. Dina mauray ti punto a kayat nga ibaga dagiti kasarsaritana. Isu nga agannayas a mangdagdag kadagiti kasarsaritana a mangiringpas iti ibagbagada babaen ti panangidiktarna iti isaoda wenno mangaramid iti dadduma a pamay-an tapno malpasen ti saritaan.
Ti kasta a di pannakaan-anus ket mabalin nga agresulta iti pannakapukaw ti gagayyem. Kinuna ni Dr. Jennifer Hartstein a nadakamat iti panid 3: “Asino ti mayat a makikadua iti tao a sangkapadekna dagiti sakana [wenno] sangkakitana ti relona?” Wen, ti kinaawan anus ket nakaal-alas nga ugali. Mapukawanka iti gagayyem no kastaka.


text:
TOPIKO ITI AKKUB | ANIA TI KUNA TI BIBLIA MAIPAPAN ITI BIAG KEN IPAPATAY?
Mamagpanunot a Saludsod
ADU ken agduduma ti kapanunotan ti tattao maipapan iti biag ken ipapatay. Kuna ti dadduma a no matay ti tao, mabalin nga agtultuloy nga agbiag kas sabali a parsua wenno iti sabali a lugar. Adda met mangibaga a mayanakda manen nga addaan iti sabali a katatao. Ngem adda latta dagiti mamati nga agpatinggan ti amin no matay ti maysa.
Baka adda met bukodmo a kapanunotan, depende iti pannakapadakkelmo wenno kultura a nabangonam. Gapu ta agduduma ti opinion maipapan iti mapasamak no matay ti tao, adda ngata pangalaantayo kadagiti mapagtalkan ken agpaypayso a sungbat daytoy mamagpanunot a saludsod?
Ginasut a tawenen nga isursuro dagiti lider ti relihion nga immortal wenno saan a matay ti kararua ti tao. Mamati dagiti miembro ti dandani amin a dadakkel a relihion—dagiti Kristiano, Hindu, Judio, Muslim, ken dadduma pay—nga adda immortal a kararua nga agtultuloy nga agbiag no matayen ti bagi ti tao sa mapan iti lubong dagiti espiritu. Mamati met dagiti Budista a babaen iti di mabilang a reinkarnasion, saanton nga agrigrigat ti maysa. Dayta a kararagsakan a kasasaad ket maaw-awagan iti Nirvana.
Gapu kadagita a sursuro, kaaduan a tao iti intero a lubong ti mamati a no matay ti maysa, maluktan ti ruangan ti biag iti sabali a lubong. Isu a para iti adu, ti ipapatay ket napateg a paset ti siklo ti biag ken agparang a karaman iti pagayatan ti Dios. Ngem ania ti kuna ti Biblia? Pangngaasim ta basaem ti sumaruno nga artikulo. Baka masorpresaka iti sungbat.


text:
Tulbek ti Naragsak a Pamilia
Kasaritam Dagiti Annakmo Maipapan iti Sekso
Kinuna ni Alicia, * a maysa a tin-edyer: “No dadduma adda laeng kayatko a maammuan maipapan iti sekso, ngem no damagek kadagiti nagannakko, amangan no pagarupenda nga adda dakes a napasamak kaniak.”
Kinuna ni Inez nga ina ni Alicia: “Kayatko a kasarita ti balasangko maipapan iti sekso, ngem okupado met unay. Narigat a maranaan ti kaadda ti wayana.”
MAITAMTAMPOK ita ti maipapan iti sekso iti sadinoman—iti telebision, iti sine, ken iti amin nga adbertismen. Kasla iti laeng saritaan dagiti nagannak ken annak a saan a madakdakamat dayta. “No ammo la koma dagiti nagannak a makapanerbios ken nakababain ti makisarita kadakuada maipapan iti sekso,” kinuna ni Michael a maysa a tin-edyer a taga-Canada. “Nalaklaka pakisaritaan dayta iti gayyem.”
Masansan nga agpada laeng a sumkad ti rikna dagiti nagannak ken annak no agtungtongda maipapan iti sekso. Iti librona a Beyond the Big Talk, kinuna ti edukador maipapan iti salun-at a ni Debra W. Haffner: “Imbaga kaniak ti adu a nagannak nga inggatanganda lattan ti anakda iti libro maipapan iti seksualidad wenno panagbaro ken panagbalasang sada imbati iti kuarto ti anakda ket saandan a pulos a pinagsaritaan dayta.” Kinuna ni Haffner a kastoy ti nabatad nga ipapaawat dagiti nagannak kadagiti annak: “Kayatmi a maammuam ti maipapan iti bagim ken iti sekso, ngem saanmi laeng a kayat a pakisaritaan dayta kenka.”
No maysaka a nagannak, saan koma a kasta ti panangmatmatmo. Kinapudnona, nasken a personal a kasaritam dagiti annakmo maipapan iti sekso. Usigem dagiti tallo a rason no apay:
Nagbaliwen ti panangmatmat ti lubong maipapan iti sekso. “Saanen a ti panagdenna ti agassawa ti kaipapanan ita ti sekso,” kinuna ti agtawen iti 20 nga agnagan iti James. “Ita, maar-aramiden ti oral sex, anal sex, cybersex—uray pay ti ‘sexting.’” *
Nalabit adda maammuan ti anakmo a di umiso nga impormasion maipapan iti sekso uray ubing pay. “Mangngegda ti maipapan iti sekso apaman a mangrugida nga ageskuela,” kinuna ti maysa nga ina a ni Sheila, “ket saan a ti umiso a panangmatmat maipapan iti sekso a kayatmo a maammuanda ti masagapda sadiay.”
Adda saludsod dagiti annakmo maipapan iti sekso ngem nalabit bumdengda a pakisaritaan dayta kenka. “Talaga a diak ammo no kasanok nga iruangan ti pannakisarita kadagiti nagannakko maipapan iti sekso,” kinuna ti agtawen iti 15 a taga-Brazil, a ni Ana.
Ti pannakisarita kadagiti annakmo maipapan iti sekso ket talaga a paset ti inted-Dios a rebbengem kas nagannak. (Efeso 6:4) Pudno a narigat dayta agpadpada kenka ken kadagiti annakmo. Nupay kasta, adu a nagannak ti umanamong ken Danielle, nga agtawen iti 14 a nagkuna, “Kayatmi a maammuan ti maipapan iti sekso kadagiti nagannakmi, saan ket a kadagiti mannursuromi wenno iti telebision.” Kasano ngarud a makisaritaka kadagiti annakmo maipapan iti daytoy nagpateg ken nalabit nakababain a topiko? *
Maitunos iti Edad Dagiti Annak
Malaksid no agputputongda, masapa a maammuan dagiti annak ti maipapan iti sekso. Ti ad-adda pay a makapadanag ket kadagiti “maudi nga aldaw,” dagiti nadangkes a tattao rumang-aydanto “manipud dakes nga agturong iti dakdakes pay, a mangyaw-awan ken mayaw-awanda.” (2 Timoteo 3:1, 13) Ngem nakalkaldaang ta adu nga ubbing ti seksual nga ab-abusuen dagiti adulto.
Napateg ngarud a rugiam a sursuruan dagiti annakmo bayat nga ubbingda pay. “No urayem agingga a dandanidan agtin-edyer,” kinuna ni Renate, a maysa nga ina a taga-Germany, “amangan no mabaindanton nga agsao maipapan iti sekso gapu ta baro wenno balasangdan.” No kasta, masapul a maipaayan dagiti annak iti impormasion a maitutop iti edadda.
Para kadagiti di pay ages-eskuela:
Isuro ti umiso a nagan dagiti mabagbagi, ken ipaganetgetmo nga awan ti asinoman a maipalubos a mangsagid kadagita. “Rinugiak nga insuro ti anakko idi agtawen iti tallo,” kuna ni Julia, maysa nga ina a taga-Mexico. “Madanaganak a dila ket ta ti anakko ket gundawayan dagiti mannursuro, paraaw-awir, wenno in-inauna nga ubbing. Masapul nga ammona a salakniban ti bagina kadagiti estranghero.”
PADASEM DAYTOY: Sanayem ti anakmo a sititibker nga agkedked no adda asinoman a mangsagid iti mabagbagina. Kas pagarigan, mabalinmo nga isuro iti anakmo a mangibaga: “Isardengmo dayta! Ipulongka!” Ipasiguradom iti anakmo a maiparbeng laeng a kanayon nga ipulongna no adda mangaramid iti kasta kenkuana, uray no ibagada nga ikkanda iti regalo wenno butbutngenda. *
Para kadagiti annak nga ages-eskuela iti elementaria:
Usarem dagitoy a tawen a mangisuro iti anakmo tapno in-inut a manayonan ti pannakaammona. Insingasing ti maysa nga ama nga agnagan Peter: “Sakbay a makisaritaka iti anakmo maipapan iti sekso, ammuem nga umuna no ania ti ammonan ken no ania ti kayatna pay a maammuan. Dimo ipilit a pakisaritaan dayta. Mapagsaritaanyonto dayta no kanayon a mangipaayka iti tiempo kadagiti annakmo.”
PADASEM DAYTOY: Tapno saan a matuokan ti anakmo, nasaysayaat no masansan ngem apagbiit ti pannakisaritam kenkuana, imbes a manmano ngem nakapapaut. (Deuteronomio 6:6-9) Maysa pay, maammuanto ti anakmo ti ad-adu nga impormasion a rumbeng a maammuanna bayat a dumakdakkel.
Para kadagiti tin-edyer:
Itan ti tiempo a nasken a siguraduem nga adda umdas a pannakaammo ti anakmo maipapan kadagiti pisikal, emosional, ken moral nga aspeto ti sekso. “Napadasanen dagiti kaeskuelaak ti makidenna,” kinuna ti agtawen iti 15 a ni Ana, a nadakamat itay. “Panagkunak, kas maysa a Kristiano, masapul nga umdas ti pannakaammok maipapan iti dayta a topiko. Nupay nakababain a pagsaritaan ti maipapan iti sekso, masapul a maammuak ti maipapan iti dayta.” *
Palagip: Mabalin a saan nga agsaludsod dagiti tin-edyer gapu ta pagarupenda nga agsuspetsa dagiti nagannakda nga adda dakes nga ar-aramidenda. Kasta ti napaliiw ti maysa nga ama nga agnagan Steven. Kinunana: “Agkedked ti baritomi a makisarita maipapan iti sekso. Ngem idi agangay, naammuanmi a pagarupna no agsuspetsakami nga adda ar-aramidenna a dakes. Inlawlawagmi a saanmi a salsalaysayen dagitoy a topiko gapu ta agsuspetsakami; kayatmi laeng a masigurado a nakasagananto a mangsaranget kadagiti dakes nga impluensia iti aglawlawna.”
PADASEM DAYTOY: Imbes a direkta a saludsodam ti tin-edyer nga anakmo iti maipapan iti sekso, saludsodem no ania ti panangmatmat dagiti kaklasena maipapan iti dayta. Kas pagarigan, mabalinmo a kunaen: “Adu a tattao ti mangibilang a saan a pannakidenna ti makunkuna nga oral sex. Kasta kadi met ti panangmatmat dagiti kaklasem?” Ti kasta a saan a direkta a saludsod mabalin a gutugotenna ti agtutubo nga anakmo a mangyebkas iti kapanunotanna.
Ti Aramidem Tapno Saanka nga Alusiisen
Siempre, ti pannakisaritam iti anakmo maipapan iti sekso ket mabalin a maysa kadagiti makakarit a rebbengen kas nagannak gapu ta alusiisenka a mangitungpal iti dayta. Ngem dakkel ti pagimbagan ti panagreggetmo. “Inton agangay,” kuna ti ina nga agnagan iti Diane, “in-inut nga agbalin a komportable ti pannakisaritam iti anakmo maipapan iti sekso, ken dayta pay ketdi ti mamagsinged kadakayo nga agina.” Kasta met laeng ti panangmatmat ni Steven a nadakamat itay. Kinunana: “No iruamyo a silulukat ti komunikasion ti pamiliayo iti aniaman a topiko a pakaseknanyo, nalaklakanto laengen a pagsaritaanyo dagiti nakababain a topiko a kas iti sekso.” Innayonna pay: “Alusiisenkanto latta, ngem nasken ti silulukat a komunikasion tapno agbalin a nasalun-at ti maysa a Kristiano a pamilia.”
^ par. 3 Nabaliwan dagiti nagan iti daytoy nga artikulo.
^ par. 8 Ti ‘sexting’ tuktukoyenna ti panangipatulod kadagiti narasaw a mensahe, makagargari a ladawan wenno video, a kangrunaanna babaen iti selpon. Naadaw dayta iti napagtipon a sao a ‘sex’ ken ‘text.’
^ par. 11 Daytoy nga artikulo sagudayenna ti kinapateg ti pannakisarita iti anakmo maipapan iti sekso. Ti artikulo a maipablaak iti masanguanan salaysayenna no kasano nga itukit dagiti moral a pagalagadan kadagita a panagsasarita.
^ par. 16 Naadaw iti panid 171 iti libro nga Agsursuroka iti Naindaklan a Mannursuro, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.
^ par. 19 Tapno maisaritam iti tin-edyer nga anakmo ti maipapan iti sekso, usarem ti kapitulo 1-5, 28, 29, ken 33 iti libro a Dagiti Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo—Dagiti Sungbat nga Epektibo, Tomo 2, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.
ISALUDSODMO ITI BAGIM . . .
Basaem dagiti sumaganad a komento dagiti agtutubo manipud iti intero a lubong. Kalpasanna, iyimtuodmo iti bagim dagiti naipakuyog a saludsod.
“Kinuna dagiti dadakkelko nga agbasaak kadagiti artikulo maipapan iti sekso sa makisaritaak kadakuada no adda saludsodko. Ngem kayatko nga ad-adu pay koma ti ibagada kaniak maipapan iti dayta.”—Ana, Brazil.
Iti panagkunam, apay a saan nga umdas nga ipaayam lattan ti anakmo iti basaenna?
“Adu ti ammok a saan a nasayaat a seksual nga ar-aramid—bambanag a panagkunak saan a pulos nga ammo ni tatangko. Makigtot la ketdi no agsaludsodak kenkuana maipapan kadagita.”—Ken, Canada.
Apay a mabalin a maamak ti anakmo a makisarita kenka maipapan kadagiti pakaseknanna?
“Idi naituredko ti agsaludsod kadagiti dadakkelko maipapan iti sekso, kasla ketdin nakabasolak ta ti saludsodda ket, ‘Apay a ti la salsaludsodem? Adda kadi napasamak?’”—Masami, Japan.
No agsaludsod ti anakmo maipapan iti sekso, ania ti reaksionmo a mabalin a mangirugi wenno manglapped iti panagsarita?
“Makatulong kaniak no ibaga dagiti dadakkelko nga uray idi isuda ti adda iti edadko, insaludsodda met dagita ket gagangay laeng nga isaludsodko met dagita.”—Lisette, France.
Aniat’ aramidem tapno saan nga alusiisen ti anakmo a makisarita kenka maipapan iti sekso?
“Pagsaludsodannak ni Nanang maipapan iti sekso, ngem naalumamay ti tono ti bosesna. Panagkunak, napateg dayta tapno saan a marikna ti anak a kasla maak-akusaran.”—Gerald, France.
No kasaritam ti anakmo maipapan iti sekso, ania koma ti tono ti bosesmo? Masapul kadi a balbaliwam dayta?


text:
Adda Kadi Espesipiko a Lugar nga Ayan ti Dios?
Sungbat ti Biblia
Wen. Adda espesipiko a lugar nga ayan ti Dios—ti langlangit. Usigem dagitoy a teksto iti Biblia:
Iti kararagna, kinuna ni Ari Solomon: “
Umimdengka koma manipud langlangit, ti naipasdek a disso a pagnanaedam.”—1 Ar-ari 8:43.
Insuro ni Jesu-Kristo kadagiti adalanna nga iturongda dagiti kararagda iti ‘
Amada nga adda iti langlangit.’—Mateo 6:9.
Idi napagungar ni Jesus, isu ket simrek “
idiay langit a mismo, tapno agparang ita iti sanguanan a mismo ti Dios.”—Hebreo 9:24.
Nalawag nga ipakita dagita a teksto a ni Jehova a Dios ket maysa a pudpudno a persona, ken agnanaed laeng idiay langit, saan nga iti sadinoman.
Ammuem ti Ad-adu Pay
TI PAGWANAWANAN
Adda Kadi Maysa a Lugar a Pagnanaedan ti Dios?
Adda kadi ti Dios iti amin a lugar? Ammuem no ania ti kunaen ti Biblia.


text:
Azerbaijan
Nagsasabtan: 40°18′N 47°42′E / 40.3°N 47.7°E
Ti Azerbaijan (i/ˌæzərbaɪˈdʒɑːn/; Aserbaiyano: Azərbaycan), opisial a makunkuna a Republika ti Azerbaijan (Aserbaiyano: Azərbaycan Respublikası) ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay rehion ti Kaukaso iti Eurasia. Mabirukan idiay nagsasabtan iti Akinlaud nga Asia ken Akindaya nga Europa,[5]naibeddengan baben ti Baybay Kaspio iti daya, Ruso iti amianan, Georgia iti amianan a laud, ken Iran iti abagatan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 11 Hulio – Ti Internasional a Populasion nga Aldaw, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 Hulio 2011, naala idi 12 Hulio 2011
- ^ a b c d "Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. Naala idi Abril 12, 2011.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "Human Development Index, 2012 Update". United Nations. 2011. Naala idi 15 Hunio 2012.
- ^ Ti Azerbaijan ket mabalin a paset iti Asia ken/wenno Europa. Ti UN panakailaslasin dagiti pagilian iti lubong ket ikabil na ti Azerbaijan iit Akinlaud nga Asia; ti CIA World Factbook CIA.gov, NationalGeographic.com, kenEncyclopædia Britannica ket ikabilda ti Georgia iti Asia. A maisasao, kaaduan dagiti nagtaudan ket ikabilda ti Azerbaijan iti Europa, kasla iti BBC NEWS.bbc.co.uk, Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, ken Worldatlas.com.
- Azerbaijan
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Kaukaso
- Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti pagilian ti Asideg a Daya
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti estado ti Moderno a Turko
- Dagiti republika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991
- Akinlaud nga Asia
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Azerbaijani


text:
SALUDSOD DAGITI AGTUTUBO
Kasano a Maaddaanak iti Umdas a Turog?
Kuna ti Biblia: “
Nasaysayaat ti sangarakem nga inana ngem iti dua a rakem a napinget a panagtrabaho ken panangkamkamat iti angin.” (Eclesiastes 4:6) No kurang ti turogmo, saan a nasayaat ti panagtrabahom!
“No kurang ti turogko, diak makapanunot a naimbag. Marigatanak a mangipamaysa iti ar-aramidek!”—Rachel, 19.
“Alas dos pay la ti malem, nabambannogakon isu nga agdudungsaak uray kaimasan ti tungtongan.”—Kristine, 19.
Kurang kadi ti turogmo? Dagitoy ti inaramid ti dadduma a padam nga agtutubo.
Liklikam ti agpuyat. “
Ikagkagumaak ti maturog a nasapa,” kuna ni Catherine nga agtawen iti 18.
Isardengmon ti makiinnestoria no rabii unayen. “
No dadduma, nakarabrabiin nga umawag wenno agteks dagiti gagayyemko,” kuna ti 21 anyos a ni Richard, “
ngem ammokon no kasano a putden ti saritaan tapno nasapaak a maturog.”
Maturog ken agriingka iti isu met la nga oras. “
Ikagkagumaakon ti maturog ken bumangon iti isu met la nga oras iti kada aldaw,” kuna ni Jennifer nga agtawen iti 20.
Tapno Agballigika: Pagreggetam ti maturog iti di kumurang a walo nga oras kada rabii.
Adu ti magunggonam no mangaramidka iti uray sumagmamano laeng a simple a pamay-an tapno maaddaanka iti umdas a turog. Laglagipem a no nasalun-atka, nasaysayaat ti itsuram, riknam, ken magapuanam.
Saan a kas iti dadduma a banag, adda maaramidam tapno sumayaat ti salun-atmo. Kas iti kinuna ni Erin nga agtawen iti 19, “
Ti salun-atmo ket nakadepende iti maymaysa a tao—sika a mismo.”


text:
Pagsasao nga Arabiko
Ti Arabiko[4] (العَرَبِيةُ al-ʻarabiyyah [alʕaraˈbijja] ( denggen) wenno عربي ,عربى ʻarabī [ˈʕarabiː] ( denggen)) ket ti pagsasao a Klasiko nga Arabiko iti maika-6 a siglo ken dagiti moderno a simmaruno malaksid ti Maltes. Ti Arabiko ket naisasao kadagiti nalawa nga arko a gumay-at iti tengnga a Daya, Amianan nga Aprika, ken ti Sara ti Aprika. Ti Arabiko ket tagikua ti pamilia ti Apro-Asiatiko.
Ti literario a pagsasao a tinawtawagan ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko wenno Literario nga Arabiko, ket ti laeng opisial a porma ti Arabiko. Daytoy ket naus-usar kadagiti kaaduan a naisurat a dokumento ken kas pay dagiti pagsasao dagiti pormal nga okasion, kas dagiti lektura ken dagiti panangiwaragawag iti damdamag. Ti Morokano nga Arabiko ket opisial idi diiay Morocco iti napaut a panawen, sakbay idi ti pagilian ket timmipon iti Liga ti Arabo.
Ti Arabiko ket ti pagsasao a Sentral a Semitiko, ken asideg a kabagian iti Arameo, Hebreo, Ugaritiko ken Penisio. Ti naiyalagad a naisurat nga Arabiko ket naisalumina iti ken ad-adu a konserbatibo ngem dagiti amin a karuay ti naisasao, ken dagitoy dua ket adda iti estado a makunkuna iti diglosia, ken naus-usar nga agbay para kadagiti nadumaduma nga annong iti kagimongan.
Adda met dagiti naisasao a karuay ket agsinnaranay a saan a maawatan,[5] iti naisurat ken naisasao, ken kas iti nabukel dagiti karuay daytoy ket buklen ti sosiolingnguistiko a pagsasaolanguage. Ti kaibuksilanna daytoy iti puro a batayan iti lingguistiko ket mabalin a dagitoy ket maikeddeng a buklen ti ad-adu ngem maysa a pagsasao, ngem dagitoy ket kadawyan a naigrupoda amin a kas maymaysa a pagsasao para iti politikal/wenno relihioso a rasrason (kitaen dita baba). No maikeddeng a dagiti adu a pagsasao, daytoy ket saan a nalawag no manonto dagiti pagsasao, gapu ta dagiti naisasao a karuay ket mangporma ti dialekto a kawar nga awan dagiti nalawag a pagbeddengan. No ti Arabiko ket maikeddeng nga agmaymaysa a pagsasao, daytoy ket mabalin a naisasao babaen dagiti ad-adu ngem 420 a riwriw nga agsasao (patneng ken saan a patneng) iti Arabo a lubong,[6] ken mangaramid daytoy a maysa kadagiti gudua dosena a kaaduan a mangisasao a pagsasao iti lubong. No maikeddeng daytoy nga agsisina a pagsasao, ti kaaduan ti mangisasao a karuay ket mabalin a ti Ehipsio nga Arabiko, nga addaan kadagiti 54 a riwriw a patneng nga agsasao[7]—kenad-adu pay ngem ti ania man a sabali nga Apro-Asiatiko a pagsasao. Ti Arabiko ket liturhiko a pagsasao dagiti 1.6 a bilion a Muslim.[8][9] Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[10]
Ti moderno a naisurat a pagsasao (Moderno a Pagalagadan nga Arabiko) ket naala manipud ti pagsasao ti Koran (ammo a kas ti Klasiko nga Arabiko wenno Koraniko nga Arabiko). Daytoy ket kaaduan a naisursuro kadagiti eskuela, dagiti unibersidad ken naus-usar kadagiti agdumaduma a grado kadagiti lugara pagtrabahuan, govbierno ken ti midia. Dagiti dua a pormak a karuay ket naigrupoda a kas Literario nga Arabiko, a daytoy ket ti opisial a pagsasao dagiti 26 nga estado ti liturhiko a pagsasao ti Islam. Ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko ket kaaduan a sumurot kadagiti gramatikal a pagalagadan iti Koraniko nga Arabiko ken agus-usar iti isu met laeng a bokabulario. Nupay kasta, daytoy ket nangikkat kadagiti dadduma a gramatikal a konstruksion ken bokabulario nga awanen iti ania man a kapadana kadagiti naisasao a karuay. Kaaduan ti baro a bokabulario ket naus-usar a mangibaga kadagiti konsepto a rimsua iti kalapasan ti panawen ti Koran, ken naipangpangruna kadagiti moderno a panawen.
Ti Arabiko ket is-isu ti nabati a kameng ti dialekto a grupo ti Taga-ugma nga Amianan nga Arabiano a naibaga iti sakbay dagiti sinuratan ti Islamiko nga Arabiko a napetsaan idi maika-4 a siglo.[11]Ti ARabiko ket naisurat iti Arabiko nga alpabeto, ken daytoyket maysa nga abjad a sinuratan ken naisurat manipud ti kanawan nga agpakanigid ngem dagiti naisasao a karuay ket sagpaminsan a naisursurat iti ASCII a Latin manipud ti kanigid nga agpakanawan nga awan kadagiti naiyalagad a porma.
Ti Arabiko ket naimpluensiaan dagiti adu a pagsasao iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan; kaaduan kadagiti naimpluensiaan a pagsasao ket ti Urdu, Persiano, Kurdo, Turko, Somali, Swahili, Bosnio, Kazakh, Bengali, Hindi, Malayo, Indones, Tigrinya, Pashto, Punjabi, Tagalog, Sindhi ken Hausa. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, ti Literario nga Arabiko ket isu idi ti kangrunaan a behikulo iti kultura idiay Europa, a naipangpangruna iti siensia, matematika ken pilosopia. Kas resulta, adu kadagiti pagsasao ti Europa ket nangbulodda met kadagiti adu a balikas iti daytoy. Adu kadagiti baliaks iti Arabko a taudan ket mabirukan pay kadagiti taga-ugma a pagsasao a kas ti Latin ken Griego. Ti Arabiko nga impluensia, a kangrunaan iti bokabulario, ket makitkita kadagiti sasao a Romanse, a naisangsangayan iti Espaniol, Katalan, Portugues, ken Sisiliano, gapu ti kaasideg dagiti sibilisasion ti Kristiano a Europeano ken Muslim nga Arabo ken ti pagsasao ti Peninsula Iberio a naibagbaga iti Arabiko a kas al-Andalus.
Ti Arabiko ket nangbulod met kadagiti balikas manipud kadagiti adu a pagsasao, a mairaman ti Hebreo, Griego, Persiano ken Siriako kadagiti nasapa a siglo, ti Turko kadagiti mediebal a panawen ken dagiti kontemporaneo nga Europeano a pagsasao kadagiti moderno a panawen, ken kaaduan manipud ti Ingles ken Pranses.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Procházka, 2006.
- ^ Wright, 2001, p. 492.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, dagiti ed. (2016). "Arabiko". Glottolog 2.7. Jena: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Arabiko". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 52. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ "Arabic language." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 29 Hulio 2009.
- ^ "World Arabic Language Day". UNESCO. 18 Disiembre 2012. Naala idi 12 Pebrero 2014.
- ^ Egyptian Arabic reperensia iti Ethnologue (Maika-16 nga ed., 2009)
- ^ "Executive Summary". The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center. Naala idi 22 Disiembre 2011.
- ^ "Table: Muslim Population by Country | Pew Research Center's Religion & Public Life Project". Features.pewforum.org. 2011-01-27. Naala idi 2014-05-18.
- ^ "UN official languages". Un.org. Naala idi 20 Abril 2013.
- ^ Versteegh (1997:33)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pagsasao nga Arabiko iti Wikimedia Commons


text:
Estoria 115: Baro a Paraiso iti Daga
KITAEM dagidiay natayag a kaykayo, napipintas a sabsabong ken nangangato a bantay. Kitaem ti ugsa a mangmangan manipud dakulap ti ubing. Ken kitaem dagiti leon ken kabayo nga agtaktakder iti taltalon. Dika kadi kayat ti aggian iti lugar kas iti daytoy?
Kayat ti Dios nga agbiagkayo nga agnanayon iti daga iti maysa a paraiso. Isu daytoy ti kari ti Biblia kadagidiay agtaeng iti baro a paraiso: ‘Ti Dios addanto kadakuada. Awanton ni patay wenno sasaibbek wenno ut-ot. Ti daan a bambanag napalabasdan.’
Siguruen ni Jesus a maaramid daytoy nakaskasdaaw a panagbalbaliw. Ammom kadi no kaano? Wen, kalpasan a madalusan ti daga iti amin a kinadakes ken dakes a tattao. Malagipmo pay kadi ti panangagas ni Jesus kadagiti tattao ken pinagungarna dagiti natay idi adda ditoy daga? Inaramidna daytoy tapno ipakita no anianto ti aramidenna iti intero a daga inton agbalinen nga Ari iti pagarian ti Dios.
Dinto kadi nakaskasdaaw ti agbiag iti daytoy baro a paraiso ditoy daga? Ni Jesus, agraman dagidiay pinilina, ti agturaydanto idiay langit. Kitaento dagitoy nga isuamin ditoy daga naragsakda. Itan kitaentayo no aniat’ aramidentayo tapno palubosannatay ti Dios nga agtaeng iti baro a paraisona.
Apocalipsis 21:3, 4; 5:9, 10; 14:1-3.
Dagiti Saludsod
- Sigun iti Biblia, aniada a kasasaad ti tagiragsakentayto iti Paraiso ditoy daga?
- Ania ti kari ti Biblia kadagidiay agtaeng iti Paraiso?
- Kaano a siguruen ni Jesus a maaramid daytoy nakaskasdaaw a panagbalbaliw?
- Idi adda ni Jesus ditoy daga, ania ti inaramidna tapno ipakitana no anianto ti aramidenna kas Ari ti Pagarian ti Dios?
- Anianto ti siguraduen ni Jesus ken dagiti kakaduana nga agturay idiay langit inton iturayanda ti intero a daga?
Kanayonan a salsaludsod
- Basaenyo ti Apocalipsis 5:9, 10.
Apay a makapagtalektayo a dagidiay agturay iti intero a daga bayat ti Milenio a Turay ket mannakipagrikna ken naasida nga ar-ari ken papadi? (Efe. 4:20-24; 1 Ped. 1:7; 3:8; 5:6-10)
- Basaenyo ti Apocalipsis 14:1-3.
Ania ti ipasimudaag ti banag a ti nagan ti Ama ken ti nagan ti Kordero ket naisurat kadagiti muging dagiti 144,000? (1 Cor. 3:23; 2 Tim. 2:19; Apoc. 3:12)


text:
Kappon ti Europa
Ti Kappon ti Europa ket maysa nga ekonomia ken politikal a kappon wenno konpederasion dagiti 27 a naikameng nga estado a nangruna idiay Europa.[9]Ti Kappon ti Europa ket nagtaud manipud iti Karbon ken Paslep a Komunidad ti Europa ken ti Komunidad a Komunidad ti Europa, a inpatakder babaen dagiti innem a pagilian idi 1959. Iti mangibabaet a taw-tawen ti Kappon ti Europa ket dimmakkel babaen ti panakaiserrek dagiti baro a naikameng nga estado, ken ti kabilegan baben ti panaginayon iti annuroten a maipanggep kadagiti lugarna. Ti Tulagan a Maastricht ket naipatakder na ti Kappon ti Europa babaen ti agdama a naganna idi 1993.Ti kaudian a panagpasayaat ti batay-linteg ti Kappon ti Europa, ti Tulagan iti Lisbon ket naipuersaan idi 2009.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- Dagiti nagibasaran
- ^ Barnard, Catherine (Agosto 2007). The Substantive Law of the EU: The four freedoms (2 nga ed.). Oxford University Press. p. 447. ISBN 9780199290352.
- ^ a b "United in diversity". Europa (web portal). Komision ti Europa. Naala idi 20 Enero 2010.
'Nagkaykaysa iti Nagdudumaan' ket isu ti pasasao iti Kappon ti Europa. Ti kayat na a saoen ti pasasao ket, babaen ti EU, Dagiti taga Europa ket nagkaykaysaa iti panagtinnulingan para iti kappia ken panagrangrang-ay, ken dagiti sabsabali a kultura, ug-ugali ken pagsasao iti Europa ket nasayaat a tagikua para iti kontinente.
- ^ "Parlamento ti Europa: The Legislative Observatory". Europa (web portal). Komision ti Europa. Naala idi 20 Enero 2010.
ti pasasao 'Nagkaykaysa iti Nagdudumaan' ket maaramid to kadagidiay Parlamento nga opisial a dokumento;
- ^ Ti New Oxford Amerikano a Diksionario, Maikadua nga Edn., Erin McKean (nagurnos), 2051 pampanid, Mayo 2005, Oxford University Press, ISBN 0-19-517077-6.
- ^ "Total population as of 1 Enero". Eurostat. Naala idi 23 Oktubre 2010.
- ^ Calculated using UNDP data for the member states with weighted population.
- ^ Saan a mairaman dagiti ganganaet a ballasiw-taaw a teritorio
- ^ ti .eu ket pannakabagi ti sibubukel nga Europa, dagiti naikameng nga estado ket addaan da ti bukodda a TLD
- ^ "European". Oxford English Dictionary. Naala idi 3 Oktubre 2011.
5 b. spec. Naipanaganan ti maysa a dagiti agparangrang-ay aserio iti ekonomia ken politika a kap-kappon baben dagiti naibaga a pagilian iti Europa manipud idi 1952 ken iti agdama, a kas Komunidad ti Ekonomia iti Europa, Komunidad ti Europa, Kappon ti Europa.


text:
Ania ti Gubat ti Armagedon?
Sungbat ti Biblia
Ti gubat ti Armagedon ket tumukoy iti maudi a gubat iti nagbaetan ti gobierno ti tao ken ti Dios. Dagitoy a gobierno ken dagiti mangsupsuporta kadakuada busbusorenda ti Dios agingga ita babaen ti dida panagpasakup iti turayna. (Salmo 2:2) Ti gubat ti Armagedon ti mamagpatingga iti turay ti tao.—Daniel 2:
Ti sao nga “Armagedon” ket maminsan laeng nga agparang iti Biblia, iti Apocalipsis 16:16. Kas naipadto iti Apocalipsis, ti “disso nga iti Hebreo maaw-awagan iti Har–Magedon,” ti “ar-ari iti intero a mapagnaedan a daga” maurnongdanto a “sangsangkamaysa iti gubat ti naindaklan nga aldaw ti Dios a Mannakabalin-amin.”—Apocalipsis 16:14.
Asino ti makigubat iti Armagedon? Idauluan ni Jesu-Kristo ti panagballigi ti nailangitan a buyot a mangparmek kadagiti kabusor ti Dios. (Apocalipsis 19:11-
Literal kadi a mapasamak ti gubat ti Armagedon iti Makintengnga a Daya? Saan. Imbes a mapasamak laeng iti maysa a lugar, ti gubat ti Armagedon ket saklawenna ti intero a daga.—Jeremias 25:32-
No dadduma, ti Armagedon ket maipatarus a “Har–
Anianto ti kasasaad bayat ti gubat ti Armagedon? Nupay ditay ammo no kasano nga usaren ti Dios ti pannakabalinna, usarennanto dagiti igam nga inusarna idin—uraro, ginggined, napigsa a tudo, apuy ken asupre, kimat, ken sakit. (Job 38:22, 23; Ezequiel 38:19, 22; Habakuk 3:
Ti kadi Armagedon ti panungpalan ti lubong? Saan a panungpalan dayta ti planetatayo, gapu ta ti daga ket agnanayon a pagyanan ti tao. (Salmo 37:29; 96:10; Eclesiastes 1:4) Imbes a madadael ti amin a tattao, ti Armagedon ti mangisalakan iti “dakkel a bunggoy” dagiti adipen ti Dios.—Apocalipsis 7:
Ngem malaksid iti panangtukoyna iti daga, iti Biblia ti sao a “lubong” ket tumukoy no dadduma iti dakes a kagimongan ti tattao a bumusbusor iti Dios. (1 Juan 2:
Kaano a mapasamak ti Armagedon? Idi dinakamatna ti “dakkel a rigat” nga agpatingga iti gubat ti Armagedon, kinuna ni Jesus: “Maipapan iti dayta nga aldaw ken oras awan ti asinoman a makaammo, uray dagiti anghel ti langlangit wenno uray ti Anak, no di laeng ti Ama.” (Mateo 24:21, 36) Nupay kasta, ipakita ti Biblia a mapasamak ti Armagedon bayat ti di makita a kaadda ni Jesus a nangrugi idi 1914.—Mateo 24:37-39.
Ammuem ti Ad-adu Pay
ANIA A TALAGA TI ISURSURO TI BIBLIA?
Ania ti Aldaw ti Panangukom?
Ammuem no kasano a ti Aldaw ti Panangukom ket pakabendisionan dagiti matalek a tattao.
ANIA A TALAGA TI ISURSURO TI BIBLIA?
Agbibiagtayo Kadin Kadagiti “Maudi nga Aldaw”?
Ammuem no kasano a dagiti aramid ken kababalin dagiti tattao paneknekanna nga agbibiagtayo kadagiti “maudi nga aldaw” a naipadto iti Biblia.