text:
Italia
Ti Italia i/ˈɪtəli/ (Italiano: Italia [iˈtaːlja]), opisial a ti Italiano a Republika[7] wenno ti Republika iti Italia[8] (Italiano: Repubblica italiana[paammo 1]), ket maysa a unitario a parlamentario a republika idiay Abagatan a Tengga ti Europa. Iti amianan, pagbeddenganna ti Pransia, Suisa, Austria ken Eslobenia iti igid ti Alpes. Iti abagatan, buklenna ti sibubukel nga Italiano a Peninsula, Sicilia, Sardinia–dagiti dua a kadakkelan nga is-isla idiay Baybay Mediteraneo ken dagiti adu pay a babbabassit nga is-isla. Dagiti naturay nga estado ti San Marino ken ti Siudad ti Batikano ket dagiti enclave iti uneg ti Italia, ngem ti Campione d'Italia ket maysa nga Italiano nga exclave idiay Suisa. Ti teritorio ti Italia ket sakupenna ti 301,338 km2 (116,347 sq mi) ken naimpluensiaan babaen ti kalalainganna a klima. Nga addaan ti 60.6 a riwriw nga agtaeng, isu daytoy ti maikalima a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Europa, ken ti maika-23 a kaaduan ti populasion iti lubong.
Ti Roma, ket isu ti kapitolio iti Italia, kadagiti napalabas a sigsiglo isu daytoy idi ti sentro ti politika ken relihion iti Lumaud a sibilisasion a kas kapitolio ti Romano nga Imperio ken ti lugar ti Santa Sede. Kalpasan ti panagapday iti Romano nga Imperio, ti Italia ket nakaibtur kadagiti panagraut dagiti ganganaet a tattao, manipud dagiti Hermaniko a tribu a kas dagiti Lombardo ken Ostrogodo, aginggana dagiti Bisantino ken ti kaudian, dagiti Normando, ken dadduma pay. Kalpasan dagiti napalbas a siglo, ti Italia ket nagbalin a nakaipasngayan dagiti Maritimo a republika ken ti Renasimiento[9]. Urayno ti kaaduan kadagiti kalpasan ti Romano a pakasaritaanna, ti Italia ket nanbingbingay idi kadagiti nadumaduma a siudad ken rehional nga estado (a kas ti Republika ti Benesia ken ti Simbaan nga Estado), ngem daytoy ket naiapgkaykaysa idi 1861.[10] Idi naladaw a maika-19 a siglo, babaen ti Sangalubongan a Gubat I, ken aginggana ti Sangalubongan a Gubat II, ti Italia ket nagtagikua ti maysa akolonial nga imperio.[11]
Ti moderno nga Italia ket maysa a demokratiko a republika. Daytoy ket nairanggo a kas ti maika-24 a karang-ayan a pagilian iti lubong[5] ken ti Pagsurotan ti Kasayaat ti panagbiag ket nairanggo idin a kas ti sangapulo a kasayaatan iti lubong idi 2005.[12] Ti Italia ket agragrag-o ti maysa a nangato a pagalagadan ti panagbiag, ken adda ti nangato a GDP ti tunggal maysa atao .[13][14] Daytoy ket nangibangon a kameng ti inawtawagan tattan a ti Kappon ti Europa ken paset ti Eurosona. Ti Italia ket kameng pay ti G8, G20 ken NATO. Daytoy ket adda ti maikatlo a kadakkelan a reserba ti balitok, maikawalo a kadakkelan a nominal GDP, maikasangapulo a kangatuan ti GDP (PPP)[15] ken ti maikanem a kangatuan ti busbos ti gobierno iti lubong.[16] Daytoy ket kameng pay nga estado ti Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Konsilo ti Europa, ti Kappon ti Lumaud a Europa ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti Italia ket adda ti maikasiam a kadakkelan ti busbos ti salaknib ken makibinningay ti nulklear nga armas ti NATO.
Ti Italia ket adda ti nangruna a papel iti Europeano ken milisia ti lubong, kultural ken diplomatiko a pannakibiang. Ti Europeano a politiko ti pagilian, sosial ken ekonomiko nga inpluensia ket mangaramid daytoy ti maysa a nangruna a rehional a bileg.[17][18] Ti pagilian ket adda ti maysa a nangato nga agpang ti publiko nga edukasion ken maysa a nangato a globalisado a pagilian.[19]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti pannagipagarup iti etimolohia iti nagan nga "Italia" ket adu unay ken dagiti sumaganad a pannakaipalawag nga insingsingasing babaen dagiti historiador ken dagiti linguista ket nawatiwat.[20] Segun ti maysa kadagiti kadawyan a pannakaipalplawag, ti termino nga Italia, manipud ti Latin: Italia,[21] ket binulod idi babaen ti Griego manipud ti Oscan Víteliú, a ti kaibuksilanna ket "dagiti ubbing a baka (urbon)" (cf. Lat vitulus "calf", Umb vitlo "urbon").[22] Ti toro ket simbolo dagiti akin-abagatan a tribu ti Italia ken kankanyon a nangipakpakita a sumangsangdo ti Romano a lobo a kas kumarkarit a simbolo iti nawaya nga Italia idi las-ud ti Sosial a Gubat. Ti Griego a historiador a ni Dionisio ti Halikarnasio ket isu tinangibagbaga iti daytoy a pannakalaglagip a kakuyogna ti sarsarita a ti Italia ket nainaganan idi kalpasan kenni Italus,[23] nga inbagbaga pay babaen ni Aristoteles[24] ken ni Tusidides.[25]
Ti nagan nga Italia ket kasisigud idi a naipakat laeng ti paset nga itan ket ti Akin abagatn nga Italia – segun kenni Antioko ti Sirakusa, ti akin abagatan a paset ti peninsula ti Bruttium (moderno a Calabria: probinsia iti Reggio, ken paset dagitiprobinsia ti Catanzaro ken Vibo Valentia). Ngem babaen ti daytoyen a panawen ti Oenotria ken Itali aken nagbalinen nga agpadpada, ken ti nagan ket naipakat pay ti kaaduan iti Lucania. Dagiti Griego ket nagin-inutda a nangipakat ti nagan nga "Italia" iti dakdakkel a rehion, ngem idi panagturay ti [[Romano nga Emperador|Emperador] Augustus (gibus ti umuna a siglo BC) a daytoy a termino ket naipadakkel a mangsakop ti intero a peninsula aginggana kadagiti Alpes.[26]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Kasakbayan a pakasaritaan ken kina-ugma[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nakalkali manipud kadagiti amin a paset ti Italia ket nangipakpakita ti kadda ti Neanderthal a napetsaan manipud idi Paleolitiko a paset ti panawen, iti agarup a 200,000 tawtawen,[27] Dagiti moderno a tao ket simmangpetda idi agarup a 40,000 tawtawen. Dagiti Taga-ugma atao iti kasakbayan ti Romano nga Italia – a kas dagiti Umbriano, ken dagiti Latin (a nagtaudan dagiti Romano), Volsci, Samnita, dagiti Kelta ken dagiti Ligures a nagtagtagitao iti akin amianan nga Italia, ken dagiti dadduma pay – ket dagidi Indo-Europeano a tattao; ti kangrunaan a naipakasaritaan a tattao iti saan nga Indo-Europeanoa tawidan ket mangiraman kadagiti Etruscans, dagiti Elymians ken Sicani idiay Sicilia ken dagiti prehistoriko a Sardinia.
Idi baetan ti maika-17 ken maika-11 a siglo BC dagidi Misenio a Griego ket nangibangonda kadagiti pannakaiyasideg iti Italia[28][29][30][31][32][33][34] ken idi maika-8 ken maika-7 a sigsiglo BC dagiti kolonia ti Gresia ket nabangonda amin iti igid ti aplaya ti Sicilia ken ti akin abagatan a paset ti Italiano a Peninsula ket nagbalin a naamammuan a kas ti Magna Graecia. Ken dagidi pay Penisia ket nangbangonda kadagiti kolonia kadagiti aplaya ti Sardinia ken Sicilia.
Ti taga-ugma a Roma ket isu idi ti immuna a bassit a komunidad ti agrikultura a nabangon idi maika-8 a siglo BC, a dimmakkel kadagiti napalabas a siglo iti kadakkelan nga imperio a nangbukel ti sibubukel a Baybay Mediteraneo, a nakairuaran dagiti Taga-ugma a Griego ken Romano a kultura iti maysa a sibilisasion. Daytoy a sibilisasion ket impluensial unay a ti legado ket nangruna iti sangalubongan. Ti Taga-ugma a Roma ket nakaro a naimpluensiaan ket nangibati ti markana iti moderno a gobiernoA, linteg, politika, administrasion, urbano a panagplano, inhennieria, pilosopia, arkitektura, dagiti arte ken dagiti dadduma pay nga aspeto iti lumaud a lubong, a nangporma ti nakaibatayan ti Lumaud a sibilisasion.
Iti nabontog a pannaka-apday manipud idi naladaw a maikadua a siglo AD, thi imperio ket nagtungpalan ti pannakapisi iti dua a paset idi 395 AD: ti Lumaud a Romano nga Imperio ken ti Akin-daya a Romano nga Imperio. Ti lumaud a paset – babaen ti presion dagidi Pranko, dagidi Bandalo,dagidi Huno, dagiti Godo ken dagiti dadduma pay a populasion manipud ti Akin-day a Europa – ket nakaitungpalan a natunaw idi 476 AD, idi ti kinaudi a lumaud nga Emperador ket inikkat babaen ti Barbaro a hepe a n Odoakro.
Tengnga a Panpanawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Kalpasan ti pannakatnag ti Roma, ti Italia ket pinarukma babaen dagiti Hermaniko a Tribu dagiti Ostrogodo, ngem idi maika-6 a siglo ti Taga-daya Romano nga Emperador a ni Justiniano ket pinarukmana manen. Ti panagraut ti sabali pay a Hermaniko a Tribu (dagiti Lombardo) iti naladaw nga isu met laeng a siglo ket nangpabasiit ti kaadda ti Bisantino iti bassit a pirgis iti daga a nagbaetan ti Rabena ken Roma ken dagiti dadduma pay a daga idiay akin-abagatan nga Italia, a nangburak ti panagkaykaysa ti peninsula aginggana idi 1870.
Ti panagturay ti Lombardo iti akin-amianan a ken tengnga nga Italia ket sinagepsep idi ti Pranko nga Imperio babaen ni Karlomagno idi naladaw a maika-8 a siglo. Dgaiti pRanko nga ari ket timmulongda oay iti pannakaporma kadagiti Estado ti Papa idiay tengnga ti Italia, a gimmay-at manipud idiay Roma aginggana idiay Rabena, urayno ti kaaduan ti Tengnga a Panpanawen ti Kina-Papa ket tinengtengngel laeng ti Latium. Ti kaadda daytoy a teokratiko nga estado ket nangtiped kadagiti napalabas a siglo ti panagkaykaysa ti peninsula. Aginggana idi maika-13 a siglo, dagiti politika ti Italiano ket tinurturayan babaen ti pannakaikabagian ti baetan dagiti Aleman a Emperador ti Nasantuan a Romano ken dagiti papa, a kaaduan kadagiti Italiano a siudad ket nakitiptiponda iti dati a (Gibelini) wenno para iti naud-udi a (Guelfi) manipud ti temporario a pakainugotan.
Iti daytoy idi a kawaw iti turay nga ti Italia ket nakakita ti pannakaipangato iti naisangayan nga patakder, ti mediebal a komuna. Kadagiti anarkaiko a kasasaad a kankanayon a nagballigi kadagiti mediebal nga Italiano a siudad-estado, dagiti tao ket binukbokudanda a nagurnos tapno maipasubli ken maikatda ti armas dagiti nagsisinnupiat a napilpili a tattao. Idi maika-12 a siglo, ti liga dagiti komuna, ti Liga ti Lombardo, ket inabakda ti Aleman nga emperador a ni Frederick Barbarossa, a nangiturongan ti proseso a pannakaited ti epektino a pannakawaya kadagiti kaaduan ti akin-amianan ken tengnga a siudad ti Italia. Uray pay ti pannakadadaelna kadagiti nadumaduma a gubat, ti Italia ket nagtalinaay, a naipangpangruna idiay amianan ken tengnga, ti relatibo a narang-ay nga urbano a sibilisasion.
Iti las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen, ti Italia ket kanakita ti pannakaipangato kadagiti nadumaduma a Maritimo a Republika, a ti kadayegan ket ti Benesia, Genoa, Pisa ken Amalfi. Nakaroda a nairaman kadagiti Krusada, nagatiwda kadagiti opurtunidad iti politikal ken panagtagilako. Ti Benesia ken ti Genoa ket dimtengan a nagbalinan a kas ti aruangan ti Europa iti panagtagilako iti Daya, a nangbangbangon kadagiti kolonia iti kaadayo iti Baybay Nangisit ken kankanayon a kaaduan a nagtengtengngel ti panagtagilako iti Bisantino nga Imperio ken ti lubong ti Islamiko a Mediteraneo. Ti kondado ti Saboya ket nangpadakkel ti teritoriona idiay peninsula idi kaladawan ti naladaw a Tengnga a Panpanawen, bayat a ti Florencia ket nagrangrang-ay iti nasayaat a naurnos a komersio ken pinansia a siudad-estado, a nagbalin kadagiti kaaduan a siglo ti Europeano a kapitolio iti seda, dutdot, panangibanko ken alahas.
Idiay abagatan, ti Bisantino a Sicilia ket nagbalinen a maysa nga Islamiko nga emirato idi maika-9 a siglo, a nagrangrang-ay aginggana idi pinarukma dagidi Italo-Normano idi naladaw a maika-11 a siglo a kinuyog kadagiti kaaduan nga estado ti Lombardo ken Bisantino iti akin-abagatan nga Italia. Babaen dagit inarikut a serie dagiti pasamak, ti akin-abagatan nga Italia ket rimmang-ay a kas maysa a naipagkaykaysa a pagarian, nga immuna babaen ti Kamara ti Hohenstaufen, kalpasan daytoy babaen ti Kapetiano a Kamara ti Anjou ken, manipud idi maika-15 a siglo, ti kamara ti Aragon (urayno ti Sicili aket naisina nga Aragones a pagarian manipud idi naladaw a maika-13 a siglo aginggana idi maika-15 a siglo). Idia Sardinia, dagiti dati a probinsia ti Bisantino ket nagbalinda a nawaya nga estado a tinawtawagan a aks tigiudicati, urayno kaaduan ti isla ket tinurturayan babaen ti Genoa wenno Pisa aginggana idi pinarukma dagiti Aragones idi maika-15 a siglo.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Idiay Italia, dagiti sabsabali a pagsasao ket opisial a mabigbigan a mayanaup ti linteg a patneng a (rehional) a pagsasao babaen ti Europeano a Dokumento ti linteg para iti Rehional wenno dagiti Rehionala Pagsasao. Iti tunggal maysa kadagitoy, ti opisial a nagan ti Italia ket dagiti sumaganad:
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ethnologo a reporta". Ethnologue.com. Naala idi 30 Oktubre 2010.
- ^ "Binulan a demograpiko a katimbengan: Enero 2011" (iti Italiano). Istat. 10 Septiembre 2011. Naala idi 10 Septiembre 2011.
- ^ a b c d "Italia". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 14 Oktubre 2011.
- ^ "Pannakaiwarwaras ti matgedan ti pamilia – Gini a pagsurotan". CIA – The World Factbook. Naala idi 9 Hulio 2010.
- ^ a b "Reporta tiPanagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ "Comune di Campione d'Italia". Comune.campione-d-italia.co.it. 14 July 2010. Naala idi 30 Oktubre 2010.
- ^ Ti Inggles a nagan ti estado ti Italia a nausar iti Inggles a testo iti Tulag iti Lisbon,
- ^ A kas maus-usar kadigiti sumaganad a sinurat a mangipalip ti Nagkaykaysa a Pagpagilian: "UNTERM database iti Nagkaykaysa a Pagpagilian". Sekretario ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 28 Marso 2012.
- ^ "Italia: Nakaipasngayan iti Renasimiento". Europeano a Renasimiento ken Pannakaipatakder manen. Ili iti Washington, NJ: Akademia ti Immakulada a Puso. [n.d.] Naala idi 20 Disiembre 2009..
- ^ "Panagkaykaysa ti Italia". Library.thinkquest.org. 4 Abril 2003. Naala idi 19 Nobiembre 2009.
- ^ "Ti Imperio ti Italiano a Kolonia". Amin nga Imperio. Naala idi 17 Hunio 2012. "Iti kapantokanna, idi sabayan ti WWII, ti Italiano nga Imperio ket binuklan na dagiti teritorio ti agdama nga aldaw nga Italia, Albania, Rodas, Dodecaneses, Libya, Etiopia, Eritrea, 2/3 ti Somalia ken ti bassit a konsesio ti Tientsin idiay Tsina"
- ^ The Economist Intelligence Unit’s quality-of-life index, Economist, 2005
- ^ "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "DDP Quick Query". Ddp-ext.worldbank.org. 20 Hulio 2004. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". Imf.org. 14 Septiembre 2006. Naala idi 2 Agosto 2010.
- ^ "CIA World Factbook, Budget". Cia.gov. Naala idi 26 Enero 2011.
- ^ M. De Leonardis, Il Mediterraneo nella politica estera italiana del secondo dopoguerra, Bologna, Il Mulino, 2003, p. 17
- ^ Ti Tengnga a Daya ken ti Europa. Liblibro ti Google. 24 Nobiembre 1998. Naala idi 30 Mayo 2011.
- ^ "KOF – Pressemitteilung" (PDF). Naidulin manipud ti kasisigud idi 2011-04-27. Naala idi 27 Oktubre 2009.
- ^ Alberto Manco, Italia. Disegno storico-linguistico, 2009, Napoli, L'Orientale, ISBN 978-88-95044-62-0
- ^ Latin a Diksionario ti Oxford, p. 974: "umuna a silaba. kadawyan nga ababa (cf. Quint.Inst.1.5.18), ken naiskan pay iti Lucil.825, ngem iti daktiliko a berso a naipaatiddog metri gratia."
- ^ J.P. Mallory ken ni D.Q. Adams, Ensiklopedia ti Indo-Europeano a Kultura (Londres: Fitzroy ken ni Dearborn, 1997), 24.
- ^ Dionisio ti Halikarnasio, Dagiti Romano a Kina-ugma, 1.35, iti LacusCurtius
- ^ Aristoteles, Politika, 7.1329b, iti Perseus
- ^ Tucidides, Ti Peloponesio a Gubat, 6.2.4, iti Perseus
- ^ Pallottino, M., Pakasaritaan ti Kasapaan nga Italia, patarus. Ryle, M & Soper, K. kadagiti Lektura ni Jerome, Maikasangapulo ket pito kadagiti Serie, p. 50
- ^ Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. ISBN 0-306-46463-2.
- ^ Ti Miseneo ken Italia: ti arkeolohiko ken arkeometriko nga ebidensia ti seramiko, Unibersidad ti Glasgow, Departamento ti Akeolohia
- ^ Emilio Peruzzi, Dagiti Miseneo ti Nasapa a Latium, (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980
- ^ Lord William Taylour, Miseneo a Bangbanga idiay Italia ken dagiti Kaaripingna a Lugar (Cambridge 1958)
- ^ Gert Jan van Wijngaarden, Panagusar ket Panagayat ti Miseneo a Bangbanga idiay Lebante, Cyprus ken Italia (1600–1200 B.C.): Ti KInapangruna iti Kontesto, Arkeolohiko a Panagad-adal ti Amsterdam, Unibersidad ti Amsterdam a Pagmalditan, 2001
- ^ Andrea Vianello, Miseneo a Naladaw a Panawen ti Gambang ken dagiti Italiko a Produkto iti Laud a Mediteraneo: Ti Sosial ken Ekonomiko a Panagusig, (Dagiti Reporta dagiti Serie ti Britaniko nga Arkeolohiko), Dagiti Reporta ti Britaniko nga Arkeolohiko
- ^ Miriam S. Balmuth, Robert J. Rowland, Dagiti Panagad-adal iti Sardinio nga Arkeolohia, Unibersidad ti Michigan a Pagmalditan, 1984
- ^ Bryan Feuer, Miseneo a sibilisasionn: ti maysa a naipababa a bibliograpia aginggana iti 2002, McFarland & Company; Nabalbaliwan a Sub-edision (2 Marso 2004)
- Bibliograpia
- Italia. DK. 2005. ISBN 1-4053-0781-1. Di ammo a parametro
|unused_data=di naikaskaso (tulong)
- Miller, Judith (2005). Alikamen: dagiti estilo ti lubong a klasiko aginggan ati kontemporario. DK Publishing. ISBN 0-7566-1340-X.
- Akin-amianan nga Italia. APA Publications. 2004. ISBN 981-234-903-0. Di ammo a parametro
|unused_data=di naikaskaso (tulong)
- Hacken, Richard. "Pakasaritaan ti Italia: Dagiti Kangrunaan a Dokumento". EuroDocs: Biblioteka ti Harold B. Lee: Unibersidad ti Brigham Young. Naala idi 6 Marso 2010.
- "FastiOnline: Ti datos a pagibatayan ti arkeolohiko a panagkalkali manipud idi tawen ti 2000". Internasional nga Asosasion ti Klasiko nga Arleohiko (AIAC). 2004–2007. Naala idi 6 Marso 2010.
- "Pakasaritaan ti Italia – Pagsurotan ti Italiano a Pakasaritaan" (iti Italiano, Inggles). Intituto ti Europeano nga Unibersidad, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. Naala idi 6 Marso 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Italia idiay Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Italia manipud idiay Wikivoyage
- Dagiti Online a rekurso a maipanggep ti Italia
- Kitaen ti Italia idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Nangatngato nga Edukasion para kadagiti Internasional nga Estudiante
- Dagiti Nailian ken Rehional a Parke ti Italia
- Opisial a Website ti Turismo ti Italia
- Italia
- Dagiti Alpino a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- G8 a pagpagilian
- G20 a pagpagilian
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Italiano
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1861
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian


c: text/html

text:
Hungaria
Ti Hungaria i/ˈhʌŋɡəri/ (Hungaro: Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ( denggen)) ket maysa a naserraan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa.[5] Daytoy ket mabirukan idiay Labneng Karpato ken nabeddengan babaen ti Eslonakia iti amianan, Ukrania, ken Romania iti daya, Serbia, ken Kroasia iti abagatan, Eslobenia iti abagatan a laud ken Austria iti laud. Ti kapitolio ti pagilian, ken ti kadakkelan a siudadna, ket ti Budapest. Ti Hungaria ket maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti Visegrád a Grupo, ken ti Schengen a Tulagan . Ti opisial a pagsasaona ket ti Hungaro, a naamammuan pay a kas ti Magyar, a paset daytoy Finno-Ugric a grupo ken isu daytoy ti kaaduan a naisasao ti saan nga Indo-Europeano a pagsasao idiay Kappon ti Europa.[6]
Kalpasan dagiti paset ti panawen a nagsasaruno a panagtataeng dagiti Celta, Romano, Huns, Eslabo, Gepid, ke Avar, ti pundasion ti Hungaria ket naipundar idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ti Hungaro a prinsipe a ni Árpád, a ti nalatak nga apona a ni San Esteban I ket naipangato iti trono idi 1000 AD iti balangat nga inpatulod babaen ni Papa Silvestre II manipud idiay Roma. Ti Pagarian ti Hungaria ket adda daytoyen manipud idi 946 a tawtawen,[nota 1] ken dagiti nadumaduma apuntos ket naikedkeddeng idi a kas maysa a nangruna a politikal a bileg idiay Europa, a maysa akadagiti kultural a sentro ti Lumaud a Lubong.[7][8] Kalpasan ti agarup a 150 a tawtawen ti bassit a Otomano a panaturay (1541–1699), ti Hungaria ket naitiptipon iti Habsburg a Monarkiay, ken kalpasan daytoy ket naikeddeng a kas gudua ti dua a monarkai ti Austro-Hungaria (1867–1918).
Daytoy ket maysa a nalatak a bileg aginggana idi gibus ti Sangalubongan a Gubat I, ti Hungaria ket nannugpalan a nakapukaw kadagiti agarup a 70 porsiento ti teritoriona, maysa a pagkatlo ti etniko a Hungaro a populasion,[9] ken amin dagiti sangladanna babaen ti Tulag ti Trianon,[10] a dagiti termino ket ket naikedkeddeng a nakaro unay babaen kadagiti kaaduan ti Hungaria.[11] Kalpasan ti nabagas nga ekonomiko ken politikal a pannakatalna, ti Hungaria ket nasakupan ti autoritario a turay, ken nagtengan ti pannakikaduana iti Nazi nga Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II. Kalpasan ti gubat, ti Hungaria ket tinurayan babaen dagiti Sobiet, a simsimrek iti panawen ti Komunista idi 1947 kalpasan ti pannakabangon ti Republika ti Tattao ti Hungaria. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen, ti Hungaria ket nakagun-od ti nawatiwat a sangalubongan a pannakadlaw idi las-ud ti Rebolusion ti 1956, ti kadakkelan a yaalsa a rimsua iti kaunegan ti sakup ti Sobiet. Kalpasan ti paset tipanawen ti kadawyan a liberal a turay ti komunismo, idi 1989 ti Hungaria ket nangirugrugi ti naballigi a panaglukatna kadagiti pagbeddenganna iti Austria, a mangtulong daytoy ti panagpadaras ti panagrebba ti Dumaya a Panagkaykaysa.
Manipud idi 1989, ti Hungaria ket tinurturayanen babaen ti demokratiko a parlamentario a republika, ken tatta nga aldawen ket naikedkeddeng a kas maysa a narang-ay a pagilian nga adda ti nangato a matgedan nga ekonomia.[12] Ti Hungaria ket maysa kadagiti tallopulo a kadayegan a papanan dagiti turista iti lubong, a mangawawis kadagiti 10.2 a riwriw a turista ti tunggal maysa a tawen (2011).[13] Ti pagilian ket pagtaengan ti kadakkelan a sistema ti rukib ti napudot nga ubbog[14] ken ti maikadua a kadakkelan a napudot a danaw iti lubong (Danaw Hévíz), ti kadakkelan a danaw iti Tengna nga Europa (Danaw Balaton), ken ti kadakkelan a masna akaruotan idiay Europa (Hortobágy).
Pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti porma ti gobierno idi iti dayta a panawen ket nagbalbaliw wenno saan a naamammuan, a gapuanan kadagiti nabiit a panagsarsardeng
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Senso ti Populasion idi 2001 – Nailian ken kondado a datos – Pakabuklan ti datos". Nepszamlalas.hu.
- ^ KSH . Naala idi 15 Agosto 2012.
- ^ Senso a Datos idi 2011 ti Opisina ti Sentral a Hungaro ti Estadistika. Naala idi 27 Marso 2012.
- ^ a b c d "Hungary". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "Heograpia ::Hungaria". cia.gov. Naala idi 31 Agosto 2011.
- ^ Sangalubongan a panakaisao: dagiti panggep para iti panagampon ti Inggles a bokabulario kadagiti sabsabali a pagsasao – Liblibro ti Google. Liblibro ti Google. Naala idi 20 Septiembre 2010.
- ^ Mario D. Fenyo. "Literaturea ken Politikal a Panagbalbaliw: Budapest, 1908–1918: Panagginnatang ti Pilosopiko a kagimongan ti Amerikano, 1987". Books.google.com.au.
- ^ Clara Margaret Czégény: Dagiti Tinawtawid a Hungaro a Reseta ni Helen
- ^ "Dagitinaranas a kinapudno – Pakasaritaan". MTI. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Bernstein, Richard (9 Agosto 2003). "Daya ti Danube: Nakakalkaldaanga Siglo ti Hungaria". The New York Times. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ "Hungaria". Encarta. Naidulin manipud ti kasisigud idi 31 Oktubre 2009. Naala idi 12 Nobiembre 2008.
- ^ Panakaidasig ti Pagilian ti Sangalubongan a Banko, 2007
- ^ "UNWTO Barometro ti Sangalubongan a Turismo". Organisasion ti Sangalubongan a Turismo. Naala idi 30 Hulio 2012.
- ^ "Agbiruk – Sangalubongan nga Edision – The New York Times". International Herald Tribune. 29 Marso 2009. Naidulin manipud ti kasisigud idi 27 March 2009. Naala idi 20 Septiembre 2009.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Hungaria idiay Wikimedia Commons
- Hungaria
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cagwait, Surigao del Sur
Ti Cagwait ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Surigao del Sur iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Cagwait ket nabingbingay a politikal kadagiti 11 a barbaranggay.[2]
- Aras-asan
- Bacolod
- Bitaugan East
- Bitaugan West
- La Purisima (Palhe)
- Lactudan
- Mat-e
- Poblacion
- Tawagan
- Tubo-tubo
- Unidad
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Surigao del Sur". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 8 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Caraga (Ingles) naala idi 24 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Surigao del Sur". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 8 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Bise Presidente iti Pilipinas
Ti Bise Presidente iti Pilipinas (Filipino: Pangalawang Pangulo ng Pilipinas, inpormal a kas, "Ang Pangalawang Pangulo" wenno "Bise Presidente" naala manipud ti Espaniol). Daytoy ket isu ti maikadua a kangatuan nga ehekutibo nga opisial ti gobierno iti Pilipinas, kalpasan ti Presidente. Ti opisial a pagtaengan ti Bise Presidente iti Pilipinas ket ti Balay ti Pilipino, Kompleks ti CCP, Pasay.[7]
Dagiti linaon
- 1 Deskrpsion
- 2 Pakasaritaan
- 3 Dagiti rebbeng ken dagiti responsibilidad
- 4 Panagsisinnaruno
- 5 Dagiti gundaway iti opisina
- 6 Dagiti sibibiag a Bise Presidente
- 7 Listaan dagiti Bise Presidente
- 8 Kitaen pay
- 9 Dagiti nagibasaran
- 10 Dagiti silpo ti ruar
Deskrpsion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bise Presidente iti Pilipinas ket isu ti umuna kadagiti linia ti panagsasaruno iti Pilipinas , kem agtaken iti Kinapresidente kalpasan ti ipupusay, panagikkat, wenno pannakaikkat babaen ti pannakaidarum ti pangulo ken ti pagbanagan ti pannakabasol iti agdama a panagtakem. Ti puesto ket winaswas idi babaen ti Linteg Militar idi 1972, ken saan idi a nairaman iti kasisigud a testo ti Batay-linteg ti 1973 . Dagiti panagpasayaat iti daytoy a bersion ket nangipasubli ti puesto kadagidi panagbutos idi 1986. Ti agdama a batay-linteg ket mangitaginayon iti daytoy a puesto.
Ti Bise Presidente ket saan a maipada kasla kadagiti sabali a pagilian, ti Bise Presedente ket awan kadagiti opisial a responsibilidad malaksid malaksid kadagiti naikeddeng babaen ti agdama a Presidente. Dagiti tawid ti panagturay ti puesto ket nagtauden manipud ti Mankomunidad iti Pilipinas, ken ti immuna a nagtakem, ni Sergio Osmeña (bayat nga dda dagiti kapada a nainaganan a puesto kadagiti gobierno sakbay ti Umuna a Republika iti Pilipinasc, awan daytoy a puesto babaen ti naikeddeng nga umuna nga opisial a nailian a gobierno a naipatakder idi 1898). Daytoy ket mangiraman ti Bise Presidente a maikkanto ti kangatuan a ranggo a karebbengan ti gabinete.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Sakbay ti pannakawaya[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a naammmuan idi a bise presidente a nagtunton a kas paset ti gobierno et ni Mariano Trías, ti terminona ket nangrugi idi Marso 22, 1897. Isu ket nabutosan idi las-ud dagiti eleksion ti Taripnong a Tejeros, ken kanungpalan idi a nabutosan a bise presidente ti Kangatuan a Konsehal a nangimaton kadagiti tulagan ti Biak na Bato idi 1897. Daytoy a Kangatuan a Konsehal ket awan ti kinaturay, di pay nagturay ti aniaman nga estado, ken inus-usar laeng para iti panagtawar kadagiti Kastila. Daytoy a konsehal ket kanungpalan a nasukatan, ken awan ti adda a kastoy a puesto idi las-ud ti pannakairangarang ti pannakawaya ti pagilian idi 1898, ken addaan idi daytoy ti diktadora a gobierno. Ti opisial nga immuna a pudno a repubika ti pagilian ket napundar idi 1899, ken awan pay daytoy idi ti bise presidente. Embes ket a naserbi ni Trias kadagiti gabinete ni Apolinario Mabini ken ni Pedro Paterno, a kas ministro ti pinansia ken ministro ti gubat. No Trias ket saan a naikedkeddeng a kas Bise Presidente iti Pilipinas gaputa ti Kangatuan a Konsehal ket saan a nangirangarang ti aniaman a naturay nga estado.
Dagiti Bise Presidente[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Batay-linteg iti Pilipinas idi 1935 ket nangipatakder ti puesto ti Bise Presidentent, nga awan kadagiti nasken a responsibilidad, yrano mabalin ti Presidente, no kayatna, ken mangidutok ti Bise Presidente iti puesto ti gabinete. Ti immuna a idi a nabutosan iti puesto ti Bise Presidente babaen ti batay-linteg ket ni Sergio Osmeña. Kaduana nabutosan ni Manuel L. Quezon kadagiti immuna a panagbutos iti Pilipinas, ni Osmena ket naikkan idi ti kangatuan a ranggo iti rebbeng ti gabinete iti pannkairugi ti Mankomunidad iti Pilipinas idi Nobiembre 1935. Sakbay ti pannakaway idi 1946, dayta a rebbeng idi ti gabinete ket ti Sekretario ti Pagbagbagaan ti Publiko, ken naireserba laeng idi para iti Bise Gobernador-Heneral (maysa nga Amerikano). Ni Bise Presidente Osmena ket nagtengngel iti daytoy a puesto manipud idi 1935 aginggana idi 1939, ken ti kapadan a rebbeng iti Gabinete ti Gubat idi las-ud ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan
Kalpasan ti pannakawaya, ti kangatuan ti ranggo ti puesto ti gabinete ket nagbalin nga iti Sekretario dagiti Ganganaet a Pannakibiang (daytoy pay kaeng ti agdama a kangatuan a ranngo ti rebbeng ti gabinete iti opisial a protokol), a naited idi kenni Bise Presidente Elpidio Quirino. Ni Bise Presidentet Fernando Lopez ket nagmadi ti rebbeng ti Ganganaet a Pannakibiang idi isu ket nagbain a Bise Presidente ni Quirino idi 1949. Nupay kasta, ni Bise Presidente Carlos P. Garcia ken ni Emmanuel Pelaez ket nagtengngelda pay ti rebbeng ti Ganganaet a Pannakibiang, ti tawidan a naipasubli iti Maikalima a Republika, a ni Bise Presidente Salvador Laurel ken ni Teofisto Guingona, Jr. ket nagtengngelda ti rebbeng ti Ganganaet a Pannakibiang. Ni Gloria Macapagal-Arroyo ket nagserbi a kas Sekretario ti Naingayeman a Nam-ay ken Panagrang-ay. Dagiti sabali a puesto ti Gabinete nga awan ti titulo iti Sekretario ket naited idi kenni Joseph Estrada a kas Mangipangulo ti Komision ti Kontra-Krima ti Presidente ken ni Noli de Castro a kas Mangipangulo ti Konsehal ti Koordinasion ti Pagbalayan ken Urbano a Panagrang-ay.
Ti maymaysa kadagiti Bise Presidente iti Maikatlo a Republika, ni Diosdado Macapagal ket saan idi a naikkan ti puesto iti gabinete, gaputa isu ket ti immuna a nabutosan a Bise Presidente a saan a naggapu iti isu met laeng a partido a kas ti imkumbento.
Ni Arturo Tolentino ket nairangarang idi a kas ti elektado a Bise Presidente babaen ti Kadawyan a Batasang Pambansa idi 1986. Isu ket nagsapata a kas Bise Presidente idi Pebrero 16, 1986 sakbay kenni Hepe ti Hustisia a ni Ramon Aquino ngem, gapu ti nadayeg a pammati a dagiti panagbutos ket madi, isu ket saan a pudno a nagserbi a kas Bise Presidente. Kalpasan ti maysa a lawas kalpasan ti panagsapata ni Tolentino, ti makunkuna a Rebolusion ti Bileg ti Tattao ket nangrebba ti panagturay ni Marcos. Idi Pebrero 25, 1986 ni Corazon Aquino ken ni Salvador H. Laurel ketnaisapatada a kas Presidente ken Bise Presidente.[8]
Linia ti panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti rebbeng ken dagiti responsibilidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Artkulo VII Paset 3 iti Batay-linteg ti 1987 ket agbilin ti kaadda iti Bise Presidente "nga addanto ti kapada a kualipikasion ken ti termino iti opisina a nakabutosanna h, ken ti isu met laeng a kababalin, a kas ti Presidente." Ti Bise Presidente ket mabalin a maikkat manipud ti daytoy a puesto iti isumet laeng a kababalin a kas ti Presidente, ken mabalin a maidutok a kas Kameng ti Gabinete.
Ti Bise Presidente ket nasken amaipan iti opisina babaen ti nadayeg a panagbutos a maaramid iti tunggal maikadua a Lunes iti Mayo (wenno kas sabali a maited babaen ti linteg) para iti termino kadagiti innem a tawen ititengnga ti aladaw ti Hunio 30 ti tawen a nakabutosan ti opisial, ken agpatingganto iti tengnga ti aldaw iti isumet laeng a petsa kalpasan ti innem a tawen. Ti paset 4 ket mangibagbaga a ti Bise Presidente ket saan a mapalubosan nga agserbi ti dua nga agsasaruno a termino, ken no ti aniaman a kaso a ti opisial ket iwagsakna ti puestona iti laud ti terminona, daytoy ket maikeddengto a kas maysa a panagsalingbat iti termino para iti nakabutosanna.
Isupay ket agtakem pay kadagiti rebbeng ken dagiti responsibilidad ti Presidente (a kas Agtigtignay a Presidente) no (1) ti puesto ti Presidente ket saan pay a napili, aginggano addanton napili ken kualipikado, (2) ti Presidente ket natayen wenno permanente a nabaldado, ken agserbinto ti di pay nagpaso a termino, ken/wenno (3) ti Kamkameng ti Gabinete ket mangited iti Presidente ti Senado ken ti Tagabitla ti Kamara ti naisurat a panangirangarang a ti Presidente ket saanen a makaaramid kadagiti reposibilidad ken dagiti rebbengna.
Panagsisinnaruno[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti bise presidente ket isu ti umuna iti linia ti panagsasruno ti presidente a kas inbilin ti batay-linteg ti 1987. Ti panagsisinnaruno iti kaso ti inakapasitasion wenno ipupusay ti Presidente iti Pilipinas ket namitlon a napasamak:
- Ti panagtakem ni Sergio Osmeña a kas presidente kalpasan ti ipupusay ni Manuel L. Quezon gapu ti daig idi 1944.
- Ti panagtakem ni Elpidio Quirino idi 1948 kalpsan ti ipupusay ni Manuel Roxas gapu ti atake ti puso.
- Yi panagtakem ni Carlos P. Garcia iti presidente 1957 kalpasan ti pannakatupa ti Eroplano ti Presidente iti Pilipinas a nagsakayan idi ni Ramon Magsaysay.
Ti Bise Presidente ket nagbalinen a Presidente babaen ti panagikkat:
- Ni Gloria Macapagal-Arroyo idi nangituray ti Kanagtuan a Korte a ni Joseph Estrada ket agikkat idi 2001.[9][10]
Dagiti gundaway iti opisina[urnosen | urnosen ti taudan]
Matgedan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti matgedan ti Bise Presidente ket sumakop manipud ti P103,000 to P111,917[11] iti maysa abulan, nga inkeddeng babaen ti Kongreso.
Opisial a pagtaengan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti Bise Presidente ket saan idi a naikkan ti opisial a pagtaengan. Nupay kasta, ti Bise Presidente ket agtengngel pay iti opisina a kakuyogna ti Presidente idiay Ehekutibo a Pasdek (itan ket ti Salas ti Kalayaan ) iiti kompleks ti Palasio Malacañan manipud idi 1935 aginggana idi 1972, idi ti puesto ket winaswas babaen ti linteg militar ti 1973. Idi naipasubli ti puesto, ni Bise Presidente Salvador H. Laurel ket nagtengngel ti opisina idiay dati a Pasdek ti Lehislatibo idiay Abenida Padre Burgos, Manila, aginggana nga iti pasdek ket nagbalin a Nailian a Museo iti Pilipinas. Ti opisina ti Bise Presidente ket naiyalis idiay Philippine International Convention Center, aken manen idiay Sentro ti Pinansia ti PNB idiay Pasay, Metro Manila idi 2005.[12] Ti agdama aBise Presidente a ni Jejomar Binay ket indutokna a ti Balay ti Pilipino idiay Siudad ti Pasay a kas ti opisial a pagtaengan ken ti kangrunaan a pagobraan ti Bise Presidente iti Pilipinas.
Dagiti sibibiag a Bise Presidente[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti lima a Bise Presidente ti agdama a sibibiag, ti agdama ken dagiti uppat a dati a Bise Presidente:
-
Joseph Estrada
(babaen ni Fidel V. Ramos)
Naipasngay idi 19 Abril 1937
-
Gloria Macapagal-Arroyo
(babaen ni Joseph Estrada)
Naipasngay idi 5 Abril 1947
-
Teofisto Guingona
(babaen ni Gloria Macapagal-Arroyo)
Naipasngay idi 4 Hulio 1928
-
Noli de Castro
(babaen ni Gloria Macapagal-Arroyo)
Naipasngay idi 6 Hulio 1949
-
Agdama Jejomar Binay
(babaen ni Benigno Aquino III)
Naipasngay idi 11 Nobiembre 1942
Listaan dagiti Bise Presidente[urnosen | urnosen ti taudan]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://www.gov.ph/directory/office-of-the-vice-president/
- ^ http://ovp.gov.ph/speeches.php?id=358
- ^ http://www.abs-cbnnews.com/global-filipino/world/06/30/10/world-leaders-foreign-governments-congratulate-aquino-binay
- ^ http://wiki.answers.com/Q/Is_the_title_His_Excellency_applicable_to_Vice-President_Jejomar_Binay
- ^ http://travel.state.gov/law/legal/treaty/treaty_1503.html
- ^ http://www.abs-cbnnews.com/nation/12/19/10/binay-set-coconut-palace-move
- ^ Ni BP Binay ket naiyalis ti opisinana idiay Coconut Palace idi Marso, Yahoo News, Pebrero 12, 2011.
- ^ Ti Bise Presidente : Ti Ababa a Pakasaritaan, Opisina ti Bise Presidente iti Pilipinas.
- ^ Chan Robles Virtual Law Library: Philippine Supreme Court Decisions On-Line
- ^ Nagikkat ti Daulo iti Pilipinas, Gaou tu Eskandalo - New York Times
- ^ http://www.dbm.gov.ph/wp-content/uploads/2012/03/Manual-on-PCC-Chapter-5.pdf http://www.gov.ph/downloads/2012/04apr/20120430-EO-0076-BSA.pdf
- ^ Quezon.ph: "For trivia-hunters, Benigno S. Aquino III and the presidency" by Manuel L. Quezon III


text:
Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao
Ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao (naipangyababan iti Inggles iti UDHR) ket maysa a deklarasion nga inampon babaen ti Sapasap nga Asemblia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 10 Disiembre 1948 idiay Palais de Chaillot, Paris. Ti Deklarasion ket dagus a nagtaud manipud ti pannakasanay iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ken mangirepresenta ti immuna a sangalubongan a panangiyebkas kadagiti karbengan a pakairebbengan a awidan iti amian a tao a parsua. Ti napno a testo ket inpablaak babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay bukodna awebsite.
Daytoy ket buklen dagiti 30 nga artikulo a naipalplawagen kadagiti simmarsaruno a sangalubongan a tulagan, dagiti intrumento ti rehional a karbengan ti tao, dagiti nailian a batay-linteg ken dagiti linteg.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao idiay Wikimedia Commons
- Ilokano a Testo ti Nailubongan a Panakaipakdaar dagiti Kalintegan ti Tao


text:
Tubao, La Union
Ti Tubao ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti La Union.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabingbingay ti Tubao ti 18 a barbaranggay.[2]
- Amallapay
- Anduyan
- Caoigue
- Francia Sur
- Francia West
- Garcia
- Gonzales
- Halog East
- Halog West
- Leones East
- Leones West
- Linapew
- Magsaysay
- Pideg
- Poblacion
- Rizal
- Santa Teresa
- Lloren
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti La Union". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti La Union". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 3 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Is-isla ti Nanpō
Ti Is-isla ti Nanpō (南方諸島 nanpō shotō?) ket ti naururnong a balikas para kadagiti grupo nga is-isla a mabirukan idiay abagatan iti purpuro iti Hapón. Dagitoy ket maigay-at manipud ti Izu a Peninsula a laud ti Luek ti Tokyo nga agpa-abagatan iti agarup a 750 a milia (1200 km), aginggana ti 300 a milia (500 km) ti Is-isla ti Mariana. Ti Is-isla ti Nanpō ket tinurayan amin babaen ti Tokyo a Metropolis.
Ti Hidrograpika ken Oceanograpiko a Departamento iti Guarda Kosta ti Hapón ket ipalpalawagna a ti Nanpō Shotō a kas kadagiti sumaganad:[1]
- Nanpō Shotō (Is-isla ti Nanpō )
- Izu Shotō (Is-isla ti Izu)
- Ogasawara Shotō (Is-isla ti Ogasawara[2] iti nalawlawa a kapanunutan)
- Ogasawara Guntō (Is-isla ti Bonin)
- Mukojima Rettō
- Chichijima Rettō
- Hahajima Rettō
- Kazan Rettō (Is-isla ti Bulkan) a mairaman ti Nishinoshima
- Okinotorishima
- Minamitorishima
- Ogasawara Guntō (Is-isla ti Bonin)
Ti Turay ti Heoespasial a Pakaammo iti Hapón, a maysa daytoy a paset ti gobierno nga akinrebbeng para kadagiti pagalagadan ti nagnagan ti luglugar, ket saan nga agus-usar ti balikas a Nanpō Shotō, nupay kasta nakitinnulag iti Guarda Kosta ti Hapón kadagiti nagnagan ken kadakkel kadgiti apo ti grupo iti Nanpō Shotō.[1]
Kaitaen pay ti[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū (Dagiti heograpikal a nagnagan ken dagiti kadakkel iti kalawa ti luglugar iti Hapón), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.online nga edision
- ^ "Is-isl ati Ogasawara". Sangalubongan a Tinawtawid a Sentro ti UNESCO. Naala idi Nobiembre 19, 2011..


text:
Buenavista, Marinduque
Ti Buenavista ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Marinduque iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Buenavista ket nabingbingay kadagiti 15 barbaranggay.[2]
- Bagacay
- Bagtingon
- Bicas-bicas
- Caigangan
- Daykitin
- Libas
- Malbog
- Sihi
- Timbo (Sanggulong)
- Tungib-Lipata
- Yook
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Baranggay III (Poblacion)
- Baranggay IV (Poblacion)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Marinduque". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 24 Septiembre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Mimaropa (Ingles) naala idi 30 Enero 2013
- ^ "Probinsia ti Marinduque". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Instrumento ti musika
Ti instrumento ti musika ket aruaten a napartuat wenno naampon tapno agaramid kadagiti uni ti musika. Iti pamunganayan, atianiaman a banag nga agpataud ti uni ket mabalin nga instrumento ti musika ken daytoy ket panggep a ti banag ket agbalinen nga instrumento ti musika. Ti pakasaritaan ti instrumento ti musika ket nangrugrugi idin kadagiti punganayan ti kultura ti tao. Dagiti nasap anga instrumento ti musika ket mabalin a naus-usar idi kadagiti rito: a kas ti trumpeta tapno mangisenial ti balligi ti pananganup, wenno ti tambor iti relihioso a seremonia. Dagiti kultura ket kanungpalanda a nagparang-ay ti komposision ken panagpabuya kadagiti melodia para iti panagpalplaliwa. Dagiti instrumento ti musika ket nagbalbaliwda kadagiti addang ti nagbalbaliw a pannakaipakat.
Ti petsa ket taudan ti immuna nga aruaten a naikeddeng anga instrumento ti musika ket naisuppiatan. Ti kaduogan a banag nga intudtudo dagiti dadduma nga eskular a kas instrumento ti musika,ket ti simple a pluta, a napetsaan manipud idi 67,000 a tawtawen. Adda met dagiti konsenso a nangipetsa kadagiti nasapa a pluta iti agarup 37,000 a tawtawen.Nupay kasta, kaaduan dagiti historiador ket namatmatida a ti panangikeddeng ti naisangayan a panawen ti inbension ti instrumento ti musika ket imposible gapu ti suhetibidad ti pannakaipalawag ken ti relatibo nga instabilidad dagiti materiales a nakaaramidanda. Adu kadagiti nasapa nga instrumento ti musika ket naaramid manipud kadagiti kudil ti ayup, tulang, kayo, aken dagiti dadduma pay a saan nga agpaut a materiales.
Dagiti instrumento ti musika ket nawaya a naparang-ay kadagiti adu a matagtagitao a rehion iti lubong. Nupay kasta, ti pannakaiyasideg kadagiti sibilisasion ket taudan ti napardas a pannakaiwaras ken pannakaammpon kadagiti kaaduan nga instrumento kadagiti adayo a lugar manipud ti nagtaudanda. Babaen ti Tengnga a Panpanawen, dagiti instrumento manipud ti Mesopotamia ket addan idi diay Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia, ken dagiti Europeano ket nagay-ayam kadagit instrumento manipud idiay Amianan nga Aprika. Ti panagparang-ay idiay Kaamerikaan ket napasamak iti nabunbuntog nga addang, ngem dagiti kultura iti Amianan, Tengnga, ken Abagatan nga Amerika ket nakibinbinningayda kadagiti instrumento. Babaen idi 1400,ti intrumento ti musika ket nabuntog a nagparang-ay kadagiti adu a lugar ket kaaduan idi babaen ti Occidente.
Ti pannakaidasig ti instrumento ti musika ket disiplina met daytoy, ken adu kadagiti sistema ti naus-usaren kadagiti napalabas a panawen. Dagiti instrumento ket mabalin a maidasig babaen ti ti epektibo a sakupdae, ti materiales a nakaramidanda, ti kadakkelda, kdpy. Nupay kasta, ti sapasap ket kaaduan nga akademiko a pamay-an, ti Hornbostel-Sachs, ket agus-usar kadagiti pamay-an babaen ti panagpataudda ti uni. Ti akademiko a panagadal kadagiti instrumento ti musika ket tinawtawagan ti organolohia.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Instrumento ti musika idiay Wikimedia Commons


text:
Iguig, Cagayan
Ti Iguig ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Iguig ket nabingbingay a politikal iti 23 a barbaranggay.[2]
- Ajat
- Atulu
- Baculud
- Bayo
- Campo
- San Esteban (Capitan)
- Dumpao
- Gammad
- Santa Teresa (Gammad Sur)
- Garab
- Malabbac
- Manaoag (Aquiliquilao)
- Minanga Norte
- Minanga Sur
- Nattanzan (Poblacion)
- Redondo
- Salamague
- San Isidro (Ugac West)
- San Lorenzo
- Santa Barbara
- Santa Rosa
- Santiago
- San Vicente (Ugac East)
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cagayan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Cagayan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Pagsanghan, Samar
Ti Pagsanghan ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Samar iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pagsanghan ket politikal a nabingbingay iti 13 a barbaranggay.[2]
- Bangon
- Buenos Aires
- Calanyugan
- Caloloma
- Cambaye
- Canlapwas (Pob.)
- Libertad
- Pange
- San Luis
- Santo Niño
- Viejo
- Villahermosa Occidental
- Villahermosa Oriental
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Samar". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 15 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Samar". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 15 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text: Ni Andrew Jackson (Marso 15, 1767 – Hunio 8, 1845) ket isu idi ti maikapito a Presidente iti Estados Unidos (1829–1837). A naikuartel idiay prontera ti Tennessee, ni Jackson ket maysa idi a politiko ken heneral ti buyot a nagparukma dagiti Creek Indiano idiay Gubat iti Horseshoe Bend (1814), ken dagiti Britaniko idiay Gubat iti New Orleans (1815). Isu ket maysa a polarisador a pigura a nagituray ti Maikadua a Partido a Sistema idi panawen tie 1820 ken 1830, a kas nga presidente, dinadaelna ti ti nailian abanko ken inyakarna dagiti kaaduan a tribu dagiti Indiano manipud ti Abagatan a daya ken inpanna ida idiay laud ti Karayan Mississippi. Dagiti nagagar a sumursurot kanaiana ket nagpartuat ti moderno aPartido Demokratiko. Thi 1830–1850 paset tipanawen a kalpasan daytoy ket nagbalin a kas ti panawen iti Jacksoniano a demokrasia.[1]


text:
Rizal, Kalinga
Ti Rizal ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Kalinga iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Rizal ket nabingbingay a politikal iti 14 a barbaranggay.[2]
- Babalag East (Poblacion)
- Calaocan
- Kinama
- Liwan East
- Liwan West
- Macutay
- San Pascual
- San Quintin
- Santor
- Babalag West (Poblacion)
- Bulbol
- Romualdez
- San Francisco
- San Pedro
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Kalinga". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti CAR (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Kalinga". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Departamento ti Magdalena
Ti Magdalena (Españiol a pannakabalikas: [maɣðaˈlena]) ket departamento ti Colombia, a mabirukan idiay amianan ti pagilian babaen ti Baybay Karibe. Ti kapitolio ti Departamento ti Magdalena ket ti Santa Marta ken nainaganan manipud ti Karayan Magdalena. Tinawidna ti nagan ti maysa kadagiti kasisigud a siam nga estado ti Estados Unidos iti Colombia ken ti agdama a naitiptipon a teritoriona.
Dagiti linaon
Politika[urnosen | urnosen ti taudan]
Administratibo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Departamento ti Magdalena ket nabingbingay kadagiti 30 a munisipalidad ken maysa a distrito. Dagiti munisipalidad ket demokratiko a nabutosan a munisipal a mayor ken ti munisipal a konsehal. Ti Touristiko, Kultural ken Historiko a Distrito ti Santa Marta ket imatonan babaen ti Munisipalidad ti Santa Marta ken addan ti naipangruna a pannakaigiddiat iti kaunegan ti pagilian.
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Algarrobo
- Aracataca
- Ariguaní
- Cerro San Antonio
- Chibolo
- Ciénaga
- Concordia
- El Banco
- El Piñón
- El Retén
- Fundación
- Guamal
- Nueva Granada
- Pedraza
- Pinto
- Pijiño
- Pivijay
- Plato
- Pueblo Viejo
- Remolino
- Sabanas de San Angel
- Salamina
- San Sebastián de Buenavista
- Santa Ana
- Santa Marta
- San Zenón
- Sitionuevo
- Tenerife
- Zapayán
- Zona Bananera
Dagit nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Nuestro departamento: Información general: Geografía". Gobernación del Magdalena.
- ^ Kline, Harvey F. (2012). "Magdalena, Departamento ti". Naipakasaritaan a Diksionario ti Colombia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. p. 304. ISBN 978-0-8108-7813-6.
- ^ "DANE". Naala idi Pebrero 13, 2013.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Departamento ti Magdalena idiay Wikimedia Commons


text:
Lehislatibo a distrito iti Antique
Ti Lehislatibo a distrito iti Antique ket isu ti pannakabagi ti probinsia ti Antique iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas. Daytoy ket paset idi ti pannakabagi ti Rehion VI manipud idi 1978 aginggana idi 1984.
Maymaysa a distrito[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili: Anini-y, Barbaza, Belison, Bugasong, Caluya, Culasi, Hamtic, Laua-an, Libertad, Pandan, Patnongon, San Jose de Buenavista, San Remigio, Sebaste, Sibalom, Tibiao, Tobias Fornier,Valderrama
- Populasion (2007): 515,265
Sapasap (awanen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Kongresional a Biblioteka iti Kamara dagiti Pannakabagi iti Pilipinas


text:
Tolosa, Leyte
Ti Tolosa ket maysa a maika-5 a klase nga ili iti probinsia ti Leyte iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tolosa ket politikal a nabingbingay iti 15 a barbaranggay.
- Burak
- Canmogsay
- Cantariwis
- Capangihan
- Malbog
- Olot
- Opong
- Poblacion
- Quilao
- San Roque
- San Vicente
- Tanghas
- Telegrafo
- Doña Brigida
- Imelda
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013


text:
Johannes Kepler
Ni Johannes Kepler (Aleman: [ˈkʰɛplɐ]; Disiembre 27, 1571 – Nobiembre 15, 1630) ket maysa idi nga Aleman a matematiko, astronomo ken astrologo. Isu ket maysa kadagiti nangruna a pigura ti maika-17 a siglo ti sientipiko a rebolusion, isu ket nadayeg a naamammoan para iti naipanagan kaniana a linlinteg ti planetario a panagkuti, nga inkodigo babaen dagiti simmaruno nga astronomo, a nagibatay kadagiti obrana ti Astronomia nova, Harmonices Mundi, ken Epitome ti Koperniko nga Astronomia. Dagitoy nga obra ket nangited ti maysa kadagiti kammasapulan para iti teoria ni Isaac Newtoniti unibersal a grabitasion.
Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti kakompletuan a biograpia ni Kepler ket ti Kepler ni Max Caspar. Ngem adda dagiti adu a kinaudi a biograpia, a kaaduan anaibatay kadagiti obra ni Caspar nga adda laeng bassit a panagsuksukimat; kaaduan kadagiti pakaammo a nadakamat manipud kenni Caspar ket mabirukan kadagiti libro babaen ni Arthur Koestler, Kitty Ferguson, ken James A. Connor. Ti Mata tiLangit ni Owen Gingerich ket naaramid manipud kadagiti obra ni Caspar a mangipuesto kenni Kepler iti nawatwatiwat nga intelektual a kontesto ti nasapa a moderno nga astronomia. Adu kadagiti naududi a panagadadal ket nakapatengnga ti isip kadagiti naisangsangayan nga elemento ti biag ken obrana. Ti matematika ni Kepler, kosmolohiko, pilosopiko ken naipakasaritaan a panakaimatangan ket kaaduan anausig kadagiti libro ken artikulo ti warnakan, ngem ti astrolohiko nga obrana—ken ti pannakaikabagianna ti astronomia ket agtultuloy a saan a naad-adal.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Johannes Kepler idiay Wikimedia Commons
Dagiti ob-obra a mainaig ti Johannes Kepler idiay Wikisource


text:
Enrile, Cagayan
Ti Enrile ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ili ti Enrile ket nabingbingay a politikal iti 22 a barbaranggay.[2]
- Alibago (Villa Maria)
- Baranggay I (Poblacion)
- Baranggay II (Poblacion)
- Baranggay III (San Roque)
- Divisoria
- Inga
- Lanna
- Lemu Norte
- Liwan Norte
- Liwan Sur
- Maddarulug Norte
- Magalalag East
- Maracuru
- Baranggay IV (Poblacion)
- Roma Norte
- Baranggay III-A
- Batu
- Lemu Sur
- Maddarulug Sur
- Magalalag West (San Nicolas)
- Roma Sur
- San Antonio
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cagayan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 11 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Ingles) naala idi 30 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Cagayan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
San Fabian, Pangasinan
Ti San Fabian ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pangasinan iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Fabian ket nabingbingay a politikal kadagiti 34 a barbaranggay.[2]
- Ambalangan-Dalin
- Angio
- Anonang
- Aramal
- Bigbiga
- Binday
- Bolaoen
- Bolasi
- Cayanga
- Gomot
- Inmalog
- Lekep-Butao
- Longos
- Mabilao
- Nibaliw Central
- Nibaliw East
- Nibaliw Magliba
- Palapad
- Poblacion
- Rabon
- Sagud-Bahley
- Sobol
- Tempra-Guilig
- Tocok
- Lipit-Tomeeng
- Colisao
- Nibaliw Narvarte (Nibaliw W.
- Nibaliw Vidal (Nibaliw West
- Alacan
- Cabaruan
- Inmalog Norte
- Longos-Amangonan-Parac-Parac
- Longos Proper
- Tiblong
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Pangasinan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Hulio 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Rehion ti Ilocos (Ingles) naala idi 21 Abril 2012
- ^ "Probinsia ti Pangasinan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Hulio 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Tornilio
Ti tornilio ket kita ti pangisirot a nailaslasin babaen ti helikal a kabaliete, a makunkuna iti akin-ruar a roskas wenno laeng ti roskas, a naiyabungot iti likmut ti silindro. Adda met dagiti roskas ti tornilio a nadaremdem a maikapet iti komplimentario a roskas, a makunkuna iti maysa a akin-uneg a roskas, ken masansan iti porma iti maysa a tuerka wenno maysa a banag nga addaan ti akin-uneg aa roskas a naiporma ii unegna. Dagiti sabali pay a roskas ti tornilio ket nadaremdem a mangpisi ti helikal a kabaliete iti naluklukneng a materiales intono maisengngat ti tornilio. Ti kaaduan apannaka-usar dagiti tornilio ket ti panagtengngel ken ti panangipuesto kadagiti banag.
Ti maysa a tornilio ket kankanayon nga addaan ti ulo, a naipangrunaan a naporma iti paset timaysa nga ungto ti tornilio a mangpalubos daytoy a maipusipos, wenno maipairutan. Ti kadawyan a ramramit para iti panagpairut kadagiti tornilio ket mairaman dagiti birador ken dagiti liabe. Ti ulo ket kadawyan a dakdakkel ngem ti bagi ti tornilio, tapno saan unay a nauneg a mapairutan ti tornilio ngem ti kaatiddogna ken ti panangited ti pakaikapetan a rabaw. Adda met dagiti malaksid; kas pagarigan, dagit imakunkuna iti Inggles a carriage bolt ket addaan kadagiti nasukog nga ulo a saan a naidaremdem a maipairutan; dagiti set screw ket masansan dagitoy nga addaan ti basbassit nga ulo ngem ti akin-ruar a diametro ti tornilio; dagiti J-bolt ket addaan ti ulo a nasukogan a kas ti letra a J a saan a nadaremdem a mapairutan, ngem kadawyan a mailussok iti kongkreto a mangpalubos daytoy a mausar a kas maysa nga agnkla a tornilio. Ti silindriko a paset ti tornilio manipud ti bangir ti ulo aginggana ti ungto ket makunkuna iti gurong; daytoy ket mabalina napno a maipairutan wenno sangkapaset laeng.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Smith 1990, p. 39.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Tornilio idiay Wikimedia Commons


text:
Garret Hobart
Ni Garret Augustus Hobart (Hunio 3, 1844 – Nobiembre 21, 1899) ket isu iditi maiak-24 a Bise Presidente iti Estados Unidos (1897–1899), a nagserbi babaen ni Presidente William McKinley. Isu ti maikanen a bise presidente a natay bayat nga adda ti opisina.
Ni Hobart ket naipasnagay idi idiay Long Branch, New Jersey, idiay Aplaya ti Jersey, ken dimmakkel idiay asideg ti Marlboro. Kalpasan ti panakturposna idiay Kolehio ti Rutgers College, ni Hobart ket nagbasa ti linteg babaen ti taga- Paterson a nalatak nga abogado a ni Socrates Tuttle. Ni Hobart ket nagadal kenni Tuttle, ken inasawana ti anak a babai ni Tuttle. Urayno saan unay a nagginian ti korte, ni Hobart ket nagbalin a nabaknang anga aboagdo ti korporado.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Garret Hobart idiay Wikimedia Commons


text:
Pasig
Ti Siudad ti Pasig ket maysa kadagiti siudad ken ili a mangbukel iti Metro Manila iti Pilipinas. Sigud a kapitolio ti probinsia ti Rizal sakbay a nabukel ti Metro Manila, kabeddeng ti Pasig iti laud ti Siudad ti Quezon ken Siudad ti Mandaluyong,; iti amianan ti Siudad ti Marikina; iti abagatan ti Siudad ti Makati, ili ti Pateros, ken ti Siudad ti Taguig; ken iti daya ti ili ti Cainta iti probinsia ti Rizal.
Dagiti ladawan idiay Pasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabingbingay ti Siudad ti Pasig iti 30 a barbaranggay.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a website ti Siudad ti Pasig
- Philippine Standard Geographic Code
- 2000 Philippine Census Information


text:
Dagiti departamento ti Colombia
Ti Colombia ket unitario a republika a naporma babaen dagiti tallo pulo ket dua a departamento (Espaniol: departamentos, agmaymaysa departamento) ken ti Kapitolio a Distrito (Distrito Capital). Ti tunggal maysa a departamento ket addan ti Gobernador ken ti Asemblia ti Departamento (Asamblea Departamental), a binutosan babaen ti nadayeg a butos para iti uppat a tawen a paset ti panawen. Ti gobernador ket saan a mabalin a mabutosan manen iti dua nga agsasaruno a paset ti panawen. Dagiti depatarmento a pannakabingbingay ti pagilian ket maikkanda ti naisangayan a degrado iti autonomia.
Dagiti departamento ket naporma babaen ti panangigrupo kadagiti munisipalidad (municipios, agmaymaysa municipio). Ti munisipal a gobierno ket idauluan babaen ti mayor (alcalde) ken imatonan babaen ti Munisipal a Konseho (concejo municipal), ken dagitoy ket mabutosanda para kadagiti uppat a tawen a paset ti panawen.
Ti Kapitolio a Distrito ket isu ti kapitolio ti pagilian, ti Bogotá. Ti Bogotá ket sangkapaset nga agdepdepende iti nakapalikmut a Departamento ti Cundinamarca.
Dagiti linaon
Dagiti departamento[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tunggal maysa kadagiti depatarmento iti mapa dita baba ket maisilpo iti maitunos nga artikulo.
- Ti karkulo para iti Cundinamarca ket mairaman ti kapitolio ti pagilian iti Bogotá.
Galeria dagiti mapa[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti patneng a teritorio[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti patneng a teritorio ti Colombia ket napartuatda babaen ti tulagan a baetan ti gobierno ken dagiti komunidad dagiti patneng. Kadagiti kaso a dagiti patneng a teritorio a sumakup ti ad-adu ngem maysa a departamento wenno munispalidad, dagiti lokal a gobierno ket agtitiponda a mangimaton kadagiti konseho ti patneng a teritorio kadagti kasta a teritorio,a kas naiyasentar kadagiti Artikulo iti 329 ken 330 iti Batay-linteg ti Colombia. Dagiti pay patneng a teritorio ket addaanda to karakter iti lokal a kinaturay no maabutanda dagiti kammasapulan ti linteg. Dagiti patneng a teritorio idiay Colombia ket kaaduan nga adda kadagiti departamento ti Amazonas, Cauca, La Guajira, Guaviare ken Vaupés.[2]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Batay-linteg ti Colombia ti 1886 ket pinagbalinna dagiti estado ti Colombia kadagiti departamento, dagiti presidente ket nanagananda kadagiti gobernador.[3] Dagiti estdo a nagbalin a departamento ket dagiti sumaganad:
- Departamento ti Antioquia
- Departamento ti Bolívar
- Departamento ti Boyacá
- Departamento ti Cauca
- Departamento ti Cundinamarca
- Departamento ti Magdalena
- Departamento ti Panamá
- Departamento ti Santander
- Departamento ti Tolima
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Pakasaritaan ti Cesar" (iti Espaniol). Agustin Codazzi Geographic Institute. Naidulin manipud ti kasisigud idi 24 Oktubre 2003.
- ^ Colombiaya.com (ed.). "Division Política de Colombia".
- ^ http://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Colombia_de_1886


text:
Masa
Iti pisika, ti masa (manipud ti Griego uᾶZa "sebada a bibingka, tukel [iti masa]") ket tagikua ti pisikal a sistema wenno bagi, a mangited ti irurumsua ti penomena ti resistansia iti bagi iti pannakaipardas babaen ti puersa ken ti kapigsa iti agsinnaranay a maipapan ti grabidad a panagawis dagiti bagi. Dagiti instrumento a kas dagiti balanse ken gantingan ti masa ket agus-usar kadagita a penomena a panagrukod ti masa. Ti SI unit ti masa ket isu ti kilogramo (kg).
Para kadagiti inaldaw a banag ken dagiti enerhia a nasayaat nga inpalplawag babaen ti Newtonio a pisika, ti masa ket naibagbaga payen a mangirepresenta ti maysa a dagup ti banag, ngem daytoy a panirigan agbalin a madi, kas pagarigan, kadagiti napardas unay wenno dagiti subatomiko a partikula. Iti sapasap daytoy ket agpaypayso met, ti aniaman a bagi nga addaan ti masa ket addaan ti maysa a kapada a dagup ti enerhia, ken dagiti amin a porma ti enernia ket likudanna ti akselerasion babaen ti puersa ken addaan ti maipapan ti grabidad a panagawis; ti pannakaibaga a banag ket awan ti sapasap a naitunos a pannakaipalawag babaen ti daytoy a moderno a panirigan.
A kas naibagbaga, malaksid ti pannakaipadana iti enerhia, dagiti nadumadma a kita ti mapaliiw men marukod a penomena ket rimsua manipud ti masa. Amin dagitoy ket naipakitan a kapada ken agtinnunos iti tungngal maysa no mausar dagitoy iti panagrukod ti masa.
Ti maipapan ti enerhia a masa ket isu ti kaadu a panagrukod ti resistansia kadagiti panagbalbaliw iti kapardas ti maysa a banag, (akselerasion).
Ti maipapan ti grabidad a masa ket isu ti kaadu a panagrukod a maibagay ti kakaro ti maipapan ti grabidad a puersa a daytoy ket
- ipeksa babaen ti maysa a banag (aktibo a maipapan ti grabidad a masa), wenno
- nasanay babaen ti maysa a banag (natalinaay a maipapan ti grabidad a puersa) no agtinnignay iti maikadua a banag.
Dita ngato iti maikadua a pagarigan ti masa, mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay; kasla ti maipapan ti grabidad a puersa ti Daga ket mangidurog kadagiti panagbalbaliw iti gunay iti inaldaw a biag, kasla ti nagtinnag a mansanas ni Newton wenno ti gapuanan ti arko ti beisbol. Daytoy ket maipakat kadagiti amin nga adda iti daga a banag, manipud kadagiti dutdot ken dagiti kutonn dagiti bato ti banbantay ken dagiti elepante.[1]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kane, Gordon (Septiembre 4, 2008). "Dagiti Misterio ti Masa". Scientific American (Nature America, Inc.). pp. 32–39. Naala idi 2013-07-05.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Sir Isaac Newton; N. W. Chittenden (1848). Newton's Principia: Dagiti matematiko a pamunganayan ti masna a pilosopia. D. Adee. Naala idi 12 Marso 2011.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- "Ti Kapada ti Masa ken Enerhia Mass and Energy" (Ingles) babaen ni Francisco Flores.
- "Dagiti Misterio ti Masa," (Ingles)
- "Agbaliw kadi ti masa iti kapardas?" (Ingles)
- "Ania kadi ti masa poton?" (Ingles)


text:
Hinundayan, Abagatan a Leyte
Ti Hinundayan ket maysa a maikalima a klase nga ili iti probinsia ti Abagatan a Leyte iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hinundayan ket nabingbingay a politikal iti 17 a barbaranggay.[2]
- Amaga
- Ambao
- An-an
- Baculod
- Biasong
- Bugho
- Cabulisan
- District I (Pob.)
- District II (Pob.)
- District III (Pob.)
- Hubasan
- Cat-iwing
- Lungsodaan
- Navalita
- Plaridel
- Sabang
- Sagbok
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Abagatan a Leyte". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 15 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Daya a Visayas (Ingles) naala idi 27 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Abagatan a Leyte". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 15 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Sasao a Batak
Ti Sasao a Batak ket insasao babaen dagiti Batak ti Amianan a Sumatra, Indonesia.
Iti naipakasaritaan daytoy ket naisurat iti Batak a sinuratan ken ti Latin a sinuratan ket isu itan ti kaaduan a maus-usar iti panagsurat.
Adda met dagiti naikeddeng a du a nangruna a grupo ti pagsasao ti Batak, ti Akin-amianan a Batak ken Akin-abagatan a Batak. Ti Simalungun ket naikeddengen a maysa nga intermidiario, ngem ti kinaudi a panagadal ket nangisingasing a paset dayta ti grupo ti Akin-abagatn a Batak.[1] Iti kaunegan ti Akin-amianan a Batak, ti maysa a panagadal ket nangibagbaga a 76% dagiti magsinnaranay a balikas a nagbaetan ti Karo ken Batak, 81% iti Pakpak, ken 80% iti Simalungun, ken 30% iti Malay (Indonesian).[2] Ti Karo ken Toba Batak ket agsinnaranay a maawatan.
- Akin-amianan a Batak: Pak-Pak Dairi, Karo
- Akin-abagatan a Batak (Tobaic): Simalungun, Angkola–Batak Mandailing, Batak Toba


text:
Madagascar
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Madagascar
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Daya nga Aprika
- Dagiti dati a kolonia ti Pransia
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti isla ti Aprika
- Dagiti isla ti Madagascar
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti republika
- Dagiti pisiograpiko a probinsia
- Akin-abagatan nga Aprika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
San Jose, Antique
Ti San Jose ket maysa a primera klase nga ili ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Antique iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Jose ket politikal a nabingbingay iti 28 a barbaranggay.[2]
- Atabay
- Badiang
- Baranggay 1 (Población)
- Baranggay 2 (Población)
- Baranggay 3 (Población)
- Baranggay 4 (Población)
- Baranggay 5 (Población)
- Baranggay 6 (Población)
- Baranggay 7 (Población)
- Baranggay 8 (Población)
- Bariri
- Bugarot (Catungan-Bugarot)
- Cansadan (Cansadan-Tubudan)
- Durog
- Funda-Dalipe
- Igbonglo
- Inabasan
- Madrangca
- Magcalon
- Malaiba
- Maybato Norte
- Maybato Sur
- Mojon
- Pantao
- San Angel
- San Fernando
- San Pedro
- Supa
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Antique". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 2 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Lumaud a Visayas (Ingles) naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ "Probinsia ti Antique". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 2 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)


text:
Abagatan a Cotabato
Ti Abagatan a Cotabato ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion ti SOCCSKSARGEN iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Koronadal. Kabeddengna dagiti probinsia ti Sultan Kudarat iti amianan ken laud, ti Sarangani iti abagatan ken daya, ken ti Davao del Sur iti daya.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Abagatan a Cotabato iti 10 nga ili ken 2 a siudad.
Dagiti siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Siudad ti General Santos (Dadiangas)
- Siudad ti Koronadal
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Soccsksargen (Ingles) naala idi 3 Hunio 2013


text:
Ebolusion
Ti Ebolusion ket ti aniaman a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a kaputotan iti tinawtawid a panakaisdasig dagiti biolohiko a populasion. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti agpang iti biolohiko ngal organisasion, a mairaman dagiti sebbangan, agmaymaysa nga organismo ken molekula a kas ti DNA ken dagiti protina.[1]
Ti Biag iti Daga ket nagtaud ken nagbalbaliw manipud ti mays a sangalubongan a sapasap a tinaudan idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a espesiasion ken ti pagkaadaywan iti biag ket mabalin a naamammoan manipud ti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a DNA a nagsasarunuan. Dagitoy a homologo a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuant ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti panagpabaro dagiti ebolusionario a pakasaritaan, a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti nairehistro a posil. Dagiti adda tattan a tabas iti biodibersidad ket sinukog dagitoy babaen ti espesiasion ken babaen ti panagawan.[2]
Ni Charles Darwin ket isu idi ti immuna a nangannurot ti maysa a sientipiko a suppiat para iti teoria iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti masna a panagpili. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a kinapudno a maipanggep kadagiti populasion: 1) adadu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagit sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket tinawtawid.[3] Isu nga, no dagiti kameng itimaysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti annak dagiti nagannak a nasaysayaat ti iruruam ti panagbiag ken panagpartuat iti enbironmento a nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a a kasla maibagay para iti karebbengan a papel nga aramidenda.[4] Ti masna a panagpili ket isu laeng ti naamammoan a gapu iti panakaruam, ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti ebolusion a mairaman ti panagbalbaliw kenhenetiko a daluson.[5]
Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagitihenetiko ket naitiptipon iti teoria iti ebolution ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti henetiko ti populasion. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti biolohia. Santo maysa, dagitisigud a kapanunutan a maipapan iti ebolusion, a kas ti ortohenesis ken "progress" ket nagbalin a daanen.[6] Dagiti sientista ket agtultuloyda ti panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti forming and testing hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti sientipiko a teoria, nga agususar ti dato sti panagpalpaliiw, ken panagaramid kadagiti ksperimento iti pagtaengan ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket umannurotda a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a kinapudno iti siensia.[7] Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, antropolohia kensikolohia) ken iti pay sapasap a kagimongan.[8][9]
Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket ket mabalin a nagtaud manipud timaysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a sakbay ti Sokratiko a Griego a pilosopo, a kas ni Anaksimandro ken Empedokles.[10][11] No maigiddiat kadagitoy a materialistiko a kapanunutan, no Aristotle ket naawatanna nga amin a masna a banbanag,a saan laeng a dagiti sibibiag a banbanag, a kas saan a perpekto a kinaagpayso kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona masna a posibilidad, a naamammoan a kas ti "porporma", "kapanunutan", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan".[12][13] Daytoy ket paset ti bukodna a teleolohiko a panakaawatan iti katutubo nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a nailangitan a kosmiko nga urnos. Dagit panakadumaduma iti daytoy a kapanunutan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti Tengnga aPanawen, ken naitipon dagityo iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristotle ket saan a nagitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibiiag a banbanag.[14]
Idi maika-17 a siglo ti baro a pamayan iti moderno a siensia ket linikudanda ti pamay-an ni Aristotle, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti linteg iti katutubo a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti aniaman nga agnanayon a masna a kategoria, wenno aniaman a nailangitan a kosmiko ng aurnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni John Ray ket nagusar kadagiti sigud nga adadu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita a, "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristotle, isu ket nainget a naginagan ititunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.[15] Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a panakaidasig ket inpakaammo babaen ni Carolus Linnaeus idi 1735 nga isu ket kinapunutanna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nailangitan a plano.[16]
Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni Maupertuis idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagit adu a sebbangan.[18] Ni Buffon ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni Erasmus Darwin ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud ti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento").[19] Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 niLamarck [20] a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa atinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panag-usar wenno saan a panag-usar kadagiti nagannak.[21][22] (Ti naud-udi a proseso ket nanungpalan a tinawagn ti Lamarckismo.)[21][23][24][25] Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni Georges Cuvier a nagiyunayunay a dagiti sebbanagn ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni William Paley iti maysa a natural a teolohia a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.[26][27][28]
Ti kritikal a panagsina manipud ti konsepto dagiti natalinaay a sebbanagn iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion babaen ni Thomas Robert Malthus, inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangiplawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud ti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.[29][30][31][32] Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriani iti "masna apangpili" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni Alfred Russel Wallace ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti nailasin a pappapel idiay Linneo a Kagimongan ti Londres.[33] Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti Iti Tinaudan dagiti Sebbanagan ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immadadu a panagawat ti Darwinio nga ebolusion. Inpakat ni Thomas Henry Huxley dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti paleontolohia ken komparatibo nga anatomy tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti bakes ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gaputa daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.[34]
Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannkaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti pangenesis.[35] Idi 1865 ni Gregor Mendel ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naamammuan iti gen). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.[36] Ni August Weismann ket nagaramid ti nagruna apanagilasin a baetan ti dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog) ken dagiti somatiko a selula iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni Hugo de Vries ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenes ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti tengnga ti selula ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti sitoplasma tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.[37] Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti mutasion a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.[22][38][39] Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni J.B.S. Haldane, Sewall Wright, ken ni Ronald Fisher, ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estatistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.[40]
Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti sintesis ti moderno nga ebolusion ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti aniaman a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti pagdalisatan a posil iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti maparang-ay a biolohia.[22][41] Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni James Watson ken ni Francis Crick idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.[42] Ti Molekular a biolohia ket nangpasayaat ti panagawat tayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti pilohenetika a sistemika, a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panag-usar dagiti ebolusionario a puon.[43][44] Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni Theodosius Dobzhansky ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gaputa daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep ti biag iti daytoy a planeta.[45]
Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti biolohiko a pagsasarunuan, manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbanagn. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "eco-evo-devo".[46][46][47][48]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hall, B. K.; Hallgrímsson, B., eds. (2008). Strickberger's Evolution (maika-4 nga ed.). Jones ken Bartlett. p. 762. ISBN 0-7637-0066-5.
- ^ Cracraft, J.; Donoghue, M. J., eds. (2005). Panagummong ti kayo iti biag. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p. 592. ISBN 0-19-517234-5.
- ^ Lewontin, R. C. (1970). "Dagiti paset tipanagpili". Tinawen aPanagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko 1: 1–18. JSTOR 2096764.
- ^ Darwin, Charles (1859). "XIV". Iti Punganay dagiti Sebbengan. p. 503. ISBN 0-8014-1319-2.
- ^ Kimura M (1991). "Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panarepaso ti itay bnabiit anga ebidensia". Jpn. J. Genet. 66 (4): 367–86. doi:10.1266/jjg.66.367. PMID 1954033.
- ^ Provine, W. B. (1988). "Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag". Ebolusionario a panagrang-ay. Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 49–79.
- ^ Nailian nmg aAkeademia iti Siensia nga Inttituto iti Medisina (2008). Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat. Pagmalditan ti Nailian nga Akademia. ISBN 0-309-10586-2.
- ^ Moore, R.; Decker, M.; Cotner, S. (2009). Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia. Greenwood. p. 454. ISBN 0-313-36287-4.
- ^ Futuyma, Douglas J., ed. (1999), Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok, Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984a). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 100–142. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Kirk, Geoffrey; Raven, John; Schofield, John (1984b). Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo (Maika-3 nga ed.). Chicago: Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan. pp. 280–321. ISBN 0-521-27455-9.
- ^ Torrey, F.; Felin (1937). "Ni kadi Aristotle ket maysa nga ebolusionalista?". TIi Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia 12 (1): 1–18. JSTOR 2808399.
- ^ Hull, D. L. (1967). "Dagiti metapisika iti ebolusion". Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia 3 (4): 309–337. JSTOR 4024958.
- ^ Mason, Ti Pakasaritaan dagitiSiensia pp 43–44
- ^ Mayr Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunutan p256; ti kasisigud ket ni Ray, Pakasaritaan dagiti Mula. 1686, patarus ni E. Silk.
- ^ "Carl Linnaeus - berkeley.edu". Naala idi Pebrero 11, 2012.
- ^ Darwin, F. (1909). Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 53.
- ^ Bowler, Peter J. 2003. Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan. Berkeley, CA. p73–75
- ^ "Erasmus Darwin - berkeley.edu". Naala idi Penrero 11, 2012.
- ^ Lamarck (1809) Philosophie Zoologique
- ^ a b Margulis, Lynn; Fester, René (1991). Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario nga panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis. The MIT Press. p. 470. ISBN 0-262-13269-9.
- ^ a b c Gould, S.J. (2002). Ti Estruktura ti Ebolusionary a Teoria. Cambridge: Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan). ISBN 978-0-674-00613-3.
- ^ Ghiselin, Michael T. (Septiembre/Oktubre1994). "Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'". The Textbook Letter. The Textbook League. Naala idi Enero 23, 2008.
- ^ Magner, Lois N. (2002). Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag (Maikatlo nga ed.). Marcel Dekker, CRC Press. ISBN 978-0-203-91100-6.
- ^ Jablonka, E.; Lamb, M. J. (2007). "Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension". Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek 30 (4): 353–392. doi:10.1017/S0140525X07002221.
- ^ Burkhardt, F.; Smith, S., eds. (1991). Ti Sursurat ni Charles Darwin 7. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 1858–1859.
- ^ Sulloway, F. J. (2009). "Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem". Journal of Biosciences 34 (2): 173–183. doi:10.1007/s12038-009-0020-8. PMID 19550032.
- ^ Dawkins, R. (1990). Blind Watchmaker. Penguin Books. p. 368. ISBN 0-14-014481-1.
- ^ Sober, E. (2009). "Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan?". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia 106 (S1): 10048–10055. Bibcode:2009PNAS..10610048S. doi:10.1073/pnas.0901109106.
- ^ Mayr, Ernst (2001) Ania kadi ti ebolusion. Weidenfeld & Nicolson, Londres. p165
- ^ Bowler, Peter J. (2003). Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan. Berkeley: Unibersidad ti California a Pagmalditan. pp. 145–146. ISBN 0-520-23693-9. page 147"
- ^ Sokal RR, Crovello TJ (1970). "Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion" (PDF). The American Naturalist 104 (936): 127–153. doi:10.1086/282646. JSTOR 2459191.
- ^ Darwin, Charles; Wallace, Alfred (Agosto 1858). "Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili". Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan 3 (2): 45–62. doi:10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x. Naala idi Mayo 13, 2007.
- ^ "Encyclopædia Britannica Online". Britannica.com. Naala idi Enero 11, 2012.
- ^ Liu, Y. S.; Zhou, X. M.; Zhi, M. X.; Li, X. J.; Wan, Q. L. (2009). "Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko". J Appl Genet 50 (3): 177–184. doi:10.1007/BF03195671. PMID 19638672. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2012-03-30.
- ^ Weiling F (1991). "Naipakasaritaan a panagdal: Johann Gregor Mendel 1822–1884". Am. J. Med. Genet. 40 (1): 1–25; tungtungan 26. doi:10.1002/ajmg.1320400103. PMID 1887835.
- ^ Wright, S. (1984-06-15). Eboludion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. p. 480. ISBN 0-226-91038-5.
- ^ Will Provine (1971). Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. ISBN 0-226-68464-4.
- ^ Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion., Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.
- ^ Quammen, D. (2006). Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion. New York, NY: W.W. Norton & Company.
- ^ Bowler, Peter J. (1989). Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagitiHereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan. Baltimore: Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. ISBN 978-0-8018-3888-0.
- ^ Watson, J. D.; Crick, F. H. C. (1953). "Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido". Nature 171 (4356): 737–738. Bibcode:1953Natur.171..737W. doi:10.1038/171737a0. PMID 13054692.
- ^ Hennig, W.; Lieberman, B. S. (1999). Pilohenetika a sistematika (Baro nga edision (Mar 1, 1999) nga ed.). Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan. p. 280. ISBN 0-252-06814-9.
- ^ Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika (Maikadua nga nga ed.). Wiley-Blackwell. 2011. p. 390. doi:10.1002/9781118017883.fmatter.
- ^ Dobzhansky, T. (1973). "Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion". The American Biology Teacher 35 (3): 125–129. doi:10.2307/4444260.
- ^ a b Kutschera U, Niklas K (2004). "Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis". Naturwissenschaften 91 (6): 255–76. Bibcode:2004NW.....91..255K. doi:10.1007/s00114-004-0515-y. PMID 15241603.
- ^ Cracraft, J.; Bybee, R. W., eds. (2004). Ebolutsionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion. Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS. Chicago, IL.
- ^ Avise, J. C.; Ayala, F. J. (2010). "In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna)". Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos 107 (S2): 8897–8901. doi:10.1073/pnas.100321410.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Ebolusion idiay Wikimedia Commons


text:
Terorismo
Ti terorismo ket isu ti sistematiko a panagusar ti panagbutbuteng, a kadawyan a naranggas, a naipangpangruna a kas kapanggepan ti panagpilit. Iti sangalubongan a komunidad, nupay kasta, ti terorismo ket awan ti legado a kabuksilan, a panangilawlawag ti kriminal a linteg a .[1][2] Dagiti sapasap a panangilawlawag ti terorismo ket mangitudo ti laeng kadagiti naranggas a tignay a naipanggep a mangpartuat kadagiti panagbutbuteng, en naar-aramid para kadagiti relihioso, politikal wenno, ideolohiko a gandat; ken naigaggagara a puntaan wenno saan nga ikaskaso dagiti pannkatalged dagiti di makigubgubat (dagiti paisano). Adda payen dagiti panangilawlawag a mangiraman ti di nalinteg a panagranggas ken gubat. Ti panag-usar kadagiti maipadpada a taktika babaen dagiti kriminal nga organisasion para iti panagsalaknib a raketa wenno ti panangipatingpal ti maysa a kodigo ti ulimek ket kadawyan a saan a naibagbaga a kas terorismo ngem dagitoy met laeng a maipadpada a tignay ket mabalin a makuna a terorismo no daytoy ket inaramid babaen ti maysa a a naparegta ti politika a grupo. Mabalin a daytoy ket,[3] saan unay a bukodna a makaparaukma ngem babaen dagiti pagbanagan dagiti panaganannad a naaramid tapno masalakniban dagiti mabalin a biktima.[4]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Angus Martyn, Ti Karbengan ti Bukod a Panagsalaknib babaen ti Sangalubongan a Linteg-ti Sungbat kadagiti Panagraut dagiti Terorista ti 11 Septiembre, Australiano a Linteg ken Bills Digest Group, Sapot ti Pagsaadan ti Parlamento ti of Australia , 12 Pebrero 2002.
- ^ Thalif Deen. POLITIKA: Pabagsalisal a Panagilawlawag ti ti Terorismo dagiti Kameng nga Estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Inter Press Service, 25 Hulio 2005.
- ^ Heinrich Böll, Fürsorgliche Belagerung (Cologne: Kiepenhauer & Witsch, 1979).
- ^ Raj Desai ken Harry Eckstein (1990). Insureksion: Ti Panagbalbaliw ti Rebelion dagiti Agtaltalon. Politika ti Lubong, 42 , pp 441-465 doi:10.2307/2010510
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti Terorismo idiay Wikiquote
Dagiti midia a mainaig ti Terorismo idiay Wikimedia Commons
- Dagiti Taripnong ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Naga, Cebu
Ti Siudad ti Naga ket maysa a komponente a siudad iti probinsia ti Cebu iti Pilipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Naga ket nabingbingay a politikal iti 28 a barbaranggay.[2]
- Alfaco
- Bairan
- Balirong
- Cabungahan
- Cantao-an
- Central Poblacion
- Cogon
- Colon
- East Poblacion
- Inoburan
- Inayagan
- Jaguimit
- Lanas
- Langtad
- Lutac
- Mainit
- Mayana
- Naalad
- North Poblacion
- Pangdan
- Patag
- South Poblacion
- Tagjaguimit
- Tangke
- Tinaan
- Tuyan
- Uling
- West Poblacion
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili ken Siudad". Intramuros, Manila, Pilipinas: Commission on Elections (COMELEC). 1 Hulio 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Cebu". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Pilipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 7 Oktubre 2014.
- ^ a b 2010 a Senso a Pakaammo ti Tengnga a Visayas (Ingles) naala idi 25 Mayo 2012
- ^ "Probinsia ti Cebu". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 7 Oktubre 2014.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Pilipinas (Ingles)
- Pakaammo dagiti Senso ti Pilipinas (Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (Ingles)
- LGPMS (Ingles)
- COMELEC (Ingles)