text:
TSOKOLATE TI BIAG
Padasentay’ man nga ikkan ti kaipapanan dagiti nagduduma a maregmeg ti balitok a nasagapko iti maysa nga electronic mail a dimteng iti inboxko.
Ti maregmeg ti balitok a kunkuna ket dagiti pagsasao manipud iti sabali a nasion. Pagsasao dagiti lumaud a nasion. Dagitoy a pagsasao a mangipaay iti pagpampanunotan ti asinoman tapno ad-adda pay a magaw-idan ti balligi iti biag.
Adtoyda ngarud:
1. TAPNO MAPALAG-ANANKA, MANGLIPATKA
Babantot met ngamin ti biag ti gumurgura wenno a adda ti kagurgurana. No aw-awitem dayta a gura saan a nawaya ti baddekam no agkuros manen iti dana. Kasla dagsen ti biag ti kastoy. Isu a tapno mapalag-anan ti dagsen ti barukong, nasken a mamakawan, saan?
2. PAKANEM DAYTA PAMMATIM TAPNO MATAYEN DAYTA PANAGDUADUAM.
Mayat met a word play. Isu met la nga isu daytoy daytay---NO KABAELANDA, KABAELAK MET! Wen met a. No kayada a ket kayam met. Apay awan kadi ti panagtalekmo dayta bagim? Apay a dimo tuladen dayta nay sangkabaga a “kayang-kaya!” Ti panagpanunot iti positibo a banag ket isu ti tulbek ti yaasenso ken ingangato ti moral ken itatanor dagiti naraniag nga inar-arapaap
3. KAYKAYAT TI DIOS TI NAESPIRITOAN A BUNGA NGEM TI NARELISYOSOAN A LAMUT
Nasaysayaat ti aramid ngem ti sao. Uray no amenka nga amen dita, wennio alleluyaka nga alleluia, wenno praise the Lord a praise the lord, no dika met ammo a taliawen ti padam a tao, awan ti serbina dayta a panamati. Uray no rosarioka a rosario no rumuarka iti simbaan ket bugkawam ken pagsawsaw-am met laeng dagiti katulongmo wenno ti agpalpalama kenka, aysus!
Santong kabayo, banal na aso, nanginginig ako, hi-hi-hi-hi!
Mabalin met a yaplikar daytoy iti adda iti tao ti aramid, adda iti Dios ti kaasi. Isu a nangnangruna met laeng ti tignay ngem ti sao. Napigpigsa ti aramid ngem ti sao. Nasaysayaat ti agtrabaho ngem ti sao a sao.
4. ADDA DAGITI SUMAGMAMANO A NAIRUT TI PANANGIKAWESDA TI LIMBODA
Kuna dagiti Anggalog: huwag mong dibdibin, lilipas din yan! Husto met saan? Masyadona a sinersyoso ti parikutna ket nagtinnag la ket ngarud a nadadael ti utekna.
No maminsan, ti nadagsen a parikut ket dadaelenna met ti emosion, panagpampanunot ken yaw-awanna ti trabaho.
Ad-adun no kua ti panawen a ti la agpampanunot ti ubraen no apay a dimteng dayta.
Ngem no ipaigidmo pay la dayta, ket sangoem ti agdama, wenno sangoem no kasano nga ibalat dayta, mapukaw.
5. SUMAGMAMANO A KALLAYSA TI NAARAMID SADIAY LANGIT, NGEM NASAYSAYAAT NO AMIN A KALLAYSA KET AGTALINAED DITOY DAGA.
Saan a ti engrande a kallaysa ti kangrunaan iti panaglantip ti dua a puso no di ket ti panagdennada iti tungpal biag.
Adda dagiti sumagmamano a nalalatak a tattao nga engrande ti kallaysada ngem nagtinnag met laeng iti inda panagsina. Adu met dagiti nanumo ti kallaysada ngem nagtalinaedda a naurnos ken nabunga ti binangonda a pamilia.
`
6. URAY NGATA KABAELAM A PARSUAEN TI SIBUBUKEL NGA UNIBERSO ITI LAS-UD TI LIMA NGA ALDAW, SAAN LATTA A NAPINTAS A BAGBAGAAM TI DIOS.
Dua nga interpretasion ti masiripko. Umuna, adda ngamin dagiti agtutuok, marigrigatan, a mangdillaw iti Dios no apay a madusdusa. No apay a dumteng kadakuada dayta a pannubok ti biag. Ngem dida man la ammo a saan a suboken ti Dios ti pinarsuana a saan a kabaelan dayta a pinarsua. Dagiti pannubok ket saan a pannusa no di ket sabali pay nga addang iti nasaysayaat a klase ti panagbiag. Ngarud, saan koma a pabasolen ti Dios no adda ti dumteng a pannubok, didigra ken aminen a tuok.
Maikadua, kas maysa a co-creator ti nagannak, ta isuda la ngarud iti nangipasngay iti anak, well, saan siguro a napintas a dagiti annak ti masurot ti kayatda lalo no dagitoy ket menor de edadda pay laeng. Ken saan siguro a napintas a buyaen nga ipatom a nalalaingka nga adayo nga anak ngem kadagiti nagannak kenka. Ken kangrunaanna, saan a napintas a buya no dimo dayawaen da inam ken amam.
7. TUMALIAW ITI LIKUDAN TI LADINGIT, ITI AGLAWLAW KEN NI DANAG, IDINTO TA ITI NGATO NI PAMMATI
Inladawanna met laengen, saan? Kadagiti agladladingit, pampanunotenda no apay a dimteng dayta iti biagda. Isip nga isip dayta. Panunot a panunot. Lagip a lagip.
Kastoy met laeng ti panagdandanag.
Iti kadadanag wenno kalalagip, malipatan no kua iti tumangad sadi langit. Malipatanda iti umararaw iti tarabay manipud iti Mannakabalin. Iti itatangad, posible a lumag-an ti aw-awiten ta awan iti asinoman nga agtuktok iti puso ti Mannakabalin a saan a mapatgan.
8. TI AGTAKDER ITI TENGNGA ITI KALSADA KET PUDNO LA UNAY A NAPEGGAD. MABALIN A MADUNGPARKA TI LUGAN MANIPUD ITI AGSINNUMBANGIR A PUNGTO.
Isu met laeng daytoy daytay pagsasao Iluko a DIMO IPAET DAYTA BAGIM ITI BAET TA DIKANTO KET MALANGDET.
Daytoy dagitay biangot. Dagiti mannakibiang la unay. Uray no saan a maiparbeng a sumngat ket sumngat latta. Pagangayanna, isun ti madaksan. Saan a panagpanunot iti umno ken saan ti kastoy nga aramid.
9. DAGITI BALIKAS TI TAWA TI PUSO.
Isu met laeng daytoy daytay nay, NO ANIA TI LINAON TI NGIWATNA, ISU MET TI PUSONA.
No ania dagiti balikas, termino ken wagas ti panangibalikas, mabasa ditoy ti katatao ken kinaasino ti maysa a tao.
10. TI MANAGDUADUA A TAO, URAY TI SURAT ITI PADER KET IBAGANA A TINULAD.
Dagitoy dagitay awan ti panagtalekna iti padana a tao? Mabalin a kasta.
Mabalin met a dagitoy dagitay a managimon la unay nga asawa, saan?
Kinaawan ti panagtalek ti tumtumboken daytoy a pagsasao. Ket natural laeng a ti tao nga awan iti panagtalekna iti padana a tao, awan met ti panagtalekna iti bukodna a bagi. Di kadi?
11. SAAN A NARIGAT ITI MANGARAMID TI BANTAY MANIPUD ITI BUNTON TA DAGIDIAY RUGIT INKA LA ITUONTUON.
Mayat man a metapora, saan?
Ti kayatna a sawen, ket ti panangpadakkel iti bassit a banag.
Kas koma dagiti apa dagiti ubbing, no timmipon dagiti nagannak, gulo dayta nga umatipukpok.
Wenno, adda la ti nakasagid kenka ket nakidinnanogankan wenno nakipinnatayankan, aysus.
Ken adu a babassit laeng a banag a pinadakkel a nagbunga iti saan a nasayaat. Ta adu met dagiti riri a nangrugi laeng iti bassit a banag, saan? Lalo dagiti atap laeng a dipay napaneknekan, naku, dagita ti puon ti riri.
12. DAYTA NALAYOG A KAYO KET MAYSA LAENG IDI A MANI NGA UMAG-AGEP ITI DAGA
Ti nasalukag, agbiag, dina pay la kunaen. Wenno adda iti panagsalukag ti tulbek ti nasayaat a panagbiag.
Siempre, no naagawa, nasalukag, ken nasalimetmet ti maysa a tao, uray no daytoy ket nakurapay, dinto masasaan a bumaknang met, saan?
Panagsalukag ken panagsalimetmet ti kaipapanan ngarud daytoy nalayog a kayo ken mani.
13. TI PANAGBALLIGI ITI PANAGASAWA KET SAAN A TI PANNAKATUMPONGMO ITI NASAYAAT NGA ASAWA NO DI KET ITI PANAGBALINMO A NASAYAAT NGA ASAWA.
Adda kenka ti tulbek ti naragsak a pamilia. No naragsakka ken managparagsakka kadagiti pamiliam, natural laeng a maaddaankayo iti naragsak a pamilia.
Ngem no managapaka, ket apaem amin a kameng ti pamiliam, ania ngarud ti ibungana dayta nga aramidmo, di apa nga agnanayon ti adda iti taengyo, saan?
Maiyaplikar daytoy nga agpada iti ina ken ama. No makita ti ragsak dagiti nagannak, naragsak met dagiti annak.
14. NAKAAD-ADU DAGITI ADDAAN ITI LEMMA TI KUKO A KARARAG A MADATON ITI DIOS.
Ne, kasla daydiay naisurat iti Taraon ti Panunot daytoyen. Daydiay ngay sa la mapanunot ti tao ti Dios no daytoy ket agkiddaw ti tulong ken kaasi, hehehe!
Wen met, di kadi? Kaadduan a talaga dayta. No agkararag ti tao ket dumawat iti tulong, kaasi ken pabor.
Ngem no matungpal daytoy a kiddawna, dina pay malagipen iti agyaman!
Kastoy a talaga ti tao!
Manmano ti agkararag nga agyaman laeng ti intensionna.
15. NASAYSAYAAT NGA AGPAYSU NO NADAGDAGSEN TI DILA TAPNO AWAN ITI MAKAIGGEM KENKUANA.
Nabileg a dila? Nabileg a balikas? Addaan iti maymaysa a sao? Kasta ti kaipapananna, kailian, di kadi?
Nasken ngamin nga annadan ket ti dila. Ti dila a kayatna a sawen ditoy ket maysa a figure of speech a SYNECDOCHE. Dila, kayatna a sawen ket balikas.
Nadagsen a dila. Nadagsen a balikas.
Nadagsen a balikas. Maysa manen a metapora.
Nadagsen a balikas, kayatna a sawen, nabileg a balikas.
Dagiti nabibileg a balikas ket dagiti balikas a nainsiriban.
Dagiti nainsiriban a balikas ket naisawang a naalumamay ken addaan iti kaipapanan. Nabileg ken nabagas a balikas.
Ket no dagiti balikas nga agtaud iti ngiwat ket dagiti laeng addaan iti kaipapanan ken nainsiriban, makuna ngarud a nadagsen dayta dila, ket awan a pulos iti makagemgem wenno mangeksploit kenkuana.
16. TI MAMAKAWAN KET WINAYAWAYAAM TI BALUD , KALPASANNA NADISKUBREM A SIKA MET LA GAYAM TI BALUD!
Isu met la daytoy daytay nay maipapan iti pammakawan ken gura.
No mamakawanka, natural a mapalag-ananka agsipud ta maikkat dayta a gura iti barukongmo.
No maikkat dayta a gura. Napukaw ti guram iti sabali.
Iti dayta a ginuram, kasla met nawayawayaan iti balud ti guram.
Ngem agpadakayo a nawayawayaan a ta agpadakayo met ngarud a nawayawayaan iti pagbaludan a gura.
17. NAKAKASKASDAAW A TALAGA TI TAO, TA IBAGADA A NATAYEN TI DIOS IDINTO TA SIBIBIAG NI ELVIS PRESLEY!
Ne, sabali met ti wagas ti panangibaga dagiti lumaud ti maipapan iti HERO-WORSHIPER.
Dagitoy dagitay nalabes unay iti panagraemda iti padada a tao, lalo dagiti nalalatak a tao, a kas kadagiti artista, kumakanta, etcetera.
Dagiti idolo. Isu a maawagan no kua iti IDOLATRY.
Dagiti makuna a nalabes unay a panatiko.
Dagitoy a panatiko ket ad-adda pay ti panagraemda iti idoloda ngem ti Dios.
Iti makadakes, malipatanda no kua ti Dios, ngem saan a maeres iti panunotda ti idoloda.
Isu a kasla natayen ti Dios kadakuada, idinto ta sibibiag ti idoloda.
Isu ngata daytoy a pagsasao ti nagadawan ni Nietze iti kinunana a GOD IS DEAD?
Wenno naadaw met daytoy a pagsasao babaen itoy a kuna ni Nietze?
18. SANTO LA AGPROGRESO TI PAG-ONG NO IRUARNAN TI ULONA.
No usarennan ti ulona, kunam a.
Panagagawa met ti kayat a sawen daytoy.
No iruarmo dayta ulom. No aramatem dayta ulom nga agagawa, ania la ketdin no di pay la met rumang-ay ti panagbiagmo.
Ngem saan a daytay saliring sikwat a, no di ket sariling sikap!
19. NO NARANRANIAG TI BALAY TI KAARRUBAM, AD-ADU TI BAYADANNA ITI KURIENTE.
Ania ngata ti kayat a sawen daytoy? No ad-adu ti kita ti maysa a tao, ad-adu met ti gastosenna?
No basbassit ti kita, basbassit met ti gastosenna? (natural)
Isu a no kayatmo iti adu ti gastosenna, di agtrabahoka nga agtrabaho, saan?
Di kasla panagagawa met laeng daytoy a, saan?
Ken maibilang payen a ti panagsalimetmet.
Panagsalimetmet ta no dumteng ti panawen ti “panagbabayad” iti paggastosan, adda ti pagbayad, saan?
Nauneg ti kaipapanan daytoy narabaw a binatog dagiti lumaud, kailian!
20. URAY NO KANAYONEM A TUGAWAN TA URINOLAM, BASTA LAGLAGIPEM NGA IBELLENG.
Wen met piman! Ngamin no maminsan ket history repeats itself. Nasayaat la unay a subliasublian dagiti failures wenno nagbiddutan iti biag, ngem saanmo ketdi nga awiten dagitoy a kasla extra baggage no di ket isuda ti agserbi a medida wenno pagsarmingan iti biag.
Dagiti pannakapaay, biddut, pannubok, allawig ti biag, bagyo ti biag a dimteng ket nasayaat met ida a lagipen ngem saan ida nga awiten. Isu ketdi ti pagibasaran tapno ad-adda pay iti panagballigi.
21. PAYAK TI INTED TI DIOS KADAGITI ANGHEL, KADATAYO A TATTAO, TSOKOLATE!
A, wen a! Life is beautiful and sweet! Talaga a napintas ken nasam-it ti agbiag ditoy lubong.
Lalo kadagiti mangakseptar ti kinapintas ti lubong.
Ta tsokolate (nasam-it ken napintas) ti inted ti Dios iti tao.
Ala ngarud, “tsokolate” a panagbasa! ###
Tuesday, October 26, 2004
TSOKOLATI TI BIAG
TSOKOLATE TI BIAG
Monday, October 25, 2004
HOW DO I LOVE THEE
How Do I Love Thee?
(maysa a SARILAYSAY)
Iti maysa a labistori nga innak nabasa, adda dagiti nagayan-ayat, sa nagtinnag a panagasawa. Ket agingga iti baket ken lakaydan, awan ti nangngeg kadakuada wenno iti maysa kadakuada a nangibalikas ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’. Ngem ti ayat iti nagbaetanda ket maysa a natibker a pader a namagmaymaysa kadakuada.
No iti damom a taldiap, mabalin a kunaem a maysa a boring. Ta kasano ngarud nga inarem ni lalaki ni babai, kunam? Well, babaen kadagiti tigtignayda ken panangilala iti tunggal maysa. Nagrugi daytoy a kas napateg a gayyem, agingga nasarakanda laengen ti bagida a kas maymaysa-maymaysa a rikna, maymaysa nga arapaap iti maymaysa a puso.
Idi agayan-ayatda awan man laengen kadi ti nangibalikas iti uray maysa ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’? Awan, ta ti ayat a nagubbog kadagiti pusoda ket imparikna, naiparikna ken narikna iti tunggal maysa a saan ket a nangngeg.
Ket nagbiagda a napudno ken agpinnateg iti tungpal biagda agingga iti sabali a biag.
Iti sabali a bangir, adda met dagiti napaliiwko a kaay-ayo la unay ni babai a mangngeg ti balikas nga ‘I love you’ wenno ‘ay-ayatenka’ wenno ania la ditan a nasam-it a balikas a mangpabukar ti kaunggan. A mangiyaon iti nasam-it nga isem. A makapabaknang iti puso. A pudno met daytoy, a no maminsan ket ad-adda pay a maited ti panagtalek iti lalaki a kanayon a mangibaga ti panagayatna.
Ngem kasanon no ti lalaki ket saan a kasta ti tipona? A saanna nga iyebkas ti nalaus unay a panagayatna no di ket ipariknana?
Adtoy ti maysa a pakasaritaan ni ayat. Idi pay laeng agar-arem ni manong baro, maysa a nasingpet ken natakneng ken addaan iti nasayaat a trabaho.
Balasang: Apay a kayatnak ket adu met dagiti napimpintas ngem siak?
Baro: Diak a maibaga dagiti rason. Ngem maipasiguradok dikanto agbabawi.
Balasang: Ania dimo maibaga dagiti rason? Kasano a maibagam nga ay-ayatennak?
Baro: Awan ti maibagak a rason, ta ti balikas ket agtaud laeng manipud iti ngiwat idinto ta ti pudno nga ayat ket agubbog manipud iti puso.
Balasang: Dagiti gagayyemko, imbaga dagiti bofrienda dagiti rason. No dimo maibaga dagiti rason no apay a kayatnak, diak met awaten ti ayatmo, siempre. Ken uray asino a babai, siempre, dina maayat ti maysa a lalaki no awan ti wenno dagiti rason no apay a ‘you love me!’
Immanges ti nauneg ti lalaki. Limmidem ti rupana a nangibakal kadagiti matana iti nganga ti sliding window. Iti binulosanna a sennaay, kasla immadaw kadagiti balikas iti ayug-ayat kadagiti madama nga agraraep kadagiti talon; kasla nanggurnot ti ayug-ayat iti asul a langit a napattopattokan ti agsasala a napudaw nga ulep; kasla inawidna ti ayug-ayat iti nalamuyot a sang-aw ti puyopuy ken mangay-ayam ti rimmosas a kurtina; ket manipud iti ayug-ayat a maipatpatayab iti radio cassette ti balasang, nagwingiwing ti baro…
Balasang: Ania? No awan ti maibagam, mabalinmon iti pumanaw. Dikanto metten agpakita kaniak ta awanen ti namnamaem pay.
Baro: Ok..ok…no pilitennak. Ibagak ngarud ngem saanakto metten nga agpakita pay kenka:
Naklaat ti babai. Ket iti panunotna, napaka-weird metten daytoy a tao! Nagimasen a katosan, hmp!
Baro: Kayatka, ngamin napintaska a kas iti sabong ti rosal nga apagbukar – agayamuom ti banglona ken makaenkangto kadagiti mata; kayatka, ngamin nasam-it a musika ti timekmo; ti isemmo ket ules ti nalam-ek a rabii….
Ken adu pay dagiti nasabongsabongan a balikas nga imbaga ti lalaki sakbay a nagpakada.
Ngem sipud idin, saanen a nagpakpakita pay ni manong baro ken ni ading balasang.
In-inut met a natnag ti rikna ni ading balasang ken ni manong baro, saan a ti kina-weird-na, no di ket dagiti nasasam-it a balikas a dina maiturturog. Ket no makaturog, kanayonna met a matagtagainep ti ladawan dagiti imbalikas ti baro.
Ngem di met agparangen ni manong baro, ta imbagana ngarud a daytan ti maudi a panagsarakda a dua.
Aldaw ti Domingo. Napan nakimisa ni ading balasang, a nangkiddawanna iti Namarsua a sumarungkar koman kenkuana ni manong baro, ta kailiwna metten daytoy. Saan a ti kina-weird ti lalaki, no dipay ket mariknana, wen, mariknana nga agayat metten daytoy. Mailiw unayen. Dinan maiturturog ken maipangpangan. No mabalin la koma ket isun a mismo iti mapan iti balayda manong baro. Ngem iti dayta a panagawidna, nadungpar ti traysikel a naglugananna. Naibaltog ti ulona.
Napakaruan la unay ni manang balasang. Na-comatose. Awanan ti puot.
“No saan a makapuot iti uneg ti pitopulo ket dua nga oras, milagro laengen ti makaispal kenkuana. Isaganayon ti bagbagiyo iti aniaman a mapasamak…”Imbalakad ti doktor.
“Saan! Saan, doktor! Saanka koma nga agsao iti kasta, pangaasim! Biagenyo ti anakko, biagenyo…” inyanug-ogen ti ina. Naisurot dagiti kakabsat ken dadduma pav a sangaili ti pasiente. Napno ti ospital ti sangsangit.
Simmarungkar ni manong baro kalpasan iti dua nga aldaw. Nakabusbuslon ti agayus a luana, ngem saan nga agsangsangit. Nairut ti panangkagatna ti makimbaba a bibigna, kabayatan nga idengdenggepna ti petpetpettanna a kanawan nga ima ni manang balasang iti pingpingna. Idi agawid ni manong baro, adda ti imbatina a sobre a linen iti sikigan ni manang balasang. Kinautna pay daytoy manipud iti uneg ti tisiertna iti batog ti pusona.
Ti gagar no ania ti linaon dayta a surat ti nangiduron ti ina ni manang balasang a nanglukat. Imbasa ti ina ti linaon ti surat iti asideg ti kanawan a lapayag ni manang balasang.
Ay-ayatek,
Ipatpategka la unay, nalablabes pay ngem bagik agsipud ta musika ti timekmo.. Ngem kasano pay ita, saankan a makasao?.
Gapu iti panangipateg ken panangilalam la unay isu nga inayatka.Ngem dimon maiparikna daytoy.
Gapu iti isemmo ken tigtignaymo a nakaibaludan ‘toy pusok isu nga inayatka. Ngem itan, saankan a makaisem pay ken makagunay.
Ngarud, saankan a maayat pay ita, saanen ay-ayatek, saankan nga ay-ayaten pay ita, no ti ayat ket addaan iti rason no apay nga ay-ayatenka.
Kas nakunak kenka idi naudi a nagkitata, ti panagayatako ket saan a mailadawan.
Ket agsipud itan saankan a makasao pay, saaankan a makaisem pay ken saankan a makagunay pay, saanmo ngaruden a mailadawan ti panagayatko.
Nupay kasta, kas iti kunak kenka idi, ipariknak ti ayatko kenka, uray no dimon marikna…agsubliakto…
NAGSUBLI nga adda ti awitna a sangareppet a sabong sabong ti rosas ni manong baro.
Nalpas ti pitopulo ket pito nga oras, saan pay a nakariing ni manang balasang. Madanaganen dagiti nagannak ken tallo a kakabsat ni manang balasang.
Maika-100 nga oras, nalidemen ti tiansana a makariing kuna dagiti dodoktor. Agbiag laengen ti balasang babaen ti artificial respirator.
Maika-266 nga oras. “Doktor, diakon kabaelan pay a buyaen ‘toy anakko, ikkatenyon ti artificial respirator!” insangit ti agpakpakaasi ina iti sanguanan dagiti mangngagas.
Saan met a nagsarday ti panangbisita ni manong baro ken ni manang balasang. Adda latta awitna a sabong tunggal sumarungkar Nupay kasta, saan a limmidem ti rupa ni manong baro. Siraragsak latta a kanayon. Saan nga agtimtimek, punasanna laeng ti rupa ti balasang wenno petpetanna ti ima daytoy kabayatan iti naulimek nga inna panagkararag. Adda awitna a gitara ket kantaanna ti balasang.
Maika-366 nga oras. Kinunsultan dgiti nagannak ti abogadoda nga agpetision daytoy iti korte tapno ikkaten dagiti dodoktor ti artificial respirator ni manang balasang
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Maika-466 nga oras, nangbirok dagiti nagannak ti sabali nga abogado a mangilaban ti kaso, ta prinangka ti abogadoda nga adda ti sinapataan dagiti dodoktor a mangbiag iti pasienteda a saan ket a pumatay.
Maika-566 nga oras. Nagrugin a nagbalin a sensational a damag ti maipapan ken ni manang balasang ken ti arungaing ti ina a kayatnan a maikkat ti artificial respirator iti anakna ta dinan maanusan pay daytoy a buybuyaen. Nabingay ti kapanunotan ti umili iti right to live ken right to die.
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Saan latta met nga agsardeng ni manong baro a sumarungkar ken kanayon daytoy a siraragsak. Saan pay a pulos a limmidem wenno malidayan la unay iti kasasaad ti ay-ayatenna. Kantaanna latta ti balasang.
Maika-666 nga oras. Dimteng ti demonio iti eksena. Iti kasasangit ti ina dayta a gundaway ken agmaymaysa daytoy a mangbambantay ken ni manang balasang, limmidem ti panagkitana. Simrek ti demonio iti utekna. Wen! Apay ketdin a saan? Kinuna ti ina ti bagina. Siak a mismon ti mangikkat ti artificial respirator ti anakko! Timmakder ti ina tapno gursotennan dagiti hose ti oksiheno a pagang-anges ni manang balasang. Diosko, gursotennan, dear readers! Gursotennan!
Naimbag ta dimteng ti anghel. Ni Manong baro ket naigawidna ti ina.
“Saan! Saan, nana, pangaasiyo koma!”
“Saankon a kabaelan a buybuyaen lattan a kastoy ti anakko! Siak ti masaksaktan!”
“Amintayo ket masaksaktan unay ti mapaspasamak kenkuana.”
“Dinak igawid! Ibbatannak! Ibbatannak! Gibusanen ti panagrigrigat ti anakko ket aggibus metten ti panagtutuokko!”
“ Basol dayta nga aramidenyo! Kasla dakayon iti mangpatay kenkuana!”
“Sidadaanak a maibalud basta la ketdi agpatinggan ti panagrigrigat ‘toy anakko!”
“Saanyo koma pukawen ti panagtalekyo iti Namarsua, ken Jesucristo!” Impakaasi ti baro, ket inarakopna iti nairut ti ina.
Uray sadino ti ayanmo, iti aniaman nga oras, iti didigra man ken ragsak, no kumatokka iti puso ni Jesus, maluktanka. Sadino ti nakabsaak daytoyen? Hmp, well, aminekon, dear readers, mananglilipatak a talaga sipud pay idi naatakeak iti altapresion, nu! Sublianta laengen ti sarita, okey?
Kellaat a dimteng ti nalimbong a panunot ti ina iti pannakangngegna iti nagan ni Jesucristo. Ken ngata a, timmakiasen dayta aggargaralgak a demonio a limmugan iti utekna gapu iti nagan ni Jesucristo. Wen, saanna a kabaelan a patayen ti bukodna nga anak! Rimmukkuas iti arakop iti baro ket immasngaadnan iti nagsangsangit iti suli.
Agsangsangit pay laeng ti ina idi nalpas a nag-Santo Rosario ni manong baro. Ket nagkanta ken naggitara…
“The Lord, is my sheperd…”
Naklaat ti ina iti nangngegna. Inyad-addanan ti nagsangit. Ta isu, a mismo nga ina ket naawananen iti namnama nga agbiag pay ni manang balasang. Ngem adtoy ni manong baro, a saan man la a pulos a naawanan iti namnama. “Ania ti klasem nga ina?” Sinidir ti konsensiana.
“There’s nothing I want…”
Saan pay a nalpas ti kanta ni manong baro idi kellaat a nagbipbip dagiti instrumento a nakakabit ken ni manang balasang. Dimmakkel ti uged a mailadawan iti electrocardiogram.
Timmakder ti ina. Nagmulagat iti nakadakdakkel. Kasla ngiwat ti sumikbab a buaya ti ngiwatna. Kasla saan a mamati.
Nalpas ti kanta ni manong baro. Ket inagkanna ti bibig ni manang balasang. Apagdeppel.
Nagareng-eng ni manang balasang.
“Nakariingen ti anakko! Nakariingen ti anakko!! Ti anakko! Ti anakko!” Inyikkis ti ina. Kunam no mabagbagtiten.
“M-mawawak!” kuna ni manang balasang iti nakapsut a timek.
“Ti anakko! Makasaon ti anakko!” Ket timmarayen ti ina nga agik-ikkis a nakariingen ken makasaon ni manang balasang a nangkamang iti physician’s station.
In-inut a nagmulagat ni manang balasang. Umuna a nakitana ni umis-isem ni manong baro. Nakasangit iti ragsakna ni manang balasang kasta met ni manong baro.
Hello! Hi, dear reader! Nakulding kadi ti riknam? Wenno nakasangitka a nakabasa daytoy? Hmp, salayrita laeng daytoy, ania! Nagtipon a salaysay ken sarita! Nagkornika metten no nagluaka, he-he-he!
Haynaku, agpakadaak man laengen amangan no uborennak pay ti adu a babalaw, babayu! #
Sunday, October 24, 2004
MOZART EFFECT? ADDA AYA!
NO DUMTENG ti alasdos iti malem, samo patokaren dagiti instrumental da Bhaler, Mozart, de Bussy ken dadduma pay a klasikal a, ket napalo no di umapay ti naimas a turog. Kas kaniak.
Ngem saan a dita ti puntok no apay a sinuratko daytoy a salaysay. Ti naipadamag iti maysa kadagiti kalatakan a magasin iti lubong, iti kinaadda kano ti Mozart Effect!
Ania aya ti makunkuna a Mozart Effect? Isu daytoy ti panagsidap wenno tumadem ti panunot ti maysa a tao nga agdengdengeg iti kanta ni Mozart!
Wow, ha! Ket no agdengngeg amin a tao ti kompos ni Mozart a kanta, di kad’ nakasirsirib aminen a tao iti lubong?
Ala, ket pinadasko met a! Asino met ti saan a mangayat a sumidap ti panunotna? No sumidap ti panunot ti maysa a tao, kayatna a sawen a sumirib! Ket asino met ti saan a mangayat a sumirib nay?
Ket gapu itoy a damag manipud iti nalatak a magasin iti lubong, minillion met a tattao a ti namati!
Sadiay estado ti Georgia, nagiwaras payen ni Governor Zell Miller (maysa itan a senador iti US) iti libre CD a para kadagiti amin a kayyanak. Patokaren dagiti nagannak ti CD a naglaon ti kadagiti kompos ni Mozart, tapno amin kano a taga-Georgia ket agbalin a masirib! Ngamin iti panagdengngeg kano iti musika ket dakkel la unay ti epektona ti spatial ken temporal reasoning ti maysa a tao.
Namati ngamin ni Gov. Miller iti naireport iti magasin, a simmirib dagiti estudiante a dimngeg iti Mozart 10 minutos sakbay ti eksaminasionda.
Ket gapu ta minillion dagiti tattao a gumatangen ti CD ni Mozart ken dadduma pay a klasikal, naalarma dagiti agsuksukisok iti kababalin ken ugali dagiti tattao.
Nangiwayat dagitoy nga agsuksikisok iti nainget a reserts, panagadal ken panagpaliiw. Ket natakuatan dagitoy a nagsukisok a ti laeng writer ti magasin ti simmirib ta nasiribanna dagiti minillion a tattao a gimmatang iti CD. Ket siempre, adda ngata a ti komissionna kunada pay.
“Awan iti sientipiko a rason a nasiribto ti maladaga no agdengeg ti musika,” kuna ni Frances Rauscher, PhD, maysa a psychologist ti University of Wisconsin a nangidaulo iti panagsukisok.
“Mapraktis ti mental ken behavioral processes, cognitive development, language learning, reading ability, creativity, motor skills ken social adjustment ti ubing a nasapa a maisubo iti musika,” imbales met ni Norman Weinberger, PhD, professor ti neurobiology ken behavioral science ti ti University of California, sadiay Irvine.
“Pudno dayta!” imbales ni Sandra E. Trehub, PhD, professor ti psychology iti University of Toronto. “Ngem, saan koma nga iti CD ti pakasursuruan ti maladaga wenno ubing ti musika, no di ket koma kadagiti naganak nangruna ti ina tapno umirut pay ti relasionda a dua. Ta asino aya ti ad-adda a karelasion ti maladaga, ti CD wenno dagiti dadakkel nangruna iti ina?”
Iti musika, maaam-ammo ti ubing ti agbilang, nagan dagiti ayup, uni dagiti ayup, mangibaga kadagiti pigura, ngem nasaysayaat no dagiti nagannak ti umuna a pakasursuruan dagiti ubbing daytoy a banag ngem kadagiti CD. Nair-irut nga amang ti relasionto ti ubing iti dadakkelna agingga tungpal biagna, innayon ni Trehub.
“Kantaenyo latta dagiti kansion nga awan ti paulona a mamagkatawa ken pakasursuruan dagiti annak,” ginuyogoy ketdi ni Trehub dagiti inna.
Pudno met ti kuna ni Trehub. Saan a Mozart, Bahler, de Bussy ti intay kankantaen no di ket daytoy:
Maysa, dua, baduya!
Tallo, uppat, patopat,
Lima, innem, dinengdeng,
Pito, walo, ginao,
Siam, pullo, mangantayo,
Ti aroskaldo!
Kadayta a kansion-Iluko, isursurotayo metten dagiti annaktayo nga agbilang, saan kadi?
No maminsan nga agpakpakatawa dagiti inna a mangaw-awir iti bebina, pasaray mangngegman daytoy:
Tugtug-o, napanan ni nanangmo
Napan timmakki idiay adayo
Ania ti pinagilona
Sangareppet nga espada
Ania ti pinagbuggona,
Sangaburnay a suka!
Diak a masinuo no apay a kastoy ti kansion. Apay a dina pay la imbaga a sangakunikon a barb wire wenno sangakamalig a rubie bled wenno Gillette? Ngem no usigen dayta, wen, makaparay-ay nga agpaysu, ket no pang-famas wenno Manila Film Fest ti arte ti ina, gumarikgiken ti maladaga.
Kas kuna ni Trehub, uray ania ti ikantam a saan met a kanta a pakaragsakan ti anaktayo, kantaen kano ta dayta ti maimula iti panunot ti ubing a dinanto pulos a malipatan.
Isu ngarud a nakuna, a dagiti nagannak ti umuna a titser ti ubing.
Isu a dimon gamgamen pay dayta a mosmosart a kanta, no di ket agkantaka laengen iti kadagiti kansion a pinidpidut iti kisame wenno iti sigpit ti taleb ti lirikona basta la ketdi makapagkatawa ni beybi, makasursuro ti naimbag ni beybi ken idakkelna dayta naimbag a sursuro.
Ken, oh, yes! Kabayatan nga innak panangsurat kadaytoy a salaysay, dumdumngegak, siempre, iti classical a musika manipud kada Mozart, Beethoven, de Bussy, Bahler, ken dadduma pay, manipud iti impapaskua kaniak ti Reader’s Digest a CD idi 2001. Ngem, saan a simmidap ti utekko kalpasan a nalpasko a nasurat daytoy a salaysay, no di ket sinaguyepyepnak iti nakaro! Ket inturogkon, a, ania pay. #
Saturday, October 23, 2004
NI VILLA KEN TI DANIW-ILUKO
Padasentayo man met a taldiapan ni national artist Jose Garcia Villa. Naitan-ok isuna a national artist idi 1972 idi panawen ni nagpresidente Ferdinand E. Marcos.
Ngem kunaen met dagiti daddumaa kritiko nga in absentia kano dayta a kina-national artistna ta ad-adda naglatak isuna sadiay Amerika, Kadagiti dadduma kunada a dina inaramat ti kina-Filipinona kadagiti sinursuratna.
Mailadawan kadagiti sinuratna a maysa nga isuna a modernista.
Naiyagus dagiti daniw iti panawen ti Anglo-Saxon.
Ad-adda a nagnunog iti estetika (aesthetic) ken elistista a porma ti daniw.
Saanna a kinayat dagiti tema a mangsagid ti social relevance ken aktibismo. Inlungalongna ketdi a ti arte ket para laeng iti arte.
Liniklikanna a sinurat dagiti local color a mangiladawan koma ti kina-Filipinona wenno kinaorientalna. Ngamin nagnaed isuna sadiay America, a sadiay ti ad-adda naglatakanna. Ngamin iti kinaaddana iti Pinas, naikkat iti unibersidad gapu laeng iti daniwna maipapan iti niog, a maysa kano a sexual poem. (A diak met patien daytoy a banag. Depende ngamin ti interpretasion ken dekonstruksion ti maysa a daniw. Kas koma iti The Tree ni Alfred Joyce Kilmer, adu met iti mangibaga a maysa met daytoya sexual poem no iturong iti dayta a wagas dekonstraksion. Tratarentayto laengen no sumaruno ta ilawlawagko babaen iti tunggal linia.)
Kadagiti sinuratna a dandaniw ken sarita ket maibilang a modernista ta saan pay laeng wenno awan pay laeng kadagita a sinurat iti Literatura Filipiniana idi nasuratnan dagitoy.
Ngem itoy a sinurat, sagidentayo laeng ti bassit a linabag ti pakasaritaanna, ken ti kinaestetika dagiti daniwna.
Ket alaentayo a nga ehemplo daytoy a daniwna a nangilawlawaganna no kasano ken ania ti maysa a daniw segun iti kinaestetiko a parang ken pannakaisurat. Daytoy ti daniwna A:
First, A Poem Must Be Magical
Itoy a daniwna, impaganetgetna no kasano ken kinania ti maysa a daniw.
Daytoy a daniw, inkumparana a ti maysa daniw ket kasla met laeng ti nakaparsuaan.
Madlaw kadagiti binatogna, a no ikumparana ti daniw iti maysa a buya kadagiti nakaparsuaan ket adda ti inkabilna a mangsegunda itoy nga imparangna a kas nayon a gutad ti panangiyaspingna.
Napintas dagiti kakastoy a parang ti daniw. Ket iti literatura Ilokana, maibugasan kadagiti dadduma a dandaniw da Prodie Gar. Padios, Honor Blanco Cabie, Johmar Alvarez, Roland Cabanero, Antonio Yukee, (daydi) Meliton Brillantes ken dadduma pay.
Iladladawan dagitoy a daniw ti nakaparsuaan a kas pakabuklan wenno mangbukel iti maysa a daniw.
Nalabit nga idi un-unana ket mainyannatup la unay ti kakastoy a dandaniw. Pannakaiparang ti buya wenno panangibaskag ken panangipaay iti respeto ti kinapintas ti nakaparsuaan.
Ngem iti panaglabas ti panawen, nagbalin a kasla gagangay laengen dagiti simile ken panangiyasping ti nakaparsuaan iti maysa a daniw ken ti panangdaniw ti pintas ti nakaparsuaan.
Dumur-as met ti daniw.
Agbaliw met ti langa ti daniw.
Agbaliw met ti tema ti daniw.
Nakigamulo ti daniw iti gimong iti pannakigamulo ni mannaniw.
Ket ti estilo ken porma, tema ken ken istraktura ti daniw, lalo iti Dandaniw Ilokana ket simmurot iti taray ti eksena ti daniw Filipiniana, nga isu dayta ti pannakigamulona iti mapaspasamak iti gimong.
Itoy a punto, ti “ti arte ket para iti arte laeng” nga impaganetget ni Villa ket saanen a nasurot ken naikankano.
Uray kadagiti kritiko ket saanda a inanak ti kapanunotan ni Villa. Lalo kadagiti nagserbi a kas pannakamata daytoy a panawen.
Kuna ni Salvador Lopez: “One doesn’t bring the charge against Villa that his poetry lacks social significance—that would be pointless, since he long ago begged to be excused from those preoccupations that today absorb the attention of other writers everywhere. One is bound to complain rather that, after a while, Villa becomes somewhat of a bore…There is something effete and bloodless in the lines of Villa, something that smells of the study and the parlor. There is no wind to it, no sun, no saltiness of earth.”
Kuna ni Lopez a nasken kano iti pannakiramraman ken pannakigamulo ni mannaniw kadagiti mapaspasamak iti gimong.
Kastoy met ti kinuna ni Dr. Ariel Agcaoili, maysa kadagiti kritiko ti dandaniw Iluko:
“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana.”
Bunga ti biag, kinunana. Ket ania aya ngamin ti bugas ti biag? Saan kadi a dagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak iti gimong ken iti tao? Innayonna pay:
"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman.”
Anansata, iti biang dagiti dadduma a kritiko a nangiyasping ken nangikompara kada Villa ken Carlos Bulosan, a maysa met laeng a Filipino (Ilokano pay ketdi) a naglalatak sadiay USA a kas maysa a Filipino writer ket ad-adda a makainspirar dagiti sinurat ni Bulosan ta ngamin dagitoy a sinuratna ket napolitikaan wenno maipapan iti kasasaad dagiti imigrante sadiay USA. Kadagiti sinurat Bulosan, saanna laeng nga intag-ay ti kina-Filipinona no dipay ket nailadawan pay ti kinaoriental dagiti sinuratna a naiduma la unay iti tema ken wagas ti pannakaisurat kadagiti literatura iti lumaud.
Nupay kasta, kunada pay a maysa a modernist experimentalist ken maysa nga avant-gardist ni Villa. Pudno la unay daytoy no ikumpara dagiti sinuratna idi ken kadagiti mannurat idi iti pagilian kadagidi a panawen. Ta saan pay la ngarud a mabasa iti pagilian idi dagiti wagas ti panangisuratna kadagiti daniw ken saritana. Isu ngarud a naawagan a modernista iti mannurat a Filipino.
Ngem sadiay met ngarud USA a naglatak ken nakaipablakaan dagiti sinuratna. Ken awananda dagitoy iti mangiladawan iti kina-Filipinona. Nalabit a ginagarana daytoy a wagasna tapno mapataranna ti estetika literatura a kayatna a tun-oyen. Ken nalabit a saanna ngata a kayaten ti masaktan a kas iti napasamak kenkuana a pannakaikkta iti unibersidad. Isu a no agbakasion idi kalatakna iti pagilian ket linklikanna dagiti awis ti inna panaglektiur ken panagsarita iti seminar.
Amin dagitoy nga isyu ket konektado iti panagnunogna iti daniw, imbes a sarita. Ta iti daniw nalaklaka nga ilemmeng ti kinaasino babaen kadagiti metapora. Ngem iti prosa wenno sarita ket tumpuar latta dagiti pagilasinan ti maysa nga oriental writer ken saan.
Ngem sadino man a disso ti ayan ti maysa a Filipino ket Filipinonto latta. Sinuratna man wenno saan ti maipapan ti pagilianna wenno sinuratna man wenno saan ti kina-Filipinona, isu latta nga isu a maitag-ay ti nasion a nagtaudandna.
Kas kinuna ni Timothy Yu, a maysa met kadagiti nangadal kadagiti sinursurat ni Villa:
“…Villa’s rejection of “localism” and social realism in favor of a modernist experimentation with form and syntax that had not been seen before in Filipino letters was the centerpiece of his claim to greatness…”
Ngem iti kangrunaan iti amin sa lamina iti pannakabigbigna a kas mannurat iti USA ket iti itataud ti makunkuna nga Asian American Literature a kas dinakamat met laeng ni Yu, a kunana:
“Villa’s work does seem to exist at the intersection of many of these concerns—national vs. transnational, aesthetics vs. politics, and the like. At the very least it would seem that trying to incorporate him into the discourse of Asian American literature disrupts, for better or worse, our notions of what Asian American literature is or should be…” ##
MINISARIBLAG
Agpraktistayo manen nga agsurat...bareng no maay-ayo ti nagpasugnod a musa...di met la agsublin, no dinno a lubong iti napananna nagawelan...mabalin met siguro dagitoy a modipay ken patarus...bareng maay-ayo....
Ti Sarsarita Maipapan iti Kamatis
(umuna minisariblag)
BIERNES. Iti maysa a klase ti kinder garden school a buklen iti dua pulo ket tallo a pupils.
“Class, inton Monday, kayatko a mangitugotkayo iti nakalablabbaga a kamatis.” Kuna ti titser.
“Titser, an-annuenmi kadi ti kamatis?”
“Titser, mano kadi a kamatis ti itugotmi?”
“Class, ti kamatis ket usarentayo iti ay-ayamtayo. Kayatyo kadi ti agay-ayam?”
Amin dagiti pupil ket immayon iti dayta nga ay-ayam nga imbaga ti titserda.
“Titser, ania ti aramidenmi ti kamatis?”
“Tunggal kamatis, isuratyo sadiay ti nagan dagiti kagurgurayo wenno saanyo a gayyem a klasmetyo.”
Lunes. Nagtungpal amin dagiti pupil. Adda ti nangitugot iti maysa, dua, tallo, uppat, ken walo pay ti kaddduan kadakuada. Adda amin nakasurat a nagan ti tunggal kamatis segun iti kagurgurada a klasmetda ken saanda a gayyem. Inkabil dagitoy a pupil iti maysa a plastic bag.
“Itugotyo iti sadinoman a papananyo dagita a plastic bag a naglaon iti naluom a kamatis a nakaisuratan dagiti nagan dagiti kagurgurayo a klasmet ken saanyo a gayyem,” kuna ti tistser. “Aramidenyo agingga Friday nga agturpos ti ay-ayamtayo, okey?”
Iti panaglabas ti aldaw, agreklamon dagiti ubbing ta nabuloken dagiti kamatis a naisupot iti plastic. Nabangsit pay. Masemsem payen dagiti nagannak a , ta nabulok la ngaruden a kamatis dayta a naiplastik ket itugtugot pay laeng dagita nga ubbing iti uray sadinoman a papananda.
Ngem ti ubing ket ubing. Tungpalenna latta ti ibaga ti titserna. Lalo no daytoy nga ubing ket masirib ken nanakem.
Adda dagiti sumagmamno a nagreklamo a pupil ngem kuna ti tister a palpasenda pay ti ay-ayam santo masungbatan dagiti saludsodda.
Kadagiti nagannak nga awanan iti panagtalek kadagiti titser, naguummongda met. Nagtutulagda nga ipulong iti prinsipal ti kinadakes nga ar-aramiden ti titser kadagiti adalanna. Kiniddawda pay ti pannakaikkat ni titser gapu kano iti kinadakes iti ar-aramidenna kadagiti adalanna.
Nagsasango dagitoy a nagannak ken ti titser iti opisina ti principal. Ipetteng dagiti nagannak ti panagresayn wenno panaglusolos ti titser. Huebes idi.
“Inton bigat met laeng, patgek ida a nagannak ken pagraemak a principal, aglusolosak kalpasan ti ay-ayam dagiti ubbing,” kuna ti titser nga umis-isem. “Awisenkayo amin a nagannak, nga umatendar inton bigat a panaggibus ti ay-ayam.”
Yantangay, kuna ti titser nga agresaynen kabigatanna, maragsakan met unay dagiti nagannak nga awan iti panagtalek iti titser ti anakna.
KABIGATANNA, Biernes. Maudi nga aldaw ti ay-ayam. Dimteng amin dagiti ubbing ken dagiti nagannak kadakuada. Adu pay ketdi a dagiti nagannak a makaunget iti titser.
Ngem ti titser ket kalmante laeng ken umis-isem.
“Class, ania ti makunayo ti panangitugtugotyo kadayta implastikyo a kamatis?”
Ket adu a dagiti nagreklamo ta nalungsot la ngaruden ti kamatis, naangot pay. Ngem mas lalo ti unget ken tabbaaw dagiti nagannak, lalo dagiti nangisupot iti ad-adu a kamatis wenno dagiti ad-adu ti kagurguranana ken dina gayyem a klasmetna. No mabalin la koma, ket dangranda ti titser. Adda pay ti nagballaag nga agdarum.
Uray ti principal ken dagiti dadduma paya titser ket masemsem ti inaramid ti titser a kunada a pakaibabainan ti eskuela.
“Agresaynakon, kalpasan itoy a klase, adtoy ti voluntary resignation ko. Diak payen alaen ti sueldok ta mabainakon kadakayo nga adalak, especially kadagiti parents.” Inyawat ti titser ti resignation paperna iti principal.
Sinaggaysa ti titser dagiti adalanna a dinengngeg ti reklamo tunggal pupil ken ti reklamoda kadagiti saaanda a gayyem ken kagurgurada a klasmet.
Idi awanen ti agreklamo ken naibaga aminen dagiti pupils dagiti reklamoda, inrugin ti titser ti nagsarita. “Class, ti bulok a kamatis ket kayariganna ti gura. Ta saan kadi nga inkabilyo dita ti nagan dagiti kagurgurayo ken diyo gayyem? Awan pay ti one week a panangaw-awityo ti bulok a kamatis, anianto la ketdin no awitenyo dayta iti tungpal biagyo?”
Awan ti nakatimek dagiti ubbing ken dagiti nagannak. Napanganga ti principal ken napadumog dagiti dadduma pay a titser.
“No ti gurayo kadagiti klasmetyo ket awitenyo iti agnanayon, kaslakay met agaw-awit iti bulok a kamatis. Kayatko kadi dayta, class?”
Ni Eliza, ti kasiriban iti klase, ket aglulua a timmakder a napan iti tugaw ni Marinelle, ket kunana: “Sorry, ha? Peace na tayo, ha? Saankanton nga ap-apaen, promise!” Ket inarakupna ‘toy klasmetna.
Nakasangit met ni Marinelle ti ragsakna.
Timmulad dagiti dadduma pay nga ubbing a napan iti yan dagiti klasmetda nagpakawan.
Napnon ti sang-sangit ti siled.
Sililimed a pimmanaw ti titser iti classroom. Innalana dagiti gamitna iti teacher’s room tapno agawiden. Apagruarna pay laeng iti inaladan ti eskuelaan idi pukkawan dagiti adalanna nga agsasangit.
Igawgawidda ti titser. Nagpakaasida a saan koma nga agresayn. Makalulua metten ti titser iti asina kadagiti adalanna.
Dimteng dagiti nagannak. Nagpakawan met dagitoy iti titser, ket nagpakaasida met a saan koma nga agresayn.
Dimteng ti principal nga umis-isem, ket inawidna ti titser nga agsubli iti kuartoda. Nagtulok ti titser ket nagapalakpak ken nagdir-i dagiti ubbing iti ragsakda.
Friday, October 22, 2004
AG-FILIPINOAK MAN MET!
Adtoy ti daniwko a naipablaak iti HOMELIFE MAGAZINE itoy a bulan. Nakadkadlaw a diak ammo iti ag-Filipino, yusot, hehehe!
Siripenyo man a kakadua. Daniwko daytoy idi agar-arapaapak pay laeng a maaddaan iti kompiuter, hehehe! Sangapulo a tawenen ti napalabas. Osidubelyo kunada pay laeng idi ti o-epdubelyo. Nalipatak pay ketdin a daytoy a daniw. Kellaat lattan a nagparang. Sapay no adda dagiti typo errorna.
Adtoy man a…
BAYAWAK
(Para ken Tang Pidiong, sentensiyado ng bitay)
Sinagasa mo ang bit-ang dilim dahil sa sabik
ng apuy na ipagdamot ng osidubleyong kasuno.
Nagpakabusog ka ng por kilong laman ng estero ng daigdig
subalit, di ka nakuntento sa duyan ng di matarok na hukay.
Umikot ang turnilyo ng lason na libangan
na mga basurang dyario at kuwadradong didiosen.
Saksi ako ng pagbaon sa hukay ang banaag na salita
na huhugas sana ng nakakahilong uli-uli ng kulit na pantasya.
Kaya ibinahagi ko ang Liwanag at sinuklian mo naman ng halakhak
dahil mas ibig mo pang mahimbing sa kandungan ng kamunduhan.
Nagbabad ka sa ilog ni Bacchus upang malunod-aliw sa bango
ng panganay mong inihiga sa kabaong ng pagkabasag.
Umigkas ang sampal ng panahon, nagising ka, subalit
di na mapulot ang mga piraso ng basag na pedestal.
Kahit maligo ka ng sarili mong luha’t dugo di na mahugasan
ang amoy ipot mong bakas ng paa sa aklat ng tao.
Akapin mo man ang Liwanag, subalit malamig na, huli na,
kulang sa timbang baon ka na sa banig ng kahabag-habag.
Inukit mo kasi ang sentawro mong katawan sa aklat
ng bayawak na kumakain ng sariling dugo’t laman.
Ipatarusko man iti Iluko…
BANIAS
(Para ken Tang Pidiong, sentensiado iti bitay)
Simrekka iti bit-ang ti sipnget gapu iti iliw
iti apuy a yimut ti osidulbelyong nga ipatpateg.
Nagbussogka iti por kilo a lasag iti esterot’ lubong,
ngem dika napnek iti indayon ti di mabatok nga abut.
Ket lalo nga immirut ti tornilio ti samal nga ay-ayam
kadagiti basura a diario ken kuadrado a didiosen.
Nasaksiak panangikalim iti abut ti rawis a balikas
a mangugas koma ti makaulaw nga alinuno ti pantasia.
Isu nga imparangkapko ti Lawag ngem sinupliam ketdin iti garakgak
ta ngamin kaykayatmo agrennek iti saklot ti nainlubongan.
Naguperka iti agong ni Bacchus tapno malmes-ragsak iti banglo
ti inunaam nga impaiddam iti lungon ti pannakaburak.
Timmayab ti tungpa ti panawen, nakaringkan, ngem
saanen a mapidut dagiti linabag naburak a pedestal.
Agdigoska man iti bukodmo a lua ken dara saanen a mabuguan
ti agatlugit a baddekmo iti libro’t tao.
Arakupem man ti Lawag, ngem nalamiisen, naladawen,
agkurangen timbang ta nabungonkan ikamen ti ay-ay.
Imbudakmo ngamin ti sentawro a bagim iti libro
ti banias a manglamot ti bukodna dara ken lasag.
Madinsa met ti patarusna?
Tuesday, October 19, 2004
Naragsak a Ramadan ken Ramadan-duyog, kailian!!!
Naragsak a Ramadan ken Ramadan-Duyog!
Salaysay ni JAIME M. AGPALO, JR.
Ania ti bibiangko kadagita nay ramramadan? Napia pay no rama a pagkammelan a ket isu, umayak makikammel, yos! No binurakda daydiay Ramadan a ket ayosna, yos!
Ania ti bibiangko nay kadagita Muslim ket dida pay agpatawar iti lakoda a pinirata a VCD, DVD, CD?
Ahoo, ania ti bibiangko kadagita ket pasig met a peke ti lakoda, yos! Diak pay la ket igusogos iti teltel ken tengngedko ti bulong ti bangbangsit wenno ti sabong ti bangar ta original a bangbanglok, yos! Ramramadan nga?
Ayna, dagita kaburik ti Al-Qaeda, Zarqawi, Abu Sayyaf, Jemaah Islamiya, terorista? Agpugiitdanto met la nga agkararag, yusot!
No kastoy ti kapanunotam, kailian, dimo maawatan ti kaipapanan ti Ramadan. Dimo maawatan ti kaipapanan ti “kaarrubam” a kas nadakamat iti pannursuro ni Jesus no sika ket maysa a Kristiano.
No agramadan dagiti Muslim, ag-Ramadan-Duyog met dagiti Kristiano, kunamsa!
Ania aya ti Ramadan? Daytoy ti kasantoan iti amin a bulan iti kalendario dagiti Islam. Itoy a tawen, mangrugi daytoy iti Oktubre 15 ken aggibus iti Nobiembre 14. Makabulan a panagayuno. Manipud iti agsapa agingga iti sumipnget. Awan iti ipauneg a taraon ken danum. Awan ti sigarilio. Awan arak ken seks kabayatan dayta nga oras ti panagayuno. Iti rabii, mabalinen iti mangan ken uminum. Awaganda daytoy iti Iftar. Sa manen mangrugi ti panagayuno iti agsapa. Makabulan daytoy.
Nakaragragsak dagiti Muslim iti maudi nga aldaw. Awaganda daytoy iti Eid’ul Fitri. Kinnablaaw iti pannakapabaro manen ti bagi—ti kararua ken isip a sumango iti makatawen manen a panagbaniaga iti lubong. Maidasar dagiti adu a taraon. Mangan ti amin. Adu a ha’lal foods. Uray dagiti saan nga am-ammo ket makablaawan ken awisen a mangan ken agselebrar iti pannakapabaro ti biag. Ragragsak. Kas iti kinaragsak dagiti amin a Kristiano no selebraran ti kaaldawan ti Paskua a “pannakaiyanak” ni Cristo Jesus.
Saan laeng a dagiti Muslim ti agayuno. Uray met dagiti Kristiano ken dadduma pay relhion. Uray dagiti fraternal orders ken brotherhoods ket agayunoda met a kas panangpabaro ti bileg ti spiritual a bagi wenno panangdalus kadaytoy tapno nasinsin-aw ti panagbiag iti inaldaw-aldaw.
Kastoy ti kaipapanan ti Ramadan a mapasamak iti sangalubongan.
Ania met ti Ramadan-Duyog? Nangrugi daytoy sadiay Marawi City. Iti maysa nga unibersidad. Inrugi dagiti Kristiano nga estudiante ken mannursusro. Agingga nagramaram.
Wen, Kristiano dagitoy. Agramadanda met, a kas pannakipagriknada kadagiti kakabsat a Muslim. Pannakibuyog ken pannakikabsatda kadagiti Muslim. Agayunoda met iti makabulan ken makipagragragsakda met inton dumteng ti Eid ‘ul Fitri.
Ta saan kadi a makipagragragsak met dagiti gagayyem a Muslim no panawen ti Paskua? Wen kas pannakipagriknada met daytoy. Isu a nailungalong met sadiay Mindanao iti panag-Ramadan-Duyog dagiti Kristiano.
Ti kaunaan nga eksperiensak iti pannakaimatangko iti kinaserioso ti Ramadan ken ti tagipatgen (values) itoy ket babaen kadagiti gagayyem a Muslim. Lalo ken ni Ahmad. Pakpakauna ti 1990’s. Awan ti trabaho. Awan ti pamastrekan a pangtaraon iti pamilia. Inkaubingak iti aglakolako. Isu a nagisursursurak met kadagiti naaramid iti leather a kas iti jacket ken bag kadagiti ili-ili iti Benguet, La Union ken Ilocos Sur. Kanayonko a makitkita ken makagidgiddan ni Ahmad nga aglakolako met kadagiti nadumaduma. Gagangay ngamin kadagiti maawagan iti itinerant vendors wenno dagiti agipaspassiar iti tagilako ket adda iti listaanda dagiti aldaw ti tienda wenno kaadua ti tao iti maysa nga ili. Ket sadiay ti turongenda. Agsipud ta agpadakami a taga-Baguio ken ni Ahmad, kanayonkami ngarud nga agkuyog ken agkaluganan. Iti panawen ti Ramadan, madlawko iti kinapasnekna a mangipatungpal kadaytoy a pammatina. Awan a pulos iti pannakadlawko kenkuana ti bannog ken liday no saan nga agmerienda ken mangaldaw uray no adayooooooooo ti pagnaenmi iti inkam panagisursor kadagiti tagilako. Ditoy a naawatak ti kaipapanan ti Ramadan. Ket iti dayta met laeng a tawen a panagam-ammomi a dua ken Ahmad, iti Paskua, inikkannak iti nabungon a regalo ken kinablaawannak iti “Merry Christmas, Jamil!” Jamil ti pangawagna kaniak ta dayta kano ti katukad kadakuada ti nagan a Jaime.
Saan nga amin a Kristiano ket santo. Adda met dagiti santong-kabayo ken banal na aso.
Saan amin a Muslim ket terorista, Abu Sayyaf, Al-qaeda ken JI. Adu met dagiti nasisingpet mananakem ken mannakigayyem.
Kadatayo a Kristiano, nalabit nga awan ngata iti saan a makaamo ti pammagbaga ni Jesus a kunana: “Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim.” Asino dagiti kaarrubam?
Dagiti padam met laeng a tao, aniaman daytoy ti pammatina. Ta adda iti panagkikinnaawatan, panagpakumbaba ken kinnabsatan ti tulbek ti sangalubongan a kappia.
Ti silulukat a puso ket ridaw ti kappia. Ngem sakbay a makastrekka, nasken pay nga ammoem dagiti “kaarrubam” a kas met iti panangammom dayta bagim.
Monday, October 18, 2004
Anallisis iti RFAAFIL2004
TI “BASSIT” A SARITA NGA ADDAAN “DAKKEL” A MENSAHE**
(FOR: Duyog, kolum, Tawid Newsmagasin)
JM Agpalo, Jr.
**DAGITI NALUSAK A KARABASA KEN TABUNGAW
Sarita ni BAGNOS CUDIAMAT
Maika-5 a Gungguna, RFAAFIL 2004
Maysa a karakteristiko a buya iti away ti sarita.
Ti author ditoy ket nagballigi la unay a nangiparang iti maysa a tipikal a buya ken pasamak iti away. Nupay nasurat ti sarita a kas maysa a gagangay ken makaparay-aw, adda ti awit ti sarita a nakabilbileg la unay a mensahe a naglinged iti sikolohia. Psychological approach.
SIKOLOHIA.
No intay iladawan iti kambas ti mugingtayo ti sibubukel a sarita, makitatayo dagiti tagipatgen wenno values a kayat nga iyallawat ti author kadagiti agbasbasa. Mailadawan ditoy ti tekniko ti author a panangiparang iti negatibo a situasion a sinolbar babaen iti positibo a panunot. Inladawan ti author ti maysa a negatibo wenno saan a nasayaat a pagteng ken kababalin ngem nagaburan amin dagitoy a saan a nasayaat a pagteng ken kababalin babaen iti iririmbaw ti positibo a panunot ken pagteng.
KARAKTER KEN KARAKTERISASION
Wen, nakapatpatak, nakalawlawag a nupay saan a dinakamat ti author daytoy a banag babaen iti berbal wenno naisurat babaen iti narration, isu daytoy ti mapik-ap a ladawan dagiti agbibiag.
Awan iti perpekto a tao. Amin ket adda ti pakapilawanna. Nupay adda dagiti aramid ken panagpampanunot iti saan a maikanada, marimbawan amin dagitoy babaen iti pannakaiparangen ti positibo a panunot ken tignay.
Adtoy dagiti puntos ti KARAKTER ken KARAKTERISASION a nasken unay nga intay siripen ken ikkan iti dakkel nga atension ta isuda iti dakdakkel a nangukopar iti sarita:
1) IKIT SIMANG---iti rugi ti sarita, agsangsangit ken makapungtot la unay. Gapu ngarud kadagiti nadadael a mulana.
Ti sangit ken ti pungtot ditoy ti negatibo a banag iti kinatao. Iti kinatao ni Ikit Simang. Iti pannakaiparang daytoy a kas opening ti sarita, dagiti agbasbasa ket dakkel la unay nga ekspektarendan ti banag a negatibo ket aggibus iti negatibo met laeng. Tumaud kadagiti isip dagiti agbasbasa daytoy a banag: A) ASINO TI NANGDADAEL KADAGITI MULA B) ANIA TI ARAMIDEN NI IKIT SIMANG NO MAAMUANNA TI KINAASINO TI/DAGITI NAGBASOL?
Ket agsipud ta maysa a negatibo a banag ti opening ti sarita, ken maysa a negatibo a banag ti naiselsel nga immuna iti isip dagiti agbasbasa, natural laeng metten nga agpanunot dagiti dear readers iti negatibo. Ngamin iti panunot dagiti dear readers ket adda pay laeng a naipigket iti situasion a negatibo—nga isu dayta basbasaenna a paset ti sarita. Isu a natural met ti readers nga umuna a mapanunotna ti negatibo. Isu a dumteng met iti isip da dear readers kadaytoy: APA LA KETDI NGA UMATIPUKPOK DAYTOY!
Apa la ketdi nga umatipukpok daytoy. No daytoy iti umuna a simrek iti isip ni dear readers, isu daytoyen ti ekspektarennan a mapasamak iti sibubukel a sarita ken iti paggibusanna.
Ti makunkuna nga ekspektesion iti biang dagiti dear readers ket isu daytoy ti gagarda nga agbasa. Isu daytoy ti ganasda. Ket no ti sarita a saan a makapataud iti gagar nga agbasa, agtuglep, agsuyaab, ken di palpasen ni dear reader ti basbasaenna, lalo no adda ti nangayab kenkuana a, impalapalnan dayta a basbasaenna iti suli no di ket iti basuraan. Isu nga adu met dagiti libro iti literatura a nangdakdakamat no kasano a tiliwen ken ipupok ti interest dagiti dear readers.
Itoy a kaso, no addan ti gagar, naappananen, nabanniitanen ni author dagiti dear readers iti sima ti gagar iti impakatna a tekniko.
Ket kabayatan iti pannakaiyanud da dear readers kadayta nga ekspektesionda ken iti pannakaray-awda (klase ti sarita a makaparay-aw) inton aggibus iti sarita ket saan met gayam a dayta nga ekspektesionda iti mapasamak iti sarita.
Agbalawdanton dagiti dear readers ngem naladawen ti amin ta naggibusen ti sarita.
Ngamin inaramat ti author ditoy ti makunkuna a twist ending.
Ti twist ending, ket no ania daydiay dakkel unay nga ekspektesion dagiti dear readers kabayatan a basbasaenda ti sarita ket saan nga isu ti napasamak. Sabali ti napasamak. Makuna a nalib-at dagiti dear readers.
(Magustuak man dagiti kakastoy nga estilo a bubugenna dagiti dear readers iti banag a posible a mapasamak nga isu dayta iti panangikulongna iti interest dagitoy tapno ituloyda ti basbasaenda. No addan ti 75% nga interest da dear readers, nasayaat la unayen daytoy. Ngem no 100% nay? Di kad’ agtaleken no kua da dear readers kadagiti sursuratem?)
Ngem kinapudnona, saan a nalib-at dagiti dear readers. Babaen met laeng iti KARAKTERISASION a naikawes ken ni IKIT SIMANG, imparangen ni author ti positibo a kababalin ni Ikit Simang. Itoy a positibo a kababalin ni Ikit Simang, a saanna a maaramid iti makiaapa ta maysa a naasi. Ti ibagbagana a “dangranna” dagiti nangdadael kadagiti mulana ket maysa laeng dayta nga arkos dagiti bibigna wenno arkos ti dilana. Ta kasta la ngarud ti gagangay ken tipikal a tao iti away: no makapungtot ket ti la isawsawangnan. Nabara a talaga lalo no kabarbaraanna la unay. Ngem no nagnadnaden dayta, awanen. Addan a mailadawan ti ayat kadagiti tignay. A ti gura ken pungtot ket adda laeng iti “ngiwatna” ngem awan iti pusona.
Kapada man ni Ikit Simang ti karakter ti daniw-surat ni Cles Rambaud a napauluan iti “Dear Inang” (?) a nangabak iti salip iti daniw iti COVLLA. No arkos ti dila laeng ti pagsasaritaan a karakterisasion iti karakter, “ni Inang” ti maysa kadagiti kababakedan iti Literatura Ilokana. A kas met ken Ikit Simang.
Kastoy ti inaramat ni author a paripirip (foreshadowing/pre-figure) a mabaw-ing ti ekspektesion dagiti dear readers iti gibus ti sarita. Babaen met laeng iti karakterisasion:
“Hoy, “ indil-ag ni ikit idi nariparna dagiti pato iti likudanna. “Inkayo iti inayo. Adda dita kulluong ti baboy a mangmangan,” inwagisna. Nagbuelta dagiti pato.
Iti karakterisasion ni Ikit Simang kadaytoy a pagteng ket saan laeng nga adda ti dakkel a tendensiana nga agbaliw ti riknana. Ngamin kabayatan iti kapantokan ti pungtotna ket adda pay laeng panangiyalikakana kadagiti pato. Concern pay laeng kadagiti pato. Ngarud, maysa daytoy a pagpapatunay wenno mangipaneknek a saanna a kabaelan nga aramiden ti adda a maisawangna. Di kadi?
Ken itoy met laeng a kaso, isu daytoy ti pre-figure/foreshadowing a makuna. Panangiparipirip ni author ti mapasamak nga agbaliwto ti sarita.
Kadagiti met tumitiliw iti foreshadowing/pre-figure, kunaendan a maysa a DE-KAHON TI BALABALA TI SARITA a basbasaenda. Ammodan nga agkatkatawa kennaragsak ni Ikit SImang iti gibusna. Ket no apay nga ituloyda a basaen, kayatda a maammuan no apay nagbaliw ti yabayab ti angina iti uneg ti sarita. Kayatda a paneknekan no husto ti atapna, nga isu met laeng daytoy ti gagar a kunkunak wenno interestna.
Ti DE KAHON a makunkuna ket maysa kadagiti nagkaadu a PLOT PATTERN. A no ania ti maiparang iti rugi ti sarita ket kabaliktadna iti gibus.
Kitaenyo a:
Rugi---agsangsangit ken makapungtot ni Ikit Simang. (negatibo a karakterisasion)
Gibus—agkatkatawa ken napnuan iti ayat ni Ikit Simang. (positibo a karakterisasion)
Rugi—nasadut (sadsadutiris), mannukmon ken mannaya iti hueteng ni Uliteg Sergio (negatibo a karakterisasion)
Gibus—maysa a peacemaker ni Uliteg Sergio (positibo a karakterisasion)
Di met imbagak itay rugina a sinubuan ni author ti negatibo a parang ken karakterisasion dagiti dear readers?
Natural, a kas sagudayen ti linteg ti PLOT PATTERN A DE-KAHON, subuan a subuan ni author dagiti dear readers iti positibo a parang ken karakterisasion iti udina. Bugbogenna ida. At least, 75% a maawisna ti gagar wenno interest. Sanato biglaen a baw-ingen nga igibus a maisupadi iti ekspektesion wenno sabali a pagteng.
(Paboritok man ni Ronnie Halos itoy a wagas wenno estilo.)
Kastoy dagiti makunkuna a PLOT PATTERN A DE KAHON.
(Ispiking of PLOT PATTERN, adda dagiti sumagmamano dinakamatko ken ehemplona iti librok a DUYOG TI SINGASING II. Mabalinyo latta ti agorder.)
Kas ninamnama a wagas ti panangiparang, napinpintas nga amang a maaramat ti DE-KAHON a balabala ti sarita iti makaparay-aw a sarita. Maiyaplikar lalona kadagiti vices and follies.
Nupay kasta, adda met dagiti sumagmamano a sarita a nasagangko a nangaramat itoy a de-kahon a balabala, ngem dagiti biography ken first person story. Dagiti ngay sarita a marigrigat iti rugina ngem baknang iti gibus. Dagiti baknang iti rugi ngem panglaw iti gibus. Basta agkabaliktad a pagteng. Ken dadduma pay.
Dagiti ubbing iti sarita. A, natural ti panangiparang ti author. Ubing la ti ubing, aya?
Dagiti dadduma a karakter wenno dagiti amma dagiti ubbing: mannukmonda ngem addaanda met iti karakterisasion a mannakaawat la unay. Ammoda ti agpakumbaba.
TEMA TI SARITA:
Ti tema ti sarita ket isu ti makunkuna a mensahe. Ti mensahe ni author kadagiti dear readers.
Adtoy man dagiti sumagmamano a natiliwko a tema:
1) Gagangay a napudot ti apuy no madama ti gil-ayab. (Ni Ikit Simang.)
2) Saan nga agkikinnaawatan ti asinoman no awan iti dumngeg. (Ni Ikit Simang a dimngeg ken niUliteg Sergio idi rumaut koma daytoy a mapanna dangran dagiti ubbing. Ken dagiti naggannak dagiti ubbing a dimngeg ken nagpakumbaba iti madi a naaramidan dagiti annakda.)
3) Maala met iti nasayaat a saritaan ti problema. (Insawang ni Uliteg Sergio.
4) Ken adu pay…
Kadagitoy a mensahe ti author ket nakabilbileg a mensahe iti agdama a panawen. Apay nga adda ti panagsususik? Apay nga adda ti panagaapa?
Ngamin AWAN TI AGPAKUMBABA.
Ngamin AWAN TI DUMNGEG KADAGITI POSITIBO A PANUNOT.
Ngamin AWAN ITI PANAGSASARITA KADAGITI PROBLEMA.
Pasig a psy-war. Pasig a cold war. No ania la ditan a war. Wenno saan, inikkisan iti langalang, iti ummong, iti diario, iti radio ken iti telebision. Kasla dagita adda dita senado ken kongreso, kadagiti city hall, municipal hall ken provincial capitol a pinnulitika ken pinnartiduan ti mapaspasamak ket awan iti nasayaat a tungtongan ken panagsasarita ken rekonsiliasion isu a mapaspasamak met iti panagrigat dagiti umili.
Ispiking op pulitikal situasion, nalabit a karaman daytoy a solusion wenno suhestion dagiti mensahe ti sarita nga indatag ti author: panagkikinnaawatan, panagpakumbaba, panagsasarita iti naalumamay, panangadal kadagiti problema a saan ket a binnabalaw ken pinniltakan iti dugyot.
Kas kuna dagiti grupo ti Asin: “Masdan mo ang mga bata / ang sagot, doon mo makikita…”
Itoy a sarita ti author, nakapatpateg la unay ti akem dagiti ubbing—ti apada, ti panagkikinnaawatanda, ti panagpakumbaba ti tunggal maysa, ti ragsakda.
Kasta met kadagiti nagannak kadakuada.
Isu a makuna a nakabilbileg a mensahe ti sarita.
PALIIW:
1) nagasat daytoy a makaparay-aw sarita, ta nangabak iti salip iti serioso a sarita.
2) nasuroken a tallopulo a sarita ti maipapan ken Uliteg Sergio, Ikit Simang ken Celin. Daytoy ti kaudian iti amin. Ken isu met ti kakaisuna a nakaiyalat iti gungguna kadagitoy a Uliteg Sergio series. Isu pay ti kaudian a sinurat a sarita ti author sakbay nga inawagan ti Namarsua.
3) Agsipud ta maysa a makaparay-aw a sarita daytoy, adda dagiti makuna a hyperbole nga inaramat ti author. Well, nupay kasta, talaga a hyperbole ti maysa kadagiti karakteristik ti maysa a makaparay-aw a sarita. Ngem saan koma met a labsen unay a kas itoy: “winagisan ni Ikit Simang dagiti pato ket nagtungpalda a dagus?” Itoy a kaso, diak a masinuo no umno wenno saan daytoy a banag. Gapu kadagitoy a kapanunotan:
a) Mabalin met ngata a, ta humorous ti sarita? Nayon a ray-aw.
b) Nalabit a tekniko ti author daytoy tapno ad-adda pay a maray-aw dagiti dear readers ket dida mapanunot ken madlaw nga inkulong laeng ni author ida iti situasion a mangbaliktadto ti ekspektesionda?
c) Bukod a disposision dagiti editor daytoy a banag. Isudan iti ad-adda a makaammo itoy. Mapalubosan man ken saan dayta a binatog, isu latta nga isu ti pintas ti sarita a di man la napukisan.
4) Panagkunak, saanen a makatulong iti eksena iti panagala iti tukmem ken lagdaw da Celin ken inana. Nangpaatiddog daytoy eksena. Makuna a padding. Mabalin met latta nga imbaga koma ti author a naggapuda nagala ti tukmem ken lagdaw iti maysa a sentence sada nalabasan dagiti ubbing nga agpipinnaangat iti lawalawa. Nupay kasta, maysa a minor a biddut daytoy a nalaka laeng nga editen
5) Yan ti sakripisio ditoy a tema a kas iti napagsasalipan?
a) Ken Ikit Simang. Nasken nga “isakripisiona” wenno alay-ayanna ti pungtotna gapu iti kappia dagiti agkakaarruba. No saan a matungpal daytoy mapataud met ti riribuk.
b) Ken Uliteg Sergio. Maysa met a sakripisio iti umno, pagwadan a panagserbi iti takem a kas kagawad.
c) Kadagiti amma. Maysa met a panagsakripisio ti tao a napakumbaba. Saan a ma-pride a makuna.
6) Saan a pudno a “nalusak dagiti karabasa ken tabungaw” itoy a sarita, no di ket maysa a nabalitokan a “karabasa ken tabungaw” a naidasar iti puni ti Literatura Ilokana.
Kas maysa a mannaniw ken maysa nga agsursurat kadagiti local color a sarita ti author, ti “nalusak a karabasa ken tabungaw” ket inaramatna laeng a simbolo dagitoy no ania ti sarsaritaenna iti sarita.
Literally, ti karabasa ken tabungaw ket taraon ti pisikal a bagi.
Idinto ta dagiti tagipatgen wenno values nga ikut ni Ilokano ket isu met ti taraon ti panunot ken kararua. Ti panangdengngeg iti patigmaan, panagpakumbaba, panagsasarita kadagiti problema ket saan a maibilang a “nalusak a karabasa ken tabungaw” (NEGATIBO A PANUNOT) no di ket nabalitokan a “karabasa ken tabungaw. (POSITIBO A PANUNOT.”
7) Gagangay iti away dagiti kababalin a panagsabong no kua ti dila. Ngem iti laksid itoy ket addaan iti nakatartarnaw a puso. Daytoy a karakterisasion a naikawes ken ni Ikit Simang ket ad-adda pay a pinapigsana ti bileg ti sarita. Natural a natural a karakter. Tao. Pudpudno a tao a saan ket a bambanti.
8) Napintas ti inaramid ti author a panangiparang a dagus parikut ti sarita. maysa pay daytoy a nabileg a pananglawin ti interest dagiti dear readers. Daytoy nga imparangna a parikut iti sarita ket nasolbar met laeng iti wagas nga umno ken naintaoan, solusion iti parikut a maapresiet iti amin. ## jimagpalojr.
Sunday, October 17, 2004
Napintas a sarita ngem dika agtik-ab!
DUYOG ITI SINGASING
(Kolum, TAWID NEWSMAGASIN)
JM Agpalo, Jr.
Bukod a Komento ken Analisis iti sarita a “Duayya iti Binakul Nga Ules” Maika-4 a Gungguna iti RFAAFIL 2004 ken sarita ni Danilo Antalan.
Napintas a tema ngem nagkurang iti treatment wenno saan nga umno dagiti naikawes isu a makapaumel.
Adda ti napukaw a banag a sapsapulen iti tunggal reader. Ket no ania dayta a banag ket isu dayta ti pannakapnek.
Bitin, e. Saan a makapnek ta iti laksid iti yaanamong iti kinapintasna, saan nga umdas dayta a yaanamong agsipud iti kinaadda dayta maysa wenno ad-adu pay a banag a sapsapulen.
Iti innak panangamiris, ad-adda ngamin a lumtaw wenno rumimbaw dagiti saludsod iti panunot iti laksid iti yaanamong.
Iti sarita, napateg la unay ti relasion ti agbasbasa ken ti binasana. Ti sarita a kas maysa performative art. Saan a mabalin nga awanen daytoy. Ta uray no maibaga a napintas ti binasa wenno ti amin ti mangibaga a napintas ti sarita no daytoy ket nagtung-ed wenno inayunanna laeng ngem saanna a ninayunan iti panangdiskribir dayta a kinapintas. Napaumel isuna. Ngamin saan a maarikap no ania dayta a kurang. Dina maarikap no ania dayta a sapsapulenna iti sarita.
Wen, saan a kuestion ti kinapintasna. Napintas. Napintas ta nangabak la ngarud, di kadi?
No usigentayo iti aspeto iti emosional, napintas ti sarita ta maemosional la ngarud dagiti eksena.
No iti met teknikal ken mekanismo ti sarita, napintas met ti pannakaaramidna.
Ngem adda latta ti kurang ti sarita.
Ket ania ngarud daytoy a kurang a nangipaay iti makapaumel a situasion?
Padasentayo ngarud nga ukarkaran babaen kadagiti nagkakanaig nga interpretasion. Saan a dagiti balikas a mabasa iti mismo a sarita wenno hermeniutika a basar no di ket mismo a situasion iti agdama a panawen ti sarita.
Ania aya ti sarita?
Maipapan iti tawid a nakawesan iti dayaw ken kultura.
Ti balabala: Nagawid dagiti agkabsat a Julieta ken Marina manipud iti US. Alaendan ti inada. Kayatdan a mailako ti balay, pagablan, ken ti binakul nga ules.
Susik: Saan a kayat nga ilako ni Aurora, a maibilang nga inunaanda uray no maysa daytoy nga ampon.
Gibus: natural a saan a mailako ti binakul nga ules.
AGSIPUD ta tawid, dayaw ken kultura ti tema ti sarita, saan ngarud nga agpangngadua ti nagbasa nga ayunanna ti kinapintas daytoy.
Maymaysa ti makitak a rason ditoy. Nakawesan dagiti agbibiag iti saan nga umno a karakterisasion. Naidalan dagiti pasamak iti saan a maikanatad a kas iti kidkiddawen actual a taray ti gimong wenno sosiedad, ti actual a kultura ken ti akem iti tunggal agbibiag. Nupay makuna a nabileg ket maemosional dagiti eksena, dina kayat a sawen a dakkel met itdenna a kidag.
Adu met dagiti saan unay a maemosional a sarita ngem nakabilbileg la unay ti ibatina a mensahe a mangibunga ti aksion ken reaksion. Ditoy saan laeng a ti kinabileg ti lenguahe ken mensahe a karamanen ti mekanismo iti pannakasurat no di ket epektona kalpasan a mabasa.
Daytoy ti kinaawan iti positibo nga epekto kadaytoy a sarita.
No adda adda man ti itdenna a reaksion, isu dayta dagiti saludsod a nasken a masungbatan.
Kas koma dagitoy a saludsod:
1) saan a nalawag ti kinaadda ti susik dagiti agkakabsat wenno saan a nailawlawag no apay a saan a kayat da Julieta ken Marina ni Aurora a manangda.
2) annak ni Magdalena Rapada Vda.de Querubin dagitoy a tallo. Ngem, no agsususik dagiti agkakabsat, kayatna a sawen, saan a nasayaat ti pannarabay ti ina.
3) saan met a nalawag no kasano a nakaadal da Julieta ken Marina iti laksid ti kasasaadda iti biag. Nakapanda pay idiay America.
4) Saan a nalawag iti iseserrek dagiti Americano a gumatang iti binakul nga ules. A basta lattan addada ditan nge eksena a naisubo iti agbasbasa.
5) ala wen, nakaadal da Julieta ken Marina, agnanaedda payen iti US, ngem saanak a mapagtung-ed ti karakterisasion a naikawes kadakuada.
Agingga a nakabitin iti tangatang dagitoy a saludsod, adda latta dagiti ngatangata a narigat a maibuksilan.
Sungbatantayo met laeng dagiti saludsod:
1) susik dagiti agkakabsat---ania ti puon ken gapuna? Inrurumen kadi ni Aurora dagiti agkabsat idi ubbingda pay nga isu ti pannakaimula ti gura ken lunod iti pusoda? Saan a naipakita. Awan ti ramot, puon, sanga. Basta naibaskag lattan dayta a gura dagiti agkabsat ken Aurora. Awan ti paripirip kadaytoy. Uray no maysa abalikas wenno maysa a binatog, laeng mabalinen koma.
Doktora ken inhiniera dagiti dua. No apay a nakaadalda,diak ammo no apay iti laksid ti kasasaadda iti biag. Iti pudno a biag, narigat ti agpaadal iti doktora ken inhiniera. Banag a narigat a patien a ti maysa a marigrigat a mangngabel ket nakapaadal iti doktora ken inhiera. Di met ngarud nailawlawag nga isu ket maysa a big time producer wenno manufacturer.
Ala wen, nakaadal dagiti dua nga agkabsat. Okey! Posible nga adda ti nangtulong kadakuada, a no asino dayta, saanen nga isu iti importante iti sarita ta di met isu ti masarsarita. Wenno self-supportingda. Okey, pagbigyan natin. Ngem saan manen a maitutop ti katataoda iti pasamak wenno eksena. Madi e.
Doktora ken inhiniera iti agkalikagum iti bassit a sanikua. A nagawid dagitoy manipud iti US a dayta laeng a sangkapirit a sanikua ti gamgamenda?
Saan a nakapappapati! Talaga a diak patien daytoy a banag, gapu kadagitoy a rason: a) nabaknang dagitoyen; b) de-adalda. Dipay ket awanen ti serbi ti adal wenno edukasion nga iladawan iti sarita? Ta dagitin adda nakaturpos iti edukasion iti mangidadanes kadagiti saan a nakaragpat iti edukasion? Uray pay ngata no mapaspasamak daytoy nga eksploytesion dagiti nakaadal kadagiti di nakaadal, saan a nabileg a piesa iti maysa a salip no ti targetna ket pampamilia laeng a susik. Dagiti kakastoy nga eksploytesion ket para kadagiti laeng mangirakurak iti mapaspasamak iti agdama a gimong. Gimong—sosiedad, ngem saan a pampamilia.
Ala kunaentan a maysa daytoy a kaso ti naisalsalumina. Ngem kaskasdi latta a saan a nalawag ken saan a makapakumbinsir nga eksena wenno balabala.
Sadiay USA, kamkamaten dagiti Pinoy ti tunggal orasda. Isu nga adda pay dagiti addaan iti dua a trabaho. Rat race kunadansa itoy? Kamkamatenda ti orasada a dida met makamatan. Ket no agawid laeng dagita dua a doktora ken inhiera para iti dayta sangbatting a sanikua? Madi e. Saan a mabalin nga irason iti panagalada iti inada. Ta pagaammotayo a sadiay USA, dagiti nataengan ket agnaedda kadagiti home for the aged. Itoy a kaso, ti kinabileg ti kultura ni Ilokano a naikawes a kas tema ti sarita ket ginuyoden daytoy a banag nga impababa ket nagtinnag la ket ngarud a kimmapsut ta saanen nga umiso ti pasamak.
NO KOMA!
No koma, ta da Julieta ken Marina ket nakurapayda met ken maaw-awanan, sabalina saritaan, kailian. Umno a talagan a pagteng a kas umayon iti situasion a mapaspasamak iti social a panagbiag lalo kadagiti pampamilia a susik. Ta uray ngata binting ket posible a pagaapaan dagiti awan manaknakemna, anianto la ketdi dayta nay bassit a lote, balay ken pagablan? No daytoy nga eksena wenno katatao dagiti agbibiag, nakapappapati. Bigla a simmangpet dagitoy a dua ket alaendan ti tawidda ta kasapulandan ta makurkuranganda met. A kasapulandan ti tawidda. Ala wen. Susik dayta nga umatipukpok ken makapatengngel iti anges. Santo pay la maisapit iti kinapateg dayta nay binakul nga ules, ayna, ania ket ngatan ti amnutna a sarita, kailian!
2) saan a nalawag ti kinaina, bileg ti ina, ken no kasano a pinadakkel ni Magdalena Rapadas dagiti annakna. Apay nga as-asideg ti dina bukod nga anak? Apay a naadayo dagiti pudno nga annakna? Ania dagiti rason?
3) saan nga antigo wenno “new antique” (imitation) la koma ti binakul nga ules. Ngarud, awan ti kaes-eskanna daytoy a banag kadagiti turista. Saanda a gumatang iti ules nga agpateg iti dua ribu a doliar. Amangan no ti balonda laeng nga immay ditoy Pinas dagita ket awan pay iti dua ribu a doliar. No ibasar kadagiti tagilako nga ules ken kubrekama kadagiti website, 30-50 a doliar ti pateg dagiti napipintas. Pagan-ano koma met ni Kano ti ules ket dida met nairuam nga agusar iti ules no di ket comforter ti usarda? Ngarud maysa nga illogical no gumatang ni Kano iti 2000 dollars a binakul nga ules. Saan a nakapappapati. Talaga a saan a pudno.
NGEM NO!
Ngem no imparipirip koma ti author a kunsabos dagiti agkabsat dagita a turista, nalabit a makapatung-ed koma. Wen, natural nga eksena, kunatayo koma. Nakapappapati. Ngem basta lattan simrekda iti eksena dagitoy a Kano. Imbes a pinapigsana ti sarita, kimmapsut ketdi! Manipolasion ti author daytoy a banag. Nakudkodko pay ti di met nagatel a teltelko, hehehe!
4) Naulawak ti dua a karakter nga agnagan iti AURORA. Aurora nga ina ken Aurora nga anak? Wen, mabalin met ketdi a daytoy. Apay ketdin a saanen? Ngem tapno di mapataud iti saan a nasayaat a banag kadagiti agbasa, nasaysayaat a liklikan dagiti makaibunga iti panagsususik iti panunot wenno pannakaulaw, kunak man laengen.
DUA A BALABALA a nasken nga usigen a nalaing:
1) Saan koma a nakaadal da Julieta ken Marina. Kapadada koma iti kasasaad iti biag wenno nakarkaro pay iti rigatda isu a kasapulanda dagita a sanikua a pagnomaran met a saan ket a ti dida pudno a kabsat ti agnomar.
Maitutopen no kua a pagaapaan dayta a sanikua agsipud ta kasapulan. Daytoyen ti susik. Naliklikan pay ti negatibo parang ti edukasion, nga isu dayta ti nakaadal a mangirurumen iti saan a nakaadal.
Ti tawid ti nakasentroan ti susik.
Ti binakul nga ules ket agserbi latta a kas simbolo ti kultura ken simbolo ti kina-Ilokano. Ti mabisin a tao ket dina ammo ti kulkultura ken dayaw ta ti nasken ket ti gilingen ti agkudkudetan a buksit. Survival is the name of the game!
2) Ala, nakaadal dagiti agkabsat a Julieta ken Marina. Isu ti imparang ti author. Pagbigyan. Ta isu la ngaruden iti naiparang. Alaenda ni Magdalena idiay US?
Ala wen. Ilakodan ti balay, kamarin a pagablan ken lote? Ala wen no isu. Mabalin met a ti ina ti agikeddeng daytoy.
Madanaganen ni Aurora no kua. Sadino ti papananna? Kasanon ti biagda nga agiina? A, dagiti luana ket duayya ti rikna, duayya ti kinatao, duayya ti pannakanayon ti kurdon a mangragpat iti namaris a bullalayaw.
Sikolohia a risiris.
Sumrek ti eksena ti binakul nga ules. Daytoyen ti eksena a maemosional la unay. Binakul nga ules ken ti kaipapananna iti biagna, iti biagda a sangapamilia.
No saan met, maysa a napateg a banag dayta a binakul nga ules nga isuda amin a tallo ket agkalikagum kadayta. Para iti sentimental a rason ken takder iti prinsipio, maysa a napateg a nagtitinnawidan ti kaputotan dayta a banag. Itakderna ngarud dayta ti dayaw ken kultura ni Ilokano.
Mailako ti balay, daga, kamarin. Maited iti doktora wenno iti inhiniera dayta “nakapatpateg la unay a binakul nga ules”, a ti kinapategna ket maysa a duayya.
Ngem iti udina, yawatto met laeng ti nakaiyawatan dayta a binakul nga ules ken Aurora ta isu ti ad-adda a kangrunaan a mangayawan kadayta ladawan ti kaputotanda. Balayna? Mabalin met nga igatanganda iti baro wenno ibangonnada. Ket agsipud ta nalaing nga umabel ken pagdidinnamagan, mabalin met nga inrekomendada pay a kas “artist’ iti living tradition isu nga imbangonannda iti dakdakkel a kamarin.Ta kaya da met di ba? Itoy a biang, ammo dagiti a deadal iti agsubalit ken Manangda a nangaywan iti
ipatpategda nga ina. Itoy latta a banag, naaddaan ti kinapateg ni Magdalena a kas ina—ni Magdalena a kas ina a nadungngo ket nasayaat ti panangtarabayna kadagiti annakna babaen iti dinto agkupas nga ayat. makunan a nakapappapatin daytoy a banag.
Basta maisentro ti immatang iti kasasaad wenno sasaaden ni Aurora ken ti pakabuklan ti binakul nga ules.
Itoy a banag, addan ti kaipapanan no apay a doktora ken inhiniera dagiti nakapan idiay US nga annak. Addan ti kinapategda. Addan ti kinapateg ni Aurora a kas kabsat ken nangtaripato iti ina.
Uray ania kadagiti dua a posible a nangiturongan ti author, agibunga la ketdi iti pannakapnek.
No iti umuna a balabala a nadakamat, maemosion no dipay ket napisikalan dagiti risiris a tumpuar. Amangan no adda pay ti pinningnget.
No iti maikadua, sikolohia a sarita. Umukuok la ketdi iti utek ti tunggal linabag ti balikas.
Iti damok pay la a basaen, nalagipkon ti sarita ni apo Juan SP Hidalgo, Jr, a napauluan iti “Kampilan.”
Ngamin awan met ket ti pagdumaan ti kampilan ken ti binakul nga ules? Agpadada a dua a napateg iti kaputotan. Agpadada a tawiden.
Ngamin dagitoy a dua ket simbolo ti kararua ni Ilokano. Simbolo ti kinailokano a nasken a salwadan ken patgen.
Iti “Kampilan” ni apo JSP Hidalgo, saan a madrama, saan a maemosional, ngem nakabilbileg la unay ti mensahe nga itdenna. Sa la sumagepsep ti bileg ti sarita kalpasan a nabasan daytoy. Ket ti bileg awan iti nabasa a sarita no di ket addan iti nagbasa a naiyallatiw. Kastoy ti kabileg dagiti kakastoy a sarita.
No daytoy koma ti nagturongan ti sarita, patiek la unay, nga inyalatna ti umuna a gungguna, base iti tema a dinakamat.
Sakripisio kunam? Di pagbalinem nga inutil ti ina, masaksakit ket kakaasi ni Aurora nga agtaripato. Isu dayta ti sakripisio. Subadan dagiti agkabsat babaen iti panangipalubosda nga isu ti agikut ti binakul nga ules ken ti nam-ay nga iparangkapda.
Iti sarita, nasken nga ibagay ti kinaasino dagiti agbibiag ken ti ilagak a susik wenno risiris. Nasken nga umiso amin ken nakapappati dagiti amin nga anggulo tapno makapatik-ab. ##
Kamalig
Ti kamalig ket isu met laeng ti sarusar wenno agamang, yos...
kamalig kunami man idiay Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur...
Linukatak daytoy ta imbag la a pagipempenan man kadagiti sursuraten iti inaldaw, yo...
Ala, mabalin met nga umaykayo makigiling ken makibayo kadagiti nakapempem ken maipempen a bin-i ken apit ditoy, kailian..
ala ngarud, babayu!
Ti Ramot ti TBA a pulis
RAMOT TI ‘TABA’ A PUlis
TABA. Tamad, Abusado, Bastos at Ayaw madisiplina a pulis.
Nagaduda. Isu dagitoy dagiti kunkuna ni DILG Sec. Angelo Reyes a nasken a mareporma. Maikkat no di mareporma. Impaganetgetna daytoy a bilin ken iti Director-General Edgardo Aglipay a PNP Chief.
Apay nga adu dagiti taba cop?
Segun iti pagadal kadagitoy a taba babaen kadagiti naidatag a reklamo, dakkel ti porsiento ti inukoparan ti PO1 agingga PO3. Dagitoy dagiti adda iti kababaan a ranggo.
Ania dagiti rason no apay a mapasamak ti kastoy?
Padrino. Nabileg ti padrino system iti uneg ti PNP. Bata ni General, ni Chief Inspector, ni mayor, kongresman, gobernor wenno asino la ditan a dakkel a tao. No makabasol dagitoy a pulis, maipasidongda iti poder ti padrinoda. Maanakda. Pagangayanna, dumakkel ti ulo dagitoy a pulis gapu iti kiinaadda iti pagsanggiranda iti kanito a malipitda.
Saanen nga umayon iti agdama a sistema ti gimong ti trening ti pulis? Nasken ti reporma. Nasken nga umayon ti trening iti agdama a taray ti gimong. Agbalbaliw met ti taray ti gimong. Nasken a mabalbaliwan met ti wagas ti trening. Nasken a mabalbaliwan dagiti daan nga istratehiya. Mapukaw koma iti rekrutment ti padrino system wennno quota. Dagiti laeng koma kualipikado nga agtrening iti maala a saan ket a kas iti sigud a sistema a pinnigsaan ken kinnaptan.
Kinaawan iti serioso a panagserbi. “No simrekka a pulis, dua laeng ti pagtinnagam. Matayka a pulis. Agretiroka a pulis.”
No matayka, siguradoem a nadalus dayta naganmo. Siguradoem a mararaemka a kas timon ti kappia ken talna tapno isu dayta ti pakalaglagipanto ti tao kenka. Saanka akoma matay nga awan a pulos iti naaramidam a pagsayaatan ken pannakaitag-ay ti serbisiom.
“No panggepmo ti agretiro a pulis, lisiam dagiti anomalia,” daytoy ti masansan a mangngeg a pammagbabaga. Dagiti adda iti ranggo a PO1 agingga iti PO3 ti ad-adda a makaptan ti anomalia. Sabit iti kotong, smuggling, hueteng, druga, prostitusion, sugal. Ngamin inikkatda iti panunotda a ‘simrekda a pulis ket agretiroda a pulis.” Simrekda a pulis tapno laeng maaddaanda pay iti nayon a bileg. Nagpulisda tapno ad-adda pay a maitag-ayda ti bukodda a panggep a saan ket a ti panggep ken rason nga ipatpatungpal ti PNP.
No apay kumupkupasen ti ladawan ni pulis iti umili ken gapu kadagiti taba a pulis.
Ket sakbay nga interemente a mapukaw ti umili iti panagtalekda iti PNP, pulisen koma met PNP ti bukodna a bagi.
Mabangon koma dagiti reformatory school a pag-retreningan dagitoy. No dinto pay la agbalbaliw, saan ngarud a maikari a lubongna iti panangtimon ti kappia ken talna.
Dinanto pay madisiplinaan ti bagina, anianto la ketdin ti sabali?### (jimagpalojr.)
Saturday, October 16, 2004
Kamalig - an ilocano writer's dome
Kamalig - an ilocano writer's dome
Tiritir a Filipino Grammar iti librot’ hayskul?
Rukodenna ti inalat ti maysa a titser ti libro a biddut ti linaonna.
Batokenna ti kinasirib ti maysa a titser ti libro a biddut ti linaonna.
No ti maysa a textbook ket naglaon kadagiti adu a biddut, addan iti titser a mangatur kadayta a banag. Natural a labsannan dayta a paset ti libro. Ket no adda met ti ismarte nga estudiante a nangiruar kadayta a biddut ken nangkuestion kadayta a biddut, nasaysayaat nga ibagan a dagus ti titser a maysa a biddut dayta a naisurat iti libro ket nasaysayaat laengen a labsanda dayta a banag. Yantangay ta biddut la ngaruden, awan ti mamaaynan a pagadalan pay dayta a banag.
Ngem dina kayat a sawen nga iyetsepwera lattan ti sibubukel a libro. Ad-adu pay laeng dagiti napapateg a banag a mapidut ngem kadagiti biddutna.
Iti textbook ti hayskul a napauluan iti “Asya: Noon, Ngayon at sa Hinaharap” ket naglaon iti 431 a factual errors, daytoy ti natakuatan ni Antonio Calipio Go, maysa a superbisor iti Marian School.
No isipen a nalaing, dakkel unay a bilang daytoy a factual error. Ken makadadael a talaga iti impormasion kadagiti estudiante.
Asinoman a titser itoy nga asignatura ket dina la ketdi kanunongan dagitoy a biddut. Aturenna la ketdi no dipay ket labsanna lattan dayta a paset.
Iti 431 a biddut kadayta a textbook saanna a kayat a sawen nga i-recall wenno isublin dayta a libro ket saanen a pagadalan pay. Minilmillion ti nagastos kadayta a libro. Dakkel a pukaw ti DepED no i-recall dagita.
Husto la unay ti kapanunotan ti DepED a mangited laengen iti teaching notes iti kinaadda ti biddut kadayta a libro.
Ngamin itoy a panawen ti krisis, ti panang-recall ti libro nga agdagup iti 1.4 million ket kaipapananna iti nasurok a sangagasut a million a pesos wenno katukad iti ginasgasut a siled-eskuelaan.
Saan laeng a dayta a libro ti pakakitaan iti biddut a linaon ti textbook. Adu pay. Ngem bay-an koman dagitoy a biddut a kas ballaag ti nainget a panagedit iti sumarunonto manen nga iyimprinta.
Kadagiti met author sayaatenda koma met dagiti suratenda. Saan laeng koma a ti kinadakkel a gatad ti liksabenda iti importante, no ket koma iti iyallatiwda a sirib kadagiti estudiante.


c: text/html

text:
Ania ti Pagilasinan Dagiti “Maudi nga Aldaw,” Wenno “Tiempo ti Panungpalan”?
Sungbat ti Biblia
Iladawan ti Biblia dagiti pasamak ken situasion nga agserbi a pagilasinan iti “panungpalan ti [agdama a] sistema ti bambanag,” wenno “panungpalan ti lubong.” (Mateo 24:3; Ti Baro a Naimbag a Damag Biblia) Awagan ti Biblia daytoy a tiempo iti ‘maudi nga al-aldaw,’ wenno “tiempo ti panungpalan.” (2 Timoteo 3:1; Daniel 8:
Gubat iti adu a lugar.
—Mateo 24:7; Apocalipsis 6:4.
Bisin.
—Mateo 24:7; Apocalipsis 6: 5, 6.
Napipigsa a ginggined.
—Lucas 21:11.
Angol, wenno epidemia.
—Lucas 21:11.
Umad-adu a krimen.
—Mateo 24:12.
Panangdadael dagiti tattao iti daga.
—Apocalipsis 11:18.
Dumakdakes nga ugali dagiti tattao. Adu dagiti “saan a managyaman, saan a nasungdo, . . . saan a sidadaan iti aniaman a tulagan, manangparpardaya [wenno, mamadpadakes], awanan panagteppel, narungsot, awanan panagayat iti kinaimbag, mangliliput, natangken ti uloda, natangsit gapu iti panagpannakkel.”—2 Timoteo 3:1-4.
Pannakarakrak dagiti pamilia gapu kadagiti tattao nga “awanan . . . panagayat” ken annak a “nasukir kadagiti nagannak.”
—2 Timoteo 3: 2, 3.
Pannakapukaw ti ayat ti adu a tattao iti Dios.
—Mateo 24:12.
Panagpammarang ti dadduma a relihiosoda.
—2 Timoteo 3:5.
Lumawlawag a pannakaawat kadagiti padto ti Biblia, a ramanen dagiti padto maipapan iti maudi nga al-aldaw.
—Daniel 12:4.
Pannakaikasaba ti naimbag a damag maipapan iti Pagarian iti intero a lubong.
—Mateo 24:14.
Kinaawan interes ken pananguyaw pay ketdi ti adu a tattao kadagiti ebidensia nga umas-asidegen ti panungpalan.
—Mateo 24:37- 39; 2 Pedro 3: 3, 4.
Aggigiddan a pannakatungpal ti amin a nadakamat a padto, saan laeng a ti dadduma wenno ti kaaduan.
—Mateo 24:33.
Agbibiagtayo kadin iti ‘maudi nga al-aldaw’?
Wen. Ipakita dagiti kasasaad iti lubong ken ti kronolohia ti Biblia a nangrugin ti maudi nga al-aldaw idi 1914. Iti dayta a tawen, nangrugi nga agturay ti Pagarian ti Dios idiay langit. Ti maysa kadagiti umuna nga inaramid ti Pagarian ket intapuakna ni Satanas a Diablo ken dagiti demoniona ditoy daga. Iti kasta, ti laeng daga ti maimpluensiaanda. (Apocalipsis 12:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Online a Biblia | BARO A LUBONG A PATARUS TI NASANTUAN A KASURATAN
Kayatmo a basaen daytoy nga artikulo iti %%?
Salmo 55:1-23
Iti mangiwanwanwan kadagiti pagtokar nga adda kuerdasna. Maskil. Ni David.55 Umimdengka, O Dios, iti kararagko;+Ket dika aglemmeng manipud panagkiddawko iti parabur.+2 Ipangagnak ken sungbatannak.+Saanak a makaidna gapu iti pannakaseknanko,+Ket awan mabalinko no di ti agaburido,3 Maigapu iti timek ti kabusor, gapu iti panangpilit daydiay nadangkes.+Ta itintinnagda kaniak ti makapasakit,+Ket iti unget ingpenda ti gura maibusor kaniak.+4 Ti mismo a pusok agpapaut-ot iti nakaro iti unegko,+Ket dagiti met laeng aliaw ni patay immapayda kaniak.+5 Ti buteng, wen, ti met laeng panagpigerger sumrek kaniak,+Ket ti panagkuyegyeg abbongannak.6 Ket kunkunaek: “O no addaanak koma iti payak kas iti kalapati!+Tumayabak nga umadayo ket agtaengak.+7 Adtoy! Umadayoak nga agtalaw;+Agdagusak idiay let-ang.+—Selah—8 Agganatak a mapan iti disso a paglisian maipaay kaniakManipud iti dumardaruros nga angin, manipud iti nadawel a bagyo.”+9 Riribukem, O Jehova, guduaem ti dilada,+Ta nakakitaak iti kinaranggas ken panagsusupiat iti siudad.+10 Aldaw ken rabii mapanda lawlawen dayta iti rabaw dagiti paderna;+Ket ti makapasakit ken riribuk addada iti unegna.+11 Dagiti panagrigat addada iti unegna;Ket manipud iti publiko a plasana saan a pimmanaw ti panangirurumen ken panangallilaw.+12 Ta saan a maysa a kabusor ti nangumsi kaniak;+Ta no saan maanusak koma dayta.Saan a maysa a nakaro a gumurgura kaniak ti nagpasaw maibusor kaniak;+Ta no saan makalemmengak koma manipud kenkuana.+13 No di ket sika, maysa a mortal a tao a kapadak,+Maysa a nasinged kaniak ken am-ammok,+14 Agsipud ta sangsangkamaysa a tagtagiragsakenta idi ti nasam-it a kinasinged;+Iti balay ti Dios makipagpagnata idi iti sangabunggoyan.+15 Dagiti panaglangalang dumteng koma kadakuada!+Bumabada koma a sibibiag idiay Sheol;+Ta dakes a bambanag ti adda iti unegda bayat ti panagnaedda kas ganggannaet.+16 No maipapan kaniak, agpukkawakto iti Dios;+Ket ni met laeng Jehova isalakannakto.+17 Rabii ken bigat ken agmatuon awan mabalinko no di mangipakita iti pannakaseknan ket umasugak,+Ket mangngegna ti timekko.+18 Sigurado a subbotennanto ken isaadna ti kararuak iti talna manipud iti dangadang a maibusor kaniak,+Ta iti rineprep naaddada a bumusor kaniak.+19 Denggento ken sungbatan ida ti Dios,+Daydiay met laeng situtugaw a naitrono kas iti napalabas+—Selah—Dagidiay nga awanan kadagiti panagbalbaliw+Ken saan a nagbuteng iti Dios.+20 Inyunnatna dagiti imana maibusor kadagidiay sikakappia kenkuana;+Tinabbaawanna ti tulagna.+21 Nalamlamuyot ngem mantekilia ti sasao ti ngiwatna,+Ngem ti pusona agannayas a makidangadang.+Ti sasaona naluklukneng ngem lana,+Ngem siaasutda a kamkampilan.+22 Ipalladawmo ti dadagsenmo ken Jehova a mismo,+Ket isu saranayennakanto.+Saannanto a pulos ipalubos nga agdiwengdiweng daydiay nalinteg.+23 Ngem sika, O Dios, ipababamto ida agingga iti kababaan nga abut.+No maipapan kadagiti nakabasol iti dara ken manangallilaw a tattao, saandanto nga agbiag iti kagudua ti al-aldawda.+Ngem no maipapan kaniak, agtalekakto kenka.+


text:
Basilan
Ti Basilan ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM). Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Lamitan. Adda ti Basilan iti akin-abagatan a playa ti Peninsula ti Zamboanga. Ti isla ti Basilan ti kaamiananan iti amin a dadakkel nga is-isla ti Purpuro ti Sulu.
Naam-ammo ti Basilan iti internasional a damdamag gapu iti Islamiko a terorista a grupo nga Abu Sayyaf, nga addaan iti kuta iti probinsia a nangipananda kadagiti rinabsutda a turista manipud iti Palawan, a pakairamanan ti agassawa nga Amerikano a misionario a Kristiano a da Martin ken Gracia Burnham
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Basilan ket nabingbingay iti 11 nga ili ken 2 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016