text:
Plantilia:Infobox
Daytoy a plantilia ket naikeddeng a kas meta plantilia: ti plantilia a maus-usar para iti panagaramid kadagiti sabali a plantilia. Daytoy ket saan a naikeddeng para iti dagus a panag-usar iti maysa nga artikulo. Kitaen ti Kategoria:Dagiti plantilia ti infobox para kadagiti naisangayan a plantilia.
Dagiti linaon
- 1 Panag-usar
- 2 Pagpilian kadagiti parametro a panagtengngel
- 3 Dagiti parametro ti linaon
- 3.1 Titulo
- 3.2 Dagiti panangiladawan nga imahen
- 3.3 Nangruna a datos
- 3.4 Sakaanan
- 3.5 Dagiti parametro a panangipresenta
- 3.6 = Panagestilo iti CSS
- 3.7 Kas pagarigan
- 3.8 Panangisengngat
- 3.9 Dagiti sukahon
- 3.10 Napno a blanko nga eskritu
- 3.11 Dagiti limitasion
- 4 Kitaen pay
Panag-usar
Ti panag-usar ti daytoy ket kapada ti {{navbox}},ngem adda met dagiti maipatinayon a pannakaiduma. Ti tunggal maysa nga aray iti tabla ket mabalin nga aglaon ti paulo, wenno etiketa/paris ti datos, wenno selula ti datos laeng. Dagiti ket agkatakunaynay kadagit ikasasaad isunga no ipalawag ti aray nga addaan ti paulo ken etiketa/paris ti datos, saan a maikaskaso ti etiketa/paris ti datos.
Ti panangisengngat ti ladawan malaksid ti ngato ti infobox, wenno ti panangisengngat ti nawaya a porma ti datos, agusar ti aray nga addaan laeng ti maymaysa a pagikabilan ti datos.
Pagpilian kadagiti parametro a panagtengngel
- name
- No adda ti parametro, dagiti silpo ti "ktaen/tungtungan/urnosen" ket mainayonto iti baba ti infobox, ken mangitudo iti nainaganan a panid. Mabalin nga usaren ti pateg ti {{subst:PAGENAME}}; nupay kasta daytoy ket saan a kankanayon a kinaykayat, gaputa mangipatulod kadagit agar-aramat nga agpinpidut kadagitoy a silpo iti maysa nga infobox iti maysa nga artikulo iti kodigo ti plantilia embes nga ti datos ti plantilia ti infobox a mabalin nga isu ti kayatda a baliwan.
- child
- Kitaen ti paset ti Panangisengngat para kadagiti salaysay. No daytoy ket maiyasentar iti "yes", ti anak nga infobox ket nasken a maikkan ti titulo ngem awan ti nagan a parametro. Daytoy a parametro ket kasisigud nga awan linaon, iyasentar daytoy iti "yes" tapno maitignay.
- subbox
- Kitaen ti paset ti Dagiti subkahon para kadagiti salaysay. No daytoy ket maiyasentar iti "yes", daytoy a sukahon ket nasken a maikkan ti titulo ngem awan ti nagan a parametro. Daytoy a parametro ket kasisigud nga awan linaon, iyasentar daytoy iti "yes" tapno maitignay. Daytoy ket awan pagbanagan no ti parametro ti child ket naiyasentar met ti "yes".
- decat
- No naiyasentar daytoy iti "yes", ti agdama a panid ket automatikonto a maikategoria iti pagtaripatuan a kategoria no ti mapataud a plantilia ket addaan kadagiti parikut weenno awan ti makita a paset ti datos. Kasisigud nga ibati nga awan linaon wenno iyasentar daytoy iti "yes" tapno maitignay.
Dagiti parametro ti linaon
Titulo
Adda dagiti dua a sabali a waya ti panangikabil ti titulo iti maysa nga infobox. Ti maysa ket aglaon ti titulo iti uneg ti pagbeddengan ti infobox iti kangatuan a selula ti tabla, ti sabali ket maikabil a kas kapsion iti ngato ti tabla. Mabalin nga usaren nga agkuyog dagitoy dua no kayat, wenno ti maysa kaniada laeng, wenno saan nga usaren (ngem daytoy ket saan a maisingasing):
- title
- Ti testo nga ikabil iti kapsion iti ngato ti tabla (wenno kas ti paulo ti paset sakbay ti napno a linaon iti daytoy a tabla, no daytoy ket anak ti infobox).
- above
- Ti testo nga ikabil iti kaunegan ti kangatuan a selula ti tabla.
- subheader(n)
- dagit maipatinayon a pagikabilan ti titulo a mabalin nga umanay iti baba {{{title}}} ken{{{above}}}, ngem sakbay dagiti ladawan. Dagiti parametro ti subpaulo ket nasken a saan a baetan ti ad-adu negm 10 a panagsina.
Kas pagarigan:
{{Infobox | name = {{subst:PAGENAME}} | title = Testo iti kapsion iti rabaw ti infobox | subheader = Subpaulo ti infobox | header = (ti matidda ti infobox ket mapan ditoy) }}
{{Infobox | name = {{subst:PAGENAME}} | above = Testo iti kangatuan a selula ti infobox | subheader = Subpaulo ti infobox | subheader2 = Maikadua a subpaulo ti infobox | header = (ti matidda ti infobox ket mapan ditoy) }}
Dagiti panangiladawan nga imahen
- image(n)
- dagiti ladawan nga iparang iti ngato ti plantilia. Usaren ti napno nga eskritu ti ladawan, kas pagarigan [[File:example.png|200px|alt=Kas pagarigan a sabali a testo]]. Ti ladawan ket kasisigud a naipatengnga. Dagiti parametro ti ladawan ket nasken a saan a mabaetan ti ad-adu ngem10 a panagsina.
- caption(n)
- Text to put underneath the images.
Nangruna a datos
- header(n)
- Testo nga usaren a kas paulo iti aray n. Dagiti parametro ti paulo ken datos ket nasken a saan a mabaetan ti ad-adu ngem 50 a panagsina.
- label(n)
- Testo nga usaren a kas etiketa iti aray n.
- data(n)
- Testo a maiparang a kas iti aray n. Dagiti parametro ti paulo ken datos ket nasken a saan a mabaetan ti ad-adu ngem 50 a panagsina.
Nota: para iti aniaman a naited a pateg para iti(n), saan amina mapalubosan ti panagtitipon dagiti parametro. Ti kadda iti
|header(n)= ket pagbanaganto ti saan a pannakaikaskaso ti maipada a
|data(n)= (ken
|rowclass(n)=
|label(n)=, kitaen dita baba); ti kaawan ti
|data(n)= ket pagbanaganto ti saan a pannakaikaskaso ti
|label(n)=. Dagiti umiso a panaglalaok para iti agmaymaysa nga aray ket dagiti:
|class(n)=
|header(n)=
|rowclass(n)=
|class(n)=
|data(n)=
|rowclass(n)=
|label(n)=
|class(n)=
|data(n)=
Kitaen ti pannakaiparang ti header4, label4, kendata4 iti paset ti Kas pagarigan dita baba.
Dagiti sakop ti bilang
Tapno mapalubosan ti pannakaalumaymay no mabaliwan ti tabas ti infobox, mabalin a makatulong no agparang-ay ti maysa nga infobox ti agusar ti saan agsisilpo a bilang para kadagit iaray ti paulo ken etiketa/datos. Dagiti parametro para kadagit ibaro nga aray ket mabalin nga isengngat iti masakbayan a saanen a nasken ti panangibilang manen dagiti addan a parametro. Kas pagarigan:
| header3 = Paset 1 | label5 = Etiketa A | data5 = Datos A | label7 = Etiketa C | data7 = Datos C | header10 = Paset 2 | label12 = Etiketa D | data12 = Datos D
Mabalin pay ti automatiko a panangibilang manen dagiti nagan ti parametro babaen ti panag-usar ti Modulo:IncrementParams.
Laglagipen nga urayno awan ti limitasion ti bilang dagiti aray a mabalin a magun-od, dagiti parametro ti aray ket nasken a saan a mabilangan ti ad-adu ngem 50 a panagsinat. Kitaen ti paset ti #Dagiti limitasion dita baba para kadagiti adu pay a salaysay.
Panagaramid apagpilian dagiti pagikabilan ti datos
Ti aray nga addaan ti etiketa ngem awan ti datos ket saan a maiparang. Daytoy ket mangpalubos ti nalaka a panagpartuat ti pagpilian dagiti aray a linaon ti infobox. Ti panagaramid ti pagpilian nga aray, usaren ti ti parametro a mangisigud ti maysa nga awan linaon a kuerdas, kasla dita baba:
| label5 = Populasion | data5 = {{{population|}}}
Iti daytoy a waya no ti artikulo ket saan nga agipalawag ti parametro ti populasion iti bukodna nga infobox ti aray ket saanto a maiparang.
Para kadagit pay narik-rikut a pagikabilan nga addaan ti nasakbayan a napormaan a linaon nga addanto pay laeng urayno saan a naiyasentar ti ti parametro, mabalin a balkoten amin iti maysa a panangisao ti "#if" tapno mngaramid a mangpukaw ti amin no saan a mausar ti parametro. Kas pagarigane, ti insasao ti "#if" iti sumaganad a kas pagarigan ket mangibaga no "#if:ti parametro ti mass ket naiteden|iparang daytoy, ken sarunuen babaen ti 'kg'":
| label6 = Mass | data6 = {{ #if: {{{mass|}}} | {{{mass}}} kg }}
Para it iadu pay a paaamo iti #if, kitaen [meta:ParserFunctions##if:|ditoy]].
Panagilemmeng kadagiti paulo no amin dagiti pagikabilan ti datos ket nailemmeng
Mbalian nga aramiden dagiti paulo a pagpilian iti kapada a waya. Kitaen ti kas pagarigan dita baba:
{{Infobox | title = Kas pagarigan ti madi a paulo | header1 = Madi a paulo | label2 = Item 1 | data2 = | label3 = Item 2 | data3 = | label4 = Item 3 | data4 = | header5 = Natalinaay a paulo | label6 = Natalinaay a banag | data6 = Natalinaay a pateg }}
No kayat a ti umuna a paulo ket agparang laeng no addda ti maysa wenno ad-adu a napunno kadagiti pagikabilan ti datos ket ket adda iti pagyananna, mabalin ti agusar ti sumaganad a tabas a kas maysa a kas pagarigan no kasano ti agaramid:
{{Infobox | title = Kas pagarigan ti maysa apagpilian a paulo | header1 = {{ #if: {{{item1|}}}{{{item2|}}}{{{item3|}}} | Pagpilian a paulo }} | label2 = Item 1 | data2 = {{{item1|}}} | label3 = Item 2 | data3 = {{{item2|}}} | label4 = Item 3 | data4 = {{{item3|}}} | header5 = Natalinaay a paulo | label6 = Natalinaay a banag| data6 = Natalinaay a pateg }}
ti header1 ket maipakitanto no adad ti aniaman a naipalawag nga item1, item2, wenno item3. No awan kadagitoy tallo a parametro ti naipalawag ti paulo ket santo a maipakita ken awan dagiti awan linaon nga aray ti agparang sakbay ti sumaruno a natalinaay a linaon. Ti pamay-an ket ti "#if" ket mangisubli ti saan a husto laeng no ti awan ti aniaman a naikabil iti kondisional a paset, ket mapaayto laeng amin dagiti tallo nga item1, item2 ken item3 no saan a maipalawag.
Laglagipen a ti kastoy a pamay-an ket sagpaminsan a narikut a subokan no adu unay ti datoy a banag a ti pategda ket agdepdepende iti narikut a panagsubok (wenno no ti aray ti datos ket mapataud babaen ti rekursibo nga ibokasion iti daytoy a plantilia a kas subkahon). Iti nasayaat, ti modulo ti Lua a mangsuporta ti daytoy a plantilia ket nasken a mangsuportan ti baro a waya tapno mangaramid nga automatiko a mailemmeng ti tunggal maysa nga aray babaen ti panagduktal no adda saan a basbassit ngem maysa nga awan linaon nga aray ti datos kalpasan ti dayta nga aray ti paulo (ti parametro a kas ti "autohide header1 = yes", kas pagarigan, ket mangikkatto ti kasapulan a panagaramid ti panagsubok ti "#if" tapno ti nasken laengen ket ti panangipalawag ti "header1 = Pagpilian a paulo"),
Sakaanan
- below
- Testo a maikabil iti akin-baba a selula. Ti akin-baba a selula ket naikeddeng a para kadagiti nota iti sakaanan, kitaen pay, ken dagiti kasta met laeng a pakaammo.
Dagiti parametro a panangipresenta
Dagiti titulo nga italiko
Dagiti titulo ti artikulo nga addaan kadagiti infoboxe ket mabalin a maaramid dagitoy a nakairig, babaen ti panangipasa ti parametro ti
italic titler.
- Ilukat dagiti titulo nga italiko babaen ti panangipasa ti
|italic title={{{italic title|}}}manipud tiinfobox.
- Iddepen babaen ti kasisigud (gaputa dagiti laeng Latin a sinuratan ti mabalin a maiparang iti daytoy nga estilo ken ti italiko ket mabalin a masapul tapno mailasin ti ganganaet apagsasao manipud ti pagsasao nga Ilokano iti laeng dayta a sinuratan, ngem narigatto a mabasa para kadagit isabali a sinuratan) ngem mangpalubos kadagiti dadduma aks pagarigan a maaramidto ti italiko babaen ti panangipasa ti
|italic title={{{italic title|no}}}
- Saan nga agaramid ti aniaman kadagiti titulo ti italiko babaen ti ssaan a panangipasa ti parametro.
= Panagestilo iti CSS
- bodystyle
- Maipakat iti tabla ti infobox table a kas sibubukel
- titlestyle
- Maipakat laeng ti kapsion ti titulo. Ti panagnayon ti maris ti likudan ket kadawyan a saan a maisingasing gaputa ti testo ket maiparang iti "ruar" ti infobox.
- abovestyle
- Maipakat laeng iti selula ti "above" iti ngato. Ti kasisigud nga estilo ket adaan iti font-size:125%; gaputa daytoy a selula ket kadawyan nga inus-usar para iti titulo, no kayat ti agusar ti nabave cell para iti kadawyan a kadakkel ti testo iraman ti "font-size:100%;" iti abovestyle.
- imagestyle
- Maipakat iti selula nga ayan ti ladawan. Daytoy ket mangiraman ti testo ti kapsion ti ladawan, ngem nasken nga iyasentar koma dagiti tagikua ti testo iti captionstyle embes nga iti imagestyle no masakbaya a maikkatto ti kapsion iti selula.
- captionstyle
- Maipakat iti testo ti kapsion ti ladawan.
- headerstyle
- Maipakat kadagiti amin a selula ti paulo
- labelstyle
- Maipakat kadagiti amin a selula ti etiketa
- datastyle
- Maipakat kadagiti amin a selula ti datos
- belowstyle
- Maipakat laeng iti below cell
Dagiti klase ti HTML ken dagiti mikropormat
- bodyclass
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti infobox a kas sibubukel
- titleclass
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti kapsion ti title ti infobox.
- aboveclass
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti above a selula ti infobox.
- subheaderrowclass(n)
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti kompleto nga aray ti tabla nga ayan ti subheader.
- subheaderclass(n)
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classattribute for the infobox's subheader.
- imagerowclass(n)
- Dagitoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti kompleto nga aray ti tabla iti bukod nga ayan ti image.
- imageclass
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classattribute for the image.
- rowclass(n)
- Daytoy a parametro ket maisengngat itihe
classa gupit ti nainaganan ngaaray a mairaman dagiti selula ti label kendata.
- class(n)
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti selula ti data iti nainaganan nga aray. No awan ti selula ti data awan ti pagbanagan daytoy.
- belowclass
- Daytoy a parametro ket maisengngat iti
classa gupit para iti below a selula ti infobox.
Daytoy a plantila ket mangsuporta ti pananginayon ti pakaamo ti mikropormat. Daytoy ket maaramid babaen ti pananginayon dagiti gupit ti "class" kadagiti nadumaduma a selula ti datos, a mangipakpkaita no ania a kita ti pakaammo a linaonna. Mabalin ti agnayon kadagiti pananginagan ti adu a nagan ti klase, nga insinsina babaen dagiti baetan, ken adda kadagitoy ti naus-usar a panagpili para iti naisangayan nga estilo segun ti annuroten ti gandat wenno iti napili a kudil iti kakaykayatan ti agar-aramat, dagiti dadduma paya ket naus-usar kadagiti mikropormat.
Ti mangbandera ti maysa nga infobox a kas naglaon ti pakaammo ti hCard, kas pagarigan, agnayon ti sumaganad a parametro:
| bodyclass = vcard
Ken para iti tunggal maysa nga aray nga aglaon ti selula ti datos a kas paset ti vcard, agnayon ti maipada a parametro ti klase:
| class1 = fn | class2 = org | class3 = tel
...ken dadduma pay. Ti "above" ken "title" ket mabalin pay a maikkan kadagiti klase, gaputa dagitoy ket kadawyanda a maus-usar anga agiparang ti nagan ti suheto iti infobox.
Kas pagarigan
Kitaen no apay a ti aray ket saan nga gaparang iti naipakita nga infobox no ti label ket naipalawag nga awan ti kakuyog a selula ti data , ken no kasano nga amin dagitoy ket agparang no ti header ket naipalawag iti isumet laeng nga aray a kas ti selula ti data. Kitaen pay a dagiti subheaders ket saanda napuskol babaen ti kasisigud a kasla dagiti headers a nausar a mangisina ti nangruna a paset ti datos, gaputa daytoy a papael ket naikeddeng para iti selula ti above :
{{Infobox |name = Infobox/doc |bodystyle = |titlestyle = |abovestyle = background:#cfc; |subheaderstyle = |title = Test ti Infobox |above = Testo ti ngato |subheader = Subpaulo ti ngato ti paulo |subheader2 = Maikadu a asubpaulo |imagestyle = |captionstyle = |image = [[File:example.png|200px|alt=Example alt text]] |caption = Kapsion a maiparang ti baba ti example.png |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |datastyle = |header1 = Paulo nga agmaymaysa a naipalawag | label1 = | data1 = |header2 = | label2 = Etiketa nga agmaymaysa a naipalawag ket saan a maiparang (nasken ti datos, wenno mapasardeng) | data2 = |header3 = | label3 = | data3 = Datos nga agmaymaysa a naipalawag |header4 = Amin a tallo ket naipalawag (paulo, etiketa, datos, amin nga adda ti agpapada a bilang) | label4 = saan a maiparang (kapada a bilang ti paulo) | data4 = saan a maiparang (kapada a bilang ti paulo) |header5 = | label5 = Naipalawag ti etiketa ken datos (etiketa) | data5 = Naipalawag ti etiketa ken datos (datos) |belowstyle = background:#ddf; |below = Testo ti baba }}
Para iti daytoy a kas pagarigan, dagiti parametro ti bodystyle kenlabelstyle ket inus-usar a mangsimpa ti kaakaba ti infobox ken mangipalawag ti kasisigud a kaakaba para iti batong dagiti etiketa:
{{Infobox |name = Infobox/doc |bodystyle = width:20em |titlestyle = |title = Subokan ti Infobox |headerstyle = |labelstyle = width:33% |datastyle = |header1 = | label1 = Etiketa 1 | data1 = Datos 1 |header2 = | label2 = Etiketa 2 | data2 = Datos 2 |header3 = | label3 = Etiketa 3 | data3 = Datos 3 |header4 = Paulo 4 | label4 = | data4 = |header5 = | label5 = Etiketa 5 | data5 = Datos 5: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |belowstyle = |below = Testo ti baba }}
Panangisengngat
Mabalin ti mangisengngat ti maysa a palantilia ti infobox iti sabali nga agus-usar iti parametro ti
|child=. Daytoy a lanag ket mabalin a mausar tapno makapartuat ti modular nga infobox, wenno ti panagpartuat kadagiti nasaysayaat a naiplawag a lohikal a paset. Iti dati, nasken idi ti agusar ti panangisengngat tapno makapartuat kadagiti infobox nga addaan kadagiti ad-adu ngem 99 nga aray, ngem tattan ket awanen ti patingga ti bilang dagiti aray a mabalin a maipalawag iti agmaymaysa a kayarigan iti
{{infobox}}.
{{Infobox | title = Kangatuan nga agpang ti titulo | data1 = {{Infobox | decat = yes | child = yes | title = Umuna a subpaset | label1= Etiketa 1.1 | data1 = Datos 1.1 }} | data2 = {{Infobox | decat = yes | child = yes |title = Maikadua a subpaset | label1= Etiketal 2.1 | data1 = Datos 2.1 }} | belowstyle = | below = Testo ti baba }}
Laglagipen, a dagiti kas pagarigan dita ngato, ti anak nga infobox ket naikabil iti maysa a pagikabilan ti
data , saan a ti pagikabilan ti
header. Laglagipen a ti paset ket saan a napuskol a letra no ti panangipapuskol ket saan a nalawag a mainaganan. i panaggun-od kadagiti napuskol a paset ti paulo, ikabil ti anak ti infobox iti pagikabilan ti header (ngem saan nga iti pagikabilan ti label gaputa saanto a maiparang daytoy!), no usaren ti
{{Infobox | title = Kangatuan nga agpang ti titulo | header1 = {{Infobox | decat = yes | child = yes | title = Umuna a subpaset | label1= Etiketa 1.1 | data1 = Datos 1.1 }} | header2 = {{Infobox | decat = yes | child = yes | title = Maikadua a subpaset | label1= Etiketa 2.1 | data1 = Datos 2.1 }} | belowstyle = | below = Testo ti baba }}
wenno,
{{Infobox | title = Kangatuan nga agpang ti titulo | header1 = Umuna asubpaset {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1 = Etiketa 1.1 | data1 = Datos 1.1 }} | header2 = Maikadu a subpaset {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1 = Etiketa 2.1 | data1 = Datos 2.1 }} | belowstyle = | below = Testo ti baba }}
Kitaen ti pannakaikkat ti parametro ti
|title= , ken ti saan a pananginayon ti aniaman a testo nga inyunaan ti naisengngat nga infobox, mabalin a pagresultaan daytoy kadagiti madi nga aray ti blanko a tabla, a mangpartuat kadagiti baetan iti makita a presentasion.
Dagiti sukahon
Ti maysa a sabali a pamay-an para iti panangisengngat ket ti panag-usar ti
|subbox=yes, daytoy ket mangikkat ti akin-ruar a pagbeddengan manipud ti infobox, ngem mangpreserba ti akin-uneg nga estruktura. Ti maysa a langa daytoy nga arngian ket ti nagannak ken dgaiti annak a kahon ket saan a makasapul ti kapada nga estruktura, ken dagiti pagikabilan ti etiketa ken datos ket saanda a nailinia ti baetan ti nagannak ken annak a kahon gaputa saan dagitoy nga adda iti kapada a tabla ti nagannak.
{{Infobox | headerstyle = background-color:#eee; | labelstyle = background-color:#eee; | header1 = Nangruna 1 | header2 = Nangruna 2 | data3 = {{Infobox | subbox = yes | headerstyle = background-color:#ccc; | labelstyle = background-color:#ddd; | header1 = Sub 3-1 | header2 = Sub 3-2 | label3 = Etiketa 3-3 | data3 = Datos 3-3 }} | data4 = {{Infobox | subbox = yes | labelstyle = background-color:#ccc; | label1 = Etiketa 4-1 | data1 = Datos 4-1 }} | label5 = Etiketa 5 | data5 = Datos 5 | header6 = Nangruna 6 }}
Ti kapada a pamay-an ti panangisengngat ket mabalin a mausar iti kaunegan dagiti parametro ti linaon kadagiti sabali a plantilia nga agpataud kadagiti tabla (kasla iti Sidebar) :
{{Sidebar | navbar = off | headingstyle = background-color:#eee; | heading1 = Paulo 1 | heading2 = Paulo 2 | content3 = {{Infobox | subbox = yes | headerstyle = background-color:#ccc; | labelstyle = background-color:#ddd; | header1 = Sub 3-1 | header2 = Sub 3-2 | label3 = Etiketa 3-3 | data3 = Datos 3-3 }} | content4 = {{Infobox | subbox = yes | labelstyle = background-color:#ccc; | label1 = Etiketa 4-1 | data1 = Datos 4-1 }} | heading5 = Paulo 5 }}
Laglagipen a ti kasisigud a padding ti nagannaka selula ti datos nga aglaon ti tunggal maysa a subkahon ket makitita pay laeng, isunga dagiti subkahon ket naingingpisda ngen ti nagannak a kahon ken adda iti nanagtngato a nakatakder a baetan a nagbaetan dagiti alagaden a selula ti nagannak a kahon ngem dagiti selula dagiti naisangayan a subkahon.
Napno a blanko nga eskritu
(Nota: awan ti patingga ti bilang kadagiti mabalin nga aray; 20 laeng ti naited dita baba gaputa dagiti infoboxes a dakdakkel ngem dayta ket manmano laeng. Ipadakkel laeng ti panangibilang no nasken. Dagiti parametro ti "class" ti mikropormat ket naikkatda pay gaputa dagitoy ket saan unay a maus-usar.)
{{Infobox | name = {{subst:PAGENAME}} | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | bodystyle = | titlestyle = | abovestyle = | subheaderstyle = | title = | above = | subheader = | imagestyle = | captionstyle = | image = | caption = | image2 = | caption2 = | headerstyle = | labelstyle = | datastyle = | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | data3 = | header4 = | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = | data5 = | header6 = | label6 = | data6 = | header7 = | label7 = | data7 = | header8 = | label8 = | data8 = | header9 = | label9 = | data9 = | header10 = | label10 = | data10 = | header11 = | label11 = | data11 = | header12 = | label12 = | data12 = | header13 = | label13 = | data13 = | header14 = | label14 = | data14 = | header15 = | label15 = | data15 = | header16 = | label16 = | data16 = | header17 = | label17 = | data17 = | header18 = | label18 = | data18 = | header19 = | label19 = | data19 = | header20 = | label20 = | data20 = | belowstyle = | below = }}
Dagiti limitasion
Iti napalabas, ti bilang dagiti aray iti daytoy a plantilia ket naipatingga iti 99. Daytoy a pannakaipatingga ket naikkaten gaputa naaramiden daytoy a plantilia iti modulo ti Lua, ngem tapno mataripato ti kasisigud a kompatibilidad adda daytoyen ti pannakaipatingga ti bilang ti pannkaisina dagiti aray babaen ti pannakaduktal dagiti parametro. No dagiti parametro ket nabilanganda ti ad-adu ngem 50 a pannakaisina, dagiti naud-udi a parametro ket mabalin a saan a maikaskaso (depende ti eksakto a bilang a nairaman), ken no dagiti parametro ket nabilanganda ti ad-adu ngem 100 a panangsina, dagiti naud-udi a parametro ket saandanto a maikaskaso.
Kas pagarigan, daytoy a kodigo ket nasayaatto a maiparang:
{{Infobox | header3 = Paset 1 | label48 = Etiketa A | data48 = Datos A | data92 = Datos B | label136 = Etiketa C | data136 = Datos C | header177 = Paset2 | label215 = Etiketa D | data215 = Datos D }}
Ngem iti daytoy a kodigo, ti laeng maiparangto ket ti Paset 1, Etiketa A ken Datos A, gaputa ti Datos B ket adayo unay a nabilangan manipud ti Datos A (ken isonto nga ti amian a matidda ket saan a maiakskaso):
{{Infobox | header3 = Paset 1 | label48 = Etiketa A | data48 = Datos A | data102 = Datos B | label103 = Etiketa C | data103 = Datos C | header115 = Paset 2 | label120 = Etiketal D | data120 = Datos D }}
Laglagipen a dagiti pateg ti parametro ket mabalin a blanko - dagiti parametro ket maibilang malaksid no dagitoy ket kompletoda nga awan, iti header() ken data(n), para iti inbokasion ti plantilia:
{{Infobox | header3 = Paset 1 | label48 = Paset A | data48 = Datos A | data70 = | data102 = Datos B | label103 = Etiketa C | data103 = Datos C | header115 = Paset 2 | label120 = Etiketa D | data120 = Datos D }}
No ti laeng nainaganan ket ti label(n) (urayno adda iti awan linaon a pateg) ngem mabalin a saan a header(n) wenno data(n), saan a maikaskaso ti parametro ken maikeddeng a kasla awan idi daytoy:
{{Infobox | header3 = Paset 1 | label48 = Etiketa A | data48 = Datos A | label70 = Kas pagarigan nga etiketa | data102 = Datos B | label103 = Etiketa C | data103 = Datos C | header115 = Paset 2 | label120 = Etiketa D | data120 = Datos D }}
Adda pay dagiti kapada a pannakaipatingga para dagiti parametro ti image(n) ken subheader(n): kadagita a kaso, dagiti parametro ket nasken a saan amabilangan ti ad-adu ngemp 10 a panagsina.
Kitaen pay
- Modulo:Infobox - ti modulo ti Lua a nakaibatayan daytoy a plantilia
- {{Navbox}}
Dagiti editor ket mabalinda ti agipadas idiay pagipadasan (urnosen | paggiddiatan) ken pagsubokan (agaramid) a pampanid iti daytoy a plantilia.
Pangngaasi nga ikabil dagiti kategoria idiay /dok a subpanid ken dagiti interwiki idiay Wikidata. Dagiti subpanid daytoy a plantilia.


c: text/html

text:
Imperio nga Otomano
Ti Imperio nga Otomano[dn 4] wenno Narimbaw nga Estado ti Otomano (Otomano Turko: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[7] (ti pay عثمانلى دولتى Osmanlı Devleti),[dn 5] Moderno a Turko: Osmanlı Devleti wenno Osmanlı İmparatorluğu) ket maysa idi a Turko nga imperio a nagpaut manipud idi 27 Hulio 1299[8] aginggana idi 29 Oktubre 1923.[9]
Ti Imperio nga Otomano ket isu kadagiti kadakkelan ken kapautan nga imperio iti pakasaritaan; a daytoy nga Estado ti Otomano, ti politikana, supsupiat, ken kultura a tinawtawid ken ti maysa a nawatiwat a heograpia ket nagited daytoy ti maysa kadagiti kabayagan nga agnanayon a pannakasarita. Idi las-ud ti maika-16 ken maika-17 a siglo, iti kabilegan a panagsakupna babaen ti panagturay ni Suleiman a Nadaeg , daytoy nga imperio ket isu kadagiti kabilegan nga estado iti lubong – maysa nga adu ti panaka-umili, adu ti pagsasao nga imperio a naibistrad manipud ti akin-abagatan a nagbedbeddengan iti Nasantuan a Romano nga Imperio aginggana kadagiti wayawaya iti Vienna, Naarian a Hungaria (moderno Eslobakia) ken ti Polako–Lituano a Mankomunidad iti amianan aginggana idiay Yemen ken Eritrea iti abagatan; manipud ti Arhelia iti laud aginggana ti Azerbaijan iti daya;[10] nga agtengtengngel ti kaaduan iti abagatan a daya nga Europa, Lumaud nga Asia ken Amianan nga Aprika.[11] Daytoy nga imperio ket naglaon kadagiti 32 probinsia ken dagiti dadduma pay a basalo nga estado, nga adda kadagitoy ket nasagepsepan iti dayta nga imperio, a dagiti dadduma ket naikkanda ti sabsabali a kita nga autonomia kadagiti sumaganan a sigsiglo.[dn 6]
A ti Konstantinopla a kas ti kapitoliona ken ti nawatiwat a panagtengngel kadagiti daga ti lawlaw ti Mediteraneo a labneng, ti imperio ket adda idi ti sentro kadagiti panagtigtignay a nagbaetan ti Dumaya ken Lumaud a lublubong para kadagiti sumurok nga innem a siglo.
Kalpasan ti panakabigbigan iti baro a Turko a parlamento (Nalatak a Nailian nga Asenblia iti Turkia) a naikuartel idiay Ankara, babaen ti Tulag itif Lausanne a napirmaan idi 24 Hulio 1923, ti Turko a parlamento ket nagirangarang idi 29 Oktubre 1923 ti panakabangon ti Republika iti Turkia a kas ti baro a Turko nga Estado a simmukat ken pormal a napatinggaan ti awanen nga Otomano nga Imperio, a nailinia iti tulag.[12][13][14][15][16][17][18][19] Ti Otomano a Kalipato ket naikkat idi 3 Marso 1924; dagiti turay ken tagikua ti Kalipato ket naiyalis idiay Nalatak a Nailian nga Asemblia iti Turkia.
Dagiti linaon
Ibabangon ti Otomano nga Imperio (1299–1453)[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panakapaay ti Seljuk a Sultanato iti Rum (c. 1300), ti Anatolia ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a nawaya nga estado, dagiti nakunkuna a Ghazi nga emirato. Babaen idi 1300, ti napakapsot nga Imperio a Bisantino ket kaaduan a napukawna dagiti Anatolia a probinsiana kadagiti sangapulo a Ghazi a prinsipalidad. Maysa kadagiti Ghazi nga emirato ket ndauloan babaen ni Osman I (nga isu ti nakaalaan ti nagan nga Otomano), anak ni Ertuğrul, ti asideg ti Eskişehir idiay lumaud nga Anatolia. Iti pundasion a mito a naiyebkas iti mediebal a Turko a sarita a naamammoan a kas ti "Tagtagainep ni Osman", ti ubing nga Osman ket naparegget idi nga agparukma babaen ti panagsirmata iti imperio (segun ti tagtagainepna, ti imperio ket maysa a dakkel a kayo a dagiti ramutna ket nagsaknap kadagiti tallo a kontinente ken dagiti sangana ket kinalubanna ti langit).[20] Segun ti tagtagainepna ti kayo, nga isu idi ti Imperio ti Osman, ket nagited ti uppat a karayan manipud kadagiti ramutna, ti Tigris, ti Euprates, ti Nile ken ti Danube.[20] Timaipatinayon, ti kayo ket lininonganna ti uppat a kabanbantayan, ti Kaukaso, ti Tauro, ti Atlas ken ti Balkan .[20] Iti las-ud ti panagturayna a kas ti Sultan, ni Osman I ket inpaatiddogna ti prontera ti Turko a pagtaengan idiay igid ti Imperio a Bisantino.
Iti daytoy a paset ti panawen, ti pormal a Otomano a gobierno ket napartuat idi a ken nadaras a nagbalbaliw dagiti patakderna kadagiti sumaganad a kabibiag ti imperio. Ti gobierno ket nagus-usar ti legado nga entidad a nakunkuna a kas ti miho sa sistema, babaen dagiti relihioso ken etniko a minoridad ket napakabaelanda a mangimaton dagiti bukodda a pannakibinag nga adda dagiti adu a panakawaya manipud ti sentro a panagtengngel.
Iti siglo kalpasan ti ipupusay ni Osman I, ti Otomano a turay ket nangrugi nga immatiddog idiay Mediteraneo ken Balkanes. Ti anak a lalaki ni Osman, a ni Orhan, ket natiliwna ti siudad ti Bursa idi 1324 ken inaramidna daytoy ti baro a kapitolio ti estado nga Otomano. Ti panakatnag ti Bursa ket nagbanagan daytoy ti panakapukaw ti Bisantino a panagtengngel ti Amianan a laud nga Anatolia. Ti nangruna a siudad ti Thessaloniki ketnatiliw idi manipud kadagiti Benisiano idi 1387. Ti panagballigi ti Otomano idiay Kosovo idi 1389 ket epektibo a nagmarka ti gibus ti Serbio a bileg iti daytoy a rehion, a nagidalan daytoy para iti Otomano a panagpadakkel idiay Europa. Ti Gubat iti Nicopolis idi 1396, a kaaduan a naipanunotan a kas ti naudi a dakkel a krusada iti Tengnga a Panawen, ket napaay a nagpasardeng ti panag-abanse dagiti nagballigi nga Otomano a Turko. Ti panakaatiddog ti Turko a pagturayan idiay Balkanes, ti estratihiko a panagrukma iti Konstantinopla ket nagbalin a nagruna a gandat. Ti Imperio ket nagtengngel ti gangani kadagiti amin a dati a dagdaga ti Bisantino a nagpalikmut ti siudad, ngem dagiti Bisantino ket temporarioda a nabang-aranda idi rinaut ti Timur ti Anatolia idiay Gubat iti Ankara idi 1402. Isu ket nangala kenni Sultan Bayezid I a kas maysa a binaludan. Ti pnakatiliw ni Bayezid I ket nagkirokiro kadagiti Turko. Ti estado ket natnag iti maysa a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1402 aginggana idi 1413, a ti anak a lalaki ni Bayezid ket nakilablaban ti panakisinnarunona. Daytoy ket nagpatingga idi ni Mehmed I ket nagbali a kas ti sultan ken nagipasubli ti Otomano a bileg, a nagiyeg daytoy ti gibus ti Interregno.
Dagiti paset ti Otomano a teritorio idiay Balkan (a kas ti Thessaloniki, Macedonia ken Kosovo) ket temporario a napukaw kalpasan ti 1402, ngem dagitoy ket naipasubli met laeng babaen ni Murad II idi baetan ti 1430 ken 1450. Idi 10 Nobiembre 1444, ni Murad II ket inabakna dagiti buyot ti Hungaro, ti Polako ken Wallachia babaen ni Władysław III iti Polonia (ken ari pay ti Hungaria) ken János Hunyadi idiay Gubat iti Varna, nga isu daytoy ti naudi a Krusada iti Varna.[21][22] Kalpasan ti uppat a tawen, ni János Hunyadi ket nangisagana ti sabali pay a buyot (dagiti puersa ti Hungaro ken Wallachian ) tapno rautenna dagiti Turko, ngem isu ket inabak manen babaen ni Murad II idiay Maikadua a Gubat iti Kosovo idi 1448.
Ti anak a lalaki ni Murad II, ni Mehmed ti Agrukrukma, inurnosna manen ti estado ken ti milisia, ken nagipakita ti milisia a kalaingna babaen ti panagtiliwna ti Kontantinopla idi 29 Mayo 1453, iti edad a 21.
Milisia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a milisia aunit ti estado nga Otomano ket maysa idi a buyot nga inurnos babaen ni Osman I manipud kadagiti tribu ti lallaki nga agtataeng kadagiti turod ti lumaod nga Anatolia idi naladaw a maika-13 a siglo. Ti milisia sistema ket nagbali a maysa a narikut nga organisasion idi rimmang-ay ti imperi. Ti Otomano a milisia ket maysa a narikut a sistema ti panagkintos ken panagtengngel kadagiti suppiat. Ti kangrunaan a kuerpo ti Buyot mga Otomano ket mairaman ti Hanisaro, Sipahi, Akıncı ken Mehterân. Ti Otomano a buyot ket maysa idi kadagiti kalaingan a makilablaban a puersa ti lubong, nga isuda ti immuna a nagus-usar kadagiti muskete ken kanion. Dagiti Otomano a Turko ket nangrugrugida a nagus-usar kadagiti palkonete, a dagitoy ket ababa ngem nalawa a kanion, iti las-ud ti Sillong iti Konstantinopla (1422). Ti Otomano a kabaliero ket nagtaltalek iti kinapardas ken ti panaggungunay embes a ti nadagsen a kalasag, a nagususar kadagiti pana ket ababa aespadausing nga agsaksakay kadagiti napardas a Turkoman ken Arabiano a kabalio (nagtaudan dagiti Puro a pakilumba a kabalio),[23][24] ken kankanayon nga agipakpakat kadagiti taktika a kapadpada kadagiti Mongol nga Imperio, a kas ti aginkukuna nga agsanod bayat nga agpalpalikmut ti puersa ti kabosor iti uneg ti immindayon a sukog a pormasion ken idi kuan ket pudnoda nga agraut. Ti panakapaay ti kalaing ti buyot ket nagbalin a nalawag manipud idi maika-17 a siglo ken kalpasan ti Nalatak a Turko a Gubat. Ti maika-18 a siglo ket nakakita ti bassit a panagballigi idiay Benisia, ngem idiay amianan ti Europeano a naestiluan buyot ti Rusia ket nagpilit kadagiti Otomano nga agibbet kadagiti daga.
Ti pannakamoderno ti Otomano nga Imperio idi maika-19 a siglo ket nangrugi iti milisia. Idi 1826 ni Sultan Mahmud II ket inikkatna dagiti kuerpo ti Hanisaro ken nangbangon ti moderno a buyot ti Otomano. NInagananna dagitoy a kas ti Nizam-ı Cedid (Baro nga Urnos). Ti Otomano a buyot ket isu pay ti immuna nga instituto a nangabang kadagiti ganganaet nga esperto ken nagipatulod kadgiti opisialna para iti panagsanay kadagiti Europeano a pagilian. Ti nagbanagan daytoy, ti tignay ti Katutubo a Turko ket nangrugi idi dagitoy a ubbing pay laeng ken baro a nasanay a lalaki ket nagsublida manipud kadagiti panagadadalda.
Ti Otomano a Marina ket nawatiwat a nagparparawad ti panagpadakkel kadagiti teritorio ti Imperio idiay kontinente ti Europa. Isu ti nangirugi ti panagrukma ti Amianan nga Aprika, a nainayon ti Alheria ken Ehipto iti Otomano nga Imperio idi 1517. Iti rugi ti panakapukaw ti Alheria(1830) ken Gresia (1821), ti bileg ti Otomano a marina ken ti panagtengngel kadagiti adayo a ballasiw taaw a teritorio ket nagrugi a naapday. Sultan Abdülaziz (nagturay idi 1861–1876) ket nangpadas a nangibangon manen ti napigsa nga Otomano a marina, a nangipatakder ti kadakkelan a plota a dagiti dakdakkel laeng ket dagiti plota ti Britania ken Pransia. Ti pagaramidan ti barko idiay Barrow, Inglatera, ket isu ti immuna a nagaramid ti bukodna a submarina idi 1886 para iti Otomano nga Imperio.[25]
Nupay kasta, ti agrebreba nga ekonomia tiOtomano ket saan a napaut a nakasaranay ti pigsa ti plota. Ni Sultan Abdülhamid II ket saan a nagtaltalek kadagiti almirante a kimmappon iti repormista a ni Midhat Pasha, ken naangitunton a ti dakkel ken nangina a plota ket awan banagna a mausar ti panagsuppiat kadagiti Ruso iti las-ud ti Ruso-Turko a Gubat (1877–1878). Kaaduan a indulinna ti plota idiay uneg ti Nabalitokan a Sara, nga idiay dagitoy a barko ket nalungsotda para kadagiti sumaganad a 30 a tawen. Kalpasan ti Katutubo a Turko Rebolusion idi 1908, ti Komite iti Kappon ken Rang-ay ket nagsukisok nga agparang-ay ti maysa a napigsa a puersa ti marina ti Otomano. Ti Pundasion ti Otomano a Marina ket nabangon idi 1910 tapno makagatang kadagiti baro a barko babaen kadagiti donasion ti publiko.
Ti pakasaritaan ti Otomano milisia a panagpatayab ket napetsaan manipud idi 1909 ti nagbaetan ti Hunio 1909 ken Hulio 1911.[26][27] Ti Otomano nga Imperio ket nangrugrugi a nangisagana dagiti immuna a pilotona ken eroplano, ken ti panakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab (Tayyare Mektebi) idiay Yeşilköy idi 3 Hulio 1912, ti Imperio ket nagrugrugi a nagisursuro kadagiti bukodna nga agpatpatayab nga opisial. Ti panakabangon ti Pagadalan ti Panagpatayab ket nangipardas ti panagra-ay ti programa ti milisia a panagpatayab, ken nagpaadu kadagiti bilang dagiti alistado, ken nagited kadagiti baro a piloto ti aktibo a papel iti Otomano a Buyot ken ti Marina. Idi Mayo 1913 ti immuna a naipangpangruna a Panagsanay ti Rekonosimiento a Programa ti lubong ket inrugi ti Pagadalan ti Panagpatayab ken ti immuna a sabalia rekonosimiento a dibision ket naipatakder. Idi Hunio 1914 ti maysa a baro nga akademia, ti Marina a Pagadalan ti Panagpatayab (Bahriye Tayyare Mektebi) ket nabangon idi. Ti irurugi ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti modernisasion a pamay-ay ket kellaat a napasardeng. Dagiti eskuadron ti Otomano a panagpatayab ket nakilabanda kadagiti adu a sanguanan idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, manipud idiay Galicia idiay laud aginggana idiay Kaukaso idiay daya ken Yemen idiay abagatan.
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Artikulo 18 iti Batay-linteg iti 1876 nainaganan nga ti Turko ket isu ti ti opisial a pagsasao, saan nga Otomano; Artikulo 18: Ti maysa a masapul para iti panagtrabaho iti panagserbi ti Estado ti maysa nga Otomano ket nasken nga ammoda ti Turko, a daytoy ket isu ti opisial a pagsasao iti Estado. Tebâ'a-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır, Geoffrey L. Lewis, Ti panagreporman ti Tuko a pagsasao: Maysa a Didigra a Balligi, Oxford University Press, 1999, ISBN 978-0-19-823856-0, p. 16.
- ^ In Republika iti Ragusa a nasakupan babaen ti Otomano a panagsalaknib.
- ^ Ti Tulag iti Sèvres (10 Agosto 1920) ket napakabaelan bassit ti kaaddana iti Imperio nga Otomano. Ti Nalatak a Nailian a Gimong ket nairangarang a ti sultanato ti Otomano a naikkat manipud idi Marso 16 1920 (panagsakup ti milisia iti Konstantinopla) aginggana idi Nobiembre 1 1922. Ti sangalubongan a panakabigbigan iti Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia ket nairangarang idi babaen ti Tulag iti Lausanne (24 Hulio 1923). Idi kuan, ti Nalatak a Nailian a Gimong iti Turkia ket nagirangarang ti sumaruno nga estado a tattan a moderno nga aldaw ket ti "Republika iti Turkia" (29 Oktubre 1923), nga isu daytoy ti panaka-gibus iti pakasaritaan ti Imperio nga Otomano.
- ^ Kadawyan a nainaganan idi a ti "Imperio nga Otomano", ti "Turko nga Imperio", ti "Otomano a Kalipato" wenno kadawyan a "Turkia" babaen dagiti kontemporariona (manipud idi 1923, ti nagan a "Imperio nga Otomano" ket isu ti naisaguday tapno maliklikan ti panaka-allilaw ti Republika iti Turkia, kitaen ti Nagnagan iti Imperio nga Otomano).
- ^ A nagrugi manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a Osmanlı Devleti (Otomano nga Estado) ket nagbalin a nalatak kadagiti Otomano nga umili ken dagiti opisial. Sakbay ti panawen nga 1800, ti nagan a Osmanlı Devleti ket saan nga opisial a maus-usar, ngem dagiti rehistro ket agiparparang a daytoy a nagan ket inus-usar a saan a pormal babaen dagiti umili ti Otomano.
- ^ Ti imperio ket nakaala ti temporario a panagturay kadagiti ballasiw taaw a dagdaga babaen ti panagirangarang iti panamakatalek iti Otomano a Sultan ken Kalipa, a kas iti panagirangarang babaen ti Sultan iti Aceh idi 1565, wenno babaen ti tenmporario a panagala iti is-isla a kas iti Lanzarote idiay Taaw Atlantiko idi 1585, Turkish Navy Official Website: "Atlantik'te Türk Denizciliği"
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti Ensiklopedia Britanika, Vol.7, Inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; Konstantinopla, ti kapitolio iti Turko nga Imperio...
- ^ Britannica, Istanbul:Nga idi napabangon ti Republika ti Turkia idi 1923, ti kapitolio ket naiyakar idiay Ankara, ken ti Konstantinopla ket opisial nanaganan manen nga Istanbul idi 1930.
- ^ Yücel Karadaş, Ziya Gökalp'te Şarkiyatçılık: Doğu'nun batıcı üretimi, Anahtar Kitaplar, 2008, p. 133. (Turko), Osmanlı devrinde resmi dil olarak kullanılan Osmanlıca ile halk arasında konuşulan Türkçe, söz konusu dönemde kullanılan dillerdir.
- ^ Şerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi: Türk Kültüründen Türkiye Kültürüne ve Evrenselliğe, Bilgi Yayınevi, 1990, p. 59.(Turko), ...devlet kuruluşlarında kullanılan Arapça – Farsça – Türkçe karışımı Osmanlıca ile halkın konuştuğu Türkçe arasındaki uçurum giderek artarken, ...
- ^ Peter Turchin, Thomas D. Hall ken Jonathan M. Adams, "East-West Orientasion iti Pakasaritaan dagiti Imperio", Warnakan iti Sangalubongan a Sistema ti Panagsukisok Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).
- ^ Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, ISBN 975-11-1643-0
- ^ "Otomano a kuarta nga adda ti Arabiko a naisuratan". Naala idi 2010-08-26.
- ^ "Maysa a grammatiko ti pagsasao a Turko". Archive.org. Naala idi 2011-11-06.
- ^ Temel Britannica, Ana Yayıncılık-Encyclopaedia Britannica, 1992, Cilt 18, Sh. 41-96; Türkiye. ISBN 975-7760-02-1
- ^ Stephen Turnbull, TI Imperio nga Otomano 1326-1699, Dagiti Naken a Pakasaritaan, tom. 62, Dagiti Nasken a Pakasaritaan, 2003. [manipud kadagiti artikulo ti likud nga abbong]
- ^ "Manipud ti artikulo ti Imperio nga Otomano idiay Oxford nga Online nag Islamiko a Panagadal". Oxfordislamicstudies.com. 2008-05-06. Naala idi 2010-08-26.
- ^ Ti Sultanato ket naikkat idi 1 Nobiembre 1922. Mehmed VI, ti naudi nga Otomano a Sultan, ket pimmanaw manipud idiay Istanbul idi 17 Nobiembre 1922, a daytoy ket saanna a kayat a saoen a ti Otomano nga Imperio kompleto a nagpatingga ken nagipasardeng kadagiti amin a pamay-anna.
- ^ "Napno a testo ti Tulag itif Lausanne (1923)". Wwi.lib.byu.edu. Naala idi 26 Agosto 2010.
- ^ Böyle olunca, Türkiye, bu Devletin mirasçısı değildir; ona ardıl olan Devletlerden biridir., Seha Meray, Lozan Barış Konferansı, Tutanaklar-Belgeler (Ti Kappia a Konperensia ti Lausanne , Dagiti Minuto-Dagiti okumento), Cilt 1, Kitap 3, Ankara Üniversitesi, Siysal Bilgiler Fakültesi, 1973, p. 181. (Turko)
- ^ Douglas Arthur Howard, Ti pakasaritaan iti Turkia, Greenwood Publishing Group, 2001, ISBN 978-0-313-30708-9, p. 1
- ^ Ahmad Razavi, Kontinental a samang a deliminasion ken dagiti minaig a banbanag a maipapan ti taaw idiay Persiano a Golpo, Martinus Nijhoff Publishers, 1997, ISBN 978-90-411-0333-8, p. 149.
- ^ Alan Rush, Al-Sabah: Pakasaritaan ken Henealohia ti Agturturay a Pamilia ti Kuwait, 1752–1987, Ithaca Press, 1987, ISBN 978-0-86372-081-9, p. 44.
- ^ Elie Kedourie, Nationalismo idiay Asia ken Aprika, Routledge, 1974, ISBN 978-0-7146-3046-5, p. 49.
- ^ Michael Berenbaum, Abraham J. Peck, Paglaglagipan ti Holokausto a Museo ti Estados Unidos, Ti Holokausto ken Pakasaritaan: Ti Naammoan, Ti Di-naammuan, Ti Nasuppiatan, ken Ti Nausig manen, Unibersidad ti Indiana a Pagmalditan, 1998, ISBN 978-0-253-33374-2, p. 537.
- ^ a b c Lord Kinross, Dagiti Siglo ti Otomano (Morrow Quill Publishers: New York, 1977) p. 24.
- ^ Bodnar, Edward W. Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive. Il Veltro 27, nos. 1–2 (1983): 235–51
- ^ Halecki, Oscar, Ti Krusada iti Varna. New York, 1943
- ^ Milner Ti Godolphin nga Arabiano pp. 3–6
- ^ Wall Dagiti Nalatak nga AAgtaytaray a Kabalio p. 8
- ^ Ellesmerereportstandard.co.uk[natay a silpo], The standard – Petition created for submarine name
- ^ "Sarita ti Turko a Panagpatayab idiay 'Ti Turkia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat' a website". Turkeyswar.com. Naala idi 6 Nobiembre 2011.
- ^ Hv. K. K. Mebs. ""Panakabangon" iti Turko nga Aero Puersa opisial a sapot a pagsaadan". Hvkk.tsk.tr. Naala idi 6 Nobiembre 2011.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Komunismo
Ti Komunismo (manipud ti Latin communis - sapasap, sangalubongan) ket maysa a rebolusionari a sosialista a tigmnay tapno makapartuat ti maysa nga awan klase, awan kuarta, ken awan estado a sosial nga urnong a naipatakder babaen ti sapasap a panagtagikua dagiti pamay-an ti panagpataud, ken ti pay sosial, politiko ken ekonomiko nga ideolohia a mangipaturong ti panakabangon iti daytoy a sosial nga urnos. Daytoy a tignay, kadagiti Marxista-Leninista a panakaipatarus, ket kaaduanna a naimpluensian ti pakasaritaan tti maika-20 a siglo, a nakakita ti nakaro a panagsasalisal a nagbaetan ti "sosialista a lubong" (dagiti sosialista nga estado a tinurayan babaen dagiti partido komunista) ken ti "lumaud a lubong" (dagiti pagilian ng aadda dagiti tiendaan nga ekonomia).
Iti Marxista a teoria, puro a komunismo ket maysa a naisangsangayan nga agpang iti naipakasaritaan a panagrang-ay a dimteng manipud ti panagrang-ay dagiti produktibo a puersa a nangiturong ti kaaduan unay kadagiti kabaknang ti materiales, a mangpalubos para iti naibatay ti panagiwarwaras a kammasapulan ken dagiti sosial a panakibiang a naibatay kadagiti nawaya a naigambang a tattao.[1][2] Ti husto a panangilawagan ti komunismo ket agdumaduma, ken kanayon naibiddutan, iti sapasap a politika a ballaag, a maisinnukatan nga inususar iti sosialismo; nupay kasta, ti Marxista a teoria ket makisuppiat a ti sosialismo ket panagdaliasat nga agpang laeng iti dalan a mapan ti komunismo. Ti Leninismo ket aginayon ti Marxismo a pakinakem ti maysa nga umun-una a partido tapno mangidaulo ti proletario a rebulosion ken mangitalged kadagiti amain a bileg ti politiko kalpasan ti rebolusion para kadagiti agob-obra a klase, para iti panagrang-ay iti sangalubongan a panakarikna ti klase ken pagbinglayan ti agob-obra, iti agpang a panagdaliasat a nagbaetan ti kapitalismo ken sosialismo.
Dagiti konsilo a komunista ken dagiti saan a Marxista a libertariano a komunista ken anarko-komunista ket suppiatenda dagiti kapanunotan ti umun-una a partido ken ti maysa nga agpang a panagdaliasat, ken mangitakderda para iti panakabangon ti napno a komunismo tapno dagus a amngrugi kalpasan ti panakaikkat ti kapitalismo. Adda dagiti nawatiwat a sakop dagiti teoria kadagiti naisangsangayan a komunista iti pammateg a kasano ti mangbangon kadagiti kita ti intitusion a mangsukat kadagiti nadumaduma a makina ti ekonomia (a kas ti panagiwarwaras ti makmakan, edukasion, ken dagiti ospital) a kas ti irurumsuada babaen kadagiti kapitalista a sistema—wenno saan nga aramiden dagitoyen. Adda kadagitoy a komunista ket addaanda ti naisangsangayan a plano para kadagiti kita ti administrtibo a bagbagi a mangsukat kadagiti agdama, bayat nga agnanayon a mangikarkari a dagitoy a bagi ket saan a naipatengnga ken tagikua ti agob-obra, a kasla ti agdama ti uneg dagiti aktibista a tignay. Dadgiti dadduma ket awan dagiti konkreto a planoda kalpasan ti rebolusion, embes ket agtuntonda nga agtaltalek kadagiti agob-obra ti lubong ken ti napanglaw ket kabukbukodanda a maammoanto dagiti husto a moda iti panagiwarwaras ken nawatiwat a panagpataud, ken dagiti pay koordinasion, nga awan ti kammasapulan para kadagiti aniaman a naipatakder a "panagsukat" para iti kapitalista a naibatay ti estado a panagtengngel.
Iti moderno a panagisao a makunkuna dagiti adu nga agkomkomento a sosiologo ken politiko a kas ti "sapasap a politiko", ti komunismo ket kankanayo a maususar ti panagitudo kadagiti annuroten dagiti komunista nga estdo, a kas, dagiti dagup a tinengtengngel babaen dagiti komunista a partido, urayno ti aniaman a naipakat a linaon ti pudno nga ekonomiko a sistema a sursurotenda. Dagiti kas pagarigan kadagitoy ket dagiti annuroten ti Sosialista a Republika iti Bietnam a ti ekonomiko a sistema ket agitiptipon ti "doi moi", ti Republika dagiti Tattao iti Tsina (PRC) a ti ekonomiko a sistema ket agitiptipon ti "sosialista a tiendaan ti ekonomia", ken ti ekonomiko a sistema ti Kappon ti Sobiet a naipalawag a kas ti "estado a kapitalista" babaen dagiti saan a Leninista a sosiologo ken kalpasan daytoy babaen dagiti komunista nga umadadu a sumupsupiat ti kalpasan ti Stalin a panawen a modelo ti Sobiet a naparang ti panawen ti maika-20 a siglo (a kas, dagiti Maoista, dagiti Trotskista ken dagiti libertariano a komunista)—ken ti maysa pay a puntos babaen ni Vladimir Lenin.[3]
Etimolohia ken terminolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti komonunismo ket nagtaud manipud ti Latin a balikas a communis, a kayatna a saoen ket "biningayan" wenno "tagikua ti amin".[4][5]
Iti kapanggepan ti naipakasaritaan a materialismo, ti komunismo ket isu ti kakapanunotan iti maysa a nawaya a kagimongan nga awan ti panakabingbingay wenno panakaisinsina, a ti sangkataoan ket nawaya tipanakairurumen ken pagkurangan. Ti maysa a komunista a kagimongan ket awan kadagiti gobierno, pagilian, wenno klase apanakabingbingay. Iti Marxista a teoria, ti diktadura ti proletariado ket isu ti agtengnga a sistema anagbaetan ti kapitalismo kenkomunismo, no ti gobierno ket adda ti pamay-an ti panagbalbaliw kadagiti pamuspusan ti panagtagikua manipud ti pribatismo a mapan ti naurnong a panagtagikua.[6] Iti politkal a siensia, ti termino a "komunismo" ket sagpaminsan a naus-usar a mangitudo kadagiti komunista nga estado, ti porma ti gobierno a ti estado ket agtigtignay babaen ti maysa a maysa a partido a sistema ken mangirangarang ti panakaitalek iti Marxismo-Leninismo wenno ti kapadpada kadagiti kastoy.
Iti moderno a panag-usar, ti balikas a "komunismo" ket maus-usar pay laeng a mangitudo kadagiti annuroten dagiti nagbukbukodan a nagirangarang a sosialista agobierno a buklen dagiti maysa a partido nga estado nga isuda idi ket maysa alegado a partido ti politika asistema nga agtigtignay babaen dagiti naisentro a naplano ang ekonomia ken ti maysa nga estado a panagtagikua kadagiti pamuspusan ti panagpataud, nga adda iti estado, nga itigapuna, ket mangitunton a nangirepresenta ti kakaykayatan dagiti agobobra a klase. Ti naisangsangayan a paset ti moderno a tignay ti komunista ketagipabpabasol a dagitoy nga estado ket saanda anangipadas a lumasat ti komunista a kagomongan, bayat a dagiti dadduma pay ket makisinnupiat a saanda a nakagunod ti lehitimado a sosialismo. Kaaduan kadagitoy a gobierno ket ibatayanda kadagiti ideolohiadaiti Marxismo-Leninismo, ngem saanda a tinawtawagan ti sistema nga inpatakderda a kas ti "komunismo", wenno nagituntonda iti anianan a panawen a ti ideolohia ket is-usa laeng ti nagpapaandar ti puersa kadagiti annurotenda: Ni Mao Zedong, kas pagarigan, ket nagsukimat ti Baro a Demokrasia, ken ni Vladimir Lenin idi nasapa a panawen ti 1920 ket nangipatakder ti gubat a komunismo; ken kalpasan daytoy, ti Bietnames ket nangipatakder ti doi moi, ken dagiti Insik ket nagsublida ti sosialismo nga adda dagiti Insik a pakaidumdumaan. Dagiti gobierno a nanginagnagan babaen dagiti sabali a gobierno a kas "komunista" ket sapasapda a tumounton a nangipatakderda ti maysa a panaglasat a sosialista a sistema. Daytoy a sistema ket sagpaminsan a nakunkuna akas ti estado a sosialismo wenno babaen dagiti kapadpada a nagnagan.
Ti "puro a komunismo" ket maysa atermino a sagpaminsan anaus-usar a mangitudo iti agpang ti pakasaritaan kalpasan ti sosialismo, urayno adu met laeng dagiti komunista a simple nga agus-usar ti termino a "komunismo" tapno mangitudo ti dayta nga agpang; ti termino ket kapadpada ti "Napno a komunismo". Ti awan klase, awan estado a kagimongan a naigandat a panakaidumduma ti daytoy a komunismo ket ti maysa kadagiti panagikeddeng no aniaman ti mapataud ken ania dagiti annuroten a sukimaten ket naararamid para iti kasayaatan ti sibubukel a kagimongan—a kas iti 'iti, babaen, ken para iti agobobra a klase', a saan adagiti nabaknang ti agtengtengngel ti kabaknanagan ket dagiti dadduma ket agobobra para kaniada iti matgedan a pakaibatayan. Iti daytoy a komunismo dagiti interesado ti amina kameng ti kagimongan ket maikkan ti agpapada a kadagsen iti sumaruno, iti praktikal a panagaramid ti pamay-an apanagikeddeng iti politika ken ekonomiko a panagbuklan ti biag. Ni Karl Marx, ken dagiti pay sabsabali a komunista apilosopo, ket nagigagarada a saan a nangited ti naisalaysayan a pangipalpalawag no kasano ti pamay=an ti komunismo a kas maysa a sosial a sistema, wenno dagiti husto a dalan a mangpakabael dagiti agobobra wenno kasano ti tumakder, wenno dagiti nainaganan a materiales no kasano ti mapan ti komunismo manipud ti kapitalismo. Iti Komunista a Warragawag, ni Marx ket saan a nagibagbaga ti maysa a 10-a puntos a palano ti panagbalakad ti panakaiwarwaras manen dagiti daga ket panagpataud tapno mairugi ti panaglasat iti komunismo, ngem isu ket nangikari a daytoy ket sapasap ken magsakup kadagiti aain. Daytoy ket kanayon a naipagpagarup a ni Marx iket nangikeddeng a dagitoy a teoria ket mabasa ti kastoy tapno dagiti sumaruno a teorista iti naisangsangayan a saad ket ket makaamponda ti komunismo kadagiti bukodda a lokalidad ken kasasaad.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kritiko iti Gotha Programme, Karl Marx.
- ^ Napno a Komunismo: Ti Patingga a Pagtungpalan: http://www.economictheories.org/2009/05/full-communism-ultimate-goal.html Naarkibo 29 Hulio 2011 idiay WebCite
- ^ Lenin's Naurnong nga ob-obra Tomo. 27, p. 293, inadaw nga insao babaen ni Aufheben Naarkibo 25 Oktubre 2009 idiay WebCite
- ^ "Communism". Britannica Encyclopedia.
- ^ World Book 2008, p. 890.
- ^ "Kritisismo ti ti Gotha Programme—IV". Kritisismo ti Gotha Programme. Naala idi 2009-10-18.
- Holmes, Leslie (2009). Communism: A Very Short Introduction. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-955154-5.
- Lansford, Tom (2007). Communism. Marshall Cavendish. ISBN 978-0-7614-2628-8.
- Link, Theodore (2004). Communism: A Primary Source Analysis. The Rosen Publishing Group. ISBN 978-0-8239-4517-7.
- Rabinowitch, Alexander (2004). The Bolsheviks come to power: the Revolution of 1917 in Petrograd. Pluto Press.
- "Ci–Cz Volume 4". World Book. Chicago, Illinois: World Book, Inc. 2008. ISBN 978-0-7166-0108-1.


text:
Nilo
Ti Nilo (Arabiko: النيل, an-Nīl; Taga-ugma nga Ehipsio: Iteru & Ḥ'pī; Koptiko nga Ehipsio: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro; Amariko: ዓባይ, ʿAbbai) ket maysa a nangruna a agay-ayus ti amianan a karayan idiay amianan a daya ti Aprika, a sapasap a naipanunotan a kas ti kaatiddogan a karayan iti lubong.[3] Daytoy ket 6,650 km (4,130 milmilia) ti kaatiddogna. Daytoy ket agay-ayus kadagiti sangapulo a pagilian ti Sudan, Abagatan a Sudan, Burundi, Rwanda, Demokratiko a Republika iti Kongo, Tanzania, Kenya, Etiopia, Uganda ken Ehípto.[4]
Ti Nilo ket adda dagiti dua a nangruna a tributario, ti Puraw a Nilo ken Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket atatiddog ket ken mapan idiay Nalatak a Dandanaw a rehion ti tengnga nga Aprika, a ti kaadaywan a taudan ket saan pay a naamammuan ngem mabalin a mabirukan idiay Rwanda wenno Burundi. Agpaamianan nga agyos idiay Tanzania, Danaw Victoria, Uganda ken Abagatan a Sudan. Ti Asul a Nilo ket isu ti taudan kadagiti kaaduan a danum ken ti naames adaga. Daytoy ket mangrugi idiay Danaw Tana idiay Etiopia iti 12°02′09″N 037°15′53″E / 12.03583°N 37.26472°E ken agayos idiay Sudan manipud ti abagatan a daya. Dagiti dua a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Sudanes a kapitolio ti Khartoum.
Ti akin-amianan a paset ti karayan ket agayus ti gangani amin a kadagupanna idiay desierto, manipud idiay Sudan a mapan idiay Ehipto, ti pagilian a ti sibilisasionna ket nagtaltalek iti daytoy a karayan manipud kadagiti taga-ugma a paanwen. Kaaduan kadagiti populasion ken siudad idiay Ehipto ket maisanglad kadagitoy a paset ti tanap ti Nilo nga amianan ti Aswan, ken gangani amin a kultural ken naipakasaritaan a lugar ti Taga-ugma nga Ehipto ket mabirukan ti igid ti karayan. Ti Nilo ket agpatingga iti maysa a dakkel a delta a maibusan idiay Baybay Mediteraneo.
Dagiti linaon
- 1 Etimolohia
- 2 Paglasatan
- 3 Dagiti tributario
- 4 Pakasaritaan
- 5 Dagiti nagibasaran
- 6 Dagiti silpo ti ruar
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti taga-ugma a pagsasao nga Ehipsio, ti Nilo ket tinawtawgan a Ḥ'pī wenno Iteru, a kayatna a saoen ket "nalatak a karayan", nga inrepresenta babaen dagiti heroglipiko a maipakita dita kanigid (literal a itrw, ken 'dandanum' determinatino)[5] Iti Koptiko, dagiti balikas a piaro (Sahidik)wenno phiaro (Bohairiko) a kayatna asaoen ket "ti karayan" (lit. p(h).iar-o "ti.kanal-nalatak") ket nagtaud ti isu met laeng a taga-ugma a nagan.
Ti Inggles anagan a Nile (Latin: Nīlos; Griego: Neῖλoς[6]) ket naipanunotan a naala manipud ti Semitiko a Nahal a kayatna a saoen ket "karayan" a nagtaudan ti Hebreo anachal (Hebreo: נחל).
Paglasatan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti ngato ti Khartoum ti Nilo ket naamammoan pay a kas ti Puraw a Nilo, ti maysa pay a termino a naus-usar iti maysa alimitado a kapanunotan ti panagipalpalawag ti paset a nagbaetan ti Danaw No ken Khartoum. Idiay Khartoum ti karayan tiniponan babaen ti Asul a Nilo. Ti Puraw a Nilo ket mangrugi idiay ekuatorial ti Daya nga Aprika, ken ti Asul a Nilo ket mangrugi idiay Etiopia. Dagitoy dua a sanga ket adda idiay lumaud a sikigan ti Rengngat ti Daya nga Aprika.
Ti pagayusan a labneng ti Nilo ket sumakop ti 3,254,555 kuadrado kilometro (1,256,591 sq mi), ti agarup 10% ti kalawa ti Aprika.[7] Thi Nilo a labneng ket narikut, ken isu a gapu daytoy, ti pagatianan iti aniaman a naited a iti igid ti kangrunaan a puon ket maitalek kadagiti adu a banag a mairaman ti tiempo, dagiti aliwaksay, panagbawbaw ken ebapotranspirasion, ken ti panagayus ti danum ti kaunegan.
Taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti taudan ti Nilo ket sagpaminsan a naipanunotan a ti Danaw Victoria, ngem ti danaw ket adda dagiti dadakkel a karayan a mangpakpakan. Ti Karayan Kagera, nga agay-ayus idiay Danaw Victoria idiay asideg ti Tanzania nga ili ti Bukoba, ket isu ti kaatiddogan a mangpakpakan, ngem dagiti taudan ket saan a maitunos no ania ti kaatiddogan a tributario ti Kagera ken ti isu a kaadywan a taudan ti Nilo.[8] Daytoy ket mabalin a ti Ruvyironza, wa rummuar idiay Probinsia ti Bururi, Burundi,[9] wenno ti Nyabarongo, nga agayayus manipud idiay Nyungwe a Kabakiran idiay Rwanda.[10] Dagiti dua a mangpakpakan a karayan ket agsabatda idiay asideg ti Dissuor Rusumoa idiay pagbeddengan ti Rwanda ken Tanzania.
Dagiti kinaudi a panagsuksukimat[11] ket agibagbaga ti partido a nagsuksukimat ket napanda iti maysa a lugar a naipalpalawag a kas ti taudan ti Rukarara a tributario [1], ken baben ti panagarmid ti dalanan ti napusek a kabambantayan idiay kabakiran ti Nyungwe ket nakabirukda ti (iti namaga a tiempo) maysa a mapategan nga umay iti rabaw a panagay-ayus kadagiti adu a milia nga agpangato, ken nakabirukda ti baro a taudan, a nakaited ti Nilo ti kaatiddog a 4199 a milia (6758 a kilometro)
Dagiti napukaw a taudan ti karayan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti dati a Danaw Tanganyika ket nagay-ayus nga agpa-amianan iti igid ti Tanap ti Rengngat ti Aprika a mapan idiay Puraw a Nilo, a mangar-aramid ti Nilo ti agarup a 1,400 kilometro (870 mi) nga at-atiddog, aginggana no malappedan idiay Miocene ken paminaduen babaen ti bungkong Bulbulkan ti Virunga.
Idiay Uganda[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo ket pumaaw idiay Danaw Victoria idiay Dissuor Ripon idiay asideg ti Jinja, Uganda,a kas ti Victoria a Nilo. Daytoy ket ad-adayo nga agayus ti agarup a 500 kilometro (300 mi), babaen ti Danaw Kyoga, aginggana no maabutanna ti Danaw Albert. Kalpasan a mapanawanna ti Danaw Albert, ti karayan ket naamaamuan a kas ti Albert a Nilo.
Idiay Abagatan a Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket agayuston idiay Abagatan a Sudan, a daytoy ket naamammuan idiay a kas ti Bahr al Jabal ("Karayan ti Bantay"). Ti Bahr al Ghazal, ket adda ti kaatiddog a 716 kilometro (445 mi), ket tumipon ti Bahr al Jabal idiay bassit nga alog a tinawtawagan a kas ti Danaw No, ken kalpasan daytoy ti Nilo ket agbalin a naamammuan a kas ti Bahr al Abyad, wenno ti Puraw a Nilo, manipud ti kasla puraw a pila a tumtumpaw kadagiti danumna. No iti Nilo ket malayusan daytoy ket nangibatbati ti nalames a a lan-ak a deposito a managbuno ti daga. Ti Nilo ket saanen a tinawen nga aglaylayus manipud iidi nalpas ti Aswan a Penned idi 1970. A daytoy ket maysa a sanga ti karayan , ti Bahr el Zeraf, ket agayus idiay Bahr al Jabal a paset ti Nilo ken tumipon idiay Puraw a Nio.
Ti gatad ti panagayus ti Bahr al Jabal idiay Mongalla, Abagatan a Sudan ket gangani nga agnanaayon ti tinawen a kadagupan ket natimbengan ti 1,048 m3/s (37,000 cu ft/s). Kalpasan ti Mongalla, ti Bahr Al Jabal ket sumrekda kadagiti dakkel a sagneb ti Sudd a rehion ti Abagatan a Sudan. Adadu ngem kagudua ti danum ti Nilo ket mapukpukaw ti daytoy a sagneb babaen ti panagbawbaw ken transpirasion. Ti katimbengan a gatad ti panagayus ti Puraw Nilo kadagiti ipus ti sagneb ket agarup a 510 m3/s (18,000 cu ft/s). Manipud ditoy ket agsabatda iti Karayan Sobat idiay Malakal. Iti tinawen a pakaibatayan, ti Puraw a Nilo ti ngato ti Malakal ket agiparawad ti agarup a limapulo ket lima a porsiento ti dagup a panagayus ti ruar ti Karayan Nilo.[12]
Ti katimbengan a panagayus ti Puraw a Nilo idiay Malakal, iti baba ti Karayan Sobat, ket 924 m3/s (32,600 cu ft/s); ti kaaduan a panagayus ket 1,218 m3/s (43,000 cu ft/s) iti Oktubre ken ti kabassitan apanagayus ket agarup a 609 m3/s (21,500 cu ft/s) iti Abril. Daytoy a panagbalbaliw ket gapu ti adu a pagdumadumaan ti panagayus ti Sobat, nga adda ti kabassitan apanagayus ti agarup a 99 m3/s (3,500 cu ft/s) iti Marso ken ti kaaduan a panagayus iti sumurok a 680 m3/s (24,000 cu ft/s) iti Oktubre.[13] Iti las-ud ti namaga a tiempo (Enero aginggana ti Hunio) ti pUraw a Nilo ket agiparawad ti nagbaetan a 70 porsiento ken 90 porsiento ti dagup a panagayus manipud ti Nilo.
Idiay Sudan[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti Renk ti Puraw a Nilo ket sumrek idiay Sudan, daytoy ket agayus iti amianan a mapan idiay Khartoum ken sabtenna ti Asul a Nilo.
Ti paglasatan ti Nilo idiay Sudan ket naisalsalumina. Daytoy ket agayus idiay innem agrupo dagiti katarata, manipud ti umuna idiay Aswan aginggana ti maikanem idiay Sabaloka (idiay amianan ti Khartoum) ken agsikko nga agayus nga agpa-abagatan sakbay a agsubli manen nga agayus iti amianan. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti Nalatak a Tikor ti Nilo.
Idiay amianan ti Sudan ti karayan ket sumrek idiay Danaw Nasser (naamammoan idiay Sudan a kas ti Danaw Nubia), ti dakdakkel a paset daytoy ket adda idiay Ehipto.
Idiay Ehipto[urnosen | urnosen ti taudan]
Idiay baba ti Nangato a Penned ti Aswan, idiay akin-amianan a patingga ti Danaw Nasser, ti Nilo ket tumuloy ti naipakasaritaan a panaglasatna.
Ti amianan ti Cairo, ti Nilo ket aggudua ti dua a sanga (wenno dagiti distributario) a mangpakan ti Mediteraneo: ti Rosetta a Sanga iti laud ken ti Damietta iti daya, nga agporma ti Nilo Delta.
Dagiti tributario[urnosen | urnosen ti taudan]
Karayan Atbara[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti baba ti pagtutumpongan iti Asul Nilo ti laeng nangruna a tributario ket ti Karayan Atbara, gangani kagudua idiay baybaya, a nagtaud manipud idiay Etiopia iti amianan ti Danaw Tana, ken agarup a 800 kilometro (500 mi) ti kaatidogna. Ti Atbara ket agayus laeng no agtudtudo idiay Etiopia ken napardas nga agmaga daytoy. Iti las-ud ti paset tipanawen ti Enero agingana ti Hunio, daytoy ket kadawyan a namaga. Daytoy ket tiponenna ti Nilo iti agarup a 300 kilometro (200 mi) ti amianan ti Khartoum.
Asul Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Asul Nilo (Ge'ez ጥቁር ዓባይ Ṭiqūr ʿĀbbāy (Nangisit ngaAbay) kadagiti Etiopiano; Arabiko: النيل الأزرق; naitranslterado iti: an-Nīl al-Azraq) dagiti ubbog manipud ti Danaw Tana idiay banbantay ti Etiopia. Ti Asu Nilo ket agayus ti agarup a 1,400 kilometreo idiay Khartoum, nga idiay ket tumipon ti Asul Nilo ken ti Puraw Nilo tapno mangporma ti Nilo. Siam a pulo a porsiento iti danum ken innem a pulo ket innem a porsiento kadagiti a maw-awit babaen ti Nilo[14] ket agtaud idiay Etiopia, nga dda ti limapulo ket siam a porsiento iti danum manipud ti Asull Nilo (ti nabati ket nagtaud manipud idiay Tekezé, Atbarah, Sobat, ken dagiti bassit a tributario). Ti nurunor ken pannakaawit dagiti lan-ak ket mapasamak laeng iti las-ud ti kalgaw a panagtudtudo idiay Etiopia, nupay kasta, no napigsa ti tudo idiay Ethiopiano a Banak; ti mabati a paset ti tawen, dagiti nalatak a karayan nga agya-ayus idiay Etiopia a mapan idiay Nilo (Sobat, Asul Nilo, Tekezé, kenAtbarah) ket nakapsot laeng ti panagayusna.
Ti panagayus ti Asul Nilo ket agdumaduma kadagiti tinawen a siklona ken ti kaduan a mangmangted ti dakkel a masna a panagdumduma ket ti panagayus ti Nilo. Iti las-ud ti kamagaan ti masna apanagayus ti Asul Nilo ket mabalin a basbassit ngem 113 m3/s (4,000 cu ft/s), ngem dagiti adda ti ngato a penned ket mangtimbeng ti panagayus ti karayan. Iti las-ud ti panagtudtudo ti kangatuan a panagayus ti Asul Nilo ket labsanna ti 5,663 m3/s (200,000 cu ft/s) iti kaladawan ti Agosto (ti banag a pagiddiatan iti 50).
Sakbay idi naikabil dagiti penned iti karayan ti tinawen a panagayus ket agdumaduma babaen ti banag iti 15 idiay Aswan. Dagiti kangatuan a panagayus iti sumurok a 8,212 m3/s (290,000 cu ft/s)ket mapasak iti las-ud ti kaladawan ti Agosto ken nasap a Septiembre, ken dagiti kabassitan a panagayus iti agarup a 552 m3/s (19,500 cu ft/s) ket mapasamak iti las-ud ti kaladawan nga Abril ken nasap a Mayo.
Bahr el Ghazal ken Karayan Sobat[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bahr al Ghazal ken ti Karayan Sobat ket isu dagitoy ti kangrunaan a tributario ti Puraw Nilo iti termino ti panagayus.
Ti pagayusan ti danum a labneng ti Bahr al Ghazal ket isu ti kadakkelan kadagiti aniaman a sub-labneng ti Nilo, a marukod iti 520,000 kuadrado kilometro (200,000 sq mi) iti kadakkel, ngem mangted laeng ti bassit a dagup ti danum, agarup daytoy a 2 m3/s (71 cu ft/s) iti tinawen, gapu ti kaadu unay dagiti tomo ti danum a mapukpukaw kadagiti kalugnakan ti Sudd.
Ti Karayan Sobat, a tumipon iti Nilo iti iti kaasitgan a kaadayo ti Dana No, ket maatianan ti agarup a kagudua a kapadana iti kaadu ti daga, 225,000 km2 (86,900 sq mi), ngem mangted ti 412 kubiko metmetro kada segundo (14,500 cu ft/s) ti tinawen iti Nilo.[15] No aglayus ti Sobat ket agawit kadagiti adu a dagup ti sedemento, a daytoy ket kaaduan a mangbaliw ti maris ti Puraw Nilo.[16]
Duyaw Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Duyaw Nilo ket dati a tributario a nangikapet ti Kabambantayan ti Ouaddaï iit daya ti Chad idiay Ginget ti Karayan Nilo c. 8000 aginggan idi c. 1000 BC.[17] Dagiti tiddana ket naamammuan a kas ti Wadi Howar. Ti wadi ket labsenna ti Gharb Darfur idiay asideg ti akin-amianan a pagbeddengan ti Chad ken sabtenna ti Nilo idiay asideg ti akin-abagatan a puntos ti Nalatak a Tikor.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Nilo (iteru iti Taga-ugma nga Ehipsio) ket isun ti pagbiagan ti sibilisasion idiay Ehipto manipud idi Bato a Panawen, a kaaduan ti populasion ken amin a siudad idiay Ehipto ket naisanglad kadagitoy a paset iti ginget ti Nilo iti amianan ti Aswan. Ti panagbalbaliw ti klima di gibus ti kinaudi a panawen ti yelo ket nakaiturongan ti pannakaporma ti desierto ti Sahara, a mabalin a nabaybayagen a kas idi 3400 BC.
Ti Eonile[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti agdama Nilo ket isu ti kabassitan kadagiti lima a karayan a nagayus iti amianan manipud kadagiti Kabambantayan ti Etiopia. Ti Satelite a panagiladawan ket inusar idi a mangilasin dagiti namaga a dalan ti danum idiat desierto a laud ti Nilo. Ti maysa nga Eonile a baw-ang, nga itan ket napunno babaen ti rabaw a panagayus, ket mangirepresenta ti tinaudan a Nilo a tinawtawagan ti Eonile a nagayus idi las-ud ti naladladaw a Mioseno (23–5.3 a riwriw a tawtawen sakbay ti agdama). Ti Eonile ket nangawit kadagiti klastiko a sedimento idiay Mediteraneo; adda dagiti adu a masana a lugar ti alingasaw ti naduktalanen kadagitoy a sedimento.
Idi las-ud ti naladaw a Mioseno a Mesiniano a didigra ti apgad, idi ti Baybay Mediteraneo ket nakulong a labneng ken bimmawbaw iti puntos nga awan laon wenno gangani nga awan linaon, ti Nilo ket naputed ti dalanna iti baro batayan nga agpang aginggana iti daytoy ket ginasut a kadapan a nababbaba iti agpang iti taaw ti lubong idiay Aswan ken 8,000 kadkadapan (2,400 m) iti baba ti Cairo.[18] Daytoy ket nangpartuat ti atiddog a baw-ang a napunno idi ti sedimento idi napartuat manen ti Mediteraneo. Iti sumakbay a puntos dagiti sedimento ket nangipangato ti sirok ti karayan tapno ti karayan ket agayusen nga agpalaud iti maysa a depresion tapno mangpartuat ti Danaw Moeris.
Ti Danaw Tanganyika ket agayus nga agpa-amianan idiay Nilo aginggana kadagiti Bulkan Virunga ket lappedanna ti kursona idiay Rwanda. Ti Nilo ket at-atiddog idi ti dayta a panawen, idi ti kaadaywan a taudan ti danumna ket idiay akin-amianan a Zambia.
Ti naikaykaysa a Nilo[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti dua a teoria a maipanggep ti naikaykaysa a Nilo. Ti maysa ket isu ti naikaykaysa a panagayus ti Nilo iti ubing pay laeng nga edad, ken ti labneng ti Nilo ket dati a napispisi kadagiti serie ti naisinsina a labneng, ti laeng akin-amianan unay ti nangpakan ti karayan a nangsursurot ti agdama a dalan ti Nilo idiay Ehipto ken Sudan. Ni Said ket nagipagpagarup a ti kinapudno a ti Ehipto ket isu ti kaaduan a nangitited ti danum ti Nilo Nile itilas-ud ti dayta a paset ti pakasaritaanna.[19]
Ti sabali a teoria ket ti pagayusan manipud idiay Etiopia babaen kadagiti karayan a kapada ti Asul Nilo ken ti Atbara ken ti Takazze ket nagayus idi idiay Mediteraneo babaen ti Ehipsio a Nilo manipud idi Tertiario a panpanawen.[20]
Ni Salama ket nangisingasing nga idi las-ud ti Tertiario (65 a riwriw aginggana ti 2.588 a riwriw a tawtawen) dagiti serie ti naisinsina a kontinental a labneng ket ti tunggal maysa ket nangsakop kadagiti nangruna a paset ti Sudanes a Sistema ti Rengngat: ti rengngat Mellut, rengngat Puraw Nilo, rengngat Asul Nilo, rengngat Atbara ken rengngat Sag El Naamt.[21] Ti Labaneng Rengngat Mellut ket gangani 12 kilometro (7.5 mi) ti kaadalemna iti tengnga apasetna. Daytoy a rengngat ket mabalin pay maeng nga aktibo, nga adda dagiti naireporta a tektoniko a tignay idiay akin-amianan ken akin-abagatan a pagbeddenganna. Dagiti Sudd a kalugnakan a mangporma ti sentral a paset ti labneng ket mabalin pay laeng nga agtaltalna. Ti Rengngat a Sistema ti Puraw Nilo, urayno ab-ababaw ngem ti rengngat Bahr el Arab, ket agarup a 9 kilometro (5.6 mi) ti kaadalemna. Ti heopisikal a panagsuksukisok ti Sistema a Rengngat ti Asul Nilo ket nagkarkulo ti kaadalem dagiti sedimento iti 5–9 kilometro (3.1–5.6 mi). Dagitoy a labneng ket saanda a nagkakapet aginggana idi nalpas ti panagtalnada, ken ti gatad ti deposision ti sedimento ket umanay idin a mangpunno ken mangisilpo kaniada. Ti Ehipsio a Nilo ket naikapet iti Sudanes a Nilo, nga isu daytoy ti nangtiliw kadagiti Etiopiano ken Ekuatorial a taudan ti danum idi las-ud ti agdama nga agpang iti tektoniko nga aktibidad idiay Daya, Sentral ken dagiti Sudanes a Sistema ti Rengngat.[22] Ti pannakaikapet dagiti nadumaduma a Nilo ket napasamak idi las-ud ti sikliko a katuduan apaset ti panawen. Ti Karayan Atbara ket limpias ti nakulong a labnengna idi las-ud ti katuduan a paset ti panawen a napasamak idi agarup a 100,000 aginggana ti 120,000 a tawtawen. Ti Asul a Nilo ket naikapet idiay nangruna a Nilo idi las-ud ti 70,000–80,000 a tawtawen B.P. iti katuduan a paset ti panawen. Ti sistema ti Puraw Nilo idiay Bahr El Arab ken dagiti Rengngat ti Puraw Nilo ket nagtultuloy a nakulong a danaw aginggana ti pannakaikapet ti Victoria Nilo iti nangruna a sistema idi agarup a 12,500 a tawtawen.
Ti papel iti pannakabangon ti Ehipsio a sibilisasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a historiador ani Herodotus ket nangisurat a ti "Ehipto ket isu idi ti regalo ti Nilo". Ti maysa nga awan gibusna a taudan ti sostento, daytoy ket nakaited ti nangruna a papel iti panagrang-ay ti Ehipsio a sibilisasion. Dagiti deposito ti lan-ak ket nagaramid a nalames dagiti naipalawlaw a daga gaputa ti karayan ket tinawen a limpias dagiti bangkagna. Dagidi Taga-ugma nga Ehispsio ket nagtaltalonda ken nagtagtaggilakoda kadagiti trigo, lino, papiro ken dagiti dadduma pay nga apit iti arubayan ti Nilo. Ti trigo ket nangruna nga apit iti nadidgra ti bisin a Tengnga a Daya. Daytoy a sistema ti panagtagilako ket nangitalinaay kadagiti diplomatiko a relasion ti Ehipto kadagiti dadduma pagilian, ken nangited ti pannakatalinaayna iti ekonomia. Dagiti adayo ti pannkaabotna panagtagilako ket naaw-awiten idiay igid ti Nilo manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti Ishango a tulang ket mabalin nga isu ti pagbilangan a ruting. Daytoy ket naisingsingasing a daytoy ket mangipakpakita kadagiti primo numero ken multiplikasion, ngem daytoy ket sinupsuppiatan. Iti libro a Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Immuna a 50,000 a Tawtawen, ni Peter Rudman ket nakisinnuppiat a ti panagrang-ay ti konsepto dagiti primo a numero ket mabalin a mapasamak laeng kalpasan ti konsepto ti dibision, nga inpetsaanna daytoy ti kalpasan ti 10,000 BC, a dagiti primo a numero ket mabalin idi a saan a naaw-awatan aginggana idi agarup a 500 BC. Isu ket nagsursurat pay nga "awan ti panangpadas a naaramiden a mangipalawag a ti pagbilangan a banag ket nasken a mangipakita ti mangpaadu iti dua, dagiti primo a numero a baetan ti 10 ken 20, ken dagiti pay numero a gangani mangpaadu iti 10."[23] Daytoy ket naduktalan idiay idiay igid ti taudan ti danum iti Nilo (idiay asideg ti Danaw Edward, idiay akin-abagatan a daya ti Kongo) ken napetsaan t ikarbon iti 20,000 BC.
Dagiti napaamo a nuang ket naipayamammo idi manipud idiay Asia, ken dagiti Asirio ket nangipayammo kadagiti kamelio idi maika-7 a siglo BC. Dagitoy nga ayup ket naparti para iti karneda, ken dagitoy ket napaamop ken inus-usar iti panagarado wenno iti kaso ti kamelio, inus-usar apanagkariton. Ti danum ket nangruna kadagiti tao ket dagiti taraken nga ayup. Ti Nilo ket nalaka idi ken nasayaat a pamay-an a pagliganan para kadagiti tao ken tagilako. Ti Nilo idi ket nangruna paset ti taga-ugma nga espiritual a biag ti Ehipto. Ni Hapy ket isu idi ti dios ti tinawen a layus, ken isuna ken ni paraon ket naipagpagarup a nagtengtengngel tipanaglayus. Ti Nilo ket naipanpanunotan a dalan ti biag ken patay ken ti kalpasan ti biag. Ti daya ket naipagpagarup a kas maysa lugar ti pakaipasngayan ket idadakkel, ken tilaud ket naipanpanunotan a lugar iti patay, a kas ti dios a ni Ra, ti Init, ket naipasngay, pimmusay, ken umungar manen iti tunggal maysa nga aldaw a nagbalballasiw iti langit. Isunga, amin a tabonan ket adda iti laud ti Nilo, gaputa dagiti Ehipsio ket namatmatida a tapno makastrek ti kalpasan ti panagbiag, nasken a maipunponda iti bangir a naisimbolo iti patay.
Gaputa ti Nilo ket nangruna banag iti Ehipsio a biag, ti taga-ugma akalendario ket naibatay pay iti tallo a siklo ti Nilo. Dagitoy a panawen, a ti tunggal maysa ket mangbukel kadagiti uppat a bulan iti tallo nga aldaw iti tunggal maysa, ket tinawtawagan idi a ti Akhet, Peret, ken Shemu. Ti Akhet, a ti kaibuksilanna ket inundasion, ket isu idi ti paset ti panawen a ti Nilo ket nalayusan, a mangibatbati kadagiti adu a tuon ti nalames a daga, a nakanatultulong daytoy iti agrikultura a panagbatubo.[24]
Ti Peret ket isu idi ti panagpatubo a panawen, ken ti Shemu, ti maudi a panawen, ket isu ti panawen nga awan ti tudo ken isu ti panawen ti panagani.[24]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Karayan Nilo idiay GEOnet a Pagitedan ti Nagnagan
- ^ "The Nile River". Ti Labneng ti Nilo a Gandat. 2011. Naala idi 1 Pebrero 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Encyclopædia Britannica.
- ^ Oloo, Adams (2007). "Ti Panagsukimat para iti Pagtitinulongan kadagiti Suppiatan ti Danum ti Nilo: Ti Kaso para iti Eritrea". Panagrepaso ti Aprikano a Sosiolohiko 11 (1). Naala idi 25 Hulio 2011.
- ^ Ania ti panagtawtawag dagiti taga-ugma nga Ehipsio ti karayan Nilo? Nawaya nga Ehiptomolohia. (Naala idi 17 Oktubre 2006)
- ^ "Nilo". Inggles a Diksionario ti Oxford (3 ed.). Oxford, Inglatera: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Disiembre 2009.
- ^ EarthTrends: Portal ti Enbironmental a Pakaammo
- ^ McLeay, Cam (Hulio 2, 2006). "Ti Kinapudo a Maipanggep ti Taudan ti Karayan Nilo". New Vision. Naala idi Agosto 31, 2011.
- ^ "Karayan Nilo". Naala idi Pebrero 5, 2011.
- ^ "Ti Sangkatiponan ket Nakadanon ti 'Agpayso a Taudan' ti Nilo". BBC News. Marso 31, 2006. Naala idi Abril 4, 2011.
- ^ Naipalpalawag idiay Nilo ni Joanna Lumley, 7 pm aginggana iti 8 pm, ITV 1, Dominggo 12 Agosto 2011.
- ^ Hurst H.E. et al (2011). "Dagiti Labneng ti Nilo |tomo 1 Ti hidrolohia ti Asul a Nilo ken Akbara ken ti Nangruna a Nilo a mapan idiay Aswan, nga adda kadagiti reperensia kadagiti Ganadat ti Nilo nga agtengtengngel ti Dept. a papel 12.". Cairo: OPisian a Pagmalditan ti Gobierno.
- ^ babaen ni J. V. Sutcliffe & Y. P. Parks (1999). "12". Ti Hidrolohia ti Nilo. IAHS Special Publication no. 5. p. 161.
- ^ Marshall et al., Naladaw a Pleistosene ken Holosene nga enbironmental kenpanagbalbaliw ti klima manipud idiay Danaw Tana, taudan ti Asul NiloPDF (247 KB), 2006
- ^ Shahin, Mamdouh (2002). Hidrolohia ken dagiti Rekurso ti Danum iti Aprika. Springer. pp. 276, 287–288. ISBN 1-4020-0866-X.; online idiay Liblibro ti Google
- ^ "Karayan Soba". Encyclopædia Britannica Online Library Edition. Encyclopædia Britannica. Naala idi Enero21, 2008.
- ^ Keding, Birgit (2000). "Baro a Datos iti Holosene a Panagsakop ti Rehion Wadi Howar (Day a Sahara/Sudan)". Dagiti Panagadal ti Aprikano nga Arkeolohia 7: 89–104.
- ^ Warren, John (2006). Dagiti Ebapotito:Dagiti Sedimento, Dagiti Rekurso ken Hidrokarbon. Berlin: Springer. p. 352. ISBN 3-540-26011-0.
- ^ Said, R. (1981). Ti heolohiko nga ebolusion ti Karayan Nilo . Springer Verlag.
- ^ Williams, M.A.J.; Williams, F. (1980). Ebolusion ti Labneng Nilo. In M.A.J. Williams ken ni H. Faure (eds). Ti Sahara ken Nilo. Balkema, Rotterdam, pp 207–224.
- ^ Salama, R.B. (1987). "Ti ebolusion ti Karayan Nilo, Dagiti naikali naapgada danaw ti rengngat idiay Sudan". J. African Earth Sciences 6 (6): 899–913. doi:10.1016/0899-5362(87)90049-2.
- ^ Salama, R.B. (1997). Dagiti Renggat a Labneng ti Sudan. Dagiti Aprikano a Labneng, Dagiti Sedimentario a Labneng iti Lubong. 3. Inurnos babaen ni R.C. Selley (Serie nga Editor K.J. Hsu) pp. 105–149. ElSevier, Amsterdam.
- ^ Rudman, Peter Strom (2007). Kasano a Napasamak ti Matematiko: Ti Imuna a 50,000 a Tawtawen. Prometheus Books. p. 64. ISBN 978-1-59102-477-4.
- ^ a b Springer, Lisa; Neil Morris (15 Enero 2010). Arte ken Kultura ti Taga-ugma nga Ehipto. The Rosen Publishing Group. p. 8. ISBN 978-1-4358-3589-4.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Nilo idiay Wikimedia Commons
- Dagiti sasao a mainaig ti Nilo idiay Wikiquote
- Dagiti Kinapudno a maipanggep ti Karayan Nilo
- Panagipada a Nagbaetan Karayan Nilo ken Amasona
- Bibliograpia dagiti Danum a Rekurso ken Sangalubongan a Linteg
- Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Nilo
- Salaysay: Ti Narigat a Maawatan a Nilo ken ti Rugi ti Baro a Milenio
- Ti Salisal a Maipanggep ti Nilo
- Tesis a Mangus-usig ti Pakitinnarusan ti Karayan Nilo
- BBC: Ti karayan Amasona ket 'at-atiddog ngem ti Nilo'
- John Feeney, Ti Naudi a Layus ti Nilo, 2006, Saudi Aramco World


text:
Papa Esteban V
Ni Papa Esteban V ket isu ti papa manipud idi 885 aginggana idi 891. Isu ti simmaruno kenni Papa Adriano III, ken isu ket sinaruno babaen ni Papa Formoso. Kadagiti pannakibiangna iti Konstantinopla iti banag kenni Focio, ken dagiti pay pannakibiangna iti kabarbaro a simbaan ti Eslabo nga Ortodokso, isu ket nagsursurot kadagiti annuroten ni Papa Nicolas I.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Esteban V idiay Wikimedia Commons


text:
Malta
- Malta
- Dagiti purpuro ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti dati a kolonia ti Britaniko
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Italiano
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti isla ti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- NUTS 1 nga estadistiko a rehion ti Kappon ti Europa
- Dagiti kolonia a Poeniko
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1964
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Ifugao
Ti Ifugao ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Luzon. Ti ili ti Lagawe ti kapitoliona. Kabeddengna ti Benguet iti laud, ti Mountain Province iti amianan, ti Isabela iti daya, ken ti Nueva Vizcaya iti abagatan.
Masarakan iti Ifugao ti nalatak a Natukadtukad a Taltalon iti Banaue, nga isu ti kangrunaan a paspasiaren dagiti turista iti probinsia.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Ifugao ket addaan iti 11 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti CAR (Inggles) naala idi 30 Abril 2012


text:
Pammadayaw nga Oscar
Ti Pammadayaw nga Academia, am-ammo kas Pammadayaw nga Oscar ket ti kalatakan a premio iti pelicula idiay Estados Unidos. Tinawen a maibalbalangat kadagiti kalalaingan nga aktor ken direktor ken kapipintasan a pelicula iti tawen, ikedkeddeng daytoy ti Academia ti Arte ken Siensia iti Pelicula, maysa a gimong dagiti direktor, actor ken dadduma pay a mangal-alagad ken mangmangged iti industria ti pelicula. Manipud 2003, addan 5,816 a kamkameng ti Academia.
Ti kalkalpas a pammadayaw ket naited idi 2006, iti maika-78 seremonia ti Academia.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]


text:
Papa Sixto IV
Ni Papa Sixto IV (21 Hulio 1414 – 12 Agosto 1484), naipasngay idi a kas ni Francesco della Rovere, ket isu ti Papa manipud idi 1471 aginggana idi 1484. Dagiti nagun-odanna a kas ti Papa ket mairaman ti pannkabangon ti Sistina a Kapilia; dagiti grupo ti artista nga inurnosna ket nangipayuna ti Nasap a Renasimiento idiay Roma nga adda ti immuna a maestra obra ti baro nga artistiko a panawen ti siudad, dagiti Batikano nga Arkibo. Ni Sixto ket nagpaadu pay kadagit ahenda ti Espaniol a Panagala ken nangibabawi kadagiti bilin ti Konsilo ti Konstansa. Isu ket naindayegan para iti kina-neopotismona ket kinabukbukodan a nairaman iti di naidayegan a Pazzi a Pannakikumplot.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Lauro Martines, Abril A dARA: tI Florencia ken ti Kumplot a Suppiat ti Medici, Oxford: Unibersidad ti a Pagmalditan, 2003, pp. 150–196.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Sixto IV idiay Wikimedia Commons


text:
Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nainaganan a parametro
Ti testo ti "????" ket di naikaskaso
Saan a kasla dagit iadu a plantilia ti Wikipedia , dagiti dakamat ti CS1 ket saanda nga agusar ti saan a nanaganan wenno dagiti pangipuesto a parametro. No ti dakamat ket aglaon ti testo ti nagbaetan ti nakatakder a baras ken dayta a testo ket saan nga aglaon ti agpada a senial (=), ti CS1 ket saanna nga ikaskaso ti testo ket ireportana ti biddut. Daytoy ket agpayso urayno ti testo ket isu ti nagan ti husto a parametro.
Daytoy a biddut ket mabalin pay a gapuanan babaen dagiti sitatakder a baras a paset dagiti URL wenno dagiti titulo. No dagiti sitatakder a baras ket rumsua kadagiti URL, sukatan ti tumgngal maysa a nakatakder a baras iti
%7c. No dagiti nakatakder a baras ket rumsua kadagiti pateg ti parametro a saan a dagiti URL, sukatan ti tungngal maysa a nakatakder a baras iti
|.
Ti mangsolbar iti daytoy a biddut, ikkaten dagiti sobra, agnayon ti '=', agnayon ti maysa a maitutop a nagan ti parametro tapno makompleto ti parametroa, wenno mapasayaat a maikodigo dagiti nakatakder a baras kadagiti URL ken dagiti titulo.
Dagiti panid nga addaan ti kastoy a biddut ket automatiko a maikabil iti Kategoria:Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nainaganan a parametro.[a]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti panid iti espasio ti Agar-aramat, Agar-aramat tungtungan, ken Wikipedia tungtungan ket saana mairaman kadagiti pagsurotan a kategoria ti biddut.
Pampanid iti kategoria "Pampanid nga addaan kadagiti dakamat nga agus-usar kadagiti saan a nainaganan a parametro"
Ti sumaganad a 14 a pampanid ket dagiti adda iti daytoy a kategoria, manipud ti 14 a dagup.


text:
Bisiesto a tawen
Ti bisiesto a tawen (Inggles: Leap year') ket maysa a tawen nga adda ti maysa a nainayon nga aldaw, tapno maiyabot ti kalendario a tawen iti astronomia wenno tiempo a tawen.[1]Ngamin ket ti panawen wenno dagiti banbanag nga astronomia ket saan nga agbalin manen iti sangabukel nga al-aldaw, ti kalendario nga adda ti agpapada a bilang nga al-aldaw ti makatawen ket, iti aglabes a tiempo ket maiyanod kadagiti bambanag a sipsiputenna. Ti panagikabil ti maysa pay nga aldaw wenno maysa pay a bulan iti tawen, ti pinaka-iyanod na ket masimpa. Ti tawen nga saan a tupuak ket makunkuna a kadawyan a tawen.
Kaspagarigan, ti kalendario a Gregoriano, ti bulan ti Pebrero ti bisiesto a tawen ket adda ti 29 nga al-aldaw ngem ti kadawyan a bulan ket adda met laeng ti 28 nga al-aldaw, ket ti tawen ket adda dagiti 366 nga al-aldaw ngem ti kadawyan a tawen ket adda laeng dagiit 365 nga al-aldaw.
Bisiesto nga aldaw[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pebrero 29 ket isu ti petsa nga agparang iti kada uppat a tawen, ken isu daytoy ti makunkuna a bisiesto nga aldaw. Daytoy nga aldaw ket mainayon iti kalendario tapno masimpa ti bisiesto a tawen, ngamin ket ti daga ket saanna a palikmutan ti init iti husto a 365 nga al-aldaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Meeus. Astronomical Algorithms. Willmann-Bell. p. 62. ISBN 0943396611.


text:
Wikipedia:Ammom kadi/Naiduldulin
Ammom kadi...[urnosen | urnosen ti taudan]
Pangngaasi nga ikabil daytoy '''''~~~~~''''' iti ngato dagiti baro nga idulin tapno maikkan ti petsa.
17:58, 2 Enero 2013 (UTC)
- ... a ti Siudad ti Batikano (nailadawan) ket isu ti kabassitan a naturay nga estado iti lubong babaen ti kalawa ken populasion?
- ... a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket isu ti aríwánas nga aglaon ti Daga?
- ... a ni William R. King ket isu ti kabiitan ti pautna a nagserbi a kas Bise Presidente iti Estados Unidos?
- ... a ti Hanunó'o nga abesedário ket maysa a patneng a sinuratan iti Pilipinas nga agpatakder ken agpangato a maisurat?
- ... a ti Mahabharata ket adda dagiti 1.8 a riwriw a dagup dagiti balikas ken agarup a mamin sangapulo nga at-atiddog urayno pagtiponen ti Iliad ken Odyssey ?
15:51, 10 Enero 2013 (UTC)
- ... a ni Papa Urbano VII (nailadawan) ket nagturay ti tallo pulo ket tallo nga al-aldaw ken isu ti kabiitan a nagturay iti pakasaritaan ti papa?
- ... a ti ateísmo ket nagtaud manipud ti Griego nga ἄθeoς (atheos), a ti kaibuksilanna ket "awan ti dios wenno awan dagiti dios"?
- ... a ni Theodore Roosevelt ket isu ti kaubingan a Presidente ti Estados Unidos?
- ... a ti Herusalem ket isu pay ti nasantuan a siudad para kadagiti tallo a kangrunaan a relihion ti Hudaismo, Kristianidad ken Islam?
- ... a ti aríwánas ket buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, interestelar a pamay-an ti alingasaw ken tapok, ken ti nangisit a banag ?
16:06, 17 Enero 2013 (UTC)
- ... a ti kutón (nailadawan) ket adda dagiti agarup a 22,000 a sebbanganna?
- ... a ti komunismo ket nanipud ti pagsasao a Latin - communis a ti kaibuksilanna ket sapasap wenno sangalubongan?
- ... a ti Vienna ket makunkuna pay a "Ti Siudad iti Tagtagainep" ?
- ... a ti bagi ti tao ket aglaon ti agarup a 3% iti nitróheno babaen ti kadagsenna?
- ... a ti Ehipsio a sibilisasion ket napartuat idi las-ud ti panawen ti 3150 SK?
16:42, 24 Enero 2013 (UTC)
- ... a ti Kanal Panama (nailadawan) ket tagikua idi ti Colombia, Pranses ken Amerikano sakbay a tinengtengngel babaen ti gobierno ti Panama idi 1999?
- ... a ti pagsasao a Tseko ket naamammoan a kas ti Bohemio iti Inggles aginggana idi naladaw a maika-19 a siglo?
- ... a ti balitok ket nanipud kadagiti balikas ti Daan nga Inggles wenno Daan nga Aleman ti gulth a kayatna a saoen ket nasileng ken ti ghol ket duyaw?
- ... a ti Washington, D.C. ket nabangon kadagiti daga a sagut manipud kadagiti estado ti Maryland ken Virginia?
- ... a ti Rio de Janeiro ket maipatarus iti pagsasao nga Ilokano a kas ti Karayan ti Enero?
16:32, 31 Enero 2013 (UTC)
- ... a ti saluyot (nailadawan) ket birngas kadagiti Ilokano gapu iti panagayatda iti daytoy a nagalis a bulong?
- ... a ti Guam ket isu ti kadakkelan ken akin-abagatan unay kadagiti Isla ti Mariana?
- ... a ni William R. King ket isu ti kabiitan ti pautna a nagserbi a kas Bise Presidente iti Estados Unidos?
- ... a ti taga-ugma a Gresia ket nagpaut ti 1,300 a tawtawen?
- ... a ni Papa Urbano VIII ket isu idi ti naudi a papa a nangipadakkel ti teritorio ti papa babaen ti armas?
- ... a ti Unibersidad iti Hawai'i idiay Manoa ket isu laeng ti unibersidad wenno kolehio idiay Estados Unidos nga addaan ti departamento para iti panagadal iti pagsasao ken kultura dagiti Ilokano?
16:17, 7 Pebrero 2013 (UTC)
- ... a ti Wagayway iti Pilipinas (nailadawan) iti moderno a langana ket daremdem idi babaen ni Presidente Emilio Aguinaldo idi las-ud ti pannakapatalawna idiay Hong Kong idi 1897?
- ... a ni Qin Shi Huang ket isu ti immuna a nagbalin nga emperador ti nagkaykaysa a Tsina?
- ... a ti pagsasao nga Ilokano ket adda dagiti nasurok a 9 a riwriw a bilang dagiti agsasao iti sibubukel a Pilipinas ken saan pay a maibilbilang dagiti agsasao manipud kadagiti ganganaet a pagilian?
- ... a ti aldaw ket umat-atiddog ti agarup a 1.7 milisegundo ti tunggal maysa a siglo?
- ... a ni Diego Silang ket panggepna idi a mangibangon iti nawaya ken agwaywayas a pagilian dagiti Ilokano idi simmuppiat kadagiti simmakup a Kastila?
15:54, 22 Pebrero 2013 (UTC)
- ... a ti Daga (nailadawan) ket makunkuna pay a "Ti Asul a Marmol" ?
- ... a ti Krusada a termino ket naala manipud ti Pranses a termino para iti kapanggepan a panagala ti krus?
- ... a ni Hannibal Hamlin ket isu ti immuna a Bise Presidente iti Estados Unidos manipud ti Partido Republikano?
- ... a ni Otto von Bismarck ket isu ti immuna a Kanselor ti Imperio nga Aleman?
- ... a ni Papa Vigilio ket isu ti immuna kadagiti Bisantino a Papa?
16:59, 1 Marso 2013 (UTC)
- ... a ni Henri Matisse (nailadawan) ket nakaut-utang idi gapu ti panaggatgatangna kadagiti pinintaan nga obra dagiti rinaraemanna a mairaman ni Vincent van Gogh ken ni Paul Cézanne?
- ... a ti Danaw Victoria ket kompleto a namagaan ti saan a basbassit ngem tallo a beses manipud idi naporma?
- ... a ti Andes ket isu ti kaatiddogan a kontinental a kabambantayan iti lubong?
- ... a ni Al-Ghazali ket tinawtawagan babaen dagiti adu a historiador a kas ti agmaymaysa a kaimpluensiaan a Muslim kalpasan ti Islamiko a propeta a ni Mahoma?
- ... a ti Bangkok ket naamammuan pay ti pagsasao a Tailandes iti Krung Thep Maha Nakhon wenno Krung Thep a kayatna a saoen ket "siudad dagiti anghel"?
18:15, 8 Marso 2013 (UTC)
- ... a ni Papa Benedicto XVI (nailadawan) ket isu ti immuna a papa a nagikkat manipud kenni Papa Gregorio XII idi 1415, ken isu ti immuna a nagboluntario a nagikkat manipud kenni Papa Celestino V idi 1294?
- ... a ti Tanzania ket nagtaud ti naganna manipud ti panagkaykaysa idi 1964 ti estado ti Tanganyika ken ti Zanzibar tapno mangporma ti Republika ti Tanganyika ken Zanzibar?
- ... a ti San Marino ket inkedkeddeng babaen ti kaaduan nga isu ket addaan ti kaduogan a maus-usar pay laeng a naisurat a batay-linteg iti lubong?
- ... a ni Tomas Aquino ket kinemmeg ti bukodna a pamilia ken naibalud idi gapu ti panagayatna a tumipon kadagiti Dominikano embes nga agbalin a maysa a Benedictino a monghe?
- ... a ti Wimbledon ket isu ti kaduogan ken kangayedan a torneo ti tenis iti lubong?
15:38, 15 Marso 2013 (UTC)
- ... a ni Papa Gregorio X (nailadawan) ket isu idi ti napili a papa manipud ti kapautan a panagpili ti papa iti pakasaritaan ti Katoliko a Simbaan a nangrugi di 1268 aginggana idi 1271?
- ... a ti Karayan Mississippi ket isu ti kaatiddogan a sistema ti karayan iti Amianan nga Amerika?
- ... a ti Mongol nga Imperio ket isu idi ti kadakkelan nga agkakasigkay a daga nga imperio iti pakasaritaan ti nagtagitaoan?
- ... a ni Mustafa Kemal Atatürk ket naikkan idi ti apelyido nga Atatürk a kayatna a saoen ket "Ama dagiti Turko" ken maiparit nga usaren ti sinoman a tao?
- ... a ti Imperio nga Otomano ket nagpaut iti 623 a tawtawen, manipud idi 27 Hulio 1299 aginggana idi 1 Nobiembre 1922?
19:51, 22 Marso 2013 (UTC)
- ... a ni Papa Francisco (nailadawan) ket isu ti immuna a papa nga agnagan ti Francisco, immuna a Hesuita a papa, immuna a papa manipud ti Kaamerikaan, ken isu pay ti immuna a papa a naggapo ti ruar ti Europa manipud kenni Gregorio III idi maika-8 a siglo?
- ... a ti Lisbon ket isu ti akin-laud unay a dakkel a siudad a mabirukan idiay Europa, ken isu pay ti akin-laud unay a kapitolio a siudad ken ti maymaysa laeng iti igid ti pantar ti Atlantiko?
- ... a ni Karlomagno ket isu ti tinawtawagan a kas ti "Ama ti Europa" ken ti immuna a nangikaykaysa ti kaaduan a paset ti Laud nga Europa?
- ... a ti aldaw ket umat-atiddog ti agarup a 1.7 milisegundo ti tunggal maysa a siglo?
- ... a ti Hanunó'o nga abesedário ket maysa a patneng a sinuratan iti Pilipinas nga agpatakder ken agpangato a maisurat?
15:49, 29 Marso 2013 (UTC)
- ... a ni Rabindranath Tagore (nailadawan) ket immun-una a nagsursurat ti daniw idi agtawen ti walo ken immuna a nangipablaak ti daniwna a Bhānusiṃha idi isu ket agtawen ti sangapulo ket innem?
- ... a ti Karayan Yangtze ket isu ti kaatiddogan a karayan idiay Asia, ken ti maikatlo a kaatiddogan iti lubong?
- ... a ni Carolus Linnaeus ket immuna a nakaadal ti Latin sakbay a nakaadal iti Sueko?
- ... a ti Jakarta ket naalana ti naganna manipud ti balikas a "Jayakarta" a mabalin a maipatarus a kas "nagballigi nga aramid", "kompleto a tignay", wenno "kompleto a balligi"?
- ... a ti Moscow segun ti Forbes idi 2011 ket addaan kadagiti 79 a bilionario ken inatiwna ti Siudad ti New York a kas ti siudad nga addaan ti kaaduan ti bilang kadagiti bilionario?
14:53, 12 Abril 2013 (UTC)
- ... a ni Qin Shi Huang (nailadawan) ket isu idi ti ari ti Insik nga Estado ti Qin ken ti nagbalin nga immuna nga emperador ti nagkaykaysa a Tsina?
- ... a ti Danaw Baikal ket isu ti kaadaleman ken maysa kadagiti kalitnawan kadagiti amin a danaw iti lubong?
- ... a ni Suleiman I ket isu idi ti maikasangapulo ken kapautan a nagturturay nga Emperador ti Otomano nga Imperio, a nangrugi a nangturay manipud idi 1520 aginggana idi pimmusay idi 1566?
- ... a ti Lagos ket maysa idi a kampo ti pakigubatan para kadagiti kameng ti Benin nga Imperio ken tinawtawaganda daytoy idi iti Eko?
- ... a ti Gupta nga Imperio ket tinawtawagan daytoy a paset ti panawen a kas ti "Nabalitokan a Panawen ti India"?
22:24, 19 Abril 2013 (UTC)
- ... a ni Marie Curie (nailadawan) ket isu ti immuna a babai a nangabak ti Premio Nobel, is-isu pay ti babai a nangabak ti dua a pag-obraan, ken is-isu laeng ti nangabak kadagiti nadumaduma a siensia?
- ... a ti Himalaya ket nainaganan manipud ti Sanskrito a balikas ti hima (niebe) ken ālaya (pagtaengan), a literal a maipatarus a kas ti "pagtaengan ti niebe"?
- ... a ni Alexander Pushkin ket nakilablaban idi kadagiti duapulo ket siam a duelo?
- ... a ti Alpes ket ballasiwenna dagiti walo nga Alpino a pagpagilian ti Austria, Eslobenia, Suisa, Listenstain, Alemania, Pransia, Italia, ken Monaco?
- ... a ti Manila ket isu ti kapusekan ti populasion a siudad iti lubong?
22:02, 3 Mayo 2013 (UTC)
- ... a ti Baybay Mediteraneo (nailadawan) ket nanaganan manipud ti Latin a balikas ti mediterraneus a kayatna a saoen ket "akin-uneg a daga" wenno "iti tengnga ti daga" (manipud ti medius, "tengnga" ken terra, "daga")?
- ... a ti Atenas ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Gresia ken makunkuna pay a kas ti duyan ti Lumaud a sibilisasion?
- ... a ti Mahabharata ket addaan kadagiti 1.8 a riwriw a dagup dagiti balikas ken agarup a mamin sangapulo nga at-atiddog urayno pagtiponen ti Iliad ken Odyssey ?
- ... a ti Gubat ti Tallopulo a Tawen ket isu kadagiti kapautan ken kaaduan a nakadadael a suppiatan iti Europeano a pakasaritaan, ken ti maysa a kapautan a nagtultuloy a gubgubat iti moderno a pakasaritaan?
- ... a ti dusa iti patay ket agdama pay laeng nga us-asaren babaen dagiti 58 a pagilian?
18:11, 10 Mayo 2013 (UTC)
- ... a ti Washington, D.C. (nailadawan) ket nabangon kadagiti daga a sagut manipud kadagiti estado ti Maryland ken Virginia?
- ... a ti Hangul a panagsurat ket napartuat idi las-ud ti Joseon a Dinastia idi 1443, ken isu pay laeng ti opisial nga abesedario ti Korea?
- ... a ti Partido Republikano ket isu kaaduan a nangituray kadagiti nailian a politika ti Estados Unidos idi paset ti panawen ti 1860-1932?
- ... a ti aríwánas ket buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, interestelar a pamay-an ti alingasaw ken tapok, ken ti nagisit a banag ?
- ... a ti init ket mangbukel ti agarup a 99.86% iti dagup a masa iti Sistema a Solar?
15:56, 7 Hunio 2013 (UTC)
- ... a ni William R. King (nailadawan) ket pimmusay iti daig kalpasan ti 45 nga aldaw iti panagtakemna ken isu ti kabbitan a nagtakem a kas Bise Presidente iti Estados Unidos?
- ... a ti kutón ket adda dagiti agarup a 22,000 a sebbanganna?
- ... a ti Bangkok ket naamammuan pay iti pagsasao a Tailandes iti "Krung Thep Maha Nakhon" wenno "Krung Thep" a ti kaibuksilanna ket "siudad dagiti anghel"?
- ... a ni Papa Gregorio X ket nairugi ti pannakabutosna a kas papa idi 1268 ken nagpatingga idi 1271 ken isu ti kapautan ti pannakabutosna a kas papa ti pakasaritaan iti Romano Katoliko a Simbaan?
- ... a ti Danaw Baikal iti kaadalem a 1,642 m (5,390 pié) ken edad a 25 a riwriw a tawtawen ket isu ti kaadaleman ken kaduogan a danaw iti lubong?
21:39, 14 Hunio 2013 (UTC)
- ... a ti insekto (nailadawan) ket nakarkulo nga adda dagiti baetan ti innem ken sangapulo a riwriw dagiti bilang ti sibibiag a sebbanganna ken mabalin a mangirepresenta iti 90% kadagiti nagdumaduma a porma ti biag ti ayup iti Daga?
- ... a ti Abasida a Kalipato ket binangon idi ni Abbas ibn Abd al-Muttalib, ti kaubingan nga uliteg ni Propeta Mahoma?
- ... a ti Sarita ni Genji ket sagpaminsan pay a tinawtawagan a kas ti immuna a nobela iti lubong?
- ... a ti puso ti tao ket agpitikpitik iti 72 a pitik iti tunggal maysa a minuto ken agpitik iti agarup a 2.5 bilion a beses iti las-ud ti pagtengngaan iti 66 a tawtawen a panagbiag?
- ... a ti lawwalawwa ket adda dagiti agarup a 43,678 a sebbangan ken 109 a pamilia manipud idi 2008?
21:33, 21 Hunio 2013 (UTC)
- ... a ti tukak (nailadawan) ket adda dagiti agarup a 4,800 a nairehistro a sebbangan a pakaibilangan dagiti sumurok a 85% iti sibibiag a sebbangan ti ampibia?
- ... a ti mais ket isu ti kaaduan a naimulmula nga apit ti bukbukel iti Kaamerikaan ken adda dagiti 332 a riwriw a metriko tonelada a tinawen a tinaltalon idiay Estados Unidos?
- ... a ti Arkea ket naiklase idi kadagiti bakteria a kas dagiti prokariote (wenno Pagarian ti Monera) ken nanaganan dagitoy iti arkeabakteria?
- ... a ni Joseph Haydn ket kankanayon a tinawtawagan nga isu ti "Ama ti Simponia" ken "Ama ti Kuerdas a Kuarteto"?
- ... a ti mineral ket adda dagiti sumurok a 4,900 a kita ken sumurok a 4,660 kadagitoy ket napasingkedan babaen ti Sangalubongan a Gunglo ti Mineral?