text:
Planeta
Ti pita wenno planeta ket maysa a nainlangitan wenno selestial a bagi a pagliklikmutan ti maysa a bituen wenno tidda ti bituen nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a grabidad, saan unay nadagsen tapno mangrugi iti termonuklear a panaglunag, ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno planetisimal.[a][1][2]
Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag.
Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a Griego πλavήtnς aσtήp planētēs astēr a kayat na a saoen ket "agkalkalautang a bituen". Ti balikas wenno makunkuna a planeta ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti pakasaritaan, siensia, mitolohia, ken relihion. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti Diós. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti Init sumaruno ti Bulan, Márte, Merkúrio, Hupiter, Venus ken Saturno. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): Domingo, Lunes (manipud iti Luna), Martes, Mierkoles, Huebes (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), Biernes ken Sabado.
Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti Kappon ti Internasional nga Astonomika (IAU) ti maysa a resolusion nga agipalpalawag kadagiti planeta iti uneg ti Sistema a Solar wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko.
No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni Galileo Galilei. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni Johannes Kepler a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo Ingles: ice-cap ken dagiti tiempo. Nanipud idi rugi ti Panawen ti Law-ang, naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti bulkanismo, bagio, tektonika ken hidrolohia.
Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a higánte nga alingásaw, ken babbabassit, nabato a maradaga wenno naindagaan a planeta. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), Makemake, Haumea, ken Eris. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.
Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen).
Dagiti linaon
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kapanunutan dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga agkalkalautang a bituen iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia.
Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego πλάvnteς ἀσtέpeς (planetes asteres "agkalkalautang a bituen") wenno "πλavήtoι" (planētoi "agkalkalautang") nga iti tatata a panawen ti makunkuna a "planeta".[3] Iti taga-ugma a Gresia, Tsina, Babilonia, ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,[4][5] dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,[6] ken ti nalawag a sentido komun a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna.
Babilonia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti Babilonio, a nagtaeng idiay Mesopotamia idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a testo nga astronomikal ket ti Babilonio a Tableta a Benus iti Ammisaduqa, maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti MUL.APIN ket maysa a paris iti kuneiporme a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.[7]Dagiti Baboliniko nga Astrologo ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti nagbalin tattan a makunkuna a Lumaud nga Astrolohia.[8]Ti Enuma anu enlil, a naisurat iti panawen a Neo-asirio idi maika-7 a siglo BC,[9]ket naglaon ti listaan dagiti Partaan ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.[10][11]Ti Benus, Márte, Hupiter, ken Saturno ket nainaganan babaen dagiti Baboliniko nga Astrologo. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti panakaparnuay ti teleskopio iti moderno a panawen.[12]
Greko-Romano nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti Pitagóriko idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a "Tengnga nga Apuy" iti sentro ti Law-ang. Ni Pitágoras wenno ni Parménides ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.[13] Idi maika-3 a siglo BC, Aristarko iti Samos ket nagitukon ti maysa a heliosentriko a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti Sientipiko a Rebolusion.
Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti Helenistika a paset ti panawen, dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud ti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti Almagesto a sinurat babaen ni Ptolomio idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a testo para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.[14] Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti agliklikmut iti Daga segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud ti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.[15][14][16]
India[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a niAryabhata ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket immitlog.[17] Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay Abagatan nga India, a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada[18]
Idi 1500, ni Nilakantha Somayaji iti eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala, iti bukodna a Tantrasangraha, ti napabaro a modelo ni Aryabhata.[19] Iti bukodna nga Aryabhatiyabhasya, ti maysa a komentario para iti Aryabhatiya ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti Ti koniko a sistema a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni Tycho Brahe iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.[19][20]
Astronomia ti mediebal a Muslim[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-11 a siglo, ti panaglasat ti Benus ket pinaliiw idi babaen ni Avicenna, a nangibagbaga a ti Benus, mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.[21] Idi maika-12 a siglo, ni Ibn Bajjah ket nagpaliiw idi kadagiti "dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init", nga intono kua ket nainaganan a kas ti panaglasat ti Merkurio ken Benus babaen ti Maragha nga astronomo a ni Qotb al-Din Shirazi idi maika-13 a siglo.[22] Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.[23]
Europeano a Renasimiento[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti idudumteng ti Sientipiko a REbolusion, nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a "planeta" manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti lugar ti bituen); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti heliosentriko a modelo ni Copernicus, Galileo ken ni Kepler.
Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a "planeta" ken "satel=lite" ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.[24] Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti "planeta" ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti aniaman a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad.
Maika-19 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas tiCeres, Pallas, ken ti Vesta) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu barikes ti asteroid), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti "asteroid". Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a "planeta" ket naawawatan idi a kas ti ania man a "dakkel" a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.[25]
Maika-20 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti Pluto ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,[26] ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni Raymond Lyttleton ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti Neptuno,[27] ken ni Fred Whipple ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.[28] Nupay kasta, gaputa daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,[29] daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006.
Idi 1992, dagiti astronomo a ni Aleksander Wolszczan ken ni Dale Frail ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a pulsar, ti PSR B1257+12. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni Michel Mayor ken ni Didier Queloz iti Unibersidad ti Hinebra ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a nangruna nga agsisinnaruno a bituen (51 Pegasi).[30]
Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti "kayumanggi nga ansisit".[31] Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti deuterio, ti nadagdagsen nga isotopo ti hidrohenio. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.[32]
Maika-21 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga barikes, wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti termonuklear a panaglunag iti deuterio.
Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gaputa dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti Barikes ti Kuiper) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu.
Adda kadagitoy ket mairaman ti Quaoar, Sedna, ken Eris ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti maikasangapulo a planeta, nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta.
Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti pannakaipalplawag ti planeta, ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti nakaliklik ti pagtayyekanda (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti ansisit a planeta, nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag (Ceres, Pluto ken Eris).[33]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a butos". Kappon ti Internasional nga Astronomiko. 2006. Naala idi 2009-12-30.
- ^ "Ago-obra a Bunggoy dagiti Extrasolar a Planeta (WGESP) iti Kappon ti Internasional nga Astronomiko". IAU. 2001. Naala idi 2008-08-23.
- ^ H. G. Liddell and R. Scott, A Greek–English Lexicon, maikasiam nga edision, (Oxford: Clarendon Press, 1940).
- ^ Neugebauer, Otto E. (1945). "Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an". Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya. 4 (1): 1–38. doi:10.1086/370729.
- ^ Ronan, Colin. "Astronomia Sakbay ti Teleskopio". Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon (Walker nga ed.). p. 264–265.
- ^ Kuhn, Thomas S. (1957). Ti Copernica a Rebolusion. Pagmalditan ti Unibersidad ti Harvard. p. 5–20. ISBN 0-674-17103-9.
- ^ Francesca Rochberg (2000). "Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia". Iti Jack Sasson. Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya. III. p. 1930.
- ^ Holden, James Herschel (1996). A History of Horoscopic Astrology. AFA. p. 1. ISBN 978-0-86690-463-6.
- ^ Hermann Hunger, ed. (1992). Astrolohika a reporta kadagiti Assyrian nga ari. Stado Archivo iti Assyria. 8. Unibersidad ti Helsinki a Pagmalditan. ISBN 951-570-130-9.
- ^ Lambert, W. G.; Reiner, Erica (1987). "Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa". Journal of the American Oriental Society. 107 (1): 93–96. doi:10.2307/602955. JSTOR 602955.
- ^ Kasak, Enn; Veede, Raul (2001). Mare Kõiva ken Andres Kuperjanov, ed. "Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia (PDF)" (PDF). Electronic Journal of Folklore. Museo ti Literaria iti Estonia. 16: 7–35. Naala idi 2008-02-06.
- ^ A. Sachs (Mayo 2, 1974). "Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia". Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres. Naarian a Kagimongan ti Londres. 276 (1257): 43–50 [45 & 48–9]. Bibcode:1974RSPTA.276...43S. doi:10.1098/rsta.1974.0008. JSTOR 74273.
- ^ Burnet, John (1950). Grigo a philosoia: Thales agingga ti Plato. Macmillan and Co. p. 7–11. ISBN 978-1-4067-6601-1. Naala idi 2008-02-07.
- ^ a b Goldstein, Bernard R. (1997). "Isalsalakan ti penomena: ti lugar iti likud ti planeta a teoria ni Ptolomio". Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia. Cambridge (UK). 28 (1): 1–12. Bibcode:1997JHA....28....1G.
- ^ "planet, n.". Oxford nga Inggles a Diksionario. 2007. Naala idi 2008-02-07. Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa
- ^ Ptolomio; Toomer, G. J. (1998). Almagesto ni Ptolomio. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan. ISBN 978-0-691-00260-6.
- ^ J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, Aryabhata ti Mankaman, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika]]
- ^ Sarma, K. V. (1997) "Astronomia idiay India" iti Selin, Helaine Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura, Kluwer Academic Publishers, ISBN 0-7923-4066-3, p. 116
- ^ a b =Ramasubramanian, K. (1998). "Modelo iti planetraio a panaggunay kadagiti obra dagiti astronomo ti Kerala". Bulletin of the Astronomical Society of India. 26: 11–31 [23–4]. Bibcode:1998BASI...26...11R.
- ^ Ramasubramanian etc. (1994)
- ^ Sally P. Ragep (2007). "Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā". Iti Thomas Hockey. Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo. Springer Science+Business Media. p. 570–572. Bibcode:2000eaa..bookE3736.. doi:10.1888/0333750888/3736. ISBN 0-333-75088-8.
- ^ S. M. Razaullah Ansari (2002). Pakasaritaan ti oriental nga astronomia: dagiti nagbanagan dagiti 17 a nagtitinnulongan a pannakitungtungan iti maika-23 a Sapasap nga Asemblia tiSangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga inurnos babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997. Springer. p. 137. ISBN 1-4020-0657-8.
- ^ Fred Espenak. "Innem a milenio a katologo kadagiti panaglasat ti BenusS: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE". NASA/GSFC. Naala idi 11 Pebrero 2012.
- ^ Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar
- ^ Hilton, James L. (2001-09-17). "Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta?". U.S. Naval Observatory. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2007-09-21. Naala idi 2007-04-08.
- ^ Croswell, K. (1997). Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars. The Free Press. p. 57. ISBN 978-0-684-83252-4.
- ^ Lyttleton, Raymond A. (1936). "Kadagiti posible a resulta iti pannakasabat ti Pluto iti sitema ti Neptuno". Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia. 97: 108. Bibcode:1936MNRAS..97..108L.
- ^ Whipple, Fred (1964). "Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar". Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika. 52 (2): 565–594. Bibcode:1964PNAS...52..565W. doi:10.1073/pnas.52.2.565. PMC 300311. PMID 16591209.
- ^ Luu, Jane X.; Jewitt, David C. (1996). "Ti Kuiper a Barikes". Scientific American. 274 (5): 46–52. doi:10.1038/scientificamerican0596-46.
- ^ Mayor, Michel; Queloz, Didier (1995). "Ti masa ti Hupiter a kakuyog ti solar a kita ti bituen". Nature. 378 (6356): 355–359. Bibcode:1995Natur.378..355M. doi:10.1038/378355a0.
- ^ "Sapasap nga Asemblia ti IAU : Suppiat ti pannakaipalpalawag iti Planeta" (.wmv). MediaStream.cz. 2006. Naala idi 2008-08-23.
- ^ Basri, Gibor (2000). "Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit". Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika. 38 (1): 485. Bibcode:2000ARA&A..38..485B. doi:10.1146/annurev.astro.38.1.485.
- ^ Green, D. W. E. (2006-09-13). "(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia)" (PDF). Circular No. 8747. Sentral nga Opisina para kadagiti Astronomiko a Telegrama, Sangalubongan a Kappon ti Astronomia. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi Hunio 24, 2008. Naala idi 2011-07-05.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Dagiti planeta iti Wikimedia Commons
- Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia
- Warnakan ti ladawan ti NASA
- NASA Planet Quest
- Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen
- "Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 "Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag"". Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 2007-12-14.
- "Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig." artikulo babaen ni Stern ken Levinson
- Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia


c: text/html

text:
PAKASARITAAN TI BIAG
Pinagballigi ni Jehova ti Panagserbik Kenkuana
Imbagak iti opisial a naibaludak idin ta saanko a kayat ti makigubat. Insaludsodko kenkuana: “Ipaibaludnak kadi manen?” Napasamak dayta idi maikadua a naayabanak nga agserbi iti United States Army.
NAYANAKAK idi 1926 idiay Crooksville, Ohio, United States. Saan a relihioso da Tatang ken Nanang, ngem imbagada kadakami a walo nga annakda a mapankami makimisa. Nakimismisaak idi iti Methodist Church. Idi agtawenak iti 14, inikkannak ti ministro iti premio ta makatawen a saanak a naglangan kadagiti misa iti Domingo.
Iti dayta met la a tiempo, adda kaarrubami a Saksi ni Jehova nga agnagan Margaret Walker a mangbisbisita ken nanangko ken isarsaritana kenkuana ti maipapan iti Biblia. Maysa nga aldaw, kayatko met ti dumngeg. Pinaruarnak ni Nanang iti balaymi ta impagarupna a makaisturboak iti panagadalda. Ngem dimngegak latta iti pagsarsaritaanda. Kalpasan ti sumagmamano nga ibibisita ni Margaret, dinamagna kaniak, “Ammom kadi ti nagan ti Dios?” Insungbatko, “Ammo dayta ti amin—Dios.” Kinunana, “Alaem ti Bibliam ket basaem ti Salmo 83:18.” Inaramidko dayta, ket naammuak a Jehova ti nagan ti Dios. Napanak kadagiti gagayyemko ket imbagak kadakuada, “Inton makaawidkayo no rabii, kitaenyonto ti Salmo 83:18 iti Bibliayo ket mabasayo ti nagan ti Dios.” Mabalin a maikunam a nangasabaakon a dagus.
Nagadalak iti Biblia ket nagbautisarak idi 1941. Di nagbayag, nadutokanak a mangikondukta iti panagadal iti libro ti kongregasion. Pinaregtak ni Nanang ken dagiti kakabsatko nga umayda, ket nangrugida amin a tumabuno iti panagadal iti libro nga ikonkonduktak. Ngem saan nga interesado ni Tatang.
IBUBUSOR ITI PAGTAENGAN
Naikkanak iti ad-adu pay a rebbengen iti kongregasion, ken nangaramidak iti libraria a nangipanak kadagiti publikasion. Maysa nga aldaw, intudo ni Tatang dagiti librok ket kinunana: “Makitam dagita? Iruarmo iti balay, ket mabalinmon ti pumanaw.” Pimmanawak ket nangabangak iti maysa a kuarto iti Zanesville, Ohio, ngem nagsublisubliak tapno paregtaek ti pamiliak.
Linapdan ni Tatang ni Nanang a makigimong. No dadduma, bayat a magmagna ni Nanang, kamakamenna sa iguyodna iti balaymi. Ngem tumaray ni Nanang a rummuar iti sabali a ruangan tapno mapan makigimong. Imbagak ken Nanang: “Saankayo nga agdanag. Maumanto met laeng a mangkamkamat kadakayo.” Idi agangay, saanen a laplapdan ni Tatang ni Nanang isu a nawayan a makigimong.
Idi 1943, maang-angayen iti kongregasionmi ti Teokratiko nga Eskuelaan ti Panagministro ket nangrugiakon nga agpaset. Gapu kadagiti balakad a naawatko tunggal agpasetak iti eskuelaan, nagbalinak a nalaing nga agpalawag.
PANAGBALIN A NEUTRAL BAYAT TI GUBAT
Madama idin ti Gubat Sangalubongan II. Idi 1944, naayabanak tapno agsoldado. Nagreportak idiay Fort Hayes iti Columbus, Ohio, ineksamendak dagiti doktor, ken sinuratak dagiti papeles. Imbagak met kadagiti opisial a saanko a kayat ti agsoldado isu a pinalubosandak. Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, adda opisial nga immay iti pagnanaedak sa kinunana: “Corwin Robison, adda pammalubos kaniak a mangaresto kenka.”
Iti korte, kalpasan ti dua a lawas, kinuna ti hues: “No siak la ti masurot, tungpal-biag a paibaludka. Adda kadi makunam?” Insungbatko: “Apo, naibilangak koma kas ministro. Ti ruangan dagiti tattao ti pagpalpalawagak, ken inkaskasabak ti naimbag a damag ti Pagarian iti adu a tattao.” Kinuna ti hues iti hurado, wenno grupo ti tattao a mangikeddeng iti dusa: “Addakayo ditoy saan a tapno ikeddengyo no ministro wenno saan daytoy a baro. Addakayo ditoy tapno desisionanyo no kinayatna wenno nagkedked nga agsoldado.” Awan pay kagudua nga oras, dinesisionanen ti hurado a nakabasolak. Sinentensiaannak ti hues a maibalud iti lima a tawen idiay Ashland, Kentucky.
SINALAKNIBANNAK NI JEHOVA ITI PAGBALUDAN
Dua a lawasko iti pagbaludan iti Columbus, Ohio, ket addaak laeng iti seldak iti umuna nga aldaw. Inkararagko ken Jehova: “Saanko a kabaelan ti agnaed iti selda iti lima a tawen. Diak ammo ti aramidek.”
Iti sumaganad nga aldaw, pinaruardak dagiti guardia. Immasidegak iti maysa a natayag ken nabaneg a balud, ken tantan-awanmi ti ruar. Dinamagnak, “Apay a naibaludka, Pandek?” Insungbatko, “Maysaak a Saksi ni Jehova.” Kinunana, “Agpayso? Apay ngarud nga addaka ditoy?” Kinunak, “Saan ngamin a makigubat ken pumatay dagiti Saksi ni Jehova.” Insungbatna, “Imbaluddaka gapu ta saanmo a kayat ti pumatay. Imbaludda ti dadduma gapu ta pumatpatayda. Umiso kadi met dayta?” Kinunak, “Saan.”
Idi kuan kinunana, “Naibaludak idi iti 15 a tawen iti sabali a pagbaludan, ket nabasak sadiay ti dadduma a pagbasaanyo.” Inkararagko, “Apo Jehova, tulongannak koma a manggayyem iti daytoy a tao.” Iti dayta met la a tiempo, kinuna ni Paul—ti nagan ti lalaki: “No sagidendaka dagitoy, agpukkawka laeng. Siak ti makaammo kadakuada.” Nagbanaganna, awan nagbalin a problemak kadagiti 50 a balud iti nakaibaludanmi.
Idi inyakardak dagiti opisial iti pagbaludan idiay Ashland, naammuak nga adu gayam a natataengan a kakabsat ti naibalud idiay Ashland. Ti pannakilangenda ti nakatulong kaniak ken ti dadduma nga agtalinaed a nabileg iti naespirituan. Inikkandakami iti paset iti linawas a panagbasa iti Biblia, ken nagisaganakami kadagiti saludsod ken sungbat para iti gimong a naawagan Bible Bees. Adda met natudingan a mangasikaso iti teritoria. Nagnaedkami iti dakkel a selda nga addaan kadagiti pagiddaan iti didingna. Imbaga ti mangas-asikaso iti teritoria kaniak: “Robison, sika ti mangasaba iti pagiddaan a kastoy ken kasta. Asinoman a naituding iti dayta a pagiddaan ket teritoriam. Siguraduem a makasabaam sakbay a pumanaw.” Kasta idi ti organisado a panangasabami.
TI NASARAKAK ITI RUAR TI PAGBALUDAN
Nagpatingga ti Gubat Sangalubongan II idi 1945, ngem nakabaludak latta. Madanaganak iti pamiliak gapu ta imbaga idi kaniak ni Tatang, “No mapapanawka, makontrolkon ti dadduma.” Idi nawayawayaanak, nasdaawak. Uray bumusbusor ni Tatang, pito a miembro ti pamiliak ti makigimgimong ken maysa a kabsatko a babai ti nabautisaranen.
Idi nangrugi ti Korean War idi 1950, naayabanak manen nga agsoldado ket nagreportak idiay Fort Hayes. Kalpasan ti maysa nga eksaminasion, kinuna kaniak ti maysa nga opisial, “Maysaka kadagiti kangatuan ti naalana iti grupoyo.” Insungbatko, “Nasayaat, ngem saanak nga agsoldado.” Imbagak ti linaon ti 2 Timoteo 2:3 ket kinunak, “Maysaakon a soldado ni Kristo.” Saan a nagtagtagari, kalpasanna kinunana, “Mabalinmon ti pumanaw.”
Kalpasanna, immatenderak iti miting dagiti mayat nga agboluntario iti Bethel iti maysa a kombension idiay Cincinnati, Ohio. Imbaga kadakami ni Brother Milton Henschel a no kayat ti maysa a kabsat ti agsakripisio para iti Pagarian, mabalin nga usaren ti organisasion nga agserbi iti Bethel. Nagaplayak nga agserbi iti Bethel, ket naayabanak nga agreport idiay Brooklyn Bethel idi Agosto 1954. Manipud idin, agserserbiakon iti Bethel.
Saanak a naibusan iti trabaho iti Bethel. Iti adu a tawen, siak ti nangasikaso kadagiti boiler iti pagimprentaan ken kadagiti opisina, nagbalinak a mekaniko, ken nagtarimaanak kadagiti kandado. Nagtrabahoak met kadagiti Assembly Hall idiay New York City.
Nagustuak ti naespirituan a rutina iti Bethel, a pakairamanan ti panagatenderko iti morning worship ken Panagadal ti pamilia iti Pagwanawanan, kasta met ti pannakiramanko iti panangasaba ti kongregasion. No panunotem, kabaelan ken masapul koma nga aramiden met dayta ti tunggal pamilia a Saksi ni Jehova. No inaldaw nga agteksto ti pamilia, addaanda iti regular a Panagdaydayaw ti Pamilia, ken makipasetda iti gimong ken naregtada iti panangikasaba iti naimbag a damag, amin a miembro ti pamilia ket agbalin a nasalun-at iti naespirituan.
Adu ti nagbalin a gagayyemko iti Bethel ken iti kongregasion. Dadduma ti napulotan ken inawatdan ti nailangitan a gunggonada. Dadduma ti addaan iti naindagaan a namnama. Ngem imperpekto ti amin nga adipen ni Jehova, agraman dagiti Bethelite. No adda saanmi a pagkinnaawatan iti maysa a kabsat, kanayon nga ikagumaak ti makikappia. Panunotek ti Mateo 5:23, 24 ken no kasanomi a risuten ti saanmi a pagkinnaawatan. Saan a nalaka ti agpakawan, ngem manmano a makitak nga agtultuloy ti problema kalpasan a nagpadispensarakon.
DAGITI NASAYAAT A RESULTA TI PANAGSERBIK
Gapu iti edadko, marigatanakon nga agbalaybalay, ngem intultuloyko ti nangasaba. Nakasursuroak iti sumagmamano a Mandarin Chinese ket maragragsakanak a makisarsarita kadagiti Chinese nga adda iti kalsada. Adda dagiti agsapa a makaipaimaak iti 30 wenno 40 a magasin kadagiti interesado.
Nakapagsarungkarak pay ketdi idiay China! Maysa nga aldaw, inisemannak ti maysa a balasitang bayat nga agiwarwaras kadagiti pagbasaan a mangyam-ammo iti maysa a paglakuan iti prutas. Inisemak ken inikkak iti Chinese a Pagwanawanan ken Agriingkayo! Inawatna ken imbagana a Katie ti naganna. Tunggal makitanak, makisarita kaniak. Insurok kenkuana ti nagan dagiti prutas ken nateng iti Ingles, ken tuladenna kalpasan a maibagak. Inlawlawagko met dagiti teksto ti Biblia kenkuana, ket inawatna ti libro nga Isursuro ti Biblia. Kalpasan ti mano a lawas, diakon nakitkita.
Kalpasan ti sumagmamano a bulan, adda manen balasitang nga agiwarwaras iti pagbasaan a nangawat kadagiti magasin nga intedko. Iti sumaruno a lawas, inyawatna kaniak ti selponna ket kinunana, “Makisaritaka idiay China.” Kinunak, “Awan ti am-ammok idiay China.” Ngem impapilitna isu nga innalak ti selpon ket simmungbatak, “Hello, ni Robison daytoy.” Simmungbat ti adda iti sabali a linia, “Robby, ni Katie daytoy. Addaakon ditoy China.” Kinunak, “China?” Simmungbat ni Katie, “Wen, Robby. Ammom, kabsatko dayta balasitang a nangyawat iti selpon kenka. Adu a naimbag a bambanag ti insurom kaniak. Isurom koma met kenkuana dagiti insurom kaniak.” Kinunak, “Katie, aramidek ti amin a kabaelak. Pagyamanan ta imbagam no sadino ti ayanmo.” Idi agangay, saankon a nakasarita pay ti kabsat ni Katie. Sadinoman ti ayan dagitoy a babbalasitang, namnamaek nga ad-adu pay ti maammuanda maipapan ken Jehova.
Adda 73 a tawenen nga agserserbiak ken Jehova. Maragsakanak ta tinulongannak nga agtalinaed a neutral ken agbalin a matalek iti uneg ti pagbaludan. Imbaga met dagiti kakabsatko a timmuredda idi sinangok ti panangbusor ni Tatang a saanak a simmuko. Idi agangay, nabautisaran ni Nanang ken ti innem kadagiti kakabsatko. Simmingpet met ni Tatang ken nakigimgimong pay ketdi sakbay a natay.
No pagayatan ti Dios, agbiagto iti baro a lubong dagiti miembro ti pamiliak ken gagayyemko a pimmusayen. Nagragsak la ketdin ti agdayaw ken Jehova iti amin a tiempo a kadua dagiti ay-ayatentayo! *
^ par. 32 Bayat a maisagsagana a maipablaak daytoy nga artikulo, natay ni Corwin Robison a matalek ken Jehova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Linux (kernel)
Ti Linux ket maysa a sistema ti panangpaandar iti kompiuter. Ti Linux ti maysa kadagiti kalatakan a pammaneknek ken pammatalged ti nawaya ken libre a software ken ti nawaya a software a panagpartuatan. Saan a kas kadagiti propitario a sistema a kas iti Microsoft Windows wenno Mac OS, ti taudan a kodigo ti Linux ket silulukat ken sidadaya iti publico ket uray asino ket nawaya a mangusar, mangbaliw, ken mangiwaras.
Ni Linus Torvalds, maysa a Finlandes, ti nangirugi idi 1991 iti adda ita a Linux, kabayatan nga agbasbasa isuna idi iti Universidad ti Helsinki.


text:
Mactan
Ti Mactan ket maysa nga isla a mabirukan idiay asideg ti Isla ti Cebu idiay Filipinas. Ti isla ket paset ti probinsia ti Cebu ken nabingbingay kadagiti Siudad Lapu-Lapu ken ti ili ti Cordova. Ti isla ket naisina manipud idiay Cebu babaen ti Kanal ti Mactan nga iballasiwan daytoy dagiti dua a rangtay: ti Tangtay Marcelo Fernane ken ti Rangtay Mactan-Mandaue.
Ti Internasional nga Eropuerto ti Mactan-Cebu, ti maikadua a naisingangar nga eropuerto ti pagilian ket mabirukan idiay isla ti Mactan.


text:
2014
Ti tawen idi 2014 (MMXIV) ket kadawyan a tawen a nangrugi iti Mierkoles iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra E), ti maika-2014 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-14 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-14 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-5 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2010.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
Marso[urnosen | urnosen ti taudan]
Abril[urnosen | urnosen ti taudan]
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
Hunio[urnosen | urnosen ti taudan]
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Disiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 1 – Maximilian Schell, Austriano-Suiso nga aktor (naipasngay 1930)
- Pebrero 2 – Philip Seymour Hoffman, Amerikano nga aktor (naipasngay 1967)
- Pebrero 10 – Shirley Temple, Amerikana nga aktres ken diplomata (naipasngay 1928)
- Agosto 11 – Robin Williams, Amerikano nga aktor ken komediante (naipasngay 1951)
- Disiembre 30 – Luise Rainer, naiyanak nga Aleman nga aktres (naipasngay 1910)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 2014 iti Wikimedia Commons


text:
Ariwanas
Ti ariwanas ket mays a nawatiwat, a grabitasion a panakaibedbed a sistema a buklen dagiti bituen ken dagiti estelar a tidda, maysa a interestelar a pamay-an iti alingasaw ken tapok, ken nagruna ngem saan unay a maawawatan a komponente a pangpadasanna a nanaganan ti nangisit a banag.[1][2] Ti balikas nga ariwanas ket naala manipud iti Griego a galaxias (YaλaEίaς), literal a kayatna a sawen ket "nagatasan", ti maysa a panagreperensia ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Dagiti kas pagarigan dagiti ariwanas ket sumakop manipud dagiti ansisit nga adda dagiti basbassit ngem sangapulo a riwriw(107) a bitbituen[3] aginggana kadagiti higante nga addaan dagiti ginasut a trilion (1014) a bitbituen,[4] a ti tunggal maysa ket palpalikmutanna ti bukod ti ariwanasna a tengnga iti masa.
Ti ariwanas ket agloan kadagiti nadumaduma a bilang dagiti bituen a sistema, dagiti bituen a rimpuok ken ti kita dagiti interestelar nga ulep. Iti nagbaetan dagitoy a banbanag ket ti maysa a naingpis nga interestelar a pamay-an iti alingasaw, tapok, ken dagiti kosmiko nga anaraar. Ti nangisit a banag ket agparang ti pannakaibilang para iti agarup a 90% iti masa kadagiti kaaduan nga ariwanas. Dagiti napalpaliiw a datos ket agipaltiing a dagiti nawatiwat unay a nangisit nga abot ket baka rumsuada iti tengnga kadagiti adu, wenno baka amin, nga ariwanas. Naipanunotan dagitoy a nagnangruna a mangiturturong iti aktibo a galaktiko a tengnga a mabirukan iti bugas kadagiti ariwanas. Ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket agparang a mangisanglad iti maysa a kastoy a banag.[5]
Ti ariwanas ket naipakasaritaan a naikategoria segun kadagiti makitkita a sukogda; a kadaywan a maitudtudo kadagiti bukodda a makitkita a morpolohia. Ti kadaywan a porma ket ti eliptiko nga ariwanas,[6] nga adda ti basikaw nga immitlog a sukog a lawag a bariweswes. Dagiti agkusikos nga ariwanas ket nasukogda a kasla disko nga adda ti natapokan, nga agkilkillo a dagiti ima. Dagiti rinagis wenno karnarna a sukog ket naamammon dagitoy a kas dagiti rinagis nga ariwanas ken kadaywan a nagtaud manipud iti panaggulo babaen ti grabitasional a panagguyod kadagiti kaarubana nga ariwanas. Dagiti kastoy a pannakitignay a nagbaetan dagiti ariwanas, a mabalin a pagbanagan dagiti panagtitipon, a sagpaminsan nga inaramid ti naisangsangayan a panagpaadu dagiti aramid a panagporma ti bituen a magipapan dagiti agbettak a bituen nga ariwanas. Dagiti basbassit nga ariwanas ket awananda kadagiti nasupnet a patakder a maipadpatudo a kas dagiti rinagis nag ariwanas.[7]
Adda ngata dagiti agarup a 170 bilion (1.7 × 1011) nga ariwanas a mapalpaliiw a law-ang,[8][9] ken posible nga ad-adyu pay kadagiti nawatwatiwat a teoretiko a multiberso.[10] Kaaduan ket 1,000 to 100,000[11] a dagiti parsec iti diametro ken kadaywan a naisina babaen ti kaadayo iti urno s iti riwriw iti parsecs (wenno megaparsecs).[12] Ti Intergalaktiko a limbang (ti limbang a nagbaetan dagiti ariwanas) ket napnoda kadagiti naingpis nga alingasaw iti natimbengan a densidad iti basbassit ngem maysa nga atomo iti tunggal maysa a kubiko metro. Kaaduan kadagiti ariwanas ket naurnosda kadagiti pagurnosan iti asosasion nga ammo a kas dagiti grupo ken rimpuok, a daytoy ket, a kadawyan daytoy nga agbalin dagiti dakdakkel a nalatak a rimpuok. Iti kadakkelan a gantingan, dagitoy nga asosasion ket sapasap dagitoy a maur-urnos kadagiti sabanas ken pilamento, a napalikmutan babaen dagiti nakadakdakkel a vkodapsi.[13]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga ariwanas ket nagtaud iti Griego a termino para iti bukodtayo nga aríwánas, galaxias (YaλaEίaς, "milky one"), wenno kyklos ("sirkulo") galaktikos ("nagatasan")[14] para iti langana iti langit. Iti Griego a mitolohia,, ni Zeus ket inkabilna ti anakna a lalaki a naipasngay babaen ti mortal a babai, ti maladaga Herakles, iti suso ni Hera bayat nga isu ket nakaturturog tapno ti maladaga ket inumenna ti nadiosan a gatas ti mortal a babai ken iti gapu daytoy ket agbalinto a saan a matay. Ni Hera ket nakariing bayat nga agsussuso ken nakitana nga agayaywan ti dina ammo a maladaga: induronna ti maladaga ken pimmsuak ti gatasna iti rabii a langit, a nagpataud daytoy ti nakusnaw a lawag a natawtawaganen a kas ti Nagririmpuok a Bitbituen.[15][16]
Iti astronomiko a literatura, ti naipadakkel a balikas ti 'Ariwanas' ket maus-usar a mangitudo ti bukodtayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, tapno mailasin manipud kadagiti bilion a sabsabali nga ariwanas. Ti Ingles a termino a Milky Way ket masurot manipud iti sarita babaen ni Chaucer:
"See yonder, lo, the Galaxyë
Which men clepeth the Milky Wey,
For hit is whyt."— Geoffrey Chaucer. Ti Balay iti Dayaw, c. 1380.[14]
Idi inaramid ni William Herschel ti bukodna a katologo dagiti nauneg a banag iti langit idi 1786, isu ket nagusar tinagan a agkusikos a nebulosa para kadagiti naisangayan a banag aka ti M31. Dagitoy ket mabigbiganto a dagiti nakadakdakkel a nagtitiponan dagiti bitbituen, idi ti husto a kaadayo dagitoy abanag ket narugian a maiyamanan, ken materminodanto a ka dagiti iisla a law-ang. Nupay kasta, ti balikas a Law-ang ket naawawatan a ti kayatna a sawen ket ti intero nga irurumsua, so nga daytoy nga insao ket saan unayen a maus-usar ken dagiti banbanag ket nagbalin nga ammo a kas dagiti ariwanas.[17]
Panagpalpaliiw a pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti realisasion a datayo ket agtaeng iti maysa nga ariwanas, ken adda idi, iti kinapudno, nga adda dagiti sabsabali nga ariwanas, dagiti paralelo a panakaduktalan a naaramid a maipanggep ti Nagririmpuok a Bitbituen ken dagiti dadduma a nebula iti rabii a langit.
Nagririmpuok a Bitbituen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Griego a pilosopo a ni Democritus (450–370 BC) ket nagipaltiing a dagiti naraniag a banda iti rabii a langit a tinawtawagan a Nagririmpuok a Bitbituen ket baka buklen dagiti adayo a bitbituen.[18] Aristoteles (384–322 BC), nupay kasta, namatmati a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid babaen ti "ti panaggangat iti immapuy a panagisang-aw kadagiti bituen a dagitoy ket dadakkel, adu ken nagiinnnasidegda" ken ti "panaggangat ket maaramid idiay ngato a paset iti tangatang, idiay rehion iti lubong nga agtultuloy kadagiti panaggunay dagiti nainlangitan."[19] Ti Neoplatonista a pilosopo a ni Olympiodorus the Younger (c. 495–570 AD) ket sientipiko idi a kritiko iti daytoy a kapanunutan, a sumupsupiat a no ti Nagririmpuok a Bitbituen ket sublinario daytoy ket nasken nga agparang a sabali kadagiti sabsabali a panawen ken luglugar iti Daga, ken daytoy ket nasken nga adda iti paralahe, na daytoy ket awan. Iti panunutna, ti Naririmpuok a Bitbituen ket maysa a nailangitanl. Daytoy a kapanunotan ket kalpasanto a makaimpluensia iti Islamiko a lubong.[20]
Segun kenni Mohani Mohamed, ti Arabiano nga astronomo a ni Alhazen (965–1037) ket nagaramid ti immuna a panagpalpaliiw ken panagrukod paralahe ti Nagririmpuok a Bitbituen,[21] ken isu ket "naikeddengna a ti gapuanan ti Nagririmpuok a Bitbituen ket awan ti paralahe, adayo unay iti Daga ken saan a tagikuaen ti tangatang."[22] Ti Persiano nga astronomo a ni Abū Rayhān al-Bīrūnī (973–1048) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket dagiti "umnong dagiti adu a tidda iti masna iti nebulosa a bitbituen."[23][24] Ti Andalusian nga astronomo a ni Ibn Bajjah ("Avempace", d. 1138) ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bitbituen a gangani nga agaasideg ken agparang ngaagtultuloy nga imahen gapu ti nagbanagan ti to be a repraksion manipud kadagiti sublunario a materiales,[19][25] a nagdakamat kadagiti panagpalpaliiwna iti pangsilpo iti Hupiter ken Marte a kas ebidensia iti daytoy nga irurumsua no ti dua a banag ket aginnasidegda.[19] Idi maika-14 a siglo, ti Taga-Siri a naipasngay a ni Ibn Qayyim Al-Jawziyya ket nagipaltiing a ti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas ket "reprep dagiti babassit a bitbituen a naipenpen iti maysa a globo dagiti natalinaed a bitbituen".[26]
Ti pudno a paneknek ti Nagririmpuok a Bitbituen a buklen dagiti adu a bitbituen ket manipud idi 1610 idi ni Galileo Galilei ket nagusar ti maysa a teleskopio tapno maadalna ti Nagririmpuok a Bitbituen ken naduktalanna a daytoy ket buklen dagiti adu unay a bilbilang dagiti nakusnaw a bitbituen.[27] Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud wenno baro a hipotesis iti Law-ang, ket nagsirmata a (napudno) ti ariwanas ket mabalin a agliklikmut a bagi dagiti nawatiwat a bilbilang dagiti bituen a tinengtengngel babaen ti grabitasional a puersa, a kaparis ti sistema a solar iti dakdakkel a gantingan. Ti nagbanagan dagiti disko dagiti bitbituen ket makita a kas banda iti langit manipud iti perspektibo iti uneg ti disko.[28] Iti maysa a tratado idi 1755, ni Immanuel Kant inpasayaatna ti kapanunotan ni Wright a maipanggep ti patakder iti Naririmpuok a Bitbituen.
Ti immuna a panagpadas ti panagipalpalawag ti sukog iti Nagririmpuok a Bitbituen ken ti puestona iti Init ket inaramid ni William Herschel idi 1785 babaen ti naannad a panagbilang dagiti bituen kadagiti sabsabali a rehion iti langit. Isu ket napakataud iti diagrama iti sukog iti ariwanas iti sistema a solar nga asideg ti tengnga.[29] A nagusar iti napasayaat nga arngian, ni Kapteyn idi 1920 ket nakasangpet iti ladawan iti bassit nga (diametto ti agarup a 15 kiloparsecs) basikaw nga immitlog nga ariwanas nga adda ti Init nga asideg ti tengnga. Ti sabali pay a pamay-an ket babaen ni Harlow Shapley a naibatay ti panagkatologo dagiti globular a rimpuok a nagiturong daytoy ti naisangsangayan a sabali a ladawan: ti maysa a dalumpinas a disko nga adda ti diametro ti agarup a 70 kiloparsecs ken ti Init ket adayo manipud iti tengnga.[28] Dagitoy dua a panagusig ket napaay ti panangala ti panagsagepsep iti lawag babaen ti interestelar a tapok nga adda ti galaktiko a dalumpinas, ngem kalpasan ni Robert Julius Trumpler ket inbilangna daytoy a nagbanagan idi1930 babaen ti panagadalna dagiti nalukatan a rimpuok, ti agdama a ladawan ti bukod tayo nga ariwanas, ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket rimsua.[30]
Pannakailasin manipud kadagiti sabali a nebulosa[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi maika-10 a siglo, ti Persiano nga astronomo, a ni Abd al-Rahman al-Sufi (naamammoan iti laud a kas ni Azophi), ket nangaramid ti kasapaan a nairehistro a panagpalpaliiw iti Andromeda nga Ariwanas, a nangipalpalawag a daytoy ket "bassit nga ulep".[31] Ti Andromeda nga Ariwanas ket nawaya a naduktalan manen babaen ni Simon Marius idi 1612.[31] Ni Al-Sufi ketnainagananna pay ti Dakkel a Magallanes nga Ulep, a makita daytoy manipud idiay Yemen, ngem saan a makita idiay Isfahan; daytoy ket saan a nakita dagiti Europeano aginggana idi nagbaniaga ni Magellan idi maika-16 a siglo.[32][33] Dagitoy ti immuna nga ariwanas a saan a ti Nagririmpuok a Bitbituen a napalpaliiw manipud iti Daga. Ni Al-Sufi ket nagipablaak kadagitoy a panagsukusokna iti librona a Libro dagiti Natalinaed a Bituen idi 964.
Idi 1750 ni Thomas Wright, iti bukodna a Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang, naisipanna (a husto) a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket nadalumpinas a disko dagiti bituen, ken adda dagiti nebulosa a makita iti rabii a langit ket mabalin a dagiti sabsabali a Naririmpuok a Bitbituen.[28][34] Idi 1755, ni Immanuel Kant ket nangipaammo ti termino nga "isla a law-ang" para kadagitoy a adayo a nebulosa.
Ti pakaipanan ti maika-18 a siglo, ni Charles Messier ket nagumnong ti maysa a katologo a naglaon kadagiti 109 a karanigan a nebulosa (nainlangitan a banbanag nga agparang a kasla nebulosa), kalpasan daytoy ket sinaruno ti dakdakkel a katologo dagiti 5,000 a nebulosa nga inurnong babaen ni William Herschel.[28] Idi 1845, ni Apo Rosse ket nagaramid ti maysa a baro a teleskopio ken nakabael a nangilasin ti paggiddiatan ti basikaw nga immitlog ken agkusikos a nebulosa. Isu ket nakabael pay a nakakita ti agmaymaysa a punto a nagtaudan kadagitoy a nebulosa, a daytoy ket nangted ti panagpasingked kadagiti nasapa kapanunutan ni Kant.[35]
Idi 1912, ni Vesto Slipher ket nagaramid kadagiti espektrograpiko a panagadal kadagiti karanigan a nagkusikos a nebulosa tapno maikeddengna no dagitoy ket naaramid manipud kadagiti kimiko a manamnama kadagiti planetario a sistema. Nupay kasta, ni Slipher ket naduktalanna a ti nagkusikos a nebulosa ket adda dagiti nagato a nalabbaga panagsukat, a daytoy ket mangitudo a dagitoy ket umadadayo iti naparpardas a gatad ngem ti panagtalaw a kinapardas ti Naririmpuok a Bitbituen. Nga isu ngarod a dagitoy ket saan a naibedbed ti grabidad ti Nagririmpuok a Bitbituen, ken dagitoy mabalin a saan a paset iti ariwanas.[36][37]
Idi 1917, ni Heber Curtis ket nakapalpaliiw ti nova a S Andromedae ti kaunegan ti "Nalatak nga Andromeda Nebulosa" (a kas ti Andromeda nga Ariwanas, ti Messier a banag a M31, nga ammo). Iti panagbirbirukna kadagiti potograpiko a rehistro, isu ket nakabiruk pay kadagiti 11 a nova. Ni Curtis ket napaliiwna a dagiti nova ket, iti katimbengan, a 10 kinadakkel a nakuskusnaw ngem dagiti rimsua iti bukodtayo nga ariwanas. A kas ti nagbanagan daytoy isu ket nakapabael a nakaaramid ti panagkarkulo ti kaadayo kadagiti 150,000 a parsec. Isu ket nagipatakder kadagiti makunkuna a "isla a law-ang" a hipotesis, nga agibagbaga a ti agkusikos a nebulosa ket dagiti nawaya nga ariwanas.[38]
Idi 1920 ti nakunkuna a Nalatak a Suppiat ket naaramid a naggiddiatan ni Harlow Shapley ken Heber Curtis, ti kaipapanan ti kasasaad iti Nagririmpuok a Bitbituen, ti agkusikos nebulosa, ken dagiti rukod iti law-ang. Tapno masuportaranna iti daytoy a pangtunton a ti Nalatak nga Andromeda Nebulosa ket maysa nga akin-ruar nga ariwanas, ni Curtis ket nagisurat a ti langa dagiti nagisit a bet-ang a kapadpada dagiti tapok nga ulep idiay Naririmpuok a Bitbituen, ken ti pay naisangsangayan a Doppler a panagsukat.[39]
Daytoy a banag ket naipatingga a naikeddeng idi nasapa a panawen ti 1920. Idi 1922, ti astronomo a ni Ernst Öpik ket nagited ti kaadayo a panangikeddeng a nagsuporta ti teoria a ti Andromeda Nebulosa ket maysa nga adayo a naisangsangayan a galaktiko a banag.[40] Ti panagus-usar ti 100 a pulgada a Bantay Wilson a teleskopio, ni Edwin Hubble ket nakapabael a mangsulbar dagiti akin-ruar a paset dagiti agkusikos a nebulosa a kas urnong dagiti nagmaymaysa a bituen ken nanginagan kadagiti Cepheid a panagdumaduma, a daytoy ket nangpalubos kaniana ti panagkarkulo ti kaadayo dagiti nebulosa: dagitoy ket adayoda unay nga sabali a paset iti Naririmpuok a Bitbituen.[41] Idi 1936 ni Hubble nagpataud ti maysa a pannakaidasig ti sistema para kadagiti ariwanas a maus-usar iti tatta pay nga aldaw, ti Hubble a panagsasaruno.[42]
Moderno a panagsukisok[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1944, ni Hendrik van de Hulst ket nagipadto a ti mikroaanda a radision iti kaatiddog ti allon iti 21 sm a nagbanagan manipud iti interestelar nga atomiko a hidroheno nga alingasaw;[43] daytoy a radiasion ket napaliiw idi 1951. Daytoy a radiasion ket nangpalubos para iti naiparang-ay a panagdal ti Ariwanas ti Naririmpuok a Bitbituen, gapu ta daytoy ket saan a naapektaran babaen ti panagsspsep ti tapok ket ti bukod a Doppler a panagsukat ket mabalin nga usaren ti panangimapa dagiti panaggunay ti alaingasaw idiay Ariwanas. Dagitoy a panagpalpaliiw ket nangiturong ti postulasion iti agtaytayyek a baras a patakder iti tengnga ti Ariwanas.[44] Nga adda dagiti napasayaat a radio a teleskopio, ti alingasaw a hidroheno ket mabalin a masurot kadagiti sabsabali nga ariwanas
Idi panawen ti 1970 naduktalan kadagiti panagadal ni Vera Rubin iti kapardas ti panagtayyek iti alingasaw kadagiti ariwanas nga adda dagiti dagup a makita a masa ket (manipud kadagiti bituen ken alingasaw) saan nga husto ti panakaibilang para iti pardas iti agtaytayyek nga alingasaw. Daytoy a problema ti ariwanas a panagtayyek ket naikapanunotan a naipalpalawag babaen ti kaadda kadagiti adu a kantidad iti saan a makita a nangisit a banag.[45][46]
Iti rugi ti panawen ti 1990, ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket nakapataud kadagiti napasayaat a panagpalpaliiw. Ken dagiti pay nadumaduma a banbanag, daytoy ket nangipatakder a ti napukaw a nangisit a banag iti bukod tayo nga ariwanas ket saan a buklen laeng dagiti nakusnaw ken babassit a bituen.[47] Ti Hubble a Nauneg a Lugar, ti maysa nga atiddog unay a panangiparang iti maysa nga awan ti linaon a paset iti langit, ket nakaited ti ebidensia nga adda dagiti agarup a 125 bilion (1.25×1011) nga ariwanas iti law-ang.[48] Ti panagpasayaat ti teknolohia ti panagduktal ti espektra a saan a makita ti tao (radio a telekopio, inpraroho a kamera, ken x-ray a teleskopio) ket mangpalubos ti panagduktal kadagiti sabsabali nga ariwanas a saan a maduktalan babaen ti Hubble. A naisangsangayan ti, panagsukisok ti ariwanas idiay Pagliklikan a Sona (ti rehion iti langit a nalapdanbabaen ti Naririmpuok a Bitbituen) ket nagpakita kadagiti adu a baro nga ariwanas.[49]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sparke & Gallagher III 2000, p. i
- ^ Hupp, E.; Roy, S.; Watzke, M. (2006-08-12). "NASA ket Nakabiruk kadagiti Paneknek iti Nangisit a Banag". NASA. Naala idi 2007-04-17.
- ^ "Panangilukasan iti Virgo nga Ansisit nga Ariwanas". ESO. 2000-05-03. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Uson, J. M.; Boughn, S. P.; Kuhn, J. R. (1990). "Ti tengnga nga ariwanas iti Abell 2029 – Ti maysa a daan nalatak a higante". Siensia. 250 (4980): 539–540. Bibcode:1990Sci...250..539U. doi:10.1126/science.250.4980.539.
- ^ Finley, D.; Aguilar, D. (2005-11-02). "Dagiti astronomo ket nakaala ti kaasitgan a pannakakita itiMisterioso a Bugas ti Nagririmpuok a Bitbituen". Obserbatorio ti Nailian a Radio nga Astronomia. Naala idi 2006-08-10.
- ^ Hoover, A. (2003-06-16). "Dagiti UF nga Astronomo: Ti Law-ang Nasimsimple Bassit ngem ti Nanamnama". Hubble News Desk. Naala idi 2011-03-04. Based upon:
- Graham, A. W.; Guzmán, R. (2003). "HST Potometrio dagiti Ansisit nga Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas idiay Coma, ken ti Panagipalpalawag para iti naipasingked a Patakder a Dikotomia a nagbaetan ti Ansisit ken Naraniag a Basikaw nga Immitlog nga Ariwanas". Astronomiko a Warnakan. 125 (6): 2936–2950. arXiv:astro-ph/0303391. Bibcode:2003AJ....125.2936G. doi:10.1086/374992.
- ^ Jarrett, T. H. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas". Instituto ti Teknolohia ti California. Naala idi 2007-01-09.
- ^ Gott III, J. R. (2005). "Mapa iti law-ang". Astropisikal a Warnakan. 624 (2): 463–484. arXiv:astro-ph/0310571. Bibcode:2005ApJ...624..463G. doi:10.1086/428890.
- ^ Mackie, G. (2002-02-01). "Ti panagkita ti Law-ang iti maysa a bukel iti Taranaki a Darat". Unibersidad ti Swinburne. Naala idi 2006-12-20.
- ^ Ti Pabrika iti Kinapudno David Deutsch – 2011
- ^ "Ti Kadakkelan a Nailadawan nga Ariwanas ni Hubble ket Mangidaton ti Baro a Nangato a Panagilawlawagan a Panakakita". NASA. 2006-02-28. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Gilman, D. "Dagiti Ariwanas: Isla dagiti Bitbituen". NASA/WMAP. Naala idi 2006-08-10.
- ^ "Rimpuok ti Arwanas ken Dakkel a Gantingan a Patakder". Unibersidad ti Cambridge. Naala idi 2007-01-15.
- ^ a b Harper, D. "galaxy". Online Etymology Dictionary. Naala idi 2011-11-11.
- ^ Waller & Hodge 2003, p. 91
- ^ Koneãn˘, Lubomír. "Emblematiko, Agrikultura, ken Mitograpia Ti Nagtaudan ti Nagririmpuok a Bitbituen" (PDF). Akademia dagiti Siensia iti Republika ti Tseko. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud (PDF) idi Hulio 20, 2006. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Rao, J. (2005-09-02). "Sukisuken ti Pagturayan ti Pumapana". Space.com. Naala idi 2007-01-03.
- ^ Plutarch (2006). Ti Kompleto nga Obra Tomo 3: Dagiti Salaysay ken Nadumaduma. Kapitulo 3: Echo a Biblioteka. p. 66. ISBN 978-1-4068-3224-2.
- ^ a b c Montada, J. P. (2007-09-28). "Ibn Bajja". Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia. Naala idi 2008-07-11.
- ^ Heidarzadeh 2008, pp. 23–25
- ^ Mohamed 2000, pp. 49–50
- ^ Bouali, H.-E.; Zghal, M.; Lakhdar, Z. B. (2005). "Pannakaidayeg iti Optikal a Penomena: Panangipatakder ti Immuna a Ibn Al-Haytham a Pagobraan iti Potograpia" (PDF). Ti Edukasion ken Panagsanay kadagit Optiko ken Potoniko a Komperensia. Naala idi 2008-07-08.
- ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
- ^ Al-Biruni 2004, p. 87
- ^ Heidarzadeh 2008, p. 25, Table 2.1
- ^ Livingston, J. W. (1971). "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: Ti Maika-14 a siglo a Salaknik iti Astrolohiko a Pannakailangitan ken Alkemiko a Transmutasion". Warnakan iti Amerikano nga Oriental a Kagimongan. 91 (1): 96–103 [99]. doi:10.2307/600445. JSTOR 600445.
- ^ O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (Nobiembre 2002). "Galileo Galilei". Unibersidad ti St. Andrews. Naala idi 2007-01-08.
- ^ a b c d Evans, J. C. (1998-11-24). "Ti Ariwanas tayo". Unibersidad ti George Mason. Naala idi 2007-01-04.
- ^ Paul 1993, pp. 16–18
- ^ Trimble, V. (1999). "Robert Trumpler ken ti (Awan) panakasarang iti Limbang". Pakdaar iti Amerikano nga Astronomiko a kagimongan. 31 (31): 1479. Bibcode:1999AAS...195.7409T.
- ^ a b Kepple & Sanner 1998, p. 18
- ^ "Abd-al-Rahman Al Sufi (Disiembre 7, 903 – Mayo 25, 986 A.D.)". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ "Ti Dakkel a Magalanes nga Ulep, LMC". Observatoire de Paris. Naala idi 2007-04-19.
- ^ Kitaen ti inadaw a sinao manipud iti Maysa a kasisigud a teoria wenno baro a hipotesis iti Law-ang ni Wright idiay Dyson, F. (1979). Panagdisturbo ti Law-ang. Pan a Liblibro. p. 245. ISBN 0-330-26324-2.
- ^ Abbey, L. "Ti Konde iti Rosse ken ti Lebiatano iti Parsontown". Naala idi 2007-01-04.
- ^ Slipher, V. M. (1913). "Ti raniag a kinapardas iti Andromeda a Nebulosa". Pakdaar ti Lowell nga Obserbatorio. 1: 56–57. Bibcode:1913LowOB...2...56S.
- ^ Slipher, V. M. (1915). "Spektrograpiko a Panagpalpaliiw iti Nebulosa". Nadayeg nga Astronomia. 23: 21–24. Bibcode:1915PA.....23...21S.
- ^ Curtis, H. D. (1988). "Dagiti nova iti Agkusikos a Nebulosa ken ti Teoria nga Isla a Law-ang". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a kagimongan iti Pasipiko. 100: 6. Bibcode:1988PASP..100....6C. doi:10.1086/132128.
- ^ Weaver, H. F. "Robert Julius Trumpler". Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos. Naala idi 2007-01-05.
- ^ Öpik, E. (1922). "Maysa a karkulo iti kaadayo iti Nebulosa". Astropisikal a Warnakan. 55: 406. Bibcode:1922ApJ....55..406O. doi:10.1086/142680.
- ^ Hubble, E. P. (1929). "Ti agkusikos a nebulosa a kas maysa a nailangitan a sistema, Messier 31". Astropisiskal a Warnakan. 69: 103–158. Bibcode:1929ApJ....69..103H. doi:10.1086/143167.
- ^ Sandage, A. (1989). "Edwin Hubble, 1889–1953". Warnakan iti Naarian a Kagimongan ti Astronomiko iti Kanada. 83 (6). Naala idi 2007-01-08.
- ^ Tenn, J. "Hendrik Christoffel van de Hulst". Estado a Unibersidad ti Sonoma. Naala idi 2007-01-05.
- ^ López-Corredoira, M. (2001). "Panagbirbiruk para iti nadalumpinas a Galaktiko a baras ken singsing idiay DENIS". Astronomia ken Astropisika. 373 (1): 139–152. arXiv:astro-ph/0104307. Bibcode:2001A&A...373..139L. doi:10.1051/0004-6361:20010560.
- ^ Rubin, V. C. (1983). "Nangisit a banag kadagiti agkusikos nga ariwanas". Sientipiko nga Amerikano. 248 (6): 96–106. Bibcode:1983SciAm.248...96R. doi:10.1038/scientificamerican0683-96.
- ^ Rubin, V. C. (2000). "Sangagasut a Tawen dagiti Agtaytayyek nga Ariwanas". Dagiti Pablaak iti AStronimiko a Kagimongan iti Pasipiko. 112 (772): 747–750. Bibcode:2000PASP..112..747R. doi:10.1086/316573.
- ^ "Ti Hubble Nagpaay ti Pangyuna a Panagilawlawag para iti Nangisit a Banag". Hubble News Desk. 1994-10-17. Naala idi 2007-01-08.
- ^ "Mano pay ti kaadu dagiti ariwanas?". NASA. 2002-11-27. Naala idi 2007-01-08.
- ^ Kraan-Korteweg, R. C.; Juraszek, S. (2000). "Panagmapa dagiti Nailemmeng a Law-ang: Ti panakaiwarwaras ti ariwans idiay Pagliklikan a Sona". Dagiti Pablaak iti Astronomiko a Kagimongan iti Australia. 17 (1): 6–12. arXiv:astro-ph/9910572. Bibcode:1999astro.ph.10572K.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Al-Biruni (2004). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology. R. Ramsay Wright (transl.). Kessinger Publishing. ISBN 0-7661-9307-1.
- Belkora, L. (2003). Minding the Heavens: the Story of our Discovery of the Milky Way. CRC Press. ISBN 0-7503-0730-7.
- Bertin, G.; Lin, C.-C. (1996). Spiral Structure in Galaxies: a Density Wave Theory. MIT Press. ISBN 0-262-02396-2.
- Binney, J.; Merrifield, M. (1998). Galactic Astronomy. Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1. OCLC 39108765.
- Dickinson, T. (2004). The Universe and Beyond (4th nga ed.). Firefly Books. ISBN 1-55297-901-6. OCLC 55596414.
- Heidarzadeh, T. (2008). A History of Physical Theories of Comets, from Aristotle to Whipple. Springer. ISBN 1-4020-8322-X.
- Kepple, G. R.; Sanner, G. W. (1998). The Night Sky Observer's Guide, Volume 1. Willmann-Bell. ISBN 0-943396-58-1.
- Mohamed, M. (2000). Great Muslim Mathematicians. Penerbit UTM. ISBN 983-52-0157-9. OCLC 48759017.
- Paul, E. R. (1993). The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924. Cambridge University Press. ISBN 0-521-35363-7.
- Sparke, L. S.; Gallagher III, J. S. (2000). Galaxies in the Universe: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 0-521-59740-4.
- Van den Bergh, S. (1998). Galaxy Morphology and Classification. Cambridge University Press. ISBN 0-521-62335-9.
- Waller, W. H.; Hodge, P. W. (2003). Galaxies and the Cosmic Frontier. Harvard University Press. ISBN 0-674-01079-5.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kategoria:Ariwanas iti Wikimedia Commons


text:
INTERBIU | STEPHEN TAYLOR
Ilawlawag ti Maysa a Propesor iti Financial Accounting No Apay a Mamati iti Dios
Ni Propesor Stephen Taylor ket mangisursuro ken mangidadaulo iti panagsirarak wenno panag-research iti University of Technology idiay Sydney, Australia. Ad-adalenna dagiti pinansial a merkado (financial markets) ken no kasano ti nalabit epektibo a panangimanehar kadagita. Ininterbiu ti Agriingkayo! no kasano a ti panagsirarakna ket nakaimpluensia iti panamatina iti Dios.
Estoriaannakami man maipapan iti biagmo?
Mannakimisa, mapagpiaran, ken nagaget dagiti nagannakko a nangpadakkel kaniak. Pinaregtadak a gumun-od iti nangato nga adal isu a nangalaak iti commerce iti University of New South Wales. Nakitak a magustuak ti agsirarak isu nga inkeddengko a pagbalinen a propesion ti panangisuro.
Ania a tay-ak iti panagsirarak ti pinilim?
Kayatko unay a maammuan no kasano ti panagandar dagiti stock market (merkado). * Kadagiti stock market, mabalin a gumatang ken aglako dagiti tattao iti bingayda (share) kadagiti kompania a mangus-usar iti kuarta wenno pondoda a mangpataray kadagiti negosioda. Karaman kadagiti sirsirarakek ket dagiti banag a mangapektar iti presio dagiti bingay ti kompania.
Mangtedka man iti pagarigan?
Dagiti kompania ket manamnama a regular a mangireport kadagiti maganansiada. Dagita a report ket adalen dagiti imbestor tapno maammuanda ti pinansial a kasasaad ti maysa a kompania. Ngem dadduma a pamay-an a mangireport kadagiti ganansia ket agduduma. Mabalin nga ibilang dayta dagiti kritiko kas pamay-an dagiti kompania tapno mailimedda ti agpayso a pinansial a kasasaad ken ganansiada. Kasano a maammuan dagiti imbestor ti umiso ken kompleto nga impormasion? Ania nga impormasion ti kasapulan dagiti mangimanmanehar (regulators) tapno masigurado a patas ti panagandar dagiti pinansial a merkado? Madama nga am-ammuenmi kadagiti katrabahuak dagiti sungbat kadagita a saludsod.
Ania ti dati a relihionmo?
Agkakaduakami idi kadagiti nagannakko a kanayon a makimismisa iti Presbyterian Church. Ngem idi tin-edyerakon, bimmaaw ti interesko iti relihion. Mamatiak iti Namarsua ken raraemek ti Biblia ngem panagkunak, saan a makatulong ti relihion no maipapan kadagiti problema iti biag. Para kaniak, dagiti relihion ket kasla asosasion laeng. Idi nagpasiarak iti sumagmamano a dadakkel a simbaan idiay Europa, pinampanunotko no apay ngata a nakabakbaknangda idinto ta nagadu ti nakapobpobre ditoy lubong. Talaga a makapadismaya dayta a panagduma isu a napukaw ti panagtalekko iti relihion.
Apay a nagbalbaliw ti kapanunotam?
Rinugian ni baketko a Jennifer ti makipagadal iti Biblia kadagiti Saksi ni Jehova ken agatender kadagiti gimongda. Napanunotko a nasaysayaat sa no kaduaek tapno maam-ammok ida. Nasdaawak idi naamirisko a nagbassit gayam ti ammok maipapan iti Biblia! Gapu iti dayta, rinugiak metten ti nakipagadal iti Biblia kadagiti Saksi.
Talaga a bilibak iti pamay-an dagiti Saksi a mangyadal. Agsaludsodda, agkalapda kadagiti ebidensia ken analisarenda dagita, sada mangaramid kadagiti lohikal a konklusion. Dagita a teknik ti us-usarek iti trabahok a panagsirarak iti unibersidad! Idi 1999, sumagmamano a tawen kalpasan a nabautisaran ni Jennifer, nagpabautisarak metten kas maysa kadagiti Saksi ni Jehova.
Ti kadi pannakaammom iti economics napabilegna ti panagtalekmo iti Biblia?
Siempre. Kas pagarigan, adda urnos iti Linteg nga inted ti Dios iti nagkauna nga Israel a mangsolbar kadagiti problema iti ekonomia a di pay la interamente a marisut dagiti ekonomista agingga ita. Sigun iti Linteg, masapul a mangilasin dagiti Israelita iti paset ti apitda para kadagiti napanglaw (maysa a kita ti panagbuis ken insurance), dida patawan iti interes ti ipautangda kadagiti nakurapay (pammasiguro nga adda mabalin a pagutangan), ken kada 50 a tawen, masapul nga isublida dagiti tawid a daga kadagiti orihinal a makinkukua (mangsaluad kadagiti kalintegan iti sanikua). (Levitico 19:9, 10; 25:10, 35-37; Deuteronomio 24:19-21) Dagita ken dadduma pay a probision maipapan iti ekonomia ti nakatulong kadagiti umili iti tallo a napateg a wagas: Dagita ti nakatulong kadakuada (1) no adda problemada iti pinansial, (2) tapno makalung-awda iti nabayag a kinakurapay, ken (3) tapno mapabassitda ti bilang dagiti marigrigat—ket addan amin dagita nasurok a 3,000 a tawen sakbay pay a nangrugi ti economics kas tay-ak ti siensia!
Isursuro met ti Biblia dagiti ugali ken kababalin a makatulong iti natalged nga ekonomia. Kas pagarigan, isursurona dagiti tattao nga agbalin a mapagpiaran, mapagtalkan, naasi, ken naparabur. (Deuteronomio 15:7-11; 25:15; Salmo 15) Kalpasan ti nabiit pay a panagsuek ti sangalubongan nga ekonomia, makapainteres ta addan dagiti organisasion ken eskuelaan iti panagnegosio a nangrugi a nangparegta kadagiti kompania ken propesional iti pinansial a panangimanehar nga ikarida nga annurotenda dagiti moral a pagannurotan. Para kaniak, dagiti moral a pagannurotan ti Biblia ket adayo a nasaysayaat ngem kadagita.
Kasano a nakatulong kenka a mismo ti panamatim nga adda Dios?
Ti panagadal iti Biblia ti kasayaatan pay laeng nga “investment-ko”
Maragsakanak ta imbaga kaniak ni baketko a mas rasonableak itan. Dati a perpeksionistaak ken estriktoak unay. Nalabit dayta ti makagapu a nalaingak kadagiti prinsipio iti accounting! Ti panangyaplikarko kadagiti prinsipio ti Biblia ti talaga a nakatulong kaniak nga agbalin a mas balanse. Naragragsakak itan ken uray ti pamiliak. Magusgustuanmi met nga ipakaammo ti makatulong a sirib nga isursuro ti Biblia. Ti panagadal iti Biblia ti kasayaatan pay laeng nga “investment-ko.”
^ par. 7 Maawagan met iti share wenno equity markets.


text:
Monday, December 09, 2013
Dagiti Dandaniw Iti Radio
Maipapan iti daniw iti radio. Adu ngamin dagiti tratratarentayo nga isyo iti daniw. Isu nga adu dagiti agsalsaludsod babaen iti email ken iti text.
Iti daytoy nga isyo, sungbatantayo ti text message a naggapu ken ni Leonardo Agunoy iti Dingras, Ilocos Norte, ken dati a kolumnista ti Tawid News Magasin. Agpapada met ketdi iti pakaitarusan dagiti saludsodna iti saludsod dagiti dadduma a nagdamag maipapan kadagiti dandaniw iti radio.
Adda pay laeng aya dandaniw iti radio?
Adda pay laeng met a. Adu pay laeng met a dagiti dumdumngeg iti radio. Nupay addatayon iti computer age, saan pay a nagpukaw dayta iti air waves. Adda pay laeng dagiti sumagmamano a grupo dagiti mannurat iti radio a kas iti Pintek da Agunoy iti Ilocos Norte ken iti Tanap ti Cagayan.
Ti idatagtayo a sungbat ket manipud iti bukodtayo a panirigan ken eksperiensa. Sumagmamano a tawen (1991-1997) a mannurattayo iti radio a mangngegan kadagiti nadumaduma a radio station iti Northern Luzon, saan laeng a dagiti drama ken anunsio, agsursurattayo pay kadagiti dandaniw. Nagdandaniwtayo pay iti radio nga nga inlungalong ti UP Baguio ken NCCA.
Dagiti saludsod...
“Adda kadi makapakatawa a daniw?”
Adda met a. Adu dagiti makapakatawa a daniw. Talaga nga ipasngay dagitoy ti isem no diman garakgak a di magalem. Napipintas dagiti makapakatawa a dandaniw wenno dagiti humorous poem. Mabasa dagitoy kadagiti nagduduma a libro ken agkairawa dagitoy iti net, nadumaduma site ken weblog. I-search laeng ti humorous poem (poetry, poesy). No adda makapakatawa a sarita, nobela, novella, drama ken dadduma pay a sinurat, adda met a iti daniw. Maysa met a genre ti sinurat daytoy.
“Adda ngamin dagiti mangmangegmi a daniw iti radio a makapakatawa ngem ampaw met mensahena…”
Ti intension dagiti daniw iti radio a makapakatawa ket mangray-aw wenno mangpagragsak kadagiti dumdumngeg. Dagitoy a sinurat ket agdepende laeng iti pannakaiyebkas ken panangdengngeg, saan a kas kadagiti naimprenta wenno iti net nga adda pay iti panawenmo a mangsublisubli ken manganalisar a nalaing ti mensahena. Iti radio, maminsan laeng a mangngegan, ket no nalibtawan a naimdengan gapu iti pannakasinga, saanen a magaw-at pay ti umno ken maitutop a pangngeddeng ti kaipapanan daytoy.
Daytoy pannakaiyebkas ken panangdengngeg a behikulo iti pannakaidanon ti daniw ket kunaek nga epektibo unay kadagiti humorous poetry. Ta nalaklaka a matarusan ta nagsakayda kadagiti nalalag-an a balikas.
Ngamin narigat met iti mangparay-aw kadagiti balikas a naadalem unay wenno nasken a batoken pay nga umuna sakbay a magun-od ti perlas a linaonna. Ti agpakatawa, nasaysayaat met laeng no insigida a sumagepsep ti kayat nga ibaga nga awanen ti sabali pay a rikititos, nangruna la unay iti radio.
“Dillawenmi. Maseknankami…”
Nupay adda ti kalintegan iti asinoman a mangiyebkas ti pammaliiwna iti nangngegna, nainsiriban met iti panangamiris no apay a dayta a banag ti mapaspasamak. Wen, agdillawkayo ta maseknankayo, ngem iti itoy a banag, ti behikulo ti pannakaidanon kadagiti dandaniw ket babaen laeng iti panangdengngeg wenno pannakadengngeg—ken segun iti panangibinsabinsam, ti format ti programa ket dagiti makapakatawa a dandaniw ti maipatangatang.
Ipapanko lattan nga adda ti format a sursuroten ken iyaplikar ti programa nga isu dayta ti mangparay-aw. (Ta isu dayta ti kapadasak.) Ket asinoman a mangipatulod iti limmaksid iti format ket agbalin laengen a maikadua a preperensia wenno saan nga isu iti kangrunaan a maibasa ta adda kangrunaan a mangakem kadayta a banag.
No ti format ti radio program ket agpakatawa wenno mangparay-aw, isu dayta ti iyawis ken isingasing met ti management kadagiti sponsors ken advertisers. Dagitoy nga sponsors ken advertisers ket paliiwenda met ken sukisoken no adu met laeng dagiti dumdumngeg kadayta a programa. Ket no maammoan dagitoy advertisers nga adu ti dumdumngeg dayta a programa dita iti pangipananda kadagiti ads. Ta no adu ti dumdumngeg, ad-adu met ti pangiyawisan dagitoy nga advertisers ti produktoda. Ket no manmano iti dumngeg, manmano met ti advertisers a sumrek dita, natural laeng met a. No awan ti advertisers, ti programa ket saan nga agbayag ta matay iti natural death—saan a kimmita wenno kumitkita—awanan iti income, awanan kitaen, useless a negosio no saan a kumita.
Saan a kayat ti management iti programa a saan a kumitkita ta isuda met iti aglugi—bayad iti produksion, ti sueldo ti makinprograma, ti bayad ti kuriente, buis ken dadduma pay. Ket no saan a kumita ti programa kadayta nga oras, ti option ti management ket ti panangbaliwda ti programa wenno panangidiayada dayta nga oras kadagiti block timers. Iti block time, sigurado a kumita ti management, maksayan pay ti production cost. Ta bayadan dagiti block timers ti oras, isu a nalawag ti kitaen ti management. Kadagiti dadduma, karamanen iti kontrata ti bayad ti kuriente, panagdalus wenno maintenance ken dadduma pay.
Ngem no kumita ti programa ket adu dagiti advertisers, siguradoek met a ti oras dayta a programa ket maiyatiddog pay—no maysa laeng nga oras dayta, agbalin a maysa ket kagudua wenno dua nga oras wenno nasursurok pay. Ditada a kumita, adda income dita ket lalo pay a papintasenda dayta a programa babaen iti panangawisda kadagiti listeners—ad-adu a listeners tapno adu pay iti sumrek nga advertisers ken sponsors.
“Ti imasna ikalintegan ti agbasbasa a napintas kano met…”
Dillawenyo ti format ti programa? Natural nga idipensa ni announcer ken ti management dayta ta dita la ngarud a kumitkita. Dita nga agtaud ti income. Ket asinoman a di umayon iti format iti programa saan a maikkan iti importansia ta dayta met ti beddeng ti ipapatay ken balligi.
Ngem no saan a kumita ti programa, agkiddawda ti suhestion kadagiti listeners no kasano pay a mapapintas dayta wenno a mangpanunotda iti pamuspusan no kasano a mailako dayta kadagiti advertisers ken sponsors. No awan latta, agpukaw ti programa ket masukatan iti sabali manen a programa.
Iti daytoy a naibinsabinsa, makita a dakkel ti pagdumaan ti literatura a nagkawes iti entertainment, ta adda iti sabali nga awis a gutad ti panagsina iti ar-arapaapen a ngayed ti kinapintas.
Innayon pay ni Agunoy: “Damagek man no nasken nga agsurat ni mannaniw iti makapakatawa?”
No dayta ti forte ni mannaniw, isu a ti mapasamak. Iti panagsurat iti makapakatawa, ket preperensia ti mannaniw daytan. Iti Tagalog, magustoak dagiti dandaniw-kulom (idi) ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo iti Philippine Star, Malaya ken We Forum. Idaniwna iti makaparay-aw dagiti dillawna iti gimong nangruna iti gobierno.
Agsurat ni mannaniw iti marikriknana, paliiw, sirmata, arapaap a di nasken nga agtulad. Nasaysayaat iti magna iti bukod a saka wenno agkarayam no awan saka ta makita dagiti bukod a tugot ngem ti agpasallabay.
Iti nasurok a dua a dekada nga eksperiensa (1986-2008) nga intay itatabuno kadagiti nadumaduma a poetry reading ken yaatendar nga agpaliiw maipapan iti dandaniw kadagiti poetry session, nangaramidtayo iti panagpaliiw, panangidasig ken panageksperimento tapno maamoan ti kinaepektibo ti behikulo nga inaramat. Nangaramidtayo kadagiti panangidasig itoy. Inalisar. Saan laeng a dagita, nagsalsaludsodtayo ti maipapan kadagiti dandaniw kadagiti respetado a mannaniw ken mangisursuro iti akademia.@
Posted by Ka Iddo at 6:01 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Ilo PH/Kangrunaan a Fedora
From FedoraProject
==Ibabayo ti Fedora Core 6==  Agusan  (naisingasing) ||  x86  ||  x86_64  ||  ppc    wenno iti sangalubongan a  mirror  nga as-asideg kadakayo.    Kadagupan ti Pannakairuar  ||  Panagdaliasat ti Fedora Core 6     Estadistika  |  Kadaywan a Problema  |  Ipadamag ti Biddut        Ti Gannuat a Fedora ket gannuat ti duyatyat a tataudan nga agtataud nga aggapu ti  Red Hat  ken naisakad ti gimong. Ania ti pagtungpalanna? Ti napardas a panagdur-as ti software ken linaon ti Nawaya ken Duyatyat a Tataudan. Dagiti publiko a pagtungtungan. Dagiti duyatyat a panagpatuloy. Ti napardas a pannakapabaro. Ti Meritokrasia ken kinaaragaag. Am-amin a kastoy maipapan ti paggun-odan ti kaimbagan a sistema ti panangpaandar a maikkan ti Nawaya a software.
#!html


text:
5—Paregtaem ti Bagim ken Pamiliam
“Tunggal maysa a nasaldet agtignayto a buyogen ti pannakaammo.” (Proverbio 13:16) No adda pannakaammom maipapan iti salun-at, matulongan ken maparegtaka a mangaramid kadagiti kasapulan a panagbalbaliw tapno nasalsalun-atka ken ti pamiliam.
Itultuloymo ti agsursuro. Iti adu a pagilian, adda dagiti pribado ken pangpubliko nga institusion a mangipapaay kadagiti literatura ken mangisursuro iti nadumaduma a topiko maipapan iti salun-at. Aprobetsarem dagita, ken agsursuroka kadagiti simple a pamay-an a pangpasayaat iti salun-at ken panglapped iti panagsakit. Sidadaanka koma nga agsursuro ken mangaramid kadagiti simple a panagbalbaliw.
Dagiti nasayaat nga ugali a nasursurom ken iyap-aplikarmo ket makagunggona met kadagiti annakmo ken iti agbalinto nga annakda. No mapagwadan dagiti nagannak iti kinadalus, pannaturog, panagehersisio, pannangan iti nasustansia, ken panangliklik iti sakit, posible a tuladento met ida ti annakda.—Proverbio 22:6.
Ania pay ti kasapulan? Saan nga umdas ti pannakaseknan iti bagi tapno agbalin ken agtalinaedka a nasalun-at. Mabalin a narigat nga iwaksi dagiti nakairuaman a dakes nga ugali, isu a masansan a kasapulan ti nabileg a determinasion tapno maaramid uray dagiti simple a panagbalbaliw. Uray no addan peggad nga agsakitda iti grabe wenno matayda, saan latta nga aramiden ti dadduma ti ammoda a pagsayaatanda. Ania ngarud ti kasapulan? Kas kadatayo amin, kasapulan a sipapanunotda iti natantan-ok a panggep, wenno kalat, iti biag.
Masapul nga agtalinaed a nasalun-at ti agassawa tapno kanayonda a makapagtinnulong. Kayat ti nagannak a maitultuloyda a suportaran ken sanayen ti annakda. Ti dadakkelen nga annak masapul nga aywananda dagiti nataenganen a kapamiliada. Mainayon pay iti dayta ti nagsayaat a tarigagay a tumulong iti komunidad imbes nga agbalin a padagsen. Amin dagitoy ket gapu iti ayat ken pannakaseknan iti sabsabali.
Ti nabilbileg pay a rason ket ti panagyaman ken debosion iti Namarsua kadatayo. Dagiti mamati iti Dios kayatda a saluadan ti nagpateg a biag nga insagutna. (Salmo 36:9) No nasalun-attayo, naregregtatayo nga agserbi iti Dios. Awanen ti napatpateg wenno nasaysayaat pay a rason tapno saluadantayo ti salun-attayo.
Tagiragsakem dagiti pagimbagan ti nasalun-at a panagbiag


text:
Agtulnog Kadagiti Papastor ni Jehova
“Agtulnogkayo kadagidiay mangidadaulo kadakayo ket agpasakupkayo, ta agtultuloy a bambantayanda dagiti kararuayo.”—HEB. 13:17.
1, 2. Apay nga inyarig ni Jehova ti bagina iti maysa a pastor?
INYARIG ni Jehova ti bagina iti maysa a pastor. (Ezeq. 34:11-14) Daytoy ti tumulong kadatayo a mangtarus no ania a kita ti Dios ni Jehova. Marikna ti naayat a pastor a responsabilidadna a salakniban ken aywanan dagiti karnero a tarakenna. Iturongna ida kadagiti lugar a pagaraban ken paginumanda (Sal. 23:1, 2); bantayanna ida iti aldaw ken rabii (Luc. 2:8); salaknibanna ida kadagiti animal a mangkaan kadakuada (1 Sam. 17:34, 35); ubbaenna dagiti urbon (Isa. 40:11); birokenna dagiti nayaw-awan, ken agasanna dagiti nadunor a karnero.—Ezeq. 34:16.
2 Gapu ta agpaspastor ken agtaltalon ti kaaduan nga adipen ni Jehova idi ugma, nalakada a maawatan no apay nga inyarig ni Jehova a Dios ti bagina iti maysa a naayat a pastor. Ammoda a kasapulan a maaywanan ken maasikaso dagiti karnero tapno nasalun-atda. Iti umasping a pamay-an, kasapulan met dagiti tattao ti panangaywan ken panangiwanwan ni Jehova. (Mar. 6:34) No awan dayta, nalakada la a mayaw-awan ken madangran, kas iti naiwarawara a “karkarnero nga awanan iti pastor.” (1 Ar. 22:17) Nupay kasta, siaayat nga ipapaay ni Jehova dagiti kasapulan ti ilina.
3. Ania ti usigentayo iti daytoy nga artikulo?
3 Matarusantayo met ita no kasano a kasla maysa a pastor ni Jehova. Agingga ita, ipapaayna ti kasapulan dagiti arig karnero nga ad-adipenna. Ammuentayo no kasano nga iwanwanwan ken ay-aywananna ita dagiti karnerona. Usigentayo met no ania ti rumbeng nga aramiden dagiti karnero tapno magunggonaanda iti naayat a panangaywan ni Jehova.
TI NASAYAAT A PASTOR MANGDUTOK KADAGITI KATULONGANNA A PAPASTOR
4. Kasano nga ay-aywanan ni Jesus dagiti karnero ni Jehova?
4 Dinutokan ni Jehova ni Jesus kas Ulo ti kongregasion Kristiano. (Efe. 1:22, 23) Kas “ti nasayaat a pastor,” iparparangarang ni Jesus ti pannakaseknan, pangpanggep, ken dagiti kualidad ni Amana. ‘Insukona pay ketdi ti kararuana maigapu kadagiti karnero.’ (Juan 10:11, 15) Anian a nagsayaat a sagut ti subbot nga impaayna para iti sangatauan! (Mat. 20:28) Panggep ni Jehova a “tunggal maysa a mangwatwat iti pammati [ken Jesus] saan koma a madadael no di ket maaddaan iti agnanayon a biag.”—Juan 3:16.
5, 6. (a) Siasino dagiti dinutokan ni Jesus nga agaywan kadagiti karnerona, ken ania ti aramiden dagiti karnero tapno magunggonaanda? (b) Ania koma ti kangrunaan a rason nga agtulnogtayo kadagiti panglakayen iti kongregasion?
5 Kasano a maipakita dagiti karnero a bigbigenda ni Jesu-Kristo kas ti Nasayaat a Pastorda? “Imdengan dagiti karnerok ti timekko,” kuna ni Jesus, “ket am-ammok ida, ket surotendak.” (Juan 10:27) Ti panagimdeng iti timek ti Nasayaat a Pastor kaipapananna ti kanayon a panangsurot iti panangiwanwanna. Ramanenna met ti panagtulnog kadagiti dinutokanna a katulongan a papastor. Imbaga ni Jesus nga itultuloyto dagiti apostol ken ad-adalanna ti trabaho nga inrugina, nga ‘isuro’ ken ‘pakanenda dagiti babassit a karnerona.’ (Mat. 28:20; basaen ti Juan 21:15-17.) Bayat a maisaksaknap ti naimbag a damag, umad-adu ti bilang dagiti adalan ni Kristo. Isu nga inyurnosna nga adda nataengan a Kristiano a papastor a mangaywan kadagiti kongregasion.—Efe. 4:11, 12.
6 Idi sinuratan ni apostol Pablo dagiti manangaywan iti kongregasion ti Efeso idi umuna a siglo, kinunana a ti nasantuan nga espiritu dinutokanna ida kas manangaywan ‘tapno ipastoranda ti kongregasion ti Dios.’ (Ara. 20:28) Kasta met ti annongen ita dagiti Kristiano a manangaywan, yantangay nadutokanda sigun kadagiti Nainkasuratan a kualipikasion nga impaltiing ti nasantuan nga espiritu. No ngarud agtulnogtayo kadagiti manangaywan, raraementayo ni Jehova ken ni Jesus, dagiti dua a naindaklan a Pastor. (Luc. 10:16) Daytoy koma ti kangrunaan a makagapu a situtulok nga agpasakuptayo kadagiti panglakayen. Ngem adda pay dadduma a rason a masapul nga agtulnogtayo iti panangiwanwanda.
7. Kasano a tultulongannaka dagiti panglakayen a mangtaginayon iti nasayaat a relasionmo ken Jehova?
7 Ti pammaregta ken balakad nga ipapaay dagiti panglakayen ket kanayon a naibatay iti mismo a Biblia wenno kadagiti Nainkasuratan a prinsipio. Saanda a dikdiktaran dagiti kapammatianda no ania ti rumbeng nga aramidenda. (2 Cor. 1:24) Imbes ketdi, ar-aramatenda dagiti Nainkasuratan a pagalagadan a tumulong kadagiti padada a Kristiano a mangaramid kadagiti nasayaat a desision ken mangitandudo iti talna ken panagkaykaysa iti kongregasion. (1 Cor. 14:33, 40) Kuna ti Biblia a dagiti panglakayen ‘bambantayanda dagiti kararuatayo.’ Kaipapanan daytoy a kayatda a tulongan ti amin a kameng ti kongregasion a mangtaginayon iti nasayaat a relasionda ken Jehova. Alertoda ngarud a tumulong iti maysa a kabsat a nakaaramid, wenno sakbay pay a makaaramid, iti “di umiso nga addang.” (Gal. 6:1, 2; Jud. 22) Saan kadi a karaman dagitoy kadagiti rason nga ‘agtulnogtayo kadagiti mangidadaulo kadatayo’?—Basaen ti Hebreo 13:17.
8. Kasano a salsalakniban dagiti panglakayen ti arban ti Dios?
8 Ni apostol Pablo, a maysa met a naespirituan a pastor, insuratna kadagiti kakabsat idiay Colosas: “Agaluadkayo: amangan no adda asinoman a mangkayawto kadakayo kas naanupanna babaen iti pilosopia ken ubbaw a panangallilaw maitunos iti tradision dagiti tattao, maitunos iti pagdamdamuan a bambanag ti lubong ket saan a maitunos ken Kristo.” (Col. 2:8) Ipakita daytoy a pakdaar ti sabali pay a rason no apay nga ipangagtayo dagiti Nainkasuratan a balakad dagiti panglakayen. Salsalaknibanda dagiti kakabsat iti asinoman a mangdadael iti pammatida. Impakdaar ni apostol Pedro nga addanto dagiti “ulbod a mammadto” ken “ulbod a mannursuro” a mangsulisog kadagiti nakapuy a Kristiano nga agsukir ken Jehova. (2 Ped. 2:1, 14) Nasken met a mangipaay dagiti panglakayen ita kadagiti umasping a pakdaar no kasapulan. Adun ti kapadasan dagitoy a nataengan a Kristiano a lallaki. Kasta met, sakbay a nadutokanda, naipakitada nga addaanda iti nalawag a pannakaawat iti Kasuratan ken kualipikadoda a mangisuro iti kinapudno a linaon ti Biblia. (1 Tim. 3:2; Tito 1:9) Gapu iti kinanataenganda, balanse a panangmatmatda, ken siribda a naibatay iti Biblia, makaipaayda iti nasayaat a panangiwanwan iti arban.
TI NASAYAAT A PASTOR TARAONAN KEN SALAKNIBANNA DAGITI KARNERO
9. Kasano a tartaraonan ken iwanwanwan ita ni Jesus ti kongregasion Kristiano?
9 Babaen ti organisasionna, mangipapaay ni Jehova iti naruay a naespirituan a taraon kadagiti amin nga adipenna iti intero a lubong. Adu a Nainkasuratan a balakad ti maaw-awattayo babaen kadagiti publikasiontayo. No dadduma, mangipapaay ti organisasion iti direkta a panangiwanwan kadagiti panglakayen ti kongregasion babaen kadagiti surat wenno kadagiti instruksion nga iyal-allatiw dagiti agdaldaliasat a manangaywan. Kadagita a pamay-an, maipapaayan dagiti karnero iti nalawag nga instruksion.
10. Ania ti responsabilidad dagiti naespirituan a papastor mainaig kadagidiay naiwawa?
10 Responsabilidad dagiti manangaywan a salakniban ken aywanan ti naespirituan a salun-at dagiti kameng ti kongregasion, nangnangruna dagidiay nakapuy wenno nakaaramid iti nadagsen a basol. (Basaen ti Santiago 5:14, 15.) Dadduma kadagitoy ti mabalin a naiwawa manipud iti kongregasion ken saandan nga agserserbi iti Dios. Saan kadi nga aramiden ti naasi a panglakayen ti amin a kabaelanna a mangsapul iti tunggal napukaw a karnero ken paregtaenna nga agsubli iti arban? Sigurado a kasta! Inlawlawag ni Jesus: “Di matarigagayan a banag ken ni Amak nga adda sadi langit a mapukaw ti maysa kadagitoy a babassit.”—Mat. 18:12-14.
ANIA KOMA TI PANANGMATMATTAYO KADAGITI PAGKAPUYAN DAGITI KATULONGAN A PAPASTOR?
11. Apay a marigatan ti dadduma nga agpasakup iti panangidaulo dagiti panglakayen?
11 Ni Jehova ken ni Jesus ket perpekto a Papastor. Ngem saan a kasta dagiti tattao a dinutokanda kas katulongan a papastor a mangaywan kadagiti kongregasion. Gapu iti dayta, mabalin a marigatan ti dadduma nga agpasakup iti panangidaulo dagiti panglakayen. Mabalin nga irasonda: ‘Apay koma a denggek ti balakadda ket imperpektoda met a kas kaniak?’ Agpayso a saan a perpekto dagiti panglakayen. Ngem masapul a maaddaantayo iti umiso a panangmatmat kadagiti pagkapuyan ken biddutda.
12, 13. (a) Ania dagiti biddut a naaramidan ti dadduma a lallaki a dinutokan ti Dios? (b) Apay a nailanad iti Biblia dagiti kamali dagiti nadutokan a lallaki?
12 Sibabatad a dakamaten ti Kasuratan dagiti biddut dagiti indibidual nga inaramat ni Jehova a mangidaulo iti nagkauna nga ilina. Kas pagarigan, nadutokan ni David kas ari ken lider ti Israel. Ngem timmulok iti sulisog ket nakabasol iti pannakikamalala ken pammapatay. (2 Sam. 12:7-9) Usigentay met ti naaramidan ni apostol Pedro. Nupay adda dakkel a responsabilidad a naitalek kenkuana iti kongregasion Kristiano idi umuna a siglo, nakaaramid kadagiti nakaro a biddut. (Mat. 16:18, 19; Juan 13:38; 18:27; Gal. 2:11-14) Malaksid ken Jesus, awanen ti perpekto a tao a simmaruno kada Adan ken Eva.
13 Apay nga impaisurat ni Jehova iti Biblia dagiti biddut a naaramidan dagiti lallaki a dinutokanna? Ti maysa a makagapu ket tapno ipakitana a mabalinna nga usaren dagiti imperpekto a lallaki a mangidaulo iti ilina. Kinapudnona, kanayon nga us-usarenna dagiti imperpekto a tattao. Gapuna, saan koma a dagiti kinaimperpekto dagiti mangidadaulo kadatayo ti panggapuantay nga agtanabutob wenno di agtulnog kadakuada. Inanamaen ni Jehova a raemen ken pagtulnogantayo dagitoy a kakabsat a lallaki.—Basaen ti Exodo 16:2, 8.
14, 15. Ania ti maadaltayo iti pamay-an a panangted ni Jehova kadagiti instruksion iti nagkauna nga ilina?
14 Nasken a pagtulnogantayo dagiti mangidadaulo kadatayo. Panunotem no kasano a nangipaay idi ni Jehova kadagiti instruksion iti ilina bayat dagiti kritikal a tiempo. Idi pimmanaw dagiti Israelita iti nagkauna nga Egipto, da Moises ken Aaron ti inaramat ti Dios a mangipaay kadagiti napateg nga instruksion. Tapno maispal dagiti Israelita iti maikasangapulo a saplit, masapul nga agtulnogda kadagiti instruksion. Kas pagarigan, naibilin a mangaramidda iti espesial a pannangan, mangpartida iti karnero, ken iwarsida ti dadduma a darana kadagiti hamba ti ruangan ti balbalayda. Direkta kadi a nagsao ni Jehova kadagiti umili? Saan, masapul nga ipangagda dagiti lallakay ti Israel, a nakaibagaan dagiti espesipiko nga instruksion a naggapu ken Moises. (Ex. 12:1-7, 21-23, 29) Kadagita a kasasaad, ni Moises ken dagiti lallakay ti nangyallatiw kadagiti instruksion ni Jehova agpaay iti ilina. Umasping met iti dayta ti akem dagiti Kristiano a panglakayen ita.
15 Mabalin nga adu pay ti malagipmo a pasamak iti Biblia a nangusaran ni Jehova iti tao wenno anghel a mangyallatiw kadagiti mangispal-biag nga instruksion agpaay iti ilina. Kadagita a pasamak, adda dagiti lallaki nga inikkan ti Dios iti autoridad nga agsao iti naganna ken mangibaga iti ilina iti rumbeng nga aramidenda kadagiti napeggad a tiempo. Saan ngata a kastanto met ti aramiden ni Jehova inton Armagedon? Gapuna, dagiti panglakayen ita a nakaitalkan iti responsabilidad a mangirepresentar ken Jehova wenno iti organisasionna masapul nga agannadda tapno dida lumbes iti autoridad a naitalek kadakuada.
“MAYMAYSA NGA ARBAN, MAYMAYSA A PASTOR”
16. Ania a “sao” ti masapul nga ipangagtayo?
16 Ti ili ni Jehova ket “maymaysa nga arban” nga ay-aywanan ti ‘maysa a pastor,’ ni Jesu-Kristo. (Juan 10:16) Imbaga ni Jesus nga isu ket addanto kadagiti adalanna iti “amin nga al-aldaw agingga iti panungpalan ti sistema ti bambanag.” (Mat. 28:20) Kas Ari idiay langit, kontroladona ti amin a mapasamak sakbay a dadaelenna ti lubong ni Satanas. Tapno agtalinaedtayo a naikaykaysa ken natalged iti arban ti Dios, masapul nga imdengantayo ti ‘sao iti likudantayo,’ a mangibagbaga iti dalan a rumbeng a pagnaantayo. Daytoy a “sao” ramanenna ti kunaen ti nasantuan nga espiritu ti Dios a nailanad iti Biblia ken ti kunaen ni Jehova ken ni Jesus babaen kadagiti dinutokanda a katulongan a papastor.—Basaen ti Isaias 30:21; Apocalipsis 3:22.
17, 18. (a) Apay nga agpegpeggad ti arban ti Dios, ngem ania ti manamnamatayo? (b) Ania ti mausig iti sumaruno nga artikulo?
17 Kuna ti Biblia nga agpagnapagna ni Satanas a “kasla leon a ngumerngernger, nga agsapsapul iti alun-onenna.” (1 Ped. 5:8) Kas iti narungsot ken mabisin nga animal, sipsiputanna ti arban ket agur-uray iti umiso a gundaway a mangkemmeg kadagidiay nakapuy wenno naiwawa. Dayta ti rason a masapul nga agtalinaedtayo a nasinged iti arban ken ni Jehova, ti “pastor ken manangaywan dagiti kararua[tayo].” (1 Ped. 2:25) Kuna ti Apocalipsis 7:17 maipapan kadagiti makalasat iti dakkel a rigat: “Ti Kordero [ni Jesus] . . . ipastorannanto ida, ket idalannanto ida kadagiti ubbog ti dandanum ti biag. Ket ti Dios punasennanto ti amin a lua kadagiti matada.” Anian a nagsayaat daytoy a kari!
18 Ita ta nausigtayon ti nakapatpateg nga akem dagiti Kristiano a panglakayen kas katulongan a papastor, nasayaat nga isaludsodtayo, Kasano a masigurado dagitoy a nadutokan a lallaki nga umiso ti panangtratoda kadagiti karnero ni Jesus? Mausig ti sungbat iti sumaruno nga artikulo.


text:
Integrated Authority File
Ti Integrated Authority File (Aleman: Gemeinsame Normdatei, naamammuan pay akas ti: Universal Authority File) wenno GND (iti Ilokano ket Naipagtitipon a Turay ti Papales) ket maysa nga internasional a turay ti papeles para iti panagurnos kadagiti personal a nagan, dagiti suheto ti paulo ken dagiti bagi ti korporatibo manipud kadagiti katologo. Daytoy ket nagruna nga inus-usar para iti dokumentasion kadagiti biblioteka ken dagiti arkibo. Ti GND kettinartaripato babaen ti Nailian a Biblioteka ti Alemania a nakitinnulongan dagiti nadumaduma a network ti biblioteka. Ti GND ket maiyetnag babaen ti lisensia ti Creative Commons Zero (CC0).[1]
Ti nakatudingan ti GND ket mangited ti maysa a pagsasarunuan kadagiti nangato nga agpang nga entidad ken dagiti sub klase, a naserbi iti pannakaidasig ti biblioteka, ken ti maysa nga arngian iti nalawag a panagilasin kadagiti agmaymaysa nga elemento. Daytoy ket buklen pay ti maysa nga ontolohia kadagiti tagikua a nagan ken kiat ti datos, a naipanggep para iti panangirepresenta ti pannakaammo iti semantiko a web, magun-od daytoy iti naibatay ti XML a pormat ti RDF.[2]
Ti Integrated Authority File ket nangrugi idi Abril 2012 ken mangitiptipon kadagiti linaon dagiti sumaganad a turay ti papeles a saanen a naitultuloy:
- Name Authority File (German: Personennamendatei; PND)
- Corporate Bodies Authority File (Aleman: Gemeinsame Körperschaftsdatei; GKD)
- Subject Headings Authority File (Aleman: Schlagwortnormdatei; SWD)
- Uniform Title File of the Deutsches Musikarchiv (Aleman: Einheitssachtitel-Datei des Deutschen Musikarchivs; DMA-EST)
Iti panawen ti pannakairugina (“GND-Grundbestand” manipu idi 5 bril 2012), ti GND ket agtengtengngel kadagiti 9,493,860 a papeles, a mairaman dagiti 2,650,000 a personal a nagnagan.
Dagiti dadduma pay a turay ti papaeles ket dagiti Virtual International Authority File (VIAF), dagiti Turay ti Biblioteka ti Kongreo (LCNAF), Web NDL Authorities babaen ti National Diet Library (Hapon), ken ti LIBRIS babaen ti National Library of Suesia.
Dagiti kita ti nangato nga agpang nga entidad ti GND[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti innem a kita ti GND entidad:[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Naisilpo a Datos ti Serbisio ti Nailian a Bilioteka ti Alemania
- ^ GND Ontolohia - Nagan a lugar ti Dokumento, bersion 2012-06-30.
- ^ Entitätencodierung: Vergaberichtlinien (ababa a listaan: daan ken baro a abersion)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pakaammo a pampanid para iti GND manipud ti Nailian a BIblioteka ti Alemania
- Agbiruk babaen ti OGND (Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg)
- Bereitstellung des ersten GND-Grundbestandes DNB, 19 Abril 2012
- Manipud ti Turay a Panagtengngel iti Nisilpo a Turay ti Datos Presentasion nga inted babaen ni Reinhold Heuvelmann (Nailain a Biblioteka ti Alemania) kadagiti ALA MARC Formats Interest Group, Hunio 2012


text:
O naraniag a bulan Un-unnoyko indengam Dayta naslag a silawmo Dika kad ipaidam O naraniag a bulan Sangsangitko indengam Toy
nasipnget a lubongko Inka kad silawan Tapno diak mayyaw-awan No inka nanglipaten Karim kaniak nagibusen Samsam-itek ni patay O bulan ket aklunem Nanglaylay ti ayatko Inka kadin palasbangen Un-unnoyko, darasem nga ikeddeng No inka nanglipaten Karim kaniak naumagen Samsam-itek ni patay O bulan ket aklunem Nanglaylay ti ayatko Inka kadin palasbangen Un-unnoyko, darasem nga ikeddeng Un-unnoyko, darasem nga ikeddeng