text:
Tailandia
Ti Tailandia ( /ˈtaɪlænd/ TY-land wenno /ˈtaɪlənd/;[12] Tailandes: ประเทศไทย, RTGS: Prathet Thai), opisial a ti Pagarian ti Tailandia (Tailandes: ราชอาณาจักรไทย, RTGS: Ratcha Anachak a Tilandes; IPA: [râːt.tɕʰā ʔāːnāːtɕàk tʰāj] ( denggen)), sigud idi a kas ti Siam (Tailandes: สยาม; RTGS: Sayam), ket maysa a pagilian a mabirukan iti sentro iti Indotsína a peninsula idiay Abagatan a daya nga Asia. Nabeddengan daytoy iti amianan babaen ti Burma ken Laos, iti daya babaen ti Laos ken Cambodia, iti abagatan babaen ti Golpo iti Tailandia ken Malaysia, ken iti laud babaen ti Baybay Andaman ken ti akin-abagatan unay nga ungto iti Burma. Dagiti maipapan iti baybay a pagbeddenganna ket mairaman ti Bietnam idiay Golpo ti Tailandia iti abagatan a daya, ken ti Indonesia ken India idiay Baybay Andanan iti abagatan a laud.
Daytoy a pagilian ket maysa a batay-linteg monarkia, nga indauluan babaen ni Ari Rama IX, ti maikasiam nga ari iti Kamara iti Chakri, nga isu, a nagturay manipud idi 1946, ket isu ti kabayagan nga agserserbi a pangulo iti estado ken ti kabayagan nga agturturay a monarkia iti Tailandes a pakasaritaan.[13] Ti ari ti Tailandia ket natituloan a kas ti Pangulo iti Estado, Pangulo dagiti Siiigam a Buyot, ti Agtengtengngel iti Budista a relihion, ken ti Agsalsalakbnib kadagiti amin a Pammati.
Ti Tailandia ket isu ti maika-51 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino iti dagup a kalawa, nga adda ti kalawa ti agarup a 513,000 km2 (198,000 sq mi), ken isu ti maika-20 a kaaduan ti populasion a pagilian, nga adda ti agarup a 64 a riwriw a tattao. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Bangkok, nga isu daytoy ti politikal, komersio, industria ken kultural a sentro ti Tailandia. Agarup a 75% iti populasion ket etniko a Tailandes, 14% ket iti Insik a kaputotan, ken 3% ket etniko a dagiti Malayo;[1] ti nabati ket tagikua dagiti minoridad a grupo a mairaman dagiti Mon, Khmers ken dagiti nadumaduma a tribu ti turod. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket Tailandes. Ti kangrunaan a relihion ket Budismo, a daytoy ket isansanay babaen ti agarup a 95% iti populasion.
Ti Tailandia ket nakapadas ti napardas a panagrang-ay ti ekomoniana idi nagbaetan ti 1985 ken1995, ken agdama daytoy a baro a naiindustria a pagilan ken maysa a kangrunaaan nga agkomkomersio iti ruar. Ti turismo ket adu pay nga agiparawad ti Tilandés nga ekonomia, ken daytoy a pagiian ket balayan kadagiti adu a naam-ammuan a papanan dagiti turista, a mairaman ti Ayutthaya, Pattaya, Bangkok, Phuket, Krabi, Chiang Mai, Hua Hin ken Ko Samui.[14][15] Adda dagiti agarup a 5.2 riwriw a nalinteg ken di-nalinteg nga imigrante idiay Tailandia,[16] ken daytoy a pagilian ket nakaawis kadagiti ekspatriado manipud kadagiti narang-ay a pagilian.[17]
Dagiti linaon
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti opisial a nagan idi ti pagilian ket Siam (Tailandes: สยาม RTGS: Sayam, panangibalikas [sàjǎːm]) aginggana idi 23 Hunio 1939,[18] idi nasukatan daytoy ti Tailandia. Daytoy ket nanaganan manen ti Siam manipud idi 1945 aginggaa idi 11 Mayo 1949, a kalpasan daytoy ket nanaganan manen ti Tailandia. Daytoy ket naipaletra pay a ka s ti Siem, Syâm wenno Syâma, daytoy ket nainagananen iti Sanskrito a Śyâma (श्याम, a kayatna a sawen ket "nangisit" wenno "kayumanggi"). Dagiti nagan a Shan ken A-hom ket mabalin a sabsabali a kita ti isu met laeng a balikas, ken ti Śyâma ket mabalin a saan nga isu ti nagtaudan ngem ti naadal ken parbo a panakabakaweng.[19]
Ti balikas aThai (ไทย) ket saan, a kas sapasap a naipamattian,a naala manipud iti balikas a Tai (ไท) a kayatna a sawen ket "panagwayawayas" iti pagsasao a Thai; daytoy, nuapy kasta, ti nagan ti maysa nga etniko a grupo manipud kadagiti tengnga a tanap (ti Tattao a Tailandes). Ti maysa a nadayeg a Thai nga eskolar ket nangisuppiat a ti Tai (ไท) ket kaykayatna a sawen laeng ket "tattao" wenno "tao a parsua" gapu ta ti panagsuksukisokna ket agiparparang a dagiti away a luglugar ti balikas a "Tai" ket inus-usar idi imbes a ti kadawyan a balikas ti Thai a "kon" (คน) para iti tattao.[20]
Ti Thai ket agus-usar ti panangisao a "daga dagiti nawaya" tapno maiyebkas ti pasindayag iti kinapudno a ti Tailandia ket is-isu laeng ti pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia a saan uray kaanoman a nakoloniaan ti Europeano a bileg. Bayat a dagiti Tailandes a tattao ket kadawyan nga ibagbagaanda ti pagilianda nga agus-usar ti nadayaw a porm a Prathet Thai (Thai: ประเทศไทย), isuda ket kaaduanda nga agus-usar ti lokal a panagsasao a Mueang Thai (Thai: เมืองไทย) wenno Thai (Thai: ไทย); ti balikas a mueang (Thai: เมือง) a kayatna a sawen ket "pagilian" ngem sapasap nga inus-usar a mangitudo ti siudad wenno ili. Ratcha Anachak Thai (Tailandes: ราชอาณาจักรไทย) a kayatna a sawen ket "Pagarian iti Tailandia" wenno "Pagarian ti Tailandes".
Iti etimolohiko, dagiti pakabuklanna ket: -Ratcha- (manipud iti Sanskrito raja, a kayatna a sawen ket "ari, naarian, pagturayan") ; -ana- (manipud iti Pāli āṇā, "turay, panagbilin, bileg", a dagitoy ket nanipud ti Sanskrito ājñā, kapadpada ti kayatna a sawen) -chak (manipud iti Sanskrito cakra wenno cakraṃ a kayatna a sawen ket "pilid", ti maysa a simbolo ti bileg ken panagturay). Ti Thai a Nailian a Kanta (Tailandes: เพลงชาติ), a pinartuat ken sinurat babaen ni Peter Feit idi las-ud ti nakaro a "patriotiko" a panawen ti 1930, ket nagitudtudo ti Thai a pagilian a kas ti: prathet-thai (Thai: ประเทศไทย). Ti umuna alinia ti nailian a kanta ket: prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai (Thai: ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย) ken naipatarus idi 1939 babaen ni Koronel Luang Saranuprabhandi a kas ti: "Ti Tailandia ket isu ti nagkaykaysaan iti Thai a dara ken bagi."
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda ebidensia iti a nagtaeng ti tao idiay Tailandia a napetsaan manipud kadagitinapalabas a 40,000 tawtawen sakbay iti agdama, a dagiti bato nga atipakto a napetsaan iti daytoy a paset ti panawen idiay Linong ti bato ti Tham Lod idiay Mae Hong Son. Kapada dagiti rehion idiay Abagatan a daya nga Asia, ti Tailandia ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti kultura ken dagiti relihion ti India, a mangrugi iti Pagarian ti Funan idi agarup anga umuna a siglo CE aginggana ti Khmer nga Imperio.[21]
. Ti siudad ket napuoran ken naraut idi 1767 babaen ti buyot ti Burma babaen ni Ari Hsinbyushin. Ti impluensia ti India iti Siames a kultura ket sangkapaset idi a resulta ti dagus a pannakaiyasideg dagiti nagkolonia nga Indiano, ngem kangrunaan daytoy a saan a dagus nga inyeg babaen dagiti na-Indiano a pagarian ti Dvaravati, Srivijaya ken Cambodia.[22] Ni E:A Voretzsch ket namatmati a ti Budismo ket napnapanen iti Siam manipud idiay India idi panawen ti Indiano nga Emperador a ni Ashoka iti Maurya nga Imperio ken adayon iti immuna a milenio kalpasan ni Kristo.[22] Kalpasanna ti Tailandia ket inimpluensiaan idi babaen ti Pallava a Dinastia ti abagatan nga India ken ti Gupta nga Imperio ti amianan nga India.[22]
Kalpasan ti pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 a siglo, dagiti nadumaduma nga estado ket nagdur-as idiay, kas dagiti nadumaduma a pagarian ti Tai, Mon, Khmer ken Malayo, a kas nakitkita kadagiti nadumaduma nga arkeolohiko a sitio ken dagiti atipakto a naiwarwaris kadagiti amin a paset ti dulon ti daga ti Siam. Nupa kasta, sakbay ti maika-12 a siglo, ti immuna a Tailandes wenno Siames nga estado ket tradisional a naikeddeng a ti pagarian ti Budista a pagarian ti Sukhothai, a napundar idi 1238.
Kalpasan ti pannakaapday ken pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 ken maika-15 a siglo, dagiti Budista a Tai a pagarian ti Sukhothai, Lanna ken Lan Xang (itan ket ti Laos) ketdimmur-asda. Nupay kasta, kalpaan ti maysa a siglo, ti bileg ti Sukhothai ket inatiw idi babaen ti baro a pagarian ti Ayutthaya, a nabangon idi tengnga ti maika-14 a siglo idiay akinbaba a Karayan Chao Phraya wenno panawen ti Menam.
Ti panagpadakkel ti Ayutthaya ket naisentro iti igid ti Menam bayat nga idiay akin-amianan a ginget ti Pagarian ti Lanna ken dagiti bassit a siudad es-estado ti Tai ket nangituray ti lugar. Idi 1431, ti Khmer ketpnanawanna ti Angkor kalapsan idi dagiti puersa ti Ayutthaya ket rinautda ti siudad.[23] Ti Tailandia ket nangitalinaay ti tradision iti panagtagilako kadagiti kaarrubana nga estado, manipud idiay Tsina aginggana idiay India, ti Persia ken dagiti daga ti Arabo. Ti Ayutthaya ketnagablin a maysa kadagiti kasayaatan a sentro ti pagtagilakuan idiay Asia. Dagiti Europeano nga agtagtagilako ket simmangpetda idi maika-16 a siglo ken nangrugi kadagiti Portuges, a sinaruno babaen dagiti Pranses, Olandes ken Ingles.
Kalpasan ti pannakatnag ti Ayutthaya idi 1767 manipud iti Birmano nga Ari a ni Taksin ti Nalatak, ket inyalisna ti kapitolio ti Tailandia idiay Thonburi kadagiti agarup a 15 a tawtawen. Ti agdama panawen ti Rattanakosin iti pakasaritaan ti Tailandia ket nangrugi idi 1782, kalpasan ti pannakabangon ti Bangkok a kas kapitolio ti Chakri a Dinastia babaen ni Ari Rama I ti Nalatak. Segun ti Encyclopædia Britannica, "Ti pagkapat aginggana ti pagkatlo ti populasion dagiti dadduma a lugar ti Tailandia ken Burma ket aadipen idi maika-17 aginggana idi maika-10 a sigsiglo."[24][25]
Uray ti Europeano a panangidagsen, ti Tailandia ket isu laeng ti pagilian ti Abagatan a daya ti saan a nakolonia.[26] Daytoy ket resulta ti napaut a panagsasaruno dagiti makabael a nagturturay kadagiti napalabas nga uppat a siglo a nangibanag ti panagsusuppiat ken irteng a nagbaetan ti Pranses nga Indotsina ken ti Britaniko nga Imperio. Kas resulta, ti agilian ket natalinaay a paglappedan a sona a pagbaetan dagiti parte ti Abagatan nga Asia a nakolonisado babaen dagiti dua a nagkolonia a bileg, ti Gran Britania ken Pransia. Urayno kasta ti akinlaud nga impluensia ketnakaiturongan dagiti reporma idi maika-19 a siglo ken dagiti nangruna a konsesion, tikangrunaan ket ti pannakapukaw ti dakkel a teritorio itibangir a daya ti Mekong kadagiti Pranses ken ti naiyad-addang a panagsagepsep babaen ti Britania ti Peninsula Malayo.
Maika-20 a siglo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti napukaw ket kasisigud a nairaman ti Penang ken kanungpalan ti pannakapukaw dagiti uppat a kaaduan a Malayo nga etniko nga akin-abagatan a probinsia, a kalpasanna ket nagbalin a dagiti uppat nga akin-amianan nga estado ti Malaysia, babaen ti Anglo-Siames a Tulag ti 1909.
Idi 1932, ti awan dara a rebolusion nga intignay ti Khana Ratsadon a grupo ti militar ken dagiti opsial ti sibilian ketnagresultaan ti transision ti bileg, idi ni Ari Prajadhipok ket napilit a nangited kadagiti tattao ti Siam ti immuna abatay-lintegda, ken isu ti nagpatinggaan dagiti nagpaut ti adu a siglo iti absoluto a monarkia.
Idi 1939, ti naga ti pagarian iti 'Siam', ket nabaliwan iti Tailandia'.
Sangalubongan a Gubat II[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi las-ud ti Sangalubongan a Guba II, ti Imperio ti Hapon ket nangidemanda ti karbengan a mangiballasiw dagiti tropa iti Tailandia idiay prontera ti Malayo. Ti Hapon ket rinautna ti Tailandia idi 8 Disiembre 1941, kadagiti koordinasion kadagiti panagraut iti amin a paset ti Asia, ken nakilaban kadagiti Buyot ti Tailandes kadagiti innem aginggana walo nga oras aginggana idi ni Plaek Pibulsonggram ket nangbilin iti panangisardeng tigubat. Iti nabiit kalpasan dayta, ti Hapon ket ket naikkan idi iti nawaya a panaglabase, ken idi 21 Disiembre1941, ti Tailandia ken Hapon ket nagpirma iti militar a kumadduaan iti sekreto a protokoll, a ti Tokyo ket timmulag a tulonganna ti Tailandia ti mangala manen dagiti napukaw a teritorio kadagiti Britaniko ken Pranses.[27]
Iti nagresultaan, Tti Tailandia ket nangirangarang iti gubat iti Estados Unidos ken ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 25 Enero 1942, ken nangrebbeng a "tumulong" iti Hapon iti gubatna a sumuppiat kadagiti Kumadduaan, bayat a nangtartaripato ti aktibo nga anti-Hapon a tignay ti resistansia nga ammo a aks ti Seri Thai. Agarup a 200,000 nga agtrabtrabao a taga-Asia , (nangruna a romusha) ken dagiti 60,000 Kumaduaan a balbalodp ket nagtrabaho iti Perokaril ti Patay ti Tailandia–Burma.[27]
Kalpasan ti gubat, ti Tailandia ket rimmuar a kas kadua ti Estados Unidos. Kasta met dagiti adu nga agrangrang-ay a pagilian iti las-ud ti Nalamiis a Gubat, ti Tailandia ket napan babaen kadagiti dekada iti nariro a politika a nailaslasin babaen dagiti adu a kudeta, a ti maysa a turay ti militar ket sinukatan ti sabali, ngem kanungpalan a nagprogreso a napan iti natalinaay, nadur-as a demokrasia kadagiti tawen ti 1980.
-
Damdamili a naduktalan idiay asideg ti Ban Chiang idiay Probinsia ti Udon Thani, ti kasapaan ket napetsaan iti 2100 BCE.
-
Ti agtayag kadagiti 19 metro a nabalitokan nga estatua iti nakatugaw a Buda idiay Wat Phanan Choeng.
-
Ti 15 nga agtayag a ladawan ni Buda idiay Sukhothai, Phra Achana , nabangon idi maiak-13 a siglo
-
Pinintaan ti Ayutthaya, inbilin babaen ti Kompania ti Olandes a Daya nga India, 1665.
-
Ni Kosa Pan ket nangipresenta ti surat ni Ari King Nara ken Luis XIV idiay Versailles, 1 Septiembre 1686.
Politika ken gobierno[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti politika ti Tailandia ket agdama a naar-aramid iti batayan ti batay-linteg a monarkia, a ti Kangrunaan a Ministro ket isu ti daulo ti gobierno ken ti tinawtawid a monarkia ket isu ti daulo ti estado. Ti ukoman ket nawaya kadagiti sanga ti ehekutibo ken ti lehislatibo.
Pakasaritaan ti batay-linteg[urnosen | urnosen ti taudan]
Manipud iti politikal a reporma ti absoluto a monarkia idi 1932, ti Tailandia ket addaan idin kadagiti 19 a batay-linteg ken dagiti dokumento ti linteg.[28][29] Iti amin apaset iti daytoy a panawen, ti porma ti gobierno ket sumakop iti diktadura iti militar aginggana ti elektoral a demokrasia, ngem amin dagiti gobierno ket nangbigbig iti tinawtawid a monarkia a kas ti daulo ti estado.[30][31]
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti dagup ti 513,120 kuadrado kilometro (198,120 sq mi),[1] ti Tailandia ket ti maika-51 a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kalawa. Daytoy ket basbassit tiYemen ken dakdakkel ngem ti Espania.
Ti Tailandia ket pagyanan dagiti nadumaduma a naisalsalumina a heograpiko a rehion, ken sangkapaset a maitunos kadagiti grupo ti probinsia. Ti amianan ti pagilian ket kabanbantayan a lugar ti Kabambantayan ti Tailandes, a ti kanagtuan a puntos ket ti Doi Inthanon idiay Kabambanatayan Thanon Thong Chai iti 2,565 metro (8,415 ft) iti pantar ti baybay. Ti amianan a daya, ti Isan ket buklen ti Banakk Khorat, a nabeddengan iti daya babaen ti Karayan Mekong. Ti sentro ti pagilian ket kaaduan babaen ti predominante a nadalumpinas a ginget ti karayan ti Chao Phraya, ng aagyus idiay [[Golpo ti Tailandia].
Ti akinabagatan a Tailandia ket buklen ti akikid nga Ismo Kra a lumawa idiay Peninsula Malayo. Iti politikal, adda dagiti innem a heograpikal a rehion nga agiddiat kadagiti sabali iti populasion, dagiti batayan a rekurso, dagiti natural a langa ti daga, ken agpang panagdur-as tit sosial ken ekonomia. Ti dibersidad dagiti rehion ket isu ti kaisaluminaa a gupit ti pisikal a pannakaisaad ti Tailandia.
Dagiti Karayan Chao Phraya ken Mekong ket nangrun a a dalan ti danum iti away a Tailandia. Ti industrila a gantingan ti panagpataud kadagiti apit ket agusarda kadagiti karayan ken dagiti tributario. Ti Golpo ti Tailandia ket sakupenna ti 320,000 kuadrado kilometro (124,000 sq mi) ken pakanen babaen dagiti Karayan Chao Phraya, Mae Klong, Bang Pakong, ken Tapi. Daytoy ket mangited iti kontribusion iti sektor ti turismo gapu kadagiti nalitnaw ket ababaw a danum iti igid ti aplaya itiakin-abagatana rehion ti Ismo Kra. Ti akindaya nga aplaya ti Golpo ti Tailandia ket industrial a sentro ti Tailandia nga isu ti nangruna nga adalem a puerto ti pagarian idiay Sattahip ken ti makumikom a komersial a puerto ti Laem Chabang.
Ti Baybay Andaman ket napateg a natural a rekurso gapu ta agsangaili kadagiti nadayeg ken naramen a pagaliwaksayan idiay Asia. Ti Phuket, Krabi, Ranong, Phang Nga, ken Trang ken dagiti islada ket mabirukan amin kadagiti aplaya ti Baybay Andaman ken uray ti tsunami ti 2004, dagita ket makaawis a pagbisitaan dagiti turista manipud iti lawlaw ti lubong.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c Thailand, CIA World Factbook.
- ^ McCargo, Duncan; Hongladarom, Krisadawan (2004), "Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand", Asian Ethnicity, Taylor & Francis, 5 (2): 219, doi:10.1080/1463136042000221898, ISSN 1463-1369
- ^ David Levinson (1998), Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, Oryx Pres, p. 287, ISBN 1-57356-019-7
- ^ Paul, Lewis M.; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D. (2013), Ethnologue: Languages of the World, SIL International, ISBN 978-1-55671-216-6
- ^ Barbara A. West (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File, p. 794, ISBN 1-4381-1913-5
- ^ "Thailand's new provisional constitution". Thai PBS. 22 Hulio 2014. Naala idi 14 Disiembre 2014.
- ^ ประกาศสานักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จานวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2553. Web.archive.org (16 Hulio 2011). Naala idi 20 Mayo 2012.
- ^ (Tailandes) National Statistics Office, "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand". popcensus.nso.go.th.
- ^ a b c d "Thailand". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 1 Oktubre 2014.
- ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ "Merriam-Webster Online". Merriam-webster.com. 25 Abril 2007. Naala idi 25 Abril 2010.
- ^ "Maysa a Naarian a Bitla dagiti okasion". Worldhop.com a Warnakan. 1996. Naala idi 5 Hulio 2006.
- ^ Ti Tailandia ken ti Banko ti Lubong, ti Banko ti Lubong a panagtaldiap ti pagilian ti Tailandia.
- ^ Ti Guarda, Bariweswes ti Pagilian: Tailandia, 25 Abril 2009.
- ^ TAILANDIA: Dagiti ubbing a Birmano nga imigrante a saan a nakaadal. IRIN Asia. 15 Hunio 2009.
- ^ Narigat a panagadal iti paraiso ti ekspatriado. BBC News. 14 Disiembre 2006.
- ^ Pakasaritaan ti Tailandia (Siam), CSMngt-Thai.
- ^ Eliot, Charles (1921). Ti Gandat a Gutenberg EBook iti Hinduismo ken Budismo, Ti Naipakasaritaan a Panagiladawan, Tom. 3 (iti 3) [EBook #16847]. Londres: Routledge & Kegan Paul Ltd. pp. Kap. xxxvii 1; nagdakamat kadagiti Paammo 189: Ti nagan ket mabirukan kadagiti Champa a sinuratan iti 1050 A.D. ken segun ti Gerini ket agparang idiay Samarade ni Ptolemeo = Sâmaraṭṭha. Kitaen ti Gerini, Ptolemy, p. 170. Ngem ti Samarade ket mairukan idiay asideg ti Bangkok ken mabalin nga awan dagiti Tais iti dayta alugar iti dayta a panawen ni Ptolemeo; ken Paamo 190: Ken isu pay idiay Tengnga nga Asia a Kustana ket agparang a naadal a panagbakkaweng ti nagan a Khotan, a naaramid tapno maikkan ti kayatna a sawen iti Sanskrito.
- ^ จิตร ภูมิศักดิ์ 1976: "ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอม และลักษณะทางสังคม ของชื่อชนชาติ" (Jid Phumisak 1976: "Ti Irurumsua para kadagiti Siames a Balikas para iti Thai, Laotiano ken Khmer ken Nakagimongan a Pannakailasin para iti Pagilian a nagnagan")
- ^ Thailand. History. Encyclopædia Britannica Online
- ^ a b c Some Aspects of Asian History and Culture by Upendra Thakur p.157
- ^ "Science news: What happened at Angkor Wat". The Washington Post. 13 Abril 2010.
- ^ Slave-owning societies. Encyclopædia Britannica.
- ^ Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand. Kyoto Review of South East Asia.
- ^ "King, country and the coup". The Indian Express. India. 22 Septiembre 2006. Naala idi 3 Nobiembre 2011.
- ^ a b Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945, Transaction Publishers, 2007 ISBN 978-0-7658-0352-8
- ^ Bangkok Post: Section 44 is necessary: NCPO. This list contains 2 errors: it states that the 6th constitution was promulgated in 1912 (rather than 1952), and it states that the 11th constitution was promulgated in 1976 (rather than 1974).
- ^ Thanet Aphornsuvan, The Search for Order: Constitutions and Human Rights in Thai Political HistoryPDF (152 KB), 2001 Symposium: Constitutions and Human Rights in a Global Age: An Asia Pacific perspective
- ^ "A list of previous coups in Thailand". Associated Press. 19 Septiembre 2006. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 24 Pebrero 2009. Naala idi 25 Abril 2010.
- ^ "Raw Data: List of Recent Coups in Thailand's History". Fox News. 19 Septiembre 2006. Naiyarkibo manipud iti ti kasisigud idi 6 Hulio 2008. Naala idi 25 Abril 2010.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Tailandia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tailandia manipud iti Wikivoyage (Ingles)
- Kitaen ti Tailandia iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (Ingles)
- Tailandia a naikabil iti The World Factbook (Ingles)
- Thaigov.go.th Gobierno ti Tailandia
- Is-isla ti Paracel (tinengngel babaen ti Tsina)
- Is-isla ti Pratas (tinengngel babaen ti Taiwan)
- Is-isla ti Spratly (sinuppiatan ken tinengngel babaen dagiti nadumaduma nga agtunton)


c: text/html

text:
Henri Becquerel
Ni Antoine Henri Becquerel (15 Disiembre 1852 – 25 Agosto 1908) ket Pranses a pisiko, Nobel laureado, ken ti nangduktal ti radioaktibidad a kakuyogna ni Marie Skłodowska-Curie ken ni Pierre Curie,[1] nga isuda a tallo ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Pisika idi 1903.
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Becquerel ket naipasngay idi idiay Paris iti pamilia a nagpataud kadagiti uppat a kaputotan dagiti sientista: ti apong a lakay ni Becquerel a ni Antoine César Becquerel), ama (Alexandre-Edmond Becquerel), ken anak a lalaki (Jean Becquerel). Isu ket nagadal iti inhenieria idiay École Polytechnique ken idiay École des Ponts et Chaussées. Idi 1890 inasawana ni Louise Désirée Lorieux.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Henri Becquerel – Biograpia
- Ababa a biograpia ni Becquerel ken ti panag-usar ti naganna a kas panagrukod a unit iti SI
- AAbaba a bibliograpia para kenni Henri Becquerel
- Henri Becquerel, unit a naibatay ti SI iti radioaktibidad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Leksion 11
Kasanotayo a Magunggonaan Kadagiti Prinsipio ti Biblia?
1. Apay a kasapulantayo ti panangiwanwan?
Nasirsirib ti Namarsua ngem kadatayo. Kas naayat nga Ama, isu ket maseknan kadatayo. Saanna met nga inranta a maisinatayo kenkuana. (Jeremias 10:23) No kasano a kasapulan dagiti ubbing ti panangiwanwan dagiti nagannakda, kasapulantayo met amin ti panangiwanwan ti Dios. (Isaias 48:17, 18) Sagut ti Dios dagiti prinsipio ti Biblia a mangiwanwan kadatayo.—Basaem ti 2 Timoteo 3:16.
Dagiti linteg ken prinsipio ni Jehova isurona kadatayo ti kasayaatan a panagbiag itan ken ipakitana no kasanotayo a magun-odan dagiti manayon a gunggona iti masanguanan. Yantangay pinarsuanatayo ti Dios, nainkalintegan laeng a naimpusuan nga agpaiwanwantayo kenkuana.—Basaem ti Salmo 19:7, 11; Apocalipsis 4:11.
2. Ania dagiti prinsipio ti Biblia?
Dagiti prinsipio ti Biblia isu dagiti kangrunaan a kinapudno. Ngem dagiti linteg mabalin a mausar kadagiti espesipiko a kasasaad. (Deuteronomio 22:8) Masapul nga usarentayo ti abilidadtayo nga agpanunot tapno matarusantayo no kasano nga agaplikar ti maysa a prinsipio iti maysa a situasion. (Proverbio 2:10-12) Kas pagarigan, isuro ti Biblia a ti biag ket sagut ti Dios. Maiwanwannatayo dayta a kangrunaan a prinsipio iti pagtrabahuan, pagtaengan, ken bayat nga agbibiahetayo. Dayta ti mamagbalin kadatayo a naannad.—Basaem ti Aramid 17:28.
3. Ania dagiti dua a kangrunaan a prinsipio?
Dinakamat ni Jesus ti dua a kapatgan a prinsipio. Ti umuna ipalgakna ti panggep ti biag ti tao—tapno am-ammuenda, ayatenda, ken agserbida a simamatalek iti Dios. Masapul nga ikabilangantayo daytoy umuna a prinsipio iti amin a desisiontayo. (Proverbio 3:6) Dagidiay mangipapuso iti daytoy a prinsipio agbalinda a gayyem ti Dios, agbalinda a pudpudno a naragsak, ken magun-odda ti biag nga agnanayon.—Basaem ti Mateo 22:36-38.
Ti maikadua a prinsipio tulongannatayo a maaddaan iti natalna a relasion iti sabsabali. (1 Corinto 13:4-7) Ti panangyaplikar iti daytoy maikadua a prinsipio ramanenna ti panangtuladtayo iti panangtrato ti Dios kadagiti tattao.—Basaem ti Mateo 7:12; 22:39, 40.
4. Kasanotayo a magunggonaan kadagiti prinsipio ti Biblia?
Dagiti prinsipio ti Biblia isurona dagiti pamilia nga agkaykaysa babaen ti ayat. (Colosas 3:12-14) Ti Sao ti Dios salaknibanna met dagiti pamilia babaen ti panangisurona iti sabali pay a prinsipio—masapul a permanente ti panagasawa.—Basaem ti Genesis 2:24.
No surotentayo dagiti pannursuro ti Biblia, masalakniban ti material ken emosional a pagimbagantayo. Kas pagarigan, masansan a kaykayat dagiti amo ti trabahador a mapagtalkan ken nagaget gapu ta sursurotenna dagiti prinsipio ti Biblia. (Proverbio 10:4, 26; Hebreo 13:18) Isuronatayo pay ti Sao ti Dios nga agbalin a kontento kadagiti nesesita a bambanag ken mangipateg iti pannakigayyemtayo iti Dios a nangnangruna ngem kadagiti material a bambanag.—Basaem ti Mateo 6:24, 25, 33; 1 Timoteo 6:8-10.
Masalakniban ti salun-attayo no iyaplikartayo dagiti prinsipio ti Biblia. (Proverbio 14:30; 22:24, 25) Kas pagarigan, no tungpalentayo ti bilin ti Dios a saan nga agbartek, mailikliktayo kadagiti makapapatay a sakit ken aksidente. (Proverbio 23:20) Ipalubos ni Jehova nga uminumtayo iti kalkalainganna laeng nga arak. (Salmo 104:15; 1 Corinto 6:10) Magunggonaantayo kadagiti prinsipio ti Biblia babaen ti panangisurona nga annadantayo dagiti tigtignay ken panagpampanunottayo. (Salmo 119:97-100) Ngem dagiti pudno a Kristiano raemenda dagiti pagalagadan ti Dios saan laeng a gapu ta magunggonaanda no di ket tapno maidayawda ni Jehova.—Basaem ti Mateo 5:14-16.
Ammuem ti Ad-adu Pay
Panagbiag iti Wagas a Makaay-ayo iti Dios
Posible ti agbiag iti wagas a makaay-ayo ken ni Jehova. Kinapudnona, mabalinmo ti makigayyem kenkuana.
Nadiosan a Panangmatmat iti Biag
Ania ti panangmatmat ti Dios iti aborsion, panangyalison iti dara, ken ti biag ti animal?
Agkiddaw iti Panagadal iti Biblia
Libre nga adalem ti Biblia iti oras ken lugar a kombeniente kenka.


text:
Literatura
Ti literatura wenno kurditan (manipud ti Latin litterae (ad-adu ngem maysa); letra) ket isu ti arte iti naisurat nga obra ken mabalin nga iti dadduma para a pasamak, ket mangitudo kadagiti eksklusibo a pannakaipablaak dagiti taudan. Ti balikas a literatura ket literal a kaibuksilan ti "dagiti banag a naaramid kadagiti letra" ken ti pars pro toto a termino "let-letra" ket sagpaminsan a naus-usar a mangibaga ti "literatura," a kas kadagiti pigura iti bitla "ar-arte ken letletra" ken "tao dagiti letra." Ti literatura ket sapasap a naidasig a kas addaan kadagiti dua a nangruna a porma ti piksion ken saan a piksion ken dua a nangruna a pamay-ay ti daniw ken prosa.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Literatura iti Wikimedia Commons


text:
Agsublika ken Jehova
Birbiroken ni Jehova dagiti napukaw a karnerona, ken aw-awisennaka nga agsubli kenkuana.
Surat ti Bagi a Manarawidwid
Daytoy a surat ti Bagi a Manarawidwid ket maysa a pakaasi kadagiti adipen ti Dios nga immadayo kenkuana.
PASET 1
“Daydiay Napukaw Birokekto”
Ibilang kadi ti Dios nga awanen ti namnama ti napukaw a karnero?
PASET 2
Problema—Marigrigatan iti Kasta Unay
No maup-upayka gapu ta saanen a kas iti dati ti maar-aramidam para ken Jehova, adda makatulong kenka tapno magunggonaanka iti pannakabalinna.
PASET 3
Nasaktan a Rikna—No Adda ‘Pakaigapuan ti Reklamotayo’
Tallo a prinsipio ti Biblia a makatulong tapno mailiwliwagmo ti nasaktan a riknam gapu iti di umiso nga inaramid kenka ti maysa a kabsat.
PASET 4
Pannakakonsiensia—‘Dalusannak iti Basolko’
Kasano a mariknam ti bang-ar nga itden ti nadalus a konsiensia?
PASET 5
Agsublika ‘iti Pastor ken Manangaywan ti Kararuam’
No kayatko ti agsubli ken Jehova, ania ti pangrugiak? Kasanonto ti panangawat kaniak ti kongregasion?
Konklusion
Adda kadi dagiti tiempo a malaglagipmo ti naragsak a pannakikadkaduam idi kadagiti agdaydayaw ken Jehova?


text:
10/19/08
"Tom & Jerry"
Inladawan ni Rico Rival. Siak ti modelona, ngem nakapkapuy ti pannakaalana.
“AGLUTOKA man ’ti adda ramanna,” kinuna ni Hani. Nagtugaw iti maikadua a pangal ti landok nga agdan a mapan iti mezzanine sa nagduaanna ti nagtapaya. Makais-isem a nangbuya kaniak a nakamasngaad a mamagdadasig iti sangagabsuon a murengmi.
Mayat ta kuna ti OB-Gyne daytoy itay napan a lawas nga ita ta piton a bulan ti sikogna, yad-addana koma ti mangan kadagiti nasustansia a taraon. Ti imasna ita, inuksotko ti saksak ti ref idi rabii. Tallo nga aldawen nga awan nagyanna. Sayang laeng ti koriente. Insardengko met ngaruden ti panagaramidko iti yelo ta iti laengen ’yanmi nga apartment a lima ti ridawna, ti laeng kaaripingmi a ridaw ti awanan iti karatula nga “Ice 4 Sale.” Sa maysa pay, dandanin Disiembre.
“Ala, agtugawka dita ta kitaem no dika mabutiakan,” kinunak ketdi. Sangkabaga ngamin dagiti babbaket idiay Cagayan a probinsiami a no agtugaw iti agdan ti masikog, marigatanto nga aganak. No bilang ma-caesarian, pangal-alaanmi ngatan iti gastuenmi?
Naasianak iti asawak. Uray kasano a rigatmi, awan mangngegko kenkuana. Supsupapakanna siguro ti saan a nasayaat a pannakilangen ti inana kaniak. Dina maawat a siak ti nakiasawaan ti anakna ket ti la adda a pakabasbasolak. Baybay-ak lattan no kua ta ni Hani ti pampanunotek.
Thank you, kinuna pay idi kaniak ni Hani. Diak dinamag no para iti ania ngem ammok a gapu iti panangpalpalabasko iti aramid ti inana.
Dina la ammo a dandani madisnogkon ti inana.
Linawas nga agsueldo ni Hani ngem naisaldana ti ATMna iti sangapulo ribu a pisos. Lima a lawas a bayadanna. Natuok ngem awan mabalin ta malaksid a masapulmi ti kuarta para iti inaldaw a kasapulanmi, masapul ti lima ribu a kontribusionna iti panangaregloda iti ubing a sinipat ti adienna. Idiay Cagayan, baybay-anmi a lamoken iti pagbaludan dagiti kakasta ti galadna a tattao. Ita, tunggal panagsusueldo a kas idi Biernes, sangaribu a pisos laengen ti maiggamanna. Maudi met ketdin. Ngem dayta a gatad, para laeng iti makalawas a gatas ken diaper ni Anib.
Ti laengen masingirko a bayad dagiti sursuratek a mapan a nasurok a lima ribu a pisos ti namnamaenmi ita. Bassit ngem nasaysayaaten ngem iti regular a trabaho a kababaan ti dua gasut iti inaldaw ti maiplete ken maipangaldaw ngem awan pay minimum ti sueldo.
Pagsayaatanna pay ta iti siam a bulanen a kaawan ti trabahok, nasursurok nga aramiden a tubong dagiti nagawangan ni Anib iti pulbos ket dagitoy ti binutiakak a nagalaan iti kuarta iti las-ud ti pannakaisalda ti ATM ni Hani, nupay saan latta nga umanay. Ket no ma-caesarian nga agpayson ngay ni Hani? Apagisu laeng a para iti normal delivery ti nabati iti ilemlemmengko a naalak iti panagserra ti kompania a dati a pagtartrabahuak.
Binulan met ketdi a mangipaw-it da nanang iti bagas, karne, ikan ken nateng. Ngem pannakairananan a dida nakaipaw-it ita ta nagduoy ni Hani iti adda ramanna a sidaen.
Ginuyodko ti plastik a batia. Nagranadrad ket nagareng-eng ni Anib nga agid-idda iti kutson iti pannakasalas ti up-upaanmi a nailet a yunit ti apartment. Nagkutagtag sa nagballikid. Sa met laeng nagdata ket ninutnotna ti tangan ti imana.
“Makariing, a… Dika pay nangrugrugi, agparparingguyodkan.” Nagminar manen ti isem iti natimbukel a rupa ni Hani. Sa met la kellaat a naglumen.
“Tumakderka ditan, a,” kinunak. Binagkatko ti dagumpo dagiti puraw a lupot sa impisokko iti batia iti abay ti kutson.
“Inkaso a ma-ceasarianak, aniat’ aramidem?” kinunana iti tonada ti agduoy nga ubing.
“Maituredmo?” Yad-adayo ni Apo ti kayatko a sawen.
“Knock on wood,” tinoktokna ti tubo a landok a naitukod iti bobeda a kakaptan ti agdan. Bulonnan a timmakder. Nagkiad. Sarsarapaenna ti padingpadingna a nagturong iti kutson. Dakdakkelen ngem bola ti basketbol ti boksitna. Sangkapalagipko a maiparit ti nasam-it ken naapgad, ngem diak met ammo no dagitoy a lamut ti in-insiarenna iti opisinana iti DWSD-Batasan kas Social Worker.
Ginuyodko ti rikep ti kabinet iti sirok ti lababo. Innalak ti plangganita nga ayan ti Ariel powder a nakissayan bassit iti panangnurnorko iti botelia a pagsussusuan ni Anib, maysa a tukkol a Tide, iket a pag-brush, ken Zonrox. Insaganakon dagitoy idi rabii. Diak kayat ti takder a takder nga aglaba.
Nagtarusak iti sango nga ayan ti gripo. Binasak dagiti mureng.
“Aya? Aglutoka man ’ti adda ramanna,” simmurot gayam ni Hani. Nagmattider iti kanawanko. Nakasarapa latta ti kanawanna iti siketna. Nagsuyaab.
“Wen, a. Idarasko la dagitoy.”
“No binay-annak koma ngamin a naglaba idi kalman,” kinunana.
Diak simmungbat.
Maasianak iti asawak nga aglaba gapu iti kasasaadna. Marigatan nga agtugaw wenno agmarikadek gapu iti kadakkel ti tianna. Maysa pay, amangan no maranaannak manen ti demalas. Awan aldaw a pilpilien ti katugangak a babai a yaay ditoy ’ayanmi— yaay, saan nga ibibisita. Ta no dadduma, kaababaan ti dua a rabii a kaaddana. Iti naminsan a Sabado, idi lima a bulan pay laeng ni Anib ken tallo a bulan ti agdama a sikog ni Hani, binay-ak ni Hani a naglaba. Isu ketdin ti pannakairana ti katugangak a yaay!
Di pay nakainana ti katugangak no ar-arigen, tineksannak a dagus ti adien ni baket nga adda idiay Batangas. Mhya k nga! Ang galing mng mambuntis eh ang galing mo nman mgplaba!Ilokano la koma… Diak met ket gamden ti makiriri kadakuada, kayatko pay ketdi nga agtutunoskami koma. Ngem kas met la awan pagpungtuan ti panangtagtagibassit ti katugangak kaniak. Ket pasaray mariing ti suronko.
Tinangadko ni baket. Nakabannikes pay laeng a mangbuybuya kaniak.
“Mabiit la daytoy,” kinunak. “Alas otso, agibalaybayakon.”
Ngem iniddepko met laeng ti gripo ta saan a nagkir-in ni baket iti nagtakderanna.
Ania ngata ngarud ti lutuek?
Simrekak. Nabayag a tinangadko dagiti nagtutuon a plastik a pagbalonan iti hanging cabinet. Sa ginuyodko manen ti rikep ti kabinet iti sirok ti lababo. Ngem ania ngarud ti makitak a masida no awan met impanko?
Nagmattiderak manen.
“Daytoy, ne.” Ni Hani. Tinaliawko. Umis-isem a mangitangtanggaya iti nabukel a lima a gasut a pisos. “Inka la dumaw-asen idiay talipapa. Paksiw a kukod. Ken ag-chopsueyka metten. Samboten kano da inay ti pangngaldaw.”
Inay?
Nagpinnerrengkami. Isu met la a paglutlutuennakon iti masida. Nagsabat dagiti kidayko. Kellaat a kasla adda yelo a nayuged iti durik. Sa naggiteb dagiti sangik.
“Kaiteteksna. Pasensiakan, a. Adda met pay ‘tay maysa a lima nga indulinko.”
Dandani diak napengdan ti wingiwing ken sennaayko. Itay, awan kuartami. Ita, umay ni ’inay’, addan.
Saan a simmina ti perreng ni baket. Immisem.
Dagus a limmukay ti sangi ken ti pispisko. Immangesak iti nauneg. No ni baket, alistoak a sumuko.
“Kababain met kenka,” kinunana a siaalumamay.
“Mangngegnaka...” kinunak laengen a bulonko ti nangapros iti tianna. Nagkilno ti barukongko idi kasla nagkugtar iti apagapaman ti sikogna.
Innalak ti yaw-awatna a kuarta.
“Gumatangka metten iti para pochero... para ‘ton rabii.”
”Rabii?”
“Adda kano papananda ken Tita Betty inton bigat.” Ti adien ti katugangak daydiay.
Ditoykami sirok a matmaturog ta narigaten nga umuli-umulog ni Hani. Kayatna a sawen, maturog ti katugangak iti mezannine. Ket tannawagto manen a tannawag iti ayanmi. Ania metten.
Ita pay laeng, kasla makitkitakon ti kita ti katugangak nga awan la ti dina madillaw.
“Adda rugit iti rupak?” kinuna ni Hani ket natukayak. Nakamulenglengak pay laeng kenkuana.
“Masdaawak laeng no apay nga ibagbagada a babai daytoy,” inaprosak manen ti boksitna. “Dika met pumimpintas.”
Linayatannak. Ngem nagminar dagiti agsumbangir a kallidna iti panagisemna. Nagrimat dagiti mata ti asawak.
“Innak la agurnos idiay ngato. Di pay met ngata makariing,” kinitana ni Anib.
“AYSUS!” indagsenko ta kalay-atenen ni Anib ti agtallo kadapan a kawayan a nayalad iti aglikmut ti pagattao nga uplas. Dagus a timmakderak. Impunasko dagiti imak iti gayadan ti putotko.
Diak nadnadlaw ti barok a nagkarayam ta nakatallikudak iti ridawmi, kasta met iti ruangan ti apartment. Diak kayat ti sumango iti ruangan ta amangan no sutilendak dagiti padak a lallaki nga aglablaba ta diak unay insiar daytoy a trabaho. Numona ta agsasarutsot ti bisita ti adda iti umuna a ridaw no kastoy a Domingo.
Simmiripak iti uneg. Adda iti mezzanine ni baket, sagpaminsan nga agdalagudog. Makumikom unay iti pagyanan ni inangna.
Napanko innala ni Anib. Inubbak.
“Papanam?” inungngok. Naggulagol, ngem naggarikgik. Nasayaat laeng ta di nagam-udan ti nagayus a danum ti nagkarayamanna a daga. Maysa a metro laeng ti sementado iti tallo a metro a sango ti apartment. Agpatingga daytoy iti dua katao a sementado nga alad a nangibeddeng kadakami kadagiti agrerekket a balbalay dagiti siguden nga agindeg iti Veteran’s Village, Holy Spirit ditoy Quezon City.
Binugguak dagiti dakulap ken tumeng ni Anib.
“Nakadanon idiay kalsadan,” kinunak a nangidisso ken ni Anib iti krib. Impigsak bassit tapno mangngeg ni Hani.
Timman-aw.
“Alla, sori. Naiturogna man met laeng itay naitedko ‘tay dedena.”
“Gistayna kinalay-at ‘diay uplas.”
“Dikanto pay la ngamin pukanen. Yuraymo pay la a mabuduan ‘ta ubing.”
“Isu nga’d nga inaladak. Ken pukanem no kabuteng ti mannamay?”
Pudno ti imbagak. Ngem ad-adda a gapu iti panangibagbaga ti katugangak a babai a pukanek kanon ta makabudo. Apay koma ket isu ti pagradradradko iti inuring a kaldero dagiti bulong daytoy. Uring ti us-usarek a pagluto. Nawaya nga agpangato ti asuk ta tres metros ngarud ti arubayan iti sango. Ken naipideg iti diding ti bassit a lamisaan a nangiparabawak iti dalikan a pinayongak iti sim. Kabinnatogna ti uplas nga adda iti nagbednganmi iti kaabaymi a kuarto. Kaabayna dagiti nakamasetera a tarong, sili, utong ken paria a napakalatkatan, balangeg ti Sanglay, kamotit, lasona, bawang ken kamatis.
Palibhasa, magsasaka, kinuna pay ti katugangak idi dina naipilit ken ni Hani ti panagmula daytoy kadagiti agsabong a masetas. Ania ita, di addan pagnatengak.
“Kunak no nalpaska ditan?” kinunak. Napanko kinupin ti abel a nayarpaw iti kutson. Pinidutko dagiti kilingkiling ken pungan nga Spongebob sa impuruakko iti krib. Dagus a ginubal ni Anib ti naud-udi. Impidegko ti kudson iti diding a dumna iti agdan.
“Ibagakto ken ni Nanay a sikat’ nangisagana ‘toy pagiddaan,” kinuna ni Hani.
“Kadakami nga Ilokano, no al-aldaw nga agyaplagka, kasla guyguyodemon nga aginana ti yap-aplagam,” kinunak.
“Kasta? Kupinek ngarud,” kinunana ket dagus a nagpukaw iti nagtan-awanna.
Pagammuan ta naguni ti selpon ni Hani nga imparabawna iti tugawmi.
”Kitaem man, baka ni Nanay,” kinuna ni Hani.
Innalak ti selpon ket binasak ti mensahe a dimteng. Pngllba kn nman b ng hri ng tmad at mgling mng asawa? Sbi ko n syo non pa eh yaw m pa mknig.Kasla napapispisanak.
”Ania ti kinunana?” dinamag ni Hani a nakatamdag manen iti ’yanko.
”Basaemto,” kinunak. Indissok ti selpon iti nangalaak.
Linibbiannak ni baket. Ammona siguron ti bagas ti mensahe ti inana. “Nalpaskan?” kinunana.
“Maysa la a balnawen. Innakton idiay talipapa,” kinunak a bulonko ti rimmuar. Adda aramidek a mabukbukel iti panunotko.
“ANIA nga oras a sumangpet?” Simmiripak iti uneg. Puspusiposen ni Hani ti bassit a radio-telebision nga inted ti ninangmi a katrabahuanna. No kastoy a makitak ti panagkutagtag ti barok a makakita iti aggugunay iti bassit a kahon, kasla kayatkon nga igatangandakami da tatang iti dakkel a dekolor a telebision. Siak la ngamin ti agmadmadi. Dinawatko idi kadakuada ti treinta mil a nagkasaranmi iti sibil— sibil pay laeng ta di met kasaren ti simbaan iti Manila ti masikog. Isu a ti laeng dua nga electric fan, plansa, sumagmamano nga usaren iti kosina ken ref nga insalda dagiti katrabahuak a nagaawid iti probinsia idi nagserra ti kompaniami ti linaon daytoy taengmi.
“Adda kanon iti South Expressway,” apagapaman a timmaliaw ti asawak. “Yehey! Catdog, catdog!” Pinasurotanna ti ayug ti programa a cartoon a ti singin nga aso ken pusa ket nagsilpo a kasla alinta— kanayon nga agrikiarda ngem awan mabalinda no di agkappia ta maymaysa ti bagida. Kaykayatko dayta a buyaen ti anakko ngem ti “Tom & Jerry” a ‘ta la agminminnaysa ti ammoda. Masuron unay ni Tom, maysa a Machiavellian a dapuen a pusa, ta kanayon nga ungtan ken saanen a kaykayat ti akintaraken kenkuana ta dina matiltiliw ti nautek a marabutit a ni Jerry nga agkalkallong kadagiti kanenda. Dayta, saanen a maungpot ti panagminminnaysada.
Nagkulipagpag ni Anib a nanggunggon iti kribna.
Nagsubliak iti dalikan. Diak inintonaran dagiti rummuar-sumrek a bisita iti umuna a ridaw. Inadawko ti kaldero a nagapuyak. Insungrodko dagiti sinigitsigitko a sanga ti mangga a tinuktukkol ni Bagyo Karen. Pinuyotak.
Insaangko ti nadanuman a kukod. Inasinak, inikkak iti lasona, pimienta a sibubukel, ken bawang.
Nasursurok daytoy iti umuna nga aldaw a kaawan ti trabahok. Makalawas pay laeng idi manipud pannakaipasngay ni Anib. Agrambakta, kinuna ni Hani. Lauyaek koman idin ti kukod ngem inatipanak. Naim-imas ti kastoy, kinunana. Ket tinungpalko dagiti addang nga imbinsabinsana. Nakatugaw idi a mangpaspasuso ken ni Anib babaen ti bote.
Masdaawak nga iti laksid ti pannakaidumdumana iti gagangay a rukod, bassit ti agruar a gatas iti suso ni Hani. Sinigudko met idi a pinagkaldo iti dinengdeng a marunggay. Ken linablabarak met iti nagangran iti lasona. Nagpuypuyatak pay. Ngem nasayaaten no makapespes iti sangakutsara iti agmalem. Pabasolek dagiti dodoktor iti Chinese General Hospital ti dida dagus a panangipakaidda ken ni Anib ken ni Hani. Sa pinagsusoda iti botelia. Kabigatanna, indiayan daydi Insik nga OB ti lakona a Similac a gatas. Dikam’ kad’ pay gumatang ket di metten agsardeng ni Anib nga agib-ibit ta awan met makunnotna iti inana?
Bareng masurotam itan ti tugot ni Angelina Jolie a kaing-ingasmo, kinunak ken ni baket idi makitami iti Yahoo ti artista a mangpaspasuso iti singin nga annakda ken Brad Pitt. Ta no aggatas manen iti botelia daytoy sikogna ita, diak la ammon.
Linuktak ti panakkelen a kaserola ket nagalingasaw ti ayamuom ti lutlutuek. Tinudokko iti tinedor ti karne— naluknengen.
Pinattogak iti sangkabassit a toyo tapno agmaris, kas kuna ni Hani. Idi aglubuag manen, pinattogak iti suka. Kinalubak.
Innalak ti pasar ti lima a pisos a nakaplastik a naimurian a sabunganay. Imparabawko iti agburbureken a lutlutuek.
Inadawko idi agangay.
Insaangko ti pariok. Inikkak iti manteka apaman a pimmudot. Impisokko ti bawang ken lasona kalpasanna. Sa insarunok ti naiw-iwa a karne ken dalem ti baboy.
Diniguak. Kas inyunay-unay ni Hani, diak inikkan iti oyster sauce. Inlaokko ti cauliflower. Inlaokko ti nanawnaw a cornstarch. Pinagsasarunok nga impan ti taban, sitsaro, carrot, repolio, petsay, delata nga uong.
Nasursurok met daytoy chopsuey idi mapanak koman mangsip-ak iti marunggay iti kaarruba. Nupay makabulan idin a masagsaginnit ti agruar a gatasna, di pay napukaw ti namnamak a makakunnotto met laeng ni Anib.
“Makapa-high blood ti marunggay. Lalo no inaldaw,” kinunana nga agkatkatawa. “Marunggay manen!” kinunana, sa nagimpapatay.
Ita, sa la agdengdengak iti marunggay no duduakam’ ken Anib. An-anusak ti asin a pangtempla. Liniklikakon ti bugguong ta idi damo a pinaigupko iti digo, duan a bulan ti napalabas, kalpasan ti maysa nga aldaw, inggurigorna ti panagbimbinatlagna. Allergy, kuna ti pediana. Nakasida iti adda lang-esna.
Sinumarianak ni Hani. Ngem diak impudno a pinagsidak ni Anib iti nabugguongan.
“Asino ti adda historiana iti allergy?” kuna ti pedia. “Daytay no makasida iti ania man a nabiag iti baybay, wenno uray lames malaksid iti bangus ken tilapia, agbinatlag iti intaramente a bagina?”
Kas iti napasamak ti barok.
“Ni Nanay,” kinuna ni Hani. “Nangruna iti pasayan, ken bugguong a munamon.”
Nakagastoskami iti dua a ribu iti dayta nga allergy— agas pay laeng.
Ita, no ania ti maiparit iti katugangak a sidaen, maiparit met ken ni Anib.
Permi a katkatawa ti baket. Immala kano ti ubing kenkuana. Diak latta agun-uni. Nagadu ti mabalin nga ipatawid, dayta pay allergy.
Ah, allergy!
Agarup nagsabat dagiti kidayko. Naisardengko ti panangkiwarko iti lutlutuek. Kinadkadak tapno maalay-ayan iti darangna.
Simrekak. Nagtarusak iti nagtutuon a pagbalonan. Linuktak ti maysa. Adda pay nabati iti aramang ti Aparri nga impaw-it da nanang tallo a bulanen ti napalabas. Tinaliawko dagiti aginak nga agbuybuyan iti “Takaheshi’s Castle.”
“’Yanna kanon?” kinunak.
Ginaw-atko ti garapon nga ayan ti balatong. Apagisu ti bulong ken sabong ti mulak a paria. No marunggay ngamin, siak la ti agsida. Dida kayat. Napurga metten ni Hani. Innalak pay ti bassit nga almiris.
“Mantrade kanon,” kinunana a timmaliaw kaniak.
No kasta, kataptapogda iti EDSA.
“Ania dayta?” kinuna manen ni baket a saan a nangisina iti panagkitana kaniak.
“Balatong. ‘Pia la a pagnayon.”
Saanen a nagtimek. Intuloynan ti nagbuya.
Inadawko ti pariok. Inyalisonko iti dakkel a mangkok ti nagyanna sa pinarabawak iti kutsay ken sitsaron. Nangibatiak iti naud-udi para iti balatong.
Insaangko ti kaserola a naglaon iti balatong. Pinarubrobak ti apuy. Masapul nga al-alisto a makabellad ngem iti panangunor ti bus iti EDSA ken Commonwealth.
Napanak iti medio nalinged. Nangrakemak iti aramang, impisokko iti almires. Nangurat pay ti takiagko iti panagyaradiidko iti bayo ti almiris.
Bigla a naganninaw iti panunotko daydi damo a panangipawil ti katugangak a babai nga agkitakami ken Hani. Makalawasna pay laeng a simmangpet manipud iti Italia a nanggedanna iti lima a tawen, nupay turista laeng ti visana. Gapu iti mailimlimed a panagkitkitami ken Hani idiay Sogo, naasembolmi ni Anib. Ad-adda la ket ngaruden a kasla ampo a nasinga ti katugangak.
“Diak pay ammo no naggapgapuam a lubong! Kaska la eskuater nga awan sursurom! Sinikogam ketdin ti anakko, traidor!” kinunana.
“Imbagak met iti anakyo a mannalon dagiti dadakkelko. Ken, nagayatanmi a dua, Nanay…” kinunak.
Ad-adda la ket ngaruden a kasla kait-itlogna nga uleg ti ingarna. “Dinak aw-awagan iti kasta, dika kapkapin-ano!” kinunana ketdin.
Ken basta dina kano annugoten nga agkasarkami ken Hani. Ket awan kano ti makabalusingsing iti kayatna.
“No aganak a balasang ni Hani, maikkat iti trabahona iti DSWD,” inturturedko nga inkalintegan.
“’Niat’ ipakanmo?” kinunana ketdin.
Kas met laeng iti ipakpakanyo, a, kunak koma idi. Ngem binay-akon. Napalalon a sangsangit ni Hani.
Di pay namalman, nagbagyon iti teks nga aggapu kadagiti kakabsat ni Hani. Ngem isuda kad’ ngarud ti ikasarko? No talaga nga ay-ayatennak ni Hani, kunak idi, ilabannak. Naammuak ngamin kadagiti gagayyemko a mannurat a Tagalog nga iti maysa a Batangenio, kasla mangtallikud iti Dios ti mangtallikud kadagiti dadakkelna wenno iti pamiliana.
Ania ketdin a panangitudotudo ti baket kaniak idi, banag a diak nalaklak-am uray kadagiti dadakkelko. Nasakit ta no ar-arigen, iti estadok kas maysa kadagiti agtutubo a mannurat nga Ilokano, pagiinnagawandak la ketdi dagiti babbaket nga Ilokana a manugangen. Isu ketdin, awan man la ti makitana a nasayaat kaniak. Kasla pay ketdin mamatiak a kasla ”Tom & Jerry” ti lalaki ken ti katuganganna a babai.
No diak la ipagpagapu ken ni Hani, nabayagen a simmubbotak. Gapu kenkuana, agparparbengak lattan. Ta no kapisi ti puso ti awagda iti kasimpungalan, kasinnaip ti kararuak ni Hani. Diak kayat ti mangisawang wenno mangaramid iti banag a pakasairanna ta masairak met.
Ngem asino ti di mapunnuan aglalo iti inteks ti baket? Umay la ngaruden makipangan, agdillaw pay.
Ngem, ala, uray ta nagkallaysakami met laeng ken Hani uray iti hues laeng. Agpadakami nga agtawen iti 26, saanen a masapul ti pammalubosda. Adda ti sibubukel a pamiliak, ni laeng tatang ni Hani ti immay. Inandingay met ketdi dagiti gagayyem ken kaopisinaanna.
Idi naipasngay ni Anib, immay. Agmanoak koma ngem inlisina ketdin ti imana. Ania pay no di nagtartarus ti imak iti di met nabudo a teltelko.
Alisto a napulbosko ti aramang. Inkargak iti baso sa impaigidko.
Nanggisarak iti bawang ken kamatis. Immuna nga impisokko ti sitsaron sa ti balatong.
Nangalaak iti patis sa binukbokak ti chopsuey. Ninayonak met iti toyo ti kukod. Impaturayko iti medio naapgad. Uray ta nangato ti templami ken Hani. No dillawento ti katugangak, ibagakto a diak gayam kabaelan a lutuen nga agwaywayas. Kitaek man ti laingna ita.
Impisokko ti napulbos nga aramang iti pariok. Inkiwarko. Idi agburek, impisokko met ti bulong ken sabong ti paria. Dagus a nagayamuom.
“Wow, nagbanglon!” simmirip ni Hani iti ridaw. “Makapasaraaw!”
Immisemak a ti katugangak ti pampanunotek.
Nagpukaw met laeng ni Hani.
Kinadkadak ti dalikan sa inserrekko dagiti linutok. Tinulongannak ni Hani a nagidasar.
Apagisu a naguni ti buzzer iti ruangan. Rimmuarak. Dua a paris a saka ti adda iti ruar kas makitak iti sangadangan a ngatngatuan ti ridaw iti daga. Adda kadua ti baket. Dagus nga immapay iti panunotko ti adien ni Hani nga agteteks iti di malamlamut ti aso. Nakariknaak iti angin a nangsunson iti durik.
“Nanay, addadan!” inawagak ni Hani.
Linuktak ti gripo sa sinagadak nga impakanal dagiti rinet ken rugit iti panaglutok.
Ni Michelle, ti babai iti umuna a ridaw, ti nanglukat iti ruangan. Apagisu met a rummuar ti baket iti maikadua a ridaw. Dagus a nagpayapay idi malasinna da katugangak. Sakbay a makaruar ni Hani, nakastreken dagiti bisitami iti maikadua a ridaw.
“Ania met dagitoyen? Apay a nagtarusda dita?” kinuna ni Hani a nagsubli iti uneg. Napanna kinaluban dagiti naidasaren a taraon.
Uray diak agsigsigarilio, napanak gimmatang iti dua nga stick. Dandanin maibusko ti maikadua idi rummuarda iti maikadua a ridaw.
“Kunak no pinukanmo daytan?” kinusilapannak ti katugangak sa kinitana ti uplas. Maar-ariek a simrek.
Nangemkemak.
“Yaman pay, Apo,” kinuna ni Hani. “Mangantayon.”
Nagtarusda iti uneg. Dagus a kinapatang ti baket ni Hani iti nababa a timek. Inubba ti adien ni Hani ni Anib.
”Mana sa tito— pogi.” Agay-ayek-ek a nangipallangatok iti barok. Urayak la nagkuy-os.
Inikkatko ti kalub dagiti taraon.
“Ni Michelle, balbalonanna met gayamen daytoy lalaki iti abayyo. Ay, obertaym nga obertaym ni lakayna, sabali met gayam ti ob-obertaymanna. Ni met daytoy lalaki, dina koma intonaran a buklen ti pamiliana. Di la ngarud met kayaten ti nakaikamanganna. Dayta pay laeng mangkallong ti obrana,” nagtugaw iti atiddog a bangko a kawayan.
“Dikay sa met mabisin?” kinuna ti asawak nga immasideg. “Inlutuannakay’ ni Ayi iti paboritoyo. Itay pay a damag a damag no ayanyon.”
“Oy, agannadkayo iti dayta adda iti tengnga,” kinuna ketdi ti baket, nagpaypay. “Tulak kano iti droga.”
“Namatikay’ met a dagus?” kinunak, addan sa metten binggasna a semsem ti tonok. “No daydiay nagdiretsuanyo, nobiona ‘tay siaasawa a bossna. Kanayon a sumariaen dagiti dua nga annakna.”
Namulagatannak ti baket. Dina ninamnama ti inaramidko. Ita la a sungbatak ti inana!
“Ania, naimas met la ti linutom?” Kinitanak ti baket.
Nabaelak a pinerreng. Idi la a madlawko nga agkakaingasda gayam ken Gloria Romero.
“Dagitay paboritoyo. Paboritoyo met laeng ti lutuek ‘ton rabii... pochero,” kinunak. Nagbang-esak iti panunotko. Hayblad ken alerdyi ti kalabanna ita. Heh! No bilang dakes ti banagna, agunnoyakton idiay balay iti pangyospitalmi kenkuana.
Sinipsiputak ti saggaysa a panangangot ti katugangak kadagiti luto.
”Nagimas ti angotna daytoyen,” kinunana iti madanonna ti balatong. Inyasidegna pay ti malukong a nakaidataranna iti agongna.
Ngem bayat ti pannanganmi, dina met sinagid ti balatong. Bassit met ti sindana iti sangkadillawna ti kinaapgadna a kukod ken chopsuey.
Nadagsen ti riknak a nagpalpa iti ruar. Diak ammo no ti diak pannakasubbot wenno ti panangdillaw ti katugangak kadagiti lutok. Diak pay ketdin nadlaw ti yaasidegna kaniak.
”Kuyogennakaminto a mapan idiay terminal inton madamdama,” kinunana.
Uray kaskasano, napaangesak iti nalukay iti imbagana. Nasayaat no agawidda met la a dagus. Nadlawko ngamin ket narigat sa a talaga ti panagkinnaawatanmi. Napia pay da Tom ken Jerry ta pasaray aggayyemda. Ngem dakami... ay!
”Ni Bunso laeng ti agawid! Agbatiak tapno mailutuak ni Hani iti naimas, saan ket a kanayon a marunggay wenno balatong a nalaokan iti nalebbek nga aramang,” pagammuan ta kinuna ti katugangak ket timmallikuden.
Limmabbasitak iti sinaona. Ngem napaisemak idi makitak ti nakarabrabuy ken rumaberen nga uplas. Ay, uray ditana no pukanek! Magatlanto laeng, kitaenna!—O
(Naipablaak iti Bannawag, Oktubre 27, 2008.)
TM (Ti Makunak):
Pudno ti dadduma. Ngem nanayonan, ken nakissayan kas kasapulan ti maysa a piksion.
Impaskil ni Asseng idi 8:35 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: sarita
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Tropiko ti Kanser
Nagsasabtan: 23°26′16″N 0°0′0″W / 23.43778°N -0.00000°E
Ti Tropiko ti Kanser, tinawtawagan pay a kas ti Akin-amianan a Tropiko, ket ti akin-amianan unay a sirkulo iti latitud iti Daga a ti Init ket mabalin a dagus nga agparang iti ngato iti bukodna a kulminasion. Daytoy ket maninsan a mapasamak iti tinawen, iti panawen ti Akin-amianan a solstisio, no ti Akin-amianan a Hemisperio ket naipakbo nga asideg iti Init iti kaaduan a gay-atna. manipud idi 2014, daytoy ket naisanglad iti 23° 26' 14.675″ (23°26′13.5″) iti amianan ti Ekuador.[1]
Ti kapadana iti Akin-abagatan a Hemisperio, a mangmarka iti akin-abagatan unay a puesto a ti Init ket dagus nga agparang iti ngato, ket ti Tropiko ti Kaprikornio. Dagitoy a tropiko ket dua kadagiti lima a nangruna a grado ti panagrukod wenno dagiti nangruna a sirkulo ti latitud a mangmarka kadagiti mapa iti Daga, malaksid dagiti Sirkulo ti Artiko ken Sirkulo ti Antartiko ken ti Ekuador. Dagiti puesto dagitoy a sirkulo ti latitud (malaksid ti Ekuador) ket naidiktado babaen ti pakbo ti patayyekan a panaglikmut ti Daga a mainaig iti plano ti bukodna a panaglikmut.
Dagiti linaon
Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti naipagarup a linia ket tinawtawagan iti Tropiko ti Kanser gapu ta ti Init ket abutenna ti kangatuan iti daytoy a latitud, daytoy ket sumsumrek iti astrolohiko a senial ti Kanser (solstisio ti kalgaw idiay akin-amianan a hemisperio). Idi nanaganan, ti Init ket adda pay iti turong ti konstelasion Kanser (Latin para iti kappi). Nupay kasta, daytoy ket saanen a pudno gapu ti presesion dagiti ekuinokso. Segun dagiti pagbeddenagan ti Kappon ti Internasional nga Astronomiko, ti Init itan ket Tauro iti soltisio ti Hunio. Segun ti sidereal nga astrolohia, a mangbingay ti sodiak kadagiti agpapada a paset ti 12, ti Init ket adda iti Gemini iti dayta a panawen. Nupay kasta, segun ti tropikal nga astrolohia, a mangbingay ti ekleptiko kadagiti sangapulo ket dua a sektor ti 30°, a mangrugi iti bernal nga ekuinokso, ti Init ket kankanayon a sumsumrek iti Kanser iti daytoy a panawen, gapu ta ti pagtayyekan a pakbo ti Daga ket kaaduan a naipaturong iti Init. Ti balikas a "tropiko" ket nagtaud manipud iti Griego a balikas ti "trope (tpoπή)", a ti kaibuksilanna ket agsikko (agbaliw iti direksion, wenno pagbanagan), inklinasion, a mangibagbaga iti kinapudno a ti Init ket agparang nga "agsubli" kadagiti solstisio.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Saan a natalinaay ti puesto ti Tropiko ti Kanser, ngem agdumaduma iti narikut a panagkukua kadagiti napalabas a panawen.[2] Daytoy ket aglkallautang iti abagatan iti gangani a gudua segundo (0.47″) iti latitud iti tunggal maysa a tawen (daytoy ket eksakto idi a 23° 27′ iti tawen ti 1917). Kitaen dagiti sirkulo ti latitud para iti adu pay a pakaammo.
Ti amianan ti tropiko ket dagiti subtropiko ken ti Amianan a Temperado a Sona. Ti kapada ti linia ti latitud iti abagatan ti Ekuador ket tinawtawagan iti Tropiko ti Kaprikornio, ken ti rehion a nagbaetan dagitoy dua, a naipatengnga iti Ekuador, ket ti tropiko.
Mangrugi iti Kangrunaan a Meridiano ken agpadaya, ti Tropiko ti Kanser ket lumabas babaen ti:
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Artikulo iti Tropiko ti Kanser idiay Oman
- Dagiti karkulo ti temporal a panawen
- Dagiti naserbi a konstansia
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Maika-23 a paralelo amianan
- Maika-24 a paralelo amianan
- Tropiko ti Kaprikornio
- Sirkulo ti Antartiko
- Sirkulo ti Artiko
- Ekuador
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "PHP Science Labs". Naala idi 2014-01-01.
- ^ obliquity of the ecliptic (Eps Mean)


text:
1860
Ti 1860 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Domingo iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 25 – Charles Curtis, Bise Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1936)
- Enero 29 – Anton Chekhov, Ruso a mannurat (pimmusay 1904)
Mayo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mayo 5 – Gregorio Aglipay, Filipino a daulo ti relihion (pimmusay 1940)
Hulio[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 7 – Gustav Mahler, Austriano a kompositor (pimmusay 1911)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti 1860 iti Wikimedia Commons


text:
Monoteismo
Ti monoteismo ket inpalplawag babaen ti Encyclopædia Britannica a kas ti pammati iti kaada iti maysa a dios wenno iti kina-agmaymaysa iti Dios.[1] Ti Oxford Diksionario iti Kristiano a Simbaan ket mangitited ti nainginget a panangipalplawag: "pammati iti maysa a personal ken trasendensia a Dios", a saan a kas iti politeismo ken panteismo.[2] Ti panangilasin ket mabalin a maaramid iti baetan ti ekklusibo a monoteismo, a naibagbaga babaen ti Hudaismo, Kristianidad ken Islam, ken dagiti mangiramraman a monoteismo ken pluriporma a monoteismo, a bayat a mangbigbig kadagiti adu a naisangayn a dios, ket mangikabil a husto iti pakaitunosan ti panagkaykaysa.[3]Ti Atenismo, Bahá'í a Pammati, Cao Dai, Kristianidad, deismo, Eckankar, Hinduismo, Islam, Hudaismo, Ravidassia, Sikismo, Tenrikyo ken Soroastrianismo ket monoteistiko amin dagitoy a relihion.[4]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Monoteismo", Britannica, Maika-15 ed. (1986), 8:266.
- ^ Cross & Livingstone, Ti Oxford a Diksionario iti Kristiano a Simbaan 1974, arte. "Monoteismo"
- ^ Encyclopædia Britannica Online, arte. "Monoteismo" Naala idi 23 Enero 2013, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/390101/monotheism
- ^ monotheism 2012. Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 12 Enero 2012, manipud tihttp://www.britannica.com/EBchecked/topic/390101/monotheism
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dever, William G.; (2003). Sino Kadi dagidi Nasapa nga Israelita?, William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, MI.
- Köchler, Hans. Ti Konsepto ti Monoteismo iti Islam ken Kristianidad. Vienna: Braumüller, 1982. ISBN 3-7003-0339-4 (Google Print)
- Leibowitz, Ilya. Monoteismo iti Hudaismo a kas Mangipadpadamag iti Siensia, Eretz Acheret Magasin
- Silberman, Neil A.; ken dagiti katrabahuan, Simon ken Schuster; (2001) Ti Nakali a Biblia New York.
- Whitelam, Keith; (1997). Ti inbension iti Taga-ugma nga Israel, Routledge, New York.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Monoteismo iti Wikiquote (Ingles)
- About.com "Ania kadi ti Monolatrio?"
- Ensiklopedia ti Pilosopia ti Stanford
- Kristiano a Monoteismo
- Deism


text:
Apay a Saan a Makigubgubat Dagiti Saksi ni Jehova?
Saan a makigubgubat dagiti Saksi ni Jehova gapu kadagiti sumaganad a rason:
Panagtulnog iti Dios. Kuna ti Biblia a dagiti adipen ti Dios “pitpitendanto dagiti kampilanda a pagbalinen a subsob ti arado” ken saanda a “sursuruenen ti pannakigubat.”—Isaias 2:4.
Panagtulnog ken Jesus. Kinuna ni Jesus ken ni apostol Pedro: “Ipulangmo ta kampilanmo iti lugarna, ta amin dagidiay mangaramat iti kampilan mataydanto iti kampilan.” (Mateo 26:52) Gapuna, insuro ni Jesus kadagiti pasurotna a saanda nga agusar kadagiti armas a pakigubat.
Tungtungpalen dagiti adalan ni Jesus ti bilinna a ‘saanda nga agbalin a paset ti lubong’ babaen ti panagtalinaedda a neutral iti politika. (Juan 17:16) Saanda nga agprotprotesta kadagiti namilitariaan nga aktibidad wenno laplapdan dagiti mayat nga agsoldado.
Ayat kadagiti sabsabali. Imbilin ni Jesus kadagiti adalanna nga ‘ayatenda ti maysa ken maysa.’ (Juan 13:34, 35) Gapuna, agbalinda a miembro ti sangalubongan a panagkakabsat a pulos a saan a makigubat kadagiti kakabsatda.—1 Juan 3:10-12.
Ulidan dagiti nagkauna a Kristiano. Kuna ti Encyclopedia of Religion and War: “Dagiti immuna a pasurot ni Jesus saanda a nakiraman kadagiti gubat wenno nagserbi iti militar,” ta ibilangda dagita nga aramid a “saan a maitunos iti pannursuro ni Jesus maipapan iti panangipakita iti ayat agraman kadagiti kabusor.” Kastoy met ti kinuna ti maysa nga Aleman a teologo a ni Peter Meinhold maipapan kadagiti nagkauna nga adalan ni Jesus: “Saan a mabalin nga agsoldado ti maysa a Kristiano.”
Tulong iti komunidad
Dagiti Saksi ni Jehova ket napateg a miembro ti kagimongan ken saanda a pangta iti seguridad kadagiti pagilian a pagnanaedanda. Raraemenmi ti autoridad ti gobierno maitunos kadagitoy a bilin ti Biblia:
“Tunggal kararua paiturayan koma kadagiti nangatngato nga autoridad.”—Roma 13:1.
“Ngarud, ibayadyo ken Cesar ti bambanag ni Cesar, ngem iti Dios ti bambanag ti Dios.”—Mateo 22:21.
Gapuna, tungtungpalenmi ti linteg, agbaybayadkami iti buis, ken makitintinnulongkami iti gobierno para iti pagsayaatan ti umili.
Ammuem ti Ad-adu Pay
TI PAGWANAWANAN
Ti European Court Intandudona ti Kalintegan nga Agkedked nga Agsoldado
Basaem ti maipapan iti daytoy nagpateg a desision nga agserbi a pagtuladan para iti dadduma pay a pagilian ti Europe.


text:
KAMALIG
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
NI JAIME AGPALO, JR.
(for column) DUYOG ITI SINGASING
TAWID NEWS MAGASIN
Padasentayo man met a taldiapan dagiti kansion-Pangalatok. Ti kansion dagiti Pangasinense. Ti kansion a kas maysa met a sanga ti literatura. Ta daniw met dagiti kansion a naikkan iti nota.
Ti intension daytoy a sinurat ket ti panangsirip ti linaon ken kaipapanan dagiti kansion iti bukodko nga interpretasion ken bukodko a patarus.
TI KANSION-PANGALATOK:
Natakuatan a dagiti lyrics wenno liriko dagiti kansion-Pangalatok ket idioms. Dagiti balikas ken uni dagitoy ket saan nga agsina--- a kayatko a sawen ket saan a kumpleto no daytoy no isao/idaniw laeng. Nasken a kantaen.
Adda daydiay sabali a rikna a sumamay a saan a matubngar a nasken a kantaen a saan ket a daniwen wenno isao laeng.
TAMBAYO – ti pangawag kadagiti ayug, lallay, rima wenno game song a pangay-ayo kadagiti ubbing wenno kadagiti maladaga tapno maturogda wenno agtungpal kadagiti nagannak.
Kurok, kurok, Manok
Kurok, kurok, manok
Masakbay ka pan ompokok
Ta talaranan yay libot
Libot ya sipok-sipok
Nakandilay tanos
Nanta kokoy galos
Ti Bukodko a patarus. Saanak a nalaing iti Pangalatok. Balet, daiset labat, Ket babaen ti tulong dagiti diksionari ken ni kaingungot, ti patarus ket napasamak.
Patarus iti Iluko:
Kurok, kurok, manok
“Maykan ket sapaem
Ti agbuya iti prosesion
Prosesion a dinsa aggibus
Dagiti kandela nga umag-agus
Ken binagkal iti bulong-saba
Daytoy ket maysa a positibo a banag nga awis no di man ket mandar wenno bilin iti/kadagiti ubbing iti langalang.
Anansata, positibo kunatayo, ngarud, adtoy met ti negatibo a partena:
Diman ama’d kaingetay dalan
Limmabat so ason alay kasubegan
Lapud siglat to et intangal toy ogaw
Imbalik ton tampol to linayman
Patarus iti Iluko:
‘Diay, ama, kakipeten a dalan
Agur-uray aso a kasubegan
Iti kinapartakna a sumikbab
Timmaray a paspas ti ubing
Itoy a parang, makita a dua a banag ti approach wenno ayab dagiti Pangalatok kadagiti ubbing, ti positibo ken ti negatibo.
ADTOY MET TI KANSION-KOMIS.
Komis kunada ti agaw-awir. Isu a mankukomisak natan,
no kunana, agaw-awir. Kadagiti sutil nga Ilokano a makaawat bassit iti Pangalatok, kunada met nga isutil: “A, komisionerka gayam!” Komision—komisioner.
Buabo, katatbo
Napelag so anak mi
Manbayar ka sanlibo
Patarus iti Iluko:
Buabo, a buabo
Natinnagmo ‘toy anakko
Agbayadkat’ sangaribu!
Napintas ti kanta a kas maysa a ballaag iti panagannad iti panagaw-awir. Lalo no ti komisioner ket saan nga isu iti akin-anak. No matnag ti ubing, agbayadka iti sangaribu—a kayatna a sawen, agbayadka iti nangina.
KANSION PARA ITI UBING A BABAI:
Kem, kem, kemakem
Say agik masansanting
Kaparpara na Birhen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagpintasen
Karuprupa ti Birhen
Ti kinapintas ti anak a babai ditoy ket maikompara iti Nainlangitan a Birhen. Karuprupa ti Birhen. Kas kapintas ni Birhen Maria.
Kadatayo nga Ilokano, kunatayo met nga ibaga: Simmantamaria a rupa.
PARA MET ITI UBING A LALAKI:
Kem, kem, kemakem
Say agik mareereen
Pa pakaney kanen
Patarus iti Iluko:
Kem, kem, kemakem
Adingko nagsingpeten
Pakanentay ‘ti kankanen*
Kankanen---ket general term ti ania man a kita ti makan a kas iti tinapay ken kadagiti naaramid manipud iti diket ken dadduma pay.
Daytoy a kansion ket adda gayam gungguna dagiti nasingpet. Ket wen a, saan laeng nga iti material a banag, no dipay ket ti mental ken spiritual. Ti kansion ditoy ket ipasimudaagna iti panagsingpet dagiti ubbing tapno maited kadakuada ti gungguna. Siguro, dagiti saan a nasingpet wenno welwel ken bangad nga ubbing ket awan ti gunggunada.
PANAGBILANG:
Isa, dua, bibingka*
Talo, apat, patopat
Lima, anem, intemtem
Pito, walo , ampetang-petang ya puto
Patarus iti Iluko:
Maysa, dua, bibingka
Tallo, uppat, patopat
Lima innem, intemtem
Pito, walo napudot a puto
Itoy a kansion, mabasa nga agar-aramat met ti pinaababa a balikas dagiti Pangalatok. Ngamin ti duwa—ket duwara ken ti apat ket apatira, limara, kdp…
Ngem nalawag a panangisuro iti anak nga agbilang ti panggep tri kansion a kas met laeng kadatayo nga Ilokano iti bersiontayo.
KANSION DAGITI UBBING:
Walay manok kon pugo
Sasaliwen da lay walo
Agko iter na walo
Ta maong ya manluto.
Walay manok kon sikling
Sasaliwen da lay binting
Agko iter na binting
Ta maong ya manpising
Patarus iti Iluko:
Adda tarakenko a pugo
Gatgatangenda iti walo (piso)
Ngem diak nga ited iti walo
Ta nalaing nga agluto
Adda tarakenko a tukling
Gatgatangenda ‘ti binting
Ngem diak ited ‘ti binting
Ta nalaing nga agdinengdeng
Panangipateg. Panagayat. Panangilala ti kayat a sawen daytoy a kansion, nga awan iti katukadna a kuarta.
No maminsan ngamin, lalo iti agdama, matukadan ti pirak ti ayat wenno panangipateg. Ngem daytoy a kansion, isursurona dagiti ubbing a ti ayat ken pammateg ket awan iti katukadna a pirak.
KANSION PARA ITI BALASANG:
Rosing*
Siopa may walad tagey na torre?
Si Rosing na amputi-puti
Siopa may labay na manserserbi
Si Berting ya maong na laki
Patarus iti Iluko:
Asino ‘diay adda iti torre
Ni Rosing a nakapudpudaw (kapipintasan)
Asino ‘diay kayatna nga agserbi
Ni Berting a kagapuan
TI ROSING ditoy ket general term para kadagiti amin a babbalasang; a katukad ni MANANG BIDAY kadagiti Ilokano, ni NENENG kadagiti Tagalog, INDAY kadagiti Bisaya. Kadagiti nalatak a mannurat iti lubong, dagitoy met ti nagan ti babai kadakuada: Ni Spencer ket Stella; ni Wordsworth ket Lucy; ni Alan Poe ket Annabel; ken ni Shakespeare ket Lenore.
KANSION NI MANONG BARO KEN NI ROSING:
Akar ak lan akar
Ed arawi lan dalan
Katanga tangay ko et
Abong ya sinalming
Balitok so takayan
Samporadoy dingding
Bangon ka pa agi, Rosing
Ta wadia ak lan pinabli
Patarus iti Iluko:
Nagnagnagak a nagnagna
Iti adayo a lugar
Ket nakitak ‘toy balayyo
Sarming a balay
Balitok nga agdan
Samporado a maris diding
Bumangonka koman, Ading Rosing
Ta adtoyakon nga agay-ayat kenka
Mabalin met a pammasungad iti tapat (harana) daytoy a kansion. Ta iti panagpasiar ti baro iti rabii ket ririingenna ni Rosing, saan?
Nadayaw ti lalaki ditoy. Sobra a dayaw wenno hyper a panagdayawna iti nasangpetanna. Iti ngamin ugali no maminsan ket nasken ti hyper a panagdayaw a panangitayok ti isem kadagiti dayawen. Sagad hanggang buto, kuna dagiti Anggalog.
KANSION A PARA TAPAT:
Maminsad san agew ya agtaka nanengneng
Sakiten toy olok lupoken toy pokel
Ganaganay kanen ko mansisimentod pagew
Inumen kon danum manbuknol ed beklew
No wala ni panangasim sambot mon subegan
Ganaganay remedyo walad saduan limam
Patarus iti Iluko:
Maminsan la nga a dika makita
Agsakit toy ulok, tumulang a sakit
Ultimo a kanek ket semento iti barukong
Ti inumek a danum sullat ti karabukob
No adda pay asim ken panangilalam
Ti ultimo a remedio adda iti imam
Makita manen ditoy ti sobra a panangiladawan para iti sobra a panagayat. Ketdi saan laeng a ni Pangalatok ti agaramat iti kastoy no dipay ket ni Ilokano ken ni Anggalog.
NO NAPAAY KEN AYAT NI MANONG BARO:
No onya lan onya
Mabetbet ya inuman koy lua
Ta pagew ngalngalin ombetag
Ed irap iran mansasabid siak
Masamit ko nin kaney
Samal ya mangekal na bilay
Nan say manbilay ak
Ed sankabalgan na irap
Patarus iti Iluko:
No kastoy la a kastoy
A kanayon nga inumek ‘toy luak
Ket bumtaken ‘toy barukong
Iti rigat a dumdumteng
Kaykayatko laengen iti uminom
Iti samal a makapatay
Ngem ti agbiagak
Iti nakaro a rigat
Ansakit met, amigo! Ania ket ti sakitnan, g’yem! Sabagay, daytoy a kansion ket ipaneknekna la unay iti kinapudno ni manong baro ken ni Rosing. Ta kaykayatna payen iti agsamal ngem ti agbiag. Ehemn, kitaem man la ti ayat ania?
DI MAPAGPIARAN A MANONG BARO:
Matila yan nunot
Isip ya magamgam
Agka napampian
Iner a la ra may
Samit day salitam
Angaro kay duara
Saksakey ka ya laman
Patarus iti Iluko:
Nalastog a nakem
Isip a nagamgam
Dika mapagpiaran
Yannan ti sam-it
Dagiti sapatam
Nagayatkat’ dua
Uray maymaysat’ bagim
Ne, ket adda met a ti translation ni King of Pangasinense and Ilokano Music, Bobby Gutierez:
Nawayway a panunot
Isip a nagamgam
Ulbodka a lalaki
Dika mapagpiaran
Ayandan dagiti karim
Ken sapatam
Nagayat dua
Ket siakon ‘tay binaybay-am
Narigat ti translation no kamatem dagiti nota. Isu a sinurot no apo Bobby ti nawaya (free) a translation.
NAAPPUT NI MANONG BARO:
Nen karomay ngarem
Apalabas ta ka
Ibam si inarom
Paypayongan to ka
Samar kini Agi
Kuan kon nansalita
Intuwek moy lupam
Tan agmo la intangwa
Iluko translation:
Di naminsan a malem
A napalabaska
Kaduam ni ay-ayatem
Paypayongannaka
Dumagaskay pay
Kunak nga imbaga
Indumogmot’ rupam
Ket dinak payen tinaliaw
Iti maudi a linia, ket kuna ni apo Bobby Gutierez: Ket siakon ‘tay binaybay-am.
KANSION PARA ITI PADI:
Lig, lig, ligari
Atombay abong na pari
Pakinsi kinsiam mi
Pana napan mi bii
Bii ya amputi-puti
Ya asawaen nen Berto naani
(Iluko translation)
Lig, lig, ligari
Natumban balay ti padi
A pangsapsapulanmi
Ti napudaw a babai
Nga asawaento ni Berto
No madamdama
Maysa nga inaangaw wenno pagraragsakan a kansion-Pangalatok daytoy. Ket adtoy met ti bersion dagiti taga-Sual:
Walay bakak ya kapon
Ambalanga tan malokon
Batik lan batik
Nakar toy San Isidro
“Erel yo, erel yo” kuanen pare
“Andi, andi” kuanen tiniente
Imakalar toy batik
Obet toy manpaparitpit
Iluko translation:
Adda bakak a kapon
Nalabaga ken masikog
Taray a taray
Nakadon San Isidro
“Tiliwenyo, tiliwenyo!” kuna ni apo padi
“Saan, saan!” kuna met ni tiniente
Lalo a timmaray a timmaray
Ket ubetna ti pumanerper
KASAR MET
Ay, Rosing apiger mo
Ta mankasal ka la no Sabado
Abeten kay musiko
Musikon manlapud Baguio
(Iluko free translation)
Ay, Rosing agan-annadka
Ta makikasarkanton no Sabado
Tuntonennakanto ti musiko
Musiko nga aggaput’ Baguio
Ken dadduma pay, kailian, ken dadduma pay. Adu pay dagiti nasagangko.
Idi inadal ken inamirisko ti Epiko dagiti Ifugao a “Hudhud ni Aliguyon” nasagangko nga adu met gayam dagiti Iluko a balikas iti lengguahe dagiti Ifugao! (Sumarunonto a dasar, apo.)
Daytoy ti mangipaneknek nga agaasideg la unay ti lenguahe ditoy pagilian.
Saan laeng nga Ifugao ti yan ti laok nga Iluko, no di ket ti Cebu. Ti balikas nga agturay ket agpada ti kayat a sawen iti Iluko ken Cebu. Ti agamang, iti Bicol ket isu met laeng ti agamang ni Ilokano ken adu pay.
Itoy a sinurat, adtoy met dagiti nasagangtayo nga Iluko a balikas nga isu met laeng iti Pangalatok. (Ilaksidtayon dagiti bilang):
1) subeg
2) intemtem (impapudot, indalangiding, indadang, indalamadam, kdp.)
3) pugo
4) binting
5) serbi
6) torre
7) balitok
8) bangon
9) sarming
10) samporado ( chocolate brown)
11) diding
12) danum
13) remedio
14) gamgam
Ken adu pay ngata no yat-atiddog ti adalen.
Nabatad ngarud iti kinaadda ti relasion ti lenguahe ni Pangalatok ken ni lenguahe ni Ilokano.
Wen met a, ta maymaysa ngarud ti puonda ti Astronesia wenno Malayo-Polinesian.
Malaksdi kadagiti kadaanan a papolar a folks song a kas iti Walay Manok kon Taras ken ti Pito-pito Combibi, kaadduan kadagiti kabaruanan a kansion Pangalatok ket adda ti bersion ni Bobby Gutierrez.
Ti kansion Pangalatok ket kaadduan a maprodius sadiay estasion ti radio a DZRI iti Dagupan City. Nagtrabaho ditoy ni apo Gutierrez, segun ken ni Reggie Castillano. Ni apo Reggie ket nagtrabaho met a kas spinner iti DZRI ken kaduana ni apo Gutierrez. Nagkuyog met la da apo Bobby ken ni apo Reggie idi agangay a napan iti Mt. Province Broadcasting Corporation wenno DZWT iti Baguio City. Ni apo Bobby ti kaunaan a nangawis kaniak nga agsurat iti radio idi arintaposen ti 1980’s. Pinagsuratnak iti BUKANEGAN. (Nakaposte iti sample iti Iluko.com). Lima laeng ti nalagipko a naisubmitarko. 1992 idi, binagtin ni Amor Cabaccang ti makinilia ken saggaysa a ream nga onion skin ken carbon paper ken ni Reggie Castillano ket immayda iti dagusko, ket pinilitda nga agsuratak iti radio. Ket immikkatak iti trabahok iti Regga Transport Corporation ket nagbalinak nga scripwriter, copywriter keen translator ti MPBC-DZWT agingga 1997.
Dagitoy ngarud dagiti kansion dagiti Pangalatok, kailian. Adda ti koneksion wenno relasionda iti Iluko.
Ket siempre, saan a kumpleto ti panagadal no di dakamaten ti kansion a paborito ti amin, ti NALINAK LAY LAY LABI
(Intro)
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay…
I.
Malinak lay labi, oras lay mareen
Makalkalnay dagem, katikep so linaew
Samit day kugipko, binangonankon tampol
Lapud say limgasmo, sikan-sikay amamaywen ,
II.
Lalo la bilay, sika lay manengneng
Napunas lan amin, so ermen ya agbibiten
No nanunotanko lay samit day ugalim
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay
(Repeat II)
Patarus iti Iluko:
(Intro)
Dikanton malipatan, uray mauyosen toy biag…
I.
Nalinak rabii, oras naulimek
Natalna ti angin, nagbukar linnaaw
Sam-it tagainepko, a nakabaringkuasak
Gapu ta pintasmo, a sika lat' parparmatak
II.
Lalon a biagko, no sikat' mabuybuyak
Napunas aminen ti liday a bakbaklayen
No malaglagipko ti sam-it ti ugalim
Dikanton malipatan uray mauyosen toy biag
(Repeat II)
Iti sumaruno, adalentayo ti bukodtayo a kankansion…##
Sunday, February 20, 2005
KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP
KAMALIG
3 comments:
- rva said...
-
nagpintasen daytoy nga study, mang jim! rebbengna a maikkanka iti milion-a-pisos ti pategna a grant tapno maipamaysam koma dagiti kakastoy a research ken panagadal iti arte, kultura, literatura!
- 8:51 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
nasken nga agaramidta tapno adda iti ikabil iti kolum,hehehe!
isarsarunok ngarud dagiti met kankansiontayo...ngem diak metten mabirokan daydiay files maipapan kadagiti Rima-Iluko...a kas daydiay adda iti duytog i...addansa bimmulod id ngen dina met insublin...hmmn... ipatulodmo man ketdi no adda dagiti rima-iluko dita, hehehe!
- 11:45 AM
- asseng said...
-
adda met sinurat ni apo amano a duayya ken daniw a para ubbing ket impablaak ti rimat hunio 2003.
yemailkonto manong no masarakak ti filena ta maitulongna lat maitulongna, aya.
awan kadi a talaga ti fileyo ti kadaanan nga estoria a para ubbing iti iloko? wenno mito iloko?
- 11:55 AM