text:
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NOW you can install the Bible in your laptop or PC and read it at home or a cyber cafe.
An "E-Bible," translated into seven Philippine languages, is now available in CD format from the Philippine Bible Society.
The E-Bible which comes in Tagalog, Cebuano, Bicol, Pangasinan, Pampango, Samareño, and Hiligaynon may be purchased at the PBS office on Magsaysay Ave in Sta. Mesa, Manila for 350 pesos.
Ket ti Iluko ngayyyyyy? Kinugtaranda kadi? Just asking, laeng...
Wenno matmaturog iti pansitan? Nauditayo manen, tsk, tsk, tsk...!
Basaenyo ti sibubukel a damag ditoy linkna..
Sunday, August 27, 2006
KINUGTARANDA TI ILUKO?
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NAIKAPIS NI ILUKO
Bible now available on CDs in 7 Philippine languages
NOW you can install the Bible in your laptop or PC and read it at home or a cyber cafe.An "E-Bible," translated into seven Philippine languages, is now available in CD format from the Philippine Bible Society.
The E-Bible which comes in Tagalog, Cebuano, Bicol, Pangasinan, Pampango, Samareño, and Hiligaynon may be purchased at the PBS office on Magsaysay Ave in Sta. Mesa, Manila for 350 pesos.
Ket ti Iluko ngayyyyyy? Naikusay manen? Naikapis...! Wenno matmaturog iti pansitan? Nauditayo manen!
No yunadanto met ngamin ti pinnolitika imbes a dur-asan…hmmmn.,..
Basaenyo ti sibubukel kadaytoy linkna..
Saturday, August 26, 2006
TI KURDITAN, ORTOGRAPIA, LENGUAHE, KDP.
Ti Kurditan, Ortograpia, Lenguahe, Kdp.
Wen, idi pay laeng koma a kayatko a suraten daytoy ngem maituntunkua. Saan, saanak a mangited iti suhestion no di ket saritaek laeng dagiti nakunada. Adda latta met rason iti tunggal sangaduyog a singasing no di man iti uray no sangabandehado nga argumento. Karbenganda met iti madengngeg. Ket ti pangngeddeng, adda dayta kadagiti ima ti tunggal maysa no umayon wenno saan. Saanka a biangan iti pangngeddengmo. Umanayen kaniak a naisuratko dagitoy.
Dayta ti puntok iti makuna da Nid, Arsenio ken Joel.
Asinoda kunam?
Ni Nid Anima, mannurat a taga-Abra.
Arsenio Salvador, mannurat a taga-Pangasinan.
Joel Manuel a taga-Ilocos Norte. Isuda ti kayatko a sawen.
Ngamin addaanda iti sangsangakamaysa a kapanunotan nupay nagdudumada iti bersion ken interpretasion, rason ken panangimutektek.
NI NID ANIMA KEN TI ILUCO’S DEFILEMENT
Rewind. Agsublitayo iti napalabas. 1990. Abril 7, 1990. Seminar Workshop ti GUMIL La Union a napasamak a mismo iti Diego Silang Hall ti provincial capitol.
Iti dayta a seminar workshop idiay La Union, kinuestionaran ni Nid Anima ti ortograpia. Interesting kaniak idi. Apay?
Imbaga ni Nid, a nasaysayaat kano nga usaren ti sigud nga ortograpia a pakaaramatan dagiti letra “C”, ken dadduma pay. Ortograpia a kas iti “surat dagiti lallakay ken babbaket” a termino met ni apong Cles Rambaud. Adda pay ti letter “Q” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Ti nangsungbat kadagiti amin a saludsod ken singasing ken argumento ni apo Nid ket ni (daydi) apo Pelagio Alcantara a nagpasken. No nakangangakami a dimngeg, dagiti laeng matada ken isem da apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken apo Gobernador Justo C. Orros iti agsarsarita.
Wen met a, masdaawak met a, kadagidi. Apay a nabaliwan ngay ti ortograpia? No agbasaak ti Bannawag idi ket adda pay laeng dagiti letra “C” ken “QUE” ken “GUI” ken dadduma pay.
Sinolo da apo Pel ken Nid ti nagdiskusion kadaydi a malem maipapan dayta nasukatan nga ortograpia.
Iti kaunaan nga International Convention ti GUMIL Filipinas a napasamak sadiay Oahu, Hawaii idi Nobiembre 15-17, 2002, inulit manen ni Nid Anima ti sangaduyog a singasingna ken ti sangabandehado nga argumentona maipapan iti nasukatan nga ortograpia. Kalpasan iti sangapulo ket dua a tawen. Kastoy man ti sibubukel a manuskrito nga imbasa ni Nid Anima iti 2002 International Convention, kinopiak manipud iti Salinong Oktubre 1-31, 2005; Tawen XII, Bilang 10, panid 2 ken 5.
PAPER read by Nid Anima
during the GUMIL OAHU International
Conference on Nov. 15, 16 and 17, 2002
Venue: Philippine Consulate Center
Iluco’s Defilement
A directive by the then Director of the Institute of National Language,
Jose Villa Panganiban, brought about the cause of protest. This possibly
occurred in the late 50's or early 60's. The scope of the directive embraced as
well as encompassed all local languages and dialects, including Ilocano.
Villa Panganiban theorized that the local dialects derived their origins
from Bahasa Indonesia, which uses the letter k, and thus must conform - for
authenticity's sake. The Bannawag people then swallowed JVP's bait or ruse
hook, line and sinker. Indeed, nary a doubt was raised: nary a hesitation to
give space in raising a question.
JVP's theory was shot with flaws and the Iluco language immolated itself
invariably through the mindless adherence to the erratic directive. Let us
identify what these flaws are. One, the Iluco as much as Tagalog language
did not derive from Bahasa. Rather, they came of their own. They thrived,
grew and flourished under Hispanic influence.
Two, if the Iluco dialect must be subject to influence at all might it not be
better if the influence is wielded by a superior language and not an inferior
one? Between Bahasa and Spanish or English, there is no doubt as to which is
more superior: it is quite obvious.
A language grows by accretion. It is the element that made the English
language the most developed among its counterparts. To fill gaps in itself, it
drew a lot from Latin, Greek; French and to a lesser degree, other languages
of the world. It did this by fusing root word and prefix or if that doesn't fit,
then root word and suffix. Doing that, the word coiners arrived at the exact
term required.
But their counterparts in Iluco does it through sound association and
arrive at something absurd and ridiculous. For instance, they adopted football
into putbol. There is nothing in this word that denotes and/or connotes with
foot and ball.Ditto with birth certificate locally represented as bert
sirtipikit. Again, there is nothing in it that pertains to birth and certificate.
The same is true with other adaptations.
In trying to avoid the aforementioned stupidity, the author resorted to the
simple and logical thing, which is adopt its English counterpart in all
authenticity. There is nothing wrong in that, the English language allows it.
Sometime in 1997 or thereabouts, there appeared in the Philippines Free
Press a feature by-lined Vicente Albano Pacts . . . that is quite relevant to the
issue at bar. Mr. Pacis, it must be recalled, was a delegate to the 1935
Constitution, otherwise known as The Recto Constitution. In the
aforementioned feature, he averred that the letter c was in usage even in the
Tagalog language. I brought the matter to the attention of the Bannawag
people and they assumed the attitude as if they heard nothing.
It is understandable why the Bannawag people would behave that way. If
they did otherwise, they would then be faced with the appalling task of
overhauling the entire writings from the inception of the Villa Panganiban
directive to the present. Quite a daunting magnitude indeed!
Fellows in Iluco writing, I am sure I am not alone in this sentiment. I
urge those of you who share the same sentiment, to join me in this worthy
crusade. I have taken the first step by writing my first book in Iluco,
Tartaraudi ni Bucaneg, in the only manner it should be written. If you
adopted the same in the writing of your own books, I strongly believe you and
I can restore Iluco to its proper place. Indeed, it is not so much myself you
are helping as your very own selves - if you did just that. I brought this
matter up as food for thought, for you to think about it long and hard - and
fast! There is really no time left to dilly-dally. The ball is in your hands and
what to do with it becomes your singular responsibility.
Having said all that, I rest my case, hoping that the Almighty Allah - in
His Infinite wisdom - may look kindly upon our weaknesses and
shortcomings.
Thank you. I have spoken.
Awan surok ken kurangna. Scanned. Courtesy of Mustek Finereader.
NI ARSENIO SALVADOR KEN TI PATNENG-ILUKO
Maysa kadagiti bigbigek a kalawaan iti creative mind a mannurat nga Ilokano ket ni Arsenio Salvador. Kasla burayok a di maatianan ti creative mind daytoy a tao. Diak pay ngata makakikit. Kunam la no petpetna ti sibubukel a lubong ta kankanayon a baro dagiti idea nga agtaud iti pluma. Wen, umapalak man kenkuana. Saan laeng a basta baro ti idea nga idatagna no dipay ket nakabilbileg a kumpet iti muging iti asinoman. Kasla magneto a saan a maliklikan a basaen.
Pablisher iti pagiwarnak sadiay probinsia ti Quirino ken Isabela ken iti Baguio City. Barangay Bulletin. Barangay Journal, dagita ti nagan ti pagiwarnakna. Bangolan a mannurat iti Bannawag. Bangolan a radio scriptwriter. Isuna iti nangputar ti nalatak a serialized iti radio ken naipelikula a napauluan iti “Zhimatar.”
No mabalbalin, saan nga agsurat ni Arsenio kadagiti naintagalogan (Ilukogalog), a kas kadagitoy: naglinis (nagdalus) kumusta (mag-an), aso (angilan) ken daduma pay. Adda latta daydiay termino a patneng nga Iluko a katukad dagiti naintagalogan wenno nain-inglisan a balikasna.
Manipud iti English (Iluklish): titser (mannursuro), sori (ladingitek), may pren (gayyemko), ken dadduma pay
Nagkaduakami ken Manong Arsing (awagko kenkuana) iti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas radio scriptwriter manipud iti 1991-1997.
“Nauuneg dagiti balikasna, diak a maawatan!” Reklamo ti madre nga editormi. Ta adda met ti editormi kadagiti script, kunayonsa. No saan a mabalin, reject met a, ket maisubli.
Nariri met a madre.
“Adda met ti target audiencena, sister. Dagiti lallakay ken babbaket. Isuda iti makaawat kadagiti balikasna. Maymayat a ta balance,” inrasonko.
No agsarsaritakami ken Manong Arsing maipapan iti ortograpia, nadamakamatna dagiti nalalaing a mannurat idi a kas kada Leon C. Pichay, Mariano Guerlan ken dadduma pay a di simmurot iti naintagalogan, nain-inglisan ken nainkastilaan a balikas.
Kunana (Mang Arsing) a no mabalin la koma ket dagiti maparnuay (mapanday) nga Iluko (coined word) ket manipud met laeng iti Iluko a saan ket a nagtaud manipud iti English ken Tagalog wenno aniaman a lenguahe.
Kas pagarigan koma, dagitoy:
ILUKLISH/SPANISH, ETC === PURE ILUKO
1) monumento (English) batonlagip
2) panyo (Spanish) lupnas (lupot a pagpunas)
3) titser (English) mannursuro
4) baso (Spanish) buyoming (buyuboy a sarming)
5) kumusta (Tagalog) mag-an
6) linis (Tagalog) dalus
7) Tengkio, tenkio (English) agyamanak
Ken adu pay dagiti termino iti Iluko a nasken a pure Iluko laeng koma kano iti pagtaudanna met laeng a saan ket a dagiti ganggannaet a lenguahe. Total, kunana, adda met ti kaimudinganna dagitoy a balikas iti Iluko apay nga umadawatayo pay laeng kadagiti gangganaet?
“Nasaok met daytoyen ken ni Apo Juan SP. Hidalgo, Jr.,” kunana pay idi. “Ania ti makunam?” Sana pay inkidag kaniak.
Ket ania ngarud ti makunak nay? Ingngilangilko laengen a ti isemko. Adda kad’ karbenganna nga agkomento ti agdadamo a mannurat maipapan iti ortograpia? Nakurang ti sangadram a danum nga ininumko isu a nagulimekak lattan.
Ken maysa, insardengko iti nagsurat kadagiti magasin ken pagiwarnak manipud iti 1990 ken nagnunogak iti radio babaen iti innak panagsurat iti iskrip ken anunsio. Karirigatan amin a suraten ti anunsio lalo dagiti five-seconds below, ngem very challenging. Sanak la nagsubli idi 1995, iti kauuyot ni JSP Hidalgo, Jr. nga agsubliak nga agsurat kadagiti babasaen.
Nakasaok met iti naminsan ti kalaingan a professor ti lingiuistika ken historia iti St. Louis University, ni Dr. Morr Pungayan, a kameng met idi iti GUMIL Baguio. “Purist…” kunana. Piurista. Patneng.
Nadanonak iti MPBC a kas scriptwriter idi 1991. Immuna a naglusolos (nagresayn per Iluklish) ngem siak ta inasikasona ti pagiwarnakna iti siudad. Inawisna ti innak met panagsurat ngem kinaykayatko ti awis ni apo Salvador Espejo nga agsurat iti Saringit Chronicle ken iti Sirmata Magasin.
Ilokanista. Kasta man iti panangawag ni Manong Arsing. Adda kano ti grupo dagiti Ilokanista iti Pangasinan. Nangipablaakda kadagiti libro ken babasaen. Ket ti kaudian a naipablaak ket maysa a libro, maysa a nobela. Gapu ta maudin dayta a libro nga ipablaakda, nagbibingayanda ti pinanidna. No makontakkonto ni Mang Arsing, siguro, napintas nga irerets daytoy a banag.
“Nagkamalika!” No isawangko daytoy a balikas ket katawaannak ta saanak kano nga Ilokano, ta balikas ti Tagalog dayta kamali. Nagbiddutka, kano ti umno. Ania pay ngarud ti kunaem ket pudno met ti kunana? Useless laengen a iti makidebate ta agdadata piman isuna a pudno.
Dinillawna pay, no apay a kaykayattayo iti agbulod kadagiti balikas idinto ta adda met ti kabukbukodantayo. Dakkel kano a sungsungbatan a basol dagiti mannurat no saanda a masalakniban ti bukodda a dila.
Annayko, nairamanak kadayta a pasagid ta agsuratak met iti Iluklish ken Ilukogalog. Agingga ita. No apay ketdi a diak pay la maiyuttot met, hehehe! Ditoy ngamin Baguio,kastoy ti panagilukoda: Iluklish.
NI JOEL KEN TI REINTELECTUALIZATION
Daytoy met ti bersion ni Joel. Reintellectualization. Nasken kano a maisubli dagiti balikas iti orihinal a taudanna…?
“Adda dagiti proposal nga usarentayo dagiti f, v, c, ñ, x ken dadduma pay. Naibasar dayta iti Español. Wen, a, napintas dagitoy ta agbalin nga intelektual a lalo ti Iluko. Kas koma kadagitoy:
unibersidad- universidad
pasilidad- fasilidad
interaktibo- interaktivo
eksorsismo- exorsismo
kualipikado- kualifikado
rebolusion- revolusion
pormal- formal
birhen- virhen
tekstura- textura
ekspresion- expresion
Kayat a sawen daytoy nga amin a natawidtayo a balikas iti Español ken English ket marespetar ti pannakabalikasna ken agingga iti kabaelantayo ti ispelingna, saan a kas iti inaramid dagiti Tagalog a nangikkat iti f, ken dadduma pay. Kadagiti napalpalabas a tawen insublida ngem kasla nakupad met ti Liwayway a mangipatungpal iti dayta.
Kas iti ar-aramiden ni Apo Johny Hidalgo iti Rimat, isubsublinan ti respeto kadagiti balikas a binulodtayo. daytoy ket para iti in-inut nga reintelektualisasion ti Iluko.
Ditay tultuladen ti Filipino a dinominaran dagiti Tagalista a di makaammo iti husto para iti lengguaheda. Kas koma iti "Diyos" a saritada. Doble ti dayta ta adda la ngarud "i" a naipanen, inikkanda pay la iti "y". No baliksenda met ket silent "y" kasla "Dios" met. Anat dida pay la pangikkatan ita "y"? Sa met ala man kitaentay dagiti balikas itan iti Filipino a patpataudenda. "Sayans" kunada payen. Ay napimpintas la ta Ilukon a ta "siensia"
No kayat a lipaten dagiti Tagalista ti tawidda kadagiti Español, isuda latta, didatay diktaran ta lengguahetay daytoy,No maaramid daytoy, adayo a gidiat ti pangitarayan ti Iluko iti daytoy sinan "nasionalista" a pagsasao a Filipino a naibatay iti Tagalog….”
Sumagmamano laeng dayta kadagiti rason ni Joel. Dagiti dadduma mabasa DITOY.
Kunana pay:
“Maysa a dackel a camali a datayo nga Ilocano, simmurot iti dictar ti Instituto ti Lenguaje Nasional a macayasan ti alfabetotayo nga Ilocano babaen iti pannacaiccat ti letra c, v, f, ñ, ch, x, ken z. Nacaladladingit a saan a naipilit dagiti editores iti cangrunaan a bunannagtayo a defendaran ti tradision ti literacy ti Lenguaje Ilocana.
Ngarud, naiccat dagitoy a letra, nausar laeng ti k iti lugar ti c, ti b iti lugar ti v, ti p iti lugar ti f, ti ni iti lugar ti ñ, ti ts iti lugar ti ch, ti ks iti lugar ti x, ken ti s iti lugar ti z. Castoy ti agtultuloy ita a mapaspasamac iti dandani isuamin a pagsasao iti sangcapuruan. Napalaus a castoy ti mapaspasamac ita iti Tagalog a pinagparangda a Filipino ket no castoy laeng, saanto a macaruc-at daytoy a pagsasao iti limbo a nangigarangugongan kencuana dagiti ultra-Nasionalista nga agpanggep a mangitag-ay iti daytoy. Ti nasakit, inraman dagitoy amin a dila iti sangcapuruan a casla ketdin cucuada amin dagitoy nupay agparparang laeng a "Tagalista" dagitoy…”
Awan iti makunak.
NI DR. LEONCIO DERRIADA, PhD
Ken ni Dr. Leoncio Derriada, commissioner ti Komisyon ng Wikang Filipino, saanna a bigbigen a ti national language ket purpuro a Tagalog. Kunana iti maysa kadagiti suratna kaniak, a ti “pudno a national language a Filipino ket buklen dagiti nagduduma a lenguahe ti pagilian…”
Kastoy man ti kuna ni Dr. Derriada, maysa a professor iti University of the Philippines Visayas (Iloilo) ken literary editor ti Home Life family Magazine: Mabasa ditoy FORUM, Ang Opisyal Na Publikasyon ni Unibersidad ng Pilipinas:
“More deliberate is my involvement in this radical , more calculated engineering of a brand of Filipino which I believe is the intention of the Philippine Constitution. The constitutional mandate is clear. The national language is not Tagalog but the natural fusion of words from Philippine languages and from Spanish, English, Chinese, Arabic and other foreign languages. Left alone, this fusion will take centuries. The development of language can be hastened if there is planning and judicious implementation.
I have always been a nationalist. I believe that the country needs a national language and the sooner we junk English as the language of instruction in our school system, the better it is for our people. I resent, however, the manner Tagalog is being forced on us as the national language contrary to the constitutional provision. I have always believed that the national language will be something like the lingua franca of Davao City where I grew up. It is a natural combination of words from different languages, mostly Tagalog and Visayan and a sprinkling of Iloko and other northern languages, Chabacano, and the ethnic languages of Mindanao.
I am not anti-Tagalog. What I oppose is its being made the national language at the expense of the other no less important Philippine languages.
So I proposed to the CCP to create a category for Tagalog in writing grants. I found it extremely anomalous and high-handed for the CCP to have a grant in Iloko, Cebuano, Hiligaynon, Bikol, English and Filipino but none in Tagalog. That meant Tagalog was Filipino - which was not true and in fact fraudulent. Some months later, the artistic director of the CCP convened a meeting of prominent writers, critics, scholars, linguists and academicians. I was tasked to defend my proposal in a somewhat high-strung discussion. I was grateful I got support from Dr. Isagani R. Cruz of De La Salle (who was not there), and Dr. Florentino Hornedo of the Ateneo de Manila. The rest were loudly antagonistic or simply indifferent. Nevertheless, I got what I wanted.
The CCP separated the Tagalog grant from the Filipino grant. The first winner of the writing grant in Filipino poetry, in Filipino that was not pure Tagalog, was John Erimil E. Teodoro of San Jose, Antique and a product of my workshops. Teodoro followed this with the first prize in the Gawad Amado Hernandez the very next year.
Ket bigbigenna dagiti mannurat a mangilalaok ti bukodda a lenguahe kadagiti sursuratenda a Tagalog a kas mangpabaknang ti nasional a lenguahe nga isu dayta ti Filipino (saan a Tagalog). Kunana iti salaysayna a naipablaak iti website ti Ateneo de Manila University, Kritika Kultura, page 6:
I also happened to be the poetry editor of Home Life, a family magazine published by the
Society of St. Paul and based in Makati. My experiment had been given more room.
In a few years, a group of writers has come up with a type of writing in Filipino that may
look and sound chabacano but to me is the true national language of the future. And I am serious inmaking it more popular and acceptable because in itself it is respectable and can express the best in
Practitioners of my idea of Filipino aside from John Iremil E. Teodoro are his fellow
Antiquenos Alex C. de los Santos, Ma. Milagros C. Geremia, Jose Edison C. Tondares and
Genevieve L- Asenjo. Prom Akian are Melchor F. Cichon, John E. Barrios and Alexander C. deJuan. From Iloilo, notable ones are Peter Solis Nery, Joenar D. Pueblo, John Carlo H. Tiampong, John Hingco, Joseph D. Espino, Vicente Handa and Mark Anthony Grejaldo.
Home Life poets outside West Visayas have taken the cue and the result is indeed interesting. Prize-winner and Baguio-based Jimmy M. Agpalo, Jr. incorporates lluko and Cordillera words into his text. Two-time prize winner Noel P. Tuazon of Bohol incorporates Cebuano words. Home Life and Palanca winner German V. Gervacio, who is from Pasig but is now based in Iligan, does the same.
Mabasa ti sibubukel a salaysay ditoy. Nairamantayo nga innaganan ni Dr. Derriada. Ngamin patientayo met a ti national language ket Filipino a saan ket a Tagalog. Ket ti Filipino ket saan a Tagalog no di ket buklen iti isu amin a lenguahe iti pagilian. No mapmapanak sadiay UP Baguio nga agdaniw ken sumarita maipapan iti literatura, kanayonko a yunay—unay kadagiti estudiante a laokanda dagiti suratenda iti bukodda a lenguahe ta kasta iti panangpabaknang ti lenguahe nasional a Filipino. Ket iti kaudian a poetry reading a napasamak sadiay UP Baguio, nalaokanen kadagiti rehional a lenguahe dagiti daniw-Tagalog. Ket iti Iluko, agtultuloy iti panangilaok ni Zig Dulay ti Iluko kadagiti daniwna a Tagalog ken ipabpablaak daytoy ti Philippine Daily Inquirer. Daytoy man ti weblog ni Zig Dulay, ditoy.
TI MAKUNA NI PAUL MORROW
Mga Salitang Siyokoy
Inaakala ng marami na hindi nababagay ang wikang Filipino sa mga pangangailangan ng mga Filipino ngayon dahil anila'y kulang daw ito sa mga salitang kailangan sa pagtalakay ng malalalim na paksa tulad ng agham, pilosopiya, teknolohiya, sining at iba pa. Ang karamihan sa mga taong may ganitong palagay ay wikang Ingles ang ginamit sa pag-aaral. Bagama't ginagamit din nila ang wikang Filipino sa pang-araw-araw na usapan, kinakapos sila sa mga salitang Filipino na maaaring gamitin sa pagtalakay ng mga malalim na bagay. Mapapansin na sa halip na pagbutihin nila ang kanilang paggamit ng sariling wikang Filipino, sinisisi ng ilan ang naturang wika sa mga pagkakataon na hindi nila maisip ang mga salitang kailangan sa pananalita. Minsan sasabihin nilang, “Hindi masasabi ‘yon sa Filipino,” o “Masyadong malalim ‘yon. Hindi maiintindihan ng iba.” Tila mas madali sa kanila ang manghiram ng isang salitang Ingles na alam na nila sa halip na buklatin ang isang diksiyunaryong Filipino. At upang mapagtakpan nila ang kanilang katamaran, huhulaan na lamang nila ang isang salitang Espanyol na sa wari nila'y katumbas ng iniisip na salitang Ingles at sasabihin na lamang na ito’y bahagi ng wikang Filipino. “Accepted na ‘yan,” anila. Kadalasan ay umuubra ang ganitong estratehiya dahil magkakahawig ang maraming salitang Ingles at Espanyol sa kahulugan at baybay. Ngunit paminsan-minsan ay pumapalpak ang ganitong hula-hula at nabibisto tuloy ang kanilang pagkukunwari kapag ginagamit nila ang mga huwad na salita na hindi tunay na Espanyol at hindi rin naman Ingles.
Tulad ng halimaw ni Dr. Frankenstein sa kuwento, na kaniyang ginawa mula sa mga bahagi ng katawan ng iba’t ibang tao, ang mga naturang salita ay binubuo ng iba’t ibang wikang banyaga ngunit hindi naman kinikilala ang mga ito saanman sa daigdig. Mga salitang siyokoy ang tawag dito ng manunulat at makatang si Virgilio S. Almario, mula sa kathang isip na taong-dagat na anyong lalaki ang katawan na may kaliskis at tila isda ang ulo. Ang tawag dito sa Ingles ay merman o kung babae ay mermaid.
Si Almario ay isang manunulat na matagal nang nagsisikap upang payamanin at paunlarin ang wikang Filipino. Ipinaliwanag niya sa isang pagtitipon ng kaniyang mga pitak, Filipino ng mga Filipino, kung paano nagkakaroon ng mga salitang siyokoy:
Ang bokabularyong siyokoy. Mas malapit sa ating wika ang bigkas sa mga salitang Espanyol. Sa gayon, malimit na isa-Espanyol ng mga akademista ang mga hiram nila sa Ingles. Ngunit dito mas lumilitaw ang kanilang kabobuhan. Dahil hindi bihasa sa Espanyol, nakalilikha sila ng mga salitang siyokoy – hindi Ingles, hindi Espanyol (gaya ng “aspeto”… na hindi aspect ng Ingles at hindi rin aspecto ng Espanyol).
(Vigilio S. Almario, Diyaryo Filipino, 1992 mula sa Filipino ng mga Filipino, 1993 p.30)
Bilang isang mag-aaral ng wikang Filipino, tinitipon ko ang mga salitang siyokoy na maaaring ikahihiya ko kung aking gagamitin. Kasama rin sa talaang ito ang mga tamang salita sa Espanyol at Ingles at ang mga katumbas sa wikang Filipino.
Manipud kadagiti inurnong ni Paul Morrow, mangadawtayo met ken inayuntayon ti Iluko a wagas iti panamagdilig. Umadawtayo iti English.
1) adventurer – (English)
Adventurero (Almario’s Siyokoy)
Aventurero (Espanyol)
Abenturero; taong mapagsapalaran (Filipino
Managdakiwas, mannakigasanggasat (Patneng nga Iluko)
Abenturero (Ilukogalog – Iluko a binulod iti Tagalog)
Adbentiurer (Iluklish)
2) dialect (English)
dayalekto (Siyokoy)
dialecto (Espanyol)
diyalekto, wika, salita (Filipino)
sao, saoda (patneng nga Iluko)
dayalek (Iluklish)
3) dialogue (English)
Dayalogo (Espanyol)
Diyalogo, salitaan, usapan, pag-uusap (Filipino
tungtongan, saritaan (patneng nga Iluko)
dayalogo (Ilukogalog)
dayalog (Iluklish)
4) grocery (English)
Groserya (Siyokoy0
Abaceria, tienda (Espanyol)
Tindahan (Filipino)
Dapon, tiangge, garreta (patneng Iluko)
Tiendaan (Ilukogalog)
Istor, market (Iluklish)
Marketan, istoran (Cordilleran Iluko)
5) contemporary (English)
Kontemporaryo (Siyokoy)
Contemporaneo (Espanyol)
Kapanahon (Filipino)
Napapanawen (Iluko)
6) comprehensive (English)
Komprehensibo (Siyokoy)
Comprensivo (Espanyol)
Masaklaw (Filipino)
Masakupan, maudaodan (Iluko)
Kinopiak ditoy.
Napintas pay ti salaysay ni Paul Morrow a napauloan iti A Brief Guide to Filipino Pronunciation a kas nayon iti pagiinnadalan.
Ken daytoy pay a salaysayna: Ang Pinagmulán ng mga Wikà ng Filipinas
Ngem kapintasan amin kaniak ti salaysay ni Paul Morrow a daytoy: Filipino@iba pa.
Kaniak a biang, agsuratak latta iti present set up ta isu iti nakairuamak. La ngaruden…
Thursday, August 24, 2006
INKUSAYDA TI ILUKO?
Pudno kadi ti damag a saanen a maikkan iti slot ni Ilokano iti sumaruno a UP Summer Workshop...
ngamin, ket "national level" kano ti UP Summer Workshop isu a dida ilaoken dagiti rehional a lenguahe... a kas pagayatan kano dagiti Tagalog writers
unfair, saan? kalpasan iti nabayag a pannakaikappengna, maikkaten ni Ilokano?
ania ngata iti pampanunoten dagitoy a Tagalog writers?
wenno agibalbalesda laeng ngata? Ngamin iti pakontes ti Komisyon ng Wikang Filipino (kongrats dagiti nangabak ken maawardan no Agosto 31) ket naikkan iti importansia dagiti rehional a lenguahe...
The heat is on! Ammoyo kadi met ti reaksion dagiti dadaulo dagiti rehional a lenguahe? Mangbuangayda met kadagiti regional workshops and seminars ket saanda met nga imbitaran dagiti Tagalog writers nga agpanel… ken ipursigida iti pannakaisuro ti literatura rehional kadagiti kolehio…
ania met ngay ti reaksionyo, kakabsat nga iluko writers?
adda met ti pinnolitika uray iti lenguahe, ania?
Monday, August 21, 2006
PNAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
PANAGAY-AYAM ITI PORMA TI DANIW KEN KADAGITI BALIKAS
Hmn, maliplipatan met daytoy a topiko nga ituloy. Sapay no di nasurok a pitogasut a kita, tipo, istilo, porma, device, etc…etc…basta maipapan iti daniw a kayatko a suraten.
Napianto la nga ilibro.
Napianto la nga ipadawat a libro kadagiti mangisakit iti libro.
Ti Cinquain.
Iti Makata.com nga intay pagipospostean kadagiti daniwtayo iti Iluko, Filipino ken Pangalatok, adda sadiay a mabasa ti CINQUAIN.
Idi saanak pay laeng nga agipabpablaak kadagiti daniwko, circa 1985 agpababa, ay ket, maysa kadagiti paboritok nga estilo ti cinquian.
Idi ngamin agtutubotayo pay laeng nga agikur-itkur-it kadagiti daniw ket essemantayo dagiti narukod ken porporma ken estilo dagiti daniw.
Maysa kadagiti paboritotayo ti cinquain. Paboritotayo pay a rebisaren ti pormana lalo no agay-ayamtayo kadagiti balikas. Ta ti daniw ket maysa laeng met ket a panagay-ayam kadagiti balikas a saan ket a panagpanunot kadagiti balikas a kas naynay a kunaen dagiti dadduma a mannaniw.
A, ditay pay la nga ammo idi a cinquain gayam iti pangnagan kadayta a porma ti daniw.
Ta ania aya ti cinquain?
Cinquain is five line poem.
Ngem saan a bastabasta five line laeng ta addaanda iti rukod dagiti linia.
The traditional cinquain is based on a syllable count.
line 1 - 2 syllables
line 2 - 4 syllables
line 3 - 6 syllables
line 4 - 8 syllables
line 5 - 2 syllables
Kastoy man ti rukod dagiti linia.
Ngem no kayattayo a baliwan dayta porma, wenno idobol, kastoy:
1st line – 2
2nd line - 4
3rd line - 6
4th line - 8
5th line - 2
6th line - 8
7th line - 6
8th line - 4
9th line - 2
10th line 8
Iti Liwayway Magasin a naessem met iti rukodrukod kadagiti ipablaakda a daniw, maitugotan latta a rebisado dagiti porma nga iruarda. Adda ti nagtaudanna a porma. Kaadduan dagiti narukod a daniwda, segun iti makatawen nga isyu a panangamirisko kadagiti impablaakda.
Padasentayo ngarud nga agikur-it iti cinquain.
Ket agsipud ta panagtutudo, maipapan man iti tudo iti intay daniwen.
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Rebisado a dobol:
TUDO
Nalpay
Ti abaga
Nasulek a mata
Ti tudo iti Kunnotan
Samal
Dagiti kattubot’ Mayo
Ta nagtupat bileg
Kinnarab-as
Kappi
Ta awanan iti pula.
No kayatmo mabalin met nga itripolmo wenno at-tiddog pay. Wenno tapno saanka a malipit, wenno pitsido, yat-atiddog dagiti silaba tunggal binatog, a kas koma plus seven, nine, twelve wenno sixteen.
INTAY MAN DITOY PLUS 9 SYLLABLES
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan.
PLUS 9 SYLLABLES DOBOL.
TUDO
Nalpay, kas iti nalaylay a pako
Ti abaga dagiti immay nagdisnudo
Nasulek a mata bungat’ nalaus a gagarda
Ti tudo iti Kunnotan ket didaman a ninamnama
Samal gayam a dida malipatan
Dagiti kattubot’ Mayo kasda la piek a nakutoran
Ta nagtupat bileg ti prinsipio ken panirigan
Kinnarab-as, innunat kumalab dir-i, kas
Kappi, guyodenna baddek sabali
Ta awanan iti pula ken sudi patawid a kari
Yos, nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas, ania? Ngem daytoy laeng, napan met ti maysa ket kagudua nga orasko iti limned. Idinto ta diak pay nakaluto! Luto a kagiddan iti panaglaba uray no nepnep, hehehe!
Dakayo metten a iti agay-ayam kadagiti balikas! Bye!
Wednesday, August 16, 2006
Kabarbaro a Gunglo Dagiti Mannurat
Ammoyo kadin daytoy kabarbaro a gunglo dagiti mannurat?
Uray siak ket ita laeng a naammuak. Diak pay nga ammo no asino dagiti opisiales ken kamengda.
Pinanagananda ti gungloda iti TALDIAP: Timpuyog Dagiti Agessem iti Literatura Dagiti Ilokano A Pintek. Isu a TALDIAP.
Nalatak ti gungloda iti radio. Addaanda iti slot iti Catholic Radio Network DZEA iti Laoag City, Ilocos Norte. Ket idi Hulio 22, 2006, nangangayda iti kabukbukodanda a literary seminar workshop iti mismo a programada iti radio a napauloan iti TALDIAP ITI NAGRUPSAN A KALMAN.
Iti seminarda, inamirisda dagiti kasapulan ti timpuyogda. Ket maysa kadagiti nakitada a kasapulan unay ti gungloda ket ti pannakaipablaak koma dagiti sinuratda iti babasaen iti man imprinta wenno iti internet tapno maparegtada pay.
Inyarungaing ti timpuyogda ti parikutda iti TAWID NEWS MAGASIN. Siak iti panagdesidir ni apo pablisher Salvador Espejo, ket kunak, ala a, ikkanta ida iti bassit nga espasio para iti bennegda. BENNEG DAGITI KATTUNGBOL. Dayta man ti napanunotko a nagan ti bennegda.
Mabasanto iti sumaruno nga isyu ti Tawid ken ditoy dagiti sinuratda...Padaanan
Tuesday, August 15, 2006
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
Apong Censio, diak maamiris ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Lalo no agggargarakgak ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Lalo no tangad ti timid ti gikgik
Wenno ti anniniwan ni Pin Lu ket agmadyik
Iti panagtupat’ bileg ti karbengan
Agasug dagiti narissikan
Adda aya anag dagita a lintaniada
No ibulsada met laeng ti sarwada
Wen, apong, insuyatda iti kadaratan
Ti getta ti Kunnotan
Gineppasda ti puseg-arapaap
Ken rinabsut napidut a nabirokan
Dida ket koma isador ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Ken itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Ta iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Ad-adunto pay ti manglabas ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Monday, August 07, 2006
Hawaii Update
Two Narra trees were planted in the Magic Island side not so far from the water “to symbolize the arrival of the Filipinos, especially the first 15 Sakadas from the Ilocos who embarked from the SS Doric on December 20, 1906, and later moved to work at the Ola’a Plantation in the Big Island.
Daytoy man ti salaysay ti kalaingan a mannalaysay iti Hawaii, ni apo Amado Yoro...(BASAEN DITOY TI NAYONNA...)
Ti Silpon Ni Lilong Tomas
Laklakayan la ngaruden, mahilig pay laeng met iti silpon. Katas ng palay, kunam man. Ngem gapu iti silpon, nakaarem ti laklakayan, dakayo! Basaen daytoy makapaisem a sarita ti premiado a mannurat iti Ballesteros, Cagayan a ni Jobert Pacnis... (DITOY TI TULOYNA)
Tarigagay ni Leonardo Agunoy
Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti biagko a kas mannurat...
Daytoy man ti sinarita a padas ti maysa kadagiti kaatikboan a mannurat iti Ilocos Norte. (BASAEN DITOY TI NAYONNA)
Feminism iti Iluko
ADDA aya makunkuna a feminism iti Literatura Ilokana?
Nalabit nga adda.
Wenno gapu iti kinakisang ti mannurat nga Ilokana, kaykayat dagiti lallaki ti agsurat iti balanse ngem ti agiray iti “kinamalalaki” a panirigan.
(DITOY TI NAYONNA)


c: text/html

text:
Burkina Faso
Nagsasabtan: 13°N 2°W / 13°N 2°W
Ti Burkina Faso (i/bərˌkiːnə ˈfɑːsoʊ/ bər-KEE-nə FAH-soh; Pranses: [buʁkina faso]) – ken naamammoan pay iti ababa a porma ti naganna ti Burkina – ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Laud nga Aprika. Daytoy ket napalikmutan babaen dagiti innem a pagilian: ti Mali iti amianan, ti Niger iti daya, ti Benin iti abagatan a daya, ti Togo ken ti Ghana iti abagatan, ken ti Côte d'Ivoire iti abagatan a laud. Ti kapitolio ti pagilian ket ti Ouagadougou.
Ti kadakkel daytoy ket 274,200 kuadrado kilometro (105,900 sq mi) nga adda ti nakarkulo a populasion ti sumurok a 15,757,000. Daytoy ket dati a tinawtawgan iti Republika ti Akin-ngato a Volta, daytoy ket nanaganan manen idi 4 Agosto 1984, babaen ni Presidente Thomas Sankara, a kayatna a sawen ket "ti daga dagiti agtaktakder a tattao" kadagiti nangruna a patneng a pagsasao ti pagilian iti Mòoré ken Dioula. Iti panakaisimbolo, ti "Burkina" ket mabalin a maipatarus iti, "tattao iti integridad", manipud iti pagsasao a Mòoré ken "Faso", ken "ama a daga" iti Dioula. Dagiti agtataeng ti Burkina Faso ket tinawtawagan a kas dagiti Burkinabè ( /bərˈkiːnəbeɪ/ bər-KEE-nə-bay).
Ti Burkina Faso ket natagtagitao manipud idi 14,000 ken 5000 BC babaen dagiti agan-anup-agburburas ti pagilian idiay rehion ti amianan a laud ti pagilian. Dagiti taltalon apagtataengan ket nagparparangda idi baetan ti 3600 ken 2600 BC. A tattan ket ti tengnga a Burkina Faso a nagruna a binuklan idi dagiti Mossi a pagarian. Dagitoy a pagarian ti Mossi ket nagbalin a Pranses a protektorado idi 1896. Kalpasan ti panagun-od ti panawaywaya manipud ti pransia idi 1960, ti pagilian ket napan kadagiti adu a panagbalbaliw ti gobierno aginggana idi dimteng ti agdama a pormana, ti semi-presidensial a republika. Ti presidente ket ni Blaise Compaoré.
Daytoy ket kameng ti Kappon ti Aprika, Komunidad dagiti Estado ti Sahel-Sahara, La Francophonie, Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan ken Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Aprika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ INSD Burkina Faso (iti Pranses)
- ^ a b c d "Burkina Faso". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 1 Septiembre 2009.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ CFA a Pranko BCEAO.Kodkodigo: XOF / 952 ISO 4217 a kuarta ken nagnagan ken kodigo dagiti elemento. ISO. Naala idi 8 Mayo 2009.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- de Turégano, Teresa Hoefert, Aprikano a Sinema ken Europa: Asideg a panakakita ti Burkina Faso, (European Press Academic Publishing, 2004)
- Engberg-Perderson, Lars, Panakadangran ti Panagrang-ay: Dagiti Politika, Gangandat, ken Enbironmento idiay Burkina Faso, (Praeger Publishers, 2003)
- Englebert, Pierre, Burkina Faso: Saan a Natalinaay a Panakaestado ti Laud nga Aprika, (Perseus, 1999)
- Howorth, Chris, Panagipatakder manen ti Lokal a Langa ti Daga: Panangimaton ti Enbironmento idiay Burkina Faso, (Ashgate, 1999)
- McFarland, Daniel Miles ken Rupley, Lawrence A, Naipakasaritaan a Diksionario ti Burkina Faso, (Scarecrow Press, 1998)
- Manson, Katrina ken Knight, James, Burkina Faso (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga), (Bradt a Pagsurotan ti Panagbaniaga, 2011)
- Roy, Christopher D ken Wheelock, Thomas G B, Daga dagiti Agtaytayab a Maskara: Arte ken Kutura idiay Burkina Faso: Ti Thomas G.B. Wheelock nga Urnong, (Prestel Publishing, 2007)
- Sankara, Thomas, Agsasao ni Thomas Sankara: Ti Burkina Faso a Rebolusion 1983–1987, (Pathfinder Press, 2007)
- Sankara, Thomas, Dakami ti Agtawtawid ti Rebolusion ti Lubong: Dagiti Bitla ti Rebolusion ti Burkina Faso 1983–1987, (Pathfinder Press, 2007)
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Burkina Faso iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Burkina Faso manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Burkina Faso a naikabil iti The World Factbook (iti Ingles)
- Kitaen ti Burkina Faso iti Proyekto ti Nawaya a Direktorio (iti Ingles)
- Wikimedia Atlas iti Burkina Faso
- Premier Ministère opisial a portal ti gobierno (iti Pranses)
- Burkina Faso
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guyana
Nagsasabtan: 5°00′N 58°45′W / 5°N 58.75°W
Ti Guyana (i/ɡaɪˈænə/ gy-AN-ə),[6] ket opisial a ti Ko-operatibo a Republika iti Guyana[1] ken dati a kolonia iti Britaniko a Guiana, ket maysa a naturay nga estado idiay akin-amianan nga aplaya iti Abagatan nga Amerika a maipapan ti kultura a paset iti Anglopona a Karibe. Ti Guyana ket dati idi a kolonia dagiti Olandes ken, kadagiti sumakbay a 200 tawtawen, ti Britaniko. Is-isu laeng ti estado iti Mankomunidad dagiti Pagilian nga adda iti kangrunaan a daga ti Abagatan nga Amerika, ken is-isu pay ti adda iti subkontinente a ti Ingles ket isu ti opisial a pagsasao. Maysa daytoy kadagiti pagilian ti Karibe a saan nga isla. Daytoy ket kameng pay ti Karibe a Komunidad (CARICOM), a naikuartel ti sekretariona idiay kapitolio ti Guyana, ti Georgetown. Ti Guyana ket nakagun-od ti panagwaywayas manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 26 Mayo 1966, ken nagbalin a republika idi 23 Pebrero 1970. Idi 2008, ti pagilian ket timmipon iti Kappon dagiti Pagilian ti Abagatan nga Amerika a kas maysa a kameng a nangibangon.
Iti naipakasaritaan, ti rehion a naamammoan a kas ti "Guiana" wenno "Guyana" ket buklen ti dakkel a kalasag a masa ti daga idiay amianan iti Karayan Amazon ken daya iti Karayan Orinoco a naamammoan a kas ti "Daga iti adu a Dandanum". Iti naipakasaritaan ti Guyana ket buklen dagiti tallo nga Olandes a kolonia: ti Essequibo, Demerara, ken Berbice. Ti moderno a Guyana ket nabeddengan iti daya babaen ti Surinam, iti abagatan ken abagatan a laud babaen ti Brasil, iti laud babaen ti Venezuela, ken iti amianan babaen ti Taaw Atlantiko.
Iti 215,000 km2, ti Guyana ket isu ti maikatlo a kabassitan a nawaya nga estado iti kangrunaaan a daga ti Abagatan nga Amerika (kalpasan ti Uruguay ken Surinam). Ti populasionna ket agarup a 770,000.
Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti nagan a "Guyana" ket naala manipud ti Guiana, ti kasisigud a nagan para iti rehion a tattan ket mangiraman ti Guyana, Surinam, Pranses a Guiana, ken dagiti paset ti Venezuela ken Brasil. Segun ti Ingles a Diksionario ti Oxford, ti nagan ket nagtaud manipud ti Ameriko Indiano a balikas a kayatna saoen ket "daga iti adu a dandanum".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b "Parlamento iti Ko-operatibo a Republika iti Guyana". Parliament.gov.gy. 2012-02-16. Naala idi 2012-03-04.
- ^ a b "The World Factbook: Guyana". CIA. Naala idi 2009-10-18.
- ^ a b 2002 a Senso Ti Guyana Opisina dagiti Estadistiko – Guyana. Naala idi 25 Hunio 2009.
- ^ a b c d "Guyana". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-18.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Maibalikasan pay a /ɡaɪˈɑːnə/ gy-AH-nə, /ɡiˈænə/, ken /ɡiˈɑːnə/.[1]
- Guyana
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti republika
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti dati a kolonia ti Ingles
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1966
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Pagpagilian ti Abagatan nga Amerika
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Mais
Ti mais ket dakkel nga agbukbukel a mula a minuyongan babaen dagiti patneng a tattao idiay Mesoamerika kadagiti prehistoriko a panawen. Ti adu ti bulongna nga ungkay nga agpatpataud kadagiti salapi nga aglaon ti bukel, a tinawtawagan kadagiti maripegpeg. Dagiti maripegpeg ti mais ket inus-usar iti panagluto a kas atole. Dagiti Olmec ken dagiti Maya ket minuyonganda dagiti nadumaduma a kita kadagiti amin a Mesoamerida, linutluto, giniling wenno naproseso babaen ti nikstamalisasion. Idi rugi ti agarup a 2500 BC, ti apit ket naiwarwaras iti kaaduan ti Kaamerikaan.[1] Ti rehion ket nakaparang-ay kadagiti pagtagilakuan a naibatay dagiti sobra ken dagiti nadumaduma a kita dagiti maapit a mais. Kalpasan ti isasangpet dagiti Europeano iti Kaamerikaan idi naladaw a maika-15 ken nasapa a maika-16 a sigsiglo, dagiti eksplorador ken agtagtagilako ket nangipanda kadagiti mais idiay Europa ken inpakaammoda kadagiti sabsabali a pagilian. Ti mais ket naiwarwaras kadagiti daduma apset tilubong gapu ti abilidadna a dumakkel kadagiti nadumaduma a klima. Dagiti nabaknang iti asukar a kita a tinawtawagan ti nasam-it a mais ket kadawyan dagitoy a tinaltalon a maipakan iti tao, bayat a dagiti kita ti talon a mais ket inus-usar a pangipakan kadagiti ayup.
Ti mais ket isu ti kaaduan a naimulmula nga apit ti bukbukel iti Kamerikaan, nga dda dagiti 332 a riwriw a metriko tonelada a tinawen a tinaltalon idiay Estados Unidos. Agarup a 40% iti apit — 130 riwriw a tonelada — ket inus-usar para iti mais nga etanol.[2] Ti Transhenetiko a mais (henetiko a nabaliwan a mais) ket nakabuklan ti 85% kadagiti mais a naimulmula idiay Estados Unidos idi 2009.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Roney,John. "Dagiti Rugi ti Agrikultura ti Mais." Archaeology Southwest. Tomo 23, Blng. 1, Kalamiisan ti 2009, p. 4
- ^ "US Approves Corn Modified for Ethanol". The New York Times. Pebrero 11, 2011.
- ^ Dagiti Henetiko a nabalbaliwan a mula: Sangalubongan a Lugar ti Panagtalon ti Mais GMO Compass, Marso 29, 2010, naala idi Agosto 10, 2010
- Aureliano Brandolni, Andrea Brandolini. Il mais idiay Italia: storia naturale e agricola XII+370 pampanid ken 80 a namarisan a pampanid. CRF press. Bergamo, Italia, 2006.
- Ferro, D.N. ken ni Weber, D.C. Panagtaripato kadagiti Peste ti Nasam-it a Mais idiay Massachusetts
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Mais iti Wikimedia Commons