text:
A Para Kadagiti Agtutubo A Kukua Ti Pagilian
Waring nakakalimutan ng mga makata ng ating bayan ang kanilang tungkulin bilang mga alagad ng kultura – ang pagiging mga tagahubog at tanod ng kamalayan.
Nasaan na ang dekada 1970, nang ang mga makata'y nag-ambag nang malaki sa pagtatanggal ng kultural na suporta ng madla sa isang pasistang rehimeng tinangkilik ng isang banyagang pamahalaan? Nasaan na ang mga dekada 1920 at 1930, nang ang mga kagaya nina Jose Corazon de Jesus at Amado V. Hernandez ay gumanap ng malaking papel sa pagpapalaganap ng anti-kolonyal na kaisipan? -- Alexander Martin Remolino*
OoO OoO OoO OoO
CIA…wanted Quirino out of his office for his refusal to tow American line, and his presidential opponent, Ramon Magsaysay, was much easier guy to talk to.
To this day, Magsaysay remains the most beloved president, but Quirino will always be remembered as the president when the P120 a month minimum wage could support family, with enough left to send the children through the grades and even high school. – Benny Carrantes**
Appok ida, iti naregreg a lima a bulong dekada
nasaksiak panagay-ayus dara-a-lua
iti pingping gimong gapu iti panangilansa iti ina:
ti panangbaddek ulot’ sabali iti panggaw-atan ingpen,
ti ipus kumaot iti itlog iti baki sananto libaken,
matuonan iti diamante a singsing sara dagiti nadangro
iti kada pusiposda kadagiti alipuspos a tinungro.
Nagsisinniglot dagiti nakulkol a kalsadat’ gimong
a pagtartarayan dagiti kurimed ken arasaas-mulluong.
Naiyabono iti kapagayan dagiti prinsipio a nadayag
ngem nabilbileg dagiti angol ken peste kadagiti lapayag.
Saan a ray-aw dagiti sarsuela ken moromoro iti entablado
ta paidanda dagiti beggang dagiti addaan linaonna nga ulo,
ta peon laeng dagita artista iti salonan
a kas kadagiti tirtiris natalian a kontrolen dakkel wanwan.
Minimillion natali a bitukat’ agturong iti iskuela,
naburnok dagiti karton ken dyario a pagkutkukotan iti bangketa
ken pagkutkotan atap nga arapaap ngem di makita dagiti agsasala
ken dagiti nakidaya ta nabartekda iti arak dara…
Imbunobonda dagiti lansa iti impadeppada,
adtoy, pito a maudi a balikasna, imdenganyo, appok ida:
1.“Ama, pakawanem ida, ta dida ammo ti ar-aramidenda….”
Dida ammo ar-aramidenda ta dida magaw-at dagiti lapayagda
ngamin ti balisungsong alipusposda kudkudkoden timidda.
Inareb-ebdat’ digo, sinimot dagiti lasag lauya,
insublida iti dungdong dagiti tulang a sinepsepanda
sada manen dinigoan ken induol kadagiti natali a bituka.
Iggemdat’ ipus ari dagiti dingraw, ket no agdiskursoda,
ti bukodda met laeng a bagit’ palpalakpakanda.
Naglalaingda nga agdiskurso kadagiti kulot a balikas,
asinoman a mangbarusngi maipalnaaw a dina oras.
Ipasindayagdat’ kinalaingda nga agkanta iti osana
ngem ag-agkandat’ balinsuek a krus a kuentasda.
Nalaingda a mangpuyot apuy lampara dagiti nagtagisilaw,
nakalanglangsi amin a suli iti panagparti-panagipalnaaw.
Kadagiti nagpartian, tinugawanda balikas araraw ken saning-i,
dida man la nariknat’ dengngep ultimo kalalailoan nga umbi.
Imkis lubong kadagiti insarwagda a tabukol panagparti
ngem insungbatda ti oda dagiti tirtiris, munieka ken bambanti.
2. “Eli, Eli, lama sabachtani?”
Diosko, Diosko, apay a binaybay-am?
Inlansada dagiti dakulapna tapno dina masangga arrabis ken tungpa.
Inlansada dagiti sakana tapno di makakamang kadagiti kaarrubana.
Ket naawagan a ‘mamasirib’ dagiti nagilansa
ken naidayawda kas idolo dagiti natali a bituka.
Ti kinalida nga abut dimman-aw kulturat’ kinasadut.
Kulturat’ duol - a pagbibinggawan naipuruak tinapa a binuot
idinto ta ham ken bacon kuskusayan dagiti dobermanda a kulot
Nasipnget rupat’ ubing nga agkalkalkal iti basura
sananto buyaen dagiti agay-ayam iti golf ken sennaayan ida.
3. “Babai, adtoy ti anakmo.”
Nagaatiddog ima a kimpet iti nakadakdakkel nga ima.
Isuda dagiti kumamkammet iti bagas iti burnay
ken agsibbarut subo nakatanggaya nga ima a narway.
Nagpupuner ramramay a nangbekkel kadagiti imkis a kararua.
Ti sallapingaw natarimbangon iti panagngudot’ amin
iti namin-adu a daras a dandani tinallikudan angin.
Natamdaganna dagiti babak, nagkullayaw, nanguros
pinidutna dagiti tugotna sana sineksek ida nga inurnos
nagpili pangiyawatannat’ trono, ket nadutdotna katunggalina -
naisipna ngata a daytoyen subbot iti layus a biddutna.
Rigodon, appok ida, rigodon de honor sala dagiti natiri
a di mamati ken di mangitulok a tumakder katunggali.
Imkis taga daya, nangemkem taga-amianan, lalo ni kapungan,
ni apo baknang naalsem isemna, nagpungtot taga abagatan
nagpangta dagiti kakadua a nakarikna pannakalipat,
ti asot’ kaarrubana tinung-edanna amona tapno inda lumib-at,
ti dakkel nga anniniwan sililimed a nagkaradap,
ammona pangdutdutdotanna kangrunaan nga alas arapaap.
Nagsubli katunggali tapno awatennat’ setro
ngem iti tarmac nagballigi bileg nangisit a kabalio.
Nakitak daydiay ubing, batot’ inna impallangatok
ngem iti tuktokna met laeng a nanaltuok,
iti panagdarat’ lulonanna, saem nariknana nga umukuok.
Timmalliaw Timek, kinunana: “Babai, adtoy ti ilim…!”
Ket sinungbatan babai: “Adtoyakon…adtoy toy tinagtagibim!”
Ti babai intag-ay ken inappupo dagiti nakaad-adu a gemgem
ket rinebbana pader bartolina. Simrek anaraar namnama.
Nakimat dagiti payak sallapingaw natnag natnag ballasiw-taaw.
Daydiay bandos a naiyuges tangatang kinurnoan lubong.
Nagtamed managayat sinamar, ul-ulo a nalimbong.
Anian daydi, nagimnasen puyupoy baro nga agsapa.
Ngem idi umaldawen, ti bandos nagpukaw lawagna
ta maysanmaysa nangbigbig a sinelasnat’ dina met kukua,
rimmimbaw panagkammet kadagiti nakabalunet.
Nagbaliw yabayab, appok ida, nagpukaw asuk anglem,
idin dimmapo natali a nisnis, naipalais iti angin-malem.
Makakettang aguray iti dengngep kadagiti nagpasaran
a kammuol ken dugol iti rupat’ napalabas ta di mabirokan
ti nisnis a pangadaw impaagen a beggang iti dalikan.
Eppes dawa dagiti kararag iti altar a matemtemtem,
ta ngamin no nasapat’ lulem awan tudo iti malem.
Adda pay nabuya kadagiti plasa a panagipugpugsoda
ngem iti lulonanda met laeng nagdissoan sarwada.
Ne, apayen, pagin-inumanda met tinakaw a kopita?
Insublida nga inwara kalkalsada dagiti pinidutda a basura.
Anian, appok ida, inawaganda a panangdalus iti pitakpitak
a baboy babaen panangpuor ubongna a naimatangak.
Pinukanda puon mangga kabayatan a nakabatayda
kadagiti sanga ken agburburas kadagiti bunga.
Indaniwda met laeng dagiti berso daan a kapitolo.
Saan a nabuniagan agsapa a kabarbaro
ta dina nabaraan malammin, agpaypayegpeg nga ulo.
Saan a nakauray dagiti mabisin ad-adda ketdi a nabisinan.
ta idi agmatuonen makasineten darang.
Intag-ay dagiti mannalon iti Hacienda Luisita ti gemgemda
ngem pitot’ naparti kadakuada a naiyatang iti Mendiola.
Daydiay nagtektek a saltek naipit iti bautek nagballatek
iti matemtemtem a putek, awan latta agas an-anek-ek.
Appok ida, naulit pasamak, kas iti sallapingaw,
di nailasin babai dagiti nangisit a karnero iti puraw a kalapaw.
Nakitanat’ dingraw ket pinitikna ngem dina nakita dagiti anay
a nagbalay iti pandilingna, naimbag ta adda tabako iti abay.
a dugsak dagiti gayamo a mangagaw setro nga impalay.
Isu a panagbayad, appok ida, simmaruno nga eksena a nakalkalday.
Ti nagbayadan nagdalus kadagiti rinet napalabas nga alingget.
Sinangona dagiti dimmuprak ngem dagiti bungat’ ling-et naipanget
ta agingga iti agdama, marikna pay laeng dagiti tupek iti langdet.
Ngamin imbuangnnat’ ridaw, nagawis-nagguyod kadagiti banyaga
ket isuda met itan iti agipalpalok lansa iti impadeppada.
Kunak no anaraar iti panangtallikudna kadagiti padi
ngem gayam nagpaubba ken simmuso kadagiti sangaili.
Da Lakay Pidiong ken Tandang Claro nga innak tangtangaden
nakamisuotda ta nagpalauden yabayab a di magalem.
Imkis manen masa. Napipian puruak a tinapa iti dulang namnama.
Ngem di makapatik-ab agbuybuya laeng iti pelikula
Ta ultimo moralidad, natnag iti tukot daga
Bangungot! Riing. Bangungot! Ibabangon. Uliten! Uliten!
Tek tu. Sabali man pay nga ina. Maminsan man pay, maminsan.
Kasla dawat lucky nine daytoy, appok ida. Ti ina manangisalakan.
Ta ina ngarud ket ammona rikna maysa nga ina. Naulit pasamak.
Intag-ay naawananen iti namnama. Ngem ad-adda ketdi panaglamak
iti naipadeppa nga ina linak-amna aminen a kusit ken kinadamsak.
No idi ket iti sirok lamisaan iti pagkimaran,
ita, karamanen a kinimardat’ lamisaan.
Nagsat dagiti sinturon. Manglangan asuk kasuoran.
awanen iti maadaw a beggang iti dapogan,
ul-ulilat’ dulang, nangarruba da Moning ken Labang.
Nalukaisan dagiti pimmutek a gurongna iti gagemna
nga agtalinaed palangkana iti panangkompasnat’ chacha.
Gimmil-ayab abagatan iti aramid a dina maawatan,
ta ultimo simat’ banniit kadagiti bibigna dina maibugasan.
Ay, nagbirtud, appok ida, nagbirtud a mangam-amling
ti nangisit ken nagbiag a sallapiding iti pingping.
4. “Mawawak”
Mawaw iti diro, kas apit iti inuyokan dagiti kaarrubana.
Dagiti kuting idi a tinagtagibina isuda itan tigre iti deppaarna
a pagararawan duol, pakidilamutan murkat ken arasawda.
Toy ina, tigre idi a nagbalin a mamirmiraut a kuting,
an-anusannan a kirkiriten linati a maminting.
Makawaw paulit-ulit a misterio nangisit a libro,
awan anag dagiti tekken ken gaod liturhiat’ siglo.
Danum! Dagum! Danum dagiti agum. Dagum dagiti babassit.
Iti danum, tumpaw barko dagiti agum, lumned dagum dagiti babassit,
ta napuyotan basisaw dagiti di makarikna iti pannakawaw.
Makawaw, makawaw nga urayen, makawaw
ti panagawid dagiti muging a tawtawataw…
5. “Ibagak kenka daytoy: ita nga aldaw, makipagyankanto kaniak idiay Paraiso” Naggandat dagiti di nakabael a mangbuybuya nakabayog iti padeppa.
Nangirasda. Inwarasda dagiti lampara. Ti aglawlaw ket pinaraniagda.
Ngem nausigda a kriminal. Nagpukawda. Naipalnaawda.
Kardinal a basol panangisubli kukua toy ina.
Ti narangrang a lampara, tinakkabanda iti salop, binarengbarengda.
Nanglangeb aglawlaw. Kumurikor dagiti saibbek ken saning-i.
Balinsuek a krus iti nagmarka kadagiti muging iti kuddot rabii.
6. “Nalpasen.”
Nalpasen. Nailansan. Naibayogen. Naibayogen, appok ida.
Agluplupias siliasi a kakauden dagiti nangosina.
Mapili dagiti mabsog. Mapili dagiti tian a bumbumsog,
abunaw sagana punsionan dagiti didiosen a butiog.
7. “Ama, kadagita imam, yawatko ti espirituk
Daniw a linablabba, binigao ken naisarukang
ngem di makapudnot’ lualo iti inkam panagatang.
Nabileg la unay dagiti nasalapon toy ina,
ti inanger a bagbagutot immarasaw latta danumna.
Nagibitinkami, nangiplatito pay pinitpit iti paradipad dagiti tawa,
ngem di nagbuteng, inillekan ketdi dagiti aswang dagiti bawang.
Nagwarsikami iti bagas diket iti sumipnget
ngem sinippaw dagiti atros sada inluto iti bangat’ kibbaan.
Inuttotan dagiti barkes kumalkalawikiw nga asuk anglem
ket immadu dagiti agnannana a gaddil toy ina.
Inabungotanmi manto sarmingmi, ngem rapas dagiti salibadiok
rinamesda dagiti birhen a kabakiran ket simmalog dagiti atap
a flashflood ken landslides. Napirpirsayen nagmurengan nga ibautbautmi iti pamayor nga adigi ngem di agawid dagiti muging a walang.
Naan-annongan kunada, pinekpekkelanda iti nakaugotan-anges a kawes ngem ti nabungkong a sigsiglotan inda kinurimes.
Nagangon dagiti bulong mangga a naiyubon iti matat’ sabot
iti ngatoen kasuoran ngem di latta a maalaw-masubbot
ti kararuat’ ina nga intubongda iti kalinyas sumasapo-sumasapot…
Appok ida, ti as-asug ina ti nanginaw rebolusion kadagiti dakulapyo.
Kadagiti dakulapyo a maipasngay kabarbaro nga agsapa.
Kadagiti dakulapyo a mapasag panagilansa-panagipadeppa.
Kadagiti dakulapyo a mapuoran dagiti dakes a ruot iti kapagayan.
Kadagiti dakulapyo a maluktan kalinias panagungar toy ina.
Denggen ken ipangagyo ta agsakbay maarus pay
Pespesenyo dagiti inigad iti unibersidad,
isaang iti siliasi iti panagkikinnammayyammet,
paburken a nalaing tapno mailasin dagiti ladek
ket ti lanat’ namnama ken dur-asan isapsapo
kadagiti sugat naidasayen nga ina tapno agungar.
Kangrunaanna, diyo badbaddekan dagiti tugot
dagiti lussok a sapatos iti napalabas lima a dekada.
Pettakenyo bangat’ atang iti lulonanna
ket kautenyo kabarbaro a naganna iti sirok latok
ta dakayot’ salbar toy inayo nga agtutuok…
----------------------------------------------------------------------------------------
* “Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot,” 16 Setyembre 2007, http://emanila.com/literary/essays.php?subaction=showfull&id=1189911339&archive=&start_from=&ucat=2&Date retrieved 18 August 2008
** Column: The Opposite Connection, Baguio Midland Courier, p 4, Vol. LXI, August 24, 2008, Baguio Printing Corp.