text:
Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (Ingles: World War II), ket maysa a sangalubonagan a suppiatan a nagpaut manipud idi 1939 ken nalpas idi 1945. Kaaduan a nairaman dagiti adu a pagilian ti lubong, a nairaman dagiti Nalatak a Kabilegan, ken nakaaramid ti dua a nagsuppiat nga agkakadua a milisia: ti Agkakadua ken ti Pagtayyekan. Daytoy ti kaaduan a naisapasap a gubat ti pakasaritaan, nga adda dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao a nagserbi kadagiti unidad ti milisia. Iti kasasaad a "dagup a gubat", dagiti kangrunaan a nakibinglay ket nagikabilda kadagiti amin nga ekonomia, industria, ken sientipiko nga abilidad para iti panagserbi gubat a ganetget, a nagborra ti panakailasin a nagbaetan dagiti paisano ken milisia a rekursos. Namarkaan baaben kadagiti naimudinganMarked a paspasamak a pannakairaman kadagiti bunton pannakapatay kadagiti paisano, a mairaman ti Holokausto ken ti is-isu a panagusar ti nuklear nga armas iti pannakigubat, a nagbanagan ti 50 riwriw aginggana ti sumurok a 70 riwriw a natnatay. Dagitoy a natnatay ket makaaramid iti daytoy a gubat ti kaaduan ti natay iti pakasaritaan ti nagtagitaoan.[1]
Urayno ti Hapon ket nakigubgubat idin iti Tsina idi 1937,[2] ti gubat ket sapasap a naibagbaga a daytoy ket nagrugi idi 1 Septiembre 1939, iti panagraut iti Polonia babaen ti Alemania, ken dagiti simmaruno a panangideklara iti gubat iti Alemania babaen ti Pranses ken kaaduan kadagiti pagilian iti Imperio a Britaniko ken Mankomunidad. Ti Alemania ket kinayatna ti agipatakder ti maysa a dakkel nga imperio idiay Europa. Manipud ti naladaw a 1939 aginggan ti nasapa a 1941, kadagiti serie iti kampania ken dagiti tulag, ti Alemania ket nagparakma wenno pinarmekna iti kaaduana a kontinente ti Europa; iti tengnga ti Nasi-Sobiet a tulagan, ti agmangngamangnga bassit a Sobiet ket napno wenno bassit a naiparukma, nasakopan ken nangsilpo ti teritorio dagiti innem a Europeano a kaarubana, ti mairaman ti Polonia. Ti Britani aken ti mankomunidad ket nabatbati nga is-isu laeng ti kangrunaan a puersa a nagtultuloy a nakilablaban a sumipiat ti Aksis, a dagiti gubat ket nararamid idiay Amianan nga Aprika ken ti pay nabayagen a Gubat ti Atlantiko. Idi Hunio 1941, ti Aksis a Europa ket nagirugi ti panagraut iti Kappon ti Sobiet, a nakaited daytoy ti panagrugi ti kadakkelan a teatro ti daga iti pakasaritaan ti gubat, a nakabedbed daytoy kadagiti kangrunaan a paset dagiti Aksis a puersa ti milisia. Idi Disiembre 1941, ti Hapon, a maipanggepanna ti mangituray iti Asia, ket timmipon iti Aksis, ti panagdaruros iti Estados Unidos ken dagiti tagikua ti Europa idiay Taaw Pasipiko, ken napardas a nangparukma ti kaaduan iti Akinlaud a Pasipiko.
Ti panagabanse ti Aksis ket naipasardeng idi 1942, kalpasan a ti Hapon ket napaay kadagiti serie iti gubgubat ken dagiti Europeano a tropa ti Aksis ket naabakda idiay Amianan nga Aprika ken, mangikeddeng, iti Stalingrad. Idi 1943, nga adda dagiti serie iti panakaabak ti Alemania idiay Dumaya a Europa, ti Aliado a panagraut iti Pasista nga Italia, ken dagiti panagballigi ti Amerikano idiay a Pasipiko, ti Aksis ket napukawna ti kaessemanna ken nangaramid kadagiti estratihiko a panagsanod kadagiti amin a sanguanan. Idi1944, dagiti lUmaud a Kumaduaan ket rinautda ti Pransia, bayat a ti Kappon ti Sobiet nakagun-od met laeng kadagiti amin a napukawna a teritorio ken rinautna ti Alemania ken dagiti kumaduaanna. Ti gubat idiay Europa ket simmardent iti panakatiliw iti Berlin babaen dagiti tropa ti Sobiet ken Polako ken ti simmaruno a awan kondisionna a panagsuko ti Alemania idi 8 Mayo 1945. Idi panawen ti 1944 ken 1945 ti Estado sUnidos ket inabakna ti marina ti Hapon ken natiliwna dagiti nangruna nga is-isla iti Laud a Pasipiko, a nangtinnag kadagiti bomba nga atomiko iti dayta a pagilian idi ti panagraut iti Hapon a Purpuro ("Balay nga Is-isla") ket nagbalin a nagarasugas. Ti gubat idiay Asia ket nagsardeng idi 15 Agosto 1945 idi ti Hapon ket immannurot a sumuko.
Ti dagup a panagballigi dagiti Kumaduaan kadagiti Aksis idi 1945 ket nagpasardeng iti daytoy a suppiat.Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw ti politiko a panagitaratar ken sosial a patakder iti lubong. Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Ingles: UN) ket naipatakder tapno makaayaywan para iti internasional a panagtitinnulongan ken mangipawil kadagiti sumakbay a suppiatan. Dagiti nalatak a kabilegan ket isuda ti nagballigi iti gubat-ti Estados Unidos, Kappon ti Sobiet, Tsina, Britania, ken Pransia ken nagbalin dagitoy a permanente a kameng iti Salaknib a Konsilol ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[3] Ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos ket rimsuada a kas kadagiti agsinuppiat a nalatak a kabilegan, a nakaaramid daytoy ti entablada ti Nalamiis a Gubat, a nagbayag para kadagiti sumaruno a 46 a tawtawen. Iti kabayatan, ti impluensi dagiti nalatak a bileg ti Europa ket nagrugrugi ti panakaapdayda, bayat a ti dekolonisasion iti Asia ken Aprika ket nagrugi. Kaaduan kadagiti pagilian a nadadaelan kadgiti industriada ket immakarda iti ekonomia a panagungar. Ti politiko a panagtitipon, a naipangpangruna ti idiay Europa, ket rimsua gapo kadagiti ganetget a panagtalinaed kadagiti pannakibiang kalpasan ti gubat.
Kronolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagrugi iti gubat ket sapasap a naam-ammuan nga idi 1 Septiembre 1939, iti panagrugi ti [Panagraut iti Polonia|Aleman a panagraut iti Polonia]]; ti Britania ken Pransia ket nagideklara ti gubat iti Alemani a kalpasan daytoy ti dua nga aldaw. Dagiti sabsabali a petsa para iti panagrugi iti gubat ket mairaman ti panagrugi iti Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon idi 7 Hulio 1937.[4][5]
Dagiti dadduma ket sumorsurotda ti Britaniko a historiador a ni A. J. P. Taylor, nga isu ket nagtengtengngel a ti Gubat ti Sino-Hapon ken ti gubat idiay Europa ken dagiti koloniana ket nagpapadada a rimsua ken dagiti dua ket naitipon idi 1941. Daytoy nga artikulo ket agususar ti kadaywan a panagipetsa. Dagiti dadduma pay a petsa ti panagrugi ket sagpaminsan a nausar para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket mairaman ti Italiano a panagraut iti Abisinia idi 3 Oktubre 1935.[6]
Ti husto a petsa iti pannakalpas ti gubat ket saan pay nga unibersal a inannurotan. Daytoy ket naipalplatiing a ti gubat ti ket nalpasan iti panagisardeng ti gubat iti 14 Agosto 1945 (V-J nga Aldaw), a saan a ti pormal a panagsulo ti Hapon (2 Septiembre 1945); iti daduma a pakasaritaan ti Europa, daytoy ket nagsardeng idi V-E nga Aldaw (8 Mayo 1945). Nupay kasta, ti Tulag iti Kappia iti Hapon ket saan a napirmaan aginggana idi 1951,[7] ken iti Alemania ket saan aginggana idi 1990.[8]
Napalabas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nangbalbaliw ti politika a mapa, ti panakaabak dagiti Katengngaan a Bileg, a mairaman ti Austria-Hungaria, Alemania ken ti Imperio nga Otomano; ken ti 1917 panag-agaw ti Bolshevik ti bileg idiay Rusia. Ti kabayatan, dagiti agdama a nangabak a Kumaduaan a kas ti Pransia, Belga, Italia, Gresia ken Romania ket nakagun-odda kadagiti teritorio, bayat nga adda dagiti baro nga estado a napartuat idi gapu ti panakarebba iti Austria-Hungria ken dagiti imperio ti Ruso ken Otomano.
Iti kalpasan a nagbanagan ti gubat, ti iredentista ken rebankista a nationalismo ket nagbalin a nangruna kadagiti adu nga estado ti Europa. Ti rebankismo ken rebankismo ket napigsa idi idiay Alemania gapu iti naisangsangayan a teritorial, kolonial, ken busbos a napukpukaw a nagun-od gapu ti Tulag iti Versailles. Babaen ti tulag, ti Alemania ket nakapukaw ti agarup a 13 a porsiento ti balayna a teritorio ti ken amin kadagiti ballasiw taaw a teritoriona, bayat a naiparparit ti panagikapet kadagiti sabsabali nga estado, ti panagsupapak ket nasken, ken naikkan ti patingga no kasano ti kadakkel ken kapabilidad ti siiigam a buyot dagiti pagilian.[9] Ti kabayatan, ti Sibil a Gubat ti Rusia ket nangirugi ti pannakapartuat iti Kappon ti Sobiet.[10]
Ti Imperio nga Aleman ket narunaw idi idiay Aleman a Rebolusion iti 1918–1919, ken napartuat ti maysa a demokratiko a gobierno, a naam-ammuan idi a kas ti Weimar a Republika. Ti pannakigubatan a paset ti panawen ket nakakita kadagiti panagriri a nagbaetan dagiti agsupsuporta dagiti baro a republika ken dagiti nagubsang a kasuppiatan dagiti kanawan ken kanigid. Urayno ti Italia ket maysa a kumaduaan ti diplomatiko a tulagan ket nakagun-od kadagiti teritorio, dagiti Italiano a nationalista ket nakaugetda gapu kadagiti nikarkari a naaramid babaen ti Britania ken Pransia a mangpatalged ti iseserrek ti Italiano iti gubat ket saan a natungpalan ti nagtutulagan ti kappia. Manipud idi 1922 aginggan idi 1925, ti pasista a tignay nga indauloan babaen ni Benito Mussolini ket nagagaw ti bileg idiay Italia nga adda ti nasionalista, totalitariano, ken panagtitipon dagiti klase a programa a nangikkat ti representatibo a demokrasia, namedmedan ti sosialista, kanigid a payak ken dagiti liberal a puersa, ken nagkamat ti maysa nga agresibo ganganaet nga annuroten a mangipunta ti panagpilit a panagpanday ti Italia a kas maysa a bileg ti lubong—ti maysa a "Baro nga Imperio a Romano".[11] Idiay Alemania, ti Nasi a Partido nga indauloan babaen ni Adolf Hitler ket nagkamkamat a mangibangon ti pasista a gobierno idiay Alemania. Ti kaadda ti rugi ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti domestiko a panagsuporta para kadagiti Nasi ket dimmakkel ken, idi 1933, ni Hitler ket naidutok idi a kas ti Kanselor iti Alemania. Iti kalpasan a nagbanagan ti Reichstag a puor, ni Hitler ket nagpartuat ti estado a totalitariano nga adda laeng ti maymaysa a partido nga indauloan babaen dagiti Nasi.[12]
Ti Kuomintang (KMT) a partido idiay Tsina ket nangirugi ti maysa a panagkaykaysa a kampania a sumuppiat kadagiti rehional nga agtagtagikua kadagiti dagdaga ken napagkaykaysada ti Tsina idi tengnga ti 1920 a panawen, ngen isudan idin ket nairamanda ti maysa a sibil a gubat a kasuppiat kadagiti dati nga Insik a komunista a kumaduaanna.[13] Idi 1931, ti maysa a dumakdakkel a militaristiko nga Imperio a Hapon, a nabayagen a nagkamkamat ti panagimpluensia idiay Tsina[14] a kas ti umuna nga addang a nakitkita ti gobiernona a kas ti karbengan a panagturay ti Asia ti pagilian, ket inusarda ti Mukden a Pasamak a kas gapu a panagrugi ti panagraut ti Manchuria ken mangibangon ti tirtiris nga estado iti Manchukuo.[15] Gaputa nakapsut unay nga agresista ti Hapon, ti Tsina ket nagkidkidaw idiay Liaga ti Pagpagilian para iti tulong. Ti Hapon ket nagikkat manipud ti Liga ti Pagpagilain kalpasan a daytoy ket naipato para iti panagrautna ti Manchuria. Dagitoy dua apagilian ket nakilablabanda nadumaduma a gubat, iti Shanghai, Rehe ken Hebei, aginggana ti Tanggu a Panagsardeng ti Panagdangadang ket napirmaan idi 1933. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti Insik a boluntario ket nagtultuloyda nga agresista kadagiti panagriribok ti Hapon idiay Manchuria, ken Chahar ken Suiyuan.[16]
Ni Adolf Hitler, a kalpasan ti maysa a saan anagballigi a panagpadas a panagipalladaw ti gobierno ti Alemania idi 1923, ket nagbalin a ti Kanselor ti Alemania idi 1933. Isu ket nagikkat ti demokrasia, a nagitakder ti radikal, napaayatan ti maipapan ti puli a panagbaliw ti urnos ti lubong, ken nagrugi ti nawatiwat a panagarmas manen akampania.[17] Ti kabayatan, ti Pransia, tapno makagun-od kadagiti kumaduaanna, ket pinalubosanna ti Italia idiay Ethiopia, a kinaykayat ti Italia a tagikuen. Daytoy apasamak ket napakaro idi nasapa a 1935 iditi Teritorio iti Saar Basin ket legado idi a naitipon iti Alemania kenni Hitler ken sinuppiatna ti Tulag iti Versailles, pinardasanna ti panagarmasna manen a programa ken nagipanguna ti konskripsion.[18]
Iti panagnamnama a mapasardeng ti Alemania, ti nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Italia ket nagporma ti Stresa a Sanguanan. Ti Kappon ti Sobiet, ket nadanagan gapu ti dagiti gandat ti Alemania a panagtiliw ti nawatiwat a luglugar ti dumaya a Europa, ket nagsurat ti maysa a tulagan iti agsinnaranay a panagtulong ti Pransia. Sakbay daytoy a nagrugi, ti Pranko-Sobiet a tulag ket nasken idi a mapan ti burokrasia iti Liga iti Pagpagilian, a nakaaramid daytoy nga awan ti kagatna.[19][20] Nupay kasta, idi Hunio 1935, ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nagaramid ti maysa a nawaya a tulagan ti marina nga adda ti Alemania, a nagpasayaat dagiti dati a gawidan. Ti Estados Unidos, ket nagdandanag kadagiti napaspasamak idiay Europa ken Asia, ket nangipasa ti Neutralidad a Tignay idi Agosto.[21] Idi Oktubre, ti Italia ket rinautna ti Ethiopia, ken ti Alemania ket isisu laengen idi ti kangrunaan a Europeano a pagilian nga agsupsuporta ti panagraut. Ti Italia nangikkat ti panagsuppiatna ti gandat ti Alemania nga agsagepsep ti Austria.[22]
Ni Hitler ket kinaritna ti Versailles ken Dagiti Tulag ti Locarno a tultulag babaen ti remilitarisasion ti Rhineland idi Marso1936. Isu ket nakaawat ti bassit a panagsungbat manipud kadagiti dadduma a bileg ti Europa.[23] Idi nangrugi ti Sibil a Gubat ti Espania idi Hulio, ni Hitler ken Mussolini ket nagsuporta ti pasista ken autoritariano a puersa ti nationalista kadagiti sibil a gubatda a sumuppiat ti sinupurtaran ti Sobiet a Spaniol Republika. Dagitoy dua a bangir ket nagusar iti daytoy a suppiat ti mangpadas kadagiti baro nga armas ken pamay-an ti pannakigubat,[24] a dagiti Nationalista ket nangabakda ti gubat idi nasap a 939. Idi Oktubre 1936, ti Alemania ken Italia ket nagporma ti Roma-Berlin nga Aksis. Kalpasan ti maysa a bulan, ti Alemania ken Hapon ket nagpirmada ti Kontra-Komintern a Tulag, a tiniponan ti Italia ti simmaruno a tawen. Idiay Tsina, kalpasan ti Xi'an a Pasamak ti Kuomintang ken dagiti puersa ti komunista ket nakitinnulagda ti panagsardeng ti suppiat tapno mairepresentada ti maysa a nagkaykaysa a sanguanan a mangsuppiat ti Hapon.[25]
Dagiti pasamak sakbay ti gubat[urnosen | urnosen ti taudan]
Panagraut iti Etiopia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Maikasua nga Italo–Abisinio a Gubat ket maysa idi a nabiit a kolonial agubat a nangrugi idi Oktubre 1935ken nalpas idi Mayo 1936. Ti gubat ket naglabanan a nagbaetan dagiti siiigam a puersa ti Pagarian iti Italia (Regno d'Italia) ken dagiti siiigam a puersa iti Etiopiano nga Imperio (a naam-amm-an pay a ti Abisinio). Ti gubat ket nagbanagan ti milisia a panagsakup iti Etiopia ken ti panakaikapet kadagiti baro a napartuat a kolonia ti Italiano a Daya nga Aprika (Africa Orientale Italiana, wenno AOI); iti maipatinayon, daytoy ket nakaiparang ti kakapsut iti Liga dagiti Pagpagilian a kas maysa a puersa ti panagpreserba ti kappia. Ti Italia ken Etiopia ket kameng idi dagitoy a dua a pagpagilian, ngem ti Liga ket awan ti inaramidna nga idi ti naudi ket nalawag a naglabsing ti bukod nga Artikulo X ti Liga.[26]
Sibil a Gubat ti Españia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Alemania ken Italia ket nangipabulod ti suporta ti Nationalista nga insureksion lnga indauloan babaen ni heneral Francisco Franco idiay Espania. Ti Kappon ti Sobiet ket nagsuporta ti pannakaikapet ti adda a gobierno, ti Espaniol a REpublika, a nakapakpakita ti kumanigid a kakaykayatanna. Ti Alemani ken USSR inusarda daytoy a palikud a gubat a kas maysa nga opurtunidad a mangsubok kadagiti napasayaat nga armas ken taktika. Ti naigagara a Panagbomba iti Guernica babaen ti Aleman a Condor a Sangaarbanan idi Abril 1937 ket nagiparawad ti nawatiwat a panagdandanag a ti sumaruno a nangruna a gubat ket agiraman ti nakaro nga aligaget a panagraut a panabomba dagiti paisano.[27][28]
Panagraut ti Hapon iti Tsina[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi Hulio 1937, ti hapon ket tiniliwna ti dati nag imperial nga Insik a kapitolio iti Beijing kalpasan a nagidurog ti Rangtay Marco Polo a Pasamak, a nagpatinggaan ti Hapon a kampania a mangraut ti amin a Tsina.[29] Dagiti Sobiet ket pinardasanda apinirmaan ti maysa a di-naranggas atulag iti Tsina tapno mangipabulod ti suporta a materiales, a nagpataud ti pannakapalpas ti dati a pagtitinnulongan ti Alemania ken Tsina. Ni Heneralissimo Chiang Kai-shek nangibaniaga dagii bukodna a kalaingan a buyot tapno agsalaknib ti Shanghai, ngem kalpasan ti tallo a bulan a panakilablaban, ti Shanghai ket natnag. Dagiti Hapon ket nagtultuloyda a nagidurduron kadagiti puersa ti Insik, ti panakatiliw ti kapitolio ti Nanking idi Disiembre 1937 ket nagitalek ti Nanking a Nadawen apanagpapatay.
Idi Hunio 1938, dagiti puersa ti Insik pinasardengda dagiti panagiduron ti Hapon babaen ti panaglayos ti Duyaw a Karayan; daytoy a namayan ket nakaited ti panawen para iti panagisagana dagiti Insik kadagiti panagsalaknibda idiay Wuhan, ngem ti siudad ket natiliw idi Oktubre.[30] Dagiti panagballigi ti milisia ti Hapon ket saan a nagyeg ti panakarebba iti Insika resitansia a ninamnama a magun-od ti Hapon, embes ket ti gobierno ti Tsina ket immalis idiay kaunegan ti Chongqing ken nagtultuloy a nakigubat.[31]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kalpasan ti panagtinnag iti Maikatlo a Republika iti Pransia idi 1940, ti de facto a gobierno ket ti Turay ti Vichy. Nagibalin kadagiti mayat dagiti pagtayyekan nga annuroten aginggana idi Nobiembre 1942 a nagbatbati a pormal nga agmangngamangnga. Ti Nawaya a Puersa a Pransia, nga agnaed idiay Londres, ket naibigbigan dagiti Agkakadua a kas ti opisial a gobierno idi Septiembre 1944.
- ^ 23 Agosto 1939, ti USSR ken Alemania nagpirma da iti saan a managriribok a tulag, sektreto a biningbingay to Daya nga Europa iti global nga inpluensia. Ti panagisardeng ti gubat ti USSR iti Hapon idi 16 Septiembre 1939; rinaut ti Polandia idi 17 Septiembre 1939; rinaut ti Pinlandia idi 30 Septiembre 1939; pinilit nga innayon dagiti estado ti Baltiko idi Hunio 1940; innala ti akindaya a Romania idi 4 Hulio 1940. idi 22 Hunio 1941, ti USSR ket rinauot babaen ti Pagtayyekan ti Europa; ti USSR ket timmipon kadagiti pagilian a makilablaban kadagiti pagtayyekan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sommerville, Donald (2008). Ti Kompleto a Nailadawan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Autoritario apanakaidatag iti Kadaksana Suppiat iti Pakasaritaan ti Nagtagitaoan nga adda ti Panagusig dagiti Naikeddengan a Panagsarak ken Naisangayan a Nagsuppiatan. Lorenz Books. p. 5. ISBN 0-7548-1898-5.
- ^ Barrett, David P; Shyu, Lawrence N (2001). Ti Tsina iti kontra Hapon a Gubat, 1937–1945: politiko, kultura ken kagimongan. Tomo 1 kadagiti Panagadal iti moderno a Pakasaritaan ti Tsina. New York: Peter Lang. p. 6. ISBN 0-8204-4556-8.
- ^ Ti Salaknib a Konseho ti UN, naala idi Mayo 15, 2012
- ^ Chickering, Roger (2006). Ti Lubong iti Dagup a Gubat: Sangalubongan a Suppiat ken dagiti Politiko ti Panagdadael, 1937–1945. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 64. ISBN 0-275-98710-8. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ Fiscus, James W (2007). Kritikal a Perspektibo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Rosen Publishing Group. p. 44. ISBN 1-4042-0065-7. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ (Ben-Horin, Eliahu (1943). Ti Tengnga a Daya: Nagsasabtan iti Pakasaritaan. W. W. Norton & Co. p. 169; Taylor, A. J. P (1979). Kasano ti Panagrugrugi dagiti Gubat. Hamilton. p. 124. ISBN 0241100178; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). Panagadal ti Asia ken Aprika, p. 191). Para iti 1941 kitaen ti (Taylor, A. J. P (1961). Ti Taudan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Hamilton. p. vii; Kellogg, William O (2003). Amerikano a Pakasaritaan ti Nalaka a Pamay-an. Edukasianal a Serie ni Barron. p. 236 ISBN 0764119737). Adda pay dagiti kapanunutan a ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket agpadpada a paset iti "Sibil a Gubat ti Europa" wenno "Maikadua a Tallopulo a Tawen a Gubat". (Canfora, Luciano; Jones, Simon (2006). Demokrasia idiay Europa: Maysa a Pakasaritaan iti Ideolohia. Wiley-Blackwell. p. 155. ISBN 1405111313; Prin, Gwyn (2002). Ti Puso iti Gubat: Iti Bileg, Suppiat ken Obligasion iti Maikaduapulo ket Maysa a Siglo. Routledge. p. 11. ISBN 0415369606).
- ^ Masaya, Shiraishi (1990). Ti Pannakibiang ti Hapon iti Bietnam, 1951–1987. SEAP a Pagipablaakan. p. 4. ISBN 0-87727-122-4.
- ^ "Dagiti Panakibiang ti Alemania-Amerikano – Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania (dua a manayonan ti uppat)". Usa.usembassy.de. Naala idi 29 Enero 2012.
- ^ Kantowicz 1999, p. 149
- ^ Davies 2008, pp. 134–140
- ^ Shaw 2000, p. 35
- ^ Bullock 1962, p. 265
- ^ Preston 1998, p. 104
- ^ Myers 1987, p. 458
- ^ Smith 2004, p. 28
- ^ Coogan, Anthony (Hulio 1993). "Dagiti Boluntario a Buyot iti Amianan a daya a Tsina". Pakasaritaan Tatta nga Aldaw. 43. Naala idi 14 Nobiembre 2009.
Nupay nga adda dagiti tropa nga Insik idiay Amianan a daya a nakasanud idiay abagatan, adda dagiti napalab-og babaen dagiti nagpaspasanga Buyot tiHapon ken nakasangoda idi ti panagpili iti panagresista a daytoy ket naisuppiat kadagiti bilbilin, wenno suuko. Adda dagiti nagbilbilin a simmuko, a nakagun-od ti nagato nga opisina iti tirtiris a gobierno, ngem dagiti dadduma nakilabanda kadgiti nagparparmek. Dagiti puersa a binibilinda ket isu dagityo ti immuna a buyot dagiti boluntario
- ^ Brody 1999, p. 4
- ^ Zalampas 1989, p. 62
- ^ Record 2005, p. 50
- ^ Mandelbaum 1988, p. 96
- ^ Schmitz, David F (2001). Ti Immuna a nasirib a Tao. Rowman & Littlefield. p. 124. ISBN 0-8420-2632-0.
- ^ Kitson 2001, p. 231
- ^ Adamthwaite 1992, p. 52
- ^ Graham 2005, p. 110
- ^ Busky 2002, p. 10
- ^ Barker, A. J (1971). Invasion of Ethiopia 1936. Ballantine Books. pp. 131–2. ISBN 0-345-02462-1.
- ^ Beevor, Antony (2006). Ti Gubat par aiti Espania: Ti Sibil a Gubat ti Espania 1936–1939. Londres: Phoenix. pp. 258–260. ISBN 0-7538-2165-6.
- ^ Budiansky, Stephen (2004). Bileg ti Angin : Dagiti lallaki, Dagiti Makina, ken dagiti Kapanunotan a Nangrebulosionario ti Gubat, manipud ti Kitty Hawk aginggana ti Golpo a GubatII. Londres: Viking. pp. 209–211. ISBN 0-670-03285-9.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 547–551. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 566. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Taylor, Jay (2009). Ti Heneralissimo: Ni Chiang Kai-shek ken ti panagsagsagaba para iti moderno a Tsina. Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. pp. 150–152. ISBN 978-0-674-03338-2.


c: text/html

text:
Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan
Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (Ingles: The Human Development Index (HDI)) ket naibuklan ti estadistika nga inus-usar ti panagiranggo babaen ti agpang ti "panagrang-ay ti nagtagitaoan" ken ilasinna ti "nangato unay a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "nangato a panagrang-ay ti nagtagitaoan", "katimbengan a panagrang-ay ti nagtagitaoan", ken "nababa a panagrang-ay ti nagtagitaoan" kadagiti pagilian. Ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ket maysa a panagipadpada a panagrukod iti kabayag ti panagbiag, literasia, edukasion, ken pagalagadan iti panagbiag para kadagiti pagilian iti sangalubongan. Maysa daytoy a panagrukod ti kasasaad ti biag, a naipangpangruna kadagiti nam-ay ti ubbing. Usus-aren ti panagilasin no ti maysa a pagilian ket narang-ay, agrangrang-ay, wenno saan unay a narang-ay, ken ti panagrukod dagiti nagbanagan dagiti annuroten ti ekonomia iti kababalin ti biag. Addaan pay dagiti HDI dagiti estado, siudad, ken dadduma pay babaen dagiti lokal nga organisasion wenno kompania.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"" (PDF). HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme. pp. 22–25. Naala idi 9 Disiembre 2019.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lady Gaga
Ni Stefani Joanne Angelina Germanotta (/ˈstɛfəniː dʒʌrməˈnɑːtə/ STE-fə-nee jurr-mə-NAH-tə; nayanak idi Marso 28, 1986), ammo iti entablado a naganna a kas Lady Gaga, ket maysa nga Amerikana akumakanta ket mannurat ti kanta. Naipasngay ken dimmakkel idiay Siudad ti New York, isu ket nangruna anagadal idiay Kombento iti Sagrado a Puso ket nabiit a nagadal idiay Tisch a Pagadalan dagiti Arte ti Unibersidad ti New York sakbay a nagikkat tapno agipatengnga ti isipna ti karerrna ti musika. Isu ket nagrugrugi nga agpabpabuya kadagidiay mabuya a rock a musika iti Baba a Bangir ti Daya ti Manhattan, ken pinirmaan ti Streamline Records babaen idi gibus ti 2007. Idi panawen tipanagtrabahona a kas mannurat ti musika para iti kompania ti plaka, ti bosesna ket nakaala kadagiti panakaimatang ti agrerehistro nga artista ni Akon, a nagpirma kaniana ti bukodna nga etiketa ti Kon Live Distribution.


text:
Louvre
Ti Musée du Louvre (Panangibalikas a Pranses: [myze dy luvʁ])—iti Ilokano, ti Museo ti Louvre wenno simple laeng a Ti Louvre—ket maysa kadagiti kadakkelan a museo iti lubong, ken maysa a naipakasaritaan a monumento. Ti sentral a dulon ti Paris, Pransia, daytoy ket mabirukan idiay Kanawan nga Igid ti Seine iti umuna a distrito ti Pransia. Adda dagiti gangani a 35,000 a banbanag manipud ti prehistoria aginggana ti maika-21 a siglo ti naipabpabuya iti kalawa iti 60,600 kuadrado metro (652,300 kuadrado pie). Adda dagiti 8 a riwriw a bumisbisita iti daytoy iti tunggal maysa a tawen, ti Louvre ket isu ti kaaduan a mabisbisita a musseo iti lubong.[1]
Ti museo ket naibalbalayan idiay Palasio Louvre (Palais du Louvre) a ti nangruggianna ket maysa apagsammakedan a nabangon idi naladaw a maika-12 a siglo babaen ni Felipe II. Dagiti tidda ti pagsammakedan ket mabalin pay laeng a makita idiay sirok ti museo. Ti pasdek namin adun a naipadakkel manipud ti agdama a Palasio Louvre. Idi 1682, ni Louis XIV ket pinilina ti Palasio ti Versailles para iti bukodna a balay, ken inbatina ti Louvre a kas maysa a nangruna a lugar a pagipabuyaan ti naarian nga urnong , a mairaman ti urnong ti 1692 ti taga-ugma a Griego ken Romano nga eskultura.[2] Idi 1692, ti pasdek ket inaramat babaen ti Académie des Inscriptions et Belles Lettres ken ti Académie Royale de Peinture et de Sculpture, a nagtengngel idi 1699 kadagit immuna a serie dagiti salon. Ti Académie ket nagtultuloy a naggigian idiay Louvre kadagiti napalabas a 100 a tawtawen.[3] Idi las-ud ti Pranss a Rebolusion, ti Nailian nga Asemblia ket nagbilin a ti Louvre ket nasken a mausar a kas maysa a museo, tapno maidaya dagiti maestra obra ti pagilian.
Ti museo ket nalukatan idi Agosto 10 1793 iti panangipabuya kadagiti 537 a pinintaan, ti kaaduan kadagitoy nga obra ket naarian ken dagiti tiniliw a tagikua ti simbaan. Gapu kadagiti problema ti estruktura ti pasdek, ti museo ket narikpan idi 1796 aginggana idi 1801. Ti kadakkel ti urnong ket immadu babaen ni Napoleon ken museo ket nabaliwan ti naganna iti Musée Napoléon. Kalpasan ti pannakaabak ni Napoleon idiay Waterloo, adu kadagiti obra a tiniliw babaen dagiti buyotna ket naipulang kadagiti kasisigud a nagtagikua. Ti urnong ket naipa-adu pay idi las-ud kadagiti panagturturay ni Louis XVIII ken ni Carlos X, ken idi las-ud ti Maikadua nga Imperio ti Pransia ti museo ket nakagun-od kadagiti 20,000 a piraso. Dagiti tinengtengngel ket in-inut nga immad-adu babaen dagiti donasion ket dagiti regalo manipud ti Maikatlo a Republika. Manipud idi 2008, ti urnong ket nabingbingay kadagiti walo a departamento: dagiti Ehipsio nga Antikuidad; dagiti Antikuidad ti Asideg a Daya; Griego, Etruskano, ken dagiti Antikuidad ti Romano; Islamiko nga Arte; Eskultura; Dagiti dekoratibo nga Arte; dagiti Pinintaan; Dagiti Prenta ken dagiti Panangiladawan.
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Travel + Leisure. "World's Most-Visited Museums". Naala idi 31 Oktubre 2012.
- ^ "Website ti Louvre- Chateau aginggan ti Museo, 1672 ken 1692". Louvre.fr. Naala idi 21 Agosto 2011.
- ^ "Website ti Louvre- Chateau aginggana ti Museo 1692". Louvre.fr. Naala idi 21 Agosto 2011.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Louvre iti Wikimedia Commons
- Opisial a website


text:
Pagsasao a Bayono-Awbono
Ti pagsasao a Bayono ken Awbono ket mangirepresenta ti kaudian a naduktalan a rimpuok ti dialekto a naisasao idiay Probinsia ti papua ti Indonesia iti abagatan ti sasao a Somahai. Amin nga ammo kaniada ket dgaiti laeng bassit a gasut a balikas a nairehistro kadagiti immuna a situasion ti pannakaiyasideg. Dagitoy ket mangipakita kadagiti pannakaipada iti kaarruba a sasao nga Ok ken Kalatakan nga Awyu, ken dagiti pangsandi ket maitunos iti Bayono-Awbono a maitagikua iti pamilia ti Trans–Baro a Guinea:
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Bayono iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Awbono iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Bayono–Awbono". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- Ans Wilbrink (2004) The Kopkaka of Papua: Provisional notes on their language, its language affiliation and on the Kopkaka culture. MA thesis, Vrije Universiteit Amsterdam.


text:
Pagsasao nga Anus
Ti pagsasao nga Anus, wenno Korur, ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio a naisasao idiay isla ti Luek Jayapura iti daya ti Karayan Tor idiay probinsia ti Papua ti Indonesia. Daytoy ket maysa kadagiti sasao a Sarmi.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Anus iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Anus". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti urnong ti PARADISEC kadagiti rekording ti Anus


text:
Sala
Ti sala ket maysa a tipo ti arte ken kadawyan a mangiraman iti panagggunay ti bagi, ken kadawyan daytoy a ritmiko ken iti samiweng. Daytoy ket naararamid kadagit iadu a kultura a kas porma ti managrikna a panagiyebkas, sosial a pannakitignay, wenno panagwatwat, iti maysa a espiritual wenno ti panagpabuya, ken masansan pay nga inus-usar a panangiyebkas kadagiti kapanunotan wenno panangibaga ti istoria. Ti sala ket mabalin pay a maikeddeng a kas maysa a porma ti di berbo a pannakisinnarita a nagbaetan ti tattao wenno dagiti ayup, kasla dagiti sala ti uyokan ken dagiti tabas ti panagkukua kasla dagiti sala ti panaginnala.
Dagiti panangipalpalawag no ania ti pakabuklan ti sala ket segun kadagiti sosial ken kultural nga ugali ken dagiti sensibilidad ti estetika, artistiko ken moral.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti nota
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Sala iti Wikimedia Commons
- Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Dance". Encyclopædia Britannica (iti Ingles) (Maika-11 nga ed.). Cambridge University Press.
- Dagiti naipakasaritaan a panangiladawan ti panagsala manipud idi 3300 S.K. aginggana idi 1911 A.D. manipud idiay Gandat ti Gutenberg
- Nailian a Museo ti Sala ti Estados UNidos ken Salas ti Dayaw


text:
Hulio 23
Ti Hulio 23 ti maika-204 nga aldaw ti tawen (maika-205 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 161 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1884 – Emil Jannings, Suiso nga aktor (pimmusay 1950)
- 1967 – Philip Seymour Hoffman, Amerikano nga aktor (pimmusay 2014)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1885 – Ulysses S. Grant, maika-18 a Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1822)


text:
Qin Shi Huang
Ni Qin Shi Huang (Wade-Giles: Chin Shih Huang; Insik: 秦始皇; 259 BC – 210 BC;[1][2] personal name: Zhao Zheng (Wade-Giles: Chao Cheng; Insik: 趙政);[3] nagan iti klasiko nga Insik: (趙正) ket isu idi ti ari ti Insik nga Estado ti Qin manipud idi 246 BC aginggana idi 221 BC, idi las-ud ti Paset ti panawen dagiti Naggugubat nga Estado.[4] Isu ti nagbalin nga immuna nag emperador ti nagkaykaysa a Tsina idi 221 BC.[4] Isu ket nagturay aginggan idi pimmusay idi 210 BC iti tawen a 49.[5]
Isu ket tinawtawgann ti bagina a kas ti Umuna nga Emperador (Insik: 始皇帝, Shǐ Huángdì) kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, Ni Qín Shǐ Huáng ket maysa anangruna a pigura iti Insik a pakasaritaan, a nagiyeg ti gangani a dua a milenio nga imperial a panagturay. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tsina, ken ti nagruna nga agbalbalakad kaniana a ni Li Si ket nangiruar kadaiti kangrunaan a reporma ti ekonomiko ken politikal a sistema.[4] Isu ket nangipatakder kadagit idaddakkel a gandat, a mairaman ti panangipatakder ken panagkaykaysa kadagiti nadumaduma a a paset ti Nalatak a Diding ti Tsina, ti nadayeg tattan a kadakkel ti siudad a mausoleum a ginuargardian babaen dagiti kasla tao a kadkkel a Terakota aBuyot, ken ti dakkel a kalsada a sistema, a nakatayan dagiti adu a tao.[5]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Emperador Qin Shi Huang -- Immuna nga Emperador ti Tsina". TravelChinaGuide.com. Naala idi 2007-09-10.
- ^ Wood, Frances. (2008). Immuna nga Emperador ti Tsina ken dagiti Terakota a Mannakigubatna. Macmillan publishing. ISBN 0-312-38112-3, ISBN 978-0-312-38112-7. p 2.
- ^ At the time, female members used ancestral name and male members used clan name. 光明日报.趙正書.北大西汉竹书:发现已亡佚李斯《苍颉篇》,书中称秦始皇和秦二世为“秦王赵正(政)”,“秦王胡亥”
- ^ a b c Duiker, William J. Spielvogel, Jackson J. Edision: 5, nailustrado. (2006). Pakasaritaan iti Lubong: Tomo I: To 1800. Thomson Higher Education publishing. ISBN 0-495-05053-9, ISBN 978-0-495-05053-7. pg 78.
- ^ a b Ren, Changhong. Wu, Jingyu. (2000). Panakaipatakder ken Panakatnag ti Qin a Dinastia. Asiapac Books Pte Ltd. ISBN 981-229-172-5, ISBN 978-981-229-172-1.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Qin Shi Huang iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Qin Shi Huang iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
San Francisco, Agusan del Sur
Ti San Francisco ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Agusan del Sur iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti San Francisco ket nabingbingay a politikal kadagiti 27 a barbaranggay.[2]
- Alegria
- Bayugan
- Borbon
- Caimpugan
- Ebro
- Hubang
- Lapinigan
- Lucac
- Mate
- New Visayas
- Pasta
- Pisa-an
- Baranggay 1 (Pob.)
- Baranggay 2 (Pob.)
- Baranggay 3 (Pob.)
- Baranggay 4 (Pob.)
- Baranggay 5 (pob.)
- Rizal
- San Isidro
- Santa Ana
- Tagapua
- Bitan-agan
- Buenasuerte
- Das-agan
- Karaus
- Ladgadan
- Ormaca
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of San Francisco | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Caraga Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Caraga". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Caraga". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Caraga". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Caraga". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Agusan del Sur". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
1965
Ti 1965 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra C).
PaspasamakUrnosen
- Enero 20 – Naisapata ni Lyndon B. Johnson para iti napno a terminona a kas Presidente ti Estados Unidos.
- Pebrero 18 – Ti Gambia ket nawayaan manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian.
- Hulio 26 – Nakagun-od ti Maldibas ti wayawaya manipud iti Gran Britania.
- Septiembre 28 – Bimtak ti Bulkan Taal idiay Luzon, Filipinas.
- Oktubre 4 – Binisita ni Papa Pablo VI ti Estados Unidos.
NaipasngayUrnosen
MarsoUrnosen
- Marso 3 – Betty Gofman, Brasiliana nga aktres
AbrilUrnosen
- Abril 23 – Leni Robredo, maika-14 a Bise Presidente ti Filipinas
HulioUrnosen
- Hulio 31 – J. K. Rowling, Ingles a mannurat
AgostoUrnosen
- Agosto 24 – Marlee Matlin, Amerikana nga aktres
NobiembreUrnosen
- Nobiembre 12 – Arnold Clavio, Filipino a personalidad ti telebision
PimmusayUrnosen
EneroUrnosen
- Enero 4 – T. S. Eliot, Amerikano a mannurat, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1888)
- Enero 24 – Winston Churchill, Umuna a MInistro ti Nagkaykaysa a Pagarian, nagingunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1874)
HulioUrnosen
- Hunio 7 – Judy Holliday, Amerikana nga aktres (naipasngay 1921)
AgostoUrnosen
- Agosto 27 – Le Corbusier, Suiso nga arkitekto (naipasngay 1887)
NobiembreUrnosen
- Nobiembre 18 – Henry A. Wallace, Bise Presidente iti Estados Unidos (naipasngay 1888)


text:
Hunio 17
Ti Hunio 17 ti maika-168 nga aldaw ti tawen (maika-169 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 197 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1851 – Karl Moritz Schumann, Aleman a botaniko (pimmusay 1904)
- 1911 – Manuel Arguilla, mannurat nga Ilokano (pimmusay 1944)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 2008 – Cyd Charisse, Amerikana nga aktres ken sumasala (naipasngay 1922)


text:
Theodor Mommsen
Ni Christian Matthias Theodor Mommsen (30 Nobiembre 1817 – 1 Nobiembre 1903) ket maysa idi nga Aleman a klasikal nga eskolar, historiador, hurista, agiwarwarnak, politiko, arkeologo[1] ken mannurat a naamammuan a kas maysa kadagiti kalatakan a klasista iti maika-19 a siglo. Ti obrana amaipanggep ti Romano a pakasaritaan ket agdama pay laeng a naipangruna a kammasapulan para iti kontemporaneo a panagsukisok. Isu ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1902,[2] ken idi pay ket maysa a prominente nga Aleman a politiko, a kas kameng ti parlamento ti Prusia ken Alemania. Dagiti obra iti Romano a linteg ken iti linteg kadagiti obligasion ket addaan idi ti nangruna a nagbanagan iti Aleman a kodigo sibil (BGB).
Biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Mommsen ket naipasngay idiay Garding idiay Schleswig idi 1817, ken dimmakel idiay Bad Oldesloe, nga idi idiay ti amana ket maysa a Luterano a ministro. Kaaduan idi a nagadal idiay balayda, ngem napan met iti gymnasium ti Christianeum idiay Altona kadagiti uppat a tawen. Isu ket nagadal iti Griego ken Latin ken naawatna ti diplomana idi 1837. Gapu ta saanna a makabaelan nga agbayad nga agbasa idiay Göttingen, isu ket napan nagbasa idiay Unibersidad ti Kiel in Holstein.
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Wilhelm Weber, Theodor Mommsen (1929)
- W. Warde Fowler, Theodor Mommsen: Biag ken Obrana (1909)
- Mommsen, Theodor: Römische Geschichte. dagiti 8 a tomo. dtv, München 2001. ISBN 3-423-59055-6
- Heuß, Alfred: Theodor Mommsen und das 19. Jahrhundert. Kiel 1956; reprinted Stuttgart 1996. ISBN 3-515-06966-6
- Wickert, Lothar: Theodor Mommsen. dagiti 4 a tomo. Frankfurt/Main, 1959?1980.
- Rebenich, Stefan: Theodor Mommsen: eine Biographie. Beck, München 2002. ISBN 3-406-49295-9
- Anthony Grafton - Romano a Monumento (Pakasaritaan Tatta nga Aldaw Septiembre2006)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ken ni Theodor Mommsen iti Wikimedia Commons
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Theodor Mommsen iti Wikiquote (iti Ingles)
- Biograpia ti Premio Nobel a laureado
- Ti Premio Nobel a biograpia ni Mommsen


text:
1872
Ti 1872 ket maysa a bisiesto a tawen a nangrugi iti aldaw ti Lunes iti kalendario a Gregoriano.
PaspasamakUrnosen
NaipasngayUrnosen
Enero–HunioUrnosen
- Mayo 18 – Bertrand Russell, Ingles a lohiko ken pilosopo, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (pimmusay 1970)
Hulio–DisiembreUrnosen
- Hulio 4 – Calvin Coolidge, Presidente iti Estados Unidos (pimmusay 1933)
- Hulio 16 – Roald Amundsen, Norwego nga eksplorador ti polar (pimmusay 1928)
PimmusayUrnosen
- Pebrero 15 – Jose Burgos, padi a Filipino (naipasngay 1837)
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Dagiti midia a mainaig iti 1872 iti Wikimedia Commons


text:
Tudo
Ti tudo ket likido a danum iti porma dagiti tedted ken nakondensado manipud ti atmosperiko a alibungubong ti danum ken intokuan ket maitudo, daytoy ket no madagsenan unayen nga agtinnag babaen ti grabidad. Ti tudo ket maysa a nangruna a komponente ti siklo ti danum ken akin-rebbeng para iti anagdeposito ti kaaduan a nasadiwa a danum iti Daga. Daytoy ket mangited kadagiti nasayaat a kasasaad para kadagiti adu a kita ti ekosistema, ken ti pay danum para kadagiti hidroelektriko a pagtaudan ti kuriente ken panagsibog ti apit.
Dagiti nagibasaranUrnosen
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Tudo iti Wikiquote (iti Ingles)
- Dagiti midia a mainaig iti Tudo iti Wikimedia Commons
- Ania kada dagiti ulep, ken apay nga agtudo?
- Artikulo ti BBC iti pataud ti tudo iti arinunos ti lawas
- [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3893671.stm Artikulo ti BBC iti panagaramid ti tudo
- Artikulo ti BBC itimatematika iti panagtaray iti tudo


text:
Pebrero 19
Ti Pebrero 19 ti maika-50 nga aldaw ti tawen iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 315 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen (316 kadagiti bisiesto a tawen).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1924 – Lee Marvin, Amerikano nga aktor (pimmusay 1987)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1919 – Melchora Aquino, Filipina a rebolusionario (naipasngay 1812)
- 1951 – André Gide, Pranses a mannurat (naipasngay 1869)
- 1952 – Knut Hamsun, Norwego a mannurat, laureado iti Premio Nobel (naipasngay 1859)


text:
Pagsasao nga Aklanon
Ti Aklanon (Akeanon) ket ti rehional a pagsasao a Bisaya a naisasao idiay probinsia ti Aklan iti isla ti Panay idiay Filipinas. Ti naisangayan a langana kadagiti sabali a sasao a Bisaya ket ti nairikep nga agpakatengnga a likud a di nabukel a paaweng [ɤ] a rumsua a kas parte dagiti diptongo ken tradisional a naisurat iti letra E a kas iti nagan ti Akeanon (Aklanon). Nupay kasta, daytoy a ponema ket adda pay kadagiti kabsat a sasao a Filipino, a kas ti Itbayat, Isneg, Manobo, Samal ken Sagada.[3]
Dagiti kadawyan a balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ maitutop nga Aklanon iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
Malaynon iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Aklan". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ Beato A. de la Cruz; R. David Paul Zorc (1968). A Study of the Aklanon Dialect. Volume 1: Grammar (PDF). Washington, DC: Peace Corps.


text:
Luna, La Union
Ti Luna ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti La Union iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Luna ket nabingbingay iti 40 a barbaranggay.[2]
- Alcala
- Ayaoan
- Barangobong
- Barrientos
- Bungro
- Buselbusel
- Cabalitocan
- Cantoria No. 1
- Cantoria No. 2
- Cantoria No. 3
- Cantoria No. 4
- Carisquis
- Darigayos
- Magallanes
- Magsiping
- Mamay
- Nagrebcan
- Nalvo Norte
- Nalvo Sur
- Napaset
- Oaqui No. 1
- Oaqui No. 2
- Oaqui No. 3
- Oaqui No. 4
- Pila
- Pitpitac
- Rimos No. 1
- Rimos No. 2
- Rimos No. 3
- Rimos No. 4
- Rimos No. 5
- Rissing
- Salcedo
- Santo Domingo Norte
- Santo Domingo Sur
- Sucoc Norte
- Sucoc Sur
- Suyo
- Tallaoen
- Victoria
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Luna | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Rehion ti Ilocos Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion I (Rehion ti Ilocos)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti La Union". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Plantilia:Oras/NST tangdan
-2 hours -30 minutes
Daytoy ket subplantilia ti {{Oras}}. Saan a dagus nga usaren daytoy a plantilia. Imbes ket nga usaren ti {{Oras}}.
Ti {{Oras}} ket agiparang iti agdama ng aoras iti naisangayan a sona ti oras. Ti oras ket nakarkulo a naibatay ti tangdan manipud ti UTC para iti naisangayan a sona ti oras a naikeddeng no agdama nga aktibo ti oras a panagin-inut ti lawag iti dayta a sona ti oras. Ti tangdan para iti tunggal maysa a naisayangkat a sona ti oras ket nakarkulo iti subplantilia (malaksid para iti UTC).
Laglagipen: Kaaduan kadagiti panid ti Wikipedia ket agiparparang ti naiduldulin (cached) a bersion ti panid tapno mapabassit ti karga ti server, isunga ti plantilia ket agiparang laeng ti agdama nga oras iti kinaudi a pannakaipasadiwa ti panid.
Panagusar[urnosen ti taudan]
Dagiti subplantilia[urnosen ti taudan]
Dagitoy a subplantilia ket inus-usar a mangkarkulo ti agdama a tangdan manipud ti UTC para iti tungngal maysa a sona ti oras, a mangikeddeng no agdama nga aktibo wenno saan ti oras a panagin-inut ti lawag.
- {{Oras/GMT tangdan}}
- {{Oras/CET tangdan}}
- {{Oras/EET tangdan}}
- {{Oras/PST tangdan}}
- {{Oras/MST tangdan}}
- {{Oras/IST tangdan}}
- {{Oras/CST tangdan}}
- {{Oras/EST tangdan}}
- {{Oras/AST tangdan}}
- {{Oras/NST tangdan}}
- {{Oras/PMST tangdan}}
- {{Oras/WGT tangdan}}
- {{Oras/AKST tangdan}}
- {{Oras/AleutST tangdan}}
- {{Oras/HST tangdan}}
- {{Oras/ChST tangdan}}
- {{Oras/JST tangdan}}
- {{Oras/BT tangdan}}
- {{Oras/PHT tangdan}}
- {{Oras/WIT tangdan}}
- {{Oras/EIT tangdan}}
- {{Oras/NTT tangdan}}
- {{Oras/NZST tangdan}}
Dagiti biddut[urnosen ti taudan]
Ti panangibaga ti saan pay a naisayangkat a sona ti oras iti umuna nga argumento ket pagbanaganto ti maysa a biddut, a maiparang ti panagusar ti {{FormattingError}}. Dagiti panid nga aglaon ti saan a husto a panagusar ti daytoy a plantilia ket agparang idiay Kategoria:Pampanid nga adda dagiti saan a husto a panagporma a panagusar dagiti plantilia.
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar
- {{currentdate}}
- {{now}}


text:
François Asselineau
Ni François Asselineau (Panangibalikas a Pranses: [fʁɑ̃swa asəlino], nayanak idi Septiembre 14, 1957), ket Pranses a politiko ken Inspektor Heneral. Isu ket kameng ti Dakkel a Gimongan para iti Pransia (RPF), sakbay a nagpartuat iti bukodna a politikal a partido, ti Kappon ti Nadayeg a Republikano, (UPR Union Populaire Républicaine), ti tignay a mangidiaya iti unilateral a panagikkat ti Pransia manipud ti Kappon ti Europa, ti Eurosona ken ti NATO. Isu ket nangirangarang para iti panagkandidatona para iti panagbutos iti presidente ti Pransia idi 2012 ngem napaay a nakaala kadagiti 500 a signatura manipud kadagiti nabutosan a politiko tapno agtaray para iti presidente
Reklamo kadagiti midia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Asselineau ket nagtunton nga isu ket biktima iti sensura babaen ti midia ti Pransia. A kas naideklara a kandidato para iti panagbutos iti presidente iti Pransia idi 2012, isu ket namatmati a ti midia ti Pransia ket saan a sumursurot ti rekomendasion nga inbalakad babaen ti Conseil supérieur de l'audiovisuel (CSA).[1] Iti panagsungbat ti reklamo babaen ni Asselineau, ti CSA ket inkeddengna a ti sinoman a mabalin a kandidato ket nasken a nasayaat a matrato, ken amin dagiti ramit ti komunikasion ket mairamanto a mangrukod iti pannakairepresentatibo ti kandidato, a mairaman kadagiti internet.[2]
Ni Asselineau ket nagtunton pay a ti Pranses a Wikipedia ket nagsensura pay iti panidna. Segun ti Numerama, ti panid ket naulit-ulit a naikkat manipud ti Pranses a Wikipedia gapu ta ni Asselineau ket saanna a masabat ti nasken a kriteria iti notabilidad.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Seymour, Jean-Jacques (5 Marso 2012). "l'invité de Jean-Jacques Seymour". Tropiques FM.
- ^ Boyon, Michel (8 Pebrero 2012). "Letter sent to the national secretary of UPR" (PDF). Conseil supérieur de l'audiovisuel.
- ^ Champeau, Guillaume (5 Marso 2012). "Un candidat à l'élection présidentielle privé de page Wikipédia". Numerama.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni François Asselineau iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni François Asselineau iti Wikiquote (iti Ingles)


text:
Sri Lanka
Nagsasabtan: 7°N 81°E / 7°N 81°E
Ti Sri Lanka (Sinhala: ශ්රී ලංකා Śrī Laṃkā; Tamil: இலங்கை Ilaṅkai), opisial a ti Republika ti Demokratiko a Sosialista ti Sri Lanka, ket ti maysa a pagilian nga isla iti Abagatan nga Asia, a mabirukan idiay Taaw Indiano iti abagatan a laud ti Luek ti Bengal ken iti abagatan a daya ti Baybay Arabiano. Daytoy ket maisina manipud iti subkontinente Indiano babaen ti Golpo ti Mannar ken ti Lingsat Palk. Ti lehislatibo a kapitolio, ti Sri Jayawardenepura Kotte, ket ti maysa a suburbo ti komersial a kapitolio ken kadakkelan a siudad, ti Colombo.
Ti nadokumentuan a pakasaritaan ti Sri Lanka ket gumay-at kadagiti 3,000 a tawen, nga addaan iti ebidensia dagiti pre-historiko a pagtaengan ti tao a napetsado iti saan a naladladaw ngem 125,000 a tawtawen.[12] Daytoy ket addaan iti nabaknang a tawid iti kultura ken ti umuna nga ammo a sursurat iti Budista ti Sri Lanka, ti Pāli Canon, ket napetsado iti Maikapat a konseho ti Budista idi 29 SK.[13][14] Ti heograpiko a lokasionna ken dagiti adalen a pangsangladan ket nakaaramid daytoy iti nalatak a kinapangrunma manipud iti panawen ti taga-ugma a Kalsada Seda aginggana iti moderno a Maritimo a Kalsada Seda.[15][16][17]
Ti Sri Lanka ket ammo idi manipud iti rugi ti kolonial a panagturay ti Britaniko kas Ceylon. Rimsua ti maysa a nasionalista a tignay ti politika iti pagilian idi nasapa a maika-20 a siglo tapno makala iti politikal a wayawaya, a naidaton idi 1948; ti pagilian ket nagbalin a republika ken inamponna ti agdama a naganna idi 1972. Ti kaudian a pakasaritaan ti Sri Lanka ket napilawan iti a 30 a tawtawen a gubat sibil, a nagpatingga idi inabak ti Siigam a Buyot ti Sri Lanka ti Dagiti Tigre ti Liberasion ti Tamil Eelam (LTTE) idi 2009.[18]
Ibaga ti agdama abatay-linteg a ti sistema ti politika ket maysa a republika ken maysa nga unitario nga estado a turayan babaen ti maysa a semi-presidensial a sistema. Daytoy ket addaan idi iti napaut a pakasaritaan iti sangalubongan a pannakitulag, kas mays a nagpundara kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Panagtitinnulong (SAARC), ken maysa a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti G77, ken ti Tignay ti Di Nailiania. Kakuyogna ti Maldibas, ti Sri Lanka ket maysa laeng kadagiti dua a pagilian ti Abagatan nga Asia naigatad iti "nangato" iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (HDI), a ti gatad ti HDI ken ti matgedan tunggal maysa a tao ket ti kangatuan kadagiti pagilian ti Abagatan nga Asia.[11] Ti batay-linteg ti Sri Lanka ket bigbigenna a ti Budismo ti "kangrunaan a lugar", uray no saanna met nga ibaga a kas maysa a relihion ti estado. Ti Budismo ket naikkan iti nangruna a pribilihio iti batay-linteg ti Sri Lanka.[19]
Ti isla ket ayan dagiti adu a kultura, pagsasao ket dagiti etnisidad. Ti kaaduan ti populasion ket manipud iti etnisidad a Sinhales, bayat a ti dakkel a minoridad dagiti Tamil ket nagpapelda pay iti maysa makaimpluensia a papel iti pakasaritaan ti isla. Dagiti Moro, dagiti Burgher, dagiti Malayo, Insik, ken dagiti aborihinal a Vedda ket dagiti pay addan a grupo iti isla.[20]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Department of Official Languages".
- ^ "South Asia ::SRI LANKA". CIA The World Factbook.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Silani". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano (iti Ingles ken Ilokano). University of Hawaiʻi Press. p. 558. ISBN 978-0-8248-2088-6.
- ^ Department of Census and Statistics Sri Lanka
- ^ "Census of Population and Housing 2011 Enumeration Stage February – March 2012" (PDF). Department of Census and Statistics – Sri Lanka. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 6 Disiembre 2013. Naala idi 15 Hulio 2014.
- ^ "World Economic Outlook Database, Oktubre 2016". International Monetary Fund. Naala idi 20 Mayo 2017.
- ^ "IMF economies data – GDP per capita".
- ^ "IMF economies data – GDP".
- ^ "IMF economies data – GDP per capita".
- ^ "Gini Index". World Bank.
- ^ a b "2016 Human Development Report Statistical Annex" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. p. 211. Naala idi 12 Agosto 2016.
- ^ Roberts, Brian (2006). "Sri Lanka: Introduction". Urbanization and sustainability in Asia: case studies of good practice. ISBN 978-971-561-607-2.
- ^ Jack Maguire (2001). Essential Buddhism: A Complete Guide to Beliefs and Practices. Simon and Schuster. p. 69. ISBN 978-0-671-04188-5.
... the Pali Canon of Theravada is the first known collection of Buddhist writings ...
- ^ "Religions – Buddhism: Theravada Buddhism". BBC. 2 Oktubre 2002.
- ^ Bandaranayake, Senake (1990). "Sri Lankan Role in the Maritime Silk Route". Sri Lanka and the silk road of the sea. p. 21. ISBN 978-955-9043-02-7.
- ^ British Prime Minister Winston Churchill described the moment a Japanese fleet prepared to invade Sri Lanka as "the most dangerous and distressing moment of the entire conflict". – Commonwealth Air Training Program Museum, The Saviour of Ceylon
- ^ "A Brief History of Sri Lanka". www.localhistories.org. Naala idi 14 Agosto 2017.
- ^ Reuters Sri Lanka wins civil war, says kills rebel leader reuters (18 Mayo 2009). Naala idi 18 Nobiembre 2012.
- ^ "Sri Lanka's Constitution of 1978 with Amendments through 2015" (PDF). constituteproject.org. Naala idi 29 Oktubre 2017.
- ^ "Vedda". Encyclopædia Britannica. Naala idi 15 Hulio 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig iti Sri Lanka iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Sri Lanka manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Opisial a websiteti Gobierno ti Sri Lanka
- Sri Lanka
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Pagpagilian ti G15
- Dagiti pagilian nga isla
- Is-isla ti Taaw Indiano
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti sosialista nga estado
- Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Tamil
- Dagiti mankomunidad a republika


text:
Wikipedia:Tulong para iti midia
Adda dagiti dadduma nga artikulo ti Wikipedia a naglaon ti uni wenno mabuya a pap-papeles. Ti kaipanggepan iti daytoy a panid ket ipalpalawagan na ti panagpaay-ayam ti uni ken mabuya a pappapeles a mabirukan iti Wikipedia.
Dagiti papeles a midia ket mabalin a may-ayam iti ania man a komputer. Nupay kasta, ti komputer mo ket nasken nga addaan ti husto a software. No ti komputer mo ket saan nga automatiko nga agpaay-ayam kadagitoy a papeles no itaklam ida, makapabaelam babaen ti panagikarga ken panagikabil ti nawaya a software manipud ti internet.
Dagiti uni a papeles iti Wikipedia ket kadawyan nga agus-usar kadagiti gandat ti Ogg nga Vorbis a porma tii uni, ken dagiti mabuya a papeles ket agus-usar da ti Ogg Theora a porma. Saan dagitoy a kadawyan a maus-usar a porma ti midia, ngem dagitoy ti inusar tapno maliklikan dagiti mabalin a problema kadagiti napatente a porma, a kasla iti MP3 wenno MPEG.


text:
UTC+08:00
Ti UTC+08:00 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +08:00. Iti ISO 8601 ti mainaig nga oras ket maisuratto a kas 2021-10-04T09:11:30+08:00.
Iti naestimado a populasion iti 1.708 a bilion nga agtataeng iti uneg ti sona ti oras, agarup a 24% iti populasion ti lubong, daytoy ti kaaduan ti populasion a sona ti oras iti lubong, ken mabalin pay a kandidato para iti Sapasap nga Oras ti ASEAN.
Daytoy a sona ti oras ket inus-usar kadagiti amin nga agsasao ti Insik a pagpagilian, ken mangited daytoy iti agpapada nga oras kadagiti sangalubongan a website ti Insik.
Ti akin-abagatn a gudua ti Bietnam (Republika ti Bietnam) ket dati idi a paset ti daytoy a sona ti oras sakbay ti panagturay ti komunista iti Abagatan idi Abril 30, 1975, ken managramid daytoy a 1 nga oras nga umuna iti Amianan a Bietnam. Kalpasan ti 1975, ti sibubukel a pagilian ket napan iti sona ti oras ti Amianan a Bietnam iti UTC+07:00.
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)Urnosen
Amianan nga AsiaUrnosen
Daya nga AsiaUrnosen
- Mongolia (kaaduan ti pagilian) - Oras idiay Mongolia
- Nagruna a daga ti Tsina - Pagalagadan nga Oras ti Tsina (Oras ti Beijing)
- Taiwan - Nailian nga Pagalagadan nga Oras
- Hong Kong - Oras ti Hong Kong (Pagalagadan nga Oras ti Hong Kong)
- Macao - Oras ti Macao (Pagalagadan nga Oras ti Macao)
Abagatan a daya nga AsiaUrnosen
- Filipinas - Pagalagadan nga Oras ti Filipinas
- Brunei - Pagalagadan nga Oras ti Brunei Darussalam
- Malaysia - Pagalagadan nga Oras ti Malaysia
- Singapur - Pagalagadan nga Oras ti Singapur
- Indonesia (Sentral a luglugar) - Sentral nga Oras ti Indonesia
OceaniaUrnosen
Dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti opisal ngai UTC+08 ken heograpiko nga UTC+08Urnosen
Luglugar a mabirukan iti kaunegan dagiti longitud ti UTC+08 nga agus-usar kadagiti sabali a sona ti orasUrnosen
Daytoy ket maipanggep iti luglugar iti uneg ti 112°30′ D aginggan ti longitud ti 127°30′ D.
- Ti paset ti Indonesia, a mairaman ti siudad ti Surabaya, a UTC+07:00 ket isu ti naus-usar.
- Ti akinlaud a paspaset ti Korea, mairaman dagiti siudad ti Pyongyang ken Seoul, a ti UTC+09:00 ket isu ti naus-usar
- Ti bassit ti populasionna a paset ti Rusia, akindaya a paset ti Buryatia, wa ti UTC+09:00 ket isu ti naus-usar.
- Ti pay sabali a bassit ti populasionna a paset ti Rusia, mairaman ti siudad ti Tynda, a ti UTC+10:00 ket isu ti naus-usar.
Luglugar a mabirukan iti ruar dagiti longitud ti UTC+08 nga agus-usar ti oras ti UTC+08Urnosen
Lglugar a nagbaetan ti 127°30′ D ken 142°30′ D ("pisikal" nga UTC+09)Urnosen
- Paspaset ti akindaya a Tsina a mairaman ti akindaya ket patingga ti probinsia ti Heilongjiang.
- Akindaya unay a paspaset ti Akinlaud nga Australia.
Luglugar a nagbaetan ti 97°30′ D ken 112°30′ D ("pisikal" nga UTC+07)Urnosen
- Paspaset ti Tsina, a mairaman ti probinsia ti Guangxi ken Isla ti Hainan.
- Kaaduan ti sentrak a Mongolia ken mairaman ti kapitolio ti Ulaanbaatar.
- Peninsular a Malaysia.
- Akinlaud a paset ti Isla ti Borneo a mairaman ti akinlaud a paset ti Sarawak, Malaysia.
- Singapur
Luglugar a nagbaetan ti 82°30′ D ken 97°30′ D ("pisikal" nga UTC+06)Urnosen
- Paspaset ti Tsina
- Kaaduan ti probinsia ti Xinjiang (urauno adu kadagiti lokal ket isaadda ti pagorasanda iti UTC+06 urayno ti opisial ket ti UTC+08, iti amiaman a kaso ti trabaho ket dagiti iskedule dagiti pagtrabahuan ket dua nga oras kalpasan ti Beijing).[1] Kitaen pay ti Oras idiay Tsina.
- Kaaduan ti Tibet
- Akinlaud a Mongolia.
Luglugar a nagbaetan ti 67°30′ D ken 82°30′ D ("pisikal" nga UTC+05)Urnosen
- Paspaset ti akinlaud a Tsina a mairaman ti probinsia ti akinlaud a probinsia ti Xinjiang (urayno kaaduan dagiti lokal ket agpalpaliiw ti UTC+06 urayno ti opisial ket ti UTC+08).


text:
Protina
Dagiti protina ket dagiti dakkel a biolohiko a molekula a buklen iti maysa wenno ad-adu a kawar dagiti amino asido. Dagiti protina ket agaramid kadagiti adu nga annong kadagiti kaunegan ti sibibiag nga organismo, a mairaman ti panagkatalisado kadagiti metaboliko a reaksion, panangipada ti DNA, panagsungbat iti panagparugso, ken ti panangipan kadagiti molekula manipud iti maysa a lokasion iti sabalia. Dagiti protina ket maigiddiat manipud iti tunggal maysa a kangrunaan dagiti panagsisinnarunoda kadagiti amino asido, a diktaran babaen ti nukleo asido a panagsisinnaruno dagiti bukodda a gene, ken kadawyan a pagbanagan iti panagkulpi ti protina kadagiti naisangayan nga tallo a dimension nga estruktura a mangikeddeng ti aktibidadna.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Branden C, Tooze J (1999). Pangyuna iti Estruktura ti Protina. New York: Garland Pub. ISBN 0-8153-2305-0.
- Murray RF; Harper HW; Granner DK; Mayes PA; Rodwell VW (2006). Nailustrado a Biolomika ti Harper. New York: Lange Medical Books/McGraw-Hill. ISBN 0-07-146197-3.
- Van Holde KE, Mathews CK (1996). Biokimika. Menlo Park, California: Benjamin/Cummings Pub. Co., Inc. ISBN 0-8053-3931-0.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig iti Dagiti protina iti Wikimedia Commons


text:
Pagsasao a Kinaray-a
Ti Kinaray-a ket pagsasao nga Austronesio a kangrunaan a naisasao idiay Probinsia ti Antique, Filipinas. Daytoy ket naisasao pay idiay Probinsia ti Iloilo, idiay abagatan ti Probinsia ti Capiz, ken dagiti daddumapay a purok idiay Mindanao a tumugot ti ramutda iti Probinsia ti Antique wenno dagiti agsasao ti Kinaray-a a luglugar ti Iloilo ken Probinsia ti Capiz. Ti Kinaray-a ket nagtaud manipud ti balikas nga "iraya", a kapada ti "ilaya" iti Tagalog, a mangibagbaga ti grupo ti tattao nga agtataeng kadagiti kabanbantayan a lugar ti probinsia, daytoy ket nagtaud met manipud ti Sanskrito a laya a kayatna a saoen ket pagtaengan a kas iti Himalaya, bayat a dagiti grupo ti tattao nga agtataeng idiay asideg ti delta ti karayan ket tinawtawagan a kas "ilawod" manipud ti Hiligaynon a balikas ti "lawod", a nagtaud met manipud ti Proto-Austronesio a lahud, a mangibagbaga iti dakkel a bagi ti danum (baybay, taaw, danaw, wenno kipet). Nupay kasta, ti Kinaray-a ket saan a anasken a mangitudo iti waya wenno pagsasao nga insasao babaen dagiti agtataeng iti kabanbantayan ti Isla ti Panay. Dagiti agsasao iti daytoy a pagsasao ket tinawtawagan iti, "Karay-a."
Ti Kinaray-a ket naisasao pay kadagiti kaaduan a paset ti Iloilo ken ti abagatan a Capiz a kakuyogna met ti Hiligaynon. Kaaduan kadagiti ili kadagitoy a lugar ket agsasao iti Kinaray-a bayat a ti Hiligaynon ket kaaduan a naisasao idiay Siudad ti in Iloilo. Gapu ti rehional a kaasideg, dagiti estasion ti midia ken telebision, dagiti agsasao ti Kinaray-a ket maawatanda dagiti agsasao ti Hiligaynon. Nupay kasta, dagiti laeng agsasao ti Hiligaynon nga agnanaed kadagiti lugar nga agsasao ti Kinaray-a ti makaawat ti pagsasao. Dagiti nagtaud manipud kadagiti sabali a lugar, kasla tiNegros, ket narigatda a maawatan ti pagsasao.
Paka-allilawan kadagiti agsasao ti Hiligaynon a ti Kinaray-a ket dialekto ti Hiligaynon; iti kinapudno dagitoy dua ket tagikua ti dua a sabali, ngem agkabagian, dagiti subgrupo ti pagsasao. Nupay kasta, adda met dagiti agsasao ti Kinaray-a a maikadua met a pagsasaoda ti Hiligaynon; datoy ti gapu a dagiti a Cebuano ket ipagpagarupda a dagiti balikas ti Kinaray-a ket dagiti Hiligaynon.
Kitaen payUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ Kinaray-a iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Kinaray-A". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.


text:
Chester A. Arthur
Ni Chester Alan Arthur (Oktubre 5, 1829 – Nobiembre 18, 1886) ket isu idi ti Maika-21 a Presidente iti Estados Unidos (1881–1885). Isu ket nagbalin a Presidente kalpasan ti pannakapapatay ni Presidente James A. Garfield, ni Arthur ket nagsagsagaba a nagdaer kadagiti pannakailem a naggappuanna a kas maysa a politiko manipud iti Republikano a makina idiay Siudad ti New York , nga isu ket nagballigi iti daytoy a panagobra babaen ti panagarakupna ti gapuanan ti serbisio sibil a reporma. Ti panangitakderna para iti, ken ti panangitungpalna, Tignay ti Reporma ti Serbisio Sibil ti Pendleton ket isu idi ti nangitengngaan ti administrasionna.
Naipasngay idiay Fairfield, Vermont, ni Arthur ket dimakkel idiay amianan nga estado ti New York ken nagpakasanay ti linteg idiay Siudad ti New York. Kaaduan nga isu ket nagiruknoy kadagiti orasna ti Republikano a politiko ket napardas a ngimmmato iti makina ti politiko nga impataray babaen ti Senado ti New York a ni Roscoe Conkling. Indutok babaen ni Presidente Ulysses S. Grant ti lukratibo ken nabileg a puesto ti politiko iti Agsingsingir iti Puerto ti New York idi 1871, ni Arthur ket maysa a nangruna nga agsupsuporta kenni Conkling ken ti Napigsa a sangkatiponan iti Partido Republikano. Idi 1878 ket nasukatan babaen ti baro a presidente, a ni Rutherford B. Hayes, nga isu ket nagpadpadas a mangreporma ti pederal a pannakisuki a sistema idiay New York. Idi nangabak ni James Garfield ti Republikano a nominasion para iti Presidente idi 1880, ni Arthur ket nainominado para iti Bise Presidente tapno magantingan ti etiketa babaen ti panagnayon ti dumaya a Napigsa ti daytoy.
Kalpasan ti dua a tawen a ka Bise Presidente, ni Arthur ket bukodna a nabirukan, ken di-nanamnama, idiay Ekekutibo a Palasio. Ti panakakasdaaw dagiti agrepreporma, ni Arthur ket nangala iti panagreporma a gapuanan a nagiturong kaniana ti panakaikkatna idi ti opisina. Isu ket nagpirma ti Pendleton a Tignay iti maysa alinteg, ken nabileg a nangipatungpal kadagiti urnongna. Isu ket nangabak kadagiti panagayayat kaniana para ti panagbetona ti Tignay dagiti Karayan ken Pagsangladan a daytoy ket mangtutop koman kadagiti pederal a pundo iti ugali a naipanunotanna a nalabes. Isu ket nangimaton ti pamnakaungar manen ti Marina ti Estados Unidos ngem isu ket nadillaw para ti pannakapaayna a nangpedped ti pangkatda iti pederal a busbos nga immad-adon manipud iti gibus ti Sibil a Gubat ti Amerikano. Isu ket nagsagsagaba iti nakamlat a salun-at, ni Arthur ket nagaramid laeng iti pagpatinggaan a ganetget ti panagalana iti pannakabutos manen idi 1884; isu ket nagretiro idi asideg ti pannakalpas ti terminona. A kas maysa nga agiwarwarnak, ni Alexander McClure ket nagisurat kalpasan daytoy, "Awan ti sinoman a nakastrek ti Pannakapresidente a nagliwengliweng ken nawatiwat a saan a naitalgedan a kas ni Chester Alan Arthur, ken awan pay ti nagretiro ... a kaaduan ti sapasap a nagrespeto, babaen dagiti politiko a kumaduanna ken kabusorna."[1] Urayno ti panagtipon ti napaay a salun-atna ken ti politiko a pakinakemna a nagaramid iti saan unay nga aktibo ngem ti maysa a moderno a pannakapresidente, isu ket nakagun-od kadagiti pammadayaw manipud kadagiti kontemporario para iti nataked a panagtakemna iti opisina. Ti New York World ket nangidagup ti pannakapresidente ni Arthur iti ipupusayna idi 1886: "Awan kadagiti naliwayan a rebbeng iti administrasionna, ken awan dagiti panagipadpadas a gandat a nangalarma iti pagilian."[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Reeves 1975, p. 420.
- ^ Reeves 1975, p. 423.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ken ni Chester A. Arthur iti Wikimedia Commons


text:
Yuri Gagarin
Ni Yuri Alekseyevich Gagarin (Ruso: Ю́pий AлekcéeBич ГarápиH[1], IPA: [ˈjʉrʲɪj ɐlʲɪˈksʲejɪvʲɪtɕ ɡɐˈɡarʲɪn]; 9 Marso 1934 – 27 Marso 1968) ket maysa idi a Sobiet a piloto ken kosmonauta. Isu idi ti immuna a tao a nagbanniaga a napan idiay akin-ruar a limbang, idi ti Vostok a lugan ti limbang ket nakalpas ti maysa a pagliklikmutan ti Daga idi 12 Abril 1961.
Ni Gagarin ket nagbalin a maysa nga internasional a selebridad, ken nagungunaan idi kadagiti adu a medalia ken dagiti titulo, a mairaman ti Banuar ti Kappon ti Sobiet, ti kangatuan a pammadayaw ti pagilian. Ti Vostok 1 ket nangmarka nga is-isu laeng ti luganna ti limbang, ngem nagserbi a kas reserba a tripulante ti mision ti Soyuz 1 (a kinanungpalan ti didigra a panakaibangga). Kalpasan daytoy ni Gagarin ket nagbalin a deputado a drektor nga agsansanay ti Sentro ti Panagsanay ti Kosmonauta idiay ruar ti Moscow, a kalpasan daytoy ket naipanaganan kaniana. Ni Gagarin ket pimmusay idi 1968 idi ti panagsansanay a MiG 15 a jet a pinilotona ket naibangga.
Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Yuri Gagarin ket naipasngay idi idiay purok ti Klushino idiay asideg ti Gzhatsk (naipanaganan kenni Gagarin idi 1968 kalpasan idi pimmusay), (itan ket idiay Smolensk Oblast, Russia), idi 9 Marso 1934.[2] Dagiti nagannak kaniana, ket ni Alexey Ivanovich Gagarin ken ni Anna Timofeyevna Gagarina, ket nagtrabtrabahoda iti kolektibo a pagtalonan.[3] Urayno nailaslasinda kadagiti reporta babaen ti nbaliaks a naipatarus ti Inggles a kas "mintalon", isuda idi ket saan a dagiti "mintalon". Ni Anna Timofeevna ket naamammoan idi a kas maysa a nalaeng nga agbasbasa, ken ni Aleksej Ivanovich ket maysa a nalaing a allawagi. Ni Yuri ket isu ti maikatlo kadagiti uppat nga ubbing, ken ti kinauna a kabsatna a babai ket timmulong a nagpadakkel kaniana bayat a dagiti nagannak kaniana ket nagtrabtrabahoda. A kas dagiti riniwriw a tattao idiay Kappon ti Sobiet, ti pamilia a Gagarin ket nagsagsagaba idi las-ud ti panagsakup ti Nazi idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Kalpasan idi ti maysa nga opisial ti Aleman ket innalana ti balayda, ti pamilia ket nangipatakder ti bassit a kalapaw nga idiay ti naggigiananda ti maysa a tawen ken siam a bulan aginggana ti panapatingga ti panagsakup.[4] Dagidi dua a kinauna kakabsatna ket naipammatalawda idiay Nazi nga Alemania para iti panagtagtagabu idi 1943, ken saanda a nagsubsubli aginggana ti kalpasan ti gubat. Idi 1946, ti pamilia ket immalisda idiay Gzhatsk.[4]
Karrer iti Sobiet nga Aero Puersa[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi isu ket maysa nga agtutubo, ni Gagarin nagbalin a nagayayat iti limbang ken dagiti planeta.[5] Kalpasan ti panagbasa ti maysa a tawen idiay teknikal nga Eskuela ti Propesion idiay Lyubertsy, ni Gagarin ket napili idi para iti adu pay a panagsanay iti maysa a nangato a teknikal nga eskuela idiay Saratov. Bayta nga adda idiay, isu ket kimmappon iti "AeroClub", ken nakasursuro nga agpatayab ti maysa a nalag-an a maipatayab a lugan, ti maysa a pagliwliwaanna a nakakapkapanan ti kaaduan a panawenna.
Idi 1955, kalpasan ti panagturposna ti teknikal a panagbasbasaa, isu ket simmrek ti panagpatayab a panagsanay iti milisi idiay Eskuela ti Piloto ti Orenburg. Bayat nga adda idiay naamammuanna ni Valentina Goryacheva, nga isu ti inasawan idi 1957, kalpasan ti panakagun-odna ti piloto a payakna iti maysa a MiG-15. Kalpasan ti panagturpos, isu ket naipatudonan idiay pagpatayab. Isu ket nagbalin a maysa a Teniente iti Aero Puersa ti Sobiet idi 5 Nobiembre 1957; idi 6 Nobiembre 1959 isu ket nakagun-od ti ranggo iti Kangatuan a Teniente.[6]
Karrer iti Sobiet a programa ti limbang[urnosen | urnosen ti taudan]
Panakapili ken panagsanay[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1960, kalpasan ti panabirbiruk ken ti maysa a pamay-an ti panagpili, ni Yuri Gagarin ket napili idi a kinaduaanna dagiti 19 a piloto para iti Sobiet a programa ti limbang. Ni Gagarin ket napilpili par aidi para kadagiti nalalaing a panagsanay a grupo a naamammoan a kas dagiti Sochi nga Innem, a dagitoy ti nagtaudan a nakapilian dagiti immuna a kosmonauta ti Vostok a programa. Ni Gagarin ken dagiti prospektibo a kandidato ket naisuheto kadagiti eksperimento a naidaremdem a mangpadas ti pisikal ken sikolohikal a kaibturda; isu ket napan pay ti panagsanay para iti sumaruno a panagpatayab. Manipud kadagiti duapulo a napilpili, ti dimteng a napili para iti umuna panagpatayab ket ni Gagarin ken ni Gherman Titov gapu kadagiti kalaingda iti las-ud ti kadagiti panagsanayda ken dagiti pay maipapan ti bagi a panakaidasig — ti pagyanan ket limitado idiay bassit a pagmanehuan ti Vostok, ken dagitoy dua a lallaki ket pandekda. Ni Gagarin idi ket 1.57 metro (5 ft 2 in) ti katayagna.[3]
Ipupusay[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 27 Marso 1968, bayat a kadawyan nga agsasanay iti panagpatayab manipud idiay Pagpatayaban ti Chkalovsky, isu ken ti instruktor ti panagpatayab a ni Vladimir Seryogin ket pimmusay iti maysa a pannakaitupa ti MiG-15UTI idiay asideg ti ili ti Kirzhach. Dagiti bangkay ni Gagarin ken ni Seryogin ke nakremado ken dagiti dapo ket naipunpon kadagiti diding ti Kremlin idiay Nalabbasit a Kuadrado.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti umuna a naganna ket sagpaminsan a naitrasliterado ti Yuriy, Youri, ken Yury.
- ^ Hanbury-Tenison, Robin, ed. (2010). Dagiti Nalatak nga Eksplorador. Londres: Thames & Hudson. p. 270. ISBN 978-0-500-25169-0.
- ^ a b Tito, Dennis (13 Nobiembre 2006). "Yuri Gagarin". Oras Europa babaen ti Time.com. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 26 Marso 2008.
- ^ a b Moskvitch, Katia (3 Abril 2011). "Ti Klushino ni Yuri Gagarin: Ti naliplipata a a balay ti naisalaysayan ti limbang". BBC News. Naala idi 4 Abril 2011.
- ^ French, Francis; Burgess, Colin (2007). Into Idiay Naulimek a Baybay: Dagiti Nangiyununa ti Limbang a Panawen, 1961–1965. Lincoln: Unibersidad ti Nebraska Press. p. 2. ISBN 0-8032-1146-5. OCLC 71210133.
- ^ (iti Ruso) "Юpий AлekceeBич ГarapиH". Astronaut.ru. 11 Hulio 2007. Naala idi 30 Marso 2008.
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bassin, Mark; Kelly, Catriona, dagiti ed. (2012). Soviet and Post-Soviet Identities. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 140–141. ISBN 1-107-01117-5.
- Gavrilin, Vyacheslav Mikhailovich (1973). Sportsmen of the Soviet Army. Moscow: Novosti Press Agency. OCLC 23374154.
- Siddiqi, Asif A (2000). Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974. Washington, D.C.: NASA. OCLC 48909645. SP-2000-4408. Part 1 (page 1-500), Part 2 (page 501-1011).
- Hall, Rex; Shayler, David (Mayo 2001). The rocket men: Vostok & Voskhod, the first Soviet manned spaceflights. Springer. p. 350. ISBN 1-85233-391-X.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Jenks, Andrew L (2012). The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. Northern Illinois University Press. ISBN 978-0-87580-447-7.
- Cole, Michael D (1995). Vostok 1: First Human in Space. Springfield, NJ: Enslow. ISBN 0-89490-541-4.
- Doran, Jamie; Bizony, Piers (1998). Starman: The Truth Behind the Legend of Yuri Gagarin. London: Bloomsbury. ISBN 0-7475-4267-8.
- "S. P. Korolev. Encyclopedia of life and creativity" – edited by C. A. Lopota, RSC Energia. S. P. Korolev, 2014 ISBN 978-5-906674-04-3
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti inadaw a sasao a mainaig ken ni Yuri Gagarin iti Wikiquote (iti Ingles)
Dagiti midia a mainaig ken ni Yuri Gagarin iti Wikimedia Commons


text:
Rutherford B. Hayes
Ni Rutherford Birchard Hayes (Oktubre 4, 1822 – Enero 17, 1893) ket isu idi ti Maika-19 a Presidente iti Estados Unidos (1877–1881). A kas presidente, isu ti nangimaton ti panakalpas iti Panagipatakder manen ken ti iseserrek ti Estados Unidos iti Maikadua a Rebolusion ti Industria. NI Hayes ket maysa nga agrepreporma a nangrugi kadagiti ganetget a nangiturong ti reporma a sibil a serbisio ken nagipadas ti, napaay, a panagtunos dagiti panagsina a nangiturong ti Sibil a Gubat ti Amerikano idi nasapsapa a limapulo a tawtawen.
Isu ket naipasngay idiay Delaware, Ohio, ni Hayes ket nagsanay ti linteg idiay Lower Sandusky (tattan a ti Fremont) ken paradawat ti siudad iti Cincinnati manipud idi 1858 aginggana idi 1861. Idi nangrugi ti Sibil a Gubat, ni Hayes ket pinanawanna ti naballigi a karrrer ti politiko tapno sumrek ti Kappon ti Buyot. Isu ket nasugatan ti namin lima a beses, ken nakaro a nasugatan idiay Gubat ti Abagatan a Bantay, isu ket nakagun-od ti dayaw para iti kinatured iti gubatan ken naipangato ti ranggo iti komandante heneral. Kalpasan ti gubat, isu ket nagserbi idiay Kongreso ti Estados Unidos manipud idi 1865 aginggana idi 1867 a kas maysa a Republikano. Ni Hayes ket pimmanaw idiay Kongreso tapno agtaray para iti Gobernador iti Ohio nga isu ket nabutosan ti dua a termino, a nagserbi manipud idi 1867 aginggana idi 1871. Kalpasan ti panakagibus ti maikadua a terminona, isu ket nagituloy ti panagsanayna iti linteg, ngem nagsubli met laeng iti politiko idi 1875 tapno agserbi ti terminona akas gobernador.
Idi 1876, ni Hayes ket nabutosan a kas presidente iti maysa kadagiti nakaro a kasuppiatan ken naisupapak a panagbutos ti Amerikano a pakasaritaan. Urayno isu ket naabak ti nadayeg a butos kenni Samuel J. Tilden ti Demokrata , ni Hayes ket nangabak ti kinapresidente babaen ti kabassitan a paggidiatan kalpasan ti panaggungguna kaniana ti Komision ti Kongreso ti nasuppiatan a duapulo nga elektoral a butos. Ti nagbanagan daytoy ket ti Kompromiso iti 1877, a dagiti Demokrata ket immannurotda ti panakabutos ni Hayes ket inawatna ti panakalpas ti panagsakop ti milisia iti Abagatan.
Ni Hayes ket namatmati iti meriokratiko a gobierno, agpapada a panakatrato nga awan ti panakairebbeng ti puli, ken ti panagparang-ay babaen ti edukasion. Isu ket nagbilin kadagiti pederal a tropa ti mangpatalna ti Nalatak a Welga ti Perrokarril iti 1877 ken nagbilin kaniada nga agsanod kadagiti Akin-abagatan a kapitolio iti panakalpas ti Panagipatakder manen. Isu ket nangisayangkat ti nalanay a reporma a serbisio sibil a nangpatakder ti pundasion para kadagiti reporma ti panawen ti 1880 ken 1890. Ni Hayes ket nagtaginayon ti karina a saan nga agtaray para iti panagbutos manen. Isu ket nagretiro idiay balayna idiay Ohio ken nagbalin a nangipatakder kadagiti sosial ket edukasional a reporma.


text:
Jaroslav Seifert
Ni Jaroslav Seifert (Panangibalikas a Tseko: [ˈjaroslaf ˈsajfr̩t]; 23 Septiembre 1901 – 10 Enero 1986) ket Tseko a mannurat, mannaniw ken agiwarwarnak a nangabak idi ti Premio Nobel iti Literatura.
Naipasngay idiay Žižkov, maysa a suburbio ti Prague nga idi ket paset iti Austria-Hungaria, dagiti immuna nga urnong dagiti dandaniw na ket naipablaak idi 1921. Isu ket kameng ti Partido Komunista, mannurat kadagiti komunista a warnakan ken pagiwarnak – Rovnost, Srsatec, ken Reflektor – ken empliado iti komunista a pagipablaakan.
Kadagiti tawtawen iti 1920 naipammategan isuna nga umuna a pannakabagi iti artistiko a banguarda ti Tsekoslobakia. Maysa isuna kadagiti nagipatakder ti warnakan a Devětsil. Idi Marso 1929, isuna ken innem pay kadagiti importante a mannurat a komunista ket pinanawan da ti Partido Komunista gapu ti panag-pirma da ti maysa a manipesto ti panagsuppiatda kenni Bolshevik, maysa idi a baro a daulo ti Partido Komunista iti Tsekoslobakia. Kalpasan daytoy, nagtrabaho met isunan a kas maysa nga agiwarwarnak iti demokrata-sosial ken kappon ti negosio a pagimalditan kadagiti tawtawen ti 1930 ken 1940.
Idi 1949 ni Seifert ket pinanawan na ti panagiwarwarnak ken nangrugi nga agipaspasnek ti panag-obrana iti literatura. Dagiti daniw na ket napadayawan kadagiti importante a premio ti estado idi 1936, 1955, ken 1968, ken idi 1967 isuna ket nainaganan a Nailian nga Artista. Isuna ti opisial a Nangipangulo iti Kappon dagiti mannurat ti Tsekoslobakia iti adu a tawen (1968–70). Idi 1977 isuna ket maysa kadagti nagpirma iti Dokumento ti linteg a 77 a panagsuppiat iti nagpamedmed a nagturay iti dayta a panawen.
Ni Seifert ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1984. Gapu ta saan a nasalun-at idi, awan idi isuna iti dayta a panaggungguna a seremonia, ti anak na a babai ti nangawat para kaniana ti Premio Nobel. Nupay daytoy ket maysa a nalatak a kabanagan, bassit laeng ti inpaammo ti estado a nakatengngel ti midia iti daytoy a pammadayaw kenni Seifert. Isuna ket pimmusay idi 1986, iti edad nga 84, ken naipunpon isuna idiay munisipal a kamposanto ti Kralupy nad Vltavou.
Dagiti obraUrnosen
- Město v slzách (1921)
- Samá láska (1923)
- Na vlnách TSF (1925)
- Slavík zpívá špatně (1926)
- Básně (1929)
- Poštovní holub (1929)
- Hvězdy nad Rajskou zahradou (1929)
- Jablko z klína (1933)
- Ruce Venušiny (1936)
- Jaro sbohen (1937)
- Zhasněte světla (1938)
- Vějíř Boženy Němcové (1940)
- Světlem oděná (1940)
- Kamenný most (1944)
- Přilba z hlíny (1945)
- Ruka a plamen (1948)
- Šel malíř chudě do světa (1949)
- Píseň o Viktorce (1950)
- Maminka (1954)
- Chlapec a hvězdy (1956)
- Praha a Věnec sonetů (1956)
- Zrnka révy (1965)
- Koncert na ostrově (1965)
- Odlévání zvonů (1967)
- Halleyova kometa (1967)
- Kniha o Praze (1968)
- Morový sloup (1968–1970)
- Deštník z Picadilly (1979)
- Všecky krásy světa (1979)
- Býti básníkem (1983)


text:
Nasurok sangagasut a tawen ti panagtalinaed ti makadadael nga operasyon dagiti dadakkel a kompanya ti minas iti ili tayo nga Itogon. Gapu iti agtultuloy a kinagamrud dagitoy a kumpanya ti minas maib – ibus metten ti nabatbati pay a kinabaknang a para koma iti agdama ken sumaruno pay a kapututan.
Ti Benguet Corporation (BC) maysa a kabayagan a kompanya ti minas a mang-tagtagikua ti sumurok-kumurang kuarenta porsiento (40%) ti kadagaan ti Itogon ket awanan bain a mangkarus ti nabatbati a pillar ken babassit a raya ti naba. Nayon na pay plano daytoy a sublien ti rugit a tailings nga inbelleng na tapno makaala pay ti adu a ganansia babaen iti BC- Gold recovery Project na kadagiti tailings dam a (Phase I, 2,3 ken 4). Imbes nga isimpa ken tarimaan dagitoy karaman dagiti dinadael na gapu ti makadadael a panag-usok ken open pit na, saan ta mas pay nga agparnuay manen daytoy iti didigra kadagiti komunidad a maayusan ti karayan Ambalanga ken Agno a pakairamanan ti Poblacion Itogon nga ayan ti rumangrang-ay a resorts a pangkabigan dagiti umili. Gapu iti adu a basol ken panaglabsing ti BC iti karbengan dagiti umili ken panangdadael na iti aglawlaw ken pangkabiagan rumbeng laeng a waswasen ti amin ti mining claims na, ken maisubli dagitoy kadagiti pudno a claimants.
Maysa met laeng ti Philex Mines nga addaan iti nabayag nga operasyon dumanun daytoy iti dandani sisenta a tawen (60 yrs) ti operasyon na iti barangay Ampucao ken iti munisipyo ti Tuba. Tuso ken managallilaw daytoy a kumpanya agpampamarang a modelo daytoy ti responsible a miner tapno ilemmeng na ti pudno a galad ti makadadael nga operasyon na. Maysa a pakakitaan ti panagbettak ti amin a tailings dam daytoy manipud 80’s inggana iti agdama. Kas ti kasla naigagara a panangibulos na ti Tailings Pond no. 3 (TP3) idi Aug. 1, 2011. Gapu iti daytoy ket naurnong ti adu a tailings na iti Balog Creek ken karayan Agno nu sadinno a pinagbalin daytoy a catch basin ti San Roque dam. Imbes nga ipasardeng koman ti MGB – DENR ti panakausar manen daytoy a tailings dam ket mas pay inikkan na ti Philex iti permiso nga usaren ken ituloy ti operasyon daytoy kalpasan a maawat na ti bayad a multa ti kumpanya. Gapu iti daytoy ket mas adu manen a banbantay, karayan ken aglawlaw ti maisakripisyo gapu ti operasyon na. kagiddan na met daytoy ti panang-allilaw na kadagiti nainsigudan nga umili tapno agpalawa pay ti operasyon na.
Ada met dagiti kompanya ti minas a mangpatalaw kadagiti umili kas iti Goldcreek Mining iti Peralejo group a mangibagbaga a patented mining claim na kano ti agarup 62 ektarya manipud pay kanu idi 1937 iti paset ti Gold Creek, Midas, Ducot ken Garrison iti barangay Ucab, Itogon. Nasurok dua a tawen ti panagbarikada dagiti umili. Gapu iti daytoy a takder ken panangsalaknib iti komunidad ket naidarum dagiti lideres ti umili. Ti Peralejo group ket dua met a tawen nga ipapilit na ti operasyon daytoy ken nangibaon pay iti adu nga armado a security na.
Ti Sangilo Mines Resources ket agsubli metten iti opersyon na. Ur-urayen na laeng ti panaka-aprobar ti Mineral Production Sharing Agreement (MPSA) application na a masarakan iti barangay Poblacion ken Ampucao no sadinno nga adu pay ti madadael, maapekataran ken mapalisi iti daytoy nga operasyon na. Iti agdama ket adu pay dagiti naka pila nga aplikasyon ti minas naiyaplag iti munisipyo ti Itogon kas iti Korean Mining and Aggregates, Wongbi Mining iti Gold creek, Tiger Resources ken dadduma pay.
Iti agdama ket saan laeng a minas ti umay a mang – agaw ti daga ken kinabaknang tayo. Iraman tayo met a kitaen dagiti dadduma pay a proyekto kas ti plano nga energy project iti Dalupirip, geothermal iti Acupan ken dadduma pay a mini hydro kadagit karayan tayo. No adda man maited daytoy a pagsayaatan mas dadakkel ti epekto na daytoy kadatayo ken sumaruno a kapututan gaputa maawan ti tenggel tayo iti bukod a daga.
Iti benneg ti small scale mining ado met dagiti rumsua a pakaseknan dagiti umili. Kangrunaan na, dagiti ahensiya ti estado a rumbeng a mangsalwad iti karbengan tayo kas nainsigudan nga umili ken ti aglawlaw ket agtaltalinaed da nga inutil ken kakunniber dagitoy a gamrud a kompanya kas iti National Commission on Indigenous People (NCIP) ken ti Department of Environment and Natural Resources (DENR). Kabayatan met a pakaruen pay daytoy dagiti saan a makaumili a linlinteg kas iti Mining Act of 1995, Small Scale Mining Act, ken daduma pay a paglintegan a mainaeg kadagitoy.
Kakailian! Nu intay buyaen ken palubusan dagitoy nga adu a proyekto. Maawan ken mapunas ti ili gaputa ti mismo a lugar tayo ket maagaw kadatayo. Intayo ngarud agkaykaysa ken agtignay! Gun-oden ken dawaten dagiti sumaganad:
Ituloy a papigsaen ti panangsupyat kadagitoy a makdadael a proyekto, barikadaan dagitoy no kasapulan.
- Irupir ken takderan ti kalintegan tayo iti tinawid a daga , biag ken kinabaknang salakniban
- Tubngaren dagiti dagiti linlinteg ti estado a saan a makaumili kas ti PMA of 1995 ken itandudo ti singasing a linteg a Peoples mining bill, babalawen dagiti inutil nga ahensiya ti gobyerno nga saan nga agserbi iti umili. Issera wenno abolish ti NCIP!
- Singeren ken pagbayaden dagiti kompanya a nga agtaktakaw ken agnumnumar iti kinabaknang iti ili kas iti Philex
- Takderan ken itandudo ti nainsigudan ken makaumili a panag SSM. Isardeng ti makadadael a pamay-an.
- Suportaran dagiti programa a makaumili. Itandudo ti sustenable a programa iti agrikultura ti LGU ti ##


text:
Panagrukod
Ti panagrukod wenno sukat, ket ti panangikeddeng ti bilbilang kadagiti banag wenno pasamak.[1] Daytoy ti kangrunaan a batayan kadagiti kaaduan a masna a siensia, teknolohia, ekonomia, ken maipapan ti kaaduan a panagsukisok kadaghiti dadduma pay a siensia sosial.
Ti aniaman a panagrukod ket mabalin a maipato babaen ti sumaganad a kriteria dagiti pateg ti meta a panagrukod : agpang ti panagrukod (a mangiraman ti magnitud), dagiti dimension (dagiti unit), ken pagtagtagiammuan. Mangpakabael dagitoy ti panangipada a maaramid ti baetan dagiti nadumaduma a panagrukod ken mangpabassit ti pannakaallilaw. Uray dagiti kaso iti nalawag a maipapan ti kaadu a panagpapada wenno paggiddiatan, ti maipaadu a panagipag-isu babaen ti maipapan ti kaadu a panagrukod ket masansan a kinaykayat tapno makatulong ti panangipada. Kas pagarigan, ti nadumaduma amaris ket mabalin a mapasayaat no maibatay kadagiti kaatiddog ti allon ti lawag wenno (maipapan ti kaadu) dagiti pannakaibaga a kas ti "berde" ken "asul" a kankanayon nga aggigiddiat a maipatarus babaen ti nadumaduma a tattao. Ti siensia ti panagrukod ket tinawtawagan ti metrolohia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Pedhazur, Elazar J.; Schmelkin, Liora Pedhazur (1991). Panagrukod, Daremdem, ken Panagusig: Ti Maysa a Naipagtitipon nga Arngian (1st nga ed.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. pp. 15–29. ISBN 0-805-81063-3.


text:
Agosto 12
Ti Agosto 12 ti maika-224 nga aldaw ti tawen (maika-225 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 141 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1984 – Marian Rivera, artista iti GMA Network, Siudad ti Quezon
- 1975 – Casey Affleck, Amerikano nga aktor ken direktor ti pelikula
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1944 – Jose Garvida Flores, Filipino a mannurat (naipasngay 1900)
- 1955 – Thomas Mann, mannurat nga Aleman, nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1875)
- 1982 – Henry Fonda, Amerikano nga aktor (naipasngay 1905)
- 2000 – Loretta Young, Amerikana nga aktres (naipasngay 1913)


text:
Pagsasao a Seimat
Ti pagsasao a Seimat ket maysa kadagiti tallo a sasao nga Akinlaud nga Is-isla Almiralidad, dagiti dua a sabali ket ti Wuvulu-Aua ken ti awanen a Kaniet. Ti pagsasao ket insasao babaen dagiti agarup a 1000 a tattao idiay Ninigo ken ti Is-isla Anchorite iti akinlaud a Probinsia ti Manus ti Papua Baro a Guinea.[3] Daytoy ket addaan iti urnos ti balikas iti SVO.[3]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Seimat iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Seimat". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ a b Reporta ti Ethnologue para itiSeimat
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Ti arkibo ti Kaipuleohone kadagiti rekording ken naisurat a material para iti Seimat


text:
Dulag
Ti Dulag ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Leyte iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Dulag ket politikal a nabingbingay iti 45 a barbaranggay.[2]
- Alegre
- Arado
- Bulod
- Batug
- Bolongtohan
- Cabacungan
- Cabarasan
- Cabato-an
- Calipayan
- Calubian
- Camitoc
- Camote
- Dacay
- Del Carmen
- Del Pilar
- Fatima
- General Roxas
- Luan
- Magsaysay
- Maricum
- Barbo (Pob.)
- Buntay (Pob.)
- Cambula District (Pob.)
- Candao (Pob.)
- Catmonan (Pob.)
- Combis (Pob.)
- Highway (Pob.)
- Market Site (Pob.)
- San Miguel (Pob.)
- Serrano (Pob.)
- Sungi (Pob.)
- Rawis
- Rizal
- Romualdez
- Sabang Daguitan
- Salvacion
- San Agustin
- San Antonio
- San Isidro
- San Jose
- San Rafael
- San Vicente
- Tabu
- Tigbao
- Victory
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Municipality of Dulag | (DILG)
- ^ a b "2015 Census of Population, Report No. 3 – Population, Land Area, and Population Density" (PDF). Philippine Statistics Authority. Quezon City, Philippines. Agosto 2016. ISSN 0117-1453. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi Mayo 25, 2021. Naala idi Hulio 16, 2021.
- ^ Akindaya a Visayas Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Naala idi Hulio 8, 2021 (iti Ingles)
- ^ Senso ti Populasion (2020). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hulio 8, 2021.
- ^ Senso ti Populasion (2015). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. Philippine Statistics Authority. Naala idi Hunio 20, 2016.
- ^ Senso ti Populasion ken Sangkabalayan (2010). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Dagup ti Populasion babaen ti Probinsia, Siudad, Munisipalidad ken Baranggay. National Statistics Office. Naala idi Hunio 29, 2016.
- ^ Dagiti Senso ti Populasion (1903–2007). "Rehion VIII (Daya a Visayas)". Tabla 1. Nabilangan ti Populasion kadagiti Nadumaduma a Senso babaen ti Probinsia/Nangato nga Urbano a Siudad: 1903 aginggana idi 2007. National Statistics Office.
- ^ "Probinsia ti Leyte". Datos ti Populasion ti Munisipalidad. Local Water Utilities Administration. Naala idi Disiembre 17, 2016.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Tongano
Ti pagsasao a Tongano (lea fakatonga) ket ti maysa a pagsasao nga Austronesio ti sanga a Polinesio a naisasao idiay Tonga. Daytoy ket addaan iti agarup a 187,000 nga agsasao[4] ken ti nailian a pagsasao ti Tonga.
Pakasaritaan ti transkripsion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti kasapaan a panangipadas mangisurat ti pagsasao a Tongano ket inramid idi babaen da Schouten ken Le Maire iti Kompania ti Olandes ti Daya nga India idi immunada a simmangpet idi 1616. Insuratda dagiti limitado a bilang dagiti pangsandi ken dagiti berbo a nagus-usar iti panangiletra a ponetiko nga Olandes ken innayonna isuda iti maysa a dumakdakkel a listaan ti bokabulario ti Polinesio. Ni Abel Tasman, iti pay Kompania ti Olandes ti Daya nga India, ket pinadas ti nakisao kadagiti indihenio a Tongano a nagus-usar iti bokabulario manipud iti listaan idi simmangpet idiay Tongatapu idi 20 Enero 1643, uray no narigat isuna a naawatan, mabalin a gapu ti panagusar kadagiti balikas manipud kadagiti nadumaduma a sasao a Polinesio.[5]
Dagiti kabagian a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tongan ket maysa kadagiti nadumaduma a pagsasao iti sanga a Polinesio iti sasao nga Austronesio, a kakuyogna ti Hawayano, Māori, Samoano ken Tahitiano, kaspagarigan. No maikuyog iti Niuano, mangbukel daytoy iti subgrupo a Tongiko ti Polinesio.
Gagangay ti Tongano kadagiti sasao a Polinesio gapu ta addaan daytoy iti makunkuna a depinitibo nga aweng. Kas met kadagiti amin a a sasao a Polinesio, ti Tongano ket nakaampon iti ponolohiko a sistema ti proto-Polinesion.
- Nakatalinaay ti Tongano ti kasisigud a proto-Polinesio ti *h, ngem timmipon daytoy iti kasisigud a *s ka siti /h/. (Ti /s/ a mabirukan iti moderno a Tongano ket naala manipud iti *t sakbay iti nangato a sanguana a bokal). Kaaduan dagiti sasao a Polinesio ket napukawda ti kasisigud a proto-Polinesio a glottal stop ti /q/; nupay kasta, natalinaay daytoy iti Tongano ken dagiti bassit-usit a sasao a mairaman ti Rapa Nui.[6]
- Iti proto-Polinesio, ti *r ken *l ket dagidi naisangayan a ponema, ngem nagtitipon dagitoyen iti kaaduan kadagiti sasao a Polinesio, nga ortograpiko a nairepresenta a kas r iti kaaduan a sasao a Daya a Polinesio, ken kas ti l iti kaaduan a sasao a Laud a Polinesio. Nupay kasta, ti pannakaigiddiat ket mabalin a makonstrukto manen gapu ta ti Tongano ket nnagitalinaay ti *l ngem napukawna ti *r.[7]
Nakaro nga inimpluensiaan ti Tongano ti pagsasao a Wallisiano kalpasan idi kinolonisado dagiti Tongano ti isla ti ʻUvea idi maika-15 ken maika-16 a siglo.[8]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Tongano iti Ethnologue (Maika-18 nga ed., 2015)
- ^ Pagsasao a Tongano iti Ethnologue (maika-17 nga ed., 2013)
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Tonga (Tonga Islands)". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto ni Max Planck para iti Siensia ti Pakasaritaan ti Nagtagitaon.
- ^ "Tongan". Ethnologue (iti Ingles). Naala idi 2017-12-13.
- ^ Thompson, Christina (5 March 2020). Sea People: In Search of the Ancient Navigators of the Pacific (iti Ingles). Glasgow, Scotland: William Collins. p. 57-58. ISBN 978-0-00-833905-0.
- ^ The glottal stop in most other Polynesian languages are the reflexes of other consonants of proto-Polynesian; for example, the glottal stop of Samoan and Hawaiian is a reflex of the original *k; the glottal stop of Cook Islands Māori represents a merger of the original *f and *s. Tongan does not show changes such as the *t to /k/ and *ŋ to /n/ of Hawaiian; nor has Tongan shifted *f to /h/. Although Tongan, Samoan and other Western Polynesian languages are not affected by a change in Central Eastern Polynesian languages (such as New Zealand Māori) involving the dissimilation of /faf/ to /wah/, Tongan has vowel changes (as seen in monumanu from original manumanu) which are not a feature of other languages.
- ^ This loss may be quite recent. The word "lua", meaning "two", is still found in some placenames and archaic texts. "Marama" (light) thus became "maama", and the two successive "a"s are still pronounced separately, not yet contracted to "māma". On the other hand "toro" (sugarcane) already has become "tō" (still "tolo" in Sāmoan).
- ^ Akihisa Tsukamoto (1994). LIT Verlag Münster (ed.). Forschungen über die Sprachen der Inseln zwischen Tonga und Saamoa (iti Aleman). p. 109. ISBN 3-8258-2015-7.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- C.M. Churchward, Tongan Grammar. ISBN 982-213-007-4 (Dati ISBN 0-908717-05-9)
- C.M. Churchward, Tongan Dictionary.


text:
UTC+09:30
Ti UTC+09:30 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud iti UTC iti +09:30.
Kas pagalagadan nga oras (amin a paset ti tawen)[urnosen | urnosen ti taudan]
Oceania[urnosen | urnosen ti taudan]
Kas pagalagadan nga oras (panaglalam-ek ti Akin-amianan a Hemisperio)[urnosen | urnosen ti taudan]
Oceania[urnosen | urnosen ti taudan]
- Australia – Sentral nga Pagalagadan nga Oras (ACST)
- New South Wales – Kondado ti Yancowinna (mairaman ti Broken Hill)[1]
- Abagatan nga Australia[1]
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b c "Australia's Main Time Zones". Timeanddate.com. Naala idi 29 Disiembre 2011.