text:
Bietnam
Ti Bietnam (i/ˌvjɛtˈnɑːm/, /ˌvjɛtˈnæm/), opisial a ti Sosialista a Republika ti Bietnam (Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ( listen)), ket isu ti akin-daya unay a pagilian idiay Indotsina a Peninsula isia Abagatan a daya nga Asia. Adda daytoy ti nakarkulo a 87.8 a riwriw nga agtataeng manipud idi 2011, daytoy ti maika-13 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong, ken ti maika-8 a kaaduan ti populasion a pagilian ti Asia. Ti nagan ti Bietnam ket maipatarus a kas ti "Abagatan a Biet", ken opisial a naampon idi 1945. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti Tsina iti amianan, ti Laos iti amianan a laud, ti Cambodia iti abagatan a laud, ken ti Baybay Abagatan Tsina iti daya.[8] Ti siudad a kapitoliona ket ti Hanoi manipud idi naikaykaysa iti Amianan ken Abagatan a Bietnam idi 1976.
Dagiti Bietnamis ket nagbalinda a nawaya manipud ti Imperial a Tsina idi 938 AD, kalpasan ti Gubat ti Karayan Bạch Đằng. Dagiti nagsasaruno a Bietnamis a naarian a dinastia ket rimmang-ay idi ti pagilian ket heograpiko ken politikal a nagpadakkel iti Abagatan a daya nga Asia, aginggana idi ti Indotsina a Peninsula ket nakolonisado babaen ti Pransia idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti Umuna a Gubat ti Indotsina ket dimtengan ti panakaiturong ti panakapapanaw dagiti Pranses idi 1954, a nakaibatbatian ti politiko a panakabingbingay ti dua nga estado ti Bietnam, ti Amianan ken Abagatan a Bietnam. Ti suppiat a nagbaetan dagitoy dua a bangir ket kimmaro, nga adda dagiti adu a ganganaet a pannakibibiang, idi las-ud ti Bietnam a Gubat, a nagpatinggaan ti panagballigi ti Amianan a Bietnam idi 1975.
Ti Bietnam idin ket naipagkaykaysa babaen ti maysa a Komunista a gobierno, ngem daytoy ket politikal a naisinsina ken pimmanglaw. Idi 1986, ti gobierno ket nangirugi ti serie kadagiti ekonomiko ken politikal a reporma, a nagirugian ti dalan a panakaikaduaan ti Bietnam kadagiti ekonomia ti lubong.[9] Baaen ti 2000, daytoy ket nakaipatakderen kadagiti kaaduan a diplomatiko a panakibiang kadagiti pagilian. Ti panagkadakkel ti ekomnomiana ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong manipud idi 2000,[9] ken segun ti Citigroup, iti kastoy nga idadakkel ket maidisso nga agtultuloy. Ti Bietnam ket adda ti kangatuan a Gapuanan a Pagsurotan ti Sangalubongan a Panagpadakkel kadagiti 11 a kangrunaan nga ekonomia,[10] ken dagiti nagballigi a panagrepormana ti ekonomia ken ti pannakitiponna ti Organisasion ti Sangalubongan a Komersio idi 2007. Nupay kasta, ti pagilian ket agtultuloy nga agsagsagaba kadagitinangato nga agpang ti inekualida ti matgedan, dagiti adu a paggiddiatan ti panagaywan ti salun-at a probision, ken dagiti saan anasayaat a ekualidad ti henero.[11][12][13][14][15]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Robbers, Gerhard (30 Enero 2007). Ensiklopedia dagiti batay-linteg ti lubong. Infobase Publishing. p. 1021. ISBN 978-0-8160-6078-8. Naala idi 1 Hulio 2011.
- ^ Bietnam - Heograpia. Index Mundi, 12 Hulio 2011. Naala idi 19 Disiembre 2011.
- ^ Opisina dagiti Sapasap nga Estadistika. 2011 sosial - estadistika a datos ti ekonomia.
- ^ a b c d "Bietnam". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Abril 2012 estimate. Naala idi 26 Septiembre 2012.
- ^ "Gini a Pagsurotan". Banko ti Lubong. Naala idi 2 Marso 2011.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2010. Panagrangrang-ay ti nagtagitaoan a pagsurotan ti turong: Tabla G". Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 5 Enero 2011.
- ^ "Sosialista a Republika ti Bietnam". Travelsradiate.com. Naala idi 6 Agosto 2011.
- ^ Ti Baybaya Abagatan Tsina ket naibagbaga idiay Bietnam a kas ti Baybay Daya (Biển Đông).
- ^ a b "Ti baro a kita ti ekonomia ti Bietnam". BBC News. 18 Oktubre 2004.
- ^ Weisenthal, Joe (22 Pebrero 2011). "3G a Pagpagilian". Businessinsider.com. Naala idi 6 Agosto 2011.
- ^ "Reporta ti Inekualidad ti Bietnam". Mekong nga Ekonomika. 2005. Naala idi 7 Nobiembre 2010.
- ^ "Panakaiwarwaras ti Matgedan ti Pamilia – Gini a Pagsurotan". CIA World Factbook, 2008 a datos. Naala idi 27 Nobiembre 2011.
- ^ "ScienceDirect – Warnakan dagiti Ekonometriko: Iti panakalungsot dagiti gapuanan ti inekualidad ti sektor ti salun-at nga adda ti pakaipakatan ti inekualidad ti malnutrision idiay Bietnam". Sciencedirect.com. 12 Septiembre 2002. Naala idi 6 Agosto 2011.
- ^ doi: 10.2307/2761129
Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
- ^ Gallup, John Luke (2002). "Ti paglakuan a matgedan ti obra ken inekulidad idiay Bietnam idi tatwtawen ti 1990". Ideas.repec.org. Naala idi 7 Nobiembre 2010.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Herring, George C. Ti Kaatiddogan a Gubat ti Amerika: Ti Estados Unidos ken Bietnam, 1950–1975 (maika-4 nga edidion, 2001).
- Jahn GC. 2006. Ti tagtagainep ket saan pay a nalpas. Iti: P. Fredenburg P, Hill B, manmannurat. Ti pannakibinningay ti bagas para iti kappia ken prosperidad iti Kalatakan a Subrehion ti Mekong Subregion. Victoria, Australia: Sid Harta Publishers. p 237–240.
- Karrnow, Stanley. Bietnam: Ti Maysa aPakasaritaan. Penguin (Saan a Klasiko); Maika-2 nga edision (1 Hunio 1997). ISBN 0-14-026547-3.
- McMahon, Robert J. Dagiti Nangruna aParikut iti Pakasaritaan ti Bietnam a Gubat: Dagiti Dokumento ken Salaysay (1995).
- Oxford a Diksionario dagiti Nalaing nga Agadadal, Maika-7 nga edision, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan.
- Tucker, Spencer, ed., Ensiklopedia ti Bietnam a Gubat (1998) 3 tom. repernsia; ken tipay maysa a tomo a naipabassit nga edision (2001).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Bietnam idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Bietnam idiay Wikiquote
- Bariweswes ti pagilian manipud ti damdamag ti BBC
- Vietnam a naikabil idiay Ti Kinapudno a Libro ti Lubong
- Bietnam manipud dagiti Bilioteka ti UCB GovPubs
- Kitaen ti Bietnam idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Inggles)
- Bietnam idiay Encyclopædia Britannica
- Wikimedia Atlas iti Bietnam
- Key Panagrang-ay a Panagipadto para iti Bietnam
- Gobierno
- Portal ti Gobierno tiietnam
- Partido Komunista ti Bietnam - opisiala sapot ti pagsaadan (iti Bietnamis)
- Nailian nga Asemblia - lehislatibo a bagi ti Bietnam
- Opisina dagiti Sapasap nga Estadistika
- Ministro ti Ganganaet a Panakibiang
- Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete
- Bietnam
- Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti komunista nga estado
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
- Dagiti agmaymaysa a partido nga estado
- Dagiti sosialista nga estado
- Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


c: text/html

text:
Palau
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Palau
- Dagiti pagilian idiay Oceania
- Dagiti purpuro ti Taaw Pasipiko
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Pilipinas
- Dagiti estado a nawaya a naigimong ti Estados Unidos
- Mikronesia
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti dati a kolonia ti Espana
- Dagiti dati a kolonia ti Hapon
- Dagiti dati a kolonia ti Alemania
- Daya nga India ti Espana
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti republika
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1994
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hungaria
Ti Hungaria i/ˈhʌŋɡəri/ (Hungaro: Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ( denggen)) ket maysa a naserraan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa.[5] Daytoy ket mabirukan idiay Labneng Karpato ken nabeddengan babaen ti Eslonakia iti amianan, Ukrania, ken Romania iti daya, Serbia, ken Kroasia iti abagatan, Eslobenia iti abagatan a laud ken Austria iti laud. Ti kapitolio ti pagilian, ken ti kadakkelan a siudadna, ket ti Budapest. Ti Hungaria ket maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti Visegrád a Grupo, ken ti Schengen a Tulagan . Ti opisial a pagsasaona ket ti Hungaro, a naamammuan pay a kas ti Magyar, a paset daytoy Finno-Ugric a grupo ken isu daytoy ti kaaduan a naisasao ti saan nga Indo-Europeano a pagsasao idiay Kappon ti Europa.[6]
Kalpasan dagiti paset ti panawen a nagsasaruno a panagtataeng dagiti Celta, Romano, Huns, Eslabo, Gepid, ke Avar, ti pundasion ti Hungaria ket naipundar idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ti Hungaro a prinsipe a ni Árpád, a ti nalatak nga apona a ni San Esteban I ket naipangato iti trono idi 1000 AD iti balangat nga inpatulod babaen ni Papa Silvestre II manipud idiay Roma. Ti Pagarian ti Hungaria ket adda daytoyen manipud idi 946 a tawtawen,[nota 1] ken dagiti nadumaduma apuntos ket naikedkeddeng idi a kas maysa a nangruna a politikal a bileg idiay Europa, a maysa akadagiti kultural a sentro ti Lumaud a Lubong.[7][8] Kalpasan ti agarup a 150 a tawtawen ti bassit a Otomano a panaturay (1541–1699), ti Hungaria ket naitiptipon iti Habsburg a Monarkiay, ken kalpasan daytoy ket naikeddeng a kas gudua ti dua a monarkai ti Austro-Hungaria (1867–1918).
Daytoy ket maysa a nalatak a bileg aginggana idi gibus ti Sangalubongan a Gubat I, ti Hungaria ket nannugpalan a nakapukaw kadagiti agarup a 70 porsiento ti teritoriona, maysa a pagkatlo ti etniko a Hungaro a populasion,[9] ken amin dagiti sangladanna babaen ti Tulag ti Trianon,[10] a dagiti termino ket ket naikedkeddeng a nakaro unay babaen kadagiti kaaduan ti Hungaria.[11] Kalpasan ti nabagas nga ekonomiko ken politikal a pannakatalna, ti Hungaria ket nasakupan ti autoritario a turay, ken nagtengan ti pannakikaduana iti Nazi nga Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II. Kalpasan ti gubat, ti Hungaria ket tinurayan babaen dagiti Sobiet, a simsimrek iti panawen ti Komunista idi 1947 kalpasan ti pannakabangon ti Republika ti Tattao ti Hungaria. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen, ti Hungaria ket nakagun-od ti nawatiwat a sangalubongan a pannakadlaw idi las-ud ti Rebolusion ti 1956, ti kadakkelan a yaalsa a rimsua iti kaunegan ti sakup ti Sobiet. Kalpasan ti paset tipanawen ti kadawyan a liberal a turay ti komunismo, idi 1989 ti Hungaria ket nangirugrugi ti naballigi a panaglukatna kadagiti pagbeddenganna iti Austria, a mangtulong daytoy ti panagpadaras ti panagrebba ti Dumaya a Panagkaykaysa.
Manipud idi 1989, ti Hungaria ket tinurturayanen babaen ti demokratiko a parlamentario a republika, ken tatta nga aldawen ket naikedkeddeng a kas maysa a narang-ay a pagilian nga adda ti nangato a matgedan nga ekonomia.[12] Ti Hungaria ket maysa kadagiti tallopulo a kadayegan a papanan dagiti turista iti lubong, a mangawawis kadagiti 10.2 a riwriw a turista ti tunggal maysa a tawen (2011).[13] Ti pagilian ket pagtaengan ti kadakkelan a sistema ti rukib ti napudot nga ubbog[14] ken ti maikadua a kadakkelan a napudot a danaw iti lubong (Danaw Hévíz), ti kadakkelan a danaw iti Tengna nga Europa (Danaw Balaton), ken ti kadakkelan a masna akaruotan idiay Europa (Hortobágy).
Pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti porma ti gobierno idi iti dayta a panawen ket nagbalbaliw wenno saan a naamammuan, a gapuanan kadagiti nabiit a panagsarsardeng
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Senso ti Populasion idi 2001 – Nailian ken kondado a datos – Pakabuklan ti datos". Nepszamlalas.hu.
- ^ KSH . Naala idi 15 Agosto 2012.
- ^ Senso a Datos idi 2011 ti Opisina ti Sentral a Hungaro ti Estadistika. Naala idi 27 Marso 2012.
- ^ a b c d "Hungary". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 18 Abril 2012.
- ^ "Heograpia ::Hungaria". cia.gov. Naala idi 31 Agosto 2011.
- ^ Sangalubongan a panakaisao: dagiti panggep para iti panagampon ti Inggles a bokabulario kadagiti sabsabali a pagsasao – Liblibro ti Google. Liblibro ti Google. Naala idi 20 Septiembre 2010.
- ^ Mario D. Fenyo. "Literaturea ken Politikal a Panagbalbaliw: Budapest, 1908–1918: Panagginnatang ti Pilosopiko a kagimongan ti Amerikano, 1987". Books.google.com.au.
- ^ Clara Margaret Czégény: Dagiti Tinawtawid a Hungaro a Reseta ni Helen
- ^ "Dagitinaranas a kinapudno – Pakasaritaan". MTI. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Bernstein, Richard (9 Agosto 2003). "Daya ti Danube: Nakakalkaldaanga Siglo ti Hungaria". The New York Times. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ "Hungaria". Encarta. Naidulin manipud ti kasisigud idi 31 Oktubre 2009. Naala idi 12 Nobiembre 2008.
- ^ Panakaidasig ti Pagilian ti Sangalubongan a Banko, 2007
- ^ "UNWTO Barometro ti Sangalubongan a Turismo". Organisasion ti Sangalubongan a Turismo. Naala idi 30 Hulio 2012.
- ^ "Agbiruk – Sangalubongan nga Edision – The New York Times". International Herald Tribune. 29 Marso 2009. Naala idi 20 Septiembre 2009.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Hungaria idiay Wikimedia Commons
- Hungaria
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti republika
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti naserraan ti daga a pagilian
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Koran
Ti Koran wenno Qur'an (Arabo: القرآن al-qur'ān, wenno "ti panangisao", maawagan pay iti Al Qur'ān Al Karīm wenno "Ti Madaydayaw a Qur'an"), ket ti nasantuan a libro ti Islam. Mamati dagiti Muslim a ti Qur'an ket ti literal a balikas ti Dios iti pagsasao nga Arabo ken ti pagpatinggaan ti paltiing ti Dios iti sangkataoan, a naipalgak ken ni Muhammad, ti maudi a profeta ti Islam, iti unos ti 23 a tawtawen babaen ken ni anghel a Jibril (Gabriel).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]


text:
Plantilia:Datos ti pagilian Santa Sede
Ti Plantilia:Datos ti pagilian Santa Sede ket isu ti akin-uneg a pagyanan ti linaon a saan a mabalin a dagus a maiparang. Saan a dagus nga us-usaren daytoy babaen dagiti plantilia a kas ti Plantilia:wagayway, wagaywayikono, ken dadduma pay.
Dagiti kadawyan a parametro
Dagiti kas pagarigan a panag-usar
- {{wagaywayikono|Santa Sede}} → Santa Sede
- {{wagaywayikono|Santa Sede}} →
Dagiti mainaig a plantilia
Pangngaasi a kitaen dagiti sumaganad a mainaig a linaon ti pagilian a plantilia:


text:
Louis Armstrong
Ni Louis Armstrong[1] (Agosto 4, 1901 – Hulio 6, 1971),[2] a nabirngasan ti Satchmo[3] wenno Pops, ket maysa idi nga Amerikano trompetero ken kumakanta ti dias manipud idiay New Orleans, Louisiana.
Isu ket nagbalin a prominente kadagiti tawtawen ti 1920 a kas maysa a "managparnuay" nga agay-ayam ti koroneta ken trompeta,ni Armstrong ket naikabatayan ti impluensia iti dias, a nangibalbaliw ti pakatengngaan ti isip ti musika manipud ti naumnong nga improbisasion iti agmaymaysa a panagpabpabuya. Nga adda ti nalaka a malasin a nauneg ken naisangsangayan a kasla graba a boses, ni Armstrong ket maysa pay idi a manakaimpluensia a kumakanta, a nagipakpakita ti kalaing ng agparparang-ay, a mangkilkillo kadagiti liriko ti kanta para iti kapanggepan a panagiyebkas.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kinaynayatanna a maibalikas ti naganna iti Louie. "Kasla iti Louis Armstrong—a inpaletrana ti naganna ti Louis, ngem kinaykayatna amaibaga ti Louie," a linaglagip ni Louie Bellson [1]. Ni Armstrong ket nairehistro idi a kas ni "Lewie" para iti 1920 a Senso ti E.U.. Dagiti nadumaduma a madama a rekord isu ket tinawtawagna ti "Louie" iti entablada, a kas ti 1952 nga "Adda Kadi ti Makaipalawag?" manipud ti madama nga album Idiay Eskandinabia tom.1. Daytoy ket nasken a malaglagip a ti "Lewie" ket isu ti Pranses a pannakabalikas ti "Louis" ken sapasap nga inus-usar idiay Louisiana. Nupay kasta, no isu ket tumawtawag ti bagina iti "Hello Dolly!," binalbalikasna ti naganna a kas ti "Lewis" ("Kumusta, Dolly. Daytoy ket ni Lewis, Dolly"), a binalbalikasna ti 's'.
- ^ Ni Armstrong ket inbagbagana idi a saan segurado ti pannakaipasngayna, ngem nagramrambak ti kasangayna iti Hulio 4. Isu ket kaykanayon a naguted ti tawen iti 1900 no agbitbitl aiti publiko (urayno isu ket nagusar ti 1901 iti bukodna a Social Seguridad ken dagiti daaduma pay a pappapel iti gobierno). A nagus-usar kadagiti dokumento ti Romano Katoliko a Simbaan idi inpabunyag ti apongna a baket, ti agsuksukimat ti musika ti New Orleans a ni Tad Jones ket nangikeddeng ti pudno a panakayanak ni Armstrong a kas idi Agosto4, 1901. Nga adda dagiti nadumaduma a ebidensia a makapasingked, daytoy a petsa maawawaten babaen dagiti eskolar para kenni Armstrong. Kitaen pay ti panagparbo ti edad Ni Armstrong ket awan ti tengnga a naganna, ngem ti 1949 a Time a bariweswes ti magasina ket nangited kaniana ti tengnga a nagan iti Daniel. Dagiti rehistro ti senso ken panagbuniag ket nagpasingked nga isu ket awan ti tengnga a nagan.
- ^ Para iti "kartera a ngiwat."
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Armstrong, Louis. Satchmo: Ti Biagko idiay New Orleans. ISBN 0-306-80276-7
- Armstrong, Louis ken Thomas nga Agkakabsayt a Lallaki. Armstrong, iti Bukodna a Balikas: Napilpili a Sursurat. ISBN 0-19-514046-X
- Bergreen, Laurence "Louis Armstrong: Ti Nalala a Biag" ISBN 0-553-06768-0
- Brothers, Thomas "New Orleans ni Louis Armstrong" ISBN 0-393-06109-4
- Cogswell, Michael. Armstrong: Ti Sarita ti Ruar t Entablada. ISBN 1-888054-81-6
- Elie, Lolis Eric. Ti Surat manipud idiay New Orleans. Kasisigud anaiprenta iti Gourmet. Naipreta manen iti Best Food Writing 2006, Inurnos babaen ni Holly Hughes, ISBN 1-56924-287-9
- Jones Max and John Chilton. Sarita ni Louis Armstrong. ISBN 0-306-80324-0
- Meckna, Michael. Satchmo: Ti Louis Armstrong nga Ensiklopedia. ISBN 0-313-30137-9
- Storb, Ilse. "Louis Armstrong: Ti Depenitibo a Biograpia". ISBN 0-8204-3103-6
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Louis Armstrong idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Louis Armstrong idiay Wikiquote


text:
Sulu
Ti Sulu ket maysa nga isla a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti ili ti Jolo. Sakupen ti Sulu dagiti akintengnga nga is-isla ti Arkipelago ti Sulu, iti nagbaetan ti Basilan ken Tawi-Tawi.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Sulu iti 19 nga ili.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) (Inggles) naala idi 4 Hunio 2013


text:
Wikipedia
Ti Wikipedia ket maysa nga ensiklopedia nga addaan nawaya a linaon a nakatiponan/pakatiponan dagiti sinurat ken/wenno patarus dagiti agparparawad iti sangalubongan. Maysa a wiki daytoy a sitio a kaipapananna a nawaya a baliwan ti asino man ti ania man nga artikulo ditoy.
Ti Wikipedia ket maysa a pabrikati Wikimedia Foundation, Inc.
Adda iti babaen ti GNU Free Documentation License (GFDL) amin a texto iti Wikipedia, kasta met ti kaaduan kadagiti ladawan wenno imahen ken dadduma pay a linaonna. Agtalinaed ti karbengan ti panagtagikua kadagiti agparparawad kabayatan a paspasingkedan met ti GFDL a nawaya ken libre a maidaya ken maiwaras dagiti linaon.
- Jimmy Wales – Nagpakannabangon, ti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia.


text:
Ni Dwight David "Ike" Eisenhower (maibalikas a /ˈaɪzənhaʊər/, eye-zən-how-ər; Oktubre 14, 1890 – Marso 28, 1969) ket isu idi ti maika-34 a Presidente iti Estados Unidos manipud idi 1953 agunggana idi 1961. Isu idi ket dati a lima a bituen a heneral iti Buyot ti Estados Unidos idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan aGubat, ken nagserbi a kas ti Kangatuan nga Agbilbilin kadagiti Kumaduaan a Puersa idiay Europa; responsiblidadna dagiti panagplano ken panangimaton ti panagraut iti Amianan nga Aprika idiay Operasion a Panagsilaw idi 1942–43 ken ti nagballigi a panagraut iti Pransia ken Alemania idi 1944–45, manipud ti Lumaud a Sanguanan. Idi 1951, isu ti immuna anagbalin a kangatuan nga agbilbilin ti NATO.[2]
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Dwight D. Eisenhower idiay Wikimedia Commons


text:
Masna a didigra
Ti masna a didigra ket isu ti nangruna makabusor a pasamak a pagbanagan manipud dagiti masna a proseso iti Daga; dagiti kaspagarigan ket dagiti layus, dagiti panagpugso ti bulkan, dagiti gingined, dagiti tsunami, ken dagiti dadduma pay a heolohiko a proseso. Ti masna a didigra ket mabalin a gapuanan ti pnnakapukaw iti biag wenno pannakadadael iti tagikua, ken kadawyan a mangibati kadagiti ekonomiko a pannakadadel kadagiti malabsanna, ti kakaro daytoy ket depende iti kapinget dagiti napektaran a populasion , wenno ti abilidadda nga umimbag.[1]
Ti maysa a makabusor a pasamak ket saan a pakaipangatuan ti agpang iti didgra no mapasamak iti lugar nga awan ti madanaw a populasion.[2][3][4] Iti maysa a madanar a lugar, nupay kasta, a kas ti San Francisco, ti maysa agingined ket mabalin nga adda iti makadidigra apagbanagan ken makabati ti napaut a pannakadadael, a makasapul iti tawtawen a panagsimparequiring years to repair.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ G. Bankoff, G. Frerks, D. Hilhorst (eds.) (2003). Pannakadanar a Panagmapa: Dagiti Didigra, Panagrang-ay ken Tattao. ISBN ISBN 1-85383-964-7.
- ^ Luis Flores Ballesteros. "Ania kadi ti mangikeddeng ti didigra?" 54 Pesos Sep 2008:54 Pesos 11 Sep 2008.
- ^ D. Alexander (2002). Dagiti Pamunganayan ti Panagplano ti Emerhensia ken Panangimaton. Harpended: Terra publishing. ISBN ISBN 1-903544-10-6.
- ^ B. Wisner, P. Blaikie, T. Cannon, ken ni I. Davis (2004). Mariesgo - Dagiti Masna a Peggad, pannakadanar ti tattao ken dagiti didigra. Wiltshire: Routledge. ISBN ISBN 0-415-25216-4.


text:
BitTorrent
Ti BitTorrent ket nagan ti maysa a client application wenno programa para iti torrent, maysa a pangibingay iti file a protocol a peer-to-peer (P2P), a pinarnuay ni Bram Cohen, maysa a programmer. Nadisenio ti BitTorrent a pagiwaras ken pakaiwarasan ti dadakkel a kantidad ti datos ngem saanna nga apektaran ti kunsumo iti taudan a server ken bandwidth wenno pegges ti network.
Ti orihinal nga aplikasion a BitTorrent ket naisurat iti Python a pagiprograma ket ti taudan a kodigona ket nairurar iti babaen ti Lukat a Taudan a Licensia a BitTorrent. Ti nagan a "BitTorrent" ket dumakdakamat iti protocol a pangiwaras, ti orihinal a pang-cliente nga aplicasion, ket ti tipo a file a
.torrent.
Akinruar a Kasilpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- BitTorrent
- BitTorrent Tracker Support
- Bitgle - the bit torrent search engine powered by Google CSE


text:
Papa Marcelino
Ni Santo Papa Marcelino, segun ti Liberiano a Katologo, ket nagbalin nga Obispo ti Roma idi 30 Hunio 296, isu ti simmaruno idi kenni Santo Papa Cayo.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy nga artikulo ket mangitiptipon ti testo manipud ti naipablaak nga adda tattan idiay publiko a pagturayan: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Santo Papa Marcelino". Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Papa Marcelino idiay Wikimedia Commons


text:
V. S. Naipaul
Ni Vidiadhar Surajprasad "V. S." Naipaul (/ˈnaɪpɔːl/ wenno /naɪˈpɔːl/; naipasngay idi 17 Agosto 1932) ket maysa a taga- Trinidad-Britaniko a mannurat iti Indo-Trinidadiano a tawidan iti Bhumihar Brahmin[1] a naamammuan para kadagiti nobelana a nangipatengnga iti isip iti legado iti kolonialismo iti Britaniko nga Imperio. Isu ket nagsurat pay kadagiti obra a saan a piksion, a kas dagiti panagsursurat ti panagbanniaga ken dagiti salaysay.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Ni Karnad ket alaenna ti Naipaul, tinawtawganna iti 'tuleng iti uni'". News Track India. 2012-11-03. Naala idi 2012-11-04.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sasao a mainaig ti V. S. Naipaul idiay Wikiquote
- Kitaen ti V. S. Naipaul idiay Gandat ti Nawaya a Direktorio (Inggles)


text:
Taaw Pasipiko
Nagsasabtan: 0°N 160°W / 0°N 160°W
Ti Taaw Pasipiko (manipud iti Latin a nagan a Mare Pacificum, "nalinak a baybay", nga inyawag ti Portuges a mannaliasat a ni Fernando Magellan) ti kadakkelan a bagi ti danum iti lubong. Sakupenna ti apagkatlo ti rabaw ti Daga, addaan iti kalawa a 179.7 riwriw a kuadrado kilometro (69.4 a riwriw kuadrado milia).
Addaan ti Taaw Pasipiko iti agarup 25,000 nga is-isla a kaaduan a masarakan iti abagatan ti ekuador.
Masarakan iti lumaud a pingpingir ti Taaw Pasipiko ti adu a baybay, ti kadadakkelan ket dagiti Baybay Celebes, Baybay Coral, Baybay Daya a Tsina, Baybay ti Hapon, Baybay Abagatan Tsína, Baybay Sulu, Baybay Tasman, ken Baybay a Duyaw.


text:
Vincent van Gogh
Ni Vincent Willem van Gogh (Marso 30, 1853 – Hulio 29, 1890) ket maysa a pintor nga Olandes, a kaaduan a mabigbigbig kas maysa kadagiti kalalaingan a pintor iti pakasaritaan ti arte iti Europa. Pinutarna dagiti obrana (mapattapatta nga aganay a 900 a pinintaan ken 1,100 a drowing) iti uneg laeng ti sangapulo a tawen sakbay a nagsagaba iti sakit ti isip (a maatap a gapu iti a bipolar disorder) sa nagpakamatay. Saan unay a nagballigi kas pintor idi sibibiag pay, ngem kalpasan ti ipapatayna napartak ti panaglatakna, nangruna idi maipabuya ti 71 a pinturana idiay Paris idi Marso 17, 1901 (11 a tawen kalpasan ti ipupusayna).
Ti impluensia ni Van Gogh iti expressionismo, fauvismo ken nasapa nga abstraksion ket nakasaksaknap, kas makita iti adu nga agduduma nga aspeto ti maika-20 a siglo nga arte. Ti Museo Van Gogh iti Amsterdam ket nairuknoy kadagiti obra ni Van Gogh ken dagiti kapatadanna. Ti Museo Kröller-Müller iti Otterlo iti met laeng Olanda, ket addaan met iti adu a koleksion ti pinintaan ni Van Gogh. Sumagmamano a pintura ni Van Gogh ket mairaman kadagiti kanginginaan a pintura iti lubong. Idi Marso 30, 1987, ti pinintaan ni Van Gogh nga Irises ket nalako iti US$53.9 milion iti Sotheby's; idi met Mayo 15, 1990, ti pinturana a Portrait of Dr. Gachet ket nalako iti US$82.5 milion iti Christie's.
Dagiti nalatak nga obra[urnosen | urnosen ti taudan]
- (1885) Inggles: The Potato Eaters
- (1888) Inggles: Bedroom in Arles
- (1888) Inggles: Cafe Terrace at Night
- (1888) Inggles: The Red Vineyard
- (1889) Inggles: The Starry Night
- (1889) Inggles: Irises
- (1889) Inggles: Still Life: Vase with Twelve Sunflowers
- (1889) Pranses: Portrait de l'artiste sans barbe
- (1890) Inggles: Portrait of Dr. Gachet
- (1890) Inggles: Wheat Field with Crows
- (1890) Inggles: Peasant Woman Against a Background of Wheat
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti imprenta babaen ni Vincent van Gogh, vggallery.com.


text:
CALABARZON
Nagsasabtan: 14°00′N 121°30′E / 14.000°N 121.500°E
Ti CALABARZON ket maysa kadagiti rehion iti Pilipinas, napusgan kas Region IV-A. Ti rehional a kapitoliona ket ti Siudad ti Calamba iti probinsia ti Laguna. Addaan ti rehion iti 5 a probinsia, ti Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, ken Quezon. Ti nagan a "CALABARZON" ket ti nagan dagitoy a 5 a probinsia.
Ti rehion ket masarakan iti umabagatan a laud ti Luzon, iti abagatan ken laud ti Metro Manila.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Calabarzon (Inggles) naala idi 29 Mayo 2012


text:
Thomas Edison
Ni Thomas Alva Edison (Pebrero 11, 1847 – Oktubre 18, 1931) ket maysa idi nga Amerikano nga inbentor ken negosiante. Isu ket nagiparang-ay kadagiti adu a ramramit a nalatak a nakaimpluensia iti biag ti lawlaw ti lubong, a mairaman ti ponograpo, ti kamera ti pelikula, ken ti maysa a napaut a, praktikal nga elektriko a bumbilia a silaw. Isuket nanaganan ti "Ti Baglan ti Parke ti Menlo" babaen dagiti reporter ti warnakan, isu ket maysa kadagiti immuna nga inbentor a nangipakat kadagiti pamunganayan ti masa a produksion ken ti dakkel a gatad ti timpuyogan aginggana ti pamay-an ti panagparnuay, ken gapu ti daytoy, isu ket kankanayon a naipammadayawan ti panakapartuat ti immuna nga industrial a pagsukimatan a laboratorio.[1]
Ni Edison ket isu ti maikapat a kaaduan a prolipiko nga inbentor iti pakasaritaan, a nagtengtengngel kadagiti 1,093 patente ti EU a nainaganan kaniana, ken dagiti pay adu a patente idiy Nagkaykaysa a Pagarian, Pransia, ken Alemania. Isu ket naipammadayawan pay kadagiti a parnauy a nakaparawad ti masa a komunikasion ken, iti naisangsangayan, dagiti telekomunikasion. Dagitoy ket mairaman ti stock ticker, ti maysa a mekaniko a panagrehistro ti butos, bateria para iti eletriko a karro, elektrikal a bileg, nairekord a musika ken dagiti agkutkuti a pelikula.
Dagiti napasayaat nga obrana kadagitoy a paset ket nagrang-ayan idi ti nasapa akarerrna a kas maysa nga operador ti telegrapo. Ni Edison ket nagparang-ay ti sistema ti panagparnuay ti elektriko a bileg ken panagiwarwaras[2] kadagiti balbalay, negosio, ken dagiti pabrika – ti nangruna a panagrang-ay iti moderno nga industrialisado a lubong. Ti immuna estasion ti elektrisidadna idi ket idiay Kalsada Perlas idiay Manhattan, New York.[2]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Walsh, Bryan. "The Electrifying Edison." Web: Time Hulio 5, 2010
- ^ a b "Con Edison: Ti Ababa a Sarita ti Con Edison - elektrisidad". Coned.com. Enero 1, 1998. Naala idi Octubre 11, 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Thomas Edison idiay Wikimedia Commons
Dagiti sasao a mainaig ti Thomas Edison idiay Wikiquote


text:
Shia nga Islam
Ti Shia (Arábiko: شيعة, Shīʿah) ket mangirepresenta ti kadakkelan sismatiko a sekta iti Islam, a mangbukbukel kadagiti 10-20% kadagiti Muslim iti lubong. Dagiti agraraem iti Shia nga Islam ket tinawtawagan ti Shi'ites wenno Shias. Ti "Shia" ket isu ti ababa a porma iti naipakasaritaan nga insasao iti Shīʻatul ʻAlī (شيعة العلي), a ti kaibuksilanna ket "dagiti sumursurot", "sangkatipunan", wenno "partido" ni Ali a manugang ken kasinsin Mahoma, a naipammatian dagiti Shia a simmaruno kenni Mahoma idiay Kalipato.
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, Inc.
- Encyclopædia Iranica. Sentro para dagiti Irani a Panagadal, Unibersidad ti Columbia. ISBN 1-56859-050-4.
Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]
- Peter J. Chelkowski (ed.), Kankanayon a Pannagaramid: Ti Taziyah ken dagiti sabaliaRitu ti Shiite (Siudad ti Salt lake (UT), Seagull Books, 2010) (Seagull Books - Enactments).
- Corbin, Henry (1993). Pakasaritaan ti Islamiko a Pilosopia, inpatarus babaen ni Liadain Sherrard ken niPhilip Sherrard. Kegan Paul Internasional iti pannakaikadduaan dagiti Islamiko a Pablaak para iti Instituto dagiti Ismaili a Panagadadal. ISBN 0-7103-0416-1.


text:
Apulia
Ti Apulia[3] ket maysa a rehion ti Italia idiay Akin-abagatan nga Italia a pagbeddenganna ti Baybay Adriatiko iti daya, ti Baybaya Honiko iti abagatan a daya, ken ti Ilet ti Òtranto ken Golpo ti Taranto iti abagatan. Ti akian-abagatan unay a pasetna, a naamammoan a kas ti Salento peninsula, ket mangporma ti nangato a mukod iti "butas" ti Italia. Ti rehion ket buklenna ti 19,345 kuadrado kilometro (7,469 sq mi), ken ti populasionna ket agarup a 4.1 a riwriw. Daytoy ket nabeddengan babaen kadagiti sabali a rehion ti Molise iti amianan, ti Campania iti laud, ken ti Basilicata iti abagatan a laud. Dagiti kaarrubana a Gresia ken Albania, ket ballasiwenna ti Honiko ken Baybay Adriatiko. Ti rehion gunay-ay ti kaadayo ti amianan ti Monte Gargano. Ti siudad a kapitoliona ket ti Bari.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket mabirukan idiay abagatan a daya nga ungto ti Italiano a peninsula, ti Apulia ket sakupenna ti agarup a 19,000 kuadrado kilometro (7,336 sq mi) kadagiti agsasaruno a tana ken naisanglad ti ababa a turturod. Ti tengnga a lugar tirehion ket sakupen ti Murge, ti nawatiwat, namaga bassit a karst a banak. Ti laeng kabanbantayanna, ket ti Gargano a promotorio ken ti Monti Dauni, ket saan a makalabes ti 1,150 m (3,800 pié) ken mabirukan dagitoy idiay amianan ti Apulia, nga isu daytoy ti kabassitan ti banbantay a rehion ti Italia.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1
- ^ EUROPA – Press Releases – Rehional a GDP ti tunggal maysa a tao idi 2008 GDP ti tunggal maysa a tao a nagtataeng a simmakup manipud ti 28% iti EU27 a katimbengan ti Severozapaden idiay Bulgaria aginggana ti 343% idiay kaunegan a Londres
- ^ Manipud ti Griego Ἀπouλίa; iti Italiano: Puglia pannakabalikas [ˈpuʎʎa] (Demonimo: Pugliese).
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Apulia idiay Wikimedia Commons


text:
Tattao nga Espaniol
Ti termino a tattao nga Espaniol, wenno Kastila (Espaniol: los españoles) ket adda ti dua a naisangsangayan a kayatna a saoen: Iti tinawtawid, daytoy ket mangipakat kadagiti patneng a tattao iti aniaman a paset ti España. Ngem iti kinaudi, daytoy ket nagbalin payen a adda ti maysa alegado a kayatna a saoen, a mangtudtudo kadagiti tattao nga agtengtengngel ti Espaniol a panakaumili.
Iti kaunegan ti España adda dagiti adu a bilang dagiti nationalismo ken rehionalismo, a maniballatek ti narikut a pakasaritaan ti daytoy pagilian. Ti opisial a pagsasao ti España ket ti Espaniol (naamammoan pay a kas ti Kastellano), a paagalagadan apagsasao a naibatay iti medeibal a dialekto dagiti Kastellano iti amianan a tenganga nga España. Adda dagiti nadumaduma a sapasap a rehional a pagsasao a naisasao. A malaksid ti Basko, dagiti pagsasao a patneng iti España ket dagiti Romanse a pagsasao.
Adda dagiti adu a populasion iti ruar ti España nga adda ti kaputotan nga immalis manipud idiay España; a kaaduan anaisangsangayan idiay Latin nga Amerika.
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Castro, Americo. Willard F. King kenSelma Margaretten, trans. Dagiti Kastila: Pangiyuna kadagiti Pakasaritaanda. Berkeley, California: Unibersida ti California a Pagmalditan, 1980. ISBN 0-520-04177-1.
- Chapman, Robert. Rumrumsua a Kinarikut: Ti Kinaudi a Sakbayan aPakasaritaan iti Abagatan-Daya nga España, Iberia, ken ti Laud a Mediteraneo. Cambridge: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1990. ISBN 0-521-23207-4.
- Goodwin, Godfrey. Islamiko nga España. San Francisco: Chronicle Books, 1990. ISBN 0-87701-692-5.
- Harrison, Richard. España itiParbangon ti Pakasaritaan: dagiti Iberio, dagiti Penisio, ken dagiti Griego. New York: Thames & Hudson, 1988. ISBN 0-500-02111-2.
- James, Edward (ed.). Bisigoda nga Esña: Dagiti Baro nga Arngian. Oxford: Clarendon a Pagmalditan, 1980. ISBN 0-19-822543-1.
- Thomas, Hugh. Ti Tagabo a Komersio: TiPakasaritaan iti Atlantiko aKomersio ti Tagabu 1440–1870. Londres: Picador, 1997. ISBN 0-330-35437-X.


text:
Astronomia
Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nailangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a aks ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panag-gunay dagiti nailangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti lang-ang.
Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babaloniko, Griego, Insík, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Ti naipakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunutanen iti agdama a aldaw a kapdpada ti astropisika.
Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nailangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.
Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikapawadda kadagiti nagruna a panakaduktalan nga atronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo mabalin da a mapakabaelan ti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktalan ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.
Ti astronomia ket saan koma a maipaallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti panakibiang ti nagtagitaoan ket maikabagian kadagiti puesto dagiti nailangitan a banag. Uray no dagitoy dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.[1]
Dagiti linaon
Dagiti balikas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (ἄσtpov), "bituen" ken -nomy manipud ti nomos (vόuoς), "linteg" wenno "kultura") literal a kayatna a saoen ket ti "linteg dagiti bituen" (wenno "kultura dagiti bituen" depende ti panakaipatarus).
Panagusar ti terminno nga "astronomia" ken "astropiska"[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti sapapsap, ti termino nga "astronomia" wenno "astropisika" ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto.[2][3][4] Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti "astronomia" ket mangitudo "ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua"[5] ken ti "astropisika" ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag "dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena".[6] Adda dagiti kaso, a kas ti panakyamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, "astronomai" ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti "astropisikas" ket inusar a panakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto.[7] Nupay kasta, gapu dagiti moderno a pangsuksukisok ti astronomia ket ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika.[2] Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti "astronomia" ken "astropisika," paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika adepartamento,[3] ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda ti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia.[4] Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi ununana nga aldaw, ti astronomia ket binuklan laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma alokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Itimaipatinayon kadagiti seremonia a pang-usar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panagikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti panakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay panakaawat ti kaatiddog ti tawen.[8]
Sakbayan a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naararamid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasap anga astronomia ket pudno a binuklan ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa anaipanpanunotan kadagitiplaneta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulana ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamatian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naamammoan a kas ti [heosentriko a modelo]] ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.[9]
Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kaagiti Babilonio, a nagipaidda kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion.[10] Ti Babilonio ket naduktalanda adagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naamammoan a kas ti saros.[11]
Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ya ti astronomia ti naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena.[12] Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naamammoan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio.[13] Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemissperio a naala manipud ti Griega nga astronomia.[14] Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa a analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan anaiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko anga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.[15]
Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomi aket kaaduaan a nagtaltalinaay idiay mediebal a Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagioti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nangiturongan ti panakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga [obserbatorio]] idiay Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo.[16][17][18] Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immunanan nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen.[19] Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kaauan ket Persiano kenArabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a parawad iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta apanawen ket nangipaaamoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen.[20][21] Naipampamatian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu[22] ket mabalin a nagibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio.[23] Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.[24][25][26][27]
Sientipiko a rebolusion[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi kas-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing timaysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.[28]
Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna.[29] Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.[28]
Dagiti adu pay a panakaduktalan ket gapu kadagiti panakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna anabirukan a planeta.[30] Ti kaadayo ti maysa abituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.[31]
Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti panakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.[32]
Dagiti naisangsangayan a panakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan ti panakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.[20]
Ti kaada ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa anailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng id maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti "akin-ruar" nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti panakaipalawan ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo.[33] Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagususar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagityo a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopioket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetio nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.
Mapalpaliiw nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
ti astronomia, ti kangrunaan ataudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti daduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion.[34] Ti mapalpalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng mannipud nangatoa lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaamo kadagitoy a supaset ket naited dita baba.
Radio nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro.[35] Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.[35]
Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar.[35] Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.[7][35]
Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[7][35]
Inpranalabbasit nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti panakaduktalan ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Itigapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti atatiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas.[36] Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal tikimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.[37]
Optikal nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia.[38] Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naararamid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket nararamid ti panag-uasr kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm),[38] ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.
Ultrabioleta nga astronomia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm).[35] Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken amaaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagitii OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali ng aariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabai a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.[35] Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isunga nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a pangarukod.[35]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo; Brewer, W.D. (translator) (2001). Ti Baro a Kosmos : Ti Panagiyamammo ti Astronomia ken Astropisika. Berlin, New York: Springer. ISBN 3-540-67877-8.
- ^ a b Scharringhausen, B. "Usiosero ti Kaipapanan ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b Odenwald, S. "Dagiti naidulin a Saludsod ken Sungbat ti Astronomia: Ania kadi ti paggiddiatan a nagbaetan ti astronomia ken astropisika?". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b "Penn State Erie-a Pagadalan iti Siensia-Astronomia ken Astrophisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan par aiti "astronomia". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ "Merriam-Webster Online". Dagiti nagbanagan para iti "astropisika". Naala idi 20 Hunio 2007.
- ^ a b c Shu, F. H. (1982). Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang. Mill Valley, California: Dagiti Libro ti Unibersidad ti Siensia. ISBN 0-935702-05-9.
- ^ Forbes, 1909
- ^ DeWitt, Richard (2010). "Ti Ptolemaiko a Sistema". Dagiti sirmata ti lubong: Ti Pangyuna ti Pakasaritaan ken Pilosopia ti Siensia. Chichester, Inglatera: Wiley. p. 113. ISBN 1-4051-9563-0.
- ^ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Pilosopiko a Transaksion ti Naarian a Kagimongan 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272.
- ^ "Dagiti salip ken ti Saros". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 30 Oktubre 2007. Naala idi 28 Okrubre 2007.
- ^ Krafft, Fritz (2009). "Astronomia". Iti Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth. Baro a Pauly ni Brill.
- ^ "Hiparko iti Rodas". Pagadalan iti Matematika ken Estadistika, Unibersidad ti St Andrews, Eskosia. Naidulin manipud ti kasisigud idi 23 October 2007. Naala idi 28 Oktubre 2007.
- ^ Thurston, H., Nasapa nga Astronomia. Springer, 1996. ISBN 0-387-94822-8 p. 2
- ^ Marchant, Jo (2006). "Panagsuksukisok ti napukaw nga oras". Nature 444 (7119): 534–8. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
- ^ Kennedy, Edward S. (1962). "Panagrepaso: Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Bukodna a Lugar iti Sapasap a Pakasaritaan ti Obserbatorio babaen ni Aydin Sayili". Isis 53 (2): 237–239. doi:10.1086/349558.
- ^ Micheau, Francoise. "Dagiti Sientipiko nga Instituto iti Mediebal nga Asideg a Daya". pp. 992–3., iti (Rashed & Morelon 1996, pp. 985–1007)
- ^ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism. Brill Academic Publishers. p. 350. ISBN 90-04-09855-0.
- ^ Kepple, George Robert; Glen W. Sanner (1998). Ti Rabii a LangitPagsurotan ti Agpalpaliiw, Tomo 1. Willmann-Bell, Inc. p. 18. ISBN 0-943396-58-1.
- ^ a b Berry, Arthur (1961). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia Manipud Immununa aPnawen Aginggana ti Maikasangapulo ket siana a Siglo. New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20210-0.
- ^ Hoskin, Michael, ed. (1999). Ti Cambridge nga Ababa a Pakasaritaan ti Astronomia. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 0-521-57600-8.
- ^ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). Ti naarian apagarian iti Ghana, Mali, ken Songhay: biag idiay medienal nga Aprika. H. Holt. ISBN 978-0-8050-4259-7.
- ^ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Ti salip ket nangiyeg ti panakaitunton ti mediebal nga Aprikano nga obserbatorio". Baro a Sientista. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ "Agsuksukisok ti Kosmiko nga Aprika ti Aprika nga astronomia". Siensia idiay Aprika. Naala idi 3 Pebrero 2002.
- ^ Holbrook, Jarita C.; Medupe, R. Thebe; Urama, Johnson O. (2008). Astronomia ti Aprikano a Kultura. Springer. ISBN 978-1-4020-6638-2.
- ^ "Dagiti Aprikano ket nagadalda ti astronomia idi mediebal a panawen". Ti Naarian aKagimongan. 30 Enero 2006. Naidulin manipud ti kasisigud idi 9 Hunio 2008. Naala idi 3 Pebrero 2010.
- ^ Stenger, Richard Ti bituen ket nangipalpalawag ti Aprikano a 'Stonehenge'. CNN. Disiembre 5, 2002. Naala idi 2011-12-30.
- ^ a b Forbes, 1909, pp. 58–64
- ^ Forbes, 1909, pp. 49–58
- ^ Forbes, 1909, pp. 79–81
- ^ Forbes, 1909, pp. 147–150
- ^ Forbes, 1909, pp. 74–76
- ^ Belkora, Leila (2003). Panagtartaripatu kadagiti kalangitan: ti sarita ti panakaduktalan tayo iti Nagririmpuok a Bitbituen. CRC Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7.
- ^ "Elektromagnetiko nga Espektro". NASA. Naidulin manipud ti kasisigud idi 5 Septiembre 2006. Naala idi 8 Septiembre 2006.
- ^ a b c d e f g h Cox, A. N., ed. (2000). Astropisikal a Kuantidan ni Allen. New York: Springer-Verlag. p. 124. ISBN 0-387-98746-0.
- ^ Staff (11 Septiembre 2003). "No apay a ti inpranalabbasit ng astronomia ket nadayeg a topiko". ESA. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ "Inpranalabbasit nga Espektroskopia – Ti Pakadagupan". NASA/IPAC. Naala idi 11 Agosto 2008.
- ^ a b Moore, P. (1997). Atlas iti Law-ang ni Philip. Gran Britania: George Philis Limited. ISBN 0-540-07465-9.


text:
Liberia
Ti Liberia i/laɪˈbɪəriə/, opisial a ti Republika iti Liberia, ket maysa pagilian idiay Laud nga Aprika. Nabeddengan daytoy babaen ti Sierra Leone iti laud, ti Guinea iti amianan ken ti Côte d'Ivoire iti daya. Ti aplaya ti Liberia ket kaaduan a buklen dagiti kabakiran ti mangle bayat dagiti bassit ti populasionna iti uneg ket buklen dagiti kabakiran a mapan kadagiti banak iti namaga a karuotan. Daytoy a pagilian ket agtagikua ti 40% iti nabati a Ngato a Guinea a kabakiran. Ti Liberia ket adda iti napudot nga ekuatorial a klima, nga adda ti katudtuduan iti bulan ti Mayo aginggana ti Oktubre a panawen ti tudo ken narusanger nga angin ti harmattan kadagiti nabati a paset iti tawen. Ti Liberia ket sakupenna ti kalawa a 111,369 km2 (43,000 sq mi) ken pagtaengan dagiti 3.7 a riwriw a tattao. Ti Ingglés ket isu ti opisial a pagsasao, bayat dagiti sumurok a 30 a patneng a pagsasao ket maisasao iti uneg ti pagilian.
A mairaman ti Etiopia,ti Liberia ket maysa kadagiti dua a moderno a pagilian iti Sub-Sahara nga Aprika nga awan ti ramut iti Europeano a kolonisasion iti Aprika. Mangrugi idi 1820, daytoy a rehion ket tinaengan babaen dagiti nawayaan nga Amerikano a tagabu a tinulungan iti Gimong ti Amerikano a Kolonisasion, ti maysa a pribado nga organisasion a namatmati a dagiti tagabu idi ket adda iti kasayaatan a panawayawayas ken ekualidad idiay Aprika. Dagiti nawayaan a tagabu manipud kadagiti barko ket naipatulodda pay idiay ken saanda a naipasubli idiay nagappuanda a pagilian. Idi 1847, dagiti a nagkolonia ket nagbangon iti Republika iti Liberia, a nagbangon ti maysa a gobierno a naibatay iti Estados Unidos ken ninaganan ti kapitolio a siudad iti Monrovia para kenni James Monroe, ti maikalima a presidente iti Estado Unidos ken maysa a kangrunaan a nagsuporta ti kolonisasion. Dagitoy a nagkolonia, naamamoan a dagiti Ameriko-Liberiano, ket nangidaulo dagiti politiko ken ekonomia a paset iti daytoy a pagilian.
Daytoy a pagilian ket nangirugi ti panagmoderno idi panawen ti 1940 iti sumaganad a panagpuonan iti Estados Unidos idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ken ti ekonomia a panagwaywayas babaen ni Presidente William Tubman. Ti Liberia ket nagipatakder a kameng iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Organisasion iti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti maysa a milisia a kudeta ket nagibatuag ti Amerko-Liberiano a nangipangulo idi 1980, nga isu daytoy ti panagrugi ti politiko ken ekonomiko a panagalla-alla ken dagiti simmaruno a dua a sibil a gubat a nagibati kadagiti agarup a 250,000 a natnatay a tattao ken nagdadael ti ekonomia iti daytoy a pagilian. Ti kappia a tulag idi 2003 ket nagiturong daytoy ti demokratiko a panagbutos idi 2005. Tatta nga aldaw, ti Liberia ket agungungar manipud kadagiti agtaltalinaed a nagbanagan iti sibil a gubat ken dagiti minaig a panag-ablo ti ekonomia, nga adda ti agarup a 85% iti populasion ket agbibiag iti baba ti internasional a linia ti kapanglaw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Liberia
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1847
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Antártiko
Ti Antártiko ( /ænˈtɑrktɪk/ wenno /ænˈtɑrtɪk/[1]) ket maysa a polar a rehion, a naisangayan a rehion a nakapalikmut ti Abagatan nga Ungto iti Daga, iti bangir ti Artiko a rehion a nakapalikmut ti Amianan nga Ungto. Ti Antártiko ket buklenna ti kontinente iti Antártika ken dagiti yelo a samang, dandanum, ken dagiti isla teritorio idiay Akin-abagatan a Taaw a naisanglad ti abagatan iti Antártiko a Nagsasabtan.[2] Daytoy a rehion ket sakupenna ti 20% iti Akin-abagatan a Hemisperio, a daytoy a 5.5% (14 a riwriw km2) ket ti rabaw a lugar iti kontinente.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti marina a paset iti daytoy a rehion ket buklenna ti lugar ti aplikasion iti internasional a Taripnong para iti Konserbasion iti Antártiko a Marina nga Agbibiag a Magungun-od (CCAMLR),a para kadagiti teknikal a rasrason ti Taripnong ket agususar ti maysa a karkulo kadagiti Nagsasabtan a linia babaen ti panatitipon dagiti nainaganan a linia a puntos iti igid dagiti paralela iti latitud ken dagiti meridiano iti longitud.[3] Ti panaka-inplementasion iti Taripnong ket tinartaripatu babaen ti internasional a Komision a naikuartel idiay Hobart, Australia babaen ti nasayaat a sisitema iti tinawen a naipabatang ti panagkalap, dagiti lisensia ken internasional a mangusisa kadagiti mangngalap a barko, ken dagiti pay satelite a panagpalpaliiw.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ti balikas ket kasisigud a naibalikasan nga awan ti /k/, ngem ti panangiletra a panakabalikas ket kadawyan a nagbalin nga adda ti maysa. Ti "c" ket kasisigud idi a nainayon para kadagiti etimolohikal a rason ken nakaalliwaw a daytoy ket saan a mabaliksan.
- ^ Sientipiko a Komite iti Antártiko a Panagsukisok (SCAR)
- ^ Taripnong para iti Konserbasion iti Antártiko a Marina nga Agbibiag a Magungun-od


text:
Georges Pompidou
Ni Georges Jean Raymond Pompidou (Pransés: [ʒɔʁʒ pɔ̃pidu]; 5 Hulio 1911 – 2 Abril 1974) ket isu ti Primo Ministro ti Pransia manipud idi 1962 aginggana idi 1968, isu ti nagtengngel ti kapautan a panagtaken iti daytoy a puesto, ken kalpasanna nagbalin a Presidente ti Republika ti Pransia manipud idi 1969 aginggana idi pimmusay.
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Isu ket naipasngay idi idiay komuna ti Montboudif, departamento ti Cantal idiay tengnga ti Pransia.[1] Kalpasan ti panagturposna ti literario ken dagiti humanidad idiay Lycée Louis-le-Grand, nga idiay ket ginayyemna ti taga-Senegal ken masakbayan a mannaniw ken estadista a ni Léopold Sédar Senghor, isu ket nagturpos manipud idiay École Normale Supérieure iti degrado ti Agrégation iti literatura.
Isu ket immuna a nagisursuro ti literatura idiay lycée Henri IV idiay Paris aginggana a inabangan idi 1953 babaen ni Guy de Rothschild nga agtrabaho idiay Rothschild. Idi 1956, isu ket naidutok a kas mangimaton a heneral ti dayta a banko, ti puesto a tinenggelna aginggana idi 1962. Kalpasanna, isu ket inabangan babaen ni Charles de Gaulle a mangimaton ti Pundasion Anne de Gaulle para iti sindrome ni Down (ni Anne nga anak a babai ni de Gaulle ket nagsakit ti Sindrome ni Down.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Georges Pompidou idiay Wikimedia Commons
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Wall, E. H. (1976). "Pompidou, Georges Jean Raymond". Iti William D. Halsey. Collier's Encyclopedia 19. Macmillan Educational Corporation. p. 236.


text:
VIGAN CITY - Agladladingit ita ti sibubukel nga organisasyon dagiti babakla ti ili ti Narvacan, Ilocos Sur gapu iti pannakatay ti kamiembruan da.
Segun ken ni Christian Molina, presidente ti Narvacan StarGaze Organization iti nasao nga ili, bantayanda ti imbestigasyon iti napapatay a bading a ni Romel Cabrera alyas Melai.
Innayon pay ni Molina a masdaaw da no apay a napapatay isuna ket nasingpet ken awan iti bisyo na.
Malaksid iti panangkondenar da iti nasao a pammapatay, tulungan da pay ti pinansiyal ti pamilya ti biktima.
Maipalagip a nasarakan a natay ni Cabrera iti igid ti baybay idiay Barangay Turod nga nga arigna nangurungor ti tengnged na.


text:
Guinea
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Katkategoria:
- Guinea
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Pranses
- Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1958
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Umar
Ni Umar (Plantilia:Lang-ar-at, c. 586–590 CE – 7 Nobiembre 644), naitituloan ti Farooq ti Natan-ok ket maysa idi kadagiti kabilegan ken impluensial a Muslim a nagturturay iti pakasaritaan.[2] Isu ket maysa idi a sahabi (kumadduaan) ti Islamiko a propeta a ni Mahoma. Isu ti nangsukat kenni Kalipa Abu Bakr (632–634) a kas ti maikadua a Kalipa ti Rashidun a Kalipato idi 23 Agosto 634. Isu ket maysa idi a nalaing a hurista ken isu ket nadayeg a naamammoan para iti hustisiana, a nakagunodanna ti titulo nga Al-Farooq (Ti mangilaslasin ti nagbaetan ti umno ken dakes). Babaen ni Umar ti Islamiko nga Imperio ket naipadakkel ti saan pay a nakitkita a kinapardas a nagturturay ti amin a Sassanid a Persiano nga Imperio ken ti ad-adu ngem pagkatlo ti Dumaya nga Imperio ti Romano.[3] Dagit ipanagrautna ti Sassanid a Persiano nga Imperio ket nagbanagan ti panakaparukma ti Persiano nga imperio iti basbassit ngem dua a tawtawen.[4] Ni Umar idi, segun ti Hudio a tradison, ti nangipaigid ti Kristiano a panagiparit kadagiti Hudio ken nangpalubos kadagiti Hudio idiay Herusalem ken ti panagraem.[5]
Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Muhammad, ibn Sa'ad (830-840 BCE). At-Tabaqat al Kubra. pp. Kapitulo 3 panid 281.
- ^ Ahmed, Nazeer, Islam iti Sangalubongan a Pakasaritaan: Manipud ti Ipupusay ti Propeta a ni Mahoma aginggana ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, Amerikano nga Instituto ti Islamiko a Pakasaritaan ken Cul, 2001, p. 34. ISBN 0-7388-5963-X.
- ^ Hourani, p. 23.
- ^ http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Caliphate.html
- ^ Dubnow, Simon (1968). Pakasaritaan dagiti Hudio: Manipud ti Romano nga Imperio aginggana ti Panawen ti Nasapa a Mediebal 2. Cornwall Books. p. 326. ISBN 9780845366592.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Donner, Fred, Dagiti nasapa nga Islamiko a Panagrukma, Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan, 1981.
- Guillaume, A., Ti Biag ni Muhammad, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1955.
- Hourani, Albert, Pakasaritaan ti tattao nga Arabo, Faber ken Faber, 1991.
- Madelung, Wilferd, Dagiti Simarmaruno kenni Muhammad, Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1997.
- "G.LeviDellaVida ken M.Bonner "Umar" iti Ensiklopedia ti Islam CD-ROM nga Edision v. 1.0, Koninklijke Brill NV, Leiden, Ti Olanda 1999"
- Previte-Orton, C. W (1971). Ti Abababa Medibal a Pakasaritaan ti Cambridge. Cambridge: Umibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
- Mano kadagiti Kumadduam nga Ammom? Babaen ni Ali Al-Halawani
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Naiyaon manipud ti Ti Pakasaritaan dagiti Kalipa babaen ni Jalal ad-Din as-Suyuti
- Sirah ti Amirul Muminin Umar Bin Khattab (r.a.a.) babaen ni Shaykh Sayyed Muhammad bin Yahya Al-Husayni Al-Ninowy.


text:
Victor Hugo
Ni Victor Hugo, wenno ti napno a nagan Victor Marie Hugo (Pransés a pannakabalikas: [viktɔʁ maʁi yɡo]; 26 Pebrero 1802 – 22 Mayo 1885) ket maysa idi a Pranses a mannaniw, nobelista, ken dramatista nga isu ti kaaduan naamammoan kadagiti amin a Pranses a Romantiko a mannurat. Idiay Pransia, ti panakadayeg ni immuna a nanipud kadagiti daniwna ken dagiti pay nobelana ken dagiti dramatiko a nagun-odanna. Kadagiti adu a tomo ti daniw ket mairaman ti, Les Contemplations ken La Légende des siècles ket naisangsangayan a naitakderan kadagiti nangato a panakaireggetan. Iti ruar ti Pransia, ti kalatakan nga obrana ket dagiti nobela a Les Misérables, 1862, ken Notre-Dame de Paris, 1831, (naamammoan pay iti Inggles a kas ti The Hunchback of Notre-Dame).
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Victor Hugo idiay Wikimedia Commons


text:
Bukidnon
Ti Bukidnon ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti rehion ti Amianan a Mindanao. Ti Siudad ti Malaybalay ti kapitoliona. Kabeddengna dagiti probinsia ti Misamis Oriental, Agusan del Sur, Davao del Norte, Cotabato, Lanao del Sur, ken Lanao del Norte.
Ti Bukidnon ti maibilang a pagtaraonan ti Mindanao gapu kadagiti adu a plantasion iti probinsia, kas koma iti nalalawa a plantasion ti pinia.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bukidnon ket addaan kadagiti 2 a siudad ken 20 nga ili.
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 12 Pebrero 2013
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Amianan a Mindanao (Inggles) naala idi 17 Abril 2013


text:
Agrikultura
Ti agrikultura, makunkuna pay iti panagtalon wenno talonen, ket isu ti panagtalon kadagiti ayup, mulmula, fungi, ken dagiti dadduma pay a porma ti biag para iti taraon, sagut, bio-sungrod ken dagiti dadduma pay a produkto nga inus-usar tapno matalinaay ti biag.[1] Ti agrikultura ket isu ti kangrunaan anairang-ay iti pannakaipangato ti sedentario a sibilisasion ti tao, nga ti panagtalon iti panagpaamo kadagiti sebbangan ket nagpartuat kadagiti taraon a nangitagibi ti sibilisasion. Ti panagadal ti agrikultura ket makunkuna a kas maipapan ti agrikultura a siensia. Ti agrikultura iti sapsap a panagibagbaga ket mangitudtudo kadagiti tignay ti tao, urayno daytoy ket napalplaiiw pay kadagiti naisangayan a sebbangan iti kuton ken anay.[2][3] Ti balikas nga agrikultura ket isu ti pannaka-ampon iti Latin nga agricultūra, manipud ti ager, "maysa atalon",[4] ken cultūra, "kultibasion" iti nainget a kapanunota iti "panagkali iti daga".[5] Isunga, ti lieteral a panagbasa ket mangited ti "panagkali iti taltalon".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Panagtalged ken Salun-at iti Agrikultura. International Labour Organization. 1999. pp. 77–. ISBN 978-92-2-111517-5. Naala idi 13 Septiembre 2010.
- ^ "Para iti matalinaai nga arkitektura, panunutem ti kiteb". NewScientist. Naidulin manipud ti kasisigud idi 28 Pebrero 2010. Naala idi 26 Pebrero 2010.
- ^ B. Hölldobler & E.O. Wilson (1990). The Ants. Cambridge MA: Belknap. ISBN 978-0-674-48525-9.
- ^ Panagbiruk ti Latin a Balikas
- ^ Panagbiruk ti Latin a Balikas
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- Alvarez, Robert A. (2007). "Ti Panagmartsa ti Imperio: Dagiti mangga, Abokado, ken ti POlitika ti Panagisubli". Gastronomica, Tom. 7, Blng. 3, 28–33. Naal idi 12 Nobiembre 2008.
- Bolens, L. (1997). "Agrikultura" iti Selin, Helaine (ed.), Ensiklopedia iti pakasaritaan ti siensia , teknolohia, ken Medisina kadagiti Daan a Lumaud a Kultura. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht/Boston/Londres, pp. 20–22.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti midia a mainaig ti Agrikultura idiay Wikimedia Commons
- Dagiti sasao a mainaig ti Agrikultura idiay Wikiquote


text:
Ni Elbridge Thomas Gerry (/ˈɛlbrɪdʒ ˈɡɛri/; Hulio 17, 1744 – Nobiembre 23, 1814) ket maysa idi nga Amerikano a estadista kendiplomatiko. A kas Demokratiko-Republikano isu ket napili a kas ti maikalima a Bise Presidente iti Estados Unidos (1813–1814), a nagserbi babaen ni James Madison, aginggana idi pimmusay kalpasan ti maysa ket kagudua atawen iti terminona.[1]
- ^ Isu ti maikadu a Bise Presidente a pimmusay bayat nga adda ti opisina; ti immuna ket ti sinarunona, a ni George Clinton.
Dagiti midia a mainaig ti Kategoria:Elbridge Gerry idiay Wikimedia Commons


text:
Santa Lucia (pagilian)
Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
(Naibaw-ing manipud idiay Saint Lucia)
Katkategoria:
- Santa Lucia (pagilian)
- Dagiti pagilian ti Karibe
- Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
- Dagiti isla a pagilian
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Inggles
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1979
- Dagiti isla ti Santa Lucia
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Periodiko a lamisaan dagiti elemento
Ti periodiko a lamisaan dagiti elemento ket listaan dagiti amammo nga atomos. Iti lamisaan (pakaammo) dagiti elemento ket naikabilda a naurnosan babaen dagiti Atomiko a numero a mangrugi iti kababaan a numero. Ti atomiko a numero ti maysa nga elemento ket kapadana ti bilang dagiti elektron wenno dagiti proton iti dayta a maitudtudo nga atomo.
Iti lamisaan ti periodiko dagiti elemento ket naur-urnosda kadagiti punto ken grupo.
Ti maysa nga aray dagiti elemento iti labes ti lamisaan ket makunkuna a maus a punto. Ti tunggal maysa a punto ket addaan dagiti numero:manipud ti 1 aginggana ti 7. Ti umuna a punto ket addan laeng ti 2 nga elemento dagitoy ket ti hidróheno ken helio. Ti maika-2 a punto ken maika-3 a punto ket addaan dagitoy a dua kadagiti 8 nga elemento. Dagiti dadduma ken sumaganad a punto ket atatiddog da.
Ti maysa a tukol dagiti elemento a pababa ti lamisaan ket makunkuna a grupo. Adaan dagiti 18 a grupo iti pagalagadan a periodiko a lamisaan. Ti tunggal maysa a grupo ket addaan ti maysa a numero manipud ti 1 aginggana ti 18. Dagiti elemento iti maysa a grupo ket addaanda kadagiti elektron nga agpapada a naurnos, a daytoy ket mangited kaniada ti agpapada a kimiko a tagikua. Kas pagarigan, ti grupo nga 18 ket naamamuan a kas ti natakneng nga alingasaw gapu ta dagitoy ket alingasaw da amin ken saanda a mabalin a mairaman kadagiti sabsabali nga atomo.
Ti periodiko a lamisaan ken mabalin nga usaren dagiti kimiko tapno mapaliiwanda dagiti pagtulada, ken dagiti minaig a nagbaetan dagiti elemento. Kas pagarigan, dagiti elemento iti baba ken ti adayo a kanigid iti lamisaan ket kaaduan kadagitoy ket metaliko, ken dagiti elemento iti ngato a kanawan ket isuda ti kabassitan a metaliko.
Adda tallo a sistema dagiti grupo a numero; ti maysa ket agus-usar ti Arabiko a numero ken dagiti sabali a dua ket agus-usarda Romano a numero. Ti Romano a numero a nagnagan ket isu dagitoy ti immuna nga inus-usar ken dagitoy to tinawtawid a nagnagan; ti Arabiko a nagnagan ket isu dagitoy ti kabarbaro a nagnagan a nga ususaren ken inampon ti Internasional a Kappon iti Puro ken Naidangep a Kimika (Inggles: International Union of Pure and Applied Chemistry ((IUPAC)). Ti IUPAC a nagnagan ket kinabuksilan a panagsukat ti dan a Romano a numero a sistema gapu ta dagitoy ket agus-usar da ti agpapada a nagnagan nga agipalpalawag ti sabsabali a banbanag a dagitoy ket kadawyanda a makaallilaw.
Ti periodoko a lamisaan ket pinarnuay ken inurnos babaen ti Ruso a kimiko a ni Dmitri Mendeleev idi 1869.
Dagiti linaon[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy a kadawyan a panakaurnos ti periodiko a lamisaan ket ilasinna dagiti Dagiti lantanido (lanthanoids) ken Dagiti aktinido (actinoids) (ti f-a lapped) manipud kadagiti sabsabali nga alemento. Ti nalawa a periodiko a lamisaan ket iramanna ti f-a lapped. Ti naigay-at a periodiko a lamisaan ket agnayon ti maika-8 ken maika-9 a puntos, agiraman ti f-a lapped ken aginayon ti teoriko a g-a lapped.


text:
Surigao del Sur
Ti Surigao del Sur ket maysa a probinsia iti Pilipinas a masarakan iti Rehion ti Caraga iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti ili ti Tandag. Kabeddengna dagiti probinsia ti Surigao del Norte iti amianan, Agusan del Norte ken Agusan del Sur iti laud, ken Davao Oriental iti abagatan.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Addaan ti Surigao del Sur iti 17 nga ili ken 2 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Caraga (Inggles) naala idi 24 Abril 2012


text:
Tanap ti Cagayan
Nagsasabtan: 17°37′N 121°43′E / 17.617°N 121.717°E
Ti Tanap ti Cagayan (Cagayan Valley) ket maysa kadagiti rehion ti Pilipinas, a napusgan kas Rehion II wenno Rehion 02. Buklen ti lima a probinsia: Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ken Quirino. Ti siudad ti Tuguegarao ti rehional a sentro ti Tanap ti Cagayan.
Masarakan ti rehion iti dakkel a tanap iti amianan-a-daya a deppaar ti Luzon, iti nagbaetan dagiti kabambantayan ti Kordiliera ken Sierra Madre. Bineltak ti Karayan Cagayan, ti kaatiddogan a karayan iti pagilian, ti Tanap ti Cagayan.
Politikal a pannakaguduagudua[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti komponente a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
- Siudad ti Cauayan, Isabela
- Siudad ti Santiago, Isabela¹
- Siudad ti Tuguegarao, Cagayan
- Siudad ti Iligan, Isabela
¹ Maysa nga agwaywayas a komponente a siudad ti Siudad ti Santiago.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ 2010 a Senso a Pakaammo ti Tanap ti Cagayan (Inggles) naala idi 30 Abril 2012


text:
Tenis
Ti tenis ket ay-ayam a kadawyan nga ay-ayamen ti maysa a tao a kasuppiatna ti agmaymaysa a kasupadi (agmaymaysa) wenno baetan ti dua a sankakuyogan dagiti dua nga agay-ayam (dua nga agay-ayam). Ti tunggal maysa nga agay-ayam ket agusar ti rakueta a nakuerdasan iti linas tapno matiro ti lungog a goma a bola a naabbongan ti pieltro iti ngatuen wenno lawlaw ti iket ken iti korte ti kasuppiatna. Ti gandat ti ay-ayam ket panagy-ayam ti bola iti pamay-an a ti kasuppiat ket sanna a mabalin a may-ayam ti nasayaat a panangisubli.[1]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "ITF Dagiti Alagaden ti Tenis – Alagaden 25 (Ti Nasayaat a Panangisubli)". ITF. Naala idi 5 Mayo 2012.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Tenis idiay Wikimedia Commons


text:
Christopher Columbus
Ni Christopher Columbus (Italiano: Cristoforo Colombo; Espaniol: Cristóbal Colón; sakbay idi 31 Okrubre 1451 – 20 Mayo 1506) ket maysa idi nga eksplorador, kolonisador,ken nabigador, a naipasngay idiay Republika iti Genoa, a tatta nga aldawen ket ti akin-laud a Italia.[2][3][4][5] Babaen ti panagikeddeng dagiti Katoliko a monarkia iti España, isu ket nakakompleto kadagiti uppat a panagdaliasat iti ballasiw ti Taaw Atlantiko a nangiturong ti sapasap a Europeano a panakaamoan dagiti Amerikano a kontinente. Dagitoy a panagdaliasat, ken dagiti ganetgetna a mangipatakder kadagiit agtultuloy a pagtaengan idiay isla ti Hispaniola, ket nangirugi ti panmay-an ti Espaniol a kolonisasion, a nagisakbayan ti sapasap a Europeano a kolonisasion a nagbalin a naamammoan a kas ti "Baro a Lubong".
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti ladawan ni Christopher Columbus – Dagiti panid ti monumento ni Columbus. Vanderkrogt.
- ^ Christopher Columbus Encyclopædia Britannica. 2010. Encyclopædia Britannica Online. 8 Hunio 2010.
- ^ Eskolastiko a Manursuro – Christopher Columbus (1451–1506) Dagiti Rekurso ti Panagisursuro, Dagiti Maisingasinga Libro ti Ubbing, ken dagiti Aktibidad ti Estudiante. Milton Meltzer. Mannurat, Ni Columbus ken ti Lubong a Nagpalawlaw Kaniana.
- ^ World Book – Columbus, Christopher "Columbus, Christopher". Ti World Book Store ket adda dagiti ensiklopedia, diksionario, atlas, tulong ti panagobra, tulong ti panagadal, ken pagsurotan ti kurikulum. 2010
- ^ Questia – COLUMBUS, CHRISTOPHER "Columbus, Christopher". Questia – Ti Online a Biblioteka dagiti Libro ken Warnakan. 2010
Dagiti Pakailaglagipan kenni Columbus: Wenno, Urnong dagiti Pudno a Dokumento iti Dayta a Narambakan a Nabigador (panid 9) Taudan a pagilian: USA. Pampanid: 428. Nangipabaak: BiblioBazaar. Petsa a panakaipablaak: 2010-01-01.
Pakasaritaan ti Patneng nga Amerikano para kadagiti Sinantao (panid 127) Dagiti mannurat: Dorothy Lippert, Stephen J. Spignesi ken Phil Konstantin. Paperback: 364 a pampanid. Nangipablaak: For Dummies. Petsa a panakaipablaak: 2007-10-29.
Dagiti tattao ti Karibe: ti maysa nga ensiklopedia ti arkeolohia ken tinawtawid a kultura (p. 67) Mannurat: Nicholas J. Saunders. Hardcover: 399 a pampanid. Nangipablaak: ABC-CLIO. Petsa a Panakipablaak: 15 Hulio 2006.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Christopher Columbus idiay Wikimedia Commons


text:
Agimtuod Dagiti Agtutubo
Pangbirokak iti Nasayaat a Paglinglingayan?
No maysaka a Kristiano, napilika la ketdi iti paglinglingayam. Saanmo la a basta suroten ti ibaga ti sabali a masapul a buyaem, basaem, wenno denggem. Apay? Kaaduan ngamin a paglinglingayan ita ket mangitamtampok iti seksual nga imoralidad, kinaranggas, ken espiritismo—bambanag a rumbeng a liklikam. Nupay kasta, adda latta nasayaat a paglinglingayan. Usigentayo no kasano a masarakam dagita. *
PELIKULA
Tsekam ti paboritom a klase ti pelikula.
- Comedy
- Drama
- Action/Adventure
- Science fiction
- Dadduma pay
Ammom kadi . . . ? Masansan a nasurok a 1,000 a pelikula kada tawen ti maar-aramid idiay India—ad-adu nga amang ngem iti aniaman a pagilian.
No ania ti liklikam. Adu a pelikula ti mangitantandudo kadagiti prinsipio a maikontra kadagiti pagalagadan ti Biblia. Itamtampok ti dadduma ti kinaranggas ken napanayag a seksual nga aramid, idinto ta maipapan met iti karkarna a pannakabalin wenno mahika ti dadduma. Ngem kuna ti Biblia: “Iwaksiyo amin dagita manipud kadakayo, pungtot, unget, kinadakes, nabassawang a sasao, ken naalas a sasao manipud iti ngiwatyo.” (Colosas 3:8) Kagura met ti Dios ti aniaman nga aramid a nainaig iti espiritismo.—Deuteronomio 18:10-13.
No kasano ti agbalin a napili. “No kasla di nasayaat ti patalastas ti pelikula, diakon buyaen dayta.”—Jerrine. *
“Diak patien lattan ti singasing ti sabali malaksid no siguradoak nga agpadakami iti prinsipio.”—Caitlyn.
“No agbuybuyaak iti sine ket saankon a mairusok ti eksena, pumanawakon.”—Marina.
“Tapno ad-adu ti maammuak maipapan iti linaon ti tunggal pelikula, lukatak ti maysa nga Internet site a mangibagbaga iti kakaro ti kinaranggas, dakes a sasao, ken seksual nga eksena dayta.”—Natasha.
Singasing: Agbirokka kadagiti pelikula a posible a di aglaon iti kuestionable nga eksena. “Magusgustuak a buyaen dagiti pelikula a maipapan iti biag idi un-unana a naibatay iti classic literature,” kuna ti agtutubo a ni Masami.
Isaludsodmo iti bagim,
‘Dagiti kadi pelikula a buybuyaek ad-adda a tulongandak nga agtulnog iti bilbilin ti Dios maipapan iti seks, kinaranggas, ken espiritismo? Wenno ad-adda laeng a marigatanak?’
LIBRO
Tsekam ti paboritom a klase ti babasaen.
- Fiction
- Nonfiction
- Classic literature
- Dadduma pay
Ammom kadi . . . ? Nasurok a 1,000 a libro ti linawas a mayim-imprenta idiay Estados Unidos laeng.
Saan a malugi dagiti adda iti industria ti paglinglingayan—adu pay ketdi ti maganansiada—no kontraem ti sinanay-Biblia a konsiensiam, ket buyaem, basaem, wenno denggem lattan ti aniaman a kayat ti kaaduan.
No ania ti liklikam. Kas kadagiti pelikula, adu a libro ti mangitamtampok kadagiti prinsipio a maikontra kadagiti pagalagadan ti Biblia. Kas pagarigan, detalyado unay ti dadduma no maipapan iti seksual nga ar-aramid, wenno espiritismo met ti kangrunaan a tema ti sabsabali. Ngem kuna ti Biblia: “Ti pannakiabig ken tunggal kita ti kinarugit wenno kinaagum saan koma nga uray madakamat iti nagtetengngaanyo.” (Efeso 5:3) Dakamatenna pay a ti espiritistiko nga ar-aramid ket “dakes kadagiti mata ni Jehova.”—2 Ar-ari 17:17.
No kasano ti agbalin a napili. “No agsapsapulak iti nasayaat a libro, basaek ti makinlikud nga akkubna ken padalanak dagiti kapitulona. No adda makitak a madi, diak gatangen dayta.”—Marie.
“Bayat a dumakdakkelak ken siakon ti agdesdesision para iti bagik, naamirisko ti kinapateg ti panangsurotko iti konsiensiak. No tagialasek ti maysa a libro, isardengko a basaen. Ammok ngamin a di maitunos dayta iti panangmatmat ti Dios.”—Corinne.
Singasing: Agbasaka iti nadumaduma a klase. “Kaykayatko ti classic literature ngem iti modern fiction,” kuna ti 17 anyos a ni Lara. “Talaga a nakapimpintas dagiti sasao, panagbalbaliw ti karakter, ken taray ti estoria!”
Isaludsodmo iti bagim,
‘Dagiti kadi libro a kaay-ayok a basaen itamtampokda dagiti aramid a kagura ti Dios?’
MUSIKA
Tsekam ti paboritom a klase ti musika.
- Rock
- Classical
- Jazz
- R&B
- Hip-hop
- Dadduma pay
Ammom kadi . . . ? Kada tawen, ti uppat a kangrunaan a kompania ti musika ket makairuar iti agarup 30,000 nga album.
No ania ti liklikam. Kas met laeng kadagiti pelikula ken libro, imoral ti kaaduan ita a musika. Gapu kadagiti narasaw a liriko ken makaparasuk nga eksena kadagiti music video, ad-adda a marigatanka a mangkontrol iti seksual a tarigagaymo. (1 Corinto 6:18) Kuna ti 21 anyos a ni Leigh: “Kaaduan a musika ita ket mangitamtampok iti kababalin a maikontra kadagiti pagalagadan ti Biblia,” ken mang-engganio kadagiti tattao nga agsala iti makapagargari.
No kasano ti agbalin a napili. “Isaludsodko iti bagik, ‘No ipakitak kadagiti nataengan a Kristiano ti listaan ti musika a dengdenggek, mabainak kadi iti maduktalanda?’ Dayta ti makatulong kaniak a mangikeddeng no ania a kita ti musika ti denggek.”—Leanne.
Singasing. Dumngegka iti nadumaduma a klase. “Magustuan ni tatangko ti classical music isu a nangnangngegko dayta bayat a dumakdakkelak,” kuna ti agtutubo a ni Roberto. “Gapu iti panagadalko iti classical music—bayat nga agad-adalak met nga agpiano—immadu ti naammuak!”
Isaludsodmo iti bagim,
‘Ti kadi musika a dengdenggek ad-adda a tulongannak a mangkontrol kadagiti seksual a tarigagayko? Wenno ad-adda laeng a marigatanak?’
AGBASAKA PAY ITI AD-ADU MAIPAPAN ITI DAYTA!
Kitaem ti libro a Dagiti Saludsod nga Iyimtuod ti Agtutubo—Dagiti Sungbat nga Epektibo, Tomo 2, Kapitulo 31 ken 32, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.
^ par. 3 Awan ti aniaman a mailaklako a pelikula, libro, wenno kanta nga iyendorso wenno kondenaren ti Agriingkayo! Ti panggep daytoy nga artikulo ket tumulong kenka a mangpatanor ken mangsurot iti sinanay-Biblia a konsiensia a kanayon a mangikabkabilangan kadagiti pagalagadan ti Dios.—Salmo 119:104; Roma 12:9.
^ par. 13 Nabaliwan ti dadduma a nagan iti daytoy nga artikulo.


text:
Charlie Chaplin
Ni Charles Spencer "Charlie" Chaplin, KBE (16 Abril 1889 – 25 Disiembre 1977) ket mays aidi nga Inggles a komoko nga aktor, direktor ti pelikula ken komposer a nalatak a namammoan para kadagiti obrana idi panawen ti maulimek a pelikula.[2] Isu ti nagbalin a kalatakan anga artista ti pelikula iti sangalubongan sakbay ti panakalpas ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ni Chaplin ket nagusar ti panagitultulad, bulbullagaw ken dagiti dadduma pay nga inararamid a makitkita a komedia, ken nalaing nagtultuloy aginggina idi panawen ti panagsasao, ngem bimmassit ti kaadu dagiti pelikulana manipud idi gibus ti panawen ti 1920. Ti kadayegan apapelna ket isu idi ti Ti Baliudung, nga immuna nga inayayamna idiay Keystone a komedia a Dagiti Lumba ti Karro ti Ubbing idiay Benisia idi 1914.[3] Manipud idi Abril 1914 ti maysa a pagpulipunan Duapulo a Minutos iti Ayat ken dagiti sumakbay isu ket nagsursurat ken nagiturturong kadagiti pelikulanaon, manipud idi 1916 isu ket nagpadpataud pay kadagitoy, kenmanipud idi 1918 isu ket nagisursurat pay kadagiti musika para kadagitoy. A kumaduaanna ni Mary Pickford, Douglas Fairbanks ken D. W. Griffith, isu ket kimmaddua anagipatakder ti Nagkaykaysa nga Ar-artista idi 1919.[4]
Ni Chaplin ket maysa kadagiti kalaingan nga agparpartuat ken nakaimpluensia a personalidad iti panawen ti naulimek a pelikula. Isu ket naimpluensian babaen ti sinarunona a , ti Pranses a komidiante ti naulimek a pelikula a ni Max Linder, a nagiruknoyanna ti maysa kadagiti pelikulana.[5]Nagpaut ti panagobobrana iti panaglinglingay iti 75 a tawtawen, manipud ti Biktoriano nga entablado ken ti salaan ti musika idiay nagkaykaysa aPagarian a kas maysa nga ubing nga agpabpabuya, aginggan aidi gangani matayan idi agtawen ti 88. Ti nadayeg a publiko ken pribado a biagna ket liklikmuten ti panagraraem ken kontrobersia. Ni Chaplin ket nakilaslasin kadagiti kanigid a payak ti politika idi panawen ti McCarthy a panawen ken isu ket dimteng a napilit a nagsubli idiay Europa manipud idi 1952.
Idi 1999, ti Amerikano nga Instituto ti Pelikula ket nagiranggo kenni Chaplin ti maika-10 a kalatakan kadagiti amain a panawen a lalaki ti sarita ti pelikula.[6] In 2008, Martin Sieff, iti panagrepaso ti libro a Chaplin: Ti Biag, a nagisurat: "Ni Chaplin ket saan laeng a 'dakkel', isu ket maysa ahigante. Idi 1915, isu ket rimmuar ti napirpirgis ti gubat a lubong nga isu ket nagisangsangpet ti daton iti komedia, katkatawa ken bang-ar bayat a pispisangenna ti bukodna abagi babaen ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Kadagiti sumaganad a 25 a tawtawen, babaen ti Nalatak a Panagsagsagaba ken ti irurumsua ni Adolf Hitler, isu ket nagtalinaay nga agtrabtrabaho. ... Maduduaan no adda ti asinoman ti kaaduan a nakaited ti panaglinglingay, nam-ay ken bang-ar kadagiti kaaduan a tattao idi kaaduan a masapsapulanda".[7] Ni George Bernard Shaw ket tinawaganna ni Chaplin a "ti maymaysa ahenio a rimmuar ti industria ti pelikula".[8]
Dagiti linaon
Nasapa a tawtawen (1889–1913)[urnosen | urnosen ti taudan]
Napalabas ken panagsagsagaba idi ubing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Charles Spencer Chaplin ket inpasngay idi 16 Abril 1889 ni Hannah Chaplin (née Hannah Harriet Pedlingham Hill, 1865–1928) ken Charles Chaplin Sr. (1863–1901). Awan ti opisial a a rehistro i panakaipasngayna, ngem ni Chaplin ketnaipamatian nga isu ket naipasngay idiay East Street, Walworth, idiay Abagatan a Londres.[9][note 1] Ti inana ken amana ket nagasaawada sakbay ti uppat a tawen, nga iti daytoy a panawen ni Chaplin Sr. ket nagbalin nga isu ti legado a nagayaywan ti anak ti ruar ni Hannah, Sydney John (1885–1965).[12][note 2] Idi panawen ti panakaipasngayna, dagiti nagannak kenni Chaplin ket nagiliwliwada iti tinawtawid a musika a pagsalaan: Ni Hannah, ti anak a babai ti maysa a sapatero,[13] ket adda ti nababa a ken napaay a karreer ti naentablado a naganna a kas ni Lily Harley,[14] bayat a ni Charles Sr., anak ti maysa nga agparparti,[15] ket nagtrabaho a kas maysa a nadayeg a kumakanta.[16] Ti pamilia a Chaplin ket nagsisinada idi agarup a 1891;[17] ken kalpasan ti maysa a tawen, ni Hannah ket nagipasngay ti maikatlo nga anakna—ni George Wheeler Dryden—a pinutotan babaen ti mangliwliwa ti musika a salaan a ni Leo Dryden. Ti ubing ket innala babaen ni Dryden idi agedad ti innem a bulan, ken saanen a nagparparang ti kabibiag ni Chaplin para kadagiti sumakbay a 30 a tawtawen.[18]
Dagiti paammo ken dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Paammo
- ^ T maysa a MI5 nga inbestigasion idi 1952 ket saanda a nakabiruk ti aniaman a rehistro ti panakaipasngay ni Chaplin.[10] Ti biograpo ni Chaplin a ni David Robinson ket nangipaammo a saan a nakakaskasdaaw a dagiti nagannak kaniana ket napaayda a nangirehistro ti panakaipasngayna: "Umanayen idi ti, a naisangsangayan kadagiti para kadagiti artista ti musika ti salaan, nga agtultuloy nga imal-alis (no nagasatanda) manipud kadagiti ili, ti panagitungtungkuada wenno panakalipatda iti daytoy a pormalidad; idi dayta a panawen dagiti dusa ket ket saan a nainget wenno saan a naipilpilit."[9] Iti 2011 a surat a naipatulod kenni Chaplin iidi panawen ti 1970 ket nangitunton daytoy nga isu ket naipasngay ti maysa a Hitano a karabana idiay Black Patch Park idiay Smethwick, Staffordshire. Ti anak a lalaki ni Chaplin a ni Michael ket nagisingasing nga ti pakaammo ket naisangsangayn para iti amana no apay nga induldulinna daytoy a surat.[11]
- ^ Ni ydney idi agtawen ni Hannah Chaplin iti 19; ti biolohiko nga amana ketdi naamammoan. Ni Hannah Chaplin ket inbagana kadagiti annakna nga isu ket ti agararamid ti libro nga agnagan ti Hawkes, ngem daytoy ket saan a mabalin a mapasinkedan. Ti sertipikado ti panakaipasngay ni Sydney ken ti rehistro ti panakabuniganna ket naikkat ti nagan ti amana.[13]
- Dagiti nagibasaran
- ^ "Numo para iti Babai ti Paris : Drama iti Gasat (1923)". IMDB. Naidulin manipud ti kasisigud idi 18 November 2010. Naala idi 22 Hunio 2007.
- ^ Obituario Variety Obituaries, 28 Disiembre 1977.
- ^ Blanke, David (2002). Ti panawen a 1910. American popular culture through history (illustrated ed.). Westport, CT: Greenwood Publishing Group. p. 226. ISBN 978-0-313-31251-9.
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ Haupert, Michael (2006). Ti Industria ti Palpaliwa. Westport, CT: Greenwood Publishing Group. p. 242. ISBN 978-0-313-32173-3.
- ^ Kelly, Shawna (2008). Dagiti Agpatpatayab iti Nasapa a Hollywood (nailadawan ed.). Mount Pleasant, SC: Arcadia Publishing. p. 16. ISBN 978-0-7385-5902-5.
|accessdate=masapul ti
|url=(tulong)
- ^ "AFI's 100 YEARS...100 STARS". Amerikano nga Instituto ti Pelikula. Wed, 16 Hunio 1999. Naidulin manipud ti kasisigud idi 22 Agosto2008. Naala idi 4 Hunio 2010.
- ^ Sieff, Martin.Washington Times -Books 21 Disiembre 2008
- ^ Walsh, John (25 Nobiembre 2009). "Ti Dakkel a Saludsod: Nasken kadi nga adda Museo a pammadayaw para kenni Charlie Chaplin, ken ania ti legadona? – Damdamag, tattao". The Independent (UK). Naidulin manipud ti kasisigud idi 18 Nobiembre 2010. Naala idi 21 Abril 2010.
- ^ a b Robinson, p. 10.
- ^ "MI5 a papeles: Ni kadi Chaplin ket maysa a ken natawtawagan ti Thornstein?". The Telegraph. 17 Pebrero 2012. Naala idi 11 Abril 2012.
- ^ "Ni Charlie Chaplain ket naipasngay iti maysa a Midland a pamilia ti hitano'". Express and Star. 18 Pebrero 2011. Naala idi 17 Pebrero 2012.
- ^ Robinson, p. 4 para iti panagasawa, p. 3. para itipanakaipasngay ni Sydney, p. 19 para iti legado a responsibilidad ni Charles Chaplin Sr. kenni Sydney.
- ^ a b Robinson, p. 3.
- ^ Robinson, pp. 5–7.
- ^ Weissman (2009), p. 10.
- ^ Robinson, pp. 9–10, 12.
- ^ Robinson, p. 13.
- ^ Robinson, p. 15.
Dagiti taudan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Bloom, Claire (1982). Limelight and After. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0–297–78051–4.
- Brownlow, Kevin (2010 [First published 2005]). The Search for Charlie Chaplin. London: UKA Press. ISBN 978-1905796243.
- Chaplin, Charles (2003 [First published 1964]). My Autobiography. London: Penguin Classics. ISBN 0-141-01147-5.
- Epstein, Jerry (1988). Remembering Charlie. London: Bloomsbury. ISBN 0–7475–0266–8.
- Kuriyama, Constance B. (1992). "Chaplin's Impure Comedy: The Art of Survival". Film Quarterly (University of California Press) 45 (3): 26–38.
- Louvish, Simon (2010 [First published 2009]). Chaplin: The Tramp's Odyssey. London: Faber and Faber. ISBN 978-0571237685.
- Lynn, Kenneth S. (1997). Charlie Chaplin and His Times. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-80851-X.
- McCaffrey, Donald W. (ed.) (1971). Focus on Chaplin. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice Hall, Inc. ISBN 013-128207-7.
- Maland, Charles J. (1989). Chaplin and American Culture. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0691028605.
- Mast, Gerald (1985 [First published 1981]). A Short History of the Movies: Third Edition. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-281462-1.
- Raksin, David; Berg, Charles M. (1979). ""Music Composed by Charles Chaplin": Auteur or Collaborateur?". Journal of the University Film Association (University of Illinois Press) 31 (1): 47–50.
- Robinson, David (1986 [First published 1985]). Chaplin: His Life and Art. London: Paladin. ISBN 0-586-08544-0.
- Weissman, Stephen M. (1999). "Charlie Chaplin's Film Heroines". Film History (Indiana University Press) 8 (4): 439–445.
- Weissman, Stephen M. (2009). Chaplin: A Life. London: JR Books. ISBN 978-1611450408.