text:
Maikadua a Sangalubongan a Gubat
Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat (Ingles: World War II), ket maysa a sangalubonagan a suppiatan a nagpaut manipud idi 1939 ken nalpas idi 1945. Kaaduan a nairaman dagiti adu a pagilian ti lubong, a nairaman dagiti Nalatak a Kabilegan, ken nakaaramid ti dua a nagsuppiat nga agkakadua a milisia: ti Agkakadua ken ti Pagtayyekan. Daytoy ti kaaduan a naisapasap a gubat ti pakasaritaan, nga adda dagiti agarup a 100 a riwriw a tattao a nagserbi kadagiti unidad ti milisia. Iti kasasaad a "dagup a gubat", dagiti kangrunaan a nakibinglay ket nagikabilda kadagiti amin nga ekonomia, industria, ken sientipiko nga abilidad para iti panagserbi gubat a ganetget, a nagborra ti panakailasin a nagbaetan dagiti paisano ken milisia a rekursos. Namarkaan baaben kadagiti naimudinganMarked a paspasamak a pannakairaman kadagiti bunton pannakapatay kadagiti paisano, a mairaman ti Holokausto ken ti is-isu a panagusar ti nuklear nga armas iti pannakigubat, a nagbanagan ti 50 riwriw aginggana ti sumurok a 70 riwriw a natnatay. Dagitoy a natnatay ket makaaramid iti daytoy a gubat ti kaaduan ti natay iti pakasaritaan ti nagtagitaoan.[1]
Urayno ti Hapon ket nakigubgubat idin iti Tsina idi 1937,[2] ti gubat ket sapasap a naibagbaga a daytoy ket nagrugi idi 1 Septiembre 1939, iti panagraut iti Polonia babaen ti Alemania, ken dagiti simmaruno a panangideklara iti gubat iti Alemania babaen ti Pranses ken kaaduan kadagiti pagilian iti Imperio a Britaniko ken Mankomunidad. Ti Alemania ket kinayatna ti agipatakder ti maysa a dakkel nga imperio idiay Europa. Manipud ti naladaw a 1939 aginggan ti nasapa a 1941, kadagiti serie iti kampania ken dagiti tulag, ti Alemania ket nagparakma wenno pinarmekna iti kaaduana a kontinente ti Europa; iti tengnga ti Nasi-Sobiet a tulagan, ti agmangngamangnga bassit a Sobiet ket napno wenno bassit a naiparukma, nasakopan ken nangsilpo ti teritorio dagiti innem a Europeano a kaarubana, ti mairaman ti Polonia. Ti Britani aken ti mankomunidad ket nabatbati nga is-isu laeng ti kangrunaan a puersa a nagtultuloy a nakilablaban a sumipiat ti Aksis, a dagiti gubat ket nararamid idiay Amianan nga Aprika ken ti pay nabayagen a Gubat ti Atlantiko. Idi Hunio 1941, ti Aksis a Europa ket nagirugi ti panagraut iti Kappon ti Sobiet, a nakaited daytoy ti panagrugi ti kadakkelan a teatro ti daga iti pakasaritaan ti gubat, a nakabedbed daytoy kadagiti kangrunaan a paset dagiti Aksis a puersa ti milisia. Idi Disiembre 1941, ti Hapon, a maipanggepanna ti mangituray iti Asia, ket timmipon iti Aksis, ti panagdaruros iti Estados Unidos ken dagiti tagikua ti Europa idiay Taaw Pasipiko, ken napardas a nangparukma ti kaaduan iti Akinlaud a Pasipiko.
Ti panagabanse ti Aksis ket naipasardeng idi 1942, kalpasan a ti Hapon ket napaay kadagiti serie iti gubgubat ken dagiti Europeano a tropa ti Aksis ket naabakda idiay Amianan nga Aprika ken, mangikeddeng, iti Stalingrad. Idi 1943, nga adda dagiti serie iti panakaabak ti Alemania idiay Dumaya a Europa, ti Aliado a panagraut iti Pasista nga Italia, ken dagiti panagballigi ti Amerikano idiay a Pasipiko, ti Aksis ket napukawna ti kaessemanna ken nangaramid kadagiti estratihiko a panagsanod kadagiti amin a sanguanan. Idi1944, dagiti lUmaud a Kumaduaan ket rinautda ti Pransia, bayat a ti Kappon ti Sobiet nakagun-od met laeng kadagiti amin a napukawna a teritorio ken rinautna ti Alemania ken dagiti kumaduaanna. Ti gubat idiay Europa ket simmardent iti panakatiliw iti Berlin babaen dagiti tropa ti Sobiet ken Polako ken ti simmaruno a awan kondisionna a panagsuko ti Alemania idi 8 Mayo 1945. Idi panawen ti 1944 ken 1945 ti Estado sUnidos ket inabakna ti marina ti Hapon ken natiliwna dagiti nangruna nga is-isla iti Laud a Pasipiko, a nangtinnag kadagiti bomba nga atomiko iti dayta a pagilian idi ti panagraut iti Hapon a Purpuro ("Balay nga Is-isla") ket nagbalin a nagarasugas. Ti gubat idiay Asia ket nagsardeng idi 15 Agosto 1945 idi ti Hapon ket immannurot a sumuko.
Ti dagup a panagballigi dagiti Kumaduaan kadagiti Aksis idi 1945 ket nagpasardeng iti daytoy a suppiat.Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw ti politiko a panagitaratar ken sosial a patakder iti lubong. Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Ingles: UN) ket naipatakder tapno makaayaywan para iti internasional a panagtitinnulongan ken mangipawil kadagiti sumakbay a suppiatan. Dagiti nalatak a kabilegan ket isuda ti nagballigi iti gubat-ti Estados Unidos, Kappon ti Sobiet, Tsina, Britania, ken Pransia ken nagbalin dagitoy a permanente a kameng iti Salaknib a Konsilol ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.[3] Ti Kappon ti Sobiet ken ti Estados Unidos ket rimsuada a kas kadagiti agsinuppiat a nalatak a kabilegan, a nakaaramid daytoy ti entablada ti Nalamiis a Gubat, a nagbayag para kadagiti sumaruno a 46 a tawtawen. Iti kabayatan, ti impluensi dagiti nalatak a bileg ti Europa ket nagrugrugi ti panakaapdayda, bayat a ti dekolonisasion iti Asia ken Aprika ket nagrugi. Kaaduan kadagiti pagilian a nadadaelan kadgiti industriada ket immakarda iti ekonomia a panagungar. Ti politiko a panagtitipon, a naipangpangruna ti idiay Europa, ket rimsua gapo kadagiti ganetget a panagtalinaed kadagiti pannakibiang kalpasan ti gubat.
Dagiti linaon
Kronolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti panagrugi iti gubat ket sapasap a naam-ammuan nga idi 1 Septiembre 1939, iti panagrugi ti [Panagraut iti Polonia|Aleman a panagraut iti Polonia]]; ti Britania ken Pransia ket nagideklara ti gubat iti Alemani a kalpasan daytoy ti dua nga aldaw. Dagiti sabsabali a petsa para iti panagrugi iti gubat ket mairaman ti panagrugi iti Maikadua a Gubat ti Sino-Hapon idi 7 Hulio 1937.[4][5]
Dagiti dadduma ket sumorsurotda ti Britaniko a historiador a ni A. J. P. Taylor, nga isu ket nagtengtengngel a ti Gubat ti Sino-Hapon ken ti gubat idiay Europa ken dagiti koloniana ket nagpapadada a rimsua ken dagiti dua ket naitipon idi 1941. Daytoy nga artikulo ket agususar ti kadaywan a panagipetsa. Dagiti dadduma pay a petsa ti panagrugi ket sagpaminsan a nausar para iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket mairaman ti Italiano a panagraut iti Abisinia idi 3 Oktubre 1935.[6]
Ti husto a petsa iti pannakalpas ti gubat ket saan pay nga unibersal a inannurotan. Daytoy ket naipalplatiing a ti gubat ti ket nalpasan iti panagisardeng ti gubat iti 14 Agosto 1945 (V-J nga Aldaw), a saan a ti pormal a panagsulo ti Hapon (2 Septiembre 1945); iti daduma a pakasaritaan ti Europa, daytoy ket nagsardeng idi V-E nga Aldaw (8 Mayo 1945). Nupay kasta, ti Tulag iti Kappia iti Hapon ket saan a napirmaan aginggana idi 1951,[7] ken iti Alemania ket saan aginggana idi 1990.[8]
Napalabas[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nangbalbaliw ti politika a mapa, ti panakaabak dagiti Katengngaan a Bileg, a mairaman ti Austria-Hungaria, Alemania ken ti Imperio nga Otomano; ken ti 1917 panag-agaw ti Bolshevik ti bileg idiay Rusia. Ti kabayatan, dagiti agdama a nangabak a Kumaduaan a kas ti Pransia, Belga, Italia, Gresia ken Romania ket nakagun-odda kadagiti teritorio, bayat nga adda dagiti baro nga estado a napartuat idi gapu ti panakarebba iti Austria-Hungria ken dagiti imperio ti Ruso ken Otomano.
Iti kalpasan a nagbanagan ti gubat, ti iredentista ken rebankista a nationalismo ket nagbalin a nangruna kadagiti adu nga estado ti Europa. Ti rebankismo ken rebankismo ket napigsa idi idiay Alemania gapu iti naisangsangayan a teritorial, kolonial, ken busbos a napukpukaw a nagun-od gapu ti Tulag iti Versailles. Babaen ti tulag, ti Alemania ket nakapukaw ti agarup a 13 a porsiento ti balayna a teritorio ti ken amin kadagiti ballasiw taaw a teritoriona, bayat a naiparparit ti panagikapet kadagiti sabsabali nga estado, ti panagsupapak ket nasken, ken naikkan ti patingga no kasano ti kadakkel ken kapabilidad ti siiigam a buyot dagiti pagilian.[9] Ti kabayatan, ti Sibil a Gubat ti Rusia ket nangirugi ti pannakapartuat iti Kappon ti Sobiet.[10]
Ti Imperio nga Aleman ket narunaw idi idiay Aleman a Rebolusion iti 1918–1919, ken napartuat ti maysa a demokratiko a gobierno, a naam-ammuan idi a kas ti Weimar a Republika. Ti pannakigubatan a paset ti panawen ket nakakita kadagiti panagriri a nagbaetan dagiti agsupsuporta dagiti baro a republika ken dagiti nagubsang a kasuppiatan dagiti kanawan ken kanigid. Urayno ti Italia ket maysa a kumaduaan ti diplomatiko a tulagan ket nakagun-od kadagiti teritorio, dagiti Italiano a nationalista ket nakaugetda gapu kadagiti nikarkari a naaramid babaen ti Britania ken Pransia a mangpatalged ti iseserrek ti Italiano iti gubat ket saan a natungpalan ti nagtutulagan ti kappia. Manipud idi 1922 aginggan idi 1925, ti pasista a tignay nga indauloan babaen ni Benito Mussolini ket nagagaw ti bileg idiay Italia nga adda ti nasionalista, totalitariano, ken panagtitipon dagiti klase a programa a nangikkat ti representatibo a demokrasia, namedmedan ti sosialista, kanigid a payak ken dagiti liberal a puersa, ken nagkamat ti maysa nga agresibo ganganaet nga annuroten a mangipunta ti panagpilit a panagpanday ti Italia a kas maysa a bileg ti lubong—ti maysa a "Baro nga Imperio a Romano".[11] Idiay Alemania, ti Nasi a Partido nga indauloan babaen ni Adolf Hitler ket nagkamkamat a mangibangon ti pasista a gobierno idiay Alemania. Ti kaadda ti rugi ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti domestiko a panagsuporta para kadagiti Nasi ket dimmakkel ken, idi 1933, ni Hitler ket naidutok idi a kas ti Kanselor iti Alemania. Iti kalpasan a nagbanagan ti Reichstag a puor, ni Hitler ket nagpartuat ti estado a totalitariano nga adda laeng ti maymaysa a partido nga indauloan babaen dagiti Nasi.[12]
Ti Kuomintang (KMT) a partido idiay Tsina ket nangirugi ti maysa a panagkaykaysa a kampania a sumuppiat kadagiti rehional nga agtagtagikua kadagiti dagdaga ken napagkaykaysada ti Tsina idi tengnga ti 1920 a panawen, ngen isudan idin ket nairamanda ti maysa a sibil a gubat a kasuppiat kadagiti dati nga Insik a komunista a kumaduaanna.[13] Idi 1931, ti maysa a dumakdakkel a militaristiko nga Imperio a Hapon, a nabayagen a nagkamkamat ti panagimpluensia idiay Tsina[14] a kas ti umuna nga addang a nakitkita ti gobiernona a kas ti karbengan a panagturay ti Asia ti pagilian, ket inusarda ti Mukden a Pasamak a kas gapu a panagrugi ti panagraut ti Manchuria ken mangibangon ti tirtiris nga estado iti Manchukuo.[15] Gaputa nakapsut unay nga agresista ti Hapon, ti Tsina ket nagkidkidaw idiay Liaga ti Pagpagilian para iti tulong. Ti Hapon ket nagikkat manipud ti Liga ti Pagpagilain kalpasan a daytoy ket naipato para iti panagrautna ti Manchuria. Dagitoy dua apagilian ket nakilablabanda nadumaduma a gubat, iti Shanghai, Rehe ken Hebei, aginggana ti Tanggu a Panagsardeng ti Panagdangadang ket napirmaan idi 1933. Kalpasan daytoy, dagiti puersa ti Insik a boluntario ket nagtultuloyda nga agresista kadagiti panagriribok ti Hapon idiay Manchuria, ken Chahar ken Suiyuan.[16]
Ni Adolf Hitler, a kalpasan ti maysa a saan anagballigi a panagpadas a panagipalladaw ti gobierno ti Alemania idi 1923, ket nagbalin a ti Kanselor ti Alemania idi 1933. Isu ket nagikkat ti demokrasia, a nagitakder ti radikal, napaayatan ti maipapan ti puli a panagbaliw ti urnos ti lubong, ken nagrugi ti nawatiwat a panagarmas manen akampania.[17] Ti kabayatan, ti Pransia, tapno makagun-od kadagiti kumaduaanna, ket pinalubosanna ti Italia idiay Ethiopia, a kinaykayat ti Italia a tagikuen. Daytoy apasamak ket napakaro idi nasapa a 1935 iditi Teritorio iti Saar Basin ket legado idi a naitipon iti Alemania kenni Hitler ken sinuppiatna ti Tulag iti Versailles, pinardasanna ti panagarmasna manen a programa ken nagipanguna ti konskripsion.[18]
Iti panagnamnama a mapasardeng ti Alemania, ti nagkaykaysa a Pagarian, Pransia ken Italia ket nagporma ti Stresa a Sanguanan. Ti Kappon ti Sobiet, ket nadanagan gapu ti dagiti gandat ti Alemania a panagtiliw ti nawatiwat a luglugar ti dumaya a Europa, ket nagsurat ti maysa a tulagan iti agsinnaranay a panagtulong ti Pransia. Sakbay daytoy a nagrugi, ti Pranko-Sobiet a tulag ket nasken idi a mapan ti burokrasia iti Liga iti Pagpagilian, a nakaaramid daytoy nga awan ti kagatna.[19][20] Nupay kasta, idi Hunio 1935, ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nagaramid ti maysa a nawaya a tulagan ti marina nga adda ti Alemania, a nagpasayaat dagiti dati a gawidan. Ti Estados Unidos, ket nagdandanag kadagiti napaspasamak idiay Europa ken Asia, ket nangipasa ti Neutralidad a Tignay idi Agosto.[21] Idi Oktubre, ti Italia ket rinautna ti Ethiopia, ken ti Alemania ket isisu laengen idi ti kangrunaan a Europeano a pagilian nga agsupsuporta ti panagraut. Ti Italia nangikkat ti panagsuppiatna ti gandat ti Alemania nga agsagepsep ti Austria.[22]
Ni Hitler ket kinaritna ti Versailles ken Dagiti Tulag ti Locarno a tultulag babaen ti remilitarisasion ti Rhineland idi Marso1936. Isu ket nakaawat ti bassit a panagsungbat manipud kadagiti dadduma a bileg ti Europa.[23] Idi nangrugi ti Sibil a Gubat ti Espania idi Hulio, ni Hitler ken Mussolini ket nagsuporta ti pasista ken autoritariano a puersa ti nationalista kadagiti sibil a gubatda a sumuppiat ti sinupurtaran ti Sobiet a Spaniol Republika. Dagitoy dua a bangir ket nagusar iti daytoy a suppiat ti mangpadas kadagiti baro nga armas ken pamay-an ti pannakigubat,[24] a dagiti Nationalista ket nangabakda ti gubat idi nasap a 939. Idi Oktubre 1936, ti Alemania ken Italia ket nagporma ti Roma-Berlin nga Aksis. Kalpasan ti maysa a bulan, ti Alemania ken Hapon ket nagpirmada ti Kontra-Komintern a Tulag, a tiniponan ti Italia ti simmaruno a tawen. Idiay Tsina, kalpasan ti Xi'an a Pasamak ti Kuomintang ken dagiti puersa ti komunista ket nakitinnulagda ti panagsardeng ti suppiat tapno mairepresentada ti maysa a nagkaykaysa a sanguanan a mangsuppiat ti Hapon.[25]
Dagiti pasamak sakbay ti gubat[urnosen | urnosen ti taudan]
Panagraut iti Etiopia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Maikasua nga Italo–Abisinio a Gubat ket maysa idi a nabiit a kolonial agubat a nangrugi idi Oktubre 1935ken nalpas idi Mayo 1936. Ti gubat ket naglabanan a nagbaetan dagiti siiigam a puersa ti Pagarian iti Italia (Regno d'Italia) ken dagiti siiigam a puersa iti Etiopiano nga Imperio (a naam-amm-an pay a ti Abisinio). Ti gubat ket nagbanagan ti milisia a panagsakup iti Etiopia ken ti panakaikapet kadagiti baro a napartuat a kolonia ti Italiano a Daya nga Aprika (Africa Orientale Italiana, wenno AOI); iti maipatinayon, daytoy ket nakaiparang ti kakapsut iti Liga dagiti Pagpagilian a kas maysa a puersa ti panagpreserba ti kappia. Ti Italia ken Etiopia ket kameng idi dagitoy a dua a pagpagilian, ngem ti Liga ket awan ti inaramidna nga idi ti naudi ket nalawag a naglabsing ti bukod nga Artikulo X ti Liga.[26]
Sibil a Gubat ti Españia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Alemania ken Italia ket nangipabulod ti suporta ti Nationalista nga insureksion lnga indauloan babaen ni heneral Francisco Franco idiay Espania. Ti Kappon ti Sobiet ket nagsuporta ti pannakaikapet ti adda a gobierno, ti Espaniol a REpublika, a nakapakpakita ti kumanigid a kakaykayatanna. Ti Alemani ken USSR inusarda daytoy a palikud a gubat a kas maysa nga opurtunidad a mangsubok kadagiti napasayaat nga armas ken taktika. Ti naigagara a Panagbomba iti Guernica babaen ti Aleman a Condor a Sangaarbanan idi Abril 1937 ket nagiparawad ti nawatiwat a panagdandanag a ti sumaruno a nangruna a gubat ket agiraman ti nakaro nga aligaget a panagraut a panabomba dagiti paisano.[27][28]
Panagraut ti Hapon iti Tsina[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi Hulio 1937, ti hapon ket tiniliwna ti dati nag imperial nga Insik a kapitolio iti Beijing kalpasan a nagidurog ti Rangtay Marco Polo a Pasamak, a nagpatinggaan ti Hapon a kampania a mangraut ti amin a Tsina.[29] Dagiti Sobiet ket pinardasanda apinirmaan ti maysa a di-naranggas atulag iti Tsina tapno mangipabulod ti suporta a materiales, a nagpataud ti pannakapalpas ti dati a pagtitinnulongan ti Alemania ken Tsina. Ni Heneralissimo Chiang Kai-shek nangibaniaga dagii bukodna a kalaingan a buyot tapno agsalaknib ti Shanghai, ngem kalpasan ti tallo a bulan a panakilablaban, ti Shanghai ket natnag. Dagiti Hapon ket nagtultuloyda a nagidurduron kadagiti puersa ti Insik, ti panakatiliw ti kapitolio ti Nanking idi Disiembre 1937 ket nagitalek ti Nanking a Nadawen apanagpapatay.
Idi Hunio 1938, dagiti puersa ti Insik pinasardengda dagiti panagiduron ti Hapon babaen ti panaglayos ti Duyaw a Karayan; daytoy a namayan ket nakaited ti panawen para iti panagisagana dagiti Insik kadagiti panagsalaknibda idiay Wuhan, ngem ti siudad ket natiliw idi Oktubre.[30] Dagiti panagballigi ti milisia ti Hapon ket saan a nagyeg ti panakarebba iti Insika resitansia a ninamnama a magun-od ti Hapon, embes ket ti gobierno ti Tsina ket immalis idiay kaunegan ti Chongqing ken nagtultuloy a nakigubat.[31]
Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Kalpasan ti panagtinnag iti Maikatlo a Republika iti Pransia idi 1940, ti de facto a gobierno ket ti Turay ti Vichy. Nagibalin kadagiti mayat dagiti pagtayyekan nga annuroten aginggana idi Nobiembre 1942 a nagbatbati a pormal nga agmangngamangnga. Ti Nawaya a Puersa a Pransia, nga agnaed idiay Londres, ket naibigbigan dagiti Agkakadua a kas ti opisial a gobierno idi Septiembre 1944.
- ^ 23 Agosto 1939, ti USSR ken Alemania nagpirma da iti saan a managriribok a tulag, sektreto a biningbingay to Daya nga Europa iti global nga inpluensia. Ti panagisardeng ti gubat ti USSR iti Hapon idi 16 Septiembre 1939; rinaut ti Polandia idi 17 Septiembre 1939; rinaut ti Pinlandia idi 30 Septiembre 1939; pinilit nga innayon dagiti estado ti Baltiko idi Hunio 1940; innala ti akindaya a Romania idi 4 Hulio 1940. idi 22 Hunio 1941, ti USSR ket rinauot babaen ti Pagtayyekan ti Europa; ti USSR ket timmipon kadagiti pagilian a makilablaban kadagiti pagtayyekan.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Sommerville, Donald (2008). Ti Kompleto a Nailadawan a Pakasaritaan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat: Ti Autoritario apanakaidatag iti Kadaksana Suppiat iti Pakasaritaan ti Nagtagitaoan nga adda ti Panagusig dagiti Naikeddengan a Panagsarak ken Naisangayan a Nagsuppiatan. Lorenz Books. p. 5. ISBN 0-7548-1898-5.
- ^ Barrett, David P; Shyu, Lawrence N (2001). Ti Tsina iti kontra Hapon a Gubat, 1937–1945: politiko, kultura ken kagimongan. Tomo 1 kadagiti Panagadal iti moderno a Pakasaritaan ti Tsina. New York: Peter Lang. p. 6. ISBN 0-8204-4556-8.
- ^ Ti Salaknib a Konseho ti UN, naala idi Mayo 15, 2012
- ^ Chickering, Roger (2006). Ti Lubong iti Dagup a Gubat: Sangalubongan a Suppiat ken dagiti Politiko ti Panagdadael, 1937–1945. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 64. ISBN 0-275-98710-8. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ Fiscus, James W (2007). Kritikal a Perspektibo iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Rosen Publishing Group. p. 44. ISBN 1-4042-0065-7. Naala idi 15 Nobiembre 2009.
- ^ (Ben-Horin, Eliahu (1943). Ti Tengnga a Daya: Nagsasabtan iti Pakasaritaan. W. W. Norton & Co. p. 169; Taylor, A. J. P (1979). Kasano ti Panagrugrugi dagiti Gubat. Hamilton. p. 124. ISBN 0241100178; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). Panagadal ti Asia ken Aprika, p. 191). Para iti 1941 kitaen ti (Taylor, A. J. P (1961). Ti Taudan iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Hamilton. p. vii; Kellogg, William O (2003). Amerikano a Pakasaritaan ti Nalaka a Pamay-an. Edukasianal a Serie ni Barron. p. 236 ISBN 0764119737). Adda pay dagiti kapanunutan a ti Umuna a Sangalubongan a Gubat ken ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket agpadpada a paset iti "Sibil a Gubat ti Europa" wenno "Maikadua a Tallopulo a Tawen a Gubat". (Canfora, Luciano; Jones, Simon (2006). Demokrasia idiay Europa: Maysa a Pakasaritaan iti Ideolohia. Wiley-Blackwell. p. 155. ISBN 1405111313; Prin, Gwyn (2002). Ti Puso iti Gubat: Iti Bileg, Suppiat ken Obligasion iti Maikaduapulo ket Maysa a Siglo. Routledge. p. 11. ISBN 0415369606).
- ^ Masaya, Shiraishi (1990). Ti Pannakibiang ti Hapon iti Bietnam, 1951–1987. SEAP a Pagipablaakan. p. 4. ISBN 0-87727-122-4.
- ^ "Dagiti Panakibiang ti Alemania-Amerikano – Tulag iti Kinaudi a Nagbanagan a Maipangngep iti Alemania (dua a manayonan ti uppat)". Usa.usembassy.de. Naala idi 29 Enero 2012.
- ^ Kantowicz 1999, p. 149
- ^ Davies 2008, pp. 134–140
- ^ Shaw 2000, p. 35
- ^ Bullock 1962, p. 265
- ^ Preston 1998, p. 104
- ^ Myers 1987, p. 458
- ^ Smith 2004, p. 28
- ^ Coogan, Anthony (Hulio 1993). "Dagiti Boluntario a Buyot iti Amianan a daya a Tsina". Pakasaritaan Tatta nga Aldaw. 43. Naala idi 14 Nobiembre 2009.
Nupay nga adda dagiti tropa nga Insik idiay Amianan a daya a nakasanud idiay abagatan, adda dagiti napalab-og babaen dagiti nagpaspasanga Buyot tiHapon ken nakasangoda idi ti panagpili iti panagresista a daytoy ket naisuppiat kadagiti bilbilin, wenno suuko. Adda dagiti nagbilbilin a simmuko, a nakagun-od ti nagato nga opisina iti tirtiris a gobierno, ngem dagiti dadduma nakilabanda kadgiti nagparparmek. Dagiti puersa a binibilinda ket isu dagityo ti immuna a buyot dagiti boluntario
- ^ Brody 1999, p. 4
- ^ Zalampas 1989, p. 62
- ^ Record 2005, p. 50
- ^ Mandelbaum 1988, p. 96
- ^ Schmitz, David F (2001). Ti Immuna a nasirib a Tao. Rowman & Littlefield. p. 124. ISBN 0-8420-2632-0.
- ^ Kitson 2001, p. 231
- ^ Adamthwaite 1992, p. 52
- ^ Graham 2005, p. 110
- ^ Busky 2002, p. 10
- ^ Barker, A. J (1971). Invasion of Ethiopia 1936. Ballantine Books. pp. 131–2. ISBN 0-345-02462-1.
- ^ Beevor, Antony (2006). Ti Gubat par aiti Espania: Ti Sibil a Gubat ti Espania 1936–1939. Londres: Phoenix. pp. 258–260. ISBN 0-7538-2165-6.
- ^ Budiansky, Stephen (2004). Bileg ti Angin : Dagiti lallaki, Dagiti Makina, ken dagiti Kapanunotan a Nangrebulosionario ti Gubat, manipud ti Kitty Hawk aginggana ti Golpo a GubatII. Londres: Viking. pp. 209–211. ISBN 0-670-03285-9.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. pp. 547–551. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Fairbank, John King; Feuerwerker, Albert; Twitchett, Denis Crispin (1986). Ti Cambridge a pakasaritaan iti Tsina. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. p. 566. ISBN 0-521-24338-6.
- ^ Taylor, Jay (2009). Ti Heneralissimo: Ni Chiang Kai-shek ken ti panagsagsagaba para iti moderno a Tsina. Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan. pp. 150–152. ISBN 978-0-674-03338-2.


c: text/html

text:
Mayo 16
Ti Mayo 16 ti maika-136 nga aldaw ti tawen (maika-137 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 229 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Dagiti linaon
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1905 – Henry Fonda, Amerikano nga aktor (pimmusay 1982)
- 1824 – Levi P. Morton, maika-22 a Bise Presidente ti Estados Unidos (pimmusay 1920)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1920 – Levi P. Morton, maika-22 a Bise Presidente ti Estados Unidos (naipasngay 1824)
- 2012 – Ernie Chan, Filipino-Amerikano nga artista iti komiks (naipasngay 1940)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bosnia ken Herzegovina
Ti Bosnia ken Herzegovina (Bosnio, Kroata, Serbio: Bosna i Hercegovina / БocHa и XepцeroBиHa [bôsna i xěrt͡seɡoʋina]), sagpaminsan pay a tinawtawagan iti Bosnia-Herzegovina (BiH), ken, iti ababa, masansan nga impormal nga ammo a kas Bosnia, ket ti pagilian idiay Akin-abagatan a daya nga Europa a mabirukan idiay Peninsula Balkano. Ti kapitoliona ket ti Sarajevo ken isu pay ti kadakkelan a siudadna. Bineddengan babaen ti Kroasia iti amianan, laud, ken abagatan; ti Serbia iti daya; ti Montenegro iti abagatan a daya; ken ti Baybay Adriatiko iti abagatan, ken agraman daytoy iti aplaya iti 20 kilometro (12 milia) a kaatiddog a mangpalikmut ti siudad ti Neum. Kabambantayan tilanga ti daga ti tengnga ken akindaya a kaunegan ti ti heograpia ti pagilian, iti amianan laud ket katurodan bassit, ken ti amianan a daya ket kaaduan a nadalumpinas a daga. Ti kaunegan a daga ket dakdakkel a rehion ken addaan iti moderado a kontinental a klima, nga addaan kadagit inapudot a kalgaw ken dagiti nalamiis ken nakaro iti niebe a panaglalam-ek. Ti akin-abagatan nga ungto ti pagilian ket addaan iti Mediteraneo a klima ken naranas a topograpia.
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ "Census of population, households and dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final results" (PDF). Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina. Hunio 2016. Naala idi 1 Hulio 2016.
- ^ CIA.
- ^ "Bosnia releases disputed census results". Politico. 1 Hulio 2016. Naala idi 1 Hulio 2016.
- ^ a b "Report for Selected Countries and Subjects".
- ^ a b "Bosnia and Herzegovina". International Monetary Fund. Naala idi 5 Oktubre 2015.
- ^ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Naala idi 1 Septiembre 2009.
- ^ "Human Development Report 2015" (PDF). United Nations. 2015. Naala idi 14 Disiembre 2015.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
Midia a mainaig iti Bosnia ken Herzegovina iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Bosnia ken Herzegovina manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Pagsasao a Bietnamis
Ti Bietnamis[2] (tiếng Việt) ket isu ti nailian ken opisial a pagsasao ti Bietnam. Daytoy ket isu ti patneng a pagsasao ti Bietnamis a tattao (Kinh), ken dagiti agarup a tallo a riwriw iti ballasiw taaw a Bietnamis. Daytoy ket naisasao pay a kas maysa nga umuna wenno maikadua a pagsasao babaen dagiti adu nga etniko a minoridad ti Bietnam. Daytoy ket paset ti Austro-Asiatiko a pamilia ti pagsasao a daytoy ket adda kadagiti adu nga agsasao babaen ti naisangsangayan a paggiddiatan (ad-adu ngem dagiti sabali nga Austro-Asiatiko a pagsasao no itipon amin dagitoy). Kaaduan ti bokabulario ti Bietnamis a ket binulod manipud iti Insik, ken dati a sinursurat nga inus-usar ti Insik a sistema ti panagsurat, urayno ti nabalbaliwan a porma ken naikkan idi ti bernakular a pannakabalikas. A kas nagbanagan ti kolonia a panagturay ti Pransia, ti pagsasao ket adda a mangipakpakita kadagiti impluensia manipud iti Pranses, ken ti alpabeto a Bietnamis (quốc ngữ) nga inus-usaren tatta nga aldaw ket maysa a Latin nga abesedario nga addaan kadagiti mainayon a diakritiko para kadagiti aweng ken dagiti dadduma a bokal ken konsonante.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "CIA World Factbook". CIA. Naala idi 12 Abril 2012.
- ^ Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). "Bietnamis". Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano. University of Hawaiʻi Press. p. 114. ISBN 978-0-8248-2088-6.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Pagsasao a Bietnamis iti Wikimedia Commons


text:
Escalante, Negros Occidental
Ti Siudad ti Escalante ket maysa a maika-4 a klase a siudad iti probinsia ti Negros Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti Escalante ket nabingbingay a politikal kadagiti 21 a barbaranggay.[2]
- Alimango
- Balintawak (Pob.)
- Magsaysay (Binabongol)
- Binaguiohan
- Buenavista
- Cervantes
- Dian-ay
- Hacienda Fe
- Jonobjonob
- Japitan
- Langub
- Libertad
- Mabini
- Malasibog
- Paitan
- Pinapugasan
- Old Poblacion
- Rizal
- Tamlang
- Udtongan
- Washington
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Negros Occidental". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Negros Occidental". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 3 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Papa Inocencio I
Ni Santo Papa Inocencio I ket isu ti papa manipud idi 401 aginggana idi 12 Marso 417.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Mangiraman daytoy nga artikulo ti teksto manipud iti pablaak nga adda itan iti dominio a publiko: Herbermann, Charles, ed. (1913). . Ensiklopedia Katolika. New York: Robert Appleton.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Papa Inocencio I iti Wikimedia Commons
- Herbermann, Charles, ed. (1913). Ensiklopedia Katolika. New York: Robert Appleton Company. .
- Agbiruk kadagiti Nakaipunponana
- Opera Omnia babaen ti Migne Patrologia Latina
- Fontes Latinae de papis usque ad annum 530 (Papa Felix IV)
- Liber pontificalis


text:
Palawan (isla)
Ti Palawan ket ti kadakkelan nga isla ti probinsia ti Palawan idiay Filipinas. Ti akin-amianan nga aplaya ti isla ket adda iti igid ti Baybay Abagatan Tsina, bayat a ti akin-abagatan nga aplaya ket mangporma ti parte ti akin-amianan a patingga ti Baybay Sulu.[1] Daytoy nga isla ket saan unay a napadur-as ken tradisional. Adu dagiti ayup, banbantay iti kabakiran, ken dagiti puraw ti daratna nga aplaya ket mangawis kadagit iadu a turista.
Ti Palawan, ti laeng isla ti Filipinas a nadakamat, ken inranggo babaen ti magasin ti National Geographic Traveler a kas ti kasayaatan a papanan iti rehion ti Daya ken Abagatan a daya nga Asia idi 2007, ken ti maika-13 a kasayaatan nga isla iti lubong nga addaan iti "napintas unay a natural langa dagiti baybay ken langa dagiti daga. Maysa kadagiti kaaduan ti biodibersidad (daga wenno danum) nga is-isla iti Filipinas. Ti isla ket addaan idi iti kasasaad a Reserba ti Biospero manipud kadagiti tawen ti 1990, ken mangipakita daytoy iti lokal nga interesado para iti konserbasion ken matalinaay a panagpadur-as".[2]
Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
- C.Michael Hogan. 2011. Sulu Sea. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry & C.J.Cleveland. Washington DC
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ C.Michael Hogan. 2011. Sulu Sea
- ^ "Destinations Rated: Islands".
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Palawan (isla) iti Wikimedia Commons
- Datos ti heograpia a mainaig iti Palawan (isla) iti OpenStreetMap


text:
SALCEDO, Ilocos Sur – Naangay ti maysa a peace covenant iti nagbaetan dagiti kandidato ditoy nga ili para iti masungad nga eleksion inton Mayo daytoy a tawen idi Marso 12.
Mismo nga inimatangan ni PNP Provincial Director Dennis Basngi ti naangay a peace covenant iti laem ti simbaan babaen ti initiatibo ti PNP ditoy, ti PPRCV nga idadauluan ni Fr. Constantino Atinaja, Jr., ti Commission on Elections ken ti RIC ditoy nga ili ken nagatendaran da Vice Mayor Leopoldo Gironella, Jr., kandidato para mayor, Nina Itchon, para bise mayor, ken dagiti kandidato para sangguniang bayan.
Segun ken ni Basngi, daytoy ti umuna a gundaway a nagatendar iti peace covenant a naangay iti upland municipality.
Naisayangkat ti peace covenant kas paset ti kampania ti kapolisan a Safe and Fair Election 2013 inton Mayo.#


text:
KASANO a talaga ti kinaserioso ti agdama nga administrasion iti kampania a mangpaksiat iti panagraira iti illegal a droga iti Pilipinas? Adu nga umili dagiti nasdaaw idi kellaat a dinutokan ni Presidente Rodrigo Duterte ni… Read more »
Category: Komentario
SANGAPULON a tawen ti napalabas maniupud idi Nobiembre 23, 2009 a napasamak ti nakaam-ames a Maguindanao Massacre a maibilang a kadamsakan a krimen iti politika iti Pilipinas, ken kaaduan ti napapatay a kameng iti media… Read more »
NASUROKEN a kagudua ti innem a tawen a termino ti Bise Presidente ti Pilipinas ti naglabas, ngem aginggana ita ket saan pay a naresolbar ti nayuli a protesta kontra ken ni Vice President Maria Leonore… Read more »
MAISUBLI ngatan ti turongen ti imbestigasion ti Senate Blue Ribbon Committee ken Committee on Justice iti kontrobersia iti Bureau of Correction mainaig iti saan nga umno a pannakaipakat ti Republic Act No. 10592 wenno Good… Read more »
SAAN koma a palubosan ti gobierno ti Pilipinas ti pannakabangon dagiti pasilidad ti China Telecommunication Company iti uneg dagiti kampo ti Armed Forces of the Philippines ta amangan no maaramatda nga instrumento iti panagespia a… Read more »
PANGDEPDEP kadi ti nabara a sentimiento dagiti adu nga umili iti pannakaikkat ni Nicanor Faeldon kas Director General ti Bureau of Corrections gapu ti kontrobersia ken anomalia iti panagbalin a benepisario ti Good Conduct Time… Read more »
SAAN a rumbeng a mawayawayaan ti maysa a convicted rapist – killer a saanna a maaklon ken pagbabawian dagiti basol ken krimen a naaramidna. Dayta ti nagkaykaysa a kapanunotan dagiti adu a Pilipino a nangipakita… Read more »
NAGLABASEN ti 36 a tawen idi mapapatay daydi Senador Benigno “Ninoy” Aquino Jr. ket liman a presidente dagiti nagsisinublat iti Pilipinas, ngem kasla adayo pay laeng ti pannakapukaw ti al-alia ti pannakatayna a mamagsisina kadagiti… Read more »
NAIGAMEREN dagiti adu a Pilipino iti nagduduma a sugal ta adu dagiti napalaus la ngaruden ti rigatda ngem agpustada latta iti namnamada a mangabakda ket dumakkel pay ti kuartada. Narubruban ti isyu ti panagraira dagiti… Read more »


text:
Partido politiko
Ti partido politiko (manipud ti Latin: pars, Henitibo partis, "paset", "pisi") ket maysa a politiko nga organisasion a sapasap a agsuksukisok a makaimpluensia ti annuroten ti gobierno, a kadawyan babaen ti panaginominado kadagiti kandidato nga adda dagiti nailinia a panirigan ti politiko ken ti panagngipadpadas a panagitugaw kaniada iti politiko nga opisina.[1] Dagitipartido ket makibinglayda kadagiti elektoral a kampania ken ti edukasional a panagawat wenno dagiti protesta a tignay . Dagiti partido ket kankanayonda a mangipakpatakder ti naiyebkas nga ideolohia wenno panagkita a naipapigsa baaen ti naisurat a pagibatayan nga adda dagiti naisangsangayan a gangandat, nga agporporma ti koalision kadgiti agduduma nga interesado.
Dagiti nagibasaranUrnosen
BibliograpiaUrnosen
- Abizadeh, Arash, 2005. MCgill.ca, "Demokratiko a Panagbutbutos nga awan dagiti Kampania? Dagiti Normatibo a Pundasion ti Nailian al Baha'i a Panagbutbutos." Urnos ti Lubong Tom. 37, Blng. 1, pp. 7–49.
- Duverger, Maurice. 1954. Dagiti Partido Politiko. Londres: Methuen.
- Gunther, Richard ken Larry Diamond. 2003. "Sebbangan dagiti Partido Politiko: Ti Baro a Tipolohia," Partido Politika, Tom. 9, Blng. 2, pp. 167–199.
- McDonnell, Duncan kenJames Newell. 2011. 'Dagiti Akinruar a Partido', Nangruna nga edision ti Partido Politika, Tom. 17, Blng. 4.
- Neumann, Sigmund (ed.). 1956. Dagiti Moderno a Partido Politiko. IL: Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan.
- Redding, Robert. 2004. Naupaan a Kinagura. RCI.
- Smith, Steven S. 2007. Partido nga Impluensia iti Kongreso. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan.
- Sutherland, Keith. 2004. The Party's Over. Imprint Academic. ISBN 0-907845-51-7
- Ware, Alan. 1987. Dagiti umili, Dagiti Partido ken Estado: Ti panagrepaso manen. Unibersidad ti Princeton a Pagmalditan.
- Ware, Alan. Dagiti Partido Politiko ken dagiti Partido a Sistema. Oxford: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1996. ISBN 0-19-878076-1
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Dagiti pangibatayan a Partido ti Estados Unidos manipud idi 1840-2004 idiay Ti Amerikano a Presidensia: UC Santa Barbara
- Dagiti politikal a rekurso iti net
- Dagiti Liberal kontra Dagiti konserbatibo Awan partido a komunidad a dagiti dua a bangir ket mabalinda a sumrek a makisinnupiat iti debate.


text:
San Jose, Nueva Ecija
Ti Siudad ti San Jose ket maysa a maika-3 a klase a siudad iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siudad ti San Jose ket nabingbingay a politikal iti 38 a barbaranggay.[2]
- A. Pascual
- Abar 1st
- Abar 2nd
- Bagong Sikat
- Caanawan
- Calaocan
- Camanacsacan
- Culaylay
- Dizol
- Kaliwanagan
- Kita-Kita
- Malasin
- Manicla
- Palestina
- Parang Mangga
- Villa Joson (Parilla)
- Pinili
- Rafael Rueda, Sr. Poblacion
- Ferdinand E. Marcos Poblacion
- Canuto Ramos Poblacion
- Raymundo Eugenio Poblacion
- Crisanto Sanchez Poblacion
- Porais
- San Agustin
- San Juan
- San Mauricio
- Santo Niño 1st
- Santo Niño 2nd
- Santo Tomas
- Sibut
- Sinipit Bubon
- Santo Niño 3rd
- Tabulac
- Tayabo
- Tondod
- Tulat
- Villa Floresca
- Villa Marina
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Nueva Ecija". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Nueva Ecija". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Siudad ti San Jose iti Wikimedia Commons
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Siudad ti Mehiko
Ti Siudad ti Mehiko (Espaniol: Ciudad de México [sjuˈðað ðe ˈmexiko], ammo pay a kas ti México D.F., wennoD.F.) ket isu ti Pederal a Distrito (Distrito Federal), a kapitolio ti Mehiko ket ti lugar dagiti pederal a bileg ti Kappon ti Mehiko.[10] Daytoy ket maysa a pederal nga entidad ti kaunegan ti Mehiko a saan a paset ti maysa kadagiti ania man a 31 nga estado ti Mehiko ngem tagikua a sibubukel ti pederasion. Ti Siudad ti Mehiko ket isu ti kadakkelan a siudad iti pagilian ken kangrunaan pay a sentro ti politika, kultura, edukasion ken pinansia.
A kas maysa nga "alpha" a sangalubongan a siudad[11] Ti Siudad ti Mehiko ket maysa kadagiti kangrunaan a sentro ti pinansia ken kultura idiay Amianan nga Amerika.[12] Daytoy ket mabirukan idiay Ginget ti Mehiko (Valle de México), ti maysa a dakkel a ginget kadagidiay nangato a banak idiay tengnga ti Mehiko, iti kangato a 2,240 metro (7,350 ft). Ti siudad ket buklen dagiti sangapulo ket innem a burgos.
Ti 2009 a nakarkulo a populasion para iti maitutop a siudad ket agarup idi a 8.84 a riwriw a tattao,[13] ken adda ti kalawa ti daga ti 1,485 kuadrado kilometro (573 sq mi).[14] Segun ti kaudian a panagipalpalawag a naitunos babaen ti pederal ken dagiti estado a gobierno, ti populasion ti Siudad ti mehiko a metropolitano a lugar ket 21.2 a riwriw a tattao,[13] a makaaramid daytoy ti kadakkelan at metropolitano a lugar idiay akinlaud a hemisperio, ti maikalima a kadakkelan nga aglomerasion ken ti kadakkelan nga agsasao ti Espaniol a siudad iti lubong.[15]
Ti Kalatakan a Siudad ti Mehiko ket adda ti dagup a produkto ti domestiko (GDP) ti US$390 a bilion idi 2008, a makaaramid ti urbano nga aglomerasion ti Siudad ti Mehiko ti maikawalo a kabaknangan a metropolitano a lugar iti lubong.[16] Ti siudad ket akinrebbeng para iti panagpataud ti 21% ti Dagup ti Domestiko a Produkto ti Mehiko ken ti metropolitano a lugar a naibilangan para iti 34% iti dagup ti nailian a GDP.[17]
Ti siudad ket kasisigud a nabangon idiay isla ti Danaw Texcoco babaen dagiti Asteka idi 1325 a kas Tenochtitlan, a daytoy ket gangani a kompleto a nadadael idi 1521 a sillong ti Tenochtitlan, ken dimtengan ti pannakdaremdem manen ken pannakabangon segun ti urbano nga alagaden ti Espaniol. Idi 1524, ti munisipalidad ti Siudad ti Mehiko ket nabangon, nga ammo a kas ti México Tenochtitlán,[18] ken manipud idi 1585 daytoy ket opisial a naamammoan a kas ti Ciudad de México (Siudad ti Mehiko).[18] Ti Siudad ti mehiko ketnagserbi a kas ti politikal, administratibo ken pinansia a sentro ti maysa a nangruna a paset ti kolonial nga imperio ti Espania.[19] Kalpasan ti panakagun-od ti pannakawayawaya manipud iti Espania, ti Pederal a Distrito ket napartuat idi 1824.
Kalpasan ti panagdemanda ti ad-adu nga autonomia ti politika, dagiti nagtaeng ket naikkanda ti karbengan ti dagus a panagbutos ti Daulo ti Gobierno ken dagiti pannakabagi ti dua a kamara a Lehislatibo nga Asemblia babaen ti nadayeg a butos idi 1997. Manipud idin, ti kanigid a payak ti Partido ti Demokratiko a Rebolusion (PRD) ket nagtengtengngelen kadagitoy dua.[20] Kadagiti kinaudi a tawtawen, ti lokal a gobierno ket nangipasa kadagiti adu a liberal nga annuroten, a kas ti aborsion a makiddaw, ti naipatingga a porma ti eutanasia, diborsio ken agpada a sekso a panagasawa.
Dagiti linaon
Pakasasaritaan ti Siudad ti Mehiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Asteka a paset ti panawen[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti agdama a siudad a naamammuan a kas ti Siudad ti Mehiko ket binangon idi babaen ti tattao a Mehika, a kalpasan daytoy ket ammo a kas dagiti Asteka, idi 1325. Ti duog a siudad ti Mehika ket tinawtawagan itan ti Tenochtitlan. Dagiti Mehika ket isu dagidi naud-udi a tattao a nagsasao ti iti Nahuatl nga immay iti daytoy a paset ti Ginget ti Mehiko kalpasan ti pannakatnag ti Toltec nga Imperio. Ti iyu-umayda ket di kinaykayat babaen dagiti tao a nagnanaeden iti ginget, ngem dagiti Mehika ket nakabaelda a nangbangon ti maysa a siudad idiay bassit nga isla iti lumaud a babngir ti Danaw Texcoco. Dagiti Mehika ket addaanda ti bukod a sarita a maipanggep no kasanoda a binangon ti siudad, kalpasan ti panangiturong kaniada babaen ti kangrunaanda a dios, a ni Huitzilopochtli. Segun ti sarita, ti dios ket isu nangibagbaga ti maysa a seneial iti ti ayan ti sitio a pangibangonandanto ti pagnaedanda- ti maysa nga agila nga agtaktakder iti maysa a nopal a kaktus nga addaan iti maysa nga uleg iti sippitna. Idi baetan ti 1325 ken 1521, Ti Tenochtitlan ket dimmakkel ken pimmigsa, a dimtengan ti panagturayna kadagiti dadduma a siudad-estado iti lawlaw ti Danaw Texcoco, ken idiay Ginget ti Mehiko. Idi simmangpet dagiti Kastila, ti Asteka nga Imperio ket kaaduannan a naabot ti Mesoamerika, naabutanna ti Golpo ti mehiko ken ti Taaw Pasipiko. Dagiti eskolar ket nagkarkuloda nga ti baetan dagiti 200,000 ken 250,000 a tao ket nagtataeng idiay Tenochtitlan idi 1500, ad-adu ngem uppat a beses ti populasion ti Londres. Daytoy napalakaan a maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti panawenna ken ti kadakkelan iti Kaamerikaan sakbay ti panagrukma ti Kastila.
Kastila a panagrukma ti Tenochtitlán[urnosen | urnosen ti taudan]
Kalpasan ti isasanglad idiay Veracruz, ni Hernán Cortés ket nakangeg ti maipanggep ti nalatak a siudad ket ti napauten a suppiatan ken dagiti reklamo a maipanggep ti daytoy. Urayno ni Cortés ket napan idiay Mehiko nga adda laeng iti bassit a buyot, isu ket nakaawis ti kaaduan kadagiti patneng a tattao a timmulong kaniada a nangdadael ti Tenochtitlan.[21] Ni Cortés ket immuna idi a nakitana ti Tenochtitlán iti Nobiembre 8, 1519.[22] Kalpasan ti immuna panakakitana, ni Cortés ken dagiti kakuyogna ket nagsiddaawda ti kinapintasna ken ti kadakkelna. Dagiti Kastila ket nagmartsada iti igid ti dalan a pakaiturongan ti siudad manipud idiay Iztapalapa. Urayno ni Montezuma ket napan idiay sentro ti Tenochtitlán tapno sabtenna ida ken makisinnukat kadagiti sarabo, daytoy a pannakigayyem ket saan a nagpaut.[23] Ni Cortés inpanna ni Montezuma babaen ti aresto iti balay, a nagnamnama a mangituray babaen kaniana[24]Immadu dagiti pannakairteng agiggana idi, rabii ti Hunio 30, 1520 – idi las-ud ti salisal nga ammo a kas ti "La Noche Triste" – dagiti Asteka ket nagreboltoda iti iyuumay dagiti Kastila ken nakabaelda a nangtiliw wenno nangpapanaw kadagiti Europeano ken dagiti kaduada a Tlaxcala.[25] Ni Cortés nagurnos manen idiay Tlaxcala. Naipanunotan dagiti Asteka a dagiti Kastila ket permanentadan a pimmanaw. Nagpilida ti baro nga ari, ni Cuitláhuac, ngem isu ket pimmusay kalpasan laeng iti manmano a bulan gapu ti burtong; ti simmaruno nga ari idi ket ni Cuauhtémoc.[26] Ni Cortés ket nangikeddeng a mangsillong iti Tenochtitlán idi mayo 1521. Iti tallo a bulbulan, ti siudad ket nagsagsagaba manipud iti kaawan ti makan ken danum ken ti paya pannakaiwaras ti burtong nga inyeg babaen dagiti Europeano.[21] Ni Cortés ken dagiti kaduana ket nangisanglad kadagiti puersada idiay abagatan ti isla ket nakilablabanda iti ipapanda iti uneg ti siudad, kadagiti kalkalsada, ken balbalay.[27] Iti kanungpalan, ni Cuauhtémoc ket simmuko idi Agosto 1521.[21]
Ti pannakabangon manen ti siudad a kas Siudad ti Mehiko[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti Kastila ket rinakrakda ti Tenochtitlán. Immuna a nagtaeng ni Cortés idiay Coyoacán, ngem nangikeddeng a mangibangon manen ti sitio ti Asteka tapno maikkat amin a tugot iti duog nga urnos.[22] Ni Cortés ket saan a nangbangon ti maysa a nawaya, a naparukma a teritorio babaen ti bukodna a personal a panagturay, ngem nagtultuloy a natulnog iti balangat ti Espaniol. Ti immuna a birey iti baro a dominio ket simmangpet idiay Siudad ti Mehiko kalpasan ti sangapulo ket uppat a tawtawen. Iti daytan a panawen, ti siudad ket nagbalin manen a siudad-estado, nga addaan iti bileg a gunay-at kadagiti adayo a nabangon a pagbeddengan ti siudad.[28] Urayno dagidi Kastila ket priniserbada ti batayan a lanag ti Tenochtitlán, nangbangonda kadagiti Katoliko a simbaan a naituoon kadagiti duog a templo ti Asteka ket tinuntonda dagiti imperial a palasio para kaniada.[28] Ti Tenochtitlánket nanaganan manen idi ti "Mehiko", ti pagpilian a porma ti naganna, gapu laeng ta nalaklaka a balikasen dagiti Kastila.[22]
Idadakkel ti kolonial a siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti siudad ket dimakkel idi dimmakkelti populasionna, a napnapan kadagiti danum ti danaw. Ti maika-16 a siglo ket nakakita kadagiti panagpaadu kadagiti simbaan, adu kadagitoy ket ket mabalin pay laeng a makita idiay naipakasaritaan a sentro.[28] Iti ekonomiko, ti siudad ti Mehiko ket rimmang-ay a kas ti nagbanagan ti panagtagilako. A kas saan a kapada ti Brasil wenno Peru, ti Mehiko ket adda iti nalaka a pannkaiyasideg kadagiti lubong ti Atlatiko ken Pasipiko. Urayno ti balangat ti Espaniol ket pinadasna ti kompleto a panagtimbeng amin a komersio idiay siudad, daytoy ket adda laeng ti bassit a panagballigi.[29]
Ti konsepto ti nobilidad ket rimmang-ay idiay Baro nga Espania a saan payen a nakitkita kadagiti paset ti Kaamerikaan. Dagiti Kastila ket nakasabatda iti maysa a kagimongan a ti konsepto iti nobilidad ket kapadpada ti bukodda. Dagiti Kastila ket dinaydayawda ti patneng nga urnos iti nobilidad ket nagnayonda iti daytoy. Kadagiti simmarsaruno a siglo, ti maysa a natakneng a titulo idiay Mehiko ket saan a kaibuksilan a ti maysa ket nagsansanay ti nalatak a bileg ti politika gapu ta ti bileg ti ket adda ti patinggana urayno ti iti panagala iti baknang ket saan.[30] Ti konsepto ti nobilidad idiay Mehiko ket saan a polikal ngem daytoy ket konserbatibo unay a sosial ti Espaniol, a naibatay iti panagited ti pannakaikanada iti pamilia. Kaaduan kadagitoy a pamilia nagpaneknek ti pannakaikanadada babaen ti managaramid kadagiti kabaknang idiay Baro nga Espania iti ruar ti siudad, ket ti kalpasanna ti panaggasstos kadagitia rentas kadagiti puonan, iti panagbangon kadagioti simbaan, panagsuporta kadagiti karidad ken panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay. Ti kaaduana panagbangon kadagiti barayuboy a balbalay ket nakabot ti kaadu idi kinaudi a gudua ti maika-18 a siglo. Adu kadagitoy a balay ket mabalin pay laeng a makita ita nga aldaw, a nangiturog ti parbo a nagan ti Siudad ti mehiko iti "Ti siudad dagiti palasio" nga inted daytoy babaen n i Alexander Von Humboldt.[22][28][30]
Ti Grito de Dolores ("Karayo ni Dolores") a tinawtawagan pay a kas ti El Grito de la Independencia ("Karayo ti Pannakawaya"), a naibagbaga iti bassit nga ili ti Dolores idiay asideg ti Guanajuato idi Septiembre 16, 1810, ket isu daytoy ti pasamak a nangmarka ti rugi ti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano ken isu daytoy ti kangrunaan a nailian a piesta a napalpaliiw idiay Mehiko. Ti "Grito" ket isu idi tiinsasao iti pannakigubat iti Pannakawaya a Gubat ti Mehikano babaen ni Miguel Hidalgo y Costilla,ti maysa aRoamno Katoliko a padi. Ni Hidalgo ken dagiti daddumna pay a criollo ket nairamannda ti naplano a rebolto a mangsuppiat kadagiti kolonial a gobierno ti Kastila, ken dagiti nakikuplot ketnaliputan. Nabutbuten iti pannakaarestonat,[1] ni Hidalgo binilinna ti kabsatna alalaki a ni Mauricio ken ni pay Ignacio Allende ken ni Mariano Abasolo a kumuyog kadagiti dadduma pay a naarmasan a lallaki a nangibilin iti alguasil tapno iparuarna dagiti nagkaykayat ti pannakawaya a naibalod idiay idi rabii ti Septiembre 15. Nakabaelda a nagparuar kadagiti walopulo.[2] Idi agsapa ti 6:00 Septiembre 16, 1810, inbilin ni Hidalgo a paawengen dagiti kampana ti simbaan ken inurnongna ti kongregasionna. Sinumbangiran babaen ni Allende ken ni Juan Aldama, isu ket kinasaona dagiti tao iti sangana ti simbaan, a nangawawis kaniada nga agrebolto. Ti Gubat ti Guanajuato, ti immuna a pannakilaban ti insurhensia, ket napasamak kalpasan ti uppat nga aldaw. Ti pannakawaya ti Mehiko manipud iti Espania ket nairangarang idiat Deklarasion iti Pannakawaya ti Imperio ti Mehiko idi Septiembre 27, 1821, kalpasan ti pannakigubat ti maysa a dekada.[31] Dagiti yaalsa ket simmaruno para kadagiti simmarsaruno a dekada, gapu kadagiti nadumaduma a sangkatipunan a nakilablaban para iti panagtengngel iti Mehiko.[32]
Ti Pederala Distrito ti Mehiko ket nabangon idi babaen ti baro a gobierno ken babaen ti panagpirma ti baroa batay-lintegda, a dagiti konsepto iti maysa a pederal a distrito ket naampon idi manipud iti Batay-linteg ti Estados Unidos.[33] Sakbay ti daytoy a pananginagan,ti Siudad ti Mehiko ket nagserbi idi a kas ti tugaw ti gobierno para iti Estado ti Mehiko ken ti sibubukel a pagilian. Ti Texcoco ken idi ti Toluca ket nagbalin a kapitolio ti estado ti Mehiko.[34]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Secretaría de Relaciones Exteriores – México". Sre.gob.mx. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2005-09-08. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan". Redescolar.ilce.edu.mx. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Conmemora la SecretarĂa de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de CreaciĂłn del Distrito Federal". Cultura.df.gob.mx. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Senadores por el Distrito Federal LXI Legislatura". Senado de la Republica. Naala idi Oktubre 21, 2010.
- ^ "Listado de Diputados por Grupo Parlamentario del Distrito Federal". Camara de Diputados. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Resumen". Cuentame INEGI. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Relieve". Cuentame INEGI. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "ENOE". Naala idi Agosto 24, 2012.
- ^ "Distrito Federal". 2010. Naala idi Oktubre 20, 2010.
- ^ "Artículo 44" (PDF). Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. Naala idi Mayo 14, 2010.
- ^ Ganganaet nga Annuroten (2008). "Ti 2008 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad". Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ "WFE – Member Exchanges". World-exchanges.org. Abril 1, 2003. Naala idi Marso 25, 2010.
- ^ a b Konseho ti Nailian a Populasion. "Siudad ti Mehiko a Metropolitano a Lugar" (PDF). Gobierno ti Estado ti Mehiko. Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet. OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro OECD a Panagrepaso ti Rehional a Panagpabaro: Dagiti 15 nga Estado ti Mehiko 2009. OECD Publishing, 2009. p. 418 (p. 299). ISBN 978-92-64-06012-8.
- ^ Nagkaykaysa aPagpagilian (2007). "Dagiti Prospekto ti Urbanisasion ti Lubong". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi Hulio 31, 2007. Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ PricewaterhouseCoopers (Pebrero 11, 2009). "Dagiti rumrummuar a paglakuan a siudad nga ekonomia a napardasto a dumakkel iti sangalubongan a GDP a pakairanggo a kas kinuna ti PricewaterhouseCoopers LLP". UK Media Centre. Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ "GDP ti Siudad ti Mehiko a kas maipada ti nailian a GDP". Naala idi Agosto 19, 2010.
- ^ a b (iti Espaniol) Gobierno ti Pederal a Distrito. "Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko". Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ (iti Espaniol) Nagkaykaysa a Pagpagilian. "Siudad ti Mehiko, Mehiko". Naala idi Disiembre 27, 2009.
- ^ Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]. Maikatlo nga Edision. Lonely Planet, 2008. p. 288 (p. 20-21). ISBN 978-1-74059-182-9.
- ^ a b c "Historia de la Ciudad de México" (iti Espaniol). Naala idi Oktubre 14, 2008.
- ^ a b c d Marroqui, Jose Maria (1969). La Ciudad de Mexico. Siudad ti Mehiko: Ayuntamiento del Distrito Federal. pp. 21–25.
- ^ "Conquistadors – Cortés. Nobiembre 1519, Ti Kapintasan a Banag iti Lubong". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Conquistadors – Cortés. Nobiembre , 1519 – Naaresto ni Montezuma". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti kongkistador – Cortés. Hunio 1520 – Nadawel a panagpapatay idiay Tenochtitlán". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti kongkistador – Cortés. Disiembre 1520 – Sillong, Panagbisin ken Burtong". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ "Dagiti kongkistador – Cortés. Ti Kinaudi a Takder: Ti Maysa nga Asteka nga Iliada". PBS. Naala idi Abril 17, 2011.
- ^ a b c d Alvarez, Jose Rogelio (2000). "Mexico, Ciudad de". Enciclopedia de Mexico (iti Espaniol). 9. Encyclopædia Britannica. pp. 5242–5260.
- ^ Hamnett, Brian R. (1998). Ababa a Pakasaritaan ti Mehiko. Port Chester, New York, USA: Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. ISBN 978-0-521-58120-2.
- ^ a b Ladd, Doris M (1998). Artes de Mexico Palacios de la Nueva España Ti Mehikano a Nobilidad. Siudad ti Mehiko: Artes de Mexico y del Mundo. pp. 84–86. ISBN 978-968-6533-61-3.
- ^ "Don Agustín de Iturbide". Naala idi Oktubre 20, 2008.
- ^ "Pakasaritaan ti Siudad ti Mehiko". Naala idi Oktubre 17, 2008.
- ^ Weil, Thomas E. (Enero 1, 1991). Mehiko: Kapitulo 3B. Ebolusion ti Maysa a Pagilian. Pagpagilian iti Lubong. Opisina ti Panagrang-ay, Inc.
- ^ Mody, Ashoka (Oktubre 31, 1996). Panagiyawat ti Inprastriktura. Pagpagilian iti Lubong. World Bank Publications. p. 187. ISBN 978-0-8213-3520-8.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Siudad ti Mehiko iti Wikimedia Commons
- Pakaammo ti panagbiahe idiay Siudad ti Mehiko manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)
- Siudad ti Mehiko iti Curlie (iti Ingles)
- Gobierno ti Pederal a Distrito (iti Espaniol)
- Ministro ti Turismo ti Siudad ti Mehiko (iti Espaniol)


text:
Bouc-Bel-Air
Ti Bouc-Bel-Air ket maysa a komuna iti Bouches-du-Rhône a deparatmento idiay akin-abagatan a Pransia. Daytoy ket naisanglad kadagiti nagbaetan ti Marseille, Gardanne ken Aix-en-Provence. Ti daan a purok ket mabirukan idiay tuktok ti bassit a bantay (ti bouc iti rehional a pagsasao provençal).
Dagiti linaon
Klima[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tabla dita baba ket mangipakpakita kadagiti temperatura ken panagtudtudo para iti paset ti panawen ti 1971-2000 :
Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti makitkita[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Bouc-Bel-Air ket kadawyan ti estilo a Provençal , nabangon iti lawlaw ti maysa a bato a nagporma ti pundasion ti daan a kastilio iti maika-7 a siglo. Adda daytoy ti naisangsangayan a panakaimatangan manipud kadagiti nadumaduma a kabanbantayan a maysa kadagitoy ket ti nadayag a naamammoan dagiti agtataeng a kas ti Sainte-Victoire.
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket nataengan manipud idi un-unana a panawen, ti lugarna ket nakakita kadagiti Romano-Galo a nagtaengan. Adda kadagitoy a lugar ket napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC. Dagiti panagraut dagiti Barbaro ket naaramid idimaika-7 a siglo AD, ti mabalin a petsa ti panakabangon ti purok.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Bouc-Bel-Air iti Wikimedia Commons


text:
Sarita ni Rolando A. Seguro, Jr.
(Maikadua a paset)
Di pay nakadandanon iti sumaruno a centerna idiay Nararagan a pagsingiranna idi agkiriring manen ti nakabolsa a selponna. Inkamangna ti motorna iti sirok ti mangga iti igid ti kalsada ket kinitana no asino ti tumawtawag. Ni Pauline, ti maysa pay a nobiana.
“Hello, mahal. Komustaka? Apay ma-miss-nak manen?” pinalamuyot ni Kinio ti bosesna a simmungbat.
“Wen ngarud, mahal ko. Miss-ka unayen. Ngem agmadimadin toy selponko. Kunak man no ipanmo ita diay karim a Samsung a touchscreen?” insungbat ni Pauline.
“Ha? Wen dika agdanag, mahal. Basta sika. Uray awan paaddaek,” impatiray-ok ni Kinio. Ngem pangalaanna koma pay ti igatangna no natalpog metten idi Biernes diay naawatna a meal ken load allowance-na agraman nabatbati iti sueldona. Managpasugnod met ngarud ni Pauline. Baybay-an latta koman ni Kinio ngem masayangan met ngamin iti kasla Maja Salvador a pintas daytoy.
Agpampanunot pay la iti remedio idi makadanon idiay Abulug a pagsingiranna. Nadlaw sa ni Manang Lita a center chief ti Buko Center a kasla maikulkuleng daytoy isu a dinamagna no adda problema ni Kinio. Ania pay pinaliday la ket ngarud ni Kinio ti langana bareng maallilawna ni Manang Lita ket tulongan daytoy iti parikutna. Sabagay, inrekomendana idi ti pannakaaprobar ti trenta mil a loan ni Manang Lita nupay ammona a di kabaelan daytoy nga iganansiaan iti panaglakona iti niog. Napintas ngamin ti balasang ni Manang Lita ket pasaray paanginan no kua ni Kinio. Kasla mayat met daytoy ta kasla tilapia nga agparagipig no kua. Isu nga idi aplayan ni Manang Lita dayta a gatad, impanamnamanan a maaprobaran.
“Masapulko ngarud ti kuarta, Manang,” pinalidayna kampay idi uray ti bosesna. Ammona a kabaelanna nga allilawen ni Manang Lita. “Naospital ngamin diay kaanakak ket awan gastosenda. Siak ti namnamaenda a makatulong ngem nairana met nga awan pulos nabati iti urnongko.”
“Alla, kaasika met no kasta, Sir,” kinuna ni Manang Lita. Mamati la unay ken ni Kinio. “Apay mano kadi koma ti masapulmo?”
“Uray otso mil laeng koma, a, Manang. Ngem no adda kawadwadanna ket uray dies mil latta koman,” intuloy latta ni Kinio ti panagartistana.
“Ay, nagdakkel met gayam, Sir. No dua ribu la koma, a, ket iwidroankan iti savings-ko ta kaasika met,” kinuna ni Manang Lita. “Ania ti makunayo, kakadua?” pagammuan ta binaw-inganna dagiti kakaduana iti center-da. “Pagtitinnulongantayon a paruaren ta masapul ni Sir, a, ta ne kaasi met. Uray ta nagalisto met a mangirekomenda no kua kadagiti aplayantayo.”
“Uray interesakton, a, kakabsat. No saanak la koma ngamin a nagipit,” intuloy latta ni Kinio a kinonsensia dagiti babbaket a klientena.
Ania pay, maysamaysa nangkitan iti passbook-da no mano ti mabalinda nga iwidro agingga a naparuarda ti diesmil nga ut-utangen ni Kinio.
“Tenkiu, kakabsat. Dikay agdanag ta bayadakto met la agingga no agtapos daytoy a bulan,” inluboslubosna ti panagartistana. “No awankay la ngata, diakon ammo no pagremremedioak.”
“Aniaka ketdin, Sir. Kasta lang, a, ti aggagayyem. Agsisinnaranay,” dandani inkorus dagiti babbaket.
Arig pay ni Kinio ti nangabak iti hueteng iti ragsakna idi makapanawen iti center da Manang Lita. No saan la koma a nakasakay ken agpatpataray iti motor, naglagtolagto la ketdin iti ragsakna. Agasem ta naallilawna dagiti babbaket? Hahaha! inkatawa ti unegna. Gatangenna la ketdin madamdama tay selpon a pakarengreng ni Pauline. Kasla makitkitanan ti mabalin a mapasamak inton sardam no pasiarenna ni Pauline pambaranna ited ti regalona a selpon. Masiguradona, saan langen nga apros kada bisong ti ited kenkuana ti balasang. Aglalo ket turogan met latta ida no kua da Tata Mulong ken Nana Saling a dadakkel ni Pauline. Pagsanguanda ngamin no kua nga itangad ti ipasarabona a sangabote a gin. Ni Waldi met a kakaisuna a kabsat ken adien ni Pauline, saan metten a maibalbalay manipud idi nakugit ta naibarkada metten kadagiti padana a babbarito iti purokda a Letletteg. Panagrikna ni Kinio, kasla ideldeldel pay ket da Tata Mulong ti balasangda kenkuana. Naibagada pay naminsan a kayatda a manugangen. Nagpatingga la ngamin ni Pauline iti hayskul (ngem nagadu dagiti agtarigagay a makagun-od iti ayatna, wenno ti la ngata makaalino a pammagina ti kayatda?) ket kayatda ngata met a makaasawa iti deadal ken adda trabahona tapno sumayaatto met ti biagna. Sika man ti empleado iti banko, ipampannakkel met no kua ni Kinio iti bagina.
NAMINSAN, naranaan ni Kinio ti makatawen san a past due a klientena a rumrummuar iti pasdek ti Cebuana idiay Junction Luna. Nakulbet nga agbaybayad daytoy. In-inut no mangted. Ngem nakita itay ni Kinio ti panangbilangna iti kuarta a nalabit paw-it ti anakna nga adda idiay abrod. Isu a dinan ininggaan daytoy agingga a di nangted iti lima ribu.
“Nagbalinen nga otso mil ti dagup ti bayadam, Manang, ta nabayagen a dika nagbayad,” kinuna itay ni Kinio iti baket. “Uray ta adda met naawatmon a paw-it diay anakmo, bayadamon ti utangmo tapno awanen parikutmo pay. Dimon urayen a suratannaka pay diay abogadomi. Ad-adunton ti bayadam no mayakar daytoy account-mo iti legal department.”
Gapu iti buteng ti baket ta abogado metten ti ibagbaga ni Kinio, nakitinnawar daytoy agingga a nagsaltekda iti lima ribu. Dimmawat ti baket iti resibo kas pammaneknek a nakabayaden daytoy. Dagdagus met nga inikkan ni Kinio. Ngem saan gayam a nakakarbon daytoy ket idi makapanawen iti ayan ti siningirna, sinuratanna ti duplicate ti resibo ngem saanen a lima ribu no di ket dua ribu langen ti insuratna dita. Siiisem a nangilasin iti tallo ribu ket inkargana iti waletna.
Manmano a pasiaren ti superbisorna dagiti nabayagen a past due a klienteda sa no agpasiar man, kanayon met a dina maranaan ti baket a siningirna. Kasano koma ngarud a maammuanda ti inaramidna? Perminto ketdi a yaman ti superbisorna, a, ta nasarakan ken nasingirna pay daytoy a klienteda.
Nabayagen nga ar-aramidenna ti kasta. Nga agsabali ti nakasurat iti orihinal ken iti duplicate ti resibo. Nakaadun. Ngem dida met masukalan. Adda pay no kua dagiti singirenna ngem ipambarna a naibusan iti resibo. Siempre dina met i-remit dagita. Saan met a makapagreklamo idiay opisina dagiti agbayad a dina resibuan ta awan met maipakitada a pammaneknek a nagbayadda.
Nagparikut manen ni Kinio idi madanon ti karina a panagbayad kadagiti utangna iti center da Manang Lita. Pinadasna nga inulit idiay Ballesteros ti taktikana. Iti Bountiful Center nga idauluan ni Manang Edna. Gapu ta maasianda iti kasla nakappapati a panagartistana, inwidroanda met kadagiti depositoda. Ania ngarud, bagi manen ni Kinio ti umis-isem idi makapanaw iti dayta a center. Naglaka gayam nga allilawen dagiti babbaket, iyay-ayek-ekna.
(Maituloyto)


text:
Muñoz, Nueva Ecija
Ti Siensia a Siudad ti Muñoz ket maysa a maika-4 a klase a siudad iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Siensia a Siudad ti Muñoz ket nabingbingay a politikal iti 37 a barbaranggay.[2]
- Bagong Sikat
- Balante
- Bantug
- Bical
- Cabisuculan
- Calabalabaan
- Calisitan
- Catalanacan
- Curva
- Franza
- Gabaldon
- Labney
- Licaong
- Linglingay
- Mangandingay
- Magtanggol
- Maligaya
- Mapangpang
- Maragol
- Matingkis
- Naglabrahan
- Palusapis
- Pandalla
- Poblacion East
- Poblacion North
- Poblacion South
- Poblacion West
- Rang-ayan
- Rizal
- San Andres
- San Antonio
- San Felipe
- Sapang Cawayan
- Villa Isla
- Villa Nati
- Villa Santos
- Villa Cuizon
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Siudad". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Nueva Ecija". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Nueva Ecija". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Banbantay Tibesti
Ti Banbantay Tibesti ket dagiti kabambantayan idiay sentral Sahara, ken kangrunaan a mabirukan idiay patingga nga amianan ti Chad, nga agraman iti bassit a parte idiay akin-abagatan a Libya. Ti kangatuan a pantok ti kabambantayan ket ti Emi Koussi, ken mabirukan daytoy iti abagatan iti katayag iti 3,445 metro (11,302 ft) ken ti kangatuan a punto iti Chad ken ti Sahara. Ti Bikku Bitti, ti kangatuan a pantok idiay Libya, ket mabirukan iti amianan a paset ti kabambantayan. Ti sentral a pagkatlo ti Tibesti ket bulkaniko iti taudan ken buklen dagiti lima a kayarigan a bulkan a natuktukan kadagiti dakkel nga abut ti bulkan: ti Emi Koussi, Tarso Toon, Tarso Voon, Tarso Yega, ken ti Toussidé.
Dagiti akinruar a silpoUrnosen
- Pakaammo iti panagsang-at nga agraman iti mapa
- Pakaaammo a maipanggep kadagiti bantay nga agraman kadagiti ladawan
- "Tibesti region". Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.


text:
Pranses a Rebolusion
Ti Pranses a Rebolusion (Pranses: Révolution française; 1789–1799), ket maysa idi a panawen iti radikall a sosial ken politikal a a gulo iti Pransia nga addaan ti naipangrunaan a nagbanagan iti Pransia ken kadagiti amin a paset iti Europa. Ti patingga a monarkia nga isu ti nagturay iti Pransia kadagit napalabas a siglo ket narebba kadagiti tallo a tawen. Ti Pranses a kagimongan ket napan iti maysa nga epiko a panakabalbaliw a kas ti panakariri, aristokratiko ken relihioso a gundaway ket napuka babaen kadagiti agnanayon a panagraut manipud ti radikal a kanigid a payyak dagiti politikal a grupo, dagiti tattao iti lansangan, ken dagiti agtaltalon iti igid ti away. Dagiti daan a kapanunutan a maipanggep kadagiti tinawtawid ken herarkia – iti monarkia, aristokrasia ken relihioso a panagturay – ket napardas idi a napasardeng babaen ti baro a Panagpalawag kadagiti pamunganayan dagiti panagpapada, panakaumili ken di-maawan a karbengan.


text:
Licab, Nueva Ecija
Ti Licab ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Licab ket nabingbingay a politikal iti 11 a barbaranggay.[2]
- Linao
- Poblacion Norte
- Poblacion Sur
- San Casimiro
- San Cristobal
- San Jose
- San Juan
- Santa Maria
- Tabing Ilog
- Villarosa
- Aquino
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Nueva Ecija". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Nueva Ecija". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 11 Agosto 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Gresia
Ti Gresia (iti Griego: Eλλάδa, daan a forma: Eλλάς, Hellas), nga opisial a maawagan iti Helenika a Republika (Griego: Eλλnvιkή Anuokpatίa, Ellinikí Dimokratía), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Amianan a Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Eheo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Gresia iti Wikimedia Commons
- Gresia
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagillian ti Daya a Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Konsilo ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1821


text:
Sasao a Tengnga a Pasipiko
Ti pamilia ti sasao a Tengnga a Pasipiko wenno Tengnga nga Oceaniko, ammo pay a kas Fijiano–Polinesio, ket dagiti sanga ti sasao nga Oceaniko.
Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]
Idasig ni Ross et al. (2002) dagiti pagsasao a kas pannakaisilpo a kas dagiti sumaganad:[2]
- Akinlaud
- Rotumano
- Pannakaisilpo nga Akinlaud a Fijiano: Namosi-Naitasiri-Serua, Akinlaud a Fijiano (Nadroga, Waya)
- Pannakaisilpo a Daya aTengnga a Pasipiko
Ti sasao a Laud a Fijiano ket as-asideg a kabagian iti Rotumano, ken ti Daya a Fijiano iti Polinesio, ngem iti tunggal maysa kaniada, ngem ti simmaruno a pannakaiyasideg ket gapuanan ti panagsasabatda. Ti Rotumano ket naimpluensiaanen babaen ti sasao a Polinesio.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Central Pacific". Glottolog 3.0 (iti Ingles). Jena, Alemania: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck.
- ^ Lynch, John, Malcolm Ross & Terry Crowley. 2002. The Oceanic languages. Richmond, Surrey: Curzon Press.


text:
Jose Abad Santos, Davao Occidental
Ti Jose Abad Santos ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Davao Occidental iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Jose Abad Santos ket nabingbingay a politikal iti 26 a barbaranggay.[2]
- Buguis
- Balangonan
- Bukid
- Butuan
- Butulan
- Caburan Big
- Caburan Small (Pob.)
- Camalian
- Carahayan
- Cayaponga
- Culaman
- Kalbay
- Kitayo
- Magulibas
- Malalan
- Mangile
- Marabatuan
- Meybio
- Molmol
- Nuing
- Patulang
- Quiapo
- San Isidro
- Sugal
- Tabayon
- Tanuman
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Davao Occidental". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 26 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Davao Occidental". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Plantilia:Di sigurado
Di sigurado
Panagusar[urnosen ti taudan]
{{Di sigurado}}agiparang ti Di sigurado
{{Di sigurado|Baka}}agiparang ti Baka
Tapno agiparang ti simbolo laeng, agusar ti maysa a limbang:
{{Di sigurado| }}agiparang ti
Kitaen pay[urnosen ti taudan]
- Dagiti baw-ing − no adda, dagiti sabali a nagan daytoy a plantilia a mabalin a mausar
- {{Nalpasen}} – Nalpasen
- {{Nalpasen-t}}, ti saan a grapiko a kita ti {{Nalpasen}} – ✓ Nalpasen
- {{Di pay nalpas}} – Di pay nalpas
- {{Di pay nalpas-t}}, ti saan a grapiko a kita ti {{Di pay nalpas}} – ✗ Di pay nalpas
- {{Di pay nalpas ken dinto a malpas}} (wenno {{Di pay nalpas2}}) – Di pay nalpas ken mabalin a dinto malpas
- {{Baak-bassit}} - Baak
- {{Nalpas bassit}} – Nalpas bassit
- {{Gudua a nalpas}} – Gudua a nalpas
- {{Nasimpa}} – Nasimpa
- {{Saan a simpaen}} – Saan a simpaen
- {{Innayon}} – Innayon
- {{Araramiden}} – Ar-aramiden...
- {{Araramidenna ti}} – Ni Kaspagarigan ket ar-aramidenna ti...
- {{Agur-uray}} – w Agur-uray
- {{Di sigurado}} – Di sigurado
- {{Agkitkita}} – Agkitkita...
- {{Patpatangan}} – Agdama a patpatangan...
- {{Naipatuloden}} – Naipatuloden
- {{Saludsod}} — Saludsod:
- {{Panunot}} – Panunot:
- {{Senial ti ballaag}} – Ballaag
- {{Agyamanak}} – Agyamanak
- {{Awan ti aniamanna}} – Awan ti aniamanna!
- {{Kur-it}}, agiparang laeng ti kur-it –
- {{Ekis}}, agiparang laeng ti ekis –
- {{Smarka}}, agiparang laeng ti marka ti saludsod —
- {{Bumbilya}}, agiparang laeng ti bumbilya–
- {{Nalpasen ti panangitipon}}, para kadagiti nalpasen a panangitipon – Nalpasen ti panangitipon.


text:
Kenya
Nagsasabtan: 1°N 38°E / 1°N 38°E
Ti Kenya, opisial a ti Republika ti Kenya, ket maysa a pagilian idiay Daya nga Aprika a naisanglad idiay ekuador. Adda ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, daytoy ket nabeddengan babaen ti Tanzania iti abagatan, ti Uganda iti laud, ti Abagatan a Sudan iti amianan a laud, ti Etiopia iti amianan ken ti Somalia iti amianan adaya. Ti Kenia ket adda ti kalawa ti daga iti 580,000 km2 ken ti populasion ti sumurok a 43 a riwriw nga agtataeng. Ti pagilian ket nainaganan manipud ti Bantay Kenya, ti maysa a nasingsangayan a dulon ken maikadua kadagiti kangatuan a tuktok ti bantay idiay Aprika. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Nairobi.
Ti Kenya ket adda ti napudot ken nadam-eg a klima iti igid ti aplayana ken ti Taaw Indiano, nga agbalbaliw ti nabaknang kadagiti kaatapan a karuotan a sabana nga agpauneg ti kadagaan a mapan idiay kapitolio. Ti Nairobi ket adda ti nalamiis a klima a lumamlamiis pay no umas-asideg idiay Bantay Kenya, nga adda dagiti tallo nga agtultuloy a gora ti niebe a tuktok. Ti napudot ken nadameg atropikal a klima ket gaparang manen iti kaunegan amapan idiay danaw Victoria, sakbay a mapan iti kalalainganna a kabakiran ken katurturodan a luglugar idiay lumaud a rehion. Dagiti rehion ti Amianan a Daya idiay igid ti pagbeddengan ti Somalia ken Etiopia ket namaga ken namaga bassit a luglugar nga adda kasla desierto a langa ti daga. Ti Danaw Victoria, ti maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong (kalpasan ti Danaw Superior idiay Estados Unidos ken Kanada) ken ti kadakkelan a tropikal a danaw iti lubong, ket mabirukan idiay abagatan a laud ken nakibinningayan ti Uganda ken Tanzania. Ti Kenia ket naindayegan para kadagiti safari ken dagiti reserba ti nadumaduma a kita ti kaatapan a kas ti Daya ken Laud a Nailian a Parke ti Tsavo, ti Maasai Mara, Nailian a Parke ti Nakuru, ken ti Nailian a Parke ti Aberdares.
Ti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika, a daytoy ket nakaikamengan ti Kenia, ket nakakitan kadagiti panagtaeng ti tao manipud idi paset ti panawen ti Akinbaba a Paleolitiko. Ti Bantu a panagpadakkel ket nakaabut ti lugar manipud idiay Laud-Tengnga nga Aprika babaen ti umuna a milenia AD, ken dagiti pagbeddengan ti moderno nga estado ket buklenna dagiti pagsasabtan ti Niger-Kongo, Nilo-Sahara ken Apro-Asiatiko nga etno-linguistiko a luglugar ti kontinentet, a mangaramid ti Kenia ti maysa nga adu ti kulturana a pagilian. Ti kaadda dagiti Europeano ken Arabo idiay Mombasa ket napetsaan manipud idi Nasapa a Moderno a paset ti panawen, ngem ti Europeano a panagsuksukisok iti kaunegan ket nangrugi laeng idi maika-19 a siglo. Ti Britaniko nga Imperio ket nangipatakder ti Protektorado ti Daya nga Aprika idi 1895, a naamammoan manipud idi 1920 a kas tiKenia Kolonia. Ti nawaya a Republika ti Keniaa ket nabangon idi Disiembre 1963. Kalpasan ti maysa a reperendum idi Agosto 2010 ken ti panakaampon ti maysa a baro a batay-linteg a nangsukat ti daan a tinawidan idi napawaya manipud ti Britaniko, ti Kenia tattan ket nabingbingay kadagitib 47 a kondado a nawaya manipud ti Nailian a gobierno ken agikedkedengda kadagiti pannakibiang a naibatay ti konsultasion ken panagtitinnulong. Dagiti kondado ket tinurayan babaen ti panagbutos kadagiti gobernador ken nawaya nga agtigtignay manipud ti sentro a gobierno idiay Nairobi.
Ti kapitolio, a Nairobi, ket isu ti rehional a sentro ti komersio. Ti ekonomia ti Kenya ket isu ti kadakkelan babaen ti GDP idiay Daya ken Tengnga nga Aprika.[6][7] Ti agrikultura ket isu ti nangruna a agpatpatrabaho ken ti pagilian ket tinawtawid nga agiluluas ti tsia ken kape, ken ti pay kinaudi dagiti nasadiwa a sabong idiay Europa. Ti serbisio nga industria ket maysa a nagruna a mangpatpatarya ti ekonomia. Ti Kenia ket maysa a kameng ti Komunidad ti Daya nga Aprika.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Batay-linteg (2009) Art. 7 [Nailian, opisial ken dadduma pay a pagsasao] "(1) Ti nailian apagsasao ti Republika ket Kiswahili. (2) Dagiti opisial a pagsasao ti Republika ket ti Kiswahili ken Ingles. (3) Ti Estado ket Nasken a–-–- (a) mangipatakder ken agsalaknib ti dibersidad ti pagsasao ti tattao ti Kenya; ken (b) mangipatakder ti panagrang-ay ti panag-usar kadagiti patneng a pagsasao, ti Senial a pagsasao ti Kenia, Braille ken dagiti daddum apay a porma ti pannakisao ken dagiti teknolohia a maserrekan ti tattao nga adda dagiti disabilidad."
- ^ Kenya 2009 a Populasion ket pagtaengan a senso. knbs.or.ke
- ^ a b c d "Kenya". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 19 Abril 2012.
- ^ "Human Development Report 2014" (PDF). United Nations. 2014. Naala idi 26 Hulio 2014.
- ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014.
- ^ Ti Etiopia a GDP a bileg ti panagggatang idi 2010: 86 bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 9 Abril 2012.
- ^ Ti Kenya a GDP a bileg ti panaggatang idi 2010: 66 Bilion. Imf.org (2006-09-14). Naala idi 9 Abril 2012.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig iti Kenya iti Wikimedia Commons
- Gobierno
- Panakangiwat ti Gobierno Opisina ti Pannakangiwat ti Republika ti Kenya.
- Gobierno ti Kenia Opisial a sitio.
- Kenya
- Dagiti pagilian idiay Aprika
- Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
- Dagiti pagilian ti Taaw Indiano
- Daya nga Aprika
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
- G15 a pagpagilian
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
- Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
- Dagiti republika
- Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1963
- Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian


text:
Akinlaud a Baro a Guinea
Nagsasabtan: 4°00′S 136°00′E / 4.000°S 136.000°E
Ti Akinlaud a Baro a Guinea ket ti parte ti Indonesia a mangbukel ti akinlaud a kagudua ti isla ti Baro a Guinea ken dagiti basbassit nga isla iti laud. Ti rehion ket inadministro a kas dagiti dua a probinsia: Papua ken Laud a Papua. Ti akindaya a kagudua ti Baro a Guinea ket ti pagilian ti Papua Baro a Guinea. Ti populasion ket agarup a 3.6 a riwriw ken buklen dagiti etniko a Papuano, Melanesio, ken Austronesio. Ti rehion ket kaaduan a nasamek a kabakiran nga ayan a pataengan dagiti nadumaduma a tradisional a tribu a kas ti Dani ti Ginget Baliem, ngem ti kaaduan ti populasion ket agtataeng iti wenno dagiti asideg ti lugar ti aplaya. Ti kadakkelan a siudad iti rehion ket ti Jayapura. Ti opisial ken kadawyan a naisasao a pagsasao ket ti Indones. Tikarkulo ti bilang dagiti pagsasao ti tribu iti rehion ket sumakop manipuditi 200 aginggana iti sumurok a 700, a ti kaaduan a naisasao ket mairaman ti Dani, Yali, Ekari ken Biak. Ti kaaduan a relihion ket Kristianidad (masansan a maitipon kadagiti tradisional a pammati) ken sarunuen babaen ti Islam. Dagiti kangrunaan nga industria ket agrikultura, panagkalap, panagpataud ti lana, ken panagmina.
Ti panagtagtagitao ti tao ket nakarkulo a nangrugi idi baetan ti 42,000 ken 48,000 a tawtawen ti napalabas.[1] Tinunton ti Olanda tirehion ken nangirugi ti obra ti misionario idi maika-19 a siglo. Ti rehion ket inkapet babaen ti Indonesia kadagidi tawen ti 1960. Kalpasan dagiti reporma iti amin a paset ti Indonesia idi 1998, ti Papua ken dagiti sabali a probinsia ti Indonesia ket nakaawatda iti ad-adu a rehional nga autonomia. Idi 2001, naikkan ti kasasaad nga "Espesial nga Autonomia" iti probinsia ti Papua, ngem uray tatta nga aldawen, sangkabassit laeng ti implementasion ken masansana dinildillaw.[2] Inadministro idi ti rehion kas bugbugtong a probinsia aginggana idi 2003, idi ginudua kadagiti probinsia ti Papua ken Laud a Papua.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Gillespie, Richard (2002). "Dating the First Australians" (PDF). Radiocarbon. 44 (2): 455–72. Naala idi 24 Mayo 2010. Naiyarkibo idi 19 gosto 2014
- ^ U.S. Dept. of Defence; International Crisis Group; ken International Crisis Group. Naiyarkibo idi 19 Agosto2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
Pakaammo ti panagbiahe idiay Akinlaud a Baro a Guinea manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)


text:
Pagalungan
Ti Pagalungan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Maguindanao iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Pagalungan ket nabingbingay a politikal kadagiti 12 a barbaranggay.[2]
- Bagoenged
- Buliok
- Damalasak
- Galakit
- Inug-ug
- Kalbugan
- Kilangan
- Kudal
- Layog
- Linandangan
- Poblacion
- Dalgan
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Maguindanao". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Maguindanao". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 21 Oktubre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea
Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea ita nga aldaw ket mabilanga iti sumurok a 850. Dagitoy a pagsasao ket insasao dagiti grupo ti tribu iti Papua Baro a Guinea[1] a mangaramid iti daytoy iti kaaduan iti panagdumaduma iti pagsasao a lugar iti daga. Ti opisial a pagsasaona ket ti Tok Pisin, Ingles, Hiri Motu ken Pagsasao a Senias a Papua Baro a Guineano. Ti Tok Pisin,ti maysa a naibatay iti Ingles a kreol, ket adu a maisasao, ken agserbi daytoy a kas lingua franca ti pagilian. Ti Pagsasao a Senias a Papua Baro a Guineano ket nagbalin a ti maika-4 nga opisial a pagsasao idi Mayo 2015, kas insasao a babaen dagiti tuleng a populasion ti amin a paset ti pagilian.
Dagiti linaon
Tok Pisin[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Tok Pisin ket ti pagsasao a kreol a naisasao iti amin a paset ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket maysa nga opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao iti pagilian. Kadagiti parte ti Akinlaud, Golpo, Tengnga, Probinsia ti Oro ken dagiti Probinsia ti Milne Bay, nupay kasta, ti panagusar ti Tok Pisin ket addaan iti ab-ababa a pakasaritaan, ken saan unay nga unibersal, a naipangpangruna dagiti lallakay a tattao.
Uray no ti Ingles ket opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea,ti Ingles ket insasao laeng babaen ti 1–2% tipopulasion.[2]
Aleman[urnosen | urnosen ti taudan]
Hiri Motu[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Hiri Motu, ammo pay a kasPolice Motu, Pidgin Motu, wenno simple laeng a Hiri, ket ti napalaka a bersion ti Motu, ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio.
Sasao a Papuano[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kapautan a napundar a pagsasao iti Papua Baro a Guinea ket ammo dagitoy a kas ti sasao a Papuano.
Iti ruar ti Papua Baro a Guinea, ti sasao a Papuano ket naisasao pay idiay Indonesia, Daya a Timor, ken ti Is-isla ti Solomon.
Sasao nga Austronesio[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tattao nga agsasao kadagiti pagsasao a maitagikua iti pamilia nga Austronesio ket simmangpetda idiay Baro a Guinea idi agarup a 3,500 tawtawen ti napalabas.
Ti sasao nga Austronesio ket adu a naiwarwaras iti ballasiw iti globo, idi-adayo ngem iti Malagasi iti Madagascar, iti ad-adayo iti daya a kas ti Rapa Nui iti Isla Paskua ti Panagungar, ken iti ad-adayo a kas iti amianan a kas ti sasao a Formosano ti Taiwan. Ti Austronesio ket addaan kadagiti nadumaduma a nangruna a sanga, amin malaksid iti maysa ket eksklusibo a mabirukan idiay Taiwan.
Literasia[urnosen | urnosen ti taudan]
64.2% iti populasion ti Papua Baro a Guinea iti agtawen iti laklakay ngem 15 ket literado.[2]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Ethnologue: Languages of Papua New Guinea. Idi 2006, inbaga ni Kangrunaan a Ministro Apo Michael Somare a ti "Papua Baro a Guinea ket addaan kadagiti 832 a sibibiag a pagsasao (dagiti pagsasao, saan a dagiti dialekto)" (Statement at the World Leaders Forum, Columbia University, Septiembre 21, 2006; website ti Kangrunaan a Ministro ti Papua Baro a Guinea).
- ^ a b CIA World Factbook: Papua New Guinea
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- Gordon, Raymond; G., Jr. (2005). Ethnologue: Languages of the World (Maikalima pulo nga ed.). Dallas, Tex.: SIL International.


text:
1921
Ti 1921 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Marso 25 – Simone Signoret, Pranses nga aktres (pimmusay 1985)
- Mayo 2 – Satyajit Ray, Indiano nga agparpartuat iti pelikula (pimmusay 1992)
- Hunio 21 – Judy Holliday, Amerikana nga aktres (pimmusay 1965)
- Agosto 28 – Lidia Gueiler Tejada, Presidente ti Bolivia (pimmusay 2011)
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 13 – Gabriel Lippmann, Pranko-Luksemburgo a pisiko ken imbentor (naipasngay 1845)
- Agosto 2 – Enrico Caruso, Italiano a tenor (naipasngay 1873)


text:
1985
Ti 1985 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Martes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra F).
Paspasamak[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 20 – Ni Presidente ti Estados Unidos Ronald Reagan ket pribado a naisapata para iti maidua a termino iti opisina (publiko a naisapata idi Enero 21).
- Pebrero 10 – tinalikudan ni Nelson Mandela ti daton iti pannakawaya manipud iti gobierno ti Abagatan nga Aprika.
- Pebrero 16 – Nangrugrugi ti Israel a nagikkat kadagiti tropana idiay Lebanon.
Naipasngay[urnosen | urnosen ti taudan]
Enero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Enero 15 – Jason Abalos, Filipino nga aktor
Pebrero[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pebrero 14 – Heart Evangelista, Insik-Filipina nga aktres
Agosto[urnosen | urnosen ti taudan]
- Agosto 17
- Anne Curtis, Filipina-Australiana nga aktres ken modelo
- Yū Aoi, Haponesa nga aktres ken modelo
Septiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Septiembre 19 – Song Joong-ki, Koreano nga aktor
Oktubre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Oktubre 8 – Bruno Mars, Filipino Amerikano a kumakanta-mannurat ti kanta ken produser ti musika
- Oktubre 23 – Masiela Lusha, Amerikana a mannurat, aktres
Nobiembre[urnosen | urnosen ti taudan]
- Nobiembre 21 – Carly Rae Jepsen, Kanadiana a kumakanta-mannurat ti kanta
Pimmusay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Hulio 16 – Heinrich Böll, Aleman a mannurat, nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura (naipasngay 1917)
- Septiembre 30 – Simone Signoret, Pranses nga aktres (naipasngay 1921)
- Oktubre 10 – Yul Brynner, naiyanak idiay Rusia nga Amerikano nga aktor (naipasngay 1920)


text:
Maika-82 a meridiano daya
Ti 82° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud a gumay-at manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.
Ti maika-82 a meridiano daya ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna ti maika-98 a meridiano laud.
Manipud iti Ungto aginggana iti Ungto[urnosen | urnosen ti taudan]
Mangrugi iti Amianan nga Ungto ken mapan nga agpaabagatan iti Abagatan nga Ungto, ti maika-82 a meridiano daya ket lumabas iti:


text:
Culion
Ti Culion ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Palawan iti Filipinas.
Dagiti baranggay[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Culion ket nabingbingay kadagiti 14 a barbaranggay.[2]
- Balala
- Baldat
- Binudac
- Culango
- Galoc
- Jardin
- Libis
- Luac
- Malaking Patag
- Osmeña
- Tiza
- De Carabao
- Burabod
- Halsey
Demograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Dagiti Opisial a Resulta ti Panagbutos idi 2013 kadagiti Ili". Intramuros, Manila, Filipinas: Commission on Elections (COMELEC). Hulio 1, 2013. Naala idi Hulio 6, 2014.
- ^ a b "Probinsia ti Palawan". PSGC Interaktibo. Siudad ti Makati, Filipinas: Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika. Naala idi 28 Abril 2018.
- ^ a b Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016
- ^ "Probinsia ti Palawan". Datos ti Populasion ti Ili. Dibision ti Panagsukisok ti LWUA. Naala idi 24 Septiembre 2014.
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- Pagalagadan a Kodigo ti Heograpia ti Filipinas (iti Ingles)
- Turay ti Estadistika ti Filipinas (iti Ingles)
- Dagiti datos ti populasion ti LWUA (iti Ingles)
- LGPMS (iti Ingles)
- COMELEC (iti Ingles)


text:
Kategoria:Dagiti kapitolio idiay Amianan nga Amerika
Dagiti subkategoria
Daytoy a kategoria ket addaan kadagiti sumaganad a 7 a subkategoria, manipud iti 7 a dagup.
*
- ► Dagiti kapitolio idiay Karibe (1 K)
- ► Dagiti kapitolio idiay Tengnga nga Amerika (1 K, 1 P)
H
- ► Hamilton, Bermuda (1 P)
S
- ► San José, Costa Rica (1 P)
- ► Santo Domingo (1 P)
- ► Siudad ti Mehiko (1 P)
W
- ► Washington, D.C. (1 P)
Pampanid iti kategoria "Dagiti kapitolio idiay Amianan nga Amerika"
Dagiti sumaganad a 4 a panid ket adda iti daytoy a kategoria, manipud iti 4 a dagup.


text:
Oriental Mindoro
Ti Oriental Mindoro ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon, okuparanna ti akindaya a gudua ti Isla ti Mindoro. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Calapan. Iti daya ti probisia ket ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon. Iti amianan ket ti probinsia ti Batangas, iti ballasiw ti Paso iti Isla ti Verde. Iti met abagatan ket ti Is-isla ti Semirara ti Antique.
Ti Oriental Mindoro ti taeng a probinsia ti dati a bise presidente ti Filipinas, ni Noli de Castro, a manipud iti ili ti Pola.
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Nabennebenneg ti Oriental Mindoro iti 14 nga ili ken 1 a siudad.
Siudad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti ili[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Dagiti daulo ti probinsia: Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno, Siudad ti Quezon- Naala idi 06 Enero 2013
- ^ Pakaammo ti Senso ti Filipinas idi 2015 (iti Ingles) naala idi Hunio 10, 2016


text:
Departamento ti Sucre
Ti Sucre ket departamento ti Rehion ti Karibe ti Colombia. Ti departamento ket nairanggo iti maika-27 babaen ti kalawa, 10,670 km2 (4,120 sq mi) ken addaan iti populasion ti 772,010, a mangiranggo daytoy ti maika-20 kadagiti 32 a departamento ti Colombia. Ti Sucre ket bineddengan babaen ti karibe iti amianan a laud; babaen ti Departamento ti Bolívar iti daya ken babaen ti Departamento ti Córdoba iti laud.
Ti Sucre ket nanaganan idi a kas pammadayaw ti bannuar ti Wayawaya a ni Antonio José de Sucre a naibagbaga nga insasaona babaen dagiti nagpundar ti departamento a naireperensia iti ipupusay ni Simón Bolívar' iti "Pinatayda ti pusok", ti insasaona bayat idi limmabas iti teritorio ti agdama nga aldaw a Departamento ti Sucre.
Manipud idi 2009, ti Departamento ti Sucre ket addaan iti nakarkulo a populasion ti 802,733, a kadagiti 234,886 ket adda idiay kapitolio ti departamento ti Sincelejo, segun dagiti paltiing ti DANE.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Administratibo a pannakabingbingay[urnosen | urnosen ti taudan]
dagiti probinsia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Sucre ket nabingbingay kadagiti 5 rehion wenno probinsia:
Dagiti munisipalidad[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]
- (iti Espaniol) Opisial a website ti Gobierno ti Sucre
Midia a mainaig iti Departamento ti Sucre iti Wikimedia Commons