text:
ISO 639
Ti ISO 639 ket agasmang dagiti alagaden babaen ti ISO a maipanggep iti representasion ti nagnagan para iti pagsasao ken dagiti grupo ti pagsasao.
Daytoy pay idi ket isu ti kasisigud a nagan ti alagaden, daytoy ket naaprobaran idi 1967 (a kas ISO 639/R)[1] ken naiyadayo idi 2002.[2] Ti agasmang ti ISO 639 ket buklen dagiti innem a paset.
Dagiti linaon
- 1 Dagiti innem a paset ti alagaden
- 2 Dagiti pannakailasin dagiti agmaymaysa a kodigo
- 3 Dagiti pannakaikabagian a pagiddiatan dagiti paset
- 4 Espasio ti kodigo
- 5 Kitaen pay
- 6 Dagiti nota ken nagibasaran
- 7 Dagiti silpo ti ruar
Dagiti innem a paset ti alagaden[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti tunggal maysa a paset ti alagaden ket tartaripatuen babaen ti mangimaton nga ahensia, nga isuda ti aginayon ken mangbaliw kadagiti kodigo no nasken.
Dagiti pannakailasin dagiti agmaymaysa a kodigo[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti sakop:
- Dagiti agmaymaysa a pagsasao
- Dagiti makro a pagsasao (paset 3)
- Dagiti urnong dagiti pagsasao (paset 1, 2, 5) (ti paset 1 ket aglaon laeng ti 1 nga urnong: bh; kaaduan kadagiti urnong ket adda iti paset 2, ken adda met dagiti bassit a nainayon idiay paset 5)
- Grupo
- Sabali a grupo
- Dagiti dialekto
- Naireserba para iti lokal a panag-usar (paset 2, 3)
- Dagiti naipangruna a kasasaad (paset 2, 3)
Dagiti kita (para kadagiti agmaymaysa a pagsasao):
- Dagiti sibibiag a pagsasao (paset 2, 3) (amin a makro a pagsasao ket sibibiag a sasao)[3]
- Dagiti awanen a pagsasao (paset 2, 3) (437,[4] upppat iti paset ti 2 chb, chg, cop, sam; awan iti paset 1)
- Amin a taga-ugma a pagsasao (paset 1, 2, 3) (112,[5] 19 ket adda iti paset 2; ken 5 kadagitoy, ti ave, chu, lat, pli ken san, ket addaanda pay ti kodigo iti paset 1: ae, cu, la, pi, sa)
- Dagit inaipakasaritaan a pagsasao (paset 2, 3) (63,[6] 16 kadagitoy ket adda iti paset 2, awan kadagitoy iti kodigo iti paset 1)
- Dagiti naaramid a pagsasao (paset 2, 3) (19,[7] 9 iti paset 2: epo, ina, ile, ido, vol, afh, jbo, tlh, zbl; lima iti paset 1: eo, ia, ie, io, vo)
Bibliograpiko ken terminolohia dagiti kodigo
- Bibliograpiko (paset 2)
- Terminolohia (paset 2)
Dagiti pannakaikabagian a pagiddiatan dagiti paset[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti umuna nga uppat a batong ket aglaon kadagiti kodigo para iti representasion iti naisangayan a kita a paggiddiatan dagiti paset ti ISO 639. A kas dagiti adda nga uppat nga elemento nga addaan ti kodigo iti paset 1, adaan iti kodigo iti B/T , ken dagiti makro a pagsasao babaen ti paset 3. Maysa a representatibo kadagitoy nga uppat nga elemento ket "Persiano" [fas].
- dagiti kodigo iti Paset 1 ket addaan ti maysa wenno dua a kodigo (kodkodigo ti B/T) iti Paset 2, ti tunggal maysa pagsasao ket addan ti dua a kodigo iti Paset 2 addan ti maysa a kodigo iti Paset 1
- maysa a kodigo: en -> eng
- dua a kodigo (#~23): de   ger/deu
- Paset 2 ket addaan kadagiti naireserba a kodigo ken dagiti espesial a kodigo
- qaa ... qtz, mul, und, zxx
- dagiti agmaymaysa a kodigo iti Paset 2 ket addaan ti kodigo iti Paset 3 ken addan ti maysa wenno awan a kodigo iti Paset 1
- maysa a kodigo: eng -> eng -> en
- awan a kodigo: ast -> ast -> (awan)
- dagiti kolektibo a kodigo iti Paset 2 ket addaan iti kodigo iti Paset 5
- agsakop kadagiti sabali a pagsasao: afa != afa
- agsakop kadagiti isu met laeng a pagsasao: aus = aus
- maysa a kolektibo a kodigo iti Paset 2 ket addan iti kodigo iti Paset 1
- bih -> bh
- agpapada a kodigo iti Paset 5 awan ti kodigo iti Paset 2
- sqj
- agpapada a kodigo (#~56) iti Paset 3 ket dagiti makro a pagsasao, dagitoy ket mabalin nga adaan ti
- awan a kodigo iti Paset 2 ngem adaan kadagiti kodigo iti Paset 1 ken dagiti paglaonanada a pagsasao ket addaan kadagiti kodigo iti Paset 2 ken Paset 1 (#1): hbs   sh (naikkaten) ; bos, hrv/scr, srp/scc -> bs, hr, sr
- kodigo ti Paset 2 ken kodigo ti Paset 1 (#1), bayat a kdagiti paglaonanda a pagsasao ket addaan kadagiti kodigo iti Paset 1 ken Paset 2: nor -> nor -> no ; non, nob -> non, nob -> nn, nb
- awan ti kodigo iti Paset 1 (#adu):
- dua a kodigo iti Paset 2 (B/T) (#4): fas, msa, sqi, zho -> per/fas, may/msa, alb/sqi, chi/zho
Espasio ti kodigo[urnosen | urnosen ti taudan]
Espasio ti kodigo ti Alpha-2[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-2" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 2 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar iti ISO 639-1. No kaykayat dagiti ad-adu ti sakopna a kodigo pagsasao, ti ad-adu ngem 2 a letra a kombinasion ket mabalinnen a mangsakop (ti patingga iti 262 = 676), ISO 639-2 ketnaparang-ay nga agus-usar kadagiti kodigo ti Alpha-3 (urayno ti naudi ket immuna a naipablaak).
Espasio ti kodigo ti Alpha-3[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-3" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 3 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket inus-usar kadagiti ISO 639-2, ISO 639-3, ken ISO 639-5. Iti matematiko, ti kanagtuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti urnong ti pagsasao a mabalin a mairepresenta ket 263 = 17,576.
Ti kadawyan a panag-usar kadagitikodigo ti Alpha-3 babaen dagiti tallo a paset ti ISO 639 ket makasapu kadagiti koordinasion iti dakdakkel a sistema.
Ti Paset 2 ket mangipalawag kadagiti uppat nga espesial a kodigo ti
mul,
und,
mis,
zxx, ti naireserba a sakop
qaa-qtz (20 × 26 = 520 a kodkodigo) ket adda kadagiti 23 a doble a naikabkabil (dagiti kodigo ti B/T ). Daytoy ket kadagupan ti 520 + 23 + 4 = 547 a kodkodigo a saan a mausar iti Paset 3 tapno mangrepresenta kadagiti pagsasao iti Paset 5 tapno mangirepresenta kadagiti pamilia ti pagsasao wenno dagiti grupo . Ti nabati ket 17,576 – 547 = 17,029.
Iti agdama adda dagiti garup nga innem wenno pito a ribu a sasao iti lubong.[10] Isunga dagiti kodigo ti 17,029 ket makanayen a mangited ti naisangayan a kodigo iti tunggal maysa a pagsasao, urayno adda met dagiti pagsasao a naikeddeng a naikkan ti kodigo a saan a kasla ti tradisional a nagan ti pagsasao.
Espasio ti kodigo ti Alpha-4[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti kodigo ti "Alpha-4" (para kadagiti kodigo a binukel dagiti 4 a letra iti Batayan nga alpabeto ti Latin ti ISO) ket naisingasing a mausar iti ISO 639-6. Ti kangatuan a patingga para iti bilang dagiti pagsasao ken dagiti dialekto a mabalin a mairepresenta ket 264 = 456,976.
Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]
- Dagiti etiketa ti pagsasao ti IETF (naibatay iti ISO 639)
- ISO 3166 (kodkodigo para iti pagpagilian)
- ISO 15924 (kodkodigo para kadagiti sistema ti panagsurat)
- Kodkodigo ti pagsasao para iti naaramid a sasao ti ISO, SIL, ken BCP
- Kodigo ti pagsasao
- Dagiti pamilia ti pagsasao ken dagiti pagsasao
- Listaan dagiti pagsasao
- Listaan dagiti opisial a pagsasao
Dagiti nota ken nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "ISO/R 639:1967". Iso.org. 1988-03-01. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "ISO 639:1988". Iso.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti tabla ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Dagiti agasmang ti kodigo ti ISO 639". Sil.org. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "ISO 639-5 a Panangilasin : Dagiti kodigo para iti representasion ti nagnagan iti sasaoges (Rehistrasion a Turay ti ISO 639-5 - Biblioteka iti Kongreso)". Loc.gov:8081. 2008-12-23. Naala idi 2012-08-05.
- ^ "Statistical Summaries". Ethnologue. Naala idi 2012-08-05.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Opisial a listaan ti ISO 639
- ISO 639-2 Turay a Pagrehistuan
- ISO 639-3 Turay a Pagrehistuan
- Repositorio ti datos - aglaon kadagiti patarus ti kodigo ti ISO 639 kadagiti sabali a pagsasao iti pormat nga XML. Ti ramit ti panagsukisok ti CLDR ket aglaon pay kadagiti mabasa a pormat iti datos.
- Ti ISO 639 ken ti Ethnologue
- ISO 639 Reporta ti Turay a Pagrehistruan, 2004–2005
- ISO 639-2/RA Dagiti kodigo para iti Representasion ti Nagnagan ti Sassao, Biblioteka iti Kongreso ti Estados Unidos


c: text/html

text:
James Franck
Ni James Franck (26 Agosto 1882 – 21 Mayo 1964) ket Aleman a pisiko ken Nobel a laureado.[1][2][3][4]
Dagiti linaon
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Franck ket maysa idi a Hudio; dagiti nagannak kaniana ket ni Jacob Franck ken ni Rebecca Nachum Drucker. Nakompletona ti Ph.D. idi 1906 ket nakagun-od iti venia legendi, wenno Habilitasion, para iti pisika idi 1911, idiay Unibersidad ti Berlin, nga idiay ket naglektura ken nangisuro aginggana idi 1918, ken nakaabot iti puesto iti naisangsangayn a propesor.
Ni Franck ket nagserbi a kas boluntario iti Buyot ti Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat I. Isu ket nakaro a nasugatan idi 1917 iti panag-atake iti gas ken nagungunaan iti Umuna a Klase ti Landok a Krus. Ni Franck ket nagbalin a Daulo ti Dibision ti Pisika iti Kaiser Wilhelm Gesellschaft para iti Pisikal a Kemika. Idi 1920, ni Franck ket nagbalin a naisangayan a propesor iti eksperimental a pisika ken Direktor ti Maikadua nga Instituto para iti Eksperimental a Pisika idiay Unibersidad ti Göttingen. Bayat nga idiay ket nagob-obra iti kuantum a pisika kenni Max Born, nga isu idi ket Direktor ti Instituto ti Teoretikal a Pisika.
Idi 1925, ni Franck ket nakagun-od iti Premio Nobel iti Pisika, ken kaaduan daytoy kadagiti obrana idi 1912–1914, a nairaman ti eksperimento Franck–Hertz, ti maysa nga importante a panagpasingked ti modelo Bohr iti atomo.
Idi 1933, kalpasan ti panagturay dagiti Nazi, ni Franck, gapu ta isu ket Hudio, ket nagikkat iti puestona idiay Alemania iti maysa a surat nga inpatulodna a maipablaak iti warnakan.[5] Isu ket timmulong kenni Frederick Lindermann iti panagtulong kadagiti naikkat a Hudio a sientista tapno makabirukda iti trabaho iti ballasiw-taaw, sakbay a pimmanaw idiay Alemania idi Nobiembre 1933 tapno agituloy kadagiti panagsukisokna idiay Estados Unidos, iti umuna ket idiay Unibersidad ti Johns Hopkins idiay Baltimore ken kalpasanna, kalpasan ti makatawen idiay Dinamarka, idiay Chicago. Idiay ti nakairamananna iti Proyekto Manhattan idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II; isu idi ti Direktor ti Dibision ti Kimika ti Laboratorio ti Metalurhika[6] idiay Unibersidad ti Chicago. Isu pay idi ti mangidaulo ti Komite iti Politikal ken dagiti Sosial a Problema a maipanggep iti atomiko a bomba; ti komite ket nangiraman kaniana ken dagiti dadduma a sientista iti Met Lab, a mairaman ni Donald J. Hughes, J. J. Nickson, Eugene Rabinowitch, Glenn T. Seaborg, J. C. Stearns ken ni Leó Szilárd. Ti komite ket kasayaatan a naam-ammuan para iti kompilasion iti Reporta Franckt, a nalpas idi Hunio 11, 1945, a nangisingasing a saan nga usaren dagiti atomiko a bomba kadagiti siudad ti Hapon, a naibatay kadagiti problema a nagresultaan manipud kadagiti kasta a panangipakat iti militar.
Kalpasan ti panagpatingga ti gubat, ken napaiden iti panagusar ti atomiko a bomba isu ket nagbaliw iti pagsukisokanan nga obra iti potosintesis.
Idi rinaut ti Nazi nga Alemania ti Dinamarka idi Sangalubongan a Gubat II, ti Hangaro a kimiko a ni George de Hevesy ket tinunawna ti balitok a Premio Nobel ni Max von Laue ken ni James Franck iti aqua regia tapno mapawilan a matakaw dagiti Nazi. Inkabilna ti nagresultaan a solusion idiay samang ti laboratoriona idiay Insituto Niels Bohr. Kalpasan ti gubat, idi nagsubli ket nakitana a ti solusion ket saan a nadisturbo ken innalana ti balitok manipud iti asido. Ti Kagimongan ti Nobel ket inpasublida nga inaramid dagiti Premio Nobel a nagusar kadagidi orihinal a balitok.[7]
Personal a biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Idi 1946 ni Franck ket inasawana ni Hertha Sponer,ti dati a katakunaynayna idiay Göttingen. Isu ket kellaat a pimmusay idi 1964 bayat a nagbisbisita idiay Göttingen.[8]
Kadagiti relihioso a paniriganna, ni Franck ket nagkomentario a ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket isu ti relihionna.[9]
Dagiti pammadayaw ken dagiti gunguna[urnosen | urnosen ti taudan]
- 1917: Landok a Krus, Umuna a klase
- 1925: Premio Nobel iti Piska Ti gunguna ket kabingayna kenni Gustav Ludwig Hertz, ken daytoy ket para iti pannakaduktal kadagiti linteg a mangituray iti impakto dagiti elektron kadagiti atomo
- 1951: Medalia Max Planck iti Deutsche Physikalische Gesellschaft
- 1953: Honorario nga umili iti Göttingen
- 1955: Medalia Rumford iti Amrikano nga Akademia dagiti Arte ken Siensia – Para iti obrana iti potosintesis
- 1964: Nabutosan a kas Ganganaet a Kameng ti Naarian a Kagimongan ti Londres,[2] para iti kontribusionna iti panangawat kadagiti panagsisinnukat ti enerhia kadagiti panagdudungpar ti elektron, ken iti panangipatarus iti molekular nga espektra , ken dagiti parikut ti potosintesis
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "James Franck". Physics Today. 17 (7): 80. 1964. doi:10.1063/1.3051727.
- ^ a b Kuhn, H. G. (1965). "James Franck 1882-1964". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 11: 53–26. doi:10.1098/rsbm.1965.0004.
- ^ Shampo, M. A. (1984). "James Franck and Gustav Hertz". JAMA: the Journal of the American Medical Association. 252 (11): 1426. doi:10.1001/jama.252.11.1426.
- ^ Rosenberg, J. L. (2004). "The Contributions of James Franck to Photosynthesis Research: A Tribute". Photosynthesis Research. 80 (1–3): 71–76. doi:10.1023/B:PRES.0000030453.66865.f6. PMID 16328811.
- ^ Medawar & Pyke. Panid 138.
- ^ Ti Laboratorio ti Metalurhika – a naam-ammuan a kas ti Met Lab – ket maysa idi kadagiti uppat a nangruna a sitio nga agob-obra iti Proyekto Manhattan. Dagiti tallo a sabali ket idiay Sientipiko a Laboratorio ti Los Alamos, Nailian a Laboratorio ti Oak Ridge, ken Sitio Hanford.
- ^ "Adventures in radioisotope research", George Hevesy
- ^ Kitaen daytoy a sitio idiay Unibersidad ti Duke.
- ^ David Nachmansohn (1979). German-Jewish pioneers in science, 1900-1933: highlights in atomic physics, chemistry, and biochemistry. Springer-Verlag. p. 62. ISBN 9780387904023.
Ni James Franck ket naipasngay idi idiay Hamburg, ti anak a lalaki ti agbanbanko a Hudio. ...A kas kinunana, ti siensia ket isu idi ti Diosna ken ti katutubo ket ti relihionna. Isu ket saan a nangpilpilit dagidi annakna a babai a sumrek kadagiti relihioso a klase (Religionsunterricht) iti eskuela. Ngem isu ket napasindayag iti tawidna a Hudio...
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni James Franck iti Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
KAPITULO 14
Mabbalin tu Mapammakatalakkan ta Ngamin nga Ganna-gannug
“Karagatammi nga mattolay nga mapammakatalakkan ta ngamin nga ganna-gannug.”—HEBREO 13:18, NW.
1, 2. Ngatta magayayà si Jehova nu masinganna i appursigi tam nga mabbalin tu mapammakatalakkan? Iyilustra.
NANAW i yena anna i anàna ta pallakuan. Gavvà nagimmang i abbing nga maggudu-gudu. Agga-tammìna i tadday nga gayam nga nalàna ta pallakuan. Nakattammanna nga itoli yatun onu ipagatang nakuan ta yenana. Siminangì megafu ta vurunna, tapus kinagina yatun ta yenana. Pinakalma na yena i anàna tapus nattoli ira ta pallakuan tape metoli na abbing i gayam anna makippakoma. Durante nga kukukuanna yatun, kuruga magayayà i yena. Ngatta?
2 Kanayun nga magayayà i maganà nu masingadda nga ammu na ánada i importansia na pabbalin tu mapammakatalakkan. Kunnatun gapa ta nelangitan nga Yama tam, i Dios nga mapammakatalakkan. (Salmo 31:5) Durante nga masinganna nga mammanakam ittam ta espiritual, magayayà yaya ta appursigi tam nga mabbalin tu mapammakatalakkan. Megafu ta kayà tam nga mapagayayà yaya anna mattalupaddian ta ayâna, matagenò tam gapa i natagenò ni apostol Pablo nga nangikagi: “Karagatammi nga mattolay nga mapammakatalakkan ta ngamin nga ganna-gannug.” (Hebreo 13:18, NW) Gigiammuattam i appa nga importante nga aspeto na pattolay nga awayyana tu mariga nga mabbalin tu mapammakatalakkan. Kabalinna, ammuattam gapa i bendision nga parresultanna.
REALISTIKO NGA PAGIMAMMA TA BAGGI
3-5. (a) Anni i tabarang na Biblia meyannung ta pangilloko ta baggi? (b) Anni i makoffun tape mabbalin tu realistiko i pagimamma ta baggi tam?
3 Mariga i mabbalin nga realistiko ta pagimamma ta baggi tam. Mabì tam laman nga melloko i baggi tam megafu ta imperfekto tam. Angngariganna, nekagi ni Jesus ta Cristiano ira ta Laodicea nga inillokoda i baggída ta pannonò nga riku ira, ngem ta kakuruganna, ‘awan tu anna-annida, uba, anna vuling ira paga’ ta espiritual—kuruga kakkallò. (Nepakannammu 3:17) Mas nga nabbalin tu delikadu i situasiodda megafu ta pangillokoda ta baggída.
4 Takkilalammu gapa nga netabarang ni Santiago: “I sinni laman nga magabbo tu relihioso yaya ngem arian na nga fugaddan i zila na, ilogo na laman i baggi na anna awan tu kebalinan na relihion na.” (Santiago 1:26) Illokowattam laman i baggi tam, nu irasottam nga alawatan lagapa ni Jehova i paddayarayotam maski nu marake i pangiyusa tam ta zila tam. Mabbalin tu awan tu kuenta na paddayarayotam kani Jehova. Kunnasi tam nga malillitan yatun?
5 Tatun lagapa nga kapitulo, negitta ni Santiago ta ispeho i uvovug na Dios. Netabaranna nga usitakkattam i awan tu pakkuranganna nga dob na Dios anna ulian i kata-katoletam. (Bibbigammu i Santiago 1:23-25.) Makoffun i Biblia tape mabbalin tu realistiko i pagimamma tam ta baggi tam anna tape masingan i kawagan nga papprogresuan. (Silasigo 3:40; Hageo 1:5) Awayyatam gapa ipakimallò kani Jehova nga usitakkanna ittam, anna mappoffun sa tape masingan anna metunung tam i serioso nga pakkurangattam. (Salmo 139:23, 24) Maruddu nga ari mataga-tagenò nga pakkafian i pabbalin tu ari mapammakatalakkan. Mawag nga parigattam i pagimamma ni Jehova tatun. Kagian na Proverbio 3:32: “Kalussaw ni Jehova i tolay nga minangngilloko, ngem i madukkò nga pakikofunna ay egga ta matunung ira.” Moffunan ittam ni Jehova nga maparigan i panagenòna anna imammatan i baggi tam nga kagitta na pagimammana. Daddammammu i kinagi ni Pablo: “Karagatammi nga mattolay nga mapammakatalakkan.” Imperfekto tam, ngem kakayà tam nga mabbalin tu mapammakatalakkan.
MAPAMMAKATALAKKAN TA UNAG NA FAMILIA
6. Ngatta mawag tu ari nga malladda-laddug i magatawa ta kataggi-tadday, anna anni ira i malillitadda nga peligro?
6 Mapammakatalakkan nakuan i ngamin nga familia na Cristiano. Mawag gafu nga ari nga malladda-laddug i magatawa ta kataggi-tadday. Lillitadda nakuan i makatakì anna i madaping nga annangngua kagitta na pangipasingan tu romantiko nga interes ta ariadda atawa, sekreto nga pakirelasion ta Internet, onu pangiyusa tu maski anni nga klase na pornograpia. Nakua yatun na karuan nga natawan nga Cristiano tapus ilimagda ta atawada. Ari ira nga mapammakatalakkan. Innammu i nakagi na matalò nga si Patul David: “Ari ngà mevulu ta totolay ira nga awan tu kebilangad-da; ari ngà melivu-livu ta minaggappa-appe ira.” (Salmo 26:4) Nu natawan ka ngana, ari ka vuluvuga magangngua tu gannug nga manenta nikaw nga ilimag i kukukuammu ta atawam!
7, 8. Anni ira nga ehemplo ta Biblia i makoffun ta ána tape mabbalin ira tu mapammakatalakkan?
7 Makasta nu mangiyusa i maganà ira tu angngarigan ta Biblia nu itudduda ta ánada i importansia na pabbalin tu mapammakatalakkan. Egga ira i marake nga ehemplo—si Acan nga nakkokò anna ginakkagna nga ilimag i kingnguana; si Gehazi nga nalladdug para ta material nga gannug; anna si Judas nga nakkokò anna nalladdug tape mepagafùna si Jesus.—Josue 6:17-19; 7:11-25; 2 Patul Ira 5:14-16, 20-27; Mateo 26:14, 15; Juan 12:6.
8 Egga gapa ira i makasta nga ehemplo—si Jacob nga nanabarang ta ánana nga itolída i kuartu nga nalegadda ta sakuda megafu ta awayyana nga mali i nekepappanna tatun; si Jefte anna i anàna nga babay, nga nattuppal ta promesa na yamana maski nu dakal nga sakrifisio yatun sa; anna si Jesus nga magutù nga nangiyammammu ta baggína ta aruban na totolay nga sigga-paran nga mamatay, tape matuppal i profesiya anna maprotektan i kokkofunna. (Genesis 43:12; Ukum Ira 11:30-40; Juan 18:3-11) Yaw laman i karuan ira ta makasta nga ehemplo nga egga ta Biblia nga makoffun ta maganà ira tape metudduda ta ánada i importansia na ayâ anna pabbalin tu mapammakatalakkan.
9. Kunnasi nga metuddu na maganà ta ánada i pabbalin tu mapammakatalakkan? Ngatta importante i makasta nga ehemplóda?
9 Responsibilidad na maganà nga tudduan i ánada. Neyavù ni Pablo: “Nu matudduam-mu i karuan, ngatta ta ariam-mu tudduan i baggim laggapa? Ilammuyag mu, ‘Ari ka makkoko’ ngem makkoko ka!” (Roma 2:21) Maguluan i ána megafu ta ituttuddu na maganàda nga mapammakatalakkan nakuan ira ngem ariadda mabba meyaplika yatun. Baka irasonadda i pakkokò anna i palladdugda gukaban na pangikagi tu “Ariammu mavurung, baddi laman nga gannug yatun ta makakkua” onu “Ari mabba nga madammo nga palladdug yatun.” Ta kakuruganna, baddi onu dakal nga gannug—pakkokò lagapa yatun. Kunnatun gapa ta palladdug, maski simple onu madammo, palladdug lagapa yatun. * (Bibbigammu i Lucas 16:10.) Mabi laman nga mammuan na abbing ira nu appe-mapammakatalakkan i tadday anna marake i efektona yaw nira. (Efeso 6:4) Ngem nu magigiammuda ta maganàda i pabbalin tu mapammakatalakkan, siguradu nga dumakal ira nga egga paganassidda kani Jehova maski nu ari tu mapammakatalakkan i totolay ta pallevùda.—Proverbio 22:6.
MAPAMMAKATALAKKAN TA UNAG NA KONGREGASION
10. Anni i mawag nga daddammattam nu meyannung ta pakiyuvovug ta kapangngurug tam?
10 Aru i tiansa tam nga mabbalin tu mapammakatalakkan nu kavulu tam i kapangngurug tam. Nagigiammu tam ta Kapitulo 12 nga mawag i pagimmugug ta pangiyusa tu regalu nga paguvovug, neerulay ta wawwaragi tam ta espiritual. Mabi laman nga mattuppal ta tsismis, anna maski panara-daral i simple nga paggiristoria! Nu iyistoria tam i gannug nga ari gamma siguradu nu kurug, baka makewarà tam tu laddug. Yatutta mas makasta nu ariattam ngana laman ikakkagi. (Proverbio 10:19) Nu karuan, awayyana tu egga ammu tam nga kurug gapa, ngem arianna kayà kagian nga mawag tu iyistoria tam yatun. Angngariganna, baka awan gamma tu koneksionna nikaw, onu ari makasta nga paggiristorian. (1 Tesalonica 4:11) Irasonan na karuan nga makkakkagi laman ira tu kurug yari tu neyistoriada, ngem kanayun nakuan nga makasta i paguvovug tam.—Bibbigammu i Colosas 4:6.
11, 12. (a) Kunnasi nga mas pinadammo na karuan i liwàda? (b) Anni ira i Sataniko nga kinaladdug meyannung ta madammo nga liwà, anna kunnasi tam yatun nga malabanan? (c) Kunnasi tam mepasingan nga mapammakatalakkattam ta organisasion ni Jehova?
11 Mas nakuan nga makkagi tam tu kurug ta elder ira. Mas maddammò i liwà na karuan nu ilimagda yatun ta elder ira anna nu malladdugda nu mapakkiavutan ira. Mabbalin paga tu doble-kara i pattoleda. Massesserbi ira kani Jehova ngem ariadda gamma immangan nga kuan i madammo nga nakaliwatadda. Kinaladdug i interu nga pattoleda. (Salmo 12:2) Pilian laman na tanakuan i ikagida ta elder ira ngem ilimagda i importante ira nga detalye. (Kingngua 5:1-11) Maruddu nga naggafu yatun ta kinaladdug nga ituttuddu ni Satanas.—Innammu i kahon nga “ Sataniko nga Kinaladdug Meyannung ta Madammo nga Liwi-liwà.”
12 Mawag gapa nga mapammakatalakkattam ta organisasion ni Jehova nu maf-fill-up tu form ira. Angngariganna, nu mar-report tam, siguraduan nga fustu i ngamin nga netura tam. Kunnatun gapa nu maf-fill-up tam ta aplikasion para ta tanakuan paga ira nga pribiliehio, ariattam nakuan ilimag nu egga takì tam onu anni laman nga personal nga informasion.—Bibbigammu i Efeso 4:25.
13. Kunnasi nga makapattalupaddiattam nga mapammakatalakkan ta pakipattrabahu ta kapangngurug tam?
13 Mapammakatalakkattam nakuan gapa ta pakittrabahu ta kapangngurug tam. Egga tiempo nga maka-transaksion na tadday nga Cristiano i kapangngurugna. Nu kunnatun, mawag tu ibitada nga paggiristorian yatun ta Kingdom Hall onu ta ministerio. Nu nangà i boss nga Saksi tu trabahador nga kapangngurugna, mawag tu mapammakatalakan yaya ta pattratu sa; suelduanna segun ta nakka-anugutan anna iyawà i benefisio ira nga ikiddaw na gobierno. (1 Timoteo 5:18; Santiago 5:1-4) Nu sittam gapa i empleyadu, mawag tu mattrabahu tam ta kumpleto nga oras nga nakka-anugutan nga katumbas na sueldo. (2 Tesalonica 3:10) Ariattam ekspektan i mas makasta nga pattratu nittam, gitta na obligadu ira nga mangiyawà tu bakasion, benefisio onu tanakuan paga nga bentaha nga awan ta ari Saksi nga katrabahu.—Efeso 6:5-8.
14. Nu massosio i Cristiano ira, anni nakuan i kuadda, anna ngatta?
14 Kunnasi nu egga kasosiom—puunan onu pagatù? Nangiyawà i Biblia tu praktikal nga prinsipio: Mangngua tu katurakan! Angngariganna, turi ta giminatang si Jeremias tu davvun, nappakua yaya tu dua nga kopia na dokumento nga finirman na testigu ira anna nepappanna tape egga sangaw i basehadda. (Jeremias 32:9-12; innammu gapa i Genesis 23:16-20.) Arianna kayà kagian nga ari ka mattalò ta kapangngurugmu nu egga firmadu nga katurakan anna egga ira mamakurug nga saksi. Makoffun yaw tape malillitan i ari nga pakkara-intindian, pakkadismaya, anna paddarama. Daddamman nakuan na makkasosio ira nga Cristiano nga ari nakuan metali i pattaradday anna imammo na kongregasion para laman ta negosio. *—1 Corinto 6:1-8.
MAPAMMAKATALAKKAN TA TANAKUAN NGA GANNA-GANNUG
15. Anni i pagimamma ni Jehova ta paddarogas ta negosio? Anni nakuan i pagimamma na Cristiano ta ngamin nga klase na paddarogas?
15 Ari laman nga ta unag na kongregasion nga mapammakatalakkan i Cristiano. Kinagi ni Pablo: “Karagatammi nga mattolay nga mapammakatalakkan ta ngamin nga ganna-gannug.” (Hebreo 13:18, NW) Nu meyannung ta negosio, kayà na Namaratu nittam nga mapammakatalakkattam. Ta libru ngana laman na Proverbio mamì-appa nga nepasingan nga ari kayà ni Jehova i darogas nga akkilowan. (Proverbio 11:1; 20:10, 23) Gari, maruddu nga meyusa i akkilowan tape makilo i nagatang anna i nepaga nga kuartu. Mangiyusa i darogas ira nga negosiante tu ari fustu nga akkilowan tapenu maddarogas. Kalussaw ni Jehova i kunnatun! Tape makapattalupaddian ta ayâna, mawag nga lillitattam i ngamin nga klase na paddarogas.
16, 17. Anni ira nga situasion nga ari mapammakatalakkan i aru nga totolay? Anni i determinado nga kuan na Cristiano ira?
16 Ari nga kakkadda-kaddag nga napakaru i ari mapammakatalakkan megafu ta si Satanas i mammaguray taw nga mundo. Kanayun nga egga tentasion nittam nga mabbalin tu kunnatun. Nu maf-fill-up tu résumé, maruddu nga sosobran na karuan i binalidda anna malladda-laddug ira meyannung ta ekspiriensa ta trabahu. Maski gapa ta paf-fill-up tu papeles ta pagabroad, pappaga tu tax, insurance, anna pangalawà tu benefisio ta gobierno, malladda-laddug ira tape malàda i kayàda. Aru gapa nga estudiante i mangopia onu makkodiko, anna mangipasa tu report nga kinopiada laman ta Internet onu ta tanakuan tapus palawanadda nga ira mismu i nagangngua. Nu makitransaksion i karuan ta kurakot nga opisyales na gobierno, maruddu nga mangiyawà ira tu suhol tape malàda i kayàda. Ekspektattam i kunnaw megafu ta egga ittam ta mundo nga “ayatan na totolay i baggi da laman, anna kuartu laman i agga-nono da, . . . ikalussaw da noka i mapia.”—2 Timoteo 3:1-5.
17 Determinado i kurug ira nga Cristiano nga ari makiparte tatun nga annangngua. Mariga mittan i pabbalin tu mapammakatalakkan megafu ta gitta na mas makasta i pattolay danuri na ari mapammakatalakkan. (Salmo 73:1-8) Tapus, dehadu ta finansial i Cristiano ira megafu ta karagatadda nga mabbalin tu mapammakatalakkan “ta ngamin nga ganna-gannug.” Sulit kari yatun nga sakrifisio? Siyempre gapa! Ngatta? Anni i bendision ira na mapammakatalakkan?
BENDISION NA PABBALIN TU MAPAMMAKATALAKKAN
18. Ngatta dakal i benefisio na pabbalin tu mapammakatalakkan?
18 Baddi laman i malegan nga ganna-gannug ta pattoletam nga mas nabalor anne ta makasta nga reputasion kagitta na mapammakatalakkan nga tolay. (Innammu i kahon nga “ Mapammakatalakkannà Kari Kanayun?”) Nonopammu yaw: Maski sinni awayyana nga mapeggan tu kunnatun nga reputasion! Ari nga nakadepende yatun ta talento, kinariku, itsura, estado ta pattolay, onu maski anni paga nga ariammu nga kontroladu. Ngem aru i ari makasta i reputasiodda. (Mikas 7:2) Awayyana nga uyawaddaka na karuan ta pabbalimmu tu mapammakatalakkan, ngem appresian yatun na tanakuan yari tu mattalò ira nikaw anna irespetoda ka. Nabenefisiowan ta finansial i aru nga Saksi ni Jehova megafu ta mapammakatalakkan ira. Nabbayag ira ta trabahuda maski nu nalsa i karuan ta ari ira nga mapammakatalakkan, onu nakaleg ira tu trabahu megafu ta aru i magala-aleg tu mapammakatalakkan ira nga empleyadu.
19. Anni i efektona ta konsensia anna ta relasiottam kani Jehova i pattolay nga mapammakatalakkan?
19 Maski nu ari paga nga nesimmu i kunnatun nikaw, dakal lagapa i benefisio na pabbalin tu mapammakatalakkan. Mapeggakka tu marenu nga konsensia. Netura ni Pablo: “Mangurug kami nga marenu i konsensiami.” (Hebreo 13:18) Ari paga vuluvuga nga kattamman ni Jehova i kunnatun nga reputasion anna ayatanna danuri mapammakatalakkan. (Bibbigammu i Salmo 15:1, 2; Proverbio 22:1.) Makoffun i pabbalin tu mapammakatalakkan tape makapattalupaddiakka ta ayâ na Dios. Yatun i kadakallan nga bendision nga malawàmu. Tumunug nga gigiammuattam i pagimamma ni Jehova ta trabahu.
^ par. 9 Ta kongregasion, awayyana nga arubangan na hudisial nga komite na elder ira i wagi nga neyugalianna nga manara-daral ta tanakuan.
^ par. 14 Innammu i artikulo ta Apendise nga, Pagareglo ta Ari Pakka-anugutan ta Negosio tape mammuan nu anni i mawag nga kuan nu nakkaproblema ta negosio.


text:
Carolus Linnaeus
Ni Carolus Linnaeus wenno Carl Linnaeus (Kasisigud a nagan iti Sueko Carl Nilsson Linnæus, 23 Mayo[nota 1] 1707 – 10 Enero 1778), naam-ammuan pay iti kinanobilidadna a kas ni Carl von Linné (tulong·paammo),[1] ket maysa idi a Sueko a botaniko, pisiko, ken soologo, a nangirugi kadagiti pundasion para iti moderno a pamuspusan iti binomio a nomenklatura. Isu ket naam-ammuan a kas ti ama ti moderno a taksonomia, ken naipanpanunotan pay a kas maysa kadagiti ama ti moderno nga ekolohia. Adu kadagiti sinursuratna ket naisurat iti Latin, ken ti naganna ket naipakpakita iti Latin a kas Carolus Linnæus (kalapasan idi 1761 ti Carolus a Linné).
Ni Linnaeus ket naipasngay idiay away ti Småland, idiay akin-abagatan a Suesia. Ni Linnaeus ket nakaawat ti kaaduan kadagiti nangatngato a panagadalna idiay Unibersidad ti Uppsala, ken nangrugrugi a nangit-ited kadagiti lektura iti botanika idiay idi 1730. Isu ket nagtaeng iti ballasiw-taaw idi baetan ti 1735 ken 1738, nga idiay ket nagad-adal ken nagipablaak pay ti immuna nga edision iti Systema Naturae idiay Olanda. Isu ket nagsubli met laeng idiay Suesia, nga idiay ket nagbalin a propesor iti botanika idiay Uppsala. Idi tawtawen ti 1740, isu ket naipatulod kadagiti nadumaduma a panagbanniaga iti Suesia tapno agbiruk ken mangidasig kadagiti mula ken dagiti ayup. Idi tawtawen ti 1750 ken tawtawen ti 1760, isu ket nagtultuloy a nagur-urnong ken nagidasdasig kadagiti ayup, mulmula, ken minerales, ken nagipablaak kadagiti nadumaduma a tomo. Iti panawen ti ipupusayna, isuna idin ket maysa kadagiti kaaduan a naipammadayawan a sientista idiay Europa.
Ti Sueko a pilosopo a ni Jean-Jacques Rousseau ket nangipatulod kania ti mensahe: "Ibagam kaniana a diak ammo ti nalatlatak a tao iti lubong."[2] Ti Aleman a mannurat a ni Johann Wolfgang von Goethe ket nangisurat: "Malaksid kenni Shakespeare ken ni Spinoza, Awan ti ammok a saanen a sibibiag nga ad-adu a nakaimpluensia kania."[2] Ti Sueko a mannnurat a ni August Strindberg ket insuratna ti: Ni "Linnaeus idi ti kinapudno ket maysa a mannaniw a naikeddeng a nagbalin a maysa a naturalista".[3] Kadagiti dadduma pay a nagun-odna, ni Linnaeus ket tinawtawagan idi ti Princeps botanicorum (Prinsipe dagiti Botaniko), "Ti Pliny iti Amianan," ken "Ti Maikadua nga Adan".[4]
Iti botanika, ti pangyababaan ti mannurat nga inususar a mangitudo kenni Linnaeus a kas ti turay para iti nagnagan ti sebbangan ket L.[5] Idi 1959, ni Carl Linnaeus ket nainaganan idi a kas ti lektotipo para iti Homo sapiens,[6] a kaibuksilaan a ti panagsurot kadagiti alagaden ti nomenklatura, ti Homo sapiens idi ket umisu a naipalpalawag a kas dagiti sebbangan ti ayup a nakaitagikuaan ni Linnaeus.
Dagiti linaon
Biograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Nasapa biag[urnosen | urnosen ti taudan]
Kinaubing[urnosen | urnosen ti taudan]
Ni Carl Linnaeus ket naipasngay idiay purok ti Råshult idiay Småland, Suesia idi 23 Mayo 1707. Isu ti kaunaan nga anaka ni Nils Ingemarsson Linnaeus ken ni Christina Brodersonia. Ti amana ket isu ti immuna iti kaputotanna a nangampon ti permanente nga apelyido. Sakbay ti dayta, dagiti kaputontanda ket nagus-usarda ti patronimiko a sistema ti panagnagan kadagiti Eskandinabo a pagilian: ti amana ket nanaganan ti Ingemarsson kalpasan ti amana a ni Ingemar Bengtsson. Idi naawat ni Nils idiay Unibersidad ti Lund, isu ket nangala ti nagan ti pamiliana. Isu ket nanagampon ti Latinado a nagan a Linnæus manipud ti higante a linden a kayo (wenno dalayap a kayo), lind iti Sueko, a nagtubtubo idiay pagnanaedan ti pamiliana.[7] Daytoy a nagan ket naipaletra nga adda ti æ a ligatura. Idi naipasngay ni Carl, isu ket nanaganan ti Carl Linnæus, iti nagan ti pamilian ti amana. Ti anakna a lalaki ket kankanayon pay a nangiletra nga adda iti æ a ligatura, iti naisusurat iti ima a dikumento ken kadagiti pablaaks.[8] Ti patonimiko ni Carl idin ket mabalin a ti Nilsson, a kas iti Carl Nilsson Linnæus.
Maysa kadagiti atiddog a linia dagiti agtaltalon ken dagiti padi, ni Nils ket maysa a idi nga agdadamo a botaniko, maysa a Luterano a ministro, ken ti koadhutor iti bassit a purok iti Stenbrohult idiay Småland. Ni Christina ket maysa nga anak a babai idi ti rektor iti Stenbrohult, a ni Samuel Brodersonius. Isu ket dimteng a naganak kadagiti tallo a babai ken maysa alalaki, ni Samuel (a dimteng a nangsaruno ti amana a kas rektor iti Stenbrohult ken nangsurat timanual iti panagtaraken ti alimbubuyog).[7][9][10] Ti maysa atawen kalpasan ti pannakaipasngay ni Linnaeus, ti apongna a ni Samuel Brodersonius ket pimmusay, ken ti amana a ni Nils ket isu ti nagbalin a rektor iti Stenbrohult. Ti pamilia ket immalis idiay rektorio manipud idiay balay ti koadhutor.[8][11]
Uray kadagiti nasapsapa a tawtawenna, ni Linnaeus ket kasla nagayayat para kadagiti mula, a naisangsangayan kadagti sabong. No idi isu ket marurod, isu ket naikikkan iti sabong, a daytoy ket dagus a nagpakalma kaniana. Ni Nils kanayon a nagasasikaso iti hardinna ken kankanayon a nangipakpakiata kadagiti sabong kenni Linnaeus ken inbagbgana dagiti naganda kaniana. Isu idin ni Linnaeus ket naikkan ti lugar a pagpatubuanna ti mulmula.[12]
Nasapa a panagadal[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti ama ni Linnaeus ket isu ti nangirugrugi a nangisuro kaniana iti Latin, relihion, ken heograpia idi isu ketu bing pay laeng; ti maysa a panangilaglagip ket nangibagbaga a gapu ti panagus-usar ti pamilia iti Latin kadagiti pannakisinsinnarita, ni Linnaeus ket nakaadal ti Latin sakbay a nakaadal ti Sueko. Idi agtawen ti pito ni Linnaeus, ni Nils ket nangikeddeng a mangabang ti mangisuro kaniana. Ti nagannak kaniana ket pinilida ni Johan Telander, ti anak a lalaki ti maysa a lokal a yeoman. Ni Linnaeus ket saan a nangay-ayat kaniana, nangisursurat iti autobiograpiana a ni Telander "ket nasaysayaat idi a a mangpasardeng ti talento ti maysa nga ubing ngem ti mangparang-ay kadagitoy."[13] Kalpasan ti dua a tawen idi rugi ti pannakaisursurona, isu ket naipatulod idiay Akin-baba nga Eskuela ti Gramatika idiay Växjö idi 1717.[14] Ni Linnaeus ket sagpaminsan laeng a nagad-adal, ngem kankanayon a nanapan idiay away tapno agbiruk kadagiti mula. Isu ket nakaabot ti kinaudi a tawenna iti Akin-babba nga Eskuela idi isu ket agtawen ti sangapulo ket lima, nga insursuro idi ti ti daulo ti eskuela, a ni Daniel Lannerus, nga isu ket nagay-ayat idi ti botanika. Ni Lannerus ket nakadlaw ti panagay-ayat ni Linnaeus iti botanika ken nangited kaniana a mangipataray ti hardinna. Isu pay ti nangipaammo kaniana kenni Johan Rothman, ti estado a doktor iti Småland ken ti maysa a manursuro idiay Växjö Gimnasio. Ni Rothman ket maysa pay a botaniko ken nagpalawa ti interesado kenni Linnaeus iti botania ken timmulong kaniana a nagparang-ay ti panagayatna iti medisina.[15][16] Iti edad a 17, ni Linnaeus ket nagbalin idin a nakaammo kadagiti adda a literatura iti botania. Isu ket nangibagbaga iti warnakanna a ”agbasbasa iti aldaw ken rabii, maikabkabesak ti, Libro dagiti Hierba ni Arvidh Månsson, ti Flora Åboensis ni Tillandz, ti Serta Florea Suecana ni Palmberg, ti Bromelii Chloros Gothica ken ti Rudbeckii Hortus Upsaliensis..” [17]
Ni Linnaeus ket simmrek iti Växjö Gimnasio idi 1724, nga idiay ket nangruna a nagadal iti Griego, Hebreo, teolohia ken matematika, ti kurikulo a naidaremdem para iti ubbing a lallaki nga agsagsagana iti kinapadi.[18][19] Iti kinaudi a tawen idiaygimnasio, ti ama ni Linnaeus ket bimmisita tapno damagenna dagiti propesor no kasano nga agrangrang-ay ti panagad-adalna; iti dismayana, kaaduan kadagiti propesor ket nangibagbaga nga isunto ket saan nga agbalin a maysa nga eskolar. Ni Rothman ket saan a namatmati ti daytoy, a nangisingsingasing a ni Linnaeus ket adda masakbayanna iti medisina. Ti doktor ket nangidaton nga agnaed ni Linnaeus iti pamiliana idiay Växjö ken maisurona iti pisiolohia ken botanika. Ni Nils ket inawatna daytoy a daton.[20][21]
Dagiti pakaammo[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ a b Ni Carl Linnaeus ket naipasngay idi 1707, 13 Mayo (Sueko nga Estilo) wenno 23 Mayo segun ti moderno a kalendario. Segun ti Huliano a kalendario isu ket naipasngay idi 12 Mayo. (Blunt 2004, p. 12)
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Blunt (2004), p. 171.
- ^ a b "Ania kadi dagiti inbagbaga ti tattao a maipanggep kenni Linnaeus". Linné on line. Unibersidad ti Uppsala. Naala idi 3 Oktubre 2011.
- ^ "Pimmusay ni Linnaeus". Linné on line. Unibersidad ti Uppsala. Naala idi 3 Oktubre 2011.
- ^ Broberg (2006), p. 7.
- ^ "Linnaeus, Carl (1707–1778)". Dagiti salaysay ti mannurat. Internasional a Pagsurotan ti Nagnagan ti Mula. Naala idi 1 Oktubre 2011. Kadagiti naduduog a pablaak ket sagpaminsanda a nangipangyababa iti "Linn." ket mabirukan iti (kas pagarigan: Cheeseman, T.F. (1906) - Manual ti Flora ti Baro a Selanda.
- ^ Stearn (1959), p. 4.
- ^ a b Blunt (2004), p. 12.
- ^ a b Blunt (2004), p. 13.
- ^ Stöver (1974), p. 8.
- ^ Broberg (2006), p. 10.
- ^ Quammen (2007), p. 1.
- ^ Blunt (2004), p. 15.
- ^ Blunt (2004), pp. 15–16.
- ^ Stöver (1974), p. 5.
- ^ Blunt (2004), p. 16.
- ^ Stöver (1974), pp. 5–6.
- ^ Carl von Linnés betydelse såsom naturforskare och läkare : skildringar utgifna af Kungl. Vetenskapsakademien i anledning af tvåhundraårsdagen af Linnés födelse|http://runeberg.org/linne200ar/linnebotan/0007.html
- ^ Stöver (1974), p. 6.
- ^ Blunt (2004), pp. 16–17.
- ^ Blunt (2004), pp. 17–18.
- ^ Stöver (1974), pp. 8–11.
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Midia a mainaig kenni Carolus Linnaeus iti Wikimedia Commons
Dagiti obra a mainaig kenni Carolus Linnaeus iti Wikisource (Ingles)


text:
Wen Jiabao
Ni Wen Jiabao (naiyanak idi 15 Septiembre 1942) ket isu ti maikanem ken agdama a Premier ti Konsilo ti Estado ti Republika ti Tattao ti Tsina, nga agserserbi a kas daulo ti gobierno ti Tsina ken mangidulo pay ti gabinete. Iti kapasidad a kas Premier, ni Wen ket naitudtudo a kas ti nangruna a pigura iti ekonomiko nga annuroten ti Tsina. Manipud idi 2002 aginggana idi nagretiro idi 2012, isu ket nagtengngel ti panakaikameng iti Komite ti Sitatakder a Politburo ti Partido Komunista ti Tsina, nga isu daytoy ti kangatuan a de facto a pannakabagi, nga idiay ket nairanggo a kas maikatlo kadagiti siam a kamkameng.


text:
Ne, 40nan ti Literatura Ilokana iti Baguio
Wen, maika-40 a tawennan idi Nobiembre 14. Daytoy ti nakapuy kadagiti daduma pay nga etniko, iti saanda a panangusar ti bukodda a dila ken literatura iti sadinoman a papananda. Ngem kabaliktad ni Ilokano. Uray dinno a paset ti lubong, pagtuboan man ti saluyot ken saan, awitna ken parangrangennanto latta ti bukodna a dila ken literatura.
Mai-4 a dekadanan, sipud idi immuna a nabuangay ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano idi Nobiemre 14, 1966. Dagiti napili nga opisial: Rodrigo Manongdo, presidente; Luis D. Corpuz, bise presidente; Orlando B. Cabotaje, sekretario; Alselmo M. Corpuz, tesorero; Lorenzo Cacanindin, PIO; adbayser ni Flora C. Manongdo.
Dua tawenen ti gunglo dagiti mannurat iti Siudad Dagiti Saleng idi naangay ditoy siudad ti kaunaan a panagsapata ti GUMIL Filipinas idi Oktubre 19, 1966, ken napasamak sadiay Baguio Technical School, nga itan ket University of Baguio.
Idi dekada 70 ken pakauna ti 80, limtaw dagiti kabarbaro a nagan ti mannurat nga Ilokano: Jaime Luzano, Pedrito Sanidad, Bagnos Cudiamat, Peter La Julian, Peter La. Guardia, Francisco Quitazol, Pete Aromin ken dadduma pay.
Maika-29 ti Hunio 1987 idi nareorganisa ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano babaen iti salinong ti GUMIL Filipinas. Naawagan iti GUMIL Baguio, babaen iti panangidaulo ni Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Biniegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Alvin Tanicala, Art Tibaldo at Elma Valdez. Aktibo ti gunglo iti panangparangpaya ti Literatura Ilokana ken campus journalism babaen iti panangangayda kadagiti seminar workshop, ken dinar-ayan dagiti nadumaduma nga estudiante ti Baguio City National High School, Baguio Colleges Foundation (High School at College Department), University of Baguio, Baguio Central University (college at high school department).
Maika-28 ti Hulio 1988 idi nareorganisa ti GUMIL. Nairaman dagiti agnanaed iti Probinsia ti Benguet. Isu a nawagan iti GUMIL Baguio-Benguet. (Saan a paset ti Benguet ti Baguio City. Ti siudad ket addaan iti kabukbukodan a charter.) Dagiti opisial: Rogelio Salibad, presidente; Reynaldo Cadangen, bise president para iti Benguet; Pedrito L. Sanidad, bise presidente para iti Baguio City; Avelina Jackie Acoba Ver, sekretaria; Tolentino Opiniano, tesorero; Bagnos Cudiamat, auditor; Domiciu Cimatu, Jr., PIO; dagiti dirtektor, Peter La. Julian, Jaime Agpalo, Jr., Nonoy Pizzaro, Atty. Ruben Corpuz, Atty. Nap Fernandez, Primo Agatep, Delfin Pacio, Bobby Gutierez, Carol Gamiao ken ni Oscar Tibayan a mammagbaga. Aktibo ti GBB. Nangiruar pay ti presidente iti maysa a magasin ti TRIBU MAGAZINE ken maysa a pagiwarnak, ti TRIBU NEWS tapno adda iti pagipablaakan dagiti kameng kadagiti sinuratda. Ngem iti ipupusay ti presidente, naisurot iti tanemna ti magasin ken pagiwarnak. Nanglaylay met ti gunglo.
Idi maika-9 ti Abril 2000, iti Room 203 ti Baguio Colleges Foundation, nareorganisa ti GBB. Dagiti opisial: Clarito de Francia, presidente; Reynaldo Cadangen, bise presidente; Cecil Peta-Kuan, sekretaria; Dr. Priscilla S. Macansantos, tesorera; Alexander Quitoriano, Auditor; Bagnos Cudiamat, Bus. Manager; PIO si Jaime Agpalo, Jr; direktor da Francis Macansantos, Tolentinio Opiniano, Avelina Jackie Acoba-Ver, Jimmy Laking, Jenny Agpalo, Rodrigo Manongdo. Mammagbaga da Peter La. Julian, Jaime Luzano, Atty. Renato Fernandez at Judge Rodolfo Manzano. Naaddaan iti monthly news letter ti GBB a naawagan iti “PASIKING.”
Kalpasan iti lima a tawen, 2005, nareorganisa manen ti GBB, babaen iti panangipangulo ni Zaldy Galuz. Malaksid ken Rodrigo Manongdo a kameng ti direktor, buklen ti agdama ita a GBB dagiti drama scriptwriters ken dramatista iti radio. Dagiti dadduma pay nga opisial: Luvimin T. Aquino, bise presidente; Lety A. Aquino, sekretaria; Lolita J. Mananes, tesorera; Remedios Balderas, oditor; Teresita Calay, PRO; Mary Jean Castro, Virginia Alasaas ken Claire Sabiano dagiti Business Managers; Fernando R. Alvarado ken Lilia D. Sato ti kameng ti direktor; da Jena C. Almoite ken Daisy Lou Caburnay ti muses; mammagbaga da Clarito de Francia ken Peter La. Julian; ken mammagbaga legal ni Hues Rodolfo Manzano. (Nasao ni Peter La. Julian itoy nagsurat, a nagikkaten a kas mammagbaga ti gunglo.) ##
Friday, December 22, 2006
PARA ITI REKORD (ken reserts)
Ne, 40nan ti Literatura Ilokana iti Baguio
10 comments:
- Alvin C. Tanicala said...
-
I was in the 1987 meeting. Thanks for posting.
- 3:07 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
Agyamanak met, Ading Alvin iti isasarungkarmo ditoy nanumo a kamaligko... sarungkaram met koima daytoy: http:www.tawidnewsmag.qwadro.com
wenno ag-emailka man...(adda iti profile ti email adko)...
- 9:11 AM
- ariel said...
-
Ka Jim:
Nagpintas ta ipalagipmo kadagiti sumaruno a kaputotan ti puersa ken enerhia ti pakasaritaan ti Literatura Ilokana iti lugar dagiti saleng.
Dayta a panagipalagip ti masapulmi, dakami nga adalan maipapan iti kinabaknang ti Literatura Ilokana ken--iramanmi metten--ti Literatura iti Amianan.
Ngem adda koma kiddawek: anian ti napasamak iti Institute of Iloko Culture iti St Louis University? Nabuangay ti Institute idi 1957 (awantan sa pay a biag, idi?) segun iti "Dallang" ni Dr Foronda, partikular iti footnote # 55? The institute's founding, in my opinion, would broaden the reach of Ilokano literature in Baguio and thus, antedates the founding of the writers associations (and there has been a number of them, as you wrote).
Agyamankami, apo, ket kablaawandakayo iti nakaragragsak koma a panagngilinyo iti pannakaipasngay ti mannubbot.
- 9:12 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
Diak pay la naiyanak idi nabuangay dayta, Ka Ariel, hehehe!
Diak pay nangngeg dayta. Ngem ketdi, dagiti agsursurat iti Iluko iti school paper ket da Renato Fernandez ken ni Felino Lorente (per Pedrito Sanidad info). Nagsardeng ti pluma ni Fernandez idi abogadon, idinto ta nageditor ti SLU Research Journal ni Lorente agingga pimmusay... damagekto ken gayyemtayo nga Ike Picpican nga editor itan ti SLU Research Journal kadayta a banag...
ken yes, mabalin nga adda ammo ni Alvin kadaytoy a banag? Kas kameng ti alumni ti SLU...
- 6:20 AM
- ariel said...
-
ala man, ngarud, ka jim. ken kasano ngata ti agsuskribir iti research journal ti SLU? mabalinmo a pakidamag? DTA--dios ti agngina. Naurnos ken narang-ay a baro a tawen para kadagiti amin nga agbasbasa iti blogmo.
- 6:30 AM
- Alvin said...
-
Manong: Ita laeng nga mangegko iti dayta nga Institute of Iloko Culture. Bassiten iti mannurat iti iloko nga aktibo ditoy Baguio. Malagip ko ni, Dios ti aluad na, Bagnos Cudiamat, isu laeng iti aktibo a agsurat iti iloko para iti SunStar Baguio. Ni Atty. Fernandez ket maestrok met idi ngem saanen sa nga aktibo iti iloko literature. Adda met kiddaw ni Butch Macansantos, maysa a Palanca Awardee para iti daniw, a maadaan koma exposure manen iti iloko literature.
- 10:13 PM
- ariel said...
-
Alvin:
Nangngegkon daytoy--ken naadalkon iti libro, daytoy nga institute, kas iti nadakamatko a sors, daytay libro ni Dr Foronda a "Dallang." Ngem gapu ta saantay pay met unay nataengan, pakasaritaan kadatayo daytoy. Nalabit, dagiti mangisursuro ken agad-adal idiay kadagidi a panawen ti pannakaipundarna ket ammoda. Ngem no sadinno ti yanda ita, diak ammo. The archivist of St Louis U should know--or at least, should have some documents about this institute. Sayang ngamin no ditay mapagsisilpo ti pakasaritaan ti literaturatayo. Even the chancellor of UP Baguio, Dr Precy Macansantos, is rightfully an Ilokano, and is a writer and mathematician. She is the wife of Butch. There are other professors of UP Baguio who could help, like the Com Arts Dean, Prof. Beth Calinawagan whose expertise is on the intersection of Ilokano as lingua france in Ilokos and Amianan & public governance. What we need to do is help each other, I suppose.
Happy new year, Alvin--and Ka Jim.
- 7:05 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
nalukag manen ti Iloco studies iti UP babaen ken ni Prof. Beth Caliwanagan idi October ken intextna kaniak... aktibo dayta a profesora no maipapan iti Iluko...isu ti founder ti GUMIL Union Christian Coillege idi 1980's sakbay a napan iti UPBaguio...
Ni Ka Butch ket aktibo ita para iti Amianan Lit...wenno rehional a literatura, with the Baguio Writer's Group headed by Manang Beth Lolarga-Fernandez... sakbay ti paskua, adda manen ti poetry readingda sadiay Radio DZWT... ngem nagpakaasiak a diak pay la makibiang gapu iti personal a rason: pilpilitennak ni apo padi nga agsubli a kas writer ngem madikon... huston ti pagiwarnak nga imatonak...
ALVIN: mabalinmo latta met agkontibiut iti newsmag, ading... bisitaen ditoy websitena: http://www.tawidnewsmag.qwadro.com
- 6:49 PM
- Alvin said...
-
Ariel ken Jim,
Ni manong Butch ket mentor ko. Nakaduak isuna idi nangisuroak iti literature idiay BCF. Ada met imbitasyon na nga sumaliak iti writer's guild da ngem diak nakapan. Padasek manong nga agcontribute it newsmag nu ada napintas nga article nga maisurat ko. Medyo naglatin iti panagsuratko. Happy new year!
- 10:29 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
ALVIN: kasta aya, ading? ne, ket nagpintasen nonagisuroka iti literatura iti BCF? Ti maikadua a poetry reading session nga inatendarak ket iti bcf idi 2000 with Frank (Francis)Cimatu, sipud idin, tinawenen dayta a maawisak a mangibagi iti Iluko ken Pangasinense. Laeng ta diak makasao ken makasurat iti nalinteg a Kankanaey...
mangisursuroka pay la ita?
- 5:14 PM


text:
BAYA-O
Ti pannakatagiben kadagiti aw-awid, tradision, pammati, kultura ken arte a pagtitinnawidan iti dila (oral arts) ket napateg la unay a pagsasabatan ti puli, dagiti asideg ken adayo a kabagian, gagayyem ken am-ammo. No awan dagitoy, nalabit a saan pay ngata nga agaammo dagiti agkakabagian; ken nalabit a saan pay ngata nga ammo dagiti dadduma a kakabagian ti maipapan ken ni angkay wenno ni angket, da lilong wenno ni lilang wenno ti kapuonan ti pamilia.
Napateg dagitoy oral arts ta subliananda ti dana a nagnaan ti puli, ti kabibiag ti napalabas, ti ayat, ti panagbiag, dagiti aramid ken pannakibakal ti biag.
Panangammo iti sibubukel a kinaasino ti kangrunaan a ragpaten iti pannakaammo iti pakasaritaan iti puli wenno pamilia. Ket asinoman a makaammo iti kinaasinona iti kaanoman, iti sadinoman, ken uray iti aniaman apagteng ket dinanto ibain ken ilemmeng ti kinaasinona.
Saan ngarud a maiparbeng a maidulinda iti baul ti panawen no di ket ilasag kadagiti tumanor a kaputotan tapno pagagsawan kadagiti kibin ken giya a mangpatanor iti mulinaw a kinatao ken kinaasino. Maysa a sarming a balitok a paganinawan iti sin-aw ken di matemtem a pannursuro ken tagipatgen.
Maysa ti baya-o a pakaagsawan iti biag ken kabibiag. Maysa a nakabaknang a nagtitinnawidan iti dila (oral arts) a nasken la unay a salimetmetan ken saluadan. Ti panangibinglay wenno panangipadigo ket panangiparangkap ti kabukbukodan a gameng ken panangipaduyakyak iti kinaasino. Ta saan a rumbeng nga idulin ti kinaasino. Saan a rumbeng nga idulin iti baul ti panawen dagitoy nga oral arts. Di maiparbeng nga idulin iti baul ti panawen ti baya-o.
Ti baya-o daytoy a sinurat ket nakasentro iti imbaya-o ni Rep. Mauricio Domogan ti Baguio City ken ni Mrs. Antonina T. Valdez, iti rabii ti Marso 19, 2008, iti massayag ti bangkay ni Inang Ricarda Allibang, iti Funeraria La Paz iti Siudad Dagiti Saleng. Ti maikatlo, ama ni Rep. Domogan ngem diak a maimdengan a naimbag ti timek-raed ken gapu (ngata?) iti saan a naimbag a pannakairekordna. Nupay kasta naragpat ketdi ti ababa a pakadagupan a pokus ket ti pananganalisar ti konteksto dagiti baya-o.
Ni Inang Carda (kas pangawag) ti ina ni Manang Rose a kaingungot ni ni Mang Buddy (Salvador) Espejo a publisher ti Tawid News Magasin. Maysa a retirado a mannursuro. Inulilana da Fe, Rose, Othmar KEN… dagiti mamanugang ken appona.
Ta ania ngamin aya ti baya-o?
Kastoy man ti panangilawlawag ni Atty. Leo Beligan, a maysa met a puli ti Bago iti Upland Municipalities of Ilocos Sur ngem agnanaeden iti agdama iti USA: “…ti baya-o ket daytay 'incantation' no adda natay, similar to the pasyon during holy week. Daytay agbaya-o agtugaw wenno agdalupisak iti sango ti bangkay ket salaysayenna ti kabibiag (the highlights) daytay natay ken aminen nga kayatna nga iyebkas maipapan kenkuana…” [1]
Idi sinurat ti author ti Bago Oral Arts and Traditions, saan a nadakamat daytoy Baya-o, wenno naigagara a diak dinakamat ta namnamaek a dumtengto daytoy a gundaway a mailatang iti ad-adu a panangilawlawag ken ehemplo.
Damok a mangngeg dayta balikas ken ni inangko, a maysa met Bago (wenno maysa kadagiti uppat a dibision ti Kankanaey, a kas insurat ni W. H. Scott). Nasuroken a tallo a dekada iti napalabas, iti massayag ni ikit nga inaunaan a kabsat da inang. Iti Gitlangan, Comillas, Cevantes, Ilocos Sur. Nagbaya-o ni inang. Kasta man met laeng idi napan nakimassayag iti kabagian sadiay Mainit, Bontoc, ket kunana a nagbaya-o. Ngem diak nga inkaskaso idi dagita, a ta diak met ngarud makaawat iti Kankanaey. (Babawikon itan a di nagsursuro, ta maid ken wada laeng met ti nalawag a maawatanmi. Ken maysa, saanak nga interesado ta saanak pay la a mannurat idi ken awan la eesgaak iti panagsuratan ken saanko nga arapaap ti agbalin a mannurat.)
Iti internet, adda dagiti sumagmamano a nabasbasak maipapan iti baya-o, ti nabaknang a pagtitinnawidan iti dila (oral arts).
“Baya-o … a song for the dead, recounting his past deeds; a dirge.” [2]
Kanta (wenno kansion) para iti natay, a kas panglagip kenkuana; maysa a dung-aw. Dirge – naikanta nga anek-ek, pammakada, panagyaman ken pammilin ken ingpen (wishes).
Ken ingpen? Wen. Adtoy ti maysa a linia ti baya-o dagiti i-Sagada (Mt. Province): “I taoli yo nan swerti kadakami, ya san an-ak yo.” [3]
Kayatna a sawen, babaen iti free translation: “Iti ipapanawyo, dumteng koma ti naimbag a gasat, grasia kadakam a pinanawam…(i.e. pamilia, kabagian, gagayyem, kailian...)
Dagiti ingpen ditoy ket nakakonekta iti pimmusay a kas sandi ti lagip, ayat ken iliw iti agnanayonen a kinaawannan iti denna. Itoy a punto, ti relasion ti ‘immunan’ ken dagiti ‘nabati’ ket ad-adda pay nga immamnut ken timmibker. Ti ayat, ket saan laeng nga agtaud iti ngiwat no di ket naigamer iti dara nga agtaltalaytay kadagiti laslasag.
Adda ti nakaisangratan daytoy nga oral arts. Saan amin a nakamassayag ket maipaayan iti baya-o. Saan.
“The baya-o on the other hand, is done during vigils. It is however done if the dead is either an old man or old woman with children.” [4]
Nakaisangratan. Saan amin ket maipaayan iti baya-o. Saan a para kadagiti ub-ubbing, agtutubo ken agkabanuag. Para laeng kadagiti nataengan. Baketen daydii Inang Carda iti edadna nga 85.
Ti bayao ket pakaadawan kadagiti tagipatgen (virtues) nga insursuro ti nakamassayag -- pammagbaga, pammilin, pannursuro – dagiti linaon iti muging ken iti puso. Ti panangiyallatiw manen dagitoy a tagipatgen (babaen iti baya-o) kadagiti dumdumngeg lalo kadagiti ub-ubbing ken agtutubo ket maysa a natakneng a wagas iti edukasion. Lumasag a wagas no diman mailaok a linabag iti dara nga agtalaytay kadagiti ur-urat.
“The baya-o extolled the virtues of the dead and sought his blessings for the community and for those who shared resources and efforts to usher the passing of the dead back to the world of their departed ancestors.” [5]
Sumagmamano laeng nga aldaw ti massayag. Saan nga agbayag. “The wake could last from three days to a week. Unnecessary noises and playing of gongs are prohibited. The only sound you will hear is the baya-o, a traditional chant performed by the elders to scold or praise the dead. [6]
Kas iti dung-aw ni Ilokano wenno ti ba-diw ni Ibaloi, adda latta laok ti baya-o a pammilin iti nakamassayag: (1) agtultuloy a pannarabay; (2) panangibabaet iti Namarsua; (3) ipaayna koma ti talna kadagiti pinanawanna
“ The only sound you will hear is the baya-o, a traditional chant performed by the elders to scold or praise the dead. The chant varies from humming, murmuring, wailing, and ends with a shout and a thud of a foot. The chant also served as a plea to the dead not to return to haunt the living, and help them instead to lead a prosperous life.” [7]
Kadagupan iti pananganalisar iti napagtitipon a konteksto dagiti naibaya-o iti massayag ni Inang Carda, adtoy dagiti nasirip a napagtitipon a linaon:
1. Kararag
2. Panaganinaw (mirror image)
3. Ti kinapateg ti nakaparsuaan
4. Ti tagipatgen ken kinapateg ti edukasion
5. Pammagbaga
6. Panangiyallawat ti kultura
Ti baya-o ket naiyebkas iti naratibo babaen kadagitoy wagas: naikansion, naidaniw, naisarita, anekdota, panamagdilig ken sarsarita.
Nupay kasta, inamin ni Domogan, a narigat iti agbaya-o, ket kinunana: “Narigat-rigat piman ti agbaya-o …ti mang-rhyme…” Ti imbaya-ona ket naglaok a Kankanaey ken Iluko wenno agbinnales. Ket tapno di atiddog la unay, inestoriana dagiti dadduma a paset.
1. Nakapokus iti panagyaman ken bendision. Panagyaman iti Mannakabalin kadagiti amin a naiburay ken naawat a parabur. Para kadagiti naulila ken pinanawan ti kiddaw a bendision. Ken para iti isasaklang ti pimmusay iti sakaanan ti Namarsua: “Ket agbiag koma iti biag awan patingganan ti palsua a namati ti isnan ken Sika… ti kangrunaan a kararagmi itattan… Amami a nainlalangitan, ta ragsak koma ken mailisida iti disglasia dagiti pinanawan…sika koma Ama nailangitan iti mangkitakitan kadaidan…ta kas koma ti nasayaat a sursuro nga insuro ti pimmusay kadaidan… ti maimulat’ kapanunot kadagiti appona ken pinanawan… ”
2. Panaganinaw. Mirror image wenno reflection. Kastoy ti imbaya-o ni Domogan: “Daytoy anti, saan laeng a mismo a dagiti annakna ti dinungdungngona, saan laeng a ti pamiliana, no di pay ket dagiti sabsabali nga annak…isu a nasayaat a pagtuladan…nasayaat a pagsarmingan….isu a ti kararagtayo, ti Ama koma ti pakibiaganna iti agnanayon…”
Kalpasan itoy, ti raconteur inistoriana a no saan a ti pammagbaga ti pimmusay, saan koma a nakapag-abogado (ken mayor ken representative ti Baguio iti kapamitlona daras). Anti ti pangawagna. Maestrana iti grade four. Linagipna iti panawen nga inda panagiskuela. “Kaeskuelaak idi da Fe ken Othmar…” kinunana, a ti kayatna a sawen ket dagiti annak ni Inang Carda. Manang, ti panangawagna ken ni Manang Rose. Inestoriana pay dagiti dadduma a mannursuro a nangadal kadakuada sadiay Angaki (Quirino, Ilocos Sur itan). “Adu ti ligligatna piman idi kadakami…ken isnan anusna…isu a tinungpatungpalmi dagiti pammagbagana ket 80% kadakami amin nga adalanna iti titulado…”
Kadagidi a panawen, dayta a ratio nga 80% ket dakkel unayen iti laksid iti kasulinek ti lugar ti kabambantayan. Saan laeng a ti siled a pagadalan ti agkurang no dipay ket ti mannursuro. Ket ditoy, inestoria ni Domogan ti panaggiddan a panangisuro ti pimmusay ti grade three ken grade four. “Liniblibu ay isnan natulonganna…”
Iti sabali a nagbaya-o, adda ti dakkel a babawi ken sennaay ni (Mrs) Antonina Valdez. No ni Domogan ket nagballigi, saan a nakaturpos iti adal ni Valdez. Ta kuna kano idi ni Inang Carda kenkuana (Mrs. Valdez) idi: “Ay, umali ka (umayka) ta padakkelenka, pagiskuelaen, tapno no makagreduarka ket matulongam met dagiti addim ken dadakkelmo…” Itoy a punto, ti makapudno ken napudno a mannursuro ket saan laeng nga agkutkuti iti uneg ti siled-pagdalan no dipay ket iti ruar ti eskuelaan. Dakkel ti yaman dagiti dadakkel ni Valdez ti awis ti mannursuro. Ta ammoda (dagiti dadakkel) ti kinapateg ti edukasion. Isuna laeng ta “…awan iti umuna a babawi no di ket maudi…” Insaibbek ni Valdez. Madlaw la unay ti raed a bosesna ti apal. Karaman isuna daytay inawagan ni Domogan iti dugoldugol. Ti dugoldugol ket Kankanaey iti ballog, bayanggudaw, awel-a-welwel, ken dadduma pay a termino para iti saan a mangikaskaso iti panangmuli iti naimbag a masakbayan. Iti baya-o ni Valdez, naisentro iti kinapateg iti edukasion.
3. Ti kinapateg ti nakaparsuaan. Kastoy ti baya-o ni Domogan: “Nakalinlinis ti lablabaw dagiti batbato isu a nakamaymayat man a buybuyaen dagiti nakaad-adu a lamlames iti uneg ti danum…” Linagipna iti panagpipiknikda iti karayan a kadakuada dagiti titserda (ni Inang Carda ken maysa pay a baro a mannursuro) a ti balonda ket kamotit ken pinia. Bay-on ti pagikabilanda kadagiti kalapenda nga ituno…
4. Ti kinapateg ti edukasion. Dagiti raconteur ket impatigmaanda ti kinapaeg ti edukasion.
Kas naynay a masarsaritana kadagiti pasken, inestoria ni Domogan ti maipapan iti dugoldugol.
Ti dugoldugol. Maipapan daytoy iti ayat ti ama iti anak. Kuna ti ama, agiskuelaka, anakko, uray no gastosek amin a sapulko ken sanikuak basta laeng makaeskuelaka. Ti kuarta ken sanikua ket mabirokan ken umadunto no sikanton iti titulado. Ket imbaon ngarud ti ama ti anak nga agiskuela iti Baguio. Ngem sabali ti ubra ti anak. Nagbarbartek. Nagbisio iti marihuana. Saan a nagiskuela idinto ta kanayon met a dumawat iti alawansna. Patulod met a patulod ti ama iti alawans. Iti panawen ti panaggregreduar, nagpa-Baguio met ti ama. Ngem anian a ladingitna iti natakuatanna. Nakasangit ti ama. nagawid a naliday. Agingga pimmusay. Iti di agbayag, iti maysa nga ummong, nadamag iti anak, no manon ti edad daytoy ta kasla isu met ti kalayan iti ummong. Imbaga kano ti anak ti edadna a tallopulo ket innem. Nasdaaw ti nagdamag, ta ti edadna a tallopulo ket innem, kasla metten agedad iti innem a pulo ket innem!
Iti bisio, saan a makaadal ti tao, ket daras pay a lumakay!
5. Pammagbaga. Kadagiti appo ti pimmusay ken kadagiti amin a dumdumngeg lalao kadagiti agtutubo ken ub-ubbing iti panangipangag koma kadagiti amin a pammagbaga dagiti dadakkel ken dagiti nataengan. “…lisialiasianda koman ti bisio a makaited iti dadael iti ploglesio…” kuna ni Domogan.
6. Panangiyallawat ti kultura. Kadagupan ti amin. No inka iperporm wenno aramiden ti kultura, yallawatmo daytoy kadagiti dumdumngeg, kadagiti sumaruno a kaputotan tapno inda patgen ken ilala. Tapno yam-ammo ti puli (kadagiti di pay makaam-ammo).
Ta kas iti kuna ni nalatak a potograpo Tommy Hafalla, “The culture of sharing will ensure that the people and their practices will endure for generations to come..” [8]
Dagitoy nga oral arts ket nailasag ken nailaok kadagiti linabag ti dara ti puli. Agserbi dagitoy a kas mangited iti ad-adda pay a panagdedekket ken panagkakayammet ti tunggal maseknan; agserbi a kas pangmentenar ti solidaridad ken kaysa.
Ket ti baya-o, kabayatan iti pannakaiyebkasna, maadaw dagiti dumdumngeg ti pakasaritaan ti napalabas ti puli, pamilia a pagadawan iti beggang para iti apuy ti silaw ti masakbayan ken beggang iti a dengngep kadagiti tibkol iti dana ti biag wenno ules kadagiti puraw a rabii.
Ti preserbasion ken panangtaginayon kadagiti a kinabaknang ti puli, ket panangipamatmat iti panangipateg ti kinaasino. Ket babaen itoy a panangipateg iti kinaasino, maikalawa ti panagawat maipapan iti kinabaknang nga ikut, a nasken a preserbaren ken yallawat kadagiti sumaruno a kaputotan.
Ket ti baya-o, maysa met kadagiti kangrunaan a tulbek saan laeng nga iti kaysa no di pay ket iti dur-as ken panagbalbaliw.
Kas kuna ni Rey Fiar-od iti Barlig, Mt. Province: ““The bottom line in the observance of these practices is unity and discipline. These values do not fade in time.” [9]
Makipagladingit ti sibubukel a pamiliak kadagiti naulina iti ipupusay ti patgenmi nga Inang Carda… ti ipapanawmo ket saan a panagpakada, no di ket panangisagana (manen!); ta saan a ditoy daga ti pagtaengan no di iti nagturongam… #
===============================================================
SARIBABA
1. http://www.iluko.com/dapayan_responses.asp?TopicID=74494
2. http://www.geocities.com/ljak00/songs.html
3. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, July 18, 2007.
4. Dumanghi, Mary T., Folktales and Chants of Tadian, Mountain Province, http://mpspc.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/folktalesandchantsoftadian.pdf
5. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, Northern Luzon Bureau, 07/18/2007
6. http://www.travel-support.info/category/travel/
7. http://travel2adventure.net/2008/03/14/reaching-for-the-gods-in-sagada/
8. http://frjessie.wordpress.com/2007/07/18/
9. Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, July 18, 2007.
Friday, April 11, 2008
Bayao
BAYA-O
Wednesday, April 09, 2008
TMI Awards
TMI Awards, agawaten ti komite
Kayat nga ipakaammo ti Timpuyog dagiti Mannurat nga Ilokano (TMI)-Global,babaen ken ni TMI Presidente T. Gabriel Tugade, a mabalinen ti mangisumite iti nominasion para kadagiti sumaganad a pammadayaw:
1. Ilocano Writers Lifetime Achievement Award
2. Posthumous Award for Ilocano Writers
3. Ilocano Writers Hall of Fame
Dagiti Pagannurotan:
1. Mabalin ti uray asino man a mannurat nga Ilokano (agraman dagiti kameng ti Komite) ti manginominar iti para kadagiti pammadayaw babaen ti surat a
pakailanadan dagiti rason para iti nominasion. Maipatulod dagiti dokumento babaen iti e-mail address a nailanad iti baba wenno maibuson iti sabali pay a mailing address a maipablaakto, tapno mapasingkedan ti nominasion ken/wenno kualipikasion ti nominee.
2. Mabalin nga inominar ti mannurat nga adda darana nga Ilokano nga agsursurat iti uray ania man a lengguahe no la ketdi mainaig dagitoy a sinurat iti literatura. Kasta met a mabalin nga inominar ti mannurat a saan nga Ilokano ngem agsursurat iti Ilokano. Nasken a mailukon iti nominasion dagiti paulo dagiti sinurat ti maseknan ken ti nakaipablaakan dagitoy, kasta met dagiti naitulongna iti pannakatubay dagiti agdadamo a mannurat nga Ilokano ken dagiti dadduma a naaramidan daytoy a nagparangpaya wenno nakatulong iti idudur-as ti Literatura Ilokana.
3. Nasken nga agtawen iti 50 wenno nasursurok pay ti nominee.
4. Saan a mapagduaduaan nga ti nominee ket addaan prinsipio ken moralidad/etika a nangidaldalan.
5. Pinal ti pangngeddeng ti Komite. Maipablaakto ti nagan dagiti mapadayawan iti Bannawag, iti Tawid News Magasin ken dadduma pay a magasin ken mai-post iti internet. Kasta met a mapakaammuan dagiti mapadayawan babaen ti surat wenno e-mail.
6. Maikkan iti sertipiko a pammadayaw dagiti mapili iti Nasional a Panagtitimpuyog ti TMIF-Global inton Oktubre 2008.
7. Ti Komite ti mangngeddeng no asinonto kadagiti mainominar a mannurat ti mairaman iti Ilocano Writers Hall of Fame.
8. Ipatulod ti nominasion kadagiti sumaganad nga e-mail address:
jimmyagpaloii@yahoo.com
rvaragon@gmail.com
rarasjaime@yahoo.com
aida.tiama@up.edu.ph
PhilRice: No Rice Shortage
PhilRice: There is no Rice Shortage
Doomsday isn’t coming and will never come for the Philippine’s rice supply with proper technologies, cooperation, and bureaucratic support. There’s been a fuss these past few days on rice supply. Is there rice shortage? Are we going to be a nation with close to 90 million starving people soon? Should the people start practicing eating bread instead of rice because rice price will be uncontrollable in the next days?
Global factors
There is no rice shortage, and the country’s rice supply is stable enough to last for 57 days, said Philippine Department of Agriculture Secretary Arthur Yap. If there’s no rice shortage, why is rice price abnormally high?
According to Dr. Arsenio Balisacan of the UP School of Economics and director of the Southeast Asian Regional Center for Graduate Studies and Research on Agriculture (SEARCA), the situation is not at all unique to the Philippines. It is global. Balisacan said there is a growing affluence in developing countries. This, as is being shown, has shifted the consumption pattern to meat, which eventually pulled up the prices of wheat, corn, and other feedstock for animals. Consequently, farmers find these crops more profitable resulting in crops shift. Hence, there is a decrease in areas planted to rice.
What’s more, only 7% or only 30 to 35 million metric tons of the world rice supply are traded in the market, said Dr. Leocadio Sebastian, executive director of PhilRice. This resulted in a tight supply in the world market which has an impact on the Philippines’ rice supply as it is a major rice importer. Logically, rice-exporting countries can hold selling rice up to the point where they can sell it at a higher price.
According to Dr. Sergio Francisco, leader of the Impact, Policy, and Research Program of PhilRice, the world’s rice exporting countries trade their rice in the world market. Considering that supply is tight and it is a sellers’ market, the country that can pay the higher price gets the rice supply. Result: Higher world rice price which is reflected in our retail market.
Likewise, growing demand for biofuels has resulted in crops shift. Farmers are getting more interested in planting crops for biofuel rather than for food explained IRRI director general Robert Zeigler.
Local factors
According to the book, Why does the Philippines import rice?, Filipino farmers spend twice the cost of Vietnam and Thailand farmers in producing rice. Roughly about 10% of the increase in rice production is due to high prices of inputs like fertilizers and fuel.
There have also been reports of hoarding imported rice by some traders creating a local supply shortage.
Moreover, Philippine traders face high interest rate of 15% in borrowing from banks compared with the low 5% in Vietnam and Thailand as stipulated in the same book.
Land conversion, overpopulation
According to a PhilRice study on the extent of land conversion from 2003-2007, 34,200 tons of rice are lost due to the 9,000 hectares land conversion annual average for the said period. Oftentimes the trend is from rice area or any other agricultural uses to uses with higher commercial values. These include factories, subdivisions, and malls mushrooming fast across the country.
The problem is exacerbated by the Philippines’ burgeoning population. By the end of this year, the projected population is 90.4 million.
Studies done by PhilRice show that rice production has been doing very well in recent years only that it cannot keep up with the speed of population growth. While there is no rice shortage, the Philippines should invest more on research on how to make rice farming more efficient and profitable for the Filipino farmers.
Palanca 2008
58th Palanca Awards now accepting entries
Aspiring and established authors alike who wish to share their works toward the development of Philippine Literature may now submit their entries for the 2008 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature.
Regarded as the country’s most prestigious and longest-running literary contest, the Palanca Awards’ search for promising Filipino writers has generated an impressive roster of literary luminaries.
Established in 1950 in honor of Don Carlos Palanca Sr., the competition aims to help develop Philippine Literature by providing incentives for writers to craft their most outstanding literary works, as well as be a treasury of the Philippines' literary gems.
The literary contest is open to all Filipino (or former Filipino) citizens, except current officers and employees of the Carlos Palanca Foundation, Inc. Aspiring writers may submit works under the following eight (8) categories: Short Story, Short Story for Children, Essay, Poetry, One-act Play, Full-length Play, Screenplay, and Novel. Each author, however, may submit only one entry per category.
The awards have three divisions – English, Filipino and Regional Languages (Hiligaynon, Iluko and Cebuano). Works may be submitted in either English or Filipino for all categories except Screenplay, which is open only in the Filipino division, while the Regional Languages division is open only in the Short Story category.
This year’s theme for the Kabataan Essay, Palanca Awards’ special category for young writers below 18 years old, is “A foreign visitor has only one day to spend here in the Philippines. Where should this visitor go that day and why?” for the English division and “May isang dayuhan na isang araw lamang ang ipananatili sa Pilipinas. Saang lugar siya sa araw na iyon dapat pumunta at bakit?” for the Filipino division.
Contest Rules and Official Entry Forms are available at the Carlos Palanca Foundation, Inc., 6th Floor, One World Square Bldg., 10 Upper McKinley Road, McKinley Town Center, Fort Bonifacio, Taguig City. Deadline of submission of entries for this year’s awards is midnight of April 30, 2008. Winners will be announced on September 01, 2008.
For more information, you may email palancaawards@yahoo.com or call telephone number 856-0808.
Sunday, April 06, 2008
Tubera, Umuna iti 10th AMMAFLA
Inyalat ni Rolando D. Tubera ti Balioeg, Banna, Ilocos Norte ti Umuna a Gunggona iti Salip iti Sarita Para Kadagiti Agdadamo a Mannurat ti 10th AMMA Foundation Literary Awards.
Pinangabak ni Tubera, mangisursuro iti Banna National High School, ti saritana a “Burrarawit”. Maipaayto ken ni Tubera ti Sertipiko ti Pammadayaw ken P10,000 a cash prize iti pammadayaw a seremonia para kadagiti nangabak iti nasao a salip bayat ti Maika-40 a Komperensia Nasional ti GUMIL Filipinas a maangay inton Abril 18-20 iti Francisco L. Dy Coliseum, Cauayan City (Isabela).
Dagiti kadua ni Tubera a nangabak:
Maikadua a Gunggona (Sertipiko ti Pammadayaw ken P8,500.00): Sherma E. Benosa ti Bambang, Nueva Vizcaya, babaen ti saritana nga “Alona”. Madama a sursuratenna ti thesisna para iti kursona nga MA Language Education iti UP Diliman a nagturposanna iti BA Linguistics idi 1999; ken Maikatlo a Gunggona (Sertipiko ti Pammadayaw ken P7,000.00): Juviluck Ramos Basug ti Tuguegarao, Cagayan babaen ti saritana a “Ti Sagut ni Tatang”; katurturposna iti Computer Science itay Marso iti College of Mary Immaculate, Bulacan.
Napili dagitoy a Top 3 a sarita manipud iti 19 a sarita a naisalip.
Naluktan ti salip idi Disiembre 1, 2007 ken naggibus idi Pebrero 29, 2008 para kadagiti agdadamo a mannurat ti BANNAWAG (awan pay naipablaakna a sarita iti nasao a magasin; no adda man, di nasursurok ngem tallo agingga iti Nob. 26, 2007 a bilang ti nasao a magasin).
Dagiti naghurado: dati a Literary Bannawag Jose A. Bragado, agdama a Literary Editor ti Bannawag Juan Al. Asuncion, ken Noli S. Dumlao, National Commission for Culture and the Arts Radio-Media Coordinator.
Dagiti mangimatmaton itoy a pasalip: Amado I. Yoro, Mario Orbito, Mike Ulibas, Alfredo “Fred” Quibol, ken Francisco T. Ponce (agpapada nga agindegen iti Hawaii (Manipud iti email ni apo Amado Yoro)
Friday, March 07, 2008
Ti Kalidad ti Edukasion iti Pinas
Saan a mamingga a diskusion ti maipapan iti edukasion. Nagadu dagiti wagas ken kapanunotan no kasano nga idur-as ken ingato ti kalidadna a kas iti kidkiddawen ti sangalubongan a merkado ti trabaho. Saan a met ngarud a masirip iti husto a tun-oyen ti kalidad a makunkuna tapno nalaklaka a targeten ken danonen iti dinno a lubong ayanna.
Ta ania ti makunkuna a nangato ti kalidad nga edukasion?
Ta ania met ti makunkuna a nababa ti kalidadna nga edukasion?
Nalabit a maymaysa ti sungbatna dagita a dua a saludsod. No ti kita ti edukasion ket saan a mabalin nga isangdo wenno ilaban iti nainlubongan a merkado; ken mas lalo payen no daytoy ket reject pay para iti bukod a pagkasapulan wenno kasapulan iti lokal, makuna dayta a saan a nakaragpat ti standard ti edukasion nga awit ti nagraduar.
Ti de kalidad nga edukasion ket iti uray sadino a papanan ket tumakder daytoy iti kaadduan. Saan a paatiw no di ket rumimbaw iti amin a kanito ken panawen. Ti de kalidad nga edukasion ket agtultuloy a proseso wenno saan a mamingga nga agpidut ken mangammo kadagiti kabarbaro a banag a mangnayon iti linaon nga ammo.
Ngem kasanon no adda dagiti nanglinteg iti inda panangragpat ti edukasionda?
Kas koma iti ginatang a dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a katuladna a proyekto iti eskuelaan. Ala, ket saantayon nga iraman ditoy dagiti ginatang a grado lalona ti ginatang a diploma wenno dagiti nagtaud ti Recto University.
Panagseserra manen ti klase. Kadagitoy nga aldaw ti panagaaramid kadagiti reports a kas iti nadakamat. Ngem rumbeng kadi nga ipaaramid iti sabali dagitoy a dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a rekitos ti asignatura wenno ti panagraduar?
Mayat man ken saan ti kaadduan, iti sistema ti edukasion ti pagilian, adda dagiti magatang wenno ipapaaramid ti estudiante a dissertations, theses, term papers, essays ken dadduma pay a katukadna nga project iti eskuelaan. Nasaknap la unayen daytoy. Nabayagen daytoy a mapaspasamak. Kinasadut ti estudiante. Saan la ngata a kinasadut no dipay ket kinaawan iti interestna nga agaramid wenno talaga ngatan nga awan iti ammona wenno awan iti simrek kenkuana nga adal.
Ti rigatna ket apaman a nagraduar ti estudiante a nagpaaramid kadagita a rekititos, inton nakastrek iti trabaho, saanna pay nga ammo dagiti porporma dagiti naduduma a kita ti sinurat. Saanna nga ammo iti agsurat iti gagangay laeng nga essay wenno saanna pay a nga ammo iti agsurat iti simple laeng a damag.
Itoy a punto, bimmaba ti kalidad ti edukasion a naikawes iti nagpaaramid. Sino iti akimbasol?
Ti Senate Bill 2053, wenno ad-adda a maawagan iti “Academic Honesty Act of 2008” a madama a maad-adal ken maipagpagna tapno agbalin a linteg iti pagilian.
Ta ania aya daytoy nga Academic Honesty Act?
Panangiparit iti panaglako ken panaggatang kadagiti dissertations, theses, term papers, essays, reports, research ken kanaig a projects kadagiti estudiante.
Rumbeng laeng saan kadi?
No agtultuloy ti panaggatang ken panaglako, lalo met a bumaba ti kalidad ti edukasion ti pagilian.
Nababa ketdin a, dayta multa PhP10,000.00 ken pannakaibalud kadagiti naduktalan a naggatang ken kasta metten iti naglako.
Ti academic achievement ket nakapatpateg a banag iti pananggun-od iti ar-arapaapen a trabaho, nangato a sueldo wenno pannakastrek kadagiti nalalatak a pagtrabahoan a mangit-ited iti nangato a pasueldo ken adu a benepisio.
Ngem kasanon no ginatang dagita nga academic achievement?
Kadagiti napalabas a dekada, kalakaan amin a pakaaalaan iti masters degree ket maipapan iti field of study iti literature. Adu dagiti ready made a para itoy. Adu payen dagiti nasurat nga artikulo a mabalin a tuladen wenno yesmagel lattan. Ngem kadagitoy a panawen, manmanonsan ti eskuelaan a mangayat a ti litertature ti field of study iti masters degree. Hmmn...
Iti napalabas a symposium a dinar-ayak, ti “IT Today” panangammo ti kasasaad ken pagturongan ti information technology iti agdama ken ania dagiti lapped ti naannayas a dur-asan.
Dagiti lapped ti naannayas a dur-asan ket nadakamat ti “poor use in English” ken ti kinakurang ti ammo dagiti nagreduar.
Ti poor use in English ket saan laeng nga IT ti agparikut itoy no di ket dagiti sabsabali pay a kurso.
Dayta kinakurang iti ammo. Saan laeng met nga IT. Sapasap latta daytoy. Ngem ti ad-adda nakaited ti immatangko ket iti natangken a panangisawang ti resource speaker iti Iluko, a kunana: “Saanyo a gatangen a, dagita theses ken dissertationyo! No diyo aramiden a mismo, dakayonto met laeng iti aglak-am no addakayonton iti trabaho a diyo ammon iti kudkuditenyo.”
Iti IT, simple laeng met dagiti theses ken panangdependar wenno panangipresentar daytoy babaen iti Power Point Presentation. Uray met kadagiti sabsabali pay a kurso. Dayta laeng a, no nasadut nga agaramid ti estudiante wenno talaga a dina ammo ti agaramid iti thesis wenno presentation ket gatangenna laengen, santo nagsao, nagdependar. Ania ngarud namnamaem ita a kalidad ti edukasion a naragpatna? Inton adda iti trabaho ket pagaramidenda iti technical writing wenno ania la ditan a sinurat, kasano ngarud nga ammona ti ar-aramidenna?
Ti de kalidad nga edukasion ket adda met laeng iti ima a mismo dagiti estudiante a saan laeng a kadagiti mannursuro. Ad-adda nga adda kadagiti estudiante. No saanna (estudiante) nga aramiden dagiti rumbeng nga aramidenna ket ipatulokna lattan kadagiti ginatang ken ipapaaramid, itedna met daytoy a factor iti panagbaba ti kalidad ti edukasion ti pagilian.
Ket ti Senate Bill 2053 ket rumbeng laeng a suportaran no kayat nga itag-ay ken padur-asen ti kalidad ti edukasion ti pagilian. Ta amangan no addanto manen nalatak a programa ti telebision a mangibaga a ti pagiliantayo ket maysa a diploma mill… ##
Tuesday, March 04, 2008
PITY ARE THE CORRUPTED YOUTH
PITY ARE THE CORRUPTED YOUTH
Today, our national hero, Dr. Jose P. Rizal frowns in puckered brow. Why? His never-ending vision, that the youth is the hope of our fatherland, turns into a nightmare. The warring youth gangs in the city of Baguio are horrible.
Senseless killing, mauling, fistfights, shooting and bombing marked the series of incidents involving the youth.
Compiled is the latest horrifying news where suppose to be the hope of our fatherland’ directly involved:
1) Kenneth Jaramillo, 19, of La Trinidad, Benguet was shot dead by apparently members of a youth gang on the night on February 3 this year.
2) On the same night, Arthur Aloot, 21, student, was shot in the face, neck and back by apparently members of youth gang.
3) On February 2, a 15 year-old boy was mauled to unconscious apparently members of unidentified youth gang.
4) On midnight of February 1, a 15-year-old high school student from QM Subdivision also mauled at Nevada Square.
5) February 8, a 17-year-old boy locked up in jail for killing of 18-year-old rival gang member
6) In 2006 and 2007, incidents of killings and mauling, grenade blasting involving youth gangs landed on the news, and not to mention those unreported.
Have you ever heard the names of these gangs? Pinoy True Crips, Blood Down Posse, North Side Terrorist, Notorious Underground Crips, Sacramento Tag Crips, Rappers Delta Foundation, Real Pinoy Crips, West Side Terrorists, Sudden Death Gangsters, Mafia Crips, God Mob Carnalis, East Side Thugs, Ragstah, Peer Group Trouble, Trece Hudas, Selda Trece, Tropang Muslim,True Brown Style and Souls. The name is enough to pucker your brows. Some speaks to itself, others have antiestablishment concept. I have in mind, if not behind the bar, to rest earlier six feet below the ground is surely these youth’s future.
The corrupted minds and souls had gone too far. The city is facing a new urban landscape, the rise of youth gangs. There should be a solution for this phenomenon.
The city’s experimental curfew for minors is futile. The PNP’s Task Force Rizal seems inutile. Taxicab drivers at night are aloof at Nevada Square where dozens of youth gangs frequent. Nevada Square is where rap, rock, hip-hop music house, where anybody dance and do the jamming all night.
Determining and addressing the factors involving youth gang problems should be priority concern. Quoting Thornberry’s research in 1998, the “youth who grow up in more disorganized neighborhoods; who come from impoverished, distressed families; who do poorly in school and have low attachment to school and teachers; who associate with delinquent peers; and engage in various forms of problem behaviors are at increased risk for becoming gang members."
Dr. Jose Rizal’s concern for the youth should not be fall short. Students keep your attachment high to your school and mentors, stay away from gangsters; parents, hug your children before somebody does; and to authorities concern, the intervention, suppression and prevention effort greatly await.
This is not a laughing matter. This is not a dying concern, it is a seriously anxiety!
============================================
Reference:
Olson, Ernie Jr., N., Youth gang violence increases, www.sunstar.com.ph, Feb. 6, 2008.
Olson, Ernie Jr., N., SLU grenade blast due to gang war escalation, www.sunstar.com.ph
Oct. 3, 2007.
ENOJ, Gang member nabbed for killing rival, www.sunstar.com.ph/archive
Olson, Ernie Jr., N., Youth gang violence increases, Sunstar, Feb. 6 2008
Bandonil, Melvin, Iti Baguio, Buong ti Ulo dagiti Youth Gang, www.tawidnewsmag.com, February 17, 2008
Bandonil, Melvin, Iti Baguio, Buong ti Ulo dagiti Youth Gang, Tawid News Magasin, Vigan City, Ilocos Sur, February 11, 2008
Saturday, March 01, 2008
The Tongue is Like a Nail
The Tongue is Like a Nail
When you hammered on a board and the nail crooked, it is useless to think twice to do it again. Your efforts could be futile. This analogy is the same thing with the tongue.
Usually we ignore the importance of those small things. Like the tongue. It is small, and yet it can burn personality, not only the whole self but also others and ruin the society we live.
How the way you talk? It is a very important on how the way you talk. This will address your personality. Sometimes it is inevitable to say rotten and disintegrating words. In addition, for the worst, the tongue now can be an article of trade.
A commodity? Why not? For example, in the aid of legislation go in the senate and testify against truth or cries as if you are one of the Hall of Fame Famas Awardees. Your acts on this pay you an enormous amount.
Others say that she will not run for president again but only to lie in the end. And during the election exercises she (allegedly)tried to influence the authorities concern and say sorry, and more lapsus linguae.
Credibility is what I mean here. On the next time, you say something, maybe only the dogs hear? Or those waiting for bagfull of money?
Other’s cries for righteousness and say, “minimized their greed” or “she’s a devil” but in the end deny after realizing he is in hot water. Is this the fastest remedy could do to save the seat from heat? The words “minimized their greed” and “she’s a devil” are lexis for present political issues.
The tongue is small, yet, it seems that it is easier to dam a river to control its stream. The tongue and the river have this in common: concrete cement barrier for the river and money for the tongue to control the human being.
They say, that it is easy to tame wild animals, but could hardly tame the tongue. Taming the tongue means nothing anymore to hide. Truth always prevails.
Our government today is facing unsound situation. The untamed tongues return and rule again for their own good. This is the dominant problem of our (Philippine) government today. The proliferation of fake messengers is on the rise. The confrontation of tongues against each other could not be bringing to an end. Although there are tongues that bear truths, yet they could not still surpass the galactic lies on dishonesty. Our society suffers a lot. The citizenry suffers a lot.
The truth should prevail. Let the truth prevails. Let us support the messengers of truth. As I said earlier, when you hammered on a board and the nail crooked, it is useless to think twice to do it again. Let us all join the tongues of messengers of truth. Let us all join the crusade against graft and corruption. This is also our responsibility as a citizen who feels affection for progressive and hygienic society.