text:
Gịnị Mere Unu Anaghị Ekwe Ka A Mịnye Unu Ọbara?
Ihe na-abụghị eziokwu ndị mmadụ na-ekwukarị
Ihe ndị mmadụ na-ekwu: Ndịàmà Jehova anaghị aṅụ ọgwụ, ha anaghịkwa aga ụlọ ọgwụ.
Nke bụ́ eziokwu: Anyị na-achọ ka e si otú kacha mma e si agwọ ọrịa gwọọ anyị na ndị ezinụlọ anyị. Anyị rịawa ọrịa, anyị na-agakwuru ndị dọkịta ma nke a na-akọ n’ịgwọ ọrịa na n’ịwa ahụ́ n’ejighị ọbara. Obi dị anyị ụtọ na e nwekwuola ụzọ ndị ka mma e si agwọ ọrịa. E sizi otú e si agwọ Ndịàmà Jehova ọrịa n’ejighị ọbara agwọ ndị ọzọ. N’ọtụtụ mba, mmadụ nweziri ike ikpebi ka a ghara ịmịnye ya ọbara ka ọ ghara ibute ọrịa si n’ọbara onye ọzọ, ka ọbara ahụ ghara inyewe ya nsogbu n’ahụ́, nakwa ka a ghara imejọ ihe ma a mịnyewe ya ọbara.
Ihe ndị mmadụ na-ekwu: Ndịàmà Jehova kweere na ọ bụ mmadụ inwe okwukwe ga-eme ka ọrịa ya laa.
Nke bụ́ eziokwu: Anyị ekwetaghị na ọ bụ okwukwe ga-eme ka ọrịa mmadụ laa.
Ihe ndị mmadụ na-ekwu: Mmadụ ga-emefu ezigbo ego ma ọ bụrụ na o kweghị ka a mịnye ya ọbara.
Nke bụ́ eziokwu: Ịgwọ mmadụ ọrịa n’amịnyeghị ya ọbara anaghị efu nnukwu ego. *
Ihe ndị mmadụ na-ekwu: Ọtụtụ Ndịàmà Jehova na ụmụ ha na-anwụ kwa afọ n’ihi na ha ekweghị ka a mịnye ha ọbara.
Nke bụ́ eziokwu: E nweghị ihe gosiri na ihe a ndị mmadụ na-ekwu bụ eziokwu. Ọtụtụ oge, ndị dọkịta na-awa ndị mmadụ obi, na-awa ha ọkpụkpụ, na-etinyekwa ha akụkụ ahụ́ ndị ọzọ n’amịnyeghị ha ọbara. N’agbanyeghị na ụdị ịwa ahụ́ ndị a siri ike, ha na-awa ha n’ejighị ọbara. * Ndị toro eto na ụmụaka a na-amịnyeghị ọbara na-agbakekwa ka ndị nke a mịnyere ọbara ma ọ bụdị buru ha ụzọ gbakee. * Otu ihe doro anya bụ na e nweghị onye ga-ekwu hoo haa na mmadụ ga-anwụ ma ọ bụrụ na a mịnyeghị ya ọbara ma ọ bụkwanụ na onye a mịnyere ọbara ga-adị ndụ.
Gịnị mere Ndịàmà Jehova anaghị ekwe ka a mịnye ha ọbara?
Ọ bụ n’ihi ihe Baịbụl kwuru, ọ bụghị n’ihi ihe ndị ahụ́ ike kwuru. Ma Agba Ochie ma Agba Ọhụrụ kwuru hoo haa ka anyị zere ọbara. (Jenesis 9:4; Levitikọs 17:10; Diuterọnọmi 12:23; Ọrụ Ndịozi 15:28, 29) Chineke wekwaara ọbara ka ihe na-anọchi anya ndụ mmadụ. (Levitikọs 17:14) N’ihi ya, ihe mere anyị ji ezere ọbara abụghị naanị na anyị chọrọ ime ihe Chineke kwuru, kama, anyị na-akwanyekwara ya ùgwù n’ihi na ọ bụ ya na-enye ndụ.
Ndị mmadụ agbanwewala ihe ha cheburu
O nwere mgbe ndị ọrụ ahụ́ ike chere na mmadụ ikwu ka a gwọọ ya n’ejighị ọbara bụ ikwu ihe a na-anaghị eme eme, nakwa na onye kwuru otú ahụ na-achọ ihe ga-egbu ya. Ma, kemgbe afọ ole na ole ugbu a, ọ bụghịzi otú ahụ ka ndị mmadụ si were ya. Dị ka ihe atụ, n’afọ 2004, otu isiokwu gbara n’otu akwụkwọ ahụ́ ike kwuru na “ọtụtụ ụzọ e wepụtara isi na-agwọ Ndịàmà Jehova ọrịa ga-emecha bụrụ otú a ga na-esi agwọ mmadụ niile n’ọdịnihu.” * N’afọ 2010, isiokwu gbara n’akwụkwọ bụ́ Heart, Lung and Circulation kwuru na ‘ọ bụghị naanị Ndịàmà Jehova ka e kwesịrị “ịna-awa ahụ́ n’ejighị ọbara,” kama na e kwesịkwara isi otú ahụ na-awa mmadụ niile ahụ́.’
Ọtụtụ puku ndị dọkịta nọ n’ụwa niile anaghịzi amịnye ndị ha na-awa ahụ́ ọbara, kama, ha na-awa ha ahụ́ otú ọbara ga-agba ha na-agaghị ebu ibu. Ndị dọkịta nọ ná mba ndị ka na-emepe emepe na-esikwa otú a awa ndị mmadụ ahụ́ kama ịmịnye ha ọbara. Ndị na-abụghị Ndịàmà Jehova na-ekwukwa ka e si otú ahụ waa ha ahụ́.
^ para. 8 Lee akwụkwọ bụ́ Transfusion and Apheresis Science, Volume 33, No. 3, p. 349.
^ para. 10 Lee akwụkwọ ndị a: The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery, Volume 134, No. 2, pp. 287-288; Texas Heart Institute Journal, Volume 38, No. 5, p. 563; Basics of Blood Management, p. 2; na Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain, Volume 4, No. 2, p. 39.
^ para. 10 Lee akwụkwọ bụ́ The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery, Volume 89, No. 6, p. 918; na Heart, Lung and Circulation, Volume 19, p. 658.
^ para. 14 Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain, Volume 4, No. 2, peeji nke 39.
GỤKWUO GBASARA YA
Gịnị Ka Baịbụl Kwuru Banyere Ịmịnye Mmadụ Ọbara n’Ahụ́?
Baịbụl kwuru na Chineke nyere anyị iwu ka anyị ‘zere ọbara.’ Olee otú iwu a si gbasa anyị taa?


c: text/html

text:
Otú Broshọ A Ga-esi Baara Gị Uru
Broshọ a ga-enyere gị aka ịmụ Okwu Chineke bụ́ Baịbụl. Ná ngwụcha paragraf nke ọ bụla, ị ga-ahụ amaokwu Baịbụl ndị a gwara gị gụọ. Ị gụọ ha, ị ga-amata azịza ajụjụ ndị ahụ e ji aka akwụkwọ dị okpotokpo dee.
Ị na-agụ amaokwu Baịbụl ndị ahụ, gbalịa mata otú ha si zaa ajụjụ ndị ahụ a jụrụ. Ọ bụrụkwa na ị gwa Onyeàmà Jehova ka ọ kọwaara gị ha, obi ga-atọ ya ụtọ ịkọwara gị ha.
Ihe Ị Ga-eburu n’Obi: Ọ bụ Ndịàmà Jehova bipụtara akwụkwọ niile a kpọrọ aha na broshọ a.
GỤKWUO GBASARA YA
Olee Otú Anyị na Ndị Mmadụ Si Amụ Baịbụl?
A ma Ndịàmà Jehova ama n’ụwa niile na ha na-amụrụ ndị mmadụ Baịbụl n’anaghị ha ego. Lee otú ha si eme ya.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BAỊBỤL NSỌ—NSỤGHARỊ ỤWA ỌHỤRỤ NKE AKWỤKWỌ NSỌ
Ị̀ ga-achọ ịgụ isiokwu a n’asụsụ %%?
Nehemaya 4:1-23
4 O wee ruo na, ozugbo Sanbalat+ nụrụ na anyị na-ewughachi mgbidi ahụ, iwe+ were ya, ọnụma jukwara ya obi, o wee na-akwa ndị Juu emo.+2 O wee malite ikwu n’ihu ụmụnne+ ya na ìgwè ndị agha Sameria, ee, ọ malitere ikwu, sị: “Gịnị ka ndị Juu a na-enweghị ume na-eme? Hà ga-arụ ihe a n’onwe ha? Hà ga-achụ àjà?+ Hà ga-ewucha ya n’otu ụbọchị? Hà ga-esi ná mkpọmkpọ ihe+ a wepụtasịa nkume dị mma, ebe ọ bụ na a gbaala ha ọkụ?”3 Tobaya+ onye Amọn+ nọkwa ya n’akụkụ, o wee sị: “Ọbụna ihe a ha na-ewu, ọ bụrụ na nkịta ọhịa+ amagoro ya, ọ ghaghị ịkwatu mgbidi ya e ji nkume wuo.”4 Chineke anyị, biko, nụrụ,+ n’ihi na anyị aghọwo ndị a na-elelị;+ mee ka ha jiri isi ha buru nkọcha+ ha, meekwa ka e meso ha dị ka ihe a kwatara n’agha, ka ha ghọọkwa ndị a dọọrọ n’agha laa n’ala ọzọ.5 Ekpuchikwala njehie+ ha na mmehie ha n’ihu gị. Ka a ghara ihichapụ ya ehichapụ, n’ihi na ha emewo ndị na-ewu mgbidi a ihe ọjọọ.6 Anyị wee na-ewu mgbidi ahụ, e wee jikọta mgbidi ahụ dum ọnụ ruo ọkara ịdị elu ya, ndị anyị nọkwa na-enwe obi ịrụ ọrụ.+7 O wee ruo na, ozugbo Sanbalat+ na Tobaya+ na ndị Arebia+ na ndị Amọn+ na ndị Ashdọd+ nụrụ na ọrụ ịrụzi mgbidi Jeruselem agawo n’ihu, n’ihi na a malitewo imechi oghere ndị dị na ya, oké iwe were ha.8 Ha niile wee malite ịgba izu+ ịbịa buso Jeruselem agha wee kpatara m nsogbu.9 Ma anyị kpekuru Chineke anyị ekpere+ ma debe ndị nche ka ha na-eche nche ehihie na abalị n’ihi ha.10 Juda wee malite ịsị: “Ike agwụwo onye na-ebu+ ibu arọ, ma e nwere mkpọmkpọ ihe+ dị ukwuu; anyị onwe anyị enweghịkwa ike ịga n’ihu iwu mgbidi a.”11 Ndị na-emegide anyị nọkwa na-asị: “Ha agaghị ama,+ ha agaghịkwa ahụ anyị ruo mgbe anyị batara n’etiti ha, anyị ga-egbukwa ha wee kwụsị ọrụ ahụ.”12 O wee ruo na, mgbe ọ bụla ndị Juu bi ha nso batara, ha na-agwa anyị ugboro iri, sị: “Ha ga-esi n’ebe niile anyị bi gbagote, ya bụ, n’ebe unu ga-alọghachi.”13 M wee debe ndị ikom n’ebe dị iche iche kasị ala n’azụ mgbidi ahụ, n’ebe sara mbara, m wee debe ndị mmadụ n’ebe ahụ, n’ezinụlọ n’ezinụlọ, ha ji mma agha ha,+ ube ha+ na ụta ha.14 Mgbe m hụrụ na ha na-atụ egwu, m biliri ozugbo gwa ndị a ma ama+ na ndị osote onye na-achị achị+ na ndị ọzọ, sị: “Unu atụla egwu+ n’ihi ha. Chetanụ Jehova bụ́ Onye dị ukwuu+ na Onye dị egwu;+ buoronụ ụmụnne+ unu agha, tinyere ụmụ unu ndị ikom na ụmụ unu ndị inyom, ndị nwunye unu na ebe obibi unu.”15 O wee ruo na ozugbo ndị iro anyị nụrụ na anyị amatawo ihe ha na-eme, na ezi Chineke emebiwo atụmatụ+ ha, na anyị niile agaghachiwokwa na mgbidi ahụ, onye ọ bụla n’ihu ọrụ ya,16 ee, o wee ruo na malite n’ụbọchị ahụ gaa n’ihu, ọkara n’ime ụmụ okorobịa+ m nọ na-arụsi ọrụ ike n’ọrụ ahụ, ọkara ha ejiri ube, ọta na ụta, yirikwa uwe agha;+ ndị isi+ nọkwa na-akwado ụlọ Juda dum.17 Onye ọ bụla n’ime ndị na-ewu mgbidi ahụ na ndị ọrụ bụ́ ndị na-ebu ibu dị arọ ji otu aka na-arụsi ọrụ ike ma jiri aka+ nke ọzọ jide ngwá agha.+18 Onye ọ bụla n’ime ndị na-ewu mgbidi ahụ kekwara mma agha n’úkwù,+ ka ha nọ n’ọrụ;+ onye ga-afụ opi+ nọkwa m n’akụkụ.19 M wee gwa ndị a ma ama na ndị osote onye na-achị achị+ na ndị ọzọ, sị: “Ọrụ a ga-arụ buru ibu, dịkwa ukwuu, anyị gbasakwara n’elu mgbidi a, nọrọkwa ibe anyị n’ebe dị anya.20 N’ebe unu nụrụ ụda opi, n’ebe ahụ anyị nọ ka unu ga-ezukọta. Chineke anyị ga-eburu anyị agha.”+21 Ka anyị nọ na-arụ ọrụ ahụ, ọkara nke ọzọ ji ube, malite mgbe chi bọrọ ruo mgbe kpakpando pụtara.22 N’oge ahụkwa, m gwara ndị ọrụ ahụ, sị: “Ka ndị ikom ahụ nọbọọ chi na Jeruselem,+ onye nke ọ bụla na onye na-ejere ya ozi, ha ga-abụkwara anyị ndị nche n’abalị na ndị ọrụ n’ehihie.”23 Mụ+ na ụmụnne+ m na ndị na-ejere m ozi+ na ndị na-eche nche,+ bụ́ ndị nọ m n’azụ, eyipụghị uwe anyị, onye nke ọ bụla ji ngwá agha+ ya n’aka nri.


text:
DOMINICAN REPUBLIC
Ẹka Iso Ẹkwọrọ Ikọ
Mme Isụn̄utom Ẹdedịbe Ẹkwọrọ Ikọ
N̄kpọ ama ọtọn̄ọ ndisọn̄ ye nditọete ke ini ẹketrede utom mmọ. Isụn̄utom emi ekekerede Alma Parson ọkọdọhọ ete: ‘Owo ikayakke nnyịn ikwọrọ ikọ aba, owo ikonyụn̄ iyakke idụk mbono esop ke Ufọkmbono Obio Ubọn̄ nnyịn. Ndima nditọete nnyịn ẹma ẹbọ ufen etieti ẹnyụn̄ ẹsobo nsio nsio idomo.’ Ẹma ẹkọbi ndusụk mmọ, ẹnyụn̄ ẹsio mbon eken ke utom. Edi enyene eti n̄kpọ emi eyenete emi etide. Enye ọdọhọ ete: ‘Ima isikụt nte Jehovah adade nnyịn usụn̄ onyụn̄ ekpemede nnyịn ata ediwak ini.’ Sia nditọete ẹkenịmde ke Jehovah ‘ada mmọ usụn̄,’ mmọ ẹma ẹka iso ẹdịbe ẹkwọrọ ikọ.
Lennart Johnson ọdọhọ ke owo ikayakke mmimọ idụk mbono esop aba. Enye ọdọhọ n̄ko ete: ‘Nditọete ẹma ẹbahade idem ẹdọn̄ ke n̄kpri otu ẹnyụn̄ ẹtọn̄ọ ndidụk mbono esop ke ufọk owo. Ẹma ẹda ekpri masịn ẹnam fotokọpi ke mme ibuotikọ Enyọn̄-Ukpeme, se ikesikpepde ekedi emi. Kpukpru nditọete emi ẹkesọn̄ọde ẹda ẹma ẹma nte Jehovah akadade mboho n̄kpri otu emi ọsọn̄ọ mmimọ idem.’
Emi itetịn̄ mi, ukara ke ẹkeyep nditọete etieti, ke ẹnyụn̄ ẹsịn ntịme ye mmọ. Edi nditọete ikayakke ndịk anam mmọ. Ke leta emi Hungría ekewetde ọnọ Adaibuot Ukara Dominican Republic ke September 15, 1950, enye ọkọdọhọ ete: “Imokot Lee Roy Brandt ye ikpọ owo Mme Ntiense Jehovah eken ediwak ini idi ọfis emi, inyụn̄ idọhọ mmọ ẹtre kpukpru utom n̄ka mmọ oro sia ukara Dominican Republic ẹtre utom mmọ; edi etie nte mmọ inyịmeke ndikop. Kpukpru usen, mme owo ke nsio nsio itie ke idụt emi ke ẹtọt mmọ ẹnọ nnyịn, ẹte ke mmọ ke ẹdịbe ẹkwọrọ ikọ, idaha se ukara ẹketịn̄de ye mmọ ke n̄kpọ ndomokiet.” Ke utịt leta oro, enye ama ọdọhọ yak ukara ẹbịn ‘ikpọ owo Mme Ntiense Jehovah emi ẹdide isenowo’ ẹsio ke idụt oro.
Mmọ ‘Ẹma Ẹsọn̄ọ Nditọete Idem’
Ke utịt utịt 1950, Brọda Knorr ye Brọda Henschel ẹma ẹka idụt oro. Ke oro ebede, ẹma ẹnọ ndusụk isụn̄utom do ẹka Argentina, Guatemala, ye Puerto Rico. Mme isụn̄utom emi ẹkesụhọde ẹma ẹyom utom ẹnam man ẹyak mmọ ẹsụk ẹdụn̄ ke Dominican Republic. Ke uwụtn̄kpọ, Brọda Brandt akanam utom ye kọmpeni ikan̄ ilektrik, mbon eken ẹkpep mme owo Ikọmbakara. Ẹkewet ntem ẹban̄a mme isụn̄utom oro ke N̄wedisua 1951: “Nte mmọ ẹkenyịmede ndidu ke idụt oro utu ke ndifehe nnyọn̄ ama ọsọn̄ọ ikọt Ọbọn̄ emi mmọ ẹkekpepde akpanikọ idem. Esịt ama enem kpukpru owo ndikụt nte mmọ ẹsọn̄ọde ẹda ẹnam utom mmọ uko uko.”
‘Mmọ ndinyịme ndidu ke idụt oro ama ọsọn̄ọ nditọete idem’
Dorothy Lawrence ama esịne ke otu mme isụn̄utom emi ẹkesikpepde mme owo Ikọmbakara. Edi idịghe Ikọmbakara kpọt ke enye ekesikpep, enye ama esikpep mme owo Bible n̄ko. Se enye akanamde emi ama an̄wam ediwak owo ẹdụk esop.
Ikọt Jehovah ẹma ẹsio usụn̄ en̄wen ẹdi man ẹkeme ndika iso n̄kwọrọ ikọ sia ẹkeyepde-yep mmọ. Ndusụk ini mmọ ẹma ẹsimụm n̄wed ẹwak ẹkpan̄ ẹdọn̄ ke ekpat ọfọn̄idem m̀mê ke ekpat urua ẹda ẹka ukwọrọikọ man owo ididiọn̄ọ se mmọ ẹnamde. Ẹkesiwet ibatutom nte ẹwet n̄kpọ emi ẹyomde ndidep ke urua. Utu ke n̄wed, n̄kpri n̄wed, magazine, mfiakn̄ka, ye hour, edikụt pawpaw, ọkọti, nsenunen, cabbage, ye spinach. Ẹkesikot Enyọn̄-Ukpeme emi ẹdade ekpri masịn ẹnam fotokọpi, yuca. Yuca ekedi enyịn̄ iwa emi akawakde etieti do.
Ke Ẹka Iso Ẹnam Mme Owo Ẹdi Mbet
Ke June 16, 1954, Rafael Trujillo ama esịn ubọk ke n̄wed ye Pope. N̄wed emi ama anam mme oku Roman Catholic ke Dominican Republic ẹnen̄ede ẹnyene odudu. Emi itetịn̄ mi, ẹma ẹtetre utom Mme Ntiense ke isua inan̄. Kpa ye oro, ke 1955, mme asuanetop 478 ẹkedu ke Dominican Republic. Ẹkesan̄a didie ẹwak ntem kpa ye utọ ukọbọ oro? N̄wedisua 1956 ọkọdọhọ ete: “Spirit Jehovah ọsọn̄ọ nnyịn idem. Nditọete ẹnen̄ede ẹdiana kiet, ẹbuọt idem ke Abasi, ẹnyụn̄ ẹka iso ẹnam n̄kpọ uko uko.”
Ke July 1955, n̄kọk itieutom ẹma ẹnọ leta emi ukara ẹsịnde ubọk ẹsọk Trujillo. Ke leta oro, ẹma ẹtịn̄ nsio nsio ntak emi anamde Mme Ntiense ẹkûdụk ekọn̄ ẹnyụn̄ ẹdọhọ Trujillo ‘ayak Mme Ntiense Jehovah ye Watch Tower Bible and Tract Society ẹnam utom mmọ.’ Ndi Trujillo ama enyịme?


text:
IHE NDỊ GA-ENYERE EZINỤLỌ AKA | ỊZỤ ỤMỤAKA
Otú Gị na Nwa Gị Ga-esi Na-ekwurịta Okwu
IHE MERE Ọ NAGHỊ ADỊ MFE
Mgbe nwa gị dị obere, ọ na-agwa gị ihe niile. Ma ugbu a ọ ghọwara dimkpa, ọ naghị achọ ịkọrọ gị ihe ọ bụla. Ị jụọ ya ihe, ya agbachiere ụwa ya nkịtị. Ya jisie ike kwuo ekwuo, ya abụrụ okwu na ụka.
Ma, gị na ya nwere ike ikwurịta okwu n’udo. Ka anyị burugodị ụzọ tụlee ihe abụọ nwere ike ime ka ọ na-esiri ya ike ịkọrọ gị ihe ọ bụla.
IHE MERE O JI ESIRI YA IKE
Ọ chọrọ iji aka ya na-ekpebiri onwe ya ihe. Ọ bụ nwayọọ nwayọọ ka onye na-eto eto na-eji aghọ dimkpa ma nke a na-akọ, onye nwere ike iji aka ya na-ekpebi ihe ọ ga-eme. Ma, ụfọdụ ndị na-eto eto na-achọ ka a hapụ ha ka ha jiri aka ha na-ekpebi ihe niile ha chọrọ ime. Ndị nne na nna ụfọdụ anaghịkwa achọ ka ụmụ ha jiri aka ha na-ekpebiri onwe ha ihe ọ bụla. Ihe abụọ a nwechara ike ime ka ndị nne na nna na ụmụ ha na-ese okwu. Ezenwa, * bụ́ onye dị afọ iri na isii kwuru, sị: “Papa m na mama m anaghị ekwe m megharịa ahụ́. Ọ bụrụ na ha akwụsịghị ihe a ha na-eme, m ga-apụrụ ha ma m ruo afọ iri na asatọ.”
O bidola ichebara ihe echiche. A gwa nwatakịrị ihe, ọ na-ewere ya otú ahụ e si gwa ya. Ma, ọ bụrụ onye na-eto eto ka a gwara ihe ahụ, ọ gaghị ewere ya otú ahụ. Ọ ga-echebara ya echiche, mara ma ọ̀ bụ eziokwu. Nke a adịghị njọ n’ihi na ọ ga-enyere ya aka ịma otú ọ ga-esi na-ekpebi ihe ndị ọ na-eme. Dị ka ihe atụ, otú ụmụaka si ele ihe e meziri emezi na ihe a na-emezighị emezi anya dị iche n’otú ndị na-eto eto si ele ya. Ọ bụrụ na mama ụmụaka abụọ anyawaa otu biskit, were otu nye onye nke a were otu nye onye nke ọzọ, obi ga-adị ha abụọ ụtọ na mama ha meziri ha emezi. Ma ọ bụghị otú ahụ ka ndị na-eto eto si ele ihe e meziri emezi anya. Ị manụ na ọ bụghị mgbe niile ka ime mmadụ otú e mere ibe ya na-egosi na e meziri ihe emezi. Ichebara ihe echiche na-enyere onye na-eto eto aka ịmata mgbe e meziri ihe emezi na mgbe a na-emezighị ya. Ma, nke a nwekwara ike ime ka gị na ya na-ese okwu.
IHE Ị GA-EME
Gị na ya na-ekwurịta okwu mgbe ọ bụla o kwere omume. Gị na ya na-ekwurịta okwu mgbe ọ bụla ihe unu ga-eji kwurịta okwu mere. Dị ka ihe atụ, ụfọdụ ndị nne na nna na ụmụ ha na-ekwurịta okwu mgbe ha na-arụ ọrụ ndị dịịrị ha n’ụlọ ma ọ bụ mgbe ha na ha nọ n’ụgbọala na-aga njem. Ha ma na ahụ́ na-aka eru ụmụ ha ala mgbe ha nọ ha n’akụkụ na-agwa ha okwu ọ bụghị mgbe ha guzo ha n’ihu.—Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka: Diuterọnọmi 6:6, 7.
Ekwula ogologo okwu. Ọ bụghị ihe niile ga na-esere gị na nwa gị okwu. Ị chọọ ịgwa ya ihe ọ ga-eme, gwa ya ihe ahụ sere ọnụ. I nwere ike iche na ọ nụghị ihe i kwuru. Ma nke bụ́ eziokwu bụ na ọ ga-emecha chebara ihe ahụ echiche mgbe naanị ya nọ. Hapụ ya ka o chebara ihe ị gwara ya echiche.—Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka: Ilu 1:1-4.
Na-ege ya ntị, esikwala ọnwụ na ọ ga-eme ihe i kwuru. Na-ege nwa gị ntị mgbe ọ na-ekwu okwu, anapụla ya okwu n’ọnụ. Nke a ga-eme ka ị ghọta ihe bụ́ nsogbu ya. Ị chọọ ịgwa ya okwu ma o kwuchaa, agwala ya okwu otú ọ bụla masịrị gị. Ọ bụrụ na ị na-achọ ka o metechaa ihe niile, ọ ga-achọ otu ihe ọ ga-eji megharịa gị anya ma o mee ihe ị sị ya emela. Otu akwụkwọ nke kwuru banyere ndị na-eto eto kwuru na ọ bụrụ na a na-achọ ka ụmụaka metachaa ihe niile, ha ga-aghọ ndị ihu abụọ. Ha bịa n’ihu papa ha na mama ha, ha ekwuo ihe ha chọrọ ịnụ. Ma ha pụọ, ha emee ihe masịrị ha.—Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka: Ndị Filipaị 4:5.
Ejila iwe agwa ya okwu. O nwere otu nwa agbọghọ dị afọ iri na asaa aha ya bụ Chinenye. O kwuru, sị: “Ọ na-abụ mụ na mama m nwetụ nghọtahie, ihe ọ bụla m kwuziri na-agbakasị ya ahụ́. Ihe a ọ na-eme na-ewe m ezigbo iwe. Ọ na-eme ka m na-asa ya okwu.” Kama iji iwe na-agwa nwa gị okwu, mee ka ọ ghọta na ị ma ihe ya na ya na-alụ. Dị ka ihe atụ, e nwee ihe na-enye ya nsogbu n’obi, kama ịsị ya, ‘Ọ̀ bụ obere ihe a ka ị na-enyere onwe gị nsogbu?,’ sị ya, ‘Ama m na ihe a na-ewute gị.’—Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka: Ilu 10:19.
Gbalịa nyere ya aka ka o jiri aka ya kpebie ihe ọ ga-eme. Ọ bụrụ na nwa gị ana-echebara ihe ọ ga-eme echiche ma jiri aka ya na-ekpebi otú ọ ga-esi eme ya, ọ ga-enyere ya aka ugbu a ọ ka na-eto eto. E nwee ihe ọ na-amaghị otú ọ ga-esi eme ya, ekpebirila ya ihe ọ ga-eme. Hapụ ya ka o jiri aka ya kpebie otú ọ ga-esi eme ya. Gị na ya na-ekwu gbasara ihe ahụ, hapụ ya ka o jiri ọnụ ya kwuo otú ọ ga-esi mee ya. Ị gwagodị ya ụzọ ụfọdụ o nwere ike isi mee ihe ahụ, gwa ya ka ọ gaa chebara ha echiche ma bịaghachi ma otu abalị ma ọ bụ abalị abụọ gaa ka ị mara nke ọ họọrọ na ihe mere o ji họrọ ya.—Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka: Ndị Hibru 5:14.
^ para. 7 Aha a kpọrọ ụfọdụ ndị n’isiokwu a abụghị ezigbo aha ha.
GỤKWUO GBASARA YA
Otú Gị na Nwa Gị Na-eto eto Ga-esi Na-ekwurịta Okwu n’Eseghị Okwu
Nwa gị na-eto eto na-agbalị ka o kpebie ụdị mmadụ ọ ga-abụ. Otu ihe dị ya mkpa bụ ịnọ n’ebe ọ ga na-ekwu ihe dị ya n’obi. Olee otú ị ga-esi nyere ya aka?
Ndị Nne na Nna na Ụmụ Ha Na-eto Eto Ikwurịta Okwu nke Ọma
Olee ihe ị ga-eme ma ọ bụrụ na nwa gị na-eto eto ekweghị atụpụrụ gị ọnụ ma ị na-ajụ ya ajụjụ?


text:
Mbibi Chineke Bibiri Ndị Mmadụ Ọ̀ Na-egosi na Obi Tara Ya Mmiri?
IJI zaa ajụjụ a, ka anyị burugodị ụzọ leba anya ná mbibi abụọ Baịbụl gwara anyị na Chineke bibiri ụmụ mmadụ n’oge ochie. Nke mbụ anyị ga-eleba anya bụ mgbe Chineke ji iju mmiri bibie ndị mmadụ n’oge Noa, nke abụọ abụrụ mgbe o bibiri ndị Kenan.
IJU MMIRI OGE NOA
IHE ỤFỌDỤ NDỊ NA-EKWU: “Obi tara Chineke mmiri. Ọ bụ ya mere o ji jiri iju mmiri kpochapụ mmadụ niile, ma e wezụga Noa na ezinụlọ ya.”
IHE BAỊBỤL KWURU: “Ọnwụ onye ajọ omume adịghị atọ m ụtọ, kama ihe na-atọ m ụtọ bụ ka onye ajọ omume hapụ ụzọ ya ma dịrị ndụ.” (Ezikiel 33:11) Ihe a Chineke kwuru na Baịbụl na-egosi na mbibi o bibiri ndị ajọ omume n’oge Noa atọghị ya ụtọ. Gịnịzi mere o ji bibie ha?
Baịbụl kwuru na ihe mere Chineke ji bibie ndị ajọ omume n’oge gara aga bụ “ka ha ghọọrọ ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke n’ọdịnihu ihe atụ.” (2 Pita 2:5, 6) Olee otú mbibi Chineke bibiri ndị ajọ omume si bụụrụ anyị ihe atụ?
Nke mbụ bụ na ọ na-akụziri anyị na Chineke na-ahụ ihe ọjọọ niile ụmụ mmadụ na-eme. N’agbanyeghịkwa na ọ naghị atọ ya ụtọ ibibi ndị mmadụ, ọ ga-eme ka ndị ajọ omume jiri isi ha buru ihe ha metara. Oge na-abịa mgbe ọ ga-eme ka mmegbu na ahụhụ niile ụmụ mmadụ na-ata kwụsị.
Nke abụọ bụ na ọ na-akụziri anyị na Chineke hụrụ ụmụ mmadụ n’anya. Ọ bụ ya mere o ji ebu ụzọ adọ ndị ajọ omume aka ná ntị tupu ya ebibie ha. Noa kwusaara ndị mmadụ ozi ọma ka ha mewe ezi omume, ma ha kpọchiri ntị. Baịbụl kwuru na “ha amaghịkwa ruo mgbe iju mmiri ahụ bịara wee kpochapụ ha niile.”—Matiu 24:39.
Ọ̀ bụ mgbe ọ bụla ka Chineke na-ebu ụzọ adọ ndị mmadụ aka ná ntị tupu ya ebibie ha? Ee. Dị ka ihe atụ, ọ gwara ndị ya bụ́ ụmụ Izrel na ọ bụrụ na ha emewe ihe ọjọọ otú mba ndị bi ha nso na-eme, ọ ga-ahapụ ha ka ndị iro ha lụso ha agha, bibie isi obodo ha bụ́ Jeruselem ma dọrọ ha n’agha gaa mba ọzọ. Ma ụmụ Izrel egeghị Chineke ntị. Ha nupụụrụ Chineke isi nke na ha ji ụmụ ha na-achụrụ arụsị àjà. Jehova agbachighị ha nkịtị. Ma tupu Jehova emee ha ihe, o dunyere ndị amụma ya ọtụtụ ugboro ka ha zie ha ka ha kwụsị ihe ọjọọ ha na-eme. Baịbụl kwudịrị, sị: “Ọkaakaa Onyenwe anyị Jehova agaghị eme ihe ọ bụla ma ọ bụrụ na o bughị ụzọ kpugheere ndị ohu ya, bụ́ ndị amụma, ihe nzuzo ya.”—Emọs 3:7.
OTÚ IHE A BAỊBỤL KWURU SI GBASA GỊ: Otú ahụ Jehova si bibie ndị ajọ omume n’oge ochie na-eme ka anyị nwee olileanya. Obi kwesịrị isi anyị ike na Chineke ga-ebibi ndị na-akpatara ndị mmadụ nsogbu. Baịbụl kwuru, sị: “A ga-ebipụ ndị na-eme ihe ọjọọ . . . Ma ndị dị umeala n’obi ga-enweta ụwa, ha ga-enwekwa obi ụtọ dị ukwuu n’ihi udo nke zuru ebe niile.” (Abụ Ọma 37:9-11) Ọ bụrụ na e bibiri ndị ajọ omume ka ndị ezi omume kuru ume ndụ, ị̀ ga-asị na obi tara onye bibiri ha mmiri, ka ị̀ ga-asị na ọ bụ onye obi ebere?
MBIBI CHINEKE BIBIRI NDỊ KENAN
IHE ỤFỌDỤ NDỊ NA-EKWU: “Otú e si lụso ndị Kenan agha n’oge ochie ma gbukpọọ ha jọgburu onwe ya. O yiri otú e si egbukpọ agbụrụ ụfọdụ n’oge a.”
IHE BAỊBỤL KWURU: ‘Ụzọ Chineke niile bụ ikpe ziri ezi. Ọ bụ Chineke nke kwesịrị ntụkwasị obi, onye ikpe na-ezighị ezi na-adịghị n’ebe ọ nọ.’ (Diuterọnọmi 32:4) Anyị ekwesịghị iji mbibi Chineke bibiri ndị Kenan tụnyere agha ụmụ mmadụ na-alụ. N’ihi gịnị? Ọ bụ n’ihi na Chineke na-enyocha obi, ma ụmụ mmadụ enweghị ike inyocha obi.
Dị ka ihe atụ, mgbe Chineke mara ndị bi n’obodo Sọdọm na Gọmọra ikpe ma kpebie na ya ga-ebibi ha, Ebreham chọrọ ka o doo ya anya na ihe a Chineke kpebiri ime ziri ezi. Ọ nọ na-eche otú Chineke, bụ́ onye na-ekpe ikpe ziri ezi, ga-esi “ekpochapụkọta ndị ezi omume na ndị ajọ omume.” Ma Chineke nweere Ebreham ndidi mgbe ya na ya na-ekwu okwu. Ọ gwara Ebreham na ọ bụrụ na ya ahụ ndị ezi omume iri na Sọdọm, na ọ gaghị ebibi ya n’ihi ndị ezi omume ahụ. (Jenesis 18:20-33) O doro anya na Chineke nyochara obi ndị bi na Sọdọm na Gọmọra ma hụ na ha agaghị agbanweli.—1 Ihe E Mere 28:9.
Chineke hụkwara na ndị Kenan bụ ndị ajọ omume, ọ bụ ya mere o ji nye iwu ka e bibie ha. A ma ndị Kenan ama na ha bụ ndị obi tara mmiri. Otu n’ime ihe ọjọọ ndị ha na-eme bụ isure ụmụaka ha n’ọkụ ná ndụ. Ha na-eji ụmụaka ahụ achụrụ chi ha àjà. * (2 Ndị Eze 16:3) Ndị Kenan ma na Jehova nyere ụmụ Izrel iwu ka ha weghara ala ha dum. Onye ọ bụla kpọrọ ekwo nkụ jụ isi n’ala ahụ pụọ ma na-alụso ụmụ Izrel agha na-ama ụmụ Izrel na Jehova aka, n’agbanyeghị na Jehova egosila na ya nọnyeere ụmụ Izrel.
Ihe ọzọkwa bụ na Jehova meere ndị Kenan hapụrụ ihe ọjọọ ha na-eme ma fewe ya ebere. Dị ka ihe atụ, e bibighị Rehab, bụ́ nwaanyị Kenan na-agba akwụna, nakwa ndị ezinụlọ ya. Mgbe ndị Gibiọn bụ́ obodo dị na Kenan rịọkwara ụmụ Izrel ka ha meere ha ebere, a hapụrụ ma ha ma ụmụ ha niile ndụ.—Jọshụa 6:25; 9:3, 24-26.
OTÚ IHE A BAỊBỤL KWURU SI GBASA GỊ: O nwere ihe dị mkpa anyị ga-amụta ná mbibi Chineke bibiri ndị Kenan. “Ụbọchị ikpe na ụbọchị mbibi nke ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke” ji ọsọ na-abịa. (2 Pita 3:7) Ọ bụrụ na anyị hụrụ Jehova n’anya, anyị ga-erite uru mgbe Jehova ga-ebibi ndị niile jụrụ ọchịchị ezi omume ya n’ihi na nke a ga-eme ka ahụhụ ụmụ mmadụ na-ata kwụsị.
A ma ndị Kenan ama na ha bụ ndị obi tara mmiri, ha kpachakwaara anya na-ama ụmụ Izrel na Chineke aka
Jehova hụrụ anyị n’anya. Ọ bụ ya mere o ji mee ka anyị mata na ihe ọ bụla ndị nne na nna mere ga-emetụta ụmụ ha. Baịbụl kwuru, sị: “Ị ga-ahọrọkwa ndụ ka i wee dịrị ndụ, gị na ụmụ gị, site n’ịhụ Jehova bụ́ Chineke gị n’anya, site n’ige ntị n’olu ya na site n’ịrapara ya n’ahụ́.” (Diuterọnọmi 30:19, 20) Ihe a Chineke kwuru ọ̀ dị gị ka ihe onye obi tara mmiri ga-ekwu? Í cheghị na onye kwuru ya hụrụ ụmụ mmadụ n’anya ma chọọ ka ha mee ihe dị mma?
^ para. 15 Ndị na-amụ banyere ihe ndị mgbe ochie egwupụtala ihe na-egosi na ndị Kenan na-esure ụmụ ha n’ọkụ ma ha fewe chi ha.


text:
VirtualDub
-
Version:
-
-
Asụsụ:
-
Nbudata VirtualDub
Nkọwa:
Isi atụmatụ:
- Captures video si na ihuenyo
- Edits ọdịyo na video faịlụ
- A set nke dị iche iche na mmetụta
- Njikọ nke ọzọ video nzacha
Comments on VirtualDub:
VirtualDub Metụtara software:
The ọtọ Ntụgharị nke multimedia faịlụ. The software-enye gị ohere iji tọghata iche iche faịlụ n'ime ewu ewu formats maka kọmputa na obere ngwaọrụ.
The software-arụ ọrụ na media faịlụ. O nwere ngwá ọrụ ndị dezie photos, ọdịyo faịlụ na gbakwunye dị iche iche mmetụta na-videos.
A ngwá ọrụ dị ike iji tọghata faịlụ dị iche iche formats. Ọ na-akwado ikike hazi ntọala n'oge faịlụ akakabarede.
The software weghara video site na kọmputa gị na ihuenyo. Ọzọkwa, ọ na-akwado ihe ndekọ nke akụkụ ụfọdụ nke ihuenyo na-emepụta screenshots.
The ngwá weghara video site na kọmputa gị na ihuenyo. The software na-enyere aka ohuru na omume ihuenyo ka na-ewu ewu video ọrụ.
The ọtọ ngwá ọrụ maka ngwa ngwa na qualitative file akakabarede. The software na-akwado na-ewu ewu formats na e dere ihe dị profaịlụ iji tọghata faịlụ.
The mfe iji Ntụgharị nke atọghata faịlụ na ndị dị iche iche formats. The software na-akwado a ọnụ ọgụgụ buru ibu nke ngwaọrụ hazie n'oge akakabarede.
The software idekọ omume nke na kọmputa na-video faịlụ. Ọzọkwa software enyere idekọ ọdịyo ike àgwà n'ihu.
Otu nke na-eduga video editọ ahụ dị ike na nkwado nke ọdịyo iyi. The software na-enye na mbara ohere ike a ọkachamara video na elu mma.
The software iji tọghata iPod video faịlụ. The software na-akwado ndị na-ewu ewu video formats na e dere ihe ọkpụkpọ n'ihi na ha playback.
The ngwá ọrụ iji chebe ọmụma megide ndị nọ n'èzí. The software ana achi achi na a pụrụ ịdabere na data nchedo site na iji dị ike izo ya ezo algọridim.
The software ịmanye ndị dị iche iche visual mmetụta na video na agbasa ozi n'ikuku. The software bụ ike na-eji otu kamera na-akpọsa na otutu ngwa.
The software maka online Ikiri nke fim na TV na-egosi na usoro nke download. The software nwere nnukwu set nke video ọdịnaya nke dị iche iche Genres na ana achi achi a elu àgwà playback.
The software nyefee ndị data na software si a onye na kọmputa ọzọ site a mpaghara na netwọk ma ọ bụ site na-eke a file image.
The adaba ụzọ isi zụlite ebe nchekwa na-amụta na-asụ asụsụ ọzọ. The software eneme ọmụma ịmụta nke a onye ọrụ na-ekpebi ndị kasị mma mmụta algọridim.
Lee ihe software


text:
Windows Live Movie Maker
-
Version:
-
-
Asụsụ:
-
Nbudata Windows Live Movie Maker
Nkọwa:
Isi atụmatụ:
- Creation slideshows na okwu ndị
- Ọnụnọ nke dị iche iche ngwá ọrụ
- A ukwuu nke ọdịyo na video mmetụta
- Publication nke kere ihe onwunwe ke internet
Comments on Windows Live Movie Maker:
Windows Live Movie Maker Metụtara software:
The ọtọ ngwá ọrụ maka ngwa ngwa na qualitative file akakabarede. The software na-akwado na-ewu ewu formats na e dere ihe dị profaịlụ iji tọghata faịlụ.
The ọtọ Ntụgharị nke multimedia faịlụ. The software-enye gị ohere iji tọghata iche iche faịlụ n'ime ewu ewu formats maka kọmputa na obere ngwaọrụ.
The software weghara video site na kọmputa gị na ihuenyo. Ọzọkwa, ọ na-akwado ihe ndekọ nke akụkụ ụfọdụ nke ihuenyo na-emepụta screenshots.
The ọtọ ngwá ọrụ iji tọghata ọdịyo na video faịlụ ka na-ewu ewu formats. The software bụ ike tọghata faịlụ n'ime pụrụ iche formats n'ihi na dị iche iche ngwaọrụ.
A ngwá ọrụ dị ike iji tọghata faịlụ dị iche iche formats. Ọ na-akwado ikike hazi ntọala n'oge faịlụ akakabarede.
The software iji tọghata iPod video faịlụ. The software na-akwado ndị na-ewu ewu video formats na e dere ihe ọkpụkpọ n'ihi na ha playback.
The software iji tọghata dere video si HD video ese foto dị iche iche video formats. The software enyere hazi akakabarede nhọrọ nke mmepụta video faịlụ.
The software e mere iji tọghata video faịlụ dị iche iche formats. The software na-enyere aka hazie àgwà na size nke faịlụ n'oge akakabarede.
Ngwá Ọrụ dezie na hazie video faịlụ. The software-enye gị ohere iji tọghata video na-ewu ewu formats ma na-enye elu oyiyi mma.
The ngwá ọrụ iji tọghata ewu ewu faịlụ site na otu usoro ọzọ. The software-enye gị ohere hazie a tọghatara àgwà na ibudata vidiyo site na-ewu ewu ọrụ.
Mfe iji ngwá ọrụ maka data mgbake. The software-enye gị ohere ndabere, weghachi ike draịva na faịlụ.
The ike software maka olu nkwurịta okwu na-na netwọk. The software na-enye a elu àgwà ụda nnyefe na a na-eji n'etiti ọkachamara gamers.
The ngwá ọrụ iji chebe megide nje, spyware na rootkits. The software na-enye a dị mma ọnụnọ ke internet na-ebu ụzọ eleru okporo ụzọ maka na o kwere omume na ihe egwu.
The free kaadị egwuregwu na genre nke atụmatụ. The egwuregwu nwere set nke kpokọtara kaadị na kpara dike nke Warcraft eluigwe na ala.
The technology maka zuru ọrụ dị iche iche components na ngwa dere Java mmemme asụsụ. The software nke ukwuu kọwakwuru nke ahụ, ohere nke nchọgharị na free-agba ọsọ ngwa ke netwọk.
Lee ihe software
Ọrụ usoro:
- Windows
- Android
Top software:
Lee ihe software


text: 6 Edikem ke ndondo oro ẹsiande Sanballat+ ye Tobiah+ ye Geshem+ owo Arabia+ ye mme asua nnyịn eken ẹte ke ami mmafiak mbọp ibibene+ ye nte ke baba ufan̄ kiet isụhọke eke owo mîsịrike (okposụkedi mmen̄kọdọn̄ke usụn̄+ kan̄a ke mme inuaotop ini oro),+2 Sanballat ye Geshem ẹsọsọp ẹdọn̄ utom ẹnọ mi, ẹte: “Di, yak nnyịn idiomi ini inyụn̄ isop idem+ ke kiet ke otu mme obio-in̄wan̄ unaisọn̄ itịghede Ono.”+ Edi mmọ ẹkeduak ndinam mi idiọk.+3 Ntre ami ndọn̄ mme isụn̄utom nnọ mmọ,+ nte: “Ami n̄kama akwa utom ke ubọk,+ ntre ndikemeke ndisụhọde ndi. Ntak emi utom emi akpatuakde ada ke adan̄aemi n̄kpọn̄de utom nsụhọde ntiene mbufo?”+4 Ndien mmọ ẹdọn̄ ukem etop emi ẹnọ mi utịm ikanan̄, ndien ami nnọ mmọ ukem ibọrọ.5 Ekem Sanballat+ ọdọn̄ isụn̄utom esie ukem etop oro ọnọ mi ọyọhọ utịm ikotion, ye ana-in̄wan̄ leta ke ubọk esie.6 Ẹkewet ke esịt esie ẹte: “Ẹmekop ke otu mme idụt, Geshem+ onyụn̄ ọdọhọ ete ke afo ye mme Jew ke ẹduak ndisọn̄ ibuot.+ Ntak edi oro mbufo ẹbọpde ibibene oro; ndien ikọ emi owụt ke afo amakabade edi edidem mmọ.+7 Ndien afo amakam emek mme prọfet ete ẹtan̄a fi ke ofụri Jerusalem, ẹte, ‘Edidem do ke Judah!’ Ndien, ke emi, ẹyetịn̄ mme n̄kpọ emi ẹnọ edidem. Mmọdo di, nnyịn isop ibuot ọtọkiet.”+8 Ndien ndọn̄ ẹkedọhọ enye ẹte: “Utọ n̄kpọ emi afo etịn̄de mi itịbeke,+ edi afo etịbi mmọ osio ke esịt fo.”+9 Koro kpukpru mmọ ẹkedomo ndisịn nnyịn ndịk ke idem, ẹdọhọde ẹte: “Ubọk+ eyemem mmọ ke utom emi, mmọ idinyụn̄ inamke enye ima.” Edi, ke emi, sọn̄ọ mi ubọk.+10 Ndien ami ndụk ufọk Shemaiah eyen Delaiah eyen Mehetabel ke adan̄aemi enye eberide usụn̄ abaha idem.+ Ndien enye ọdọhọ ete: “Yak idiomi+ ini inyụn̄ isop idem ke ufọk ata Abasi, ke esịt temple,+ yak nnyịn inyụn̄ iberi mme usụn̄ temple; koro mmọ ke ẹdi ndiwot fi, ke okoneyo+ ke mmọ ẹdidi ndiwot fi.”11 Edi ndọhọ enye nte: “Ndi owo nte ami ekpefehe?+ Anie owo nte ami okpodụk temple ndien osụk odu uwem?+ Ami ndidụkke!”12 Ntre ami nnam ndụn̄ọde, ndien sese idịghe Abasi+ ọkọdọn̄ enye, edi enye eketịn̄+ ikọ emi ndibiọn̄ọ mi kpa nte Tobiah ye Sanballat+ ẹkekpede enye ẹte etịn̄.+13 Ẹkekpe+ enye man esịn mi ndịk ke idem+ man nnyụn̄ nnam ntre, nnyụn̄ nnam idiọkn̄kpọ+ ndien mmọ ẹyenyene n̄kpọ ndida mbiat enyịn̄+ mi, man mmọ ẹsuene mi.+14 O Abasi mi, ti+ Tobiah+ ye Sanballat, nte ekemde ye mme edinam mmọ kiet kiet, n̄ko ye Noadiah prọfet an̄wan+ ye mme prọfet eken emi ẹkekade iso ẹdomo ndisịn mi ndịk ke idem.15 Ekem ẹkụre ndibọp ibibene+ oro ke ọyọhọ usen edịp ye ition ke Elul, ke usen aba ye duopeba.16 Edikem ke ndondo oro kpukpru mme asua nnyịn+ ẹkopde n̄kpọ emi, kpukpru mme idụt emi ẹkande nnyịn ẹkụk ẹnyụn̄ ẹkụtde n̄kpọ emi, idem emem mmọ, ndien mmọ ẹdifiọk ke edi Abasi+ nnyịn esịn ẹnam utom emi.17 Ke mme usen oro n̄ko, mbọn̄+ Judah ẹnọ ediwak leta ẹsọk Tobiah,+ ndien eke Tobiah ẹnyụn̄ ẹdisịm mmọ.18 Koro ediwak owo ke Judah ẹken̄wọn̄ọde un̄wọn̄ọ ẹnọ enye, sia enye ekedide ebe eyen Shecaniah eyen Arah;+ ndien Jehohanan eyen esie eren ọkọdọ eyen Meshullam+ eyen Berechiah.19 N̄ko, mmọ ẹtịn̄ nti n̄kpọ ẹban̄a enye ke iso mi.+ Ndien mmọ ẹmen ikọ mi ẹketịn̄ ẹnọ enye. Tobiah ama onyụn̄ ọnọ mme leta ẹsọk mi man esịn mi ndịk ke idem.+


text:
ỤLỌ NCHE Nke 2 n'Afọ 2016
Gịnị Mere Jizọs Ji Taa Ahụhụ ma Nwụọ?
Olee uru ogbugbu e gburu otu nwoke ihe dị ka puku afọ abụọ gara aga baara gị?
Ihe Ndị A Kọrọ Gbasara Jizọs Hà Mere Eme n’Eziokwu?
Olee ihe ndị gosiri na ihe Matiu, Mak, Luk na Jọn kọrọ gbasara Jizọs bụ eziokwu?
Gịnị Mere Jizọs Ji Taa Ahụhụ ma Nwụọ?
Olee otú ọnwụ ya ga-esi baara gị uru?
Ndị Kraịst Hà Kwesịrị Ịna-efe Chineke n’Ebe Ndị E Weere Ka Ebe Nsọ?
Ọtụtụ okpukpe ndị a ma ama n’ụwa nwere ebe ndị ha weere na ha dị́ nsọ. Ò nwere uru ịnọ ebe ndị ahụ efe Chineke bara?
E Mee Ngwa Ngwa, E Meghara Ọdachi
Amụma Baịbụl kwuru ihe a ga-eji ama mgbe a ga-enwe oké mkpagbu. Ị̀ ga-eme ngwa ngwa ka i meghara ọdachi ahụ?
Ònye Tinyere Isiakwụkwọ na Amaokwu Ndị Dị́ na Baịbụl?
Gịnị mere otú a e si kerisịa Baịbụl ji masị ọtụtụ ndị?
Ònye Bụ Ekwensu?
Ì kwesịrị ichegbuwe onwe gị n’ihi ya?
Ihe Ndị Ọzọ Anyị Nwere
Jizọs Ọ̀ Nwụrụ n’Elu Obe?
Ọtụtụ ndị weere obe ka ihe e ji mara Ndị Kraịst. Ànyị kwesịrị iji ya efe Chineke?


text:
Gịnị Ka Chineke Chọrọ Ka M Jiri Ndụ M Mee?
Ihe Baịbụl Kwuru
Chineke chọrọ ka ị mata onye ọ bụ, bịaruo ya nso, hụ ya n’anya, ma jiri obi gị niile na-efe ya. (Matiu 22:37, 38; Jems 4:8) Otú Jizọs si bie ndụ na ihe ndị ọ kụziri ga-enyere gị aka ime uche Chineke. (Jọn 7:16, 17) Ihe Jizọs mere abụghị naanị ịgwa ndị ọzọ ka ha mee uche Chineke, kama yanwa mekwara uche Chineke. Jizọs kwudịrị na ihe bụ́ isi ná ndụ ya bụ ‘
ime uche onye zitere ya, ọ bụghị ime uche nke ya.’—Jọn 6:38.
Chineke ọ̀ ga-agwa m ná nrọ ma ọ bụ kpugheere m ma ọ bụkwanụ kpọọ m n’ụzọ pụrụ iche gwa m ihe ọ chọrọ ka m mee?
Mba, n’ihi na Chineke emeela ka e dee ihe niile ọ chọrọ ịgwa ụmụ mmadụ na Baịbụl. Ihe niile ga-eme ka ị “
bụrụ onye a kwadebere n’ụzọ zuru ezu ịrụ ezi ọrụ niile” dị na Baịbụl. (2 Timoti 3:16, 17) Chineke chọrọ ka i jiri “
ike iche echiche” gị mụọ Baịbụl ka ị mata ihe ọ chọrọ ka i mee.—Ndị Rom 12:1, 2; Ndị Efesọs 5:17.
M̀ ga-emeli uche Chineke?
Ee, ị ga-emeli ya n’ihi na Baịbụl kwuru na, ‘
Idebezu iwu Chineke niile adịghị enye nsogbu.’ (1 Jọn 5:3, Baịbụlụ Nsọ nke International Bible Society) Ma, ọ pụtaghị na o nweghị mgbe ọ ga-esitụrụ gị ike idebe iwu Chineke. Ma, uru ị ga-erite ga-akarị mbọ ị gbara. Jizọs sịrị na “
obi ụtọ na-adịrị ndị na-anụ okwu Chineke ma na-edebe ya!”—Luk 11:28.


text:
Ndịàmà Jehova Hà Agbanweela Ihe E Dere na Baịbụl Ka Ọ Daba n’Ihe Ha Kweere
Mba. Anyị emetụbeghị ụdị ihe ahụ. Kama ime otú ahụ, ihe anyị na-eme bụ ịgbanwe ihe anyị kweere ma ọ bụrụ na anyị achọpụta na ọ dabachaghị n’ihe e dere na Baịbụl.
Tupudị anyị ebido ibipụta Baịbụl Nsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ Nsọ n’afọ 1950, anyị na-agụ Baịbụl ndị ọzọ. Anyị lebara anya ná nsụgharị Baịbụl ọ bụla ruru anyị aka ma si na ha nweta ihe ndị anyị kweere. Lee ihe ụfọdụ Ndịàmà Jehova kweere kemgbe ọtụtụ afọ. Jirizie aka gị chọpụta ma hà dabara n’ihe Baịbụl na-akụzi.
Ihe anyị kweere: Chineke abụghị Atọ n’Ime Otu. Ụlọ Nche bekee nke July 1882 kwuru, sị: “Ndị na-agụ akwụkwọ anyị maara na anyị kweere na Jehova, kwerekwa na Jizọs nakwa ná Mmụọ nsọ. Ma, ha ma na anyị ekweghị na ha bụ Chi atọ dị n’ime otu onye, ma ọ bụkwanụ, dị ka ụfọdụ si ekwu ya, otu Chi nwere ụdị atọ n’ihi na ọ dịghị n’Akwụkwọ Nsọ.”
Ihe Baịbụl kwuru: “Jehova, bụ́ Chineke anyị, Jehova bụ otù.” (Diuterọnọmi 6:4, Bible Nsọ nke Union Version) “Ma n’ebe ayi nọ otù Chineke di, bú Nna, onye ihe nile sitere na Ya; Onye ayi onwe-ayi di-kwa-ra Ya; otù Onye-nwe-ayi di kwa, bú Jisus Kraist, Onye ihe niile sitere n’aka-Ya, ayi onwe-ayi site-kwa-ra n’aka-Ya.” (1 Ndị Kọrịnt 8:6, Bible Nsọ nke Union Version) Jizọs n’onwe ya kwukwara, sị: “Nna m dị ukwu karịa m.”
—Jọn 14:28, Bible Nsọ Ọhụụ.
Ihe anyị kweere: O nweghị ihe dị ka ọkụ ala mmụọ ebe a na-ata ndị mmehie ahụhụ ebighị ebi. Isiokwu Ụlọ Nche Bekee June 1882 bụ “Ụgwọ Ọrụ nke Mmehie Bụ Ọnwụ.” O si ná Ndị Rom 6:
23 na Bible King James. Ụlọ Nche ahụ sịrị: “Ihe a bụ okwu doro anya dịkwa mfe nghọta. Ma, ọ dị ịtụnanya na ọtụtụ ndị sị́ na ha were Baịbụl ka Okwu Chineke na-ekwu ihe megidere ihe a Baịbụl kwuru. Ha kweere ma na-ekwusi ike na Baịbụl na-akụzi na ụgwọ ọrụ nke mmehie bụ ntaramahụhụ ebighi ebi.”
Ihe Baịbụl kwuru: “Mkpụrụ obi ọbụla meghierenụ ga-anwụ.” (Ezikiel 18:
4, 20, Baịbụl Nsọ: Nhazi Katọlik) Ihe Chineke ga-eme ndị nupụụrụ ya isi abụghị inye ha ntaramahụhụ ebighị ebi. Kama ọ bụ “mbibi ebighị ebi.” —2 Ndị Tesalonaịka 1:9, Bible Nsọ Ọhụu.
Ihe anyị kweere: Alaeze Chineke bụ ọchịchị dị adị. Ọ bụghị ihe dị mmadụ n’obi. Ụlọ Nche Bekee Disemba 1881 kwuru banyere Alaeze Chineke, sị: “Nguzobe nke ala-eze nka gabu nkwatu nke ala-eze nile nke uwa.”
Ihe Baịbụl kwuru: “N’oge ndị ọchịchị ndị a, Chineke nke elu igwé ga-eme ka otu ala eze bilie, nke na-agaghị emebi emebi rue mgbe ebighị ebi. Ọ dịghịkwa mba ga-emeri ya, nara ya ọbụbụ-eze ya. Ọ ga-etipịa ala eze ndị a nile, mee ka ha ghara ịdị. Ala eze ahụ n’onwe ya ga-eguzosikwa ike rue mgbe ebighị ebi.”
—Daniel 2: 44, Bible Nsọ Ọhụụ.
Ọ̀ bụ naanị Baịbụl Nsụgharị Ụwa Ọhụrụ ka Ndịàmà Jehova ji akwado ihe ndị ha kweere?
Mba. Anyị ka na-eji nsụgharị Baịbụl ndị ọzọ ekwusara ndị mmadụ ozi ọma. Ọ bụ eziokwu na anyị na-enye ndị anyị na ha na-amụ Baịbụl Baịbụl Nsụgharị Ụwa Ọhụrụ n’efu, ma mmadụ chọọ ka anyị jiri Baịbụl ọzọ mụọrọ ya ihe, anyị na-eme otú ahụ.
GỤKWUO GBASARA YA
Baịbụl Ò Kwuru na Chineke Bụ Atọ n’Ime Otu?
Ọtụtụ ndị chọọchị na-akụzi na Chineke bụ Atọ n’Ime Otu. Ihe a ha na-akụzi ò sị na Baịbụl?
Gịnị Bụ Hel? Ọ̀ Bụ Ebe A Na-ata Mmadụ Ahụhụ Ruo Ebighị Ebi?
À na-ata ndị mmehie ahụhụ n’ọkụ ala mmụọ? Ọ̀ bụ ụgwọ ọrụ nke mmehie? Gụọ ihe a ka ị mata ihe Baịbụl zara n’ajụjụ ndị a.
Olee Otú E Si Maliteghachi Ịkụzi Eziokwu Dị na Baịbụl?
Olee otú anyị si mara na ihe anyị na-akụzi taa bụ eziokwu dị na Baịbụl?


text:
N̄wam Mbon En̄wen Ẹnam Ofụri Ukeme Mmọ
“Nyetịn̄ fi enyịn ke idem nnyụn̄ nteme fi.” —PS. 32:8.
1, 2. Jehovah ada didie mme asan̄autom esie mi ke isọn̄?
KE INI mme ete ye eka ẹsede nte nditọ mmọ ẹbrede mbre, idem esikpa mmọ ndikụt adan̄a ifiọk emi mmọ ẹnyenede ye se mmọ ẹkemede ndinam. N̄kọ emesitiene okụt se itịn̄de emi? Eyen kiet ekeme ndinen̄ede ndiọn̄ọ ndifehe itọk, enye eken ọdiọn̄ọ ndidrọ n̄kpọ m̀mê ndibot n̄kpọ. Esịt esinenem mme ete ye eka ndin̄wam nditọ mmọ ẹnen̄ede ẹfiọk ndinam se ededi emi mmọ ẹkemede ndinam.
2 Jehovah esimama ndikụt se mme asan̄autom esie ẹnamde. Enye ada mmọ nte “ndiye n̄kpọ emi ẹtode kpukpru mme idụt.” (Hag. 2:7) Mbuọtidem ye nsọn̄ọnda mmọ enen̄ede anam mmọ eye enye. Ekeme ndidi emetiene okụt ke nditọete nnyịn ẹnyene nsio nsio enọ. Ndusụk nditọete iren ẹnen̄ede ẹdiọn̄ọ ndinọ utịn̄ikọ, mbon en̄wen ẹdiọn̄ọ ndinam ndutịm. Ediwak nditọete iban ẹnen̄ede ẹfọn ke ndikpep mbufa usem nnyụn̄ n̄kwọrọ ikọ ke usem oro, ke ini mbon en̄wen ẹnen̄erede ẹfiọk ndin̄wam mbon emi idem ememde m̀mê ndise mban̄a mbon emi ẹdọn̄ọde. (Rome 16:1, 12) Ndi esịt inemke fi ndidu esop kiet ye utọ nditọete emi?
3. Mme mbụme ewe ke idibọrọ ke ibuotikọ emi?
3 Edi ndusụk nditọete nnyịn, akpan akpan mme uyen ye mbon emi ẹnade baptism obufa, ẹkeme ndikere ke inyeneke se mmimọ ikemede ndinam kan̄a ke esop. Didie ke ikeme ndin̄wam mmọ ẹfiọk ke enyene se mmọ ẹkemede ndinam? Ntak emi ikpodomode ndikpebe Jehovah nnyụn̄ n̄kụt nti edu ye ukeme oro nditọete nnyịn ẹnyenede?
JEHOVAH ESIKỤT NTI EDU YE UKEME MME ASAN̄AUTOM ESIE
4, 5. Didie ke Judges 6:11-16 owụt ke Jehovah esikụt se mme asan̄autom esie ekemede ndinam?
4 Enyene mme mbụk Bible emi anamde ifiọk ke Jehovah esikụt nti edu ye ukeme mme asan̄autom esie. Ke uwụtn̄kpọ, ke ini Abasi ekemekde Gideon ete anyan̄a ikọt esie osio ke ubọk mbon Midian, anaedi idem ama enen̄ede akpa enye ke ini angel ọkọkọmde enye ete: “Jehovah omodu ye afo, afo ọkpọsọn̄ owo uko.” Gideon ikadaha idemesie nte “ọkpọsọn̄ owo,” okonyụn̄ ekere ke imọ idikemeke ndinyan̄a Israel. Edi idịghe nte Jehovah ekesede enye edi oro. Jehovah ama ọfiọk se Gideon ekemede ndinam onyụn̄ ọfiọk ke imekeme ndida enye nnyan̄a Israel.—Kot Judges 6:11-16.
5 Jehovah ama ọfiọk ke Gideon eyekeme ndinyan̄a Israel sia enye ama okụt nte Gideon esinamde n̄kpọ. Angel Jehovah ama okụt nte enye osiode ofụri ukeme esie eyịbi wheat. Enyene n̄kpọ en̄wen emi angel oro okokụtde. Ini oro, mme ọtọin̄wan̄ ẹkesiyịbi wheat mmọ ke an̄wa man ofụm akpan̄wam mmọ efri ikpọk osion̄o. Edi Gideon ekededịbe ke obube unyịmi wine eyịbi wheat esie mbak mbon Midian ẹdidi ẹdifịk enye ẹbọ. Ata ifiọk ekedi oro! Imosụk ise nte Jehovah mîkesehe enye n̄kukụre nte ọtọin̄wan̄, edi n̄ko nte owo ọniọn̄. Ke akpanikọ, Jehovah ama okụt se Gideon ekemede ndinam onyụn̄ ọnọ enye ukpep man ekeme ndinen̄ede nnam.
6, 7. (a) Didie ke Jehovah ekese prọfet Amos, edi didie ke ndusụk nditọ Israel ẹkese enye? (b) Nso iwụt ke Amos ama ọfiọk n̄wed?
6 Ukem ntre, Jehovah ama okụt se prọfet Amos ekemede ndinam okposụkedi emi ediwak owo mîkadaha enye ke n̄kpọ. Amos ọkọdọhọ ke imọ idi ekpemerọn̄ ye owo emi esitịbide fig eto sycamore, kpa mfri emi mme owo ẹkesidade nte udia ubuene. Ntem, ke ini Jehovah ọkọdọn̄de enye ọkọdọhọ obio ubọn̄ esien Israel duop ẹkabade esịt, ekeme ndidi ndusụk mmọ ẹma ẹkere ke idịghe utọ owo nte enye ke Abasi ọkpọdọn̄ utom ọnọ mmimọ.—Kot Amos 7:14, 15.
7 Okposụkedi emi Amos okotode ekpri obio-in̄wan̄, enye ama ọfiọk nte mbon eyo mmọ ye ndidem mmọ ẹkesinamde n̄kpọ, ndien etie nte mme anyamurua emi ẹkesisan̄ade obio mmọ ẹbe ẹkesitịn̄ ẹnọ enye. Anaedi mmọ ẹma ẹsian enye nsio nsio n̄kpọ oro ẹketịbede ke idụt Israel ye mme idụt oro ẹkedude ẹkpere. (Amos 1:6, 9, 11, 13; 2:8; 6:4-6) Nta mme ekpep n̄kpọ mban̄a Bible ẹdọhọ ke Amos ama ekeme ndiwet n̄kpọ ọfọn. Enye ekewet mmemmem ikọ emi edisọpde in̄wan̄a owo onyụn̄ ọfiọk ndimen n̄kpọ ndomo ye n̄kpọ. Enye ikefeheke nditobo Amaziah, idiọk oku, etop emi Abasi ọkọdọn̄de ọnọ enye. Emi owụt ke Jehovah ikanamke ndudue ndidọn̄ Amos utom, ke enye ama okụt nti edu ye ukeme Amos emi mbon en̄wen mîkekwe.—Amos 7:12, 13, 16, 17.
8. (a) Nso ke Jehovah ọkọdọhọ David? (b) Didie ke Psalm 32:8 ekeme ndisịn udọn̄ nnọ nnyịn?
8 Emi owụt ke Jehovah ọfiọk se asan̄autom esie kiet kiet ekemede ndinam. Enye ama ọdọhọ Edidem David ke iyada enye usụn̄ inyụn̄ ‘itịn̄ enye enyịn ke idem.’ (Kot Psalm 32:8.) Didie ke emi esịn udọn̄ ọnọ nnyịn? Jehovah ekeme ndinam nnyịn inam n̄kpọ emi nnyịn mîkpekereke-kere ke ikpanam. Ukem nte eti andikpep ekemede ndin̄wam eyen ufọkn̄wed esie, Jehovah ekeme ndikpep nnyịn n̄kpọ sụn̄sụn̄ tutu nnyịn ikeme ndinam ofụri ukeme nnyịn. Ndien ekeme ndidi nditọete nnyịn ke enye edida in̄wam nnyịn. Didie ke enye ekeme ndinam emi?
SE NTI EDU MBON EN̄WEN
9. Didie ke ikeme ‘ndise mban̄a’ mbubehe mbon en̄wen nte Paul eketemede?
9 Paul ama eteme kpukpru mme Christian ete “ẹse ẹban̄a” mbubehe nditọete mmọ. (Kot Philippi 2:3, 4.) Nso ke item emi ọwọrọ? Ọwọrọ ke ana isidomo ndifiọk se owo kiet kiet ẹkemede ndinam inyụn̄ itịn̄ inọ mmọ. Esitie fi didie ke ini owo etịn̄de n̄kpọ emi anamde ke esop onyụn̄ ọdọhọde ke imama? Esinem etieti, esinyụn̄ anam owo enen̄ede esịn idem anam ofụri ukeme esie. Kpasụk ntre, ke ini isiande nditọete nnyịn adan̄a nte imade se mmọ ẹnamde, imesin̄wam mmọ ẹnen̄ede ẹsịn idem ẹnam n̄kpọ Abasi.
10. Mmanie ke enen̄ede oyom inọ ntịn̄enyịn?
10 Mmanie ke enen̄ede oyom inọ ntịn̄enyịn? Imọfiọk ke idụhe owo nnyịn ndomokiet emi mîyomke ẹnọ imọ ntịn̄enyịn, edi akpana ẹnam mme uyen ye mbon emi ẹnade baptism obufa ẹtiene ẹbuana ke ndutịm esop. Emi ayanam mmọ ẹkụt ke imenyene ufọn ke esop. Bible esịn udọn̄ ọnọ nditọete emi ete ẹnyanade ẹbịne mme ifetutom ke esop. (1 Tim. 3:1) Edi edieke mmọ ẹkerede ke owo idaha utom mmimọ ke n̄kpọ, emi ekeme ndinam mmọ ẹkûsin idem aba ke utom Jehovah.
11. (a) Didie ke ebiowo akan̄wam akparawa kiet etre ndikop bụt? (b) Nso ke mbụk Julien emi ekpep fi?
11 Ebiowo emi ekerede Ludovic ọdọhọ ke edieke ẹwụtde eyenete ke imama enye, ke emi ayanam enye ọsọp ọkọri ke esop. Eyenete kiet emi ẹken̄wamde ke utọ usụn̄ emi edi Julien. Ludovic ama okụt ke Julien edi owo o-bụt, ndien edieke Julien ọdọhọde isịn idem inam n̄kpọ ke esop, ekesitie enye nte imọ idiọn̄ọke se inamde ye nte ke imọ isụk inamke ọfọn. Ludovic ọdọhọ ete: “Edi mma n̄kụt ke enye esinen̄ede ọfọn ido onyụn̄ ama ndin̄wam mme owo.” Ntem, utu ke Ludovic ndikụt ndudue nnọ Julien, enye akakam ese nti edu Julien onyụn̄ esịn udọn̄ ọnọ enye. Oro ama an̄wam Julien akabade edi asan̄autom unamutom, ndien nte ini akakade edi asiakusụn̄ ofụri ini.
N̄WAM MMỌ ẸNAM OFỤRI UKEME MMỌ
12. Nso ke oyom inam edieke iyomde ndin̄wam owo anam ofụri ukeme esie? Nọ uwụtn̄kpọ.
12 N̄kpọ kiet emi ekemede ndin̄wam nnyịn in̄wam mbon en̄wen ẹnam ofụri ukeme mmọ edi ndikụt nti n̄kpọ ke idem mmọ. Nte ikokụtde ke mbụk Julien oro, ikpanaha iyak mme n̄kpọ oro owo mînamke ọfọn akpan nnyịn ndikụt mme n̄kpọ emi enye anamde ọfọn. Akpana in̄wam enye enen̄ede anam mme n̄kpọ oro enye ọdiọn̄ọde ndinam. Se Jesus akanamde ye apostle Peter edi emi. Jesus ama ọdọhọ ke Peter ọyọsọn̄ọ ada nte akwa itiat, kpa ye emi eketiede nte ke Peter ikenyeneke iwụk ndusụk ini.—John 1:42.
13, 14. (a) Didie ke Barnabas akan̄wam Mark? (b) Didie ke ebiowo kiet akan̄wam ekpri akparawa kiet kpa nte ẹken̄wamde Mark? (Se akpa ndise ibuotikọ emi.)
13 Barnabas n̄ko ama an̄wam John, emi enyịn̄ Rome esie ekedide Mark. (Utom 12:25) Mark ‘akasan̄a utom ọnọ’ Paul ye Barnabas ke akpa isan̄ isụn̄utom Paul. Edi ke ini mmọ ẹsịmde Pamphylia, Mark ama ọkpọn̄ mmọ. Paul ye Barnabas ikenyeneke eke an̄wamde mmọ aba. Mmọ ẹkesan̄a ikpọn̄ ke idiọk ebiet oro mbon n̄wo ẹkesiyọhọde. (Utom 13:5, 13) Nso ke Barnabas akanam? Enye ekenen̄ede ese nti edu Mark, isehe mmeme esie. Enye ikadaha Mark nte owo emi mînyeneke iwụk. Nte ini akakade, enye ama ọnọ Mark ukpep, onyụn̄ an̄wam enye akabade edi Christian emi ọsọn̄de idem. (Utom 15:37-39) Ke isua ifan̄ ẹbede, Mark ama aka Rome akan̄wam Paul ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ndien Paul ama otoro Mark ke leta emi enye ekewetde ọnọ ẹsọk mbon Colossae. (Col. 4:10) Ekere ke eketie Barnabas didie ke idem ke ini Paul ọkọdọhọde enye ọdọhọ Mark edin̄wam imọ?—2 Tim. 4:11.
14 Kere ban̄a uwụtn̄kpọ en̄wen. Ebiowo emi ekerede Alexandre etịn̄ nte eyenete kiet akan̄wamde imọ, ete: “Ke ini n̄kedide ekpri akparawa, bụt ama esinam mi ke ini ẹkotde mi ndibọn̄ akam ke otuowo. Ebiowo kiet ama eteme mi nte n̄kpetịmde idem ye se n̄kpanamde mbak idem edinen̄ede enyek mi. Utu ke ndibiere ke imọ idisikotke mi ndibọn̄ akam ke otuowo, enye ama esiwak ndidọhọ mbọn̄ akam ke mbono an̄wautom. Idem ikenyekke mi aba nte ini akakade.”
15. Didie ke Paul okowụt ke imama nditọete imọ?
15 Ke ini ikụtde ke eyenete nnyịn enyene eti edu, ndi imesitoro enye? Ke Rome ibuot 16, Paul ama ọkọm se ibede nditọete 20 ke ntak nti edu mmọ. (Rome 16:3-7, 13) Ke uwụtn̄kpọ, Paul ama ọdọhọ ke Andronicus ye Junias ẹsan̄a utom ẹnọ Christ ẹbịghi ẹkan imọ, ndien emi owụt ke mmọ ẹma ẹnyene ime. Paul ama onyụn̄ ọkọm eka Rufus ke ndikese mban̄a enye.
16. Nso ikeme nditịbe ke ini itorode mme uyen?
16 Nnyịn n̄ko imekeme ndin̄wam mme owo ke ini itorode mmọ ke ofụri esịt. Da ekpri akparawa emi ekerede Rico, emi odụn̄de ke France, ke uwụtn̄kpọ. Idem ama emem enye ke ntak emi ete esie emi mîdụhe ke esop mîkayakke enye ana baptism. Rico ekekere ke ana ibet tutu ima ikpon, imọ inam n̄kpọ Jehovah nte ikpanamde. Enye ama esifụhọ n̄ko ke ntak emi ẹsisakde enye ke ufọkn̄wed. Frédéric, ebiowo emi ẹkedọhọde esikpep enye n̄kpọ, ọdọhọ ete: “Mma ntoro Rico sia ubiọn̄ọ oro enye okosobode okowụt ke enye esinyene uko etịn̄ se enye enịmde ke akpanikọ ọnọ mbon en̄wen.” Ikọ emi ama ọsọn̄ọ Rico idem, anam enye ebiere ndika iso nnịm nti uwụtn̄kpọ, onyụn̄ an̄wam enye ekpere ete esie. Rico ama ana baptism ke ini enye ekedide isua 12.
17. (a) Didie ke ikeme ndin̄wam nditọete nnyịn ẹkọri? (b) Didie ke isụn̄utom kiet akan̄wam n̄kparawa kiet, ndien nso ikedi utịp?
17 Ini ekededi emi itorode eyenete ke utịn̄ikọ esie m̀mê ke n̄kpọ en̄wen oro enye etịmde anam, nnyịn in̄wam enye aka iso esịn idem anam n̄kpọ Jehovah. Sylvie, * emi anamde utom ke Bethel France ke ediwak isua, ọdọhọ ke nditọete iban ẹkeme nditiene ntoro nditọete iren. Enye ọdọhọ ke ida nditoro nditọete nte utom imọ. (N̄ke 3:27) Nditọete iban ẹsiwak ndikụt n̄kpri n̄kpri n̄kpọ emi irenowo mîsisọpke ikụt. Ntem, ke ini eyenete an̄wan otorode nditọete iren, itoro esie ye eke ikpọ nditọete iren eken ayanam mmọ ẹdọdiọn̄ ẹsịn idem ẹnam n̄kpọ Abasi. Jérôme, emi edide isụn̄utom ke French Guiana, an̄wam ediwak n̄kparawa ẹnam utom isụn̄utom. Enye ọdọhọ ete: “Mmokụt ke mma nsiak akpan n̄kpọ oro n̄kparawa ẹnamde ke an̄wautom m̀mê eti ibọrọ oro mmọ ẹnọde, nnyụn̄ ntoro mmọ ke n̄kpọ oro, ke emi esinam mmọ ẹnen̄ede ẹnyene uko ẹnyụn̄ ẹsịn idem ẹnam ofụri ukeme mmọ.”
18. Ntak emi ọfọnde ndidiana ye n̄kparawa nnam utom esop?
18 Edieke idianade ye nditọete nnyịn inam utom esop, imekeme ndin̄wam mmọ ẹnam n̄kpọ ọfọn akan nte mmọ ẹsinamde. Ke uwụtn̄kpọ, ebiowo ekeme ndidọhọ akparawa emi ọdiọn̄ọde kọmputa emịn̄ n̄kpọ emi ikpọ owo ẹdimade ke jw.org ada ọsọk mmọ. Mîdịghe edieke anamde utom ke Ufọkmbono Obio Ubọn̄, emekeme ndidọhọ ekpri akparawa edida ye afo anam. Emi ayanam enyene ifet ndikụt se enye ekemede ndinam, otoro enye, onyụn̄ okop ekikere esie.—N̄ke 15:23.
TỊM MMỌ IDEM NỌ INI ISO
19, 20. Ntak emi ikpan̄wamde mbon en̄wen ẹkọri?
19 Ke ini Jehovah ekemekde Joshua ete ada nditọ Israel usụn̄, Enye ama ọdọhọ Moses ete ‘esịn udọn̄ ọnọ enye’ onyụn̄ ‘ọsọn̄ọ enye idem.’ (Kot Deuteronomy 3:28.) Ediwak owo ke ẹdụk esop Abasi ke ofụri ererimbot. Kpukpru owo ke esop—idịghe mbiowo kpọt—ẹkpenyene ndin̄wam n̄kparawa ye mbufa owo ẹnam ofụri ukeme mmọ. Edieke inamde emi, ediwak owo ẹyetọn̄ọ utom uyọhọ ini, ediwak owo ẹyenyụn̄ “ẹdot ndikpep mbon en̄wen” n̄kpọ.—2 Tim. 2:2.
20 Edide idu ke esop emi ama okodu ebịghi m̀mê ke otu emi ọkọride man akabade edi esop, ẹyak itịm mme owo idem inọ ini iso. N̄kpọ kiet emi edin̄wamde nnyịn edi ndikpebe Jehovah, emi esisede nti edu ye ukeme mme asan̄autom esie.
^ ikp. eki. 17 Ẹkpụhọ enyịn̄.


text:
AJỤỌ gị ma ị̀ bụ Onye Kraịst, gịnị ka ị ga-aza? Ị́ sị ee, mara na i so n’ihe karịrị ijeri mmadụ abụọ n’ụwa niile na-asị na ha bụ Ndị Kraịst. Taa, e nwere ọtụtụ puku chọọchị ndị e weere na ha bụ nke Ndị Kraịst, ma, ihe ndị ha na-akụzi na otú ha si ele ihe anya dịcha iche iche. Ọ bụ ya mere ihe i kweere nwere ike iji dịrị iche n’ihe ndị ọzọ sịkwa na ha bụ Ndị Kraịst kweere. Ì kwesịrị ịchọpụta ma ihe i kweere ò ziri ezi? Ee, ma ọ bụrụ na ị chọrọ ịbụ ụdị Onye Kraịst Baịbụl kwuru ka anyị bụrụ.
Ihe a na-akpọ ndị mbụ soro ụzọ Jizọs Kraịst bụ “Ndị Kraịst.” (Ọrụ Ndịozi 11:26) Ebe ọ bụ na ha niile n’oge ahụ kweere n’otu ihe, ọ dịghị mkpa ka e nwee aha ọzọ e ji mara ha. Ha ji otu obi mee ihe Jizọs Kraịst, bụ́ onye malitere okpukpe Ndị Kraịst, kụziiri ha. Ndị chọọchị unu hà na-akụzi ihe Kraịst kụziri? Ihe ha kweere na ihe ndị mbụ soro ụzọ Kraịst kweere ọ̀ bụ otu? Olee ihe ga-enyere gị aka ịmata ihe ndị a? Ọ bụ naanị Baịbụl ga-enyeliri gị aka ịmata ha.
Chebagodịrị ihe a echiche: Jizọs Kraịst ji ihe Akwụkwọ Nsọ kwuru kpọrọ ihe n’ihi na ọ ma na ọ bụ Okwu Chineke. Ọ kwadoghị ndị na-eleghara ihe Baịbụl kwuru anya ma ọ bụ ndị ji ọdịnala ha kpọrọ ihe karịa ihe Baịbụl kwuru. (Mak 7:9-13) Ihe ọ pụtara bụ na ihe niile ezigbo ndị na-eso ụzọ Jizọs na-akụzi ga-esirịrị na Baịbụl. Ọ bụ ya mere onye ọ bụla kpọrọ onwe ya Onye Kraịst ji kwesị ịjụ onwe ya sị, ‘Ihe niile a na-akụzi na chọọchị m hà si na Baịbụl?’ Ọ bụ Baịbụl ka ị ga-eji amata azịza ajụjụ a.
Jizọs kwuru na ndị Chineke na-anabata ofufe ha bụ ndị na-efe Chineke n’eziokwu, nakwa na ọ bụ na Baịbụl ka eziokwu dị. (Jọn 4:24; 17:17) Pọl onyeozi kwukwara na a ga-azọpụta anyị ma anyị nweta “ezi ihe ọmụma nke eziokwu.” (1 Timoti 2:4) Ọ bụ ya mere anyị kwesịrị iji hụ na ihe ọ bụla anyị kweere si na Baịbụl. Ma ọ́ bụghị ya, a gaghị azọpụta anyị.
OTÚ ANYỊ GA-ESI CHỌPỤTA MA IHE ANYỊ KWEERE NA IHE BAỊBỤL KWURU HÀ BỤ OTU
Biko, gụọ ajụjụ na azịza isii ndị dị n’isiokwu a, gụọkwa ihe Baịbụl kwuru gbasara ha. Sapeta amaokwu Baịbụl ndị ahụ na Baịbụl nke gị, ma chebara ihe Baịbụl zara echiche. Jụzie onwe gị, sị, ‘Ihe Baịbụl kwuru n’okwu a ọ̀ bụ ihe chọọchị m na-akụzi?’
Ajụjụ na azịza ndị a nwere ike inyere gị aka ịchọpụta ihe kacha mkpa i kwesịrị ịchọpụta. Ọ bụrụkwa na ị chọrọ ịchọpụta ma ihe ndị ọzọ chọọchị unu na-akụzi hà si na Baịbụl, obi ga-adị Ndịàmà Jehova ụtọ iji Baịbụl nyere gị aka. Gbalịa gwa Onyeàmà Jehova ọ bụla ị hụrụ ka gị na ya na-amụ Baịbụl. I nwekwara ike ịga n’adres Ịntanet anyị, bụ́ jw.org/ig, kwuo na ị chọrọ ka gị na Onyeàmà Jehova na-amụ Baịbụl.


text:
Yak Se Jehovah Etide Nnyịn Adat Fi Esịt
“Mmada se afo etide mi nte inyene ke nsinsi.”—PS. 119:111.
1. (a) Mme owo ẹsinam n̄kpọ didie ke ini ẹnọde mmọ item, ndien ntak-a? (b) Ntan̄idem ekeme ndinam owo ese didie item?
MME owo ẹsinam n̄kpọ ke nsio nsio usụn̄ ke ini ẹnọde mmọ item. Ẹsisọp ẹnyịme item emi akwa owo ọnọde, edi owo isiyomke-yom ndikop amaedi ubọkn̄ka m̀mê eyenọwọn̄ ọnọ. Ndusụk owo ẹkeme ndifụhọ m̀mê ẹkop bụt ke ini ẹnọde mmọ item. Edi mbon en̄wen ẹkeme ndida ke ẹsịn udọn̄ ẹnọ mmimọ ẹnyụn̄ ẹyom ndisịn ofụri ukeme mmọ nnam n̄kpọ. Ntak ukpụhọde emi? Ntan̄idem edi ntak kiet. Ke akpanikọ, edu iseri isiyakke owo okụt ke item ebehe imọ, ndien ke ntem enye isibọhọ ufọn item oro.—N̄ke 16:18.
2. Ntak emi ata mme Christian ẹsiwụtde esịtekọm ke ini ẹdade Ikọ Abasi ẹnọ mmọ item?
2 Edi ata mme Christian ẹsiwụt esịtekọm ke ini ẹnọde mmọ item, akpan akpan ke ini ẹdade Ikọ Abasi ẹnọ. Se Jehovah etide nnyịn esinam nnyịn inyene ikike, ekpep nnyịn n̄kpọ, onyụn̄ an̄wam nnyịn ifep mme utọ afia nte uma-inyene, oburobụt idan̄, edida n̄kpọsọn̄ ibọk, ye edin̄wọn̄ mmịn mbe ubọk. (N̄ke 20:1; 2 Cor. 7:1; 1 Thess. 4:3-5; 1 Tim. 6:6-11) Akan oro, ndinam se Jehovah etide nnyịn esinam nnyịn ‘idat esịt.’—Isa. 65:14.
3. Ewe edu andiwet psalm ke ọkpọfọn ikpebe?
3 Man ika iso idi ata ufan Ete nnyịn eke heaven, ana ika iso inam item oro Jehovah ọnọde nnyịn. Ekpenen̄ede ọfọn edieke edu nnyịn ekpebietde eke andiwet psalm, emi ekewetde ete: “Mmada se afo etide mi nte inyene ke nsinsi, koro mmọ ẹdatde mi esịt.” (Ps. 119:111) Ndi nnyịn imama mme ewụhọ Jehovah ntre n̄ko, mîdịghe ndi isise mmọ ndusụk ini nte ndodobi mbiomo? Idem edieke esisọn̄de nnyịn ndibọ item ndusụk ini, inaha iyak idem emem nnyịn. Imekeme ndinen̄ede mberi edem ke akaka ọniọn̄ Abasi! Ẹyak ineme usụn̄ ita emi ikemede ndinam ntre.
SIBỌN̄ AKAM MAN ENEN̄EDE ENYENE MBUỌTIDEM
4. Nso idi n̄kpọ emi mîkokpụhọkede ke uwem David?
4 Edidem David ama esinyene mfịna onyụn̄ okop inemesịt, edi enyene se mîkokpụhọkede ke uwem esie—enye ama enen̄ede ọbuọt idem ye Andibot. Enye ọkọdọhọ ete: “Mman̄wan̄a ukpọn̄ mi nnọ fi, O Jehovah. O Abasi mi, mmọbuọt idem ye afo.” (Ps. 25:1, 2) Nso ikan̄wam David ọbuọt idem ntre ye Ete esie eke heaven?
5, 6. Nso ke Ikọ Abasi asian nnyịn aban̄a nte David ekekperede Jehovah?
5 Ediwak owo ẹsibọn̄ akam ẹnọ Abasi n̄kukụre ke ini mmọ ẹnyenede mfịna. Ekpetie fi didie edieke edide n̄kukụre ini emi ufan m̀mê iman fo etịn̄de ikọ ye afo edi ini emi enye oyomde okụk m̀mê un̄wam? Nte ini akade, ekeme ndidi ọyọtọn̄ọ ndikere m̀mê enye enen̄ede ama fi. Edi David iketiehe ntre. Nte enye ekekperede Jehovah owụt ke enye ama ọbuọt idem onyụn̄ ama Abasi esie ke ofụri uwem esie—ke ini n̄kpọ ọkọfọnde ye ke ini n̄kpọ ọkọsọn̄de.—Ps. 40:8.
6 David okotoro onyụn̄ ọkọm Jehovah ntem: “O Jehovah Ọbọn̄ nnyịn, enyịn̄ fo okpon didie ntem ke ofụri isọn̄, afo emi ẹbụkde uku fo okon̄ akan mme heaven!” (Ps. 8:1) Ndi emekeme ndikụt adan̄a nte David ekekperede Ete esie eke heaven? Nte David akamade ubọn̄ ye uku Abasi akanam enye otoro Jehovah “ofụri usen.”—Ps. 35:28.
7. Nso ufọn ke inyene ke ndisibọn̄ akam nnọ Abasi?
7 Ukem nte David, oyom isibọn̄ akam kpukpru ini inọ Jehovah man inen̄ede inyene mbuọtidem. Bible ọdọhọ ete: “Ẹsan̄a ẹkpere Abasi, ndien enye ayasan̄a ekpere mbufo.” (Jas. 4:8) Ndisibọn̄ akam nnọ Abasi ayanam nnyịn isan̄a ikpere enye, ndien emi edi akpan usụn̄ kiet emi ikemede ndinyene edisana spirit.—Kot 1 John 3:22.
8. Ntak emi mîfọnke inyene ikọ m̀mê n̄kpọ kiet emi isitịn̄de kpukpru ini emi ibọn̄de akam?
8 Ndi enyene ikọ m̀mê n̄kpọ kiet emi esitịn̄de kpukpru ini emi ọbọn̄de akam? Edieke edide ntre, mbemiso ọbọn̄de akam, da esisịt ini tie kere se oyomde nditịn̄. Edieke isitịn̄de ikọ kiet inọ ufan m̀mê iman nnyịn kpukpru ini oro inemede nneme ye enye, ndi enye ayama nneme oro? Enye ekeme nditre ndikpan̄ utọn̄ nnọ nnyịn. Edi akpanikọ ke Jehovah iditreke ndikop akam emi anam-akpanikọ asan̄autom esie ọbọn̄de ke ofụri esịt. Edi ifọnke inyene ikọ m̀mê n̄kpọ kiet emi isitịn̄de kpukpru ini emi ibọn̄de akam.
9, 10. (a) Nso ye nso ke ikpesịn ke akam nnyịn? (b) Nso ikeme ndin̄wam nnyịn ibọn̄ akam ofụri esịt?
9 Ke ntem, ikpanaha akam nnyịn etie eto eto edieke iyomde ndisan̄a n̄kpere Abasi. Adan̄a nte in̄wan̄ade esịt nnyịn inọ Jehovah, ntre ke ididọdiọn̄ isan̄a ikpere enye inyụn̄ idọdiọn̄ ibuọt idem ye enye. Edi nso ke ikpọbọn̄ iban̄a? Ikọ Abasi ọbọrọ ete: “Ke kpukpru n̄kpọ ẹda akam ye n̄kpeubọk ọkọrọ ye ekọm ẹben̄e Abasi se mbufo ẹyomde.” (Phil. 4:6) Se idude edi ke odot ẹsịn n̄kpọ ekededi emi enyenede ebuana ye uwem nnyịn m̀mê itie ufan nnyịn ye Abasi ke akam.
10 Imekeme ndikpep ekese nto akam emi mme asan̄autom Abasi ẹkebọn̄de, emi ẹwetde ke Bible. (1 Sam. 1:10, 11; Utom 4:24-31) Akam ofụri esịt ye mme ikwọ oro ẹkwọde ẹnọ Jehovah ẹyọyọhọ n̄wed Psalm. Ẹkụt nte esitiede owo ke idem, ọtọn̄ọde ke ọkpọsọn̄ mfụhọ tutu esịm akwa idatesịt ke mme akam ye ikwọ emi. Edieke itiede ikere ikọ mbon nsọn̄ọnda emi, emi ekeme ndin̄wam nnyịn isibọn̄ akam ke ofụri esịt inọ Jehovah.
TIE KERE SE JEHOVAH ETIDE NNYỊN
11. Ntak emi oyomde itie ikere item emi Abasi ọnọde?
11 David ọkọdọhọ ete: “Se Jehovah etide nnyịn edi se ẹberide edem, anam ọkọi edi ọniọn̄.” (Ps. 19:7) Idem edieke nnyịn idide ọkọi, imekeme ndidi ọniọn̄ edieke inịmde mme ewụhọ Abasi. Nte ededi, oyom itie ikere ndusụk item N̄wed Abasi edieke anade ibọ ufọn ọyọhọ ọyọhọ ito mmọ. Ntre ke edi ye edika iso nsọn̄ọ nda ke ini isobode idomo ke ufọkn̄wed m̀mê ke itieutom, ndinịm ibet Abasi oro aban̄ade iyịp, ndida san̄asan̄a nte mme Christian, ye ndinam mme edumbet Bible oro ẹban̄ade ọfọn̄ ye ukamaidem. Edieke inyenede ekikere Abasi ke mme n̄kpọ emi, emi ayan̄wam nnyịn iben̄e idem inọ mme utọ idaha emi. Ekem ibiere ke esịt nnyịn se idinamde edieke isobode utọ idaha oro. Utọ mben̄eidem oro idiyakke nnyịn inam akwa ndudue.—N̄ke 15:28.
12. Nditie n̄kere nso ekeme ndin̄wam nnyịn inam se Abasi etide nnyịn?
12 Nte itiede ibet se Abasi ọkọn̄wọn̄ọde, ndi nte nnyịn idude uwem owụt ke nnyịn ke isọn̄ idem ke n̄kan̄ eke spirit? Ke uwụtn̄kpọ, ndi imenen̄ede inịm ke ẹyesọp ndisobo Akwa Babylon? Ndi ke isụk ikokop nduaidem idahaemi iban̄a mme edidiọn̄ oro idibọde ke ini iso, utọ nte nsinsi uwem ke Paradise isọn̄, nte ikokopde ke ini ikọbọde akpanikọ obufa? Ndi ke ika iso isịn ifịk ke utom ukwọrọikọ utu ke ndiyak mbubehe idem nnyịn edi ata akpan n̄kpọ ke uwem nnyịn? Nso kaban̄a idotenyịn ediset ke n̄kpa, edinam enyịn̄ Jehovah asana, ye ediwụt ke enye enyene unen ndikara ofụri ekondo? Ndi mmọ emi ke ẹdedi akpan n̄kpọ ẹnọ nnyịn? Nditie n̄kere mme utọ mbụme emi ekeme ndin̄wam nnyịn inam nte andiwet psalm ọkọdọhọde, inịm ‘se Abasi etide nnyịn nte inyene ke nsinsi.’—Ps. 119:111.
13. Ntak emi ndusụk n̄kpọ mîkọsọpke in̄wan̄a mme Christian eyo mme apostle? Nọ uwụtn̄kpọ.
13 Ndusụk n̄kpọ ke Bible itịmke in̄wan̄a nnyịn idahaemi sia mîkemke kan̄a ini Jehovah ndinam mmọ ẹn̄wan̄a nnyịn. Jesus ama etịn̄ afiak etịn̄ ọnọ mme apostle esie ke imọ inyene ndikụt ndutụhọ ye nte ke ẹyewot imọ. (Kot Matthew 12:40; 16:21.) Edi se enye eketịn̄de ikan̄wan̄ake mme apostle. N̄kpọ emi ekedi edin̄wan̄a mmọ ke enye ama akakpa onyụn̄ eset, owụt ediwak mbet esie idem onyụn̄ “atat mmọ ikike ọyọhọ ọyọhọ man mmọ ẹfiọk se N̄wed Abasi ọwọrọde.” (Luke 24:44-46; Utom 1:3) Ndien, ke ẹma ẹken̄wan̄a edisana spirit ẹduọk mme anditiene Christ ke Pentecost 33 E.N., ke mmọ ẹkedi ẹdifiọk ke Obio Ubọn̄ Abasi edikara ke heaven.—Utom 1:6-8.
14. Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ iduọk isua 1900, nso eti uwụtn̄kpọ ke ediwak nditọete ẹkenịm kpa ye oro ediwak n̄kpọ emi ẹban̄ade mme akpatre usen mîkan̄wan̄ake mmọ?
14 Kpasụk ntre, ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ iduọk isua 1900, odu ediwak n̄kpọ emi ata mme Christian ẹkedoride enyịn ke ẹyetịbe ke “mme akpatre usen,” edi emi mîketịbeke nte mmọ ẹkekerede. (2 Tim. 3:1) Ke uwụtn̄kpọ, ke 1914, ndusụk mmọ ẹkekere ke ibịghike ke ẹmọn̄ ẹda mmimọ ẹka heaven. Ke ini se mmọ ẹkedoride enyịn mîketịbeke, mmọ ẹma ẹnen̄ede ẹdụn̄ọde N̄wed Abasi ẹnyụn̄ ẹkụt ke ẹnyene ndibem iso nnam ata akwa utom ukwọrọikọ. (Mark 13:10) Ntem, ke 1922, J. F. Rutherford, emi akadade iso ke utom ukwọrọikọ ini oro, ama asian mbon emi ẹkedụkde mbono ofụri ererimbot ke Cedar Point, Ohio, U.S.A., ete: “Sese, Edidem ada ubọn̄! Mbufo ẹdi mme ọnọ-ntọt esie. Mmọdo ẹtan̄a, ẹtan̄a, ẹtan̄a, Edidem ye obio ubọn̄ esie.” Toto ke ini oro, ẹda editan̄a “eti mbụk obio ubọn̄” ẹdiọn̄ọ mme asan̄autom Jehovah eyomfịn.—Matt. 4:23; 24:14.
15. Nso ufọn ke ibọ ito nditie n̄kere nte Abasi esinamde n̄kpọ ye ikọt esie?
15 Edieke itiede ikere utịbe utịbe usụn̄ oro Jehovah esinamde n̄kpọ ye ikọt esie, ke eset ye idahaemi, emi ayanam inen̄ede inịm ke enye ayanam uduak esie ke ini iso. Se Abasi etide nnyịn n̄ko an̄wam nnyịn isiti mme ntịn̄nnịm ikọ oro ẹdisude ke ini iso. Nditi mme ntịn̄nnịm ikọ emi ayanam nnyịn inịm ke mme un̄wọn̄ọ Abasi ẹyesu.
TIENE BUANA KE MME EDINAM UTEN̄E ABASI MAN ỌSỌN̄Ọ MBUỌTIDEM FO
16. Nso edidiọn̄ ke isinyene ke ini isịnde ifịk inam utom Abasi?
16 Jehovah Abasi nnyịn edi Abasi emi okopde odudu etieti. Andiwet psalm okobụp ete: “Anie okop odudu nte afo, O Jah?” Enye adian do ete: “Ubọk fo ọmọsọn̄, ubọk nnasia fo okon̄.” (Ps. 89:8, 13) Sia Jehovah okopde odudu, enye esinen̄ede okop inemesịt onyụn̄ ọdiọn̄ nnyịn ke ini isịnde ofụri ukeme nnyịn ke utom esie. Enye esikụt ke mme asan̄autom esie—edide n̄wan m̀mê erenowo, eyenọwọn̄ m̀mê akwa owo—isiwan̄ke-wan̄ ubọk itie ‘idia udia ifu.’ (N̄ke 31:27) Nnyịn ikpebe Andibot nnyịn ke ini isịnde ifịk ke utom esie. Ndinam n̄kpọ Abasi ke ofụri esịt esinyene ufọn ọnọ nnyịn onyụn̄ anam Jehovah ọdiọn̄ utom nnyịn.—Kot Psalm 62:12.
17, 18. Ntak emi ikemede ndidọhọ ke mme edinam uten̄e Abasi ẹn̄wam nnyịn inam se Jehovah etemede? Nọ uwụtn̄kpọ.
17 Didie ke mme edinam uten̄e Abasi ẹsisọn̄ọ mbuọtidem nnyịn ke Jehovah? Kere ban̄a mbụk Bible emi aban̄ade ini emi nditọ Israel ẹkeyomde ndidụk Isọn̄ Un̄wọn̄ọ. Jehovah ama eteme mme oku emi ẹkebiomde ekebe ediomi ete ẹsan̄a ẹdụk Akpa Jordan. Edi ke ini nditọ Israel ẹkesịmde akpa oro, mmọ ẹma ẹkụt ke edịm ama anam mmọn̄ akpa oro ọtọ ọdọk obot. Nso ke nditọ Israel ẹkenam? Ndi mmọ ẹma ẹnam nna ke mben akpa oro ẹbet ke ediwak urua m̀mê akande oro tutu mmọn̄ oro ekebe? Baba, mmọ ẹma ẹnyene ọyọhọ mbuọtidem ke Jehovah ẹnyụn̄ ẹnam se enye eketemede. Nso ikedi utịp? Ikọ Abasi ọdọhọ ete: “Ke ndondo oro . . . mme oku oro ẹbiomde Ekebe oro ẹdebide ikpat ke mben mmọn̄ oro . . . mmọn̄ oro otode ke iso efehe osụhọde ọtọn̄ọ ndituak nda. . . . Ndien kpukpru owo ẹsan̄a ke iso Jericho ẹbe. Mme oku emi ẹmende ekebe ediomi Jehovah ẹsụk ẹdada ke ufọt Jordan oro ke edisat isọn̄, inyụn̄ isioho ikpat, ke adan̄aemi ofụri Israel ẹsan̄ade ke edisat isọn̄ ẹbe.” (Josh. 3:12-17) Kere nte esịt ekenemde nditọ Israel ndikụt nte akwa mmọn̄ oro atuakde ada! Ke akpanikọ, mbuọtidem oro nditọ Israel ẹkenyenede ke Jehovah ama enen̄ede okpon ke ntak emi mmọ ẹkenamde se enye eketemede.
18 Edi akpanikọ ke Jehovah isinamke mme utọ utịben̄kpọ oro inọ ikọt esie mfịn, edi enye esidiọn̄ mmọ ke ini mmọ ẹnamde se enye etemede. Edisana spirit Abasi esinọ mmọ odudu ndinam utom edikwọrọ etop Obio Ubọn̄ oro ẹnọde mmọ ẹnam ke ofụri ererimbot. Ndien Christ Jesus oro ẹkenamde eset, kpa akakan Ntiense Jehovah, ama ọn̄wọn̄ọ ọnọ mme mbet esie ete ke imọ iyodu ye mmọ ke akpan utom emi, ete: “Ẹka ẹkenam mme owo ke kpukpru idụt ẹdi mbet mi . . . Ami ndodu ye mbufo kpukpru usen tutu esịm akpatre ini editịm n̄kpọ emi.” (Matt. 28:19, 20) Ediwak Ntiense emi ẹkesifehede bụt ẹkeme nditịn̄ nte edisana spirit Abasi anamde mmimọ inyene uko ndinyene nneme ye mme owo ke an̄wautom.—Kot Psalm 119:46; 2 Corinth 4:7.
19. Nso ke ẹn̄wọn̄ọ ẹnọ nnyịn idem edieke nnyịn mîkemeke ndinam n̄kpọ Abasi nte ikpamade ndinam?
19 Ndusụk nditọete ikemeke ndinam n̄kpọ Abasi nte mmọ ẹkpemade ndinam ke ntak udọn̄ọ m̀mê usọn̄. Edi mmọ ẹkeme nditịm nnịm ke idaha ata Christian kiet kiet an̄wan̄a “Ete mbọm ye Abasi kpukpru ndọn̄esịt.” (2 Cor. 1:3) Enye ama ofụri se ikemede ndinam ke utom esie. Oyom kpukpru nnyịn iti ke akpan n̄kpọ oro edinyan̄ade ukpọn̄ nnyịn edi mbuọtidem oro inyenede ke ufak Christ ke adan̄aemi inamde se idaha nnyịn ayakde.—Heb. 10:39.
20, 21. Nso idi ndusụk usụn̄ oro ikemede ndiwụt ke imenyene mbuọtidem ke Jehovah?
20 Utuakibuot nnyịn esịne ndida ini, odudu, ye inyene nnyịn nnam n̄kpọ adan̄a nte ikekeme. Iyom ndinam “utom ọkwọrọ eti mbụk” ke ofụri esịt. (2 Tim. 4:5) Edi iyokop inemesịt edieke inamde ntre, sia emi an̄wam mme owo “ẹsịm nnennen ifiọk akpanikọ.” (1 Tim. 2:4) Ke akpanikọ, ndikpono nnyụn̄ ntoro Jehovah ofori nnyịn ke n̄kan̄ eke spirit. (N̄ke 10:22) Oro onyụn̄ anam nnyịn inyene mbuọtidem ke Andibot, inamke n̄kpọ m̀mê nso itịbe.—Rome 8:35-39.
21 Nte ima ikeneneme, owo idaha-da mbuọtidem ke ọniọn̄ ọniọn̄ item Jehovah imana; ikpekpep ndinyene utọ mbuọtidem oro. Ke ntre, sibọn̄ akam man enyene mbuọtidem. Tie kere nte Jehovah akanamde uduak esie ke eset ye nte edinamde ke ini iso. Nyụn̄ ka iso nyene mbuọtidem ke Jehovah ebe ke ndinam mme utom uten̄e Abasi. Ke akpanikọ, se Jehovah etide nnyịn edidu ke nsinsi nsinsi. Afo n̄ko emekeme ndidu uwem ke nsinsi!


text:
BAỊBỤL NSỌ—NSỤGHARỊ ỤWA ỌHỤRỤ NKE AKWỤKWỌ NSỌ
Ị̀ ga-achọ ịgụ isiokwu a n’asụsụ %%?
2 Ihe E Mere 25:1-28
25 Amazaya+ gbara afọ iri abụọ na ise mgbe ọ ghọrọ eze, ọ chịkwara afọ iri abụọ na itoolu na Jeruselem. Aha nne ya bụ Jehoadan+ onye Jeruselem.2 O wee na-eme ihe ziri ezi n’anya Jehova,+ ọ bụ naanị na o jighị obi zuru ezu+ na-eme ya.3 O wee ruo na ozugbo alaeze ya siri ike n’aka ya, n’egbughị oge, o gburu+ ndị na-ejere ya ozi+ bụ́ ndị gburu eze bụ́ nna ya.+4 Ma o gbughị ụmụ ha, kama o mere dị ka ihe e dere n’iwu si dị, n’akwụkwọ Mozis,+ bụ́ nke Jehova nyere n’iwu, sị: “Ndị bụ́ nna agaghị anwụ n’ihi ụmụ ha,+ ụmụ agaghịkwa anwụ n’ihi nna ha;+ kama onye nke ọ bụla ga-anwụ n’ihi mmehie nke ya.”+5 Amazaya wee kpọkọta ndị Juda wee mee ka ha guzoro dị ka ụlọ ndị nna nna ha si dị,+ n’okpuru ndị isi nke otu puku otu puku ndị agha+ nakwa n’okpuru ndị isi nke otu narị otu narị ndị agha+ maka Juda na Benjamin dum; o wee deba aha ha n’akwụkwọ malite ná ndị gbara afọ iri abụọ+ gbagowe, o wee hụ na ha dị narị puku ndị ikom atọ a họrọ ahọ, bụ́ ndị na-aga agha, ndị na-ebu ube+ na ọta ukwu.+6 O jikwa otu narị talent ọlaọcha goo otu narị puku ndị dimkpa bụ́ dike n’Izrel.7 Otu nwoke bụ́ onye nke ezi Chineke+ wee bịakwute ya, sị: “Eze, ka ndị agha Izrel ghara iso gị gaa, n’ihi na Jehova anọnyereghị Izrel,+ ya bu, ụmụ Ifrem niile.8 Kama gawa naanị gị, mee ihe, nwee obi ike n’agha a.+ Ezi Chineke pụrụ ime ka ị daa n’ihu onye iro; n’ihi na Chineke nwere ike inyere mmadụ aka+ na ime ka ọ daa.”+9 Amazaya+ wee gwa onye nke ezi Chineke, sị: “Oleekwanụ ihe a ga-eme otu narị talent m nyere ndị agha Izrel?”+ Onye nke ezi Chineke wee sị: “Jehova nwere ike inye gị ihe karịrị ya.”+10 Amazaya wee kpọpụta ha, ya bụ, ndị agha ahụ si Ifrem bịa, ka ha laa n’obodo ha. Otú ọ dị, ha wesoro Juda iwe dị ọkụ wee jiri oké iwe+ laghachi n’obodo ha.11 Amazaya wee nwee obi ike ma duru ndị ya gaa na Ndagwurugwu Nnu;+ o wee gbuo ụmụ Sia,+ puku mmadụ iri n’ime ha.+12 Ụmụ Juda nwụdere puku mmadụ iri ná ndụ. Ha wee kpọrọ ha gaa n’elu nkume dị elu, wee si n’elu nkume ahụ dị elu na-atụda ha; ha niile n’otu n’otu wee kụrisịa.+13 Ma ndị agha ahụ Amazaya gwara ka ha lawa ka ha ghara iso ya gaa agha+ malitere ịwakpo obodo ndị dị na Juda, malite na Sameria+ ruo Bet-horọn,+ wee gbuo puku mmadụ atọ n’ebe ndị ahụ, bukọrọkwa ihe dị ukwuu.14 Ma o ruru na mgbe Amazaya si n’igbu ụmụ Idọm na-alọta, o wetara chi dị iche iche+ nke ụmụ Sia ma guzobe ha ka ha bụrụ chi ya.+ O wee malite ịkpọrọ ha isiala,+ ọ malitekwara isurere ha ihe nsure ọkụ.+15 Jehova wee weso Amazaya iwe dị ọkụ. O wee zipụ onye amụma ya ka ọ gakwuru ya wee sị ya: “Gịnị mere i ji chọwa+ chi dị iche iche+ na-anapụtaghị ndị ya n’aka gị?”+16 O wee ruo na mgbe ọ gwara ya okwu a na eze sịrị ya ozugbo: “Ànyị mere gị onye ndụmọdụ eze?+ Mechie ọnụ maka ndụ gị.+ Ị̀ chọrọ ka e gbuo gị?” Onye amụma ahụ wee mechie ọnụ, kama ọ sịrị: “Amaara m na Chineke ekpebiwo ịla gị n’iyi,+ n’ihi ihe a i mere,+ i geghịkwa ntị na ndụmọdụ m.”+17 Mgbe ahụ, Amazaya eze Juda natara ndụmọdụ wee zigara Jehoash nwa Jehoahaz bụ́ nwa Jihu eze Izrel ozi,+ sị: “Bịa! Ka mụ na gị lụọ agha.”+18 Jehoash eze Izrel wee zigara Amazaya eze Juda ozi, sị:+ “Ahịhịa ogwu nke dị na Lebanọn zigaara osisi sida nke dị na Lebanọn ozi,+ sị, ‘Kpọnye nwa m nwoke ada gị ka ọ bụrụ nwunye ya.’+ Otú ọ dị, anụ ọhịa+ nke nọ na Lebanọn gafeere ma zọda ahịhịa ogwu ahụ.19 Ị sịwo n’obi gị, ‘Lee, emeriwo m Idọm.’+ Obi gị+ afụliwo gị elu ka e nyewe gị otuto.+ Nọrọ n’ụlọ gị.+ Gịnị mere ị ga-eji lụọ ọgụ mgbe ị nọ n’ọnọdụ ọjọọ,+ o wee bụrụ na ị ga-ada, gị na Juda?”+20 Ma Amazaya egeghị ntị; n’ihi na o si n’aka ezi Chineke+ ka o wee nyefee ha n’aka ya, n’ihi na ha chọrọ chi dị iche iche nke Idọm.+21 Jehoash eze Izrel wee gbagoo,+ ya na Amazaya eze Juda wee lụọ agha+ na Bet-shimesh+ nke Juda.22 Izrel wee merie Juda,+ ha wee gbalaga, onye nke ọ bụla n’ụlọikwuu ya.+23 Ọ bụ Amazaya eze Juda bụ́ nwa Jehoash nwa Jehoahaz ka Jehoash eze Izrel jidere+ na Bet-shimesh. E mesịa, ọ kpụtara ya na Jeruselem+ wee kwatuo mgbidi Jeruselem, malite n’Ọnụ Ụzọ Ámá Ifrem+ ruo n’Ọnụ Ụzọ Ámá Nkuku,+ bụ́ ebe dị narị kubit anọ.24 O wee bukọrọ ọlaedo na ọlaọcha niile na arịa niile dị n’ụlọ ezi Chineke, bụ́ ndị dị n’aka Obed-idọm+ nakwa akụ̀ ndị dị n’ụlọ eze,+ kpọrọkwa ndị e jidere n’agha wee laghachi Sameria.+25 Amazaya+ nwa Jehoash eze Juda wee dịrị ndụ ruo afọ iri na ise+ mgbe Jehoash nwa Jehoahaz eze Izrel nwụsịrị.+26 Ma ihe ndị ọzọ metụtara Amazaya, ndị mbụ na ndị ikpeazụ,+ lee! ọ̀ bu na e deghị ha n’Akwụkwọ+ Ndị Eze Juda na Izrel?+27 Malite n’oge Amazaya kwụsịrị iso Jehova, ha gbaara ya izu+ na Jeruselem. Ka oge na-aga, ọ gbagara Lekish;+ ma ha zipụrụ ndị mmadụ ka ha chụrụ ya gaa Lekish. Ha wee gbuo ya n’ebe ahụ.+28 Ha wee jiri ịnyịnya+ buru ya wee lie ya n’ebe e liri nna nna ya hà n’obodo Juda.+


text:
Ajụjụ Ndị Na-agụ Akwụkwọ Anyị Na-ajụ
Olee mgbe Babịlọn Ukwu ahụ dọọrọ ndị Chineke n’agha?
Ọ malitere mgbe afọ 100 Oge Ndị Kraịst gachara, kwụsị n’afọ 1919. Ọ bụzi otú anyị si ghọta ya ugbu a. Ma, gịnị mere anyị ji gbanwee ihe anyị ghọtaburu?
Ihe ndị mere eme gosiri na ọ bụ n’afọ 1919 ka e si na Babịlọn Ukwu ahụ tọhapụ Ndị Kraịst e tere mmanụ, ma chịbata ha n’ọgbakọ Ndị Kraịst. Chegodị echiche: Ozugbo Alaeze Chineke malitere ịchị n’eluigwe n’afọ 1914, e lere ndị Chineke ule, ma jiri nwayọọ nwayọọ mee ka ha wepụ aka n’ihe ọ bụla gbasara okpukpe ụgha. * (Gụọ ihe e dere n’ala ala peeji.) (Malakaị 3:1-4) N’afọ 1919, Jizọs họpụtara “ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche” ka ọ na-enye ndị ohu Chineke ‘nri n’oge kwesịrị ekwesị.’ (Matiu 24:45-47) Ọ bụkwa n’afọ ahụ ka e si na Babịlọn Ukwu ahụ tọpụ ndị Chineke. (Mkpughe 18:4) Ma, ole mgbe a dọọrọ ndị Chineke n’agha?
N’oge gara aga, anyị kwuru na Babịlọn Ukwu ahụ dọọrọ ndị Chineke n’agha malite n’afọ 1918 nakwa na ha nọrọ na ya obere oge. Ụlọ Nche March 15, 1992, sịrị na ọ bụ otú ahụ e si dọrọ ndị Izrel n’agha laa Babịlọn ka e sikwa dọrọ ndị ohu Jehova n’agha laa Babịlọn Ukwu ahụ n’afọ 1918. Ma, nchọnchọ ndị e mekwuru na-egosi na ndị Chineke nọrọ n’agbụ ahụ ọtụtụ afọ tupu afọ 1918.
Amụma e buru n’Ezikiel 37:1-14 kwuru na a ga-adọrọ ndị Chineke n’agha, na e mechaakwa a ga-atọhapụ ha. N’ọhụụ, Ezikiel hụrụ ndagwurugwu ọkpụkpụ juru. Jehova sịrị: “Ọkpụkpụ ndị a bụ ụlọ Izrel dum.” (Amaokwu nke 11) Ọ nọchiri anya ma mba Izrel ma “Izrel nke Chineke,” ya bụ, Ndị Kraịst e tere mmanụ. (Ndị Galeshia 6:16; Ọrụ Ndịozi 3:21) N’ọhụụ ahụ, ọkpụkpụ ndị ahụ malitere ịdị ndụ ma bụrụ ụsụụ ndị agha dị ukwuu. Ihe a na-akọwa otú e si sí na Babịlọn Ukwu ahụ tọhapụ ndị Chineke n’afọ 1919. Ma, olee otú amụma a si gosi na ha nọrọ ogologo oge n’agbụ ahụ?
Nke mbụ bụ na Ezikiel hụrụ na ọkpụkpụ ndị ahụ nwụrụ anwụ “kpọrọ nkụ nke ukwuu.” (Ezikiel 37:2, 11) Ọ pụtara na o teela ezigbo aka ndị ahụ nwụrụ. Nke abụọ abụrụ na Ezikiel hụrụ na ndị ahụ nwụrụ anwụ ji nwayọọ nwayọọ dịrị ndụ. O kwuru, sị, “M malitere ịnụ ụda, lee, mkpọtụ mere, ọkpụkpụ ndị ahụ wee na-abịaru ibe ha nso, ọkpụkpụ ana-agakwuru ọkpụkpụ nke ya.” Ọ hụkwara ka “akwara na anụ ahụ́ dịkwasịrị ha,” akpụkpọ ahụ́ ekpuchiekwa ha. E mechaa, ‘ume ndụ amalite ịbanye n’ime ha, ha wee dịrị ndụ.’ N’ikpeazụ, ka ndị ahụ dịchara ndụ, Jehova nyere ha ala ebe ha ga-ebi. Ihe a niile kwesịrịnụ iwe oge.—Ezikiel 37:7-10, 14.
Dị ka e buru n’amụma a, ndị Izrel nọtere aka na Babịlọn mgbe a dọọrọ ha n’agha. Mgbe mbụ a dọọrọ ha n’agha bụ n’afọ 740 tupu Kraịst abịa mgbe a chụpụrụ ebo iri nke ụmụ Izrel, ya bụ, alaeze ebe ugwu, n’ala ha. Mgbe e mechara, n’afọ 607 tupu Kraịst abịa, ndị Babịlọn bibiri Jeruselem, chụpụkwa ebo abụọ nke ụmụ Izrel, ya bụ, alaeze ebe ndịda. E mechazie, n’afọ 537 tupu Kraịst abịa, a tọhapụrụ ha mgbe ndị Juu ole na ole lọtara ka ha rụghachi ụlọ nsọ ma malite ife Jehova na Jeruselem.
Ihe a niile mere ka o doo anya na Ndị Kraịst e tere mmanụ nọtere aka n’agbụ Babịlọn Ukwu ahụ, na ọ bụghị naanị malite n’afọ 1918 ruo afọ 1919. Jizọs kwukwara banyere oge a tere aka mgbe o kwuru na Ndị Kraịst adịgboroja, ya bụ, ata ahụ, na ọka wit, ya bụ, “ụmụ nke alaeze” ga-etokọ. (Matiu 13:36-43) N’oge ahụ, ọ bụ naanị mmadụ ole na ole bụ ezigbo Ndị Kraịst. Ọtụtụ n’ime ndị sịrị na ha bụ Ndị Kraịst nabatara ozizi ụgha, si n’ezi ofufe dapụ. Ọ bụ ya mere anyị nwere ike iji kwuo na Babịlọn Ukwu ahụ dọọrọ ọgbakọ Ndị Kraịst n’agha. Ọ malitere mgbe afọ 100 Oge Ndị Kraịst gachara nọruokwa mgbe e mere ka ụlọ nsọ ihe atụ dị ọcha n’oge ikpeazụ a.—Ọrụ Ndịozi 20:29, 30; 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 6; 1 Jọn 2:18, 19.
N’ọtụtụ narị afọ ndị ahụ ndị Chineke nọ n’agbụ, ndị isi ụka na ndị ọchịchị chọrọ ka onye ọ bụla na-eme ihe ha kwuru. Dị ka ihe atụ, ha ekweghị ka ndị mmadụ nwee Baịbụl ma ọ bụkwanụ gụọ ya n’asụsụ ha ga-aghọta. A kpọdịrị ụfọdụ ndị na-agụ Baịbụl ọkụ n’elu osisi, mesiekwa ndị kwuru na ihe ndị isi ụka na-eme adịghị mma ike. Ọ fọrọ obere ka ọ bụrụ na e nweghị onye ga-enwe ike ịmụta eziokwu Baịbụl ma ọ bụ kụziere ya ndị ọzọ.
Ihe ọzọ anyị mụtara n’ọhụụ Ezikiel ahụ bụ na ndị Chineke mechara dịrị ndụ, e jirikwa nwayọọ nwayọọ si n’okpukpe ụgha tọhapụ ha. Oleekwanụ mgbe nke a mere, oleekwa otú o si mee? N’ọhụụ ahụ, Ezikiel kwuru na “mkpọtụ mere.” Nke a malitere ime narị afọ ikpeazụ ole na ole tupu oge ikpeazụ amalite. N’afọ ndị ahụ, e nwere ụfọdụ ndị ji obi ha niile na-achọ eziokwu Baịbụl, chọọkwa ife Chineke n’agbanyeghị na ozizi ụgha juru ebe niile. Ha mụrụ Baịbụl ma mee ihe niile ha nwere ike iji gwa ndị ọzọ ihe ha na-amụta. Ndị ọzọ gbasiri mbọ ike ịsụgharị Baịbụl n’asụsụ ndị mmadụ ga-aghọta.
N’ihe dị ka n’afọ 1875, ahụ́ na akpụkpọ ahụ́ malitere ikpuchi ọkpụkpụ ndị ahụ. Charles Taze Russell na ndị enyi ya gbasiri mbọ ike ịchọta eziokwu Baịbụl ma fewe Jehova. Ha jikwa Zion’s Watch Tower na akwụkwọ ndị ọzọ nyere ndị mmadụ aka ịghọta eziokwu. E mechara, wepụta “Photo-Drama of Creation” (Foto Ihe Nkiri nke Okike) n’afọ 1914, wepụtakwa akwụkwọ bụ́ The Finished Mystery n’afọ 1917. Fim ahụ na akwụkwọ ahụ nyeere ndị Jehova aka ime ka okwukwe ha sie ike. N’ikpeazụ, n’afọ 1919, ọ bịaziri dị ka à ga-asị na ndị Chineke malitere ịdị ndụ, e nyekwa ha ala ọhụrụ. Kemgbe ahụ, ndị nwere olileanya ịdị ndụ ebighị ebi n’ụwa na ndị e tere mmanụ na-arụkọzi ọrụ. Ha niile na-efekọ Jehova ọnụ, ha abụrụkwala “ụsụụ ndị agha dị nnọọ ukwuu.”—Ezikiel 37:10; Zekaraya 8:20-23. *—Gụọ ihe e dere n’ala ala peeji.
Ihe ndị a anyị tụlere emeela ka o doo anya na ndị Chineke malitere ịnọ n’agbụ Babịlọn Ukwu ahụ mgbe afọ 100 Oge Ndị Kraịst gachara. Ọ bụ n’oge ahụ ka ọtụtụ ndị si n’ezi ofufe dapụ mgbe ha nabatara ozizi ụgha ma jụ eziokwu Baịbụl. Ruo ọtụtụ afọ, o siiri ndị mmadụ ezigbo ike ife Jehova, otú ahụ o siiri ndị Izrel ike mgbe a dọọrọ ha n’agha. Ma, a na-ekwusara mmadụ niile eziokwu ahụ taa. Obi dị anyị ezigbo ụtọ na anyị bi n’oge a mgbe “ndị nwere nghọta ga na-enwu dị ka ìhè.” Ọtụtụ ndị nweziri ike ‘ịsacha onwe ha,’ “dị ọcha,” fewekwa ezi Chineke.—Daniel 12:3, 10.
Mgbe Setan nwara Jizọs ọnwụnwa, ọ̀ kpọọrọ ya gaa n’ụlọ nsọ ka ọ̀ bụ n’ọhụụ ka o gosiri ya ụlọ nsọ ahụ?
Anyị amaghị kpọmkwem otú Setan si gosi Jizọs ụlọ nsọ ahụ.
Matiu na Luk bụ́ ndị so dee Baịbụl dere ihe merenụ. Matiu kwuru na “Ekwensu kpọọrọ” Jizọs gaa na Jeruselem, “mee ka o guzoro n’elu ihe a rụbichiri na mgbidi ụlọ nsọ,” ya bụ, n’ebe kacha elu n’ụlọ nsọ ahụ. (Matiu 4:5) Luk kwuru na Ekwensu ‘duuru ya banye Jeruselem ma mee ka o guzoro n’elu ihe a rụbichiri na mgbidi ụlọ nsọ.’—Luk 4:9.
Akwụkwọ anyị kwuburu na ọ ga-abụ na Setan akpọrọghị Jizọs gaa n’ụlọ nsọ ahụ mgbe ọ chọrọ ịnwa ya ọnwụnwa. Ụlọ Nche March 1, 1961, ji ya tụnyere mgbe ahụ Setan nwara Jizọs ọnwụnwa, kpọrọ ya gaa n’ugwu dị oké elu ma gosi ya alaeze niile nke ụwa. Ụlọ Nche ahụ kwuru na e nweghị ugwu dị oké elu nke mmadụ nwere ike ịnọ hụ alaeze niile nke ụwa. O kwuziri na ọ ga-abụ na Setan akpọghị Jizọs gaa n’ụlọ nsọ ahụ dị́ na Jeruselem. Ma, Ụlọ Nche ndị ọzọ mechara kwuo na ọ bụrụ na Jizọs si n’ụlọ nsọ ahụ wụda, o nwere ike ịnwụ.
Ụfọdụ ndị sịrị na ebe ọ bụ na Jizọs abụghị onye Livaị, a garaghị ekwe ka ọ gaa guzoro n’elu ebe nsọ nke ụlọ nsọ ahụ. N’ihi ya, ha kwuru na ọ ga-abụ na ọ bụ n’ọhụụ ka Setan nwara Jizọs. Ọ bụ ụdị ihe mere Ezikiel ọtụtụ narị afọ gara aga mgbe a kpọ ya gaa n’ụlọ nsọ n’ọhụụ.—Ezikiel 8:3, 7-10; 11:1, 24; 37:1, 2.
Ma ọ bụrụ na ọ bụ n’ọhụụ ka a kpọ Jizọs gaa n’ụlọ nsọ ahụ, ụfọdụ ndị nwere ike ịna-eche, sị:
Jizọs ọ̀ gaara ewere na isi n’elu ụlọ nsọ ahụ wụda bụ ọnwụnwa?
N’oge ndị ọzọ Setan nwara Jizọs, ọ bụ ezigbo okwute ka ọ gwara ya ka o mee ka ọ ghọọ ezigbo achịcha, ọ bụkwa ezigbo isiala ka ọ chọrọ ka ọ kpọọrọ ya. N’ihi ya, ọ̀ ga-abụ na Setan chọkwara ka Jizọs sí n’elu ezigbo ụlọ nsọ wụtuo?
Ma, ọ bụrụ na ọ bụghị n’ọhụụ ka Setan kpọgara Jizọs n’ụlọ nsọ, ụfọdụ nwere ike ịna-eche, sị:
Ọ̀ pụtara na Jizọs dara Iwu, gaa guzoro n’elu ebe nsọ nke ụlọ nsọ ahụ?
Olee otú Jizọs si sí n’ala ịkpa banye n’ụlọ nsọ dị́ na Jeruselem?
Ka anyị tụlee ihe ụfọdụ ga-enyere anyị aka ịza ajụjụ abụọ ikpeazụ a.
Otu prọfesọ aha ya bụ D. A. Carson dere na ọ dị ka okwu Grik e si sụgharịta “ụlọ nsọ” n’akwụkwọ Matiu na Luk pụtara ebe ọ bụla n’ụlọ nsọ ahụ, ọ bụghị naanị ebe nsọ, bụ́ ebe naanị ndị Livaị na-abanye. E nwere ebe a rụrụ n’ebe ndịda n’elu ụlọ nsọ ahụ mmadụ nwere ike ịnọ hụ ihe na-eme n’ebe ọ bụla n’ụlọ nsọ ahụ. Ọ bụ ebe ahụ kacha elu n’ụlọ nsọ ahụ. O nwere ike ịbụ ebe ahụ ka Jizọs guzo. Isi ebe ahụ gbadaa na Ndagwurugwu Kidrọn dị otu narị mita na iri anọ. Ọkọ akụkọ ihe mere eme aha ya bụ Josifọs kwuru na ebe ahụ dị ezigbote elu nke na mmadụ kwụrụ ebe ahụ lee anya n’ala, ajụ nwere ike ibu ya. N’agbanyeghị na Jizọs abụghị onye Livaị, ọ kwụrụ ebe ahụ, e nweghị onye ga-enye ya nsogbu.
Ma, olee otú Jizọs si sí n’ala ịkpa banye n’ụlọ nsọ ahụ dị́ na Jeruselem? Anyị amaghị. Naanị ihe Baịbụl kwuru bụ na e duuru Jizọs banye Jeruselem. O kwughị ma ebe ahụ ọ̀ dị anya ma e si ya gawa Jeruselem, o kwughịkwa awa ole Setan ji nwaa ya. N’ihi ya, o nwere ike ịbụ na Jizọs ji ukwu gaa Jeruselem n’agbanyeghị na o nwere ike iwe ya oge.
Mgbe Setan gosiri Jizọs “alaeze niile nke ụwa,” ọ dị ka ọ̀ bụ n’ọhụụ ka o gosiri ya ha n’ihi na e nweghị ugwu ọ bụla dị́ n’ụwa a ga-anọ hụ alaeze niile nke ụwa. E nwere ike iji otú Setan si nwaa Jizọs tụnyere ebe mmadụ ji televishọn gosi onye ọzọ foto ebe dị́ iche iche n’ụwa. N’agbanyeghị na ọ bụ n’ọhụụ ka Setan gosiri Jizọs alaeze ndị ahụ, ọ bụ ezigbote isiala ka ọ chọrọ ka ọ kpọọrọ ya. (Matiu 4:8, 9) N’ihi ya, mgbe Setan kpọ Jizọs gaa n’ụlọ nsọ, ọ ga-abụ na ọ chọrọ ka o mee ihe nwere ike ịta isi ya mgbe ọ gwara ya ka o si ebe ahụ wụtuo. Ma Jizọs ekweghị ka Ekwensu nwata ya. Ihe a agaraghị abụ ọnwụnwa ma ọ bụrụ naanị n’ọhụụ ka Setan bịakwutere ya.
N’ihi ya, o nwere ike ịbụ na Jizọs gara Jeruselem, guzoro n’ebe kacha elu n’ụlọ nsọ ahụ. Ma, dị ka anyị kwurula ná mbido isiokwu a, anyị amaghị kpọmkwem otú Setan si gosi Jizọs ụlọ nsọ ahụ. Ma, anyị ma na Setan nọ na-agbalị ka o mee ka Jizọs mee ihe na-adịghị mma. Ma n’oge ọ bụla ọ nwara Jizọs, ọ nwataghị ya.
^ para. 2 Ezikiel 37:1-14 na Mkpughe 11:7-12 kwuru banyere ihe mere n’afọ 1919. Amụma dị n’Ezikiel 37:1-14 na-ekwu banyere otú ndị ohu Chineke niile si malitekwa ife Chineke n’afọ 1919 mgbe ha nọchara ogologo oge n’agbụ. Ma, Mkpughe 11:7-12 na-ekwu banyere ihe mere n’afọ 1919, bụ́ mgbe e mere ka ụmụnna ole na ole n’ime ndị e tere mmanụ malite iduzi ndị Chineke. Tupu oge ahụ, e nweghị ihe e kwere ka ụmụnna ndị ahụ na-eme.


text:
Nte Iban Ẹnamde Uduak Jehovah
“Iban emi ẹtan̄ade eti mbụk ẹdi akwa udịm.”—PS. 68:11.
1, 2. (a) Nso ke Abasi akanam ọnọ Adam? (b) Ntak emi Abasi ọkọnọde Adam n̄wan? (Se akpa ndise ibuotikọ emi.)
ENYENE se ikanamde Jehovah obot ererimbot. Enye ‘okobot enye man ẹdụn̄ ke esịt.’ (Isa. 45:18) Enye ekebem iso obot Adam; Adam ama onyụn̄ ọfọn ama. Ekem emen enye ekesịn ke ata ediye ebiet emi ẹkotde In̄wan̄ Eden. Ama esiye Adam ndikụt ikpọ eto, mme idịm, ye nte mme unam ẹbrede mbre. Edi enyene ata akpan n̄kpọ emi Adam mîkenyeneke. Jehovah ama etịn̄ se oro ekedide ke ini enye ọkọdọhọde ete: “Ifọnke owo ndidu ikpọn̄. Nyanam andin̄wam nnọ enye, nte nsan̄a eke ekemde ye enye.” Abasi ama anam Adam ede ọkpọsọn̄ idap, osio ọkpọn̄kan̄ esie kiet “ada . . . obot n̄wan” ọnọ enye. Esịt ama enem Adam etieti ke ini enye ekedemerede edikụt n̄wan emi. Enye ama ọdọhọ ete: “Emi ndien edi ọkpọ eke otode ọkpọ mi ye obụk eke otode obụk mi. Enye edikere N̄wan, koro ẹdade enye ẹto erenowo.”—Gen. 2:18-23.
2 Ata eti enọ ke Abasi ọkọnọ Adam emi, sia Abasi okobot n̄wan man akpan̄wam enye. N̄wan emi n̄ko ayaman nditọ. Bible ọdọhọ ke ‘Adam ama osio n̄wan esie enyịn̄ Eve, sia enye edidide eka kpukpru mme andidu uwem.’ (Gen. 3:20) Ata akwa n̄kpọ ke Abasi akanam emi ọnọ akpa ebe ye n̄wan emi! Mmọ ẹkpekenyene mfọnmma nditọ. Nte mme owo ẹtọtde, ofụri isọn̄ emi akpakakabade Paradise emi mfọnmma owo ẹyọhọde ẹnyụn̄ ẹkarade mme n̄kpọ eken emi Abasi okobotde.—Gen. 1:27, 28.
3. (a) Nso ke akana Adam ye Eve ẹnam man kpukpru se Abasi ọkọn̄wọn̄ọde ọnọ mmọ osu, edi nso iketịbe? (b) Mme mbụme ewe ke idibọrọ?
3 Edi Adam ye Eve ẹkenyene ndikop uyo Jehovah nnyụn̄ nnyịme enye akara mmimọ man kpukpru se Abasi ọkọn̄wọn̄ọde ọnọ mmọ osu. (Gen. 2:15-17) Mmọ idinyeneke kpukpru n̄kpọ emi edieke mmọ mînamke se anade mmọ ẹnam. Edi mmọ ẹma ẹyak Satan emi ẹkotde “akani urụkikọt” anam mmọ ẹdue Abasi. (Edi. 12:9; Gen. 3:1-6) Nso ke nsọn̄ibuot emi anam iban? Nso ke iban emi ẹkebakde Abasi ke eset ẹkenam? Ntak emi ẹdọhọde ke iban emi ẹbakde Abasi mfịn ẹdi “akwa udịm”?—Ps. 68:11.
SE NSỌN̄IBUOT ANAMDE
4. Anie ke ẹkeduọhọ ke idiọkn̄kpọ emi Adam ye Eve ẹkenamde?
4 Ke ini Abasi okobụpde Adam ntak emi enye ọkọsọn̄de ibuot ye imọ, enye ama ọbọrọ ete: “N̄wan oro afo ọkọnọde ete odu ye ami ọkọnọ mi mfri eto oro ndien ami ndia.” (Gen. 3:12) Utu ke Adam ndinyịme ke imanam idiọkn̄kpọ, enye ama ọduọhọ n̄wan esie ye Abasi emi ọkọnọde enye n̄wan. Adam ye Eve ẹkenam idiọkn̄kpọ, edi Abasi ọkọduọhọ Adam ke idiọkn̄kpọ mmọ mbiba. Oro akanam apostle Paul ọdọhọ ke ‘idiọkn̄kpọ okoto owo kiet [Adam] odụk ererimbot.’—Rome 5:12.
5. Abasi ndiyak mme owo ẹkara idemmọ ke anyan ini owụt nso?
5 Satan ama anam Adam ye Eve ẹkere ke ufọn idụhe ndiyak Jehovah akara mmọ. Emi anam ẹbụp akpan mbụme emi, ‘Anie enyene unen ndikara mme owo?’ Abasi ọbọrọ mbụme emi ke ndiyak mme owo ẹkara idemmọ ke ata ediwak isua. Enye ama ọdiọn̄ọ ke ima inam ntem ke mmọ ẹyekụt ke mmimọ ikemeke ndikara idem mmimọ. Mme owo ẹnyene nsio nsio mfịna tọn̄ọ mmọ ẹketọn̄ọ ndikara idemmọ. N̄kpọ nte owo 100,000,000 ẹkpa ke ekọn̄ ke isua ikie emi ẹbede. Ata ediwak mmọ ẹdi irenowo, iban, ye nditọwọn̄ emi mînyeneke se ẹduede. Emi ikpọn̄ owụt ke “isịneke ke ubọk owo eke asan̄ade ndinen̄ede ikpatisan̄ esiemmọ.” (Jer. 10:23) Imenịm se Bible etịn̄de emi inyụn̄ inyịme Jehovah akara nnyịn.—Kot Mme N̄ke 3:5, 6.
6. Ẹnam n̄kpọ didie ye iban ke ediwak idụt?
6 Ẹbak ibak ye iren ye iban ke ererimbot Satan emi. (Eccl. 8:9; 1 John 5:19) Edi ibak emi ẹnamde ye iban ọdiọk akan. Ke nsio nsio itie ke ererimbot, n̄wan kiet ke otu iban ita esidọhọ ke ebe m̀mê ufan erenowo imọ esifiomo imọ. Ke ndusụk ebiet, nditọ irenowo ke mme owo ẹnen̄ede ẹyom, sia ẹsidọhọ ke mmọ idiyakke enyịn̄ ufọk mmọ osop, ke mmọ ẹdinyụn̄ ẹse ẹban̄a ete ye eka mmọ emi ẹsọn̄de. Ke ndusụk idụt emi owo mîmaha nditọiban, ndusụk iban emi ẹsan̄ade ye idịbi ẹma ẹdọdiọn̄ọ ke eyenan̄wan esịne mmimọ ke idịbi, ata ediwak mmọ ẹsision̄o, edi owo isisọpke inam ntre ye eyen erenowo.
7. N̄kpọ eketie didie ye Adam ye Eve ke ntọn̄ọ?
7 Abasi imaha nte ẹnamde n̄kpọ ye iban ntem. Enye isarike iban, akam okpokpono mmọ. Jehovah ikobotke Eve man edi ofụn Adam. Edi okobot enye nte mfọnmma owo onyụn̄ anam enye enyene mme edu emi ẹdinamde enye ekeme ndin̄wam Adam. Emi owụt nte Jehovah adade iban. Ke Abasi ama okobot n̄kpọ ama, Bible ọdọhọ ke enye ama ‘okụt ke kpukpru se enye akanamde ẹfọn etieti.’ (Gen. 1:31) Ntre ke edi, “kpukpru” se Jehovah akanamde ama ọfọn etieti. Abasi ama anam kpukpru n̄kpọ ọfọn ye Adam ye Eve ke ntọn̄ọ!
IBAN EMI JEHOVAH EKEKPEMEDE ONYỤN̄ AN̄WAMDE
8. (a) Tịn̄ nte mme owo ẹtiede mfịn. (b) Mmanie ke Abasi esin̄wam?
8 Tọn̄ọ ẹkesọn̄ ibuot ye Abasi ke In̄wan̄ Eden, mme owo ẹma ẹtọn̄ọ ndidu idiọk uwem, ndien ẹtetịm ẹdiọk idahaemi. Bible ama etetịn̄ ke mme owo ẹyediọk uwem etieti ke “mme akpatre usen.” Idiọkn̄kpọ ọyọyọhọ kpukpru ebiet tutu odot se ẹkotde ini nnyịn emi “ndiọkeyo emi ọsọn̄de ndiyọ.” (2 Tim. 3:1-5) Edi toto ke editọn̄ọ, “Akakan Ọbọn̄ Andikara” an̄wam mbon emi ẹbuọtde idem ye enye, emi ẹkopde item esie, ẹnyụn̄ ẹnyịmede enye akara mmimọ.—Kot Psalm 71:5.
9. Owo ifan̄ ẹkebọhọ Ukwọ, ndien ntak emi mmọ ẹkebọhọde?
9 Ke ini Abasi akadade Ukwọ osobo mme idiọkowo ke eyo Noah, n̄kpata owo ifan̄ kpọt ẹkebọhọ. Edieke edide Noah ama enyene nditọeka, ọwọrọ mmọ n̄ko ẹma ẹkpan̄a ke Ukwọ oro. (Gen. 5:30) Irenowo emi ẹkebọhọde ikawakke ikan iban—Noah, n̄wan esie, nditọ mmọ irenowo ita, ye iban nditọ mmọ ita. Jehovah ekekpeme onyụn̄ an̄wam mmọ ke ntak emi mmọ ẹkebakde enye ẹkenyụn̄ ẹnamde uduak esie. Kpukpru owo emi ẹdude uwem ke ererimbot idahaemi ẹto owo itiaita emi.—Gen. 7:7; 1 Pet. 3:20.
10. Ntak emi Jehovah ekekpemede onyụn̄ an̄wamde iban mme asan̄autom esie ke eset?
10 Ke ediwak isua ama ekebe, Abasi ama an̄wam onyụn̄ ekpeme iban mme asan̄autom esie utọ nte Abraham ye Isaac. Abasi ikpakanamke emi ekpedi mmọ ẹma ẹsiseme ẹban̄a se iwọrọde mmọ. (Jude 16) Ọsọsọn̄ ndikere ke Sarah emi ekenen̄erede okpono ebe esie ama esitie eseme idem ke ini mmọ ẹkekpọn̄de mfọnọn̄kpọ ke Ur ẹkedụn̄ ke tent ke obio owo. Sarah ikanamke emi, Bible ọdọhọ ke enye ‘ama esikop uyo ọnọ Abraham, okot enye ọbọn̄.’ (1 Pet. 3:6) Kere ban̄a Rebekah n̄ko. Enye ekedi ata eti an̄wan emi Jehovah ọkọnọde Isaac. Imosụk ise Isaac ‘akamade enye okonyụn̄ okopde ndọn̄esịt ke eka esie ama akakpa.’ (Gen. 24:67) Esịt enem nnyịn etieti ndinyene nti iban emi ẹbietde Sarah ye Rebekah!
11. Didie ke iban Hebrew iba emi ẹkedide mme omụm uman ẹkenam n̄kpọ uko uko?
11 Ke ini nditọ Israel ẹkedide ifịn mbon Egypt, mmọ ẹma ẹwak tutu Pharaoh ọdọhọ mme omụm uman ẹwot kpukpru nditọ irenowo mmọ emi ẹmanade. Edi kere ban̄a se Shiphrah ye Puah—iban Hebrew iba emi ẹkedide mme omụm uman—ẹkenamde. Mmọ ẹma ẹbak Jehovah etieti ikonyụn̄ imaha ndinam se Pharaoh eketịn̄de. Jehovah ama ọdiọn̄ mmọ onyụn̄ anam mmọ ẹnyene nditọ.—Ex. 1:15-21.
12. Nso ke Deborah ye Jael ẹkenam emi owo mîdifreke?
12 Ke ini emi nditọ Israel ẹkenyenede mme ebiereikpe, Jehovah ama emek n̄wan kiet emi ekerede Deborah prọfet. Deborah ama ọdọhọ Barak emi ekedide ebiereikpe ete an̄wam nditọ Israel ẹkan mme asua mmọ. Enye ama etiene Barak aka ekọn̄ oro. Edi enye ama ọdọhọ ke idịghe Barak edidia ukpono ke ini ẹkande mbon Canaan, ke Abasi edimen Sisera, etubom ekọn̄ mbon Canaan, ‘isịn n̄wan ke ubọk.’ Se iketịbede edi oro. Jael emi mîkedịghe eyen Israel okowot Sisera.—Judg. 4:4-9, 17-22.
13. Nso ke Bible etịn̄ aban̄a Abigail?
13 N̄wan en̄wen emi owo mîdifreke edi Abigail. Enye okodu uwem n̄kpọ nte isua 1,000 mbemiso Christ. Enye ekedi enyene-ibuot an̄wan, edi Nabal ebe esie ekedi ndisịme, edi obukpo owo, onyụn̄ ọsọn̄ ido. (1 Sam. 25:2, 3, 25) David ye ikọt esie ẹma ẹkpeme mme asan̄autom ye ufene Nabal. Edi ke ini David ọkọdọhọde enye oyom n̄kpọ ọnọ mmimọ, Nabal ama “an̄wan̄a isụn̄i ofụk mmọ” inyụn̄ inọhọ mmọ n̄kpọ ndomokiet. N̄kpọ emi ama ayat David tutu enye aduak ndika n̄kowot Nabal ye kpukpru irenowo ke ufọk esie. Ke ini Abigail okopde emi, enye ama ada udia ye wine ọsọk David ye ikọt esie. Nte enye akasan̄ade akpan David ndiduọk iyịp owo edi emi. (1 Sam. 25:8-18) David ama ọdọhọ enye ete: “Yak ekọm enyene Jehovah Abasi Israel, emi osiode fi ọdọn̄ ete edi edisobo ye ami mfịn emi!” (1 Sam. 25:32) Ke Nabal ama akakpa, David ama emen Abigail ọdọ.—1 Sam. 25:37-42.
14. Nso utọ utom ke nditọiban Shallum ẹketiene ẹnam, ndien didie ke nditọete iban ẹtiene ẹnam utọ utom emi?
14 Ata ediwak irenowo ye iban ye nditọwọn̄ ẹma ẹkpan̄a ke ini mbonekọn̄ Babylon ẹkesobode Jerusalem ye temple esie ke 607 M.E.N. Ẹma ẹfiak ẹbọp ibibene Jerusalem ke 455 M.E.N., ndien Nehemiah akada usụn̄ ke utom emi. Nditọiban Shallum, emi ekedide kiet ke otu mbọn̄ ke Jerusalem, ẹma ẹtiene ẹn̄wam ke ini ẹkebọpde ibibene Jerusalem. (Neh. 3:12) Mmọ ẹma ẹnyịme ndinam utom emi ifịn ẹkpenamde. Imesima nditọete iban emi ẹsitienede ẹn̄wam ke ini ẹbọpde n̄kpọ ẹnọ esop Abasi mfịn!
IBAN EMI ẸKEBAKDE ABASI KE EYO JESUS
15. Nso akwa utom ke Abasi ọkọnọ Mary?
15 Jehovah ama ọnọ ediwak iban utom mbemiso Jesus amanade ye ke enye ama akamana. Mary emi mîkọfiọkke erenowo ekesịne ke otu emi. Joseph okoyom ndidọ enye, edi mbemiso Joseph emende enye ọnyọn̄, edisana spirit ama anam enye oyomo. Ntak emi Abasi ekemekde enye ete edi eka Jesus? Imenịm ke ekedi ke ntak emi enye akamade Abasi okonyụn̄ enyenede nti edu emi ẹdin̄wamde enye ọbọk mfọnmma eyen Abasi tutu enye okpon. Ekedi ata n̄kpọ ukpono ndidi eka emi amande akakan owo emi akanam odude uwem!—Matt. 1:18-25.
16. Tịn̄ n̄kpọ kiet emi owụtde nte Jesus ekesinamde n̄kpọ ye iban.
16 Jesus ama ọfọn ido ye iban etieti. Ke uwụtn̄kpọ, enyene mma kiet emi iyịp ọkọwọrọde ke isua 12. Mma emi ama asan̄a edem edem okotụk Jesus ọfọn̄ ke otuowo. Jesus ikaduatke enye, edi ama etịn̄ sụn̄sụn̄ ye enye ete: “Eyenan̄wan, mbuọtidem fo amanam idem ọsọn̄ fi. Nyọn̄ ke emem, bọhọ idiọk udọn̄ọ fo nyụn̄ kop nsọn̄idem.”—Mark 5:25-34.
17. Nso utịbe utịbe n̄kpọ ke Jehovah akanam ke Pentecost eke isua 33?
17 Ndusụk iban emi ẹkedide mbet Jesus ẹma ẹsinam n̄kpọ ẹnọ enye ye mme apostle esie. (Luke 8:1-3) Ke Pentecost eke isua 33, Abasi ama ọnọ n̄kpọ nte irenowo ye iban 120 edisana spirit esie ke utịbe utịbe usụn̄. (Kot Utom 2:1-4.) Ẹma ẹtetịn̄ ke ẹyenọ mme owo edisana spirit ke utọ usụn̄ emi ke Joel 2:28, 29. Jehovah ọkọdọhọ ke itien̄wed oro ete: “Nyan̄wan̄a spirit mi nduọk kpukpru orụk obụkidem, ndien nditọiren mbufo ye nditọiban mbufo ẹyetịn̄ prọfesi. . . . Nyonyụn̄ n̄n̄wan̄a spirit mi nduọk ifịn iren ye ifịn iban mbufo ke mme usen oro.” Jehovah akada utịben̄kpọ oro enye akanamde ke usen Pentecost owụt ke idụt Israel emi ẹkesọn̄de ibuot ye imọ idịghe aba ikọt imọ, ke “Israel Abasi” ẹdidi ikọt imọ. Iban ẹma ẹtiene ẹsịne ke Israel Abasi emi. (Gal. 3:28; 6:15, 16) Nditọiban Philip inan̄ ẹma ẹtiene ẹsịne ke otu iban emi ẹkesikwọrọde ikọ ke eyo mme apostle.—Utom 21:8, 9.
IBAN EMI ẸDIDE “AKWA UDỊM”
18, 19. (a) Nso utom ke Abasi ọnọ irenowo ye iban ke esop esie? (b) Nso ke andiwet psalm etịn̄ aban̄a iban emi ẹkwọrọde eti mbụk?
18 Ke n̄kpọ nte isua 1875, ibat ibat irenowo ye iban ẹma ẹkpep akpanikọ emi odude ke Bible. Mmọ ẹkebem nnyịn iso ẹsu ikọ Jesus emi: “[Ẹyekwọrọ] eti mbụk obio ubọn̄ emi ke ofụri isọn̄ nte ntiense ẹnọ kpukpru mme idụt; ndien adan̄aoro ke utịt edidi.”—Matt. 24:14.
19 Ekpri otu Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible oro, emi ẹdide Mme Ntiense Jehovah mfịn, ẹwak ẹbe 8,000,000. Se iwakde ibe owo 11,000,000 emi ẹmade Bible ye utom emi inamde ẹsidụk Editi n̄kpa Jesus kpukpru isua. Ke ediwak idụt, ediwak ke otu mbon emi ẹsidụkde Editi ẹsidi iban. N̄ko-n̄ko, mme ọkwọrọikọ ofụri ini emi inyenede ke ofụri ererimbot ẹwak ẹbe 1,000,000, ndien iban ẹwak ẹkan ke otu emi. Abasi ọnọ iban emi ẹbakde enye ifet nditiene nnam ikọ andiwet psalm emi osu: “Jehovah ọnọ uyo; iban emi ẹtan̄ade eti mbụk ẹdi akwa udịm.”—Ps. 68:11.
SE ABASI EDINAMDE INỌ NTI IBAN KE INI ISO
20. Nso ke ikeme ndikpep ke ini Utuakibuot Ubon nnyịn m̀mê ke ini ukpepn̄kpọ idem nnyịn?
20 Nnyịn idikemeke nditịn̄ mban̄a kpukpru iban emi ẹkebakde Abasi ke Bible. Edi kpukpru nnyịn imekeme ndikot n̄kpọ mban̄a mmọ ke Bible m̀mê ke mme n̄wed nnyịn. Ke uwụtn̄kpọ, imekeme nditie n̄kere mban̄a nte Ruth ọkọsọn̄ọde ada ye Naomi. (Ruth 1:16, 17) Ke ini ikotde mbụk Esther ọbọn̄an̄wan ke Bible ye ke mme n̄wed nnyịn, emi ekeme ndinam itetịm ibuọt idem ye Abasi. Iyọbọ ufọn edieke inemede mme n̄kpọ ntem ke mbubreyo Utuakibuot Ubon nnyịn. Edieke idụn̄de ikpọn̄, imekeme ndikot mban̄a iban emi ke ini ukpepn̄kpọ idem nnyịn.
21. Didie ke iban emi ẹbakde Abasi ẹkesọn̄ọ ẹda ke ini ẹkekọbọde mmọ?
21 Jehovah esidiọn̄ utom ukwọrọikọ emi iban ẹnamde esinyụn̄ an̄wam mmọ ke ini ẹkọbọde mmọ. Ke uwụtn̄kpọ, enye ama an̄wam iban emi ẹbakde enye ẹsọn̄ọ ẹda ke ini ukara Nazi ye ke ini ukara Communist. Ediwak mmọ ẹma ẹbọ ufen etieti ini oro, ndusụk ẹkpa ke ntak emi ẹkekopde uyo Abasi. (Utom 5:29) Nditọete iban mfịn ẹtiene ẹnyịme ukara Jehovah nte iban ke eset ẹkenyịmede. Ukem se Jehovah eketịn̄de ye nditọ Israel ke enye etịn̄ ye mmọ ete: ‘Ẹkûkop ndịk. Ami nditreke ndin̄wam mbufo.’—Isa. 41:10-13.
22. Nso ye nso ke idinam ke ini iso?
22 Ibịghike, irenowo ye iban emi ẹbakde Abasi ẹyenam isọn̄ nnyịn emi akabade Paradise ẹyenyụn̄ ẹkpep ediwak miliọn owo emi ẹdisetde ẹdi uduak Jehovah. Edi kan̄a ke emi, ẹyak ida ifet emi inyenede ndinam n̄kpọ Abasi ke “esịt kiet” ke akpan n̄kpọ, edide idi irenowo m̀mê idi iban.—Zeph. 3:9.