text:
Perspectives : L’épistémologie haïtienne / Pike devan: Epistemoloji ayisyen an
9 Ki non epistemoloji ayisyen an? Ki sa l vle di pou pratik sikoloji ann ayiti?
Judite Blanc
Nòt biyografik
- Twokèt la
- De ki sa epistemoloji pale nou?
- Kad konsepsyèl : kèk kouran panse epistemolojik
- Teyori lakonesans : nan tradisyon pèp afriken
- Kijan lakonesans defini selon tradisyon Ayisyen an?
- Vodou : yon wout sinatirèl ak natirèl pou jwenn lakonesans?
– Vodou : botanik, famakoloji, ak syans fizik
- Teyori lakonesans nan tradisyon oral ann Ayiti : egzanp kèk pwovèb!
- Pwovèb ak Apwòch Anpirik (empirisme)
- Kisa ki apwòch anpirik?
- Afwosantrisite, panse antikolonyalis, revolisyon ayisyen nan 1791 : pansè filozofi politik?
- Yon tantativ definisyon sou epistemoloji ayisyen
- Enplikasyon pou pratik syans sikoloji ann Ayiti nan 21 inyèm syèk la
- Dènye pawòl
- Referans
Twokèt la
Èske genyen yon epistemoloji ayisyen ki egziste? Kòman pou mwen abòde ekspresyon epistemoloji nan yon kontèks ki redwi, kote m rale l mete sou yon teritwa oswa ba li yon nasyonalite? Kounye a la ki sa adjektif « ayisyen » ta vle di nan ekspresyon an : « epistemoloji ayisyen an »? Èske nou genyen yon tradisyon ki rele n chè mèt chè mètrès nan jan nou konprann monn ki viwonen nou an ak jan nou brase lide sou yo? Èske se Lang Kreyòl la? Èske se yon kare jeyografik? Èske se yon kolòn pratik? Yon jan nou itilize metodoloji oswa kèk teyori? Oswa yon latriye otè (Jacques Stephen Alexis, Jacques Roumain, Jean Price-Mars ak pitit li Louis Mars, Anténor Firmin, Felix Morisseau Leroy, Max Beauvoir, Frankétienne, Serge Madhère, Marie-Vieux Chauvet oswa Suzanne Cormhaire-Sylvain)?
Men avan, èske m pa ta ka ale pi lwen nan listwa peyi a, nan fouye zo nan kalalou nasyon an, pou m rive konprann depi kilè epistemoloji ayisyen te siman kòmanse parèt pwent tèt li? Èske se pa t depi avan tan lakoloni depi sou kontinan kote majorite zansèt Afriken nou yo ta moun?
Ki plas Revolisyon lame endijèn 1791/1803 genyen nan kesyon an? Epi ki sa filozofi Vodou ka reprezante nan epistemoloji sa? Si genyen yon epistemoloji ayisyen, li siman anrasinen depi sou kontinan Lafrik. Men èske m pa ta dwe pase men pran tou eritaj amerendyen ak ewopeyen yo te kite pou nou akòz lesklavaj ki te dire anviwon kat (4) syèk? Apati de repons ak kesyon sa yo, m kapab rive konnen epistemoloji ayisyen ki non l pote, epi petèt ki sa l ka pote pou devlopman syans sikoloji lakay nou.
Men avan, m pa vle pase pou moun ki gen gwo tanta, m panse yon travay kon sa ta sipoze devlope nan yon liv apa pou kont li kote plizyè otè ap bay dizon pa l selon domèn li etidye. Men sa p ap anpeche nou fè egzèsis pou n eseye reponn ak kesyon nou sot poze piwo a la.
M ap eseye defini konsèp epistemoloji a selon twa (3) tradisyon (anglosakson, frankofòn epi afriken); m ap analize epistemoloji ayisyen an selon kritè teyori lakonesans afriken (plas vodou ak tradisyon oral yo); analiz sa ap pase pran tou kouran epistemoloji anpiris (yon kouran sou panse ki bay anpil enpòtans ak eksperyans nou fè ak senk sans nou); rapò revolisyon ayisyen an 1791 lan ak mòd filozofi rasyonalis (yon mòd panse ki fè kwè ke lide ak konesans ka egziste avan w fè eksperyans) p ap rete atè. Lè m fin fè tout konsiderasyon sou sa ki sanble sèvi kòm wòch dife chodyè epistemoloji nan kontèks ayisyen an; m ap eseye bout refleksyon mwen sou plas epistemoloji sa a ka genyen pou pratik sikoloji ann Ayiti, sitou nan sa ki gen pou wè ak konseptyalizasyon devlopman entèlèktyèl selon modèl devlopman entèlijans Serge Madhère.
De ki sa epistemoloji pale nou?
Selon literati ki soti ann Ewòp, se yon filozòf ki te fèt nan peyi Ekòs : James Frederic Ferrier (1808-1864) ki ta sanble itilize neyolojis “Epistemology” sa pou premye fwa an 1854 nan liv li ki rele : “Institutes of metaphysic, The theory of knowing and being”.
Mo Epistemoloji a gen rasin li nan mo Grèk sa yo : “episteme” ki vle di “ konesans ki laverite” – “syans”, epi “logos” ki vle di «etid»- “diskou”. Si m baze m sou definisyon rasin mo yo, sa ta vle di ke epistemoloji se teyori lakonesans (opinyon, pwenn d vi, modèl moun eklere) ak validite l. Mwen ka di selon de (2) tradisyon filozofik ki pi koni nan monn oksidantal la, definisyon branch sa a ki soti nan filozofi gen de (2) poto ki kenbe l.
Yon bò, nou jwenn yon poto, nan peyi ki pale Angle yo, kote alèkile, epistemoloji reprezante yon konsèp filozofik, ki vle di teyori lakonesans (Theory of Knowledge). Lè sa li charye tout bagay ki mande fè analiz sou ki sa lakonesans ye, jiski kote chouk li rive, Èske nou ka fè l konfyans, oswa kilè n ka bat lestomak nou pou n di nou mete men sou sa yo rele konesans lan. Tout bagay sa yo regade epistemoloji a. Yon lòt bò menm, li genyen yon lòt poto nan tradisyon filozofik peyi ki pale Franse yo, kote yo wè epistemoloji tankou teyori lasyans (theorie de la science) an jeneral. Mwen ap raple ke Lasyans[1] se tout sa k konsène konesans yon moun posede oswa l ka ranmase nan bat bèt li (etidye), nan reflechi, oswa sa eksperyans li fè kite nan li. Mwen ka ajoute tou, yo pale de syans pou tout sa k gen awè ak yon ekip konesans ki mache bradsibradsa ak lòt ki bay esplikasyon sou yon fenomèn ki gen lwa objektif (ki pa depann de moun) k ap gouvène li. Kòt fanmi konesans sa yo pran chè, se lè w fin mete lòd nan dezòd, kidonk ak metòd ou aplike pou sa.
Kon sa, yo pale de epistemoloji syans fizik ak chimik, biyolojik e menm lalojik. Se jisteman branch epistemoloji lalojik la ki mache men nan men ak konsepsyon epistemoloji nan peyi anglosakson yo, paske li bay anpil atansyon ak tout kalte vizyon ki genyen pou teyori lakonesans. Teyori sa ap fouye zo nan kalalou pou l konprann fondasyon fenomèn lakonesans la, ki jan l layite l, ki sa ki pitit li, sa l pote nan djakout li, epi ki kote l vle rive (Browaeys, 2004).
Ban m voye je gade nan domen filzofi lasyans, pou m wè ki kouran (yon mòd panse) ki pran kòn lan pou yo. Mwen jwenn senk (5) ke m pral site nan tablo ki pral vini la :
Kad konsepsyèl : kèk kouran panse epistemolojik
Tablo 1 : Kouran epistemolojik ki pi popilè yo (Adapte selon tablo : Riopel, 2013)
Pou Riopel (2013), klasifikasyon sa se rezilta refleksyon filozòf, syantifik ak didaktisyen sou istwa lasyans. Konsepsyon yon syantifik ka genyen de lasyans, ka depann de matyè a : li kapab genyen atitid pozitivis nan entèpretasyon l bay fizik kantik, poutan li gen dwa gen lide rasyonalis nan refleksyon li sou rapò koub ant espas-ak-tan. Menm si souvan yo gen tandans makonnen yon kouran ak yon potorik syantifik; men, nou pa oblije makonnen yon grenn kouran epistemolojik ak chak syantifik. Se sa k rive nan ka pa Newton (1642-1727), mwen te ajoute l nan kouran anpiris ki te ap banbile nan peryòd msye t ap viv sou tè a, men, gen moun ki konn mete l tou nan kategori reyalis.
Toujou nan menm lide limit definisyon epistemoloji a, gran epistemològ franse ki rele Gaston Bachelard (1884-1962) te poze kesyon sou rapò ki genyen ant epistemoloji rejyonal yo ak posibilite pou yon epistemoloji jeneral egziste. Nan analiz Bachelard (1980), epistemoloji rejyonal yo mare sosis ak yon grenn syans, yon grenn metòd. Espesyalis apwòch rejyonalis bout di sa a, pa tolere ankenn enonsyasyon ki pale de verite jeneral sou lasyans. Pou li, sèl epistemoloji ki pwòp (san tach), ki pa gen lòt grenn zanno kay òfèv se sa k rejyonal la. Yon rechèch sipoze adapte l ak zouti li akouche yo. Nan ka sa a, epistemoloji ki egziste tout bon an se sak adapte l ak rechèch la pandan l ap deplòtònen (lide sou dekoupaj disiplin yo).
Men yon lòt bò mwen ka di ke sa yo rele epistemoloji jeneral la, se lè w ap fouye zo nan kalalou syans, rechèch syantifik alawonbadè, epi w w ap mande tèt ou ki metòd ki metòd syantifik? Mwen p ap gentan fè twòp pale anpil sou relasyon epistemoloji ak lasyans. Nan kad travay sa a, se sitou definisyon epistemoloji antan ke teyori lakonesans an jeneral, ki nati konesans ak ki limit konesans yon moun posede ke mwen ap chache konprann. Se kon sa mwen pral kontinye vwayaj epistemolojik lan, apre ke m fin montre kòman yo wè kesyon an nan de (2) rejyon nan monn lan, ki fè pati kilti oksidantal la. Kounye a mwen pral fè ti kout pye sou kontinan Lafrik, kote mòd panse ayisyen an ta sipoze gen premye grenn zanno kay òfèv sa.
Teyori lakonesans : nan tradisyon pèp afriken
Li lejitim si m panse ke, menm jan lòt peyi Anglosakson ak Frankofòn yo te devlope pwòp vizyon pa yo sou ki wout ki miyò nan chache konnen; pèp k ap viv sou lòt kontinan te konn pran wout sa tou. Tankou pèp ki ap viv Lafrik oswa ki gen zansèt ki soti la, nan eksperyans yo te fè antan ke moun, dwe genyen yon teyori tou sou konesans. Yon pèp ki gen istwa l ki date depi ti konmkonm t ap goumen ak berejèn, èske eksperyans y ap fè antan ke kominote, nan listwa limanite, èske yo menm tou pa genyen yon fason ki rele yo chè mèt chè mètrès nan jan yo konprann monn lan epi esplike konpleksite sitiyasyon moun k ap viv sou tè a? Pou mwen reponn ak kesyon sa yo, mwen te refere m ak sentèz Mutombo Nkulu-N’Sengha te fè nan tèks li African Epistemology (2005) (epistemoloji afriken) in Encyclopedia of Black Studies (Ansiklopedi Etid sou moun Nwa) ke de (2) gran zotobre syantifik nan domèn afrikoloji : Molefi Asante ak Ama Mazama dirije. Pou otè a ki fè yon bèl rale mennen vini sou kesyon an, pou rakonte listwa epistemoloji afriken sa a; ki konsèp ki pi enpòtan pou li; ak tout entèlèktyèl ak filozòf alawonnbadè sou kontinan an ak nan diaspora a ki ba l richès li; gen plizyè fason ak kote nou kapab detekte prezans epistemoloji sa. Sa k vini antèt, se sajès ke sosyete sa transmèt nan bouch (mit oswa lejann sou kreyasyon lemonn, kont popilè yo, ak pwovèb); fason yo chache jwenn laverite anndan sosyete sa yo, nan aparèy jistis, nan politik, nan legliz; nan travay medsen fèy; nan jan yo chache jwenn koupab yo lè yo trennen yo lajistis; epi tout fason Afriken rezoud zafè bouch louvri ki gen nan fanmi yo ak nan sosyete a. Nan yon kontèks afwosantrik, Asante (1996) fè konnen ke wout chache konnen pase pa disiplin Afrikoloji, li pase pa lang yo, mit oswa lejann yo, souvni nou kenbe de zansèt yo, lakreyasyon (danse, jwe mizik, elatriye), ak lasyans. Tout sa yo se sous pou n ranmase konesans, rekonèt ki sa k prèv ak ki sa k laverite.
Kon sa nou pa dwe neglije enpòtans ansyen dokiman ki te ekri depi peryòd Kemèt oswa Kamit (premye non pèp ki sot nan peyi Ejip an n Afrik pote), ki ofri premye tras epistemoloji afriken an; pa egzanp nan definisyon nou jwenn sou kiyès yon filozòf ye nan Enskripsyon (pawòl ki grave sou mi, wòch, elt) Antef (12yèm Dinasti, 2000-1768 avan JeziKri), ak Ptahhotep (25yèm syèk, avan JeziKri), Enskripsyon Nebmare-Nakt (sou papiris, 12yèm syèk avan Jezikri), Enskripsyon san non sou papiris ke Chester Beatty IV (12yèm syèk avan JeziKri) te jwenn, epi leson sou etik (lamoral) ke Amenemope te fè. Tout tèks sa yo ansanm betonnen wout afriken pran pou chache lakonesans. Yon bò nou jwenn nan tèks Zera Yacob (Hatata), ki rele epistemoloji Bwino ki soti nan filozofi pèp Bantu yo ak epistemoloji Ofamfa-Matemasie kay pèp Akan pou nou site sa yo sèlman. Men, jounen jodi, konsekans lesklavaj, kolonyalis, neyokolonyalis ak rasis vin ap fè fas kare ak yon kouran epistemolojik afriken k ap kritike lakonesans ki mare sosis ak pouvwa politik ak ekonomik. Kouran afwosantris sa a demontre epi denonse kòman kòkòday ki genyen ant lasyans ak politik epi ekonomi te lakoz ke tout analiz ak etid ki panche sou moun afwodesandan toujou defini yo apati de linèt kolon yo oswa mèt esklav yo, ki pa t janm pran yo kòm moun ki egal yo.
Pou N’Sengha (2005), gen kat (4) fason selon tradisyon afriken an moun ranmanse konesans ke n ka regwoupe ankò selon twa (3) kategori : 1) Sinatirèl (divinò ak revelasyon), 2) natirèl (entwisyon – lè lide w di w fè yon bagay, ak larezon), ak 3) paranòmal oswa pèsepsyon ekstrasansoryèl ki rive pi lwen ke sans nou yo (kay moun ki fèt ankwaf ak lè w nan telepati ou rive fè lespri w kominike ak lòt moun alòs ke nou lwen youn ak lòt).
Kidonk, nou ka remake ke epistemoloji afriken an, ki kite plas pou diferan mòd kognitif lè moun ap chache konnen, se yon panse ki sibi anpil vyolans epistemik tou anba men kolon epi plim neyokolonyalis moun save ewodesandan. Moun sa yo pran pretèks ke epistemoloji afriken pa danse kole ak larezon, oswa ke panse afriken an se lekontrè epistemoloji sosyete oksidantal yo, e menm limanite alawonbadè. Ak paradigm afwosantrik la, anpil zotobre afwodesandan nan diaspora a, te rive demontre ke ak epistemoloji yo, pèp ki t ap viv sou kontinan lafrik la, avan ke lasyans modèn te kòmanse devlope, te gentan konn sèvi kòm sa dwa ak zannimo ki gen kat (4) pye, tankou cheval, fè agrikilti, envante almanak astwonomik, deja maton nan plant medisinal, bay timoun lenstriksyon epi soti vivan apre gwo evenman malouk ak lanmò pandye; paske yo te gentan gen ase konesans ki te pèmèt yo louvri bwat sekrè lanati epi louvri pòt sou lojik k ap gouvène egzistans moun.
Si epistemoloji afriken an, menm jan ak sa k soti nan peyi desandan ewopeyen yo, kite plas pou rasyonalite kidonk larezon; men, sa pa anpeche ke l genyen trè pa l, ki rann li orijinal, kote ke ni objè etid la ni sijè fè yon sèl gras ak yon apwòch olistik (selon apwòch sa a yon fenomèn se plizyè pati ki kole youn ak lòt ki fè youn). Nou konprann, yon moun ki gen eritaj afriken, se yon sijè ki panse, non sèlman ak tèt li; men, li panse ak kè l tou. Nan ka sa, kilti sa a voye jete koze divizyon ant larezon ak emosyon/santiman sou baz lojik Katezyen (logique cartesienne) an (Descartes, 1637).
Pran wout chache konnen nan tradisyon afriken an, kòmanse dabò ak imilite epistemolojik. Paske ou pa filozòf jis paske w wè pi klè nan kèk bagay; men, ou se filozòf paske w toujou ap chache opinyon lòt moun, pa sèlman kay saj yo, men kay moun ki inyoran yo e menm kay ti sèvant ki anba nèt nan nechèl sosyete a. Nan vizyon di monn (vision du monde) pèp Yoruba Ifa, tout moun fè pati yon kòt kosmik (cosmos), ki rasanble tout fòm lavi ak enèji ki gen nan linivè. Se sa ki pou asire ekilib ak amoni ki endispansab pou lasante ak kè kontan moun. Se pou sa epistemoloji afriken an pa kite plas pou separasyon ant sa ki sakre (legliz) ak sa ki pwofàn (nan lemonn), ant metòd espiritiyèl ak metòd anpirik nan efò pou n chache lakonesans. Pou kilti afriken an, pa gen koupefache (dualisme) ant matyè (kò) ak lespri (panse), ant lafwa ak lakonesans, yo pa sitire divizyon ant lasyans ak relijyon. Travay gerisè (medsen fèy) afriken yo montre reyalite sa klè kou dlo kokoye, kote moun sa yo toujou travay ansanm ak tout modalite kognitif yo pou jwenn bonjan rezilta kont pwoblèm sante. Nan kontèks sa a, ou konprann yon bagay oswa ou konnen li, se lè w rive mete men sou koneksyon ki genyen pami tout bagay nèt. Gwoup moun sa yo prefere pale pito ak sa yo swete konnen an : « Y ap tounen pye bwa ak pye bwa a- wòch ak wòch la- dlo ak dlo a- van ak van an » (N’ Sengha, ibid, paj 42). Si w divize konesans ak metòd yo an miyèt moso (konpatimantalizasyon), ou riske tonbe sou « eskizofrèni entèlèktyèl » tankou lè w pèdi yon fèy. Konpatimantalizasyon sa a se konesans an chikèt de grenn gòch. Se sèlman yon gwo van ti lapli li ofri. Entèdisiplinarite epi chita pale ant epistemoloji yo se mèt kesyon apwòch olistik sa a. Se yon panse ki kwè ke meyè fason pou konnen se lè w itilize tout kalte zouti ak metòd ke w ka jwenn.
An sòm, nan kilti sa a, yon moun ki saj se pa yon moun ki genyen yon sèl sajès epi ki metrize yon sèl domèn. Li se yon saj paske, li kapab rive jwe wòl yon sikològ, yon anseyan, yon mèt espirityèl, yon atis, yon achitèk, yon pansè epi yon moun k ap mete konesans an pratik (pratisyen) an menm tan.
Kòm mwen te anonse nan twokèt la, m ap fè yon rale sou epistemoloji ayisyen. Genyen anpil rezon ki fè m kwè epistemoloji ayisyen an nou kapab konsidere l dabò tankou bon pitit epistemoloji afriken. Yon lòt bò, m ap gade tou èske panse ayisyen sa a pa sanble tèt koupe ak lòt epistemoloji ki devlope pami lòt pèp nan monn lan, sitou pèp ewopeyen ak amerendyen? Se yon sikonstans twomatik ki te fè pèp sa yo rankontre sou tè d Amerik depi plizyè syèk.
Ki jan lakonesans defini selon tradisyon Ayisyen an?
An Kreyòl, lè yon moun pa gen konsyans de ki kote l ye, ki lè li ye, ak tout sa k viwonnen li, yo di l pèdi konesans. Nan kèk sitiyasyon, yo konn di l endispoze tou. Lakay nou, yo itilize mo konesans lan, tou pou pale de Lide, moso limyè w kapab genyen sou yon bagay, yon sitiyasyon, yon moun. Egzanp : lè w ka fè diferans ant byen ak mal. Lè w konnen Bondye. Ou konnen yon moun. Ou konn tout pati kò w. Ou konn pale yon lang. Ou konnen yon kote. Ou konn yon peyi. Ou konn sa k pral rive. Ou vin dekouvri yon bagay. Lè w fèk rankontre yon moun pou premye fwa, ou di w fè konesans ak moun lan. Lè w pa gen enfòmasyon de yon bagay, yo di w pa konnen anyen sou sa. Si w gen enfòmasyon, yo ka di w, ou konnen sa w ap fè a byen, oswa w konnen de ki sa w ap pale a. Nan ka moun ki pase lekòl, nan inivèsite, ki fè anpil tan ap itilize liv ann Ayiti, yo souvan pale de moun sa yo tankou de moun ki konnen. Paske tout sa k gen awè ak espas lekòl ak inivèsite sitou kote moun ap sèvi ak ekriti yo souvan rele yo bagay lespri. Moun ki pase anpil tan nan espas sa yo, yo konn rele moun sa yo moun lespri tou; moun ki li nan ti lèt fen, oswa nan gwo liv. Nan sans sa a, se konn yon lòt fason pou di moun lan fò. Tankou, moun yo rele moun lespri a, se yon moun ki pase anpil tan ap chache konnen bagay ki pa klè devan je nenpòt ki moun touswit.
Kounye a la, si mwen mete m dakò ak definisyon epistemoloji antan ke wout chache konnen, teyori lakonesans, epi m ajoute tou teyori lasyans, mwen imajine ke anpil lektè ak lektris siman gentan tonbe nan pyèj la, nan kouri kole yon etikèt sou do epistemoloji ayisyen an pou ba li pote non yon grenn kouran epistemolojik selon tradisyon kilti oksidantal la. Nan je pa yo, se ta kon sa pou bay yon pi bon radyografi de ki sa k reprezante konesans ki gen pi plis valè nan sosyete ayisyen an. Men, pou nou se yon demach ki riske kache ke dèyè mòn gen mòn nan epistemoloji sa ki gen kòd lonbrik li mare ak manman Lafrik avan. Selon deskripsyon nou sot fè de epistemoloji afriken an, nou kwè ke nan tèt yon ayisyen natif natal, ke l konsyan oswa pa konsyan de sa, gen diferan wout ki ka pèmèt ou jwen konesans ki valid :
- Sinatirèl : Souvan nou konn tande lakay nou, anpil moun ki kwayan, ap repete ke se bondye ki bay lakonesans, e ke tout sa lèzom ak fanm rive akonpli ki grandyoz nan fè tèt li travay se men bondye ki dèyè yo. Sa vle di, selon vizyon di monn ayisyen an, moun kapab dekouvri lakonesans gras ak èd yon èt ki gen plis pouvwa pase moun, tankou Bondye, lespri yo, lwa yo nan relijyon Vodou, gras ak sèvis divinò (oungan, manbo), revelasyon (mesaj yo pote bay moun lan nan dòmi oswa nan vizyon li genyen). Nan Divinasyon ak revelasyon kòm mòd kognitif, lakonesans pase oswa vini dirèkteman de entèvansyon èt sinatirèl –lespri, zansèt yo, fanmi ki te mouri, divinite ki vini nan rèv yo, oswa ki pase pa divinò, ougan ak manbo, zannimo, oswa kèk evènman lavi ki ra, oswa fenomèn natirèl ki mande yon atansyon espesyal (Vornax, 2008).
- Natirèl : nan epistemoloji ayisyen an, moun kapab dekouvri konesans tou, gras ak lide ki pase nan tèt yo oswa nan fè lespri yo travay sou yon sitiyasyon – yon pwoblèm. Mwen te ka rele wout sa a « rasyonalite ayisyen ». Ann Ayiti, tout sa ki mande pou fè tèt ou travay, oswa ki pase pa travay lapanse se gwo koze. Anpil pwovèb nan lang Kreyòl envite nou respekte granmoun yo- paske eksperyans yo se nan tèt yo li ye. Men an menm tan an, yon jèn moun ki pase anpil tan ap travay ak liv ki rete anpil tan lekòl vin pase pou moun ki gen anpil bagay nan tèt li.
- Paranòmal : pèsepsyon ekstrasansoryèl (perception extrasensorielle). Nan kilti ayisyen an, li kouran pou tande pale de moun ki di depi lè yo tou piti yo te gen don pou wè sa tout moun pa ka wè oswa kominike ak lespri oswa moun ki mouri deja.
Vodou : yon wout sinatirèl ak natirèl pou jwenn lakonesans?
Selon lang afriken ki rele Fon, mo Vodou a vle di Fòs, enèji ak lespri. Vodou ayisyen an jounen jodi reprezante yon sistèm relijyon ki konplèks anpil. Pou kont li se yon pèspektiv tèlman laj, ke l rive akeyi nan sen l lòt sistèm relijyon tankou Katolisis, Chamanis Amerendyen, Franmason, pratik Wozkwa ak Agnostisis. Selon Crosley (2000), relijyon ayisyen sa a te egziste avan yon pakèt lòt relijyon sou latè paske li gen rasin nan Saara neyolitik ann Afrik (Sahara Neolithique)[2]. Filozofi relijyon sa a wè moun tankou yon konsèp konplèks ki siyifi yon « ansanm », ki genyen yon nanm (nyam= yon pati nan yon ansanm nan lang afriken). Nanm sa rasanble yon bann ak yon pakèt dimansyon espirityèl kay moun lan : Ti Bon anj, Gwo Bon anj, Nanm, Lwa mèt tèt, Wonsiyon, Lwa rasin yo (ki soti nan manman ak papa) konn pote non Lwa eritaj ; genyen yon lwa zetwal k ap viv deyò kò moun lan nan yon zetwal nan syèl la. Depi premye jou moun lan vini sou tè a. Tout ajan espirityèl sa yo (tablo 2 bay kèk egzanp), ki se enèji k ap fè mouvman se yo ki drese ideyal ak nòm pou lalojik, lamoral, etik ak estetik. Epi an menm tan yo pa sèlman zafè yon grenn moun; men, yo blayi sou tout sosyete a ak anviwonman an. Antite sa yo gide moun tou sou wout lapè ak bonè. Tout moun eksperimante yo, epi nou tout depann youn de lòt, paske ankenn moun pa ka egziste si l pa gen rapò ak lòt moun parèy li nan je gwo prèt vodou Max Beauvoir (Crosley, 2000). Katafal konesans sa yo pase de bouch an bouch de yon jenerasyon ak yon lòt, sitou pandan peryòd inisyasyon (kanzo).
Tablo 2: Lwa prensipal yo ak konsèp yo reprezante
Vodou : botanik, famakoloji, ak syans fizik
Vodou se yon sistèm laswenyay total kapital. Andedan li ou jwenn yon ekip moun ki resevwa resèt remèd nan men lwa nan dòmi pou bay laswenyay. Pafwa lwa a gen dwa monte moun lan tou epi l fè remèd la li menm. Vodou se yon sistèm ki genyen modèl teyori pa l pou esplike maladi ke yo konn akize moun responsab (swa se malad la oswa yon moun deyò). Epi nan menm sistèm sa a, ou jwenn yon pakèt mwayen pou bay laswenyay, geri malad epi pwoteje moun pou maladi pa antre sou ou (Beauvoir, 2006).
Vornax (2008) fè konnen ke genyen yon medsin kreyòl ki te egziste nan tan lakoni sou Zile Sendomeng. Kòm esklavize yo te gentan gen abitid itilize sa yo jwenn nan antouraj yo pou trete maladi, li te vin fasil pou yo kontinye ak tradisyon sa yo te soti lakay yo ak li a. Pandan yo ap adapte yo ak yon nouvèl anviwonman ekolojik, yo pwofite remete an pratik tout sa yo te aprann fè pou bay laswenyay depi Lafrik. Ti pa ti pa, yo devlope solisyon kont maladi ki te vin ap maltrete yo nan nouvo monn lan. Yo kolepyese yon medsin anpirik ak eksperyans ansanm ak tout mwayen ki vin disponib pou yo. Se vre kolon yo te konn pèsekite yo pou pratik sa yo ke yo te konfonn ak bagay malfektè; men, sa pa t anpeche konesans sou fèy ak plant kay swayan yo, fanmchay yo epi pratik ki melanje medsin ak relijyon devlope. Medsin kreyòl ayisyen sa grandi epi simaye alawonbadè bouch an bouch kote ke jodi a li se yon medsin tout moun konnen (yon bann remèd ak pratik ki diferan youn ak lòt) eki chaje espesyalite ladan (tankou fanmchay, doktè-fèy, ansanm ak Ougan epi Manbo). Fanmchay yo pran ede fanm akouche epi yo trete tibebe, pafwa yo konn prepare remèd fèy pou lòt maladi pi yo rale moun. Doktè fèy la konn trete moun ak « senp », poze sansi, yo mete gad sou moun epi yo konn trete pwoblèm zo kase oswa ki deplase. Kategori moun sa yo menm jan ak fanmchay la itilize fèy ak chouk bwa osnon kèk lòt resèt natirèl pou fè remèd pou moun malad. Vodouyizan genyen anpil plas nan medsin kreyòl sa malgre tout pèsekisyon yo te sibi nan men kretyen yo sa pa gen two lontan (Vornax, 2008).
Nan sa k konsène rapò Vodou ak syans fizik, Doktè Reginald Crosley, nan liv li ekri sou Vodou ak rapò li ak fizik kantik : « The Vodou Quantum leap » (2000), estime ke lasyans nan 20yèm syèk pou kont li te rive rebat kat la nan diskisyon sou ki sa ki yon reyalite, paske l rive rezoud twoke-kòn ant matyè ak lespri ke epistemoloji vodou a, ki enspire de epistemoloji afriken an, voye jete depi syèk. Genyen yon kontinyòm ant kò ak lespri. Enèji espirityèl layite nan tout fraktal (ti zing ak miyèt) ki konpoze linivè. Pou otè « The Vodou Quantum leap » la, ou jwenn vizyon kantik la anpil nan pratik vodou a, sitou lè ougan, manbo oswa bòkò a ap fè leson, wanga epi ap pratike fenomèn lougawou (lycanthropisme). Yon ounsi kanzo dwe genyen yon bon relasyon ak yon lwa espesyal l ap sèvi (lwa gad). Lè sèvitè (chwal) sa a mouri, sipoze genyen yon seremoni espesyal ki fèt pou rive separe sèvitè a ak lwa gad li (desounen).
Pou m fini pati sa sou enpòtans teyori fizik kantik la pou louvri bwat sekrè sistèm Vodou a, epi souliye wout natirèl li ofri pou dekouvri lakonesans, mwen kapab apiye agimantasyon mwen, sou travay yon syantifik ayisyen, Serge Madhère (2012). Yon espesyalis nan evalyasyon sikolojik, ki kwè ke kilti ayisyen an chaje zouti natirèl ke n kapab itilize pou fasilite timoun ayisyen aprann matyè tankou matematik ak syans.
Pou demontre aplikasyon yon apwòch pedagojik ‘Mayamay’ (Maieutique socratique) kòm metòd pou gide elèv ayisyen yo, youn nan twa (3) pwodwi kiltirèl Madhère te pran kòm egzanp se te rapò sistèm VèVè (yon desen ki ranpli ak liy koub, ki fèt ak farin frans, ki senbolize epi fasilite dyalòg k ap fèt ant moun ak lwa yo nan reljyon Vodou) genyen ak sistèm fraktal yo (repwodiksyon fòm jeometrik ki gen nan lanati). Nan sa ki konsène itilizasyon sistèm fraktal pou konstwi antèn elektrik, enjenyè ki travay nan kominikasyon satelit remake ke mòd antèn sa yo kapab kapte yon bann kantite siyal menm lè w itilize yon ti espas tou piti. Madhère (2012) fè remake resanblans ki genyen ant yon chema enjenyè yo konnen sou non « Minkowski design » epi vèvè pou Lwa Kalfou a. Ansuit li soulve ipotèz ke si n rive asosye yon chema Minkowski ak yon chema vèvè Kalfou, kantite enfòmasyon nou ka rive kapte a t ap plis ke sa n t ap rekolte ak yon senp chema Minkowski.
Teyori lakonesans nan tradisyon oral ann Ayiti : egzanp kèk pwovèb!
Kiyès moun k ap viv sou tè Desalin lan, ki pa yon fwa nan vi l, ou menm detanzantan nan konvèzasyon ak refleksyon l ap fè an kreyòl sou sitiyasyon ki gen rapò ak lakonesans, ki pa konn tande oswa itilize youn nan maksim (pwovèb) sa yo?
Tablo 3: Dis Pwovèb ayisyen ak kouran epstemolojik yo antre ladan l
Selon pwovèb ki nan tablo sa, mwen konprann yo tankou machin k ap transpòte teyori sou lakonesans. Yo chak kapab pran sans ki pwòp ak yo, epi veyikile yon sajès espesyal. Pa egzanp, andedan chak grenn li pa parèt two konplike pou jwenn aklè plas enpòtan sans ak eksperyans, lide ki grave nan lespri, egzistans yon reyalite objektif . Dapre pwovèb sa yo moun lan k ap fè jefò sou wout chache konnen an kapab yon sous konesans ki gen laverite nan li. Mwen jwenn tou lide ke objè etid ak sijè a makonnen nan domèn lakonesans. Pou anpil moun, pwovèb se sous vizyon di monn pou konprann epistemoloji; jan w jwenn sa souvan nan tradisyon oksidantal la, si w analize yo byen ou ka idantifye kèk tras kouran epistemik ki popilè ladan yo.
Pwovèb ak Apwòch Anpirik (empirisme)
Pi wo a, mwen te bay yon avètisman sou fasilite anpil nan nou genyen pou kole yon grenn etikèt epistemolojik sou teyori lakonesans nan kilti ayisyen an, senpleman sou baz analiz kontni pwovèb, oswa relasyon doukla (dyalis) ki konn sanble ap taye banda ant objè n ap etidye a ak sijè a…
Pa egzanp, nou di moun « se sentoma w ye lè w wè w kwè », sitou nan ka ke moun lan refize kwè yon pawòl ke w di l nan bouch, ke li menm li pa wè ak je l oswa santi l.
« Fòk ou konnen la pou ale la », se yon fason pou n admèt ke kèlkeswa pwoblèm ou anfas li, si w pa t gen enfòmasyon solid deja sou sa, eben li pral enposib pou rezoud li kòm sa dwa.
« Sa w pa konnen pi gran pase w» se yon ideyal ki ankouraje w pou w pa janm sispann aprann konnen. Paske lakonesans pa andedan w sèlman, li deyò w sitou ak nan anviwon w. Plis w ap aprann plis w ap grandi, e pou w grandi fòk ou toujou ap chache konnen. Fòk ou eksperimante yon bagay ak sans ou pou konnen l. Sa w pa konnen pi gran pase w men sa pa vle di w sòt oswa w pa konnen anyen.
« Analfabèt pa bèt », nou remake malgre mepri ayisyen konn genyen pou moun ki pa konn li ak ekri oswa ki fè ti klas piti, li pa janm ezite rekonèt epi wete chapo devan moun yo di ki analfabèt, e ki konn rive rezoud pwoblèm ak entèlijans. Analfabèt pa bèt, nou tande sa souvan, lè diyite moun nan dlo, epi n bezwen raple ke se pa lekòl ke moun aprann tout bagay nan lavi a. Pwovèb kreyòl sa raple prensip imilite epistemolojik ki chè nan tradisyon teyori lakonesans ann Afrik yo.
« Bouch gran moun lan santi; men, pawòl nan bouch li pa santi », se youn nan pwovèb nou souvan tande, lè n bezwen raple enpòtans grandèt yo ak eksperyans yo charye ki ka sèvi nou pou n avanse kòm pi piti.
« Eksperyans gran moun lan se nan tèt li », pou n pa bliye ke kalte refleksyon depann de eksperyans nou fè; sa pa depann de kapasite fizik nou; men tou, sa depann de larezon ke n ranmanse ak laj.
« Mache chache pa dòmi san soupe » – « Sa w fè se li w wè », pou n di ke pa gen meyè fason pou jwenn solisyon ak yon pwoblèm ke nan fouye zo nan kalalou, keseswa nan reflechi oswa nan aji; rezilta w gen nan menm w jodi a, se konsekans fason w te aji (pawòl ak aksyon) w ayè.
“Entèl pèdi yon fèy”, nou di pawòl sa, nan ka ke aksyon yon moun ap poze depaman ak reyalite a. Yon fason pou n di moun lan pèdi larezon li. Sa vle di aksyon moun nan ap poze oswa pawòl l ap repete paret pa rasyonèl. Sa vle di rasyonalite, se yon eleman endispansab nan ekilib yon kretyen vivan.
Si gen otè ki estime ke pwovèb yo, dikton yo, maksim yo ke nou jwenn nan lang moun pale, se konn sous sajès ak filozofi; se kon sa tou, genyen, tankou filozòf anpiris John Locke (1632-1704), ki te voye jete, kanal sa yo, kòm kanal fyab kote w ka tire pawòl laverite. Dayè, nan liv li a : An Essay Concerning Human Understanding (Esè sou fason moun konprann ak rezoud pwoblèm), ki te mete van nan vwal sistèm filozofi anpiris la, li voye jete ak tout fòs li kwayans ki fè konnen ke pwovèb se prensip natirèl, ki te tou grave nan lespri nou depi n soti nan vant manman nou. Kòm egzanp, li pran timoun ansanm ak kategori moun ann Ewòp ke yo te konn rele nan tan lontan « enbesil » ak « sovaj » yo. Li pran egzanp sa yo pou l demontre ke si timoun, enbesil ak sovaj pa konnen pwovèb ke l site nan liv li a, enben, sa se yon prèv ke prensip sa yo pa natirèl epi yo pa jwenn akò ki vreman inivèsèl sou baz rezònman. Nan lespri Locke, sèl fason moun kapab ranmase lakonesans se sou baz eksperyans. Ak pozisyon sa a, deja an nou imajine konpleksite kesyon pou n ta koupe an moso epistemoloji ayisyen an, sèlman sou baz sa kèk pwovèb yo esplike. Paske nan denye ka sa a, bagay la mongonmen pou n ta pale de epistemoloji ayisyen kòm yon filozofi anpiris sèlman; oswa yon konesans anpirik ki swadizan koupe fache ak rezònman? Ban m kontinye fouye pou m wè nan ki enpas yon konklizyon kon sa kapab lage nou si n ta deside redwi epistemoloji ayisyen ak anpiris pou kont li sèlman, san konsidere, enpòtans yon tip apwòch olistik epi tout lòt mòd kognitif ak sous valid pou chache lakonesans ke epistemoloji afriken ofri nou.
Kisa ki apwòch anpirik?
Se yon teyori filozofik ki deklare ke konesans moun genyen soti dirèkteman e sèlman de eksperyans ou fè ak senk (5) sans ou. Antan ke branch nan epistemoloji, li pa chita sou ensten/entwisyon. Tout konesans li bay valè se sa ke w wè, tande, santi, manyen elt… Lekòl sou panse sa a bay enpresyon ke l pa kwè nan rezònman apriori (dediksyon) pou ranmase ak analize lakonesans. Se nan konesans aposteriori (endiksyon) bay li kwè. Selon otè k ap bay filozofi sa a jarèt, tout konsèp, tout konesans epi tout jeneralite syantifik kapab redwi ak sa yo rele sansasyon ak pèsepsyon. Sofis[3] Grèk yo te deklare nan sans sa a : « L’homme est la mesure de toute chose ». Epi filozòf John Locke, yon potorik gason nan lekòl panse sa, konsidere lespri moun tankou yon “Tabula rasa” (Locke, 1690), sa vle di ki vini nan monn lan vid nèt san ankenn lide ladan. Anpiris tradisyonèl yo ensiste anpil pou di ke eksperyans nou fè ak sans nou se premye gid ki ka pèmèt nou konprann monn ki viwonnen nou an. Se sèl metòd ak kondisyon ki ka pèmèt ou konnen epi dekouvri laverite. Si yon opinyon oswa yon jijman pa chita sou prèv eksperyans ba w, ou sipoze konsidere l tankou yon bagay ensèten, swa ki pa veridik oswa ki se yon sipèstisyon (Hossain, 2014).
Ban m fè ti rete sou dènye pawòl sa ki raple m kritik ke rasyonalite afriken an, ki bay epistemoloji ayisyen koulè l, sibi anpil anba plim syantifik oksidantal neyokolonyalis yo. Nan tradisyon kilti ayisyen an, ki bati sou chantye vizyon olistik afriken an, sous sinatirèl ak paranòmal mache men nan men ak vwa larezon sou wout chache konnen. Alòs, èske se pa krache sou divèsite epistemoloji ayisyen an ofri nou, si n ta deklare ak awogans ke li se senpleman yon epistemoloji anpiris? Èske pale de epistemoloji ayisyen sou fòm de konesans anpirik, se pa yon bonèt twò jis, alamòd oksidantal, nou vle taye mete nan tèt li? Èske se pa yon prèv vyolans epistemik ke pèspektiv pèp ki pa oksidantal yo ap sibi depi senk (5) syèk (Ani, 2013)? San ezite m ap reponn wi, paske nan fason Hossain (2014) esplike a, lekòl panse anpiris jan otè oksidanto yo te aprann nou li a, pa sèlman ka pote benefis; men, li lage nou nan tchouboum eskizofreni entèlèktyèl, pou jan li separe monn lan an de (2) moso : 1) sijè a ki la pou l pèsevwa (wè, tande, santi, goute, touche), epi 2) objè a ki la pou sijè a pèsevwa (dekouvri). Nan ka sa a, mwen gen dout ke filozofi anpiris pou kont li, san maryaj ak lòt filozofi, ka bay mwayen fyab pou n dekouvri konesans ki valid, paske l pa rekonèt relasyon dyalektik ki egziste ant eleman objektif ak sibjektif sou wout chache konnen.
Afwosantrisite, panse antikolonyalis, revolisyon ayisyen nan 1791 : pansè filozofi politik?
N’Sengha (2005) te ekri li nan analiz li fè sou teyori lakonesans kay afriken an, lè l presize ke travay refleksyon kritik nan kominote syantifik afwodesandan yo, sou loksidan ak tout epistemoloji yo, se yon pati enpòtan nan epistemoloji afriken an. Mwen genyen anpil rezon pou mwen ta deklare ke premye teyorisyen ak teyorisyèn paradigm afwosantrisite, panse antikolonyalis yo e menm ideyal demokratik sou libète ak egalite rasyal k ap banbile nan le monn lan sèjousi, se te aktè ak aktris ki te fè revolisyon an 1791, pou yo soti nan esklavaj sou tè d Ayiti (Zile Sendomeng).
Premye refleksyon teyorik paradigm (kouran) afwosantrisite ak antikolonyalis te deja ap manifeste nan lide ak aksyon zansèt afriken nou yo, ke ewopeyen yo te kidnape soti ann Afrik vin foure nan lesklavaj nan Amerik ansanm ak amerendyen yo. Paske selon sa listwa rapòte, se te nan relijyon Vodou a, ki se yon eritaj kiltirèl afriken, ke endijèn sa yo te konn pwize sous enspirasyon, pou reziste mati yo t ap sibi, epi defye sistèm pezesouse yo te anba li a nan Zile Sendomeng (Hurbon, 1975). Youn nan definisyon Asante ak Mazama (2005) pwopoze nou de konsèp afwosantrisite a, se ke se pa yon bit rayisans kont ewopeyen; men, se sitou yon mwayen pou pèmèt pitit lafrik tou patou sou latè, fè jefò chache konprann sa k ap pase nan monn lan apati de pwenn d vi pa yo tou. Sa se yon fason pou yo te goumen kont ideyoloji ejemonik ak enperyalis ki te vle fè kwè tout sa k gen awè ak Ewòp se bon bagay santi bon; ke se sèlman lide ki soti sou kontinan Lewòp ki valab epi ki se modèl inivèsèl pou nou aji ak panse.
Revolisyon ayisyen an vin leve rido sou tout kontradiksyon sa yo ke nou ka idantifye depi peryòd Siècle des Lumières nan Lafrans (syèk moun eklere, oswa ki gen limyè).
Nan 18yèm syèk, lesklavaj te tounen yon foto sistèm filozofi politik kilti oksidantal la. Libète, ki parèt yon konsèp ki reprezante antitèz lesklavaj te reprezante nan je pansè eklere yo tankou pi gwo valè politik inivèsèl, kidonk ki ta sipoze pou tout moun. Sepandan, nan tèks ke filozòf sa yo te ekri, menm si yo te konn montre yo estomake devan pratik esklavajis la, nan reyalite teren an yo pa t bay sitiyasyon esklav yo regle anyen pou yo. Se vre abolisyon lesklavaj te ka parèt tankou yon pasaj oblije ke ideyal libète kòm valè inivèsèl ta pra l akouche. An tou ka, se pa t ak lide ni aksyon revolisyonè nan Lafrans nan peryòd sa a ki te bay esklav yo libète. Se jisteman zèv esklav sa yo menm ki te bay tèt yo libète. Zile Sendomeng, youn nan koloni ki te pi rich nan monn lan, se te la menm kalte revolisyon sa te pran chè. An 1791, demi milyon esklav ak zam kaba lame fransèz epi fòse yo (Komisè Sonthonax ak Polverel) rekonèt abolisyon lesklavaj. Sa se pa yon liberasyon pou perle des antilles sèlman; men yo te fè l layite nan tout rès koloni franse nan monn. Yon lame ke Toussaint Louverture te alatèt li, te rive genyen lame angle tou, epi bay mouvman abolisyonis la jarèt nan peyi Angletè, kote yo te oblije fè yon kanpe sou kòmès negriye a an 1807. Men avan, an 1801, Toussaint Louverture, yon ansyen esklav, ki vin tounen gouvènè Sendomeng te ekri yon konstitisyon pou koloni a, ki se youn nan premye fòm dokiman kon sa sou tè-a, ki sanble trase wout pou sistèm demokrasi ak egalite rasyal, epi defini ki sa k sitwayènte (Buck-Morss, 2000; Tavarès, 2006).
Yon siy ke malgre tout maspinay ki t ap fèt sou lespri ak kraze zo nèg ak nègès sa yo depi plizyè jenerasyon nan lakou Sendomeng; rasyonalite (larezon) yo te soti ak li ann Afrik la, ki te pèmèt abitan sou kontinan sa envante epi pratike lasyans te rete ankè (Asante & Abarry, 1996; Diop, 1981). Èske revolisyon ayisyèn sa a, se pa ta rezilta tou yon makònay byen sere, yon kalibray san fay ant yon latriye zouti kognitif (sinatirèl, natirèl, paranòmal), filozofi olistik imanis epistemoloji afriken an ofri a, nan kokennchenn zak rezistans ak revòl ki rive ranvèse yon lòd mondyal ki te gen tout machin sistèm politik ak ekonomik epòk la yo anba men yo?
Nan ankadre ki pral vini an ki prezante yon lèt orijinal an Franse chèf Nèg ak Nègès ki te revolte nan Mwa Jiyè 1792 te voye bay Asanble Jeneral nan Metwopòl Lafrans, nou ka jwenn yon apèsi de ki sa k t ap bouyi nan tèt aktè ak aktris revolisyon ayisyen an.
Ankadre 1 : Lettre originale des chefs des Nègres révoltés, à l’assemblée générale, aux comissaires nationaux et aux citoyens de la partie française de Saint-Domingue du mois de juillet 1792
Messieurs, ceux qui ont l’honneur de vous présenter ces Mémoire est une classe d’hommes que vous avez jusqu’à présent méconnus pour vos semblables, et que vous avez couvert d’opprobre en les accablant de toute lignominie attaché à leur malheureux sort, ce sont des hommes qui ne savent choisir les grands mots mais qui vont vous montre ce et à toute la terre la justice de leur cause; enfin ce sont ceux que vous appelez vos esclaves et qui réclament les droits que toute hommes peut prétendre.
Trop long-tems Messieurs par un abus qu’on ne peut que trop accuser d’avoir lieu par notte peu d’entendement et notte egnorance depuis long-tems dis-je nous avont été les victimes de votte cupidité et de votte avarice, sous vos coups de fouet barbare nous vous accumulions les trésors, dont vous jouissiez dans cette Colonies, l’espèce humaine souffrait de voir avec qu’elle barbaries vous traitiés ces hommes comme vous oui des hommes et sur qui vous n’avez d’autre droit que celui du plus fort et du plus barbare de nous vous en faisiez un trafique vous vendiez des hommes pour des cheveaux et c’est encore le moindre de vous forfaits aux yeux de l’humanité, notre vie ne dépendoit que de vos caprices, et quant il s’agissent de vous recréer cetait sur un homme commes vous qui bien souvent n’avait d’autre crime que celui d’être sous vos ordres.
Nous sommes noirs, il est vrait mais detes nous Messieurs vous qui êtes si judicieux qu’el est cette loy qui dit que l’hommes noirs doit appartenir et être une propriété à l’homme blancs certainement que vous ne pourrez pas nous la faire voir ou si elle existe ce n’est que dans votte imagination toujours prête a en former de nouvelles des lors que c’est à votte avantage, oui Messieurs nous sommes nés libre comme vous, et ce n’est que par votre avarice et notre ignorance qui est tenu dans l’esclavage jusqu’à ce jour, et nous ne pouvons voir ni trouver le droit que vous prétendez avoir sur nous, ni rien qui puisse nous le prouver placé sur la terre comme vous étant tous enfans d’un même perre créé sur une même image nous sommes donc vos égaux en droit naturel et si la nature se plait a diversifier les couleurs dans lespèce humain il n’est pas un crime detre noir ni une avantage detre blanc et s’il y a quelques annés qu’existoient des abus dans la Colonies, cetoit avant qu ‘une heureuse révolution qui a eu lieu dans la Mere Patries et qui nous a frayé le chemin que notre courage et nos travaux sauront nous faire gravir pour arriver au temple de la Liberté comme ces braves Français qui sont nos modèles, et que tou lunivers contemple, trop long-tems nous avons porté nos chaînes sans penser à les secour, mais toute autorité qui n’est pas fondé sur la vertu et sur l’humanité et qui ne tent qu’a assujettir a l’esclavage celui qui est son semblable, doit avoir une fin et telle est la votre vous Messieurs qui prétendez nous assujettir a l’esclavage n ‘avez vous pas, jurer de maintenir la constitution française dont vous êtes membres et que ait elle c’ette respectable constitution et quelle est sa loix fondamentale, avez vous oublié que vous avez formellement jurée la déclaration des droits de V hommes qui dit que les hommes naissent libres et égaux en droit et que les droits naturels sont la liberté, la propriété la sûreté et la résistance a loppression, si donc comme vous ne pouvez le nier vous avez juré nous sommes dans nos droits et vous devez vous reconnoitre parjure et par vos décrets vous reconnaissez que toute homme est libre, et vous voulez maintenir la servitude pour quatre cens quatrevingt mille individus qui vous font jouir de tout ce que vous possadez vous nous offret par vos envoyés de nous donner la liberté aux chef c’est encore une de vos maximes en politiques c’est à dire que ceux qui nous aurait été de moitié dans nos travaux serait livré par nous pour êtres vos victimes non nous préférons la mort mille fois que dagir de cette sorte vis à vis de nos semblables et si vous voulez nous accorder des biens faits qui nous est due il faut qu’il rejaillissent sur tous nos frères.
Vous Messieurs de l’Assemblé Général en qui le sort de cette Colonies est confié, il est encore temps de la preserver de sa destruction totale, reflechisset a ce mémoire peset vos intérêt, et apprenet que nous saurons mourir si vous persister à nous refuser ce qui nous et nos semblables demande.
Vous Monsieur le Comissaire Nationale vous qui êtes venu dans cette Colonie pour pacifier les troubles, et qui êtes envoyé par la Nation et le Roi, vous avez été témoin des débats qui a eu lieu à l’Assemblée Nationale pour la liberté de l’homme, remplissez vos devoirs et soyet juste à l’égard de tous les hommes, ils sont également chers à l’humanité qui fait la base de vos principes.
Vous Citoyens de la Colonie en général ne voyet plus en 1′ hommes noir qu’un de vos frères ne lui refuset pas ce titre d’hommes qui lui appartient et soyet juste envers lui alors vous verrez la prospérité régné dans cette Contré, alors vous jouiret de vos revenus vous serez chez vous ils vous aimera comme son père et son bienfaiteurs.
Vous Citoyens de Couleurs en particulier n’oubliez jamais que si vous tenez ce titre respectable ce n’est que par le travail des hommes que vous voulez égorger souvenet vous qu’ils sont vos frères vos parens et que leur sang coule dans vos vaines souvenet vous dis-je que un de vos braves Frères fut victime pour vous, et qu’il y eut nombre d’autres sacrifiés par vos ennemis, n’oubliet pas sur-tout qu’Ogé est mort victime de la liberté et souvenet vous qu’on fit le sermen dans l’exécrable Assemblé Provincial de verser jusqua la dernière goutte de sang plutôt que de permettre l’exécution du décret du 15 mai, en votre faveur.
Et vous qui avez traversé mères pour combattre des hommes qui veulent reclamer leur droit c’est à dire ceux qui leur appartient et que vous avet vous même jurer de faire observer avez vous oubliez tous vos traveaux pour parvenir à l’égalité avez vous oublié que si vous aviet succombé, ce que vous auriez souffert vous êtes victorieux vous êtes parvenu au but que vous cherchiez a atteindre et bien patriote français penset en vous que ceux que vous voulez combattre soutiendront jusqu’au moment où leur droit leur seront accordet, et qu’il préfère vivre libre que de vivres esclaves.
Messieurs vous avet vu en peu de mots notre façon de pensé elle est général et c’est après avoir consulté tous ceux à qui nous sommes liés pour une même cause que nous vous présentons nos demandes, que voici.
Premièrement la liberté général de tous les hommes détenus dans l’esclavage.
Deuxièmement amnistie général pour le passé.
Troisièmement la garantie de ses articles par le gouvernement Espagnol.
Quatrièmement les trois articles ci-dessus sont la base et les seul moyen de pouvoir avoir une paix qui soit respectable pour les deux partis sauf après l’acceptation qui sera faite au nom de la Colonies et approuvé de M. le Lieutenant Général et des comissaires nationaux civils de la présenté au roi et à l’assemblé nationale si comme nous le desirons les articles ci dessus soient accepté.
Nous nous obligeons à ce qui suit savoir premièrement de mettre bas les armes, deuxièmement de rentrer chacun dans l’habitation ou il appartenait et d’y reprendre ses travaux moyennant un prix qui sera fixé par anné pour chaque cultivateur qui commencera a courir du tems qui sera fixé.
Voilà Messieurs la demande.
Voilà Messieurs la demande des hommes qui sont vos semblables et voila leur Dernier résolution et qu’il sont résolu de vivre libres ou de mourir.
Nous avons l’honneur d’être Messieurs, vos trés-humble et obéissant serviteur,
Signés, Biassou, Jean-François et Belair.
Sous : Piquionne (1998)
Pozisyon anti-kolonyalis nan epistemoloji ayisyen an kontinye blayi kò l nan limanite depi apre revolisyon sa a; men, sou lòt fom, sitou nan domèn syans moun ak literè, pou dekolonizasyon epistemik, patikilyèman nan zèv gwo pansè kontanporen soti sou : 1) Jacques Stephen Alexis (Reyalis mèveye), 2) Antênor Firmin (Antwopoloji pozitif ); 3) Jean Price-Mars (Endijenis); 4) Louis Mars (Etnosikyatri); 5) Suzanne Cormharie-Sylvain (Antwopoloji Feminis Afwosantris)[4]; 6) Felix Morisseau-Leroy (Renesans Kreyòl); 7) epi Serge Madhère (epistemoloji peristilistik).
Yon tantativ definisyon sou epistemoloji ayisyen
Selon analiz m sot fè nan premye liy yo, m kapab di ke epistemoloji ayisyen se yon teyori ke tout moun ki benyen nan kilti peyi d Ayiti genyen sou nati lakonesans; sou chemen yo ka itilize pou ranmase lakonesans; nan ki kondisyon yo konn evalye validite lakonesans; ki rezon ki fè yo pran wout chache konnen; epi ki wòl yo panse lakonesans jwe nan egzistans moun an jeneral.
Nan lide pa m, epistemoloji afriken/epistemoloji endijèn se premye matris kote epistemoloji ayisyen an pran sous li. Se yon epistemoloji kote mwayen sinatirèl (divinasyon ak revelasyon), natirèl (entuisyon ak larezon) ak paranòmal (klèvwayans ak telepati), menm jan ak tradisyon oral yo reprezante sous valab pou dekouvri konesans.
Se yon teyori lakonesans ki bay anpil enpòtans ak entèdepandans/entèkoneksyon. Apwòch olistik sa pa fè separasyon ant sijè a (ajan kognitif la) ak objè l ap konnen an; li pa nan dozado ant kò ak lespri, ni ant lasyans ak relijyon, ni ant larezon ak santiman, ni ant pwofàn ak sakre, ni ant maskilen ak feminen. Sou pwen maskilen ak feminen an, epistemoloji ayisyen an raple nou yon epistemoloji feminis. Anplis, menm jan epistemoloji ayisyen an sanble tèt koupe ak kouran panse yo rele anpiris lan ki soti nan epistemoloji oksidantal la, nan jan ayisyen bay eksperyans moun fè anpil enpòtans; men dapre kèk evenman istorik ki te rive nan fen 19yèm syèk sou tè d Ayiti, nou reyalize a klè ke, aktivite yo rele rasyonalizasyon an genyen fondasyon li nan panse pèp sa byen fon.
Pa egzanp se sou tè d Ayiti, kèk valè yo di k inivèsèl tankou « libète ak egalite » nan sistèm demokrasi rive pran tout sans li nan kad revòl gason ak fanm yo te mete nan lesklavaj yo. Larivyè lannmou sa ke pèp ayisyen genyen pou libète ak egalite nan lespri pa m kapab esplike tou pou ki sa, pa rete anpil espas pou dogmatis (dogmatisme) nan fonksyònman sosyete ak panse ayisyen. Se kòm si, pwoblematik ki poze nan epistemoloji oksidantal la tankou : obligasyon pou ajan kognitif la demontre ke konesans li jwenn lan se laverite, epi san paradòks la pa sanble konsène epistemoloji ayisyen an.
Selon sa James McClellan III (2010) rapòte nan istorik li fè sou kòkòday ant kolonyalis ak lasyans sou ansyen rejim, lè Ayiti te « La perle des Antilles »; kolon ewopeyen yo te kreye yon sosyete savant ki te gen renome entènasyonal epi ki t ap pouse gwo rechèch ak piblikasyon monte nan domèn sante ak syans natirèl pou fè machin kolonyal la mache; sosyete syantifik sa te rele : « Le cercle des Philadelphes ». Men dapre sa otè a dekouvri nan moman sa kolonizatè yo pat janm panse fonde yon inivèsite nan koloni an, malgre sete yon konsèp ki te gentan alamòd lakay yo ak nan kèk peyi afriken depi plizyè syèk
Lajounen jodi, ann Ayiti tout moun gen dwa gen opinyon sou tout bagay. Se yon sosyete kote w ka tande plizyè vwa ap pale ansanm. Tout metòd sanble valab pou pwodui konesans ki laverite. Pa genyen yon sèl otorite devan lakonesans. Pa egzanp, inivèsite ak inivèsitè yo pa vreman gen lavwa ochapit nan zafè k regade fonksyonman ak devlopman sosyete ayisyen an. M poko konnen eske se akòz kolon yo pat montre n enpòtans enstitisyon sa pou pwodiksyon lakonesans oswa se paske genyen de (2) epistemoloji (vizyon di monn) kap twoke kònn yo : afriken/endijèn ak ewopeyen nan peyi a depi tan lakoni? Depi apre lendepandans, tout kesyon sosyal oswa ki ijan pou devlopman nasyon an se nan literati (woman ak pwezi) yap analize yo e se yon bagay ki nòmal nan je tout ayisyen ak ayisyèn.
Alèkile, lè m konsidere tout sa m sot esplike piwo a sou epistemoloji ayisyèn an : plas pliralite nan metòd ayisyen/ayisyèn itilize pou chache konnen; lefèt ke pa gen dògmatis epi ni yon grenn lwa jeneral kap gouvène nan panse pèp sila; m ap mande tèt mwen kijan teyori anachis sou lakonesans (Feyerabend, 1979) te kapab ede m konprann epistemoloji sa lajounen jodi? Men m jan tou, m ap poze kesyon si se pa yon epistemoloji ki rive nan yon kafou kote li oblije konstwi tèt li pou pèmèt lasyans ak tout nasyon an alawonbadè rive pran yon lòt direksyon?
Sou pratik syans sikoloji ann Ayiti nan 21 inyèm syèk la
Ak fenomèn kolonyalis, esklavajis epi neyokolonyalis ki tabli kò l sou linmanite depi senk syèk, modèl panse mèt-esklav vin tounen nòm inivèsèl pou defini gwoup moun yo t ap eksplwate yo, epi tout lide ak konpòtman ki gen rapò ak Lafrik. Nan sans sa a, panse ayisyen an pa egzante. Ata menm lasyans, sitou filozòf syans moun (Emmanuel Kant, David Hume, Claude Levy-Bruhl, pou m site sa yo sèlman) gen men tranpe nan fè maspinay sou panse ak kilti pèp afwodesandan yo. Se te menmman parèyman nan sikoloji, ak tout sa k konsène sante mantal (Ani, 2013; Nobles, 1986).
Se pou rezon sa depi kèk tan, anpil gran pansè afwodesandan atire atansyon kominote syantifik la sou difikilte oswa echèk sikoloji ki santre sou loksidan an pou l panse sou moun ki gen eritaj kiltirèl afriken epi pou l bay lespri yo laswenyay yo bezwen. Otè yo plenyen de malè ki pandye sou tèt nou, lè espesyalis oksidantal chita lakay yo epi bati sistèm nozolojik (etid kritè pou defini maladi) epi itilize yo pou kole etikèt malad mantal ki bezwen tretman alòs ke se biznis ideyoloji ejemonik kolonyal k ap regle (Hickling & Hutchinson, 2000).
Sikyat ayisyen Louis-Mars (1906-2000), pitit teyorisyen kouran endijenis ak pyonye syans etnoloji ann Ayiti, te suiv tras papa l (Jean Price-Mars) nan sans sa a. Ak entèrè l pou Vodou epi mouvman dekolonizasyon, li deside envante yon konsèp ki rele Etnosikyatri (ethnopsychiatrie). Dapre li, se pa paske yon pèp pa gen tradisyon ekri ki byen kanpe ki pou ta fè pèp sa a pa gen konesans. Etnosikyatri se pitit syans sikyatri ki gen marasa l nan tout kilti kote gen moun (Mars, 1951; Raphael, 2010). Nan Amerik di Nò, otè afwodesandan yo deside goumen nan menm lanse paradigm afwosantris, anti-kolonyal la pou pèmèt eritaj afriken nan pratik syans sikoloji jwenn plas li bò tab la nan fason n ap konseptyalize epi trete tout sa k gen rapò ak fenomèn lespri epi konpòtman moun, sitou sa k gen orijin kiltirèl afriken (Nobles, 1986).
Dapre obsèvasyon ke m fè, e sou baz sa m konnen, li ra, sinon li menm enposib pou jwenn nan kourikoulòm kote y ap anseye sikoloji ann Ayiti, yon kou apa ki entwodui etidyan ak etidyant yo, oswa pèmèt yo espesyalize nan apwòch ki rele etnosikyatri ki te wè jou nan tèt yon ayisyen (Mars, 1951); men ke yon espesyalis Georges Devereux[5] (1908-1985) deside difize lakay li anfrans kote l pase pou fondatè paradigm lan.
Wade Nobles, yon sikològ sosyal afwoameriken, nan liv li ekri sou sikoloji afriken (1986), rapòte yon lis non ke etidyan ak etidyant ayisyen k ap resevwa fòmasyon nan inivèsite Ayiti, ap etidye tankou gwo pansè, poutan ki te patisipe ak travay yo nan ranfòse lide rasis ke moun ki gen koulè po fonse t ap sibi anba men ewodesandan. Nou vle pale de : Carl Gustave Jung (Sikanaliz), Francis Galton (Sikoloji entèlijans), Edward L.Thorndike (kouran beavyoris), Stanley G. Hall (Sikoloji devlopman moun), Mac Dougal (Sikoloji sosyal). Nou te ka ajoute toujou nan lis sa, anpil lòt syantifik syans moun ki trè popilè ke entèlèktyèl ayisyen renmen site, ki te dekri tout pèp ki gen kilti ki depaman ak ewodesandan, tankou èt ki enferyè nan zafè entèlijans ak emosyon/santiman. Ipotèz sou enferyorite mantal moun nwa oswa afwodesandan sa a, se souvan ak tès sikolojik, sitou sa k evalye entèlijans oswa kapasite entèlèktyèl ki debouche sou Kosyan Entèlèktyèl (Quotient Intellectuel) yo konn eseye konfime yo (Madhère, 1989; Nobles, 1986 ).
Nan sans sa a, nou panse ke syans sikoloji ann Ayiti dwe kite bèso ti bebe l ap dodo mea ladan an, epi sispann rete chita tann ke se espesyalis ki soti lòtbòdlo ki pou vin ba li otorizasyon pou louvri je l sou ijans ak enpòtans :
- Tip apwòch olistik ke epistemoloji afriken/endijèn ofri kòm premye remèd kont eskizofreni entèlèktyèl;
- Adaptasyon teyori sikolojik yo epi kreyasyon/validasyon zouti evalyasyon yo selon reyalite kiltirèl ayisyen an jan Cenat ak Derivois kòmanse fè l nan validasyon tradiksyon Kreyòl kèk zouti nan domèn sikopatoloji (2014, 2015);
- Itilize epi edike popilasyon an sou lamàn kèk pwodwi kiltirèl ayisyen :
- Lang Kreyòl pou avantaj li kòm lang matènèl nan aprantisaj an jeneral;
- Diferan mòd jwèt (teke mab, woule sèk, monte kap, wòslè, vèvè) pou ansèyman matematik ak matyè syantifik (Madhère, 1992, 2012); epi pou mete kanpe pwogram tretman ak estimilasyon kognitif ki ka ede konbat baboukèt nan lespri elèv lekòl ak tout lòt ajan kognitif k ap evolye ann Ayiti (Blanc, 2016).
Mwen konnen ke nan kou sikometri (evalyasyon sikolojik) ke yo anseye nan depatman sikoloji Ayiti yo, yo toujou avèti pwofesyonèl ki pral itilize enstriman y ap etidye yo, ke tès sa yo nan kòkòday ak lakilti, pwen d vi espesyalis ki envante yo a (Madhère, 1989; Sternberg & Gringorenko, 2004). Selon sa m konnen, depi goudoudougou 2010, anpil bèl jefò fèt, nan òganizasyon evènman ak piblikasyon syantifik sou konsekans sikolojik ak sikopatolojik evenman twomatojèn sa a (pou yon envantè piblikasyon sa yo, nou ka refere nou ak tèks : Blanc, 2015). Men, li enposib pou n ta jwenn yon tès (zouti sikometrik) ki pou evalye entèlijans timoun ak gran moun nan peyi a e ki pa enpòte. Tout se toujou zouti ki te elabore ak pwodui kiltirèl ansyen pwisans kolonyal yo, souvan ke yo kenbe nan vèsyon angle (Wechsler, 2014) oswa franse pou travay ak popilasyon ayisyen an, yon pèp afwokarayibeyen ki pale plis kreyòl. Alòs ke youn nan kondisyon estanda (san pati pri) pou administre yon zouti kon sa fòk li vini nan lang sa a ke moun lan pale alèz. M ap raple ke kapasite vèbal (konprann, pale, vokabilè, konseptyalizasyon) nan tradisyon oksidantal la, se youn nan konpozant entèlijans, menm jan ak sa yo rele vitès w ap sèvi ak enfòmasyon anviwònman w ba w pou reyaji (vitesse de traitement de l’information) (Wechsler, 2014; Sparov & Davis, 2000), poutan nan kilti ayisyen an nou toujou gen tan devan nou pou n regle tout bagay. Lekòl pa fòse timoun travay vit lakay nou. Dayè langaj popilè a fè diferans ant « lè blan ak lè ayisyen ». Epi nou jwenn konesans jeneral tou ki se yon konpozant kèk tès sa yo evalye ak konesans moun lan de dat istorik, domèn konesans epi kèk moniman nasyonal, elt (Wechsler, 2014). Enstriman sa yo pa ko janm pase nan paswa etid syantifik, ki demontre ke yo adapte (valid) nan kontèks sosyokiltirèl ayisyen an epi respekte estanda yo, jan yo te tabli l nan tradisyon oksidantal la ki ekspòte tès sa yo.
Sou kesyon sa a, gen travay espesyalis ayisyen, Doktè Serge Madhère, nan evalyasyon sikolojik depi plizyè dizèn lane. Madhère marye epistemoloji jenetik, kouran sosyo-konstriktivis (socio-constructivisme) ak konsèp epistemoloji peristilistik ki simante sou silo kiltirèl ayisyen. Kalte travay sa yo merite anpil atansyon ann Ayiti. Selon Madhère (2014), « apwòch epistemik peristilistik la vize pou wete baryè epi degaje pasaj toutotou konesans natirèl pou pèmèt chak moun, ki nòmalman dispoze, kòmanse dekouvri konesans ak sans, depi nan matris silo kiltirèl Ayiti a, jouk li rive aprann konprann chanjman (dinamik) nan lavi nou, alantou nou, ak listwa nou kòm moun ». Atravè plizyè piblikasyon ak kominikasyon syantifik, otè a mete anpil aksan sou nesesite pou yon lòt redefinisyon de nosyon entèlijans lan, ki ka pèmèt nou konsidere nan tout dimansyon yo reyalite sosyokiltirèl timoun k ap grandi nan kominote afwodesandan yo, tankou lakay nou (Madhère, 1989, 1992, 2012, 2014).
Dènye pawòl
Sa w pa konnen pi gran pase w… Men se mèt kò ki veye kò!
Si genyen yon reyalite sijè a pa metrize, ki egziste pa deyò; men li ka fè konfyans ak enfòmasyon sans li, ba li sou tèt li (kò ak lespri); paske pa gen moun ki ka konnen l epi pran swen tèt li pi byen ke pwòp li menm.
Mwen sot fè rale mennen vini sou konsèp teyori lakonesans ak lasyans, ke yo rele « epistemoloji ». Li difisil pou jwenn nasyonalite premye moun ki reflechi sou nosyon sa a, menm si gen otè ki fè kwè ke se yon ewopeyen ki te premye itilize neyolojis lan nan 19yèm syèk. Paske dapre virewon mwen fè nan dokiman sa yo ki deja disponib, m remake pa gen epistemoloji jeneral san epistemoloji rejyonal. Yon epistemoloji se pitit yon analiz ke chak pèp sou latè oswa yon syans akouche. Adjektif ayisyen apre konsèp epistemoloji a, nan fason mwen sot itilize l la, pa gen anyen awè ak kesyon jenetik. Men, sa mande pou n konsidere jeyografi nou, ansanm ak la kilti epi evènman istorik ki te rive nan lavi nasyon nou. Se tout faktè sa yo ki enfliyanse konpreyansyon ak esplikasyon nou sou monn ki viwonnen nou an, epi sou konpleksite kondisyon nou sou latè. Etandone ke ayisyen fè pati kòt fanmi Homo Sapiens, teyori nou devlope sou lakonesans gen trè ak fason lòt pèp sou planèt la wè kesyon an tou.
Apre tout sa nou sot pale sou relasyon ant epistemoloji ayisyen ak epistemoloji afriken ki bay tout modalite kognitif nan wout chache konnen valè (sinatirèl, natirèl, paranòmal); Èske nou ka krache sou itilite operasyonalizasyon modèl teyorik yo pou n devlope nouvo zouti, esplike pi byen reyalite nou epi pwopoze solisyon ki adapte ak pwoblèm kominote nou menm jan sa fèt nan tradisyon oksidantal la sitou nan sak regade pratik syans sikoloji? Repons ak kesyon sa pral depann de ki kote nou plase nan deba epistemolojik ki divize syantifik ki kwè nan jistifikasyon entènalis lakonesans (sou kont ajan kogntif la); ak sa k ta sanble plis rapwoche de pozisyon ekstènalis neyopozitivis (neo-positivisme) ki prefere konesans ki lokalize nan kontèks sosyal la e ki pase pa eksperyans senk (5) sans nou ban nou ak tout siyal nou kapte nan anviwonman nou (Ogungbure, 2013).
Referans
Ani, N.C. (2013). Appraisal of African Epistemology in the Global System. Alternation 20,1 (2013) 295 – 320 ISSN 1023-1757
Asante, M. & Mazama, A. (2005). Encyclopedia of Black Studies. London : Sage Publications. http://www.mawelulu.net/downloads/encyclopedia of black studies.pdf
Asante, M. & Abarry, A.S. (1996). African Intellectual Heritage. Philadelphia : University Press.
Asante, M. (1996). The principal issues in Afrocentric Inquiry. In Asante M. & Abarry, A.S. African Intellectual Heritage (p. 256-281). Philadelphia : University Press.
Bachelard, G. (1980). Epistemologie (3e eds). Paris : Les presses Universitaires de France.
Beauvoir, M. (2006). Herbs, and Energy : the holistic medical system of the Haitian people. In Bellegarde-Smith, P. & Michel, C. (113-133) (Dir). Haitian Vodou. Bloomington/Indianapolis : University Press.
Blanc, J. (2016). Et si la psychologie cognitive pouvait casser le mythe que le Kreyòl n’est pas une langue scientifique? In Piron, F., Regulus, S. & Dibounje Madiba, M.S. (dir). Justice cognitive, libre accès et savoirs locaux. (p. 249-264). Québec : Éditions science et bien commun.
Blanc, J. (2015). Evènement sismique de 2010 en Haïti et psychopathologies : facteurs de risques pré, péri et post-traumatiques. Thèse de doctorat de Psychologie. Université de Paris 13.
Browaeys, M.J (2004). Complexity of epistemology : Theory of knowledge or philosophy of science? Fourth Annual Meeting of the European Chaos and Complexity in Organisations Network (ECCON), 22-23 October 2004, Driebergen, NL.
Buck-Morss, S. (2000). Hegel and Haiti. Critical Inquiry, Vol. 26, No. 4. (Summer, 2000), pp. 821-865.
Cenat, J.M. & Derivois, D. (2015). Psychometric properties of the Creole Haitian version of the Resilience Scale amongst child and adolescent survivors of the 2010 earthquake. Comparative Psychiatry. Nov, Volume 63, Pages 96–104(2) : 388-95. doi : 10.1016/j.comppsych.2013.09.008
Cenat, J.M. & Derivois, D. (2014). Assessment of prevalence and determinants of posttraumatic stress disorder and depression symptoms in adults survivors of earthquake in Haiti after 30 months . J Affect Disord. Apr;159 : 111-7. doi : 10.1016/j.jad.2014.02.025.
Crosley, R. (2000). The Vodou quantum leap. Alternate realities, power, and mysticism. Saint-Paul, Minnesota : Llewellyn Publications.
Descartes, R. (1637). Discours de la Méthode. Paris : GF Flammarion.
Diop, C. A. (1981). Civilisation ou barbarie. Paris : Présence africaine.
Feyerabend, P. (1979). Contre la Méthode. Paris : Éditions du Seuil.
Hickling, F.W. & Hutchinson, G. (2000). Post-colonialism and mental health : Understanding the roast breadfruit. Psychiatric Bulletin, 24 : 94-95.
Hossain, F. M. A. (2014). A Critical Analysis of Empiricism. Open Journal of Philosophy, 4 : 225-230. http://dx.doi.org/10.4236/ojpp.2014.43030.
Hurbon, L. (1975). Le culte du vaudou. Histoire – Pensée – Vie. In Casalis, G. Davy, M.M., Gallay, P., Hurbon, L., Pâques, V. & Sinda, M. Croyants hors-frontières. Paris : Les Éditions Buchet/Chastel, 1975, 251 pp. Collection : Deux milliards de croyants.
James F. F. (1854). Institutes of Metaphysic, The theory of knowing and being. Edinburgh & London : Blackwood & sons.
Locke, J. (1690). An Essay Concerning Human Understanding. The Pennsylvania State University.
McClellan III, J.E. (2010). Colonialism and Science. United States of America : University of Chicago Press.
Mars, L. (1951). Nouvelle contribution à l’Étude de la Crise de possession. Psyché, revue internationale des sciences de l’homme et de psychanalyse, Maryse Choisy (Ed.), Paris, 6e année, numéro 60, octobre 1951, pp. 640-669. Texte repris dans l’ouvrage collectif : Les Afro-Américains (préface de Théodore Monod). Dakar, I.F.A.N., 1953, vol; in 4°.
Madhère, S. (2014). Lit, Lang, ak Silo Kiltirèl pou Levasyon ak Transfòmasyon Ayiti. Prezantasyon pou Jounen Entènasyonal Kreyòl. New York : Brooklyn College.
Madhère, S. (2012). Haitian Culture, Math-Science Instruction, & Maieutics. Paper Presented at the Conference on Educating Multilingual Haitian Children CUNY Graduate Center May 2012.
Madhère, S. (1992). Children’s game as teaching tools. June 1992, Finesse magazine 15.
Madhère, S. (1989). Models of Intelligence and the Black Intellect. The Journal of Negro Education, Vol. 58, No. 2 (Spring, 1989), pp. 189-202.
Nobles, W. (1986). African Psychology. California : Black Family Institute Publication.
N’Sengha, M. N. (2005). African Epistemology. In Asante, M. & Mazama, A. (Dir). Encyclopedia of Black Studies. London : Sage Publications, pp.39-44.
Ogungbure, A. A. (2013). Towards an Internalist Conception of Justification in African Epistemology. Thought and Practice : A Journal of the Philosophical Association of Kenya (PAK). New Series, Vol.6, No.2, December 2014, pp.39-54.
Piquionne, N. (1998). Lettre de Jean-François, Biassou et Belair. Annales historiques de la Révolution française, n°311, 1998. pp.132-139; doi : 10.3406/ahrf.1998.2095.
Raphaël, F. (2010). L’ethnopsychiatrie haïtienne : un enracinement dans l’histoire du pays. L’Autre. 2010-3 (Volume 11) DOI : 10.3917/lautr.033.0323.
Riopel, M. (2013). Épistémologie et enseignement des sciences. Université du Québec à Montréal. Disponib nan sit : https://sites.google.com/site/epistemologieenseignement
Sparrow, S.S. & Davis, S.M. (2000). Recent Advances in the Assessment of Intelligence and Cognition. J. Child Psychol. Psychiat. Vol. 41, No. 1, pp.117–131.
Sternberg, R.J. & Gringorenko, E.L. (2004). Intelligence and culture : how culture shapes what intelligence means, and the implications for a science of well-being . Phil. Trans. R. Soc. Lond. B (2004) 359, 1427–1434 doi :10.1098/rstb.2004.1514
Tavarès P. F. (2006). À propos de Hegel et Haïti. Lettre de Pierre Franklin Tavares à Jean Ristat. L’Humanité. Samedi, 2 décembre, 2006.
Vonarx, N. (2008). Vodou et pluralisme médico-religieux en Haïti : du vodou dans tous les espaces de soins. Anthropologie et Sociétés vol.32, no 3 : p. 213–231.
Wechsler Intelligence Scale for Children®-Fifth Édition. (WISC®-V) (2014).United States of America : Pearson.
- http://www.cnrtl.fr/definition/Science ↵
- Yon pèp nan preistwa ki t ap viv nan Lès Afrik e ki vin pran avans sou lòt pèp nan domen teknik ak atistik. ↵
- Filozòf ki t ap viv nan menm peryòd ak gwo filozòf Sokrat ki te konn pale ak fè rezònman, e ki te konn vann ansèyman filozofik yo pou kòb. ↵
- Remak pèsonèl. ↵
- http ://www.ethnopsychiatrie.net/Pratiquer_l'ethnopsychiatri.htm ↵


c: text/html

text:
Dapre Prezidan Chanm Sena a, Joseph Lambert, rankont sa a antre nan kad yon evalyasyon sou refòm nan Konsèy Elektoral Pwovizwa avan pou pèmet yo dekouvri kantite efò ak estrateji manm konsèy yo te deplwaye pou yo te kapab abouti ak rezilta dènye travay elektoral yo.
Senatè Lambert swete jan de rankont sa yo fèt avèk lòt sektè òganize nan lavi nasyonal la tankou pati politik, etidyan ak nan kad pi elaji tankou o nivo chanm Sena ak Depite.
Senatè Lambert di tou rankont sa yo enpòtan nan objektif pou abouti ak kreyasyon Konsèy Elektoral Pèmanan an.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ki jan yo ajoute yon kronomètr nan ekran an fèmen iPhone ak tweak la Stoppur
Créateur yo nan Cydia tweak jailbreak yo souvan lage ekstansyon ki ajoute eleman itil nan ekran an fèmen iOS. Sepandan, jouk koulye a, pa gen moun ki ofri yon solisyon yo montre kronomètr la sou ekran an fèmen.
Koulye a, yon nouvo jailbreak tweak pral fè sa sèlman Stoppur.
Apre enstale ekstansyon an, yon atik ki gen menm non an ap parèt nan aplikasyon an Anviwònman estanda. Pèmèt ou yon ti kras Customize gade nan ekran an fèmen. Gen plizyè switch nan konfigirasyon an anviwònman: Sou - byen vit aktive ak dezaktive tweak la, Ranplase LS gade Li fè kronomètr la gwo ak mont lan piti, sinon li ta opoze an. Genyen tou ajisteman amann nan pozisyon nan kronomètr nan sistèm nan kowòdone.
Ajisteman an disponib sou cydia pou $ 0,99.
Ale tou:
Ki jan yo aktive mòd nan "pa deranje" soti nan ekran an fèmen.
Kòman ou kapab jwenn aksè konplè nan kontwòl jwè soti nan ekran an fèmen.
Ki jan yo configured nenpòt atik sou ekran an fèmen.


text:
Repiblik Dominikèn se pi popilè pou lemonn antye ak plaj pafè li yo ak otèl abondan ap travay sou sistèm nan tout enklizif. Isit la nou vin isit la pou jou ferye plaj soti nan tout mond lan ak, nan kou, Repiblik Dominikèn se yon direksyon pi renmen pou Newlyweds yo, planifikasyon myèl yo.
katrevendis pousan nan otèl yo nan Ranpiblik la Dominikèn travay sou "tout enklizif" sistèm nan, men pou myèl ou nou rekòmande pou gade nan otèl yo nan granmoun sèlman, t. Pran sèlman granmoun ak koup sèlman. Nan otèl sa yo, tout bagay se kreye sèlman pou jou ferye amoure ou yo.
prèske tout 4-5 * otèl nan Repiblik Dominikèn an devlope ofri espesyal pou envite yo ki te vin nan VILI myèl.
Ofri espesyal yo se divès degre nan apèl la. Pafwa otèl ofri Newlyweds nan sal la oswa yon sipriz bèl nan chanm nan rive, men gen kèk ofri yo etone plezant, pou egzanp, Sekrè Hotel Royal Beach Punta Kana bay Newlywed manje maten ak chanpay nan sal la, diven, fwi ak yon rabè sou tretman an, diven, fwi ak yon rabè sou tretman an .
Nou ak anpil atansyon kontwole tout ofri yo soti nan otèl ak ak kè kontan enfòme kliyan nou sou pi enteresan an nan yo.
Li enpòtan tou ke nan Repiblik Dominikèn ou ka vole tout ane an, move tan nan kwen sa a se pratikman pa gen okenn k ap pase, ak tanperati a pa tonbe anba a 25 degre tout ane an.
nan peyi a pa gen anpil antikite enteresan oswa monastè kote ou ka ale nan yon toune, se konsa monotone a nan jou ferye yo plaj brightened amizman sa yo kòm plonje, windsurfing, plonje anba dlo, gòlf, mache sou yatch la nan lòt zile, kazino ak klib lannwit. Pifò nan sa yo amizman yo disponib dirèkteman nan otèl, paske Otèl Repiblik Dominikèn yo se konplèks gwo ak devlope enfrastrikti. Anpil fwa, yo konpoze de otèl plizyè, okipe yon teritwa kominoma, ki se pa toujou posib jwenn alantou ak pandan rès la.
nan revizyon nou an, nou kolekte pi gwo detache otèl yo Dominikèn, kwè m ', gen ki kote yo jwenn pèdi. :)
Hotel Paradisus Punta Cana sitiye nan sant la nan Bavaro Beach, Se konsa, si ou pa gen entansyon chita nan otèl la, Lè sa a, soti isit la nan sant la touris yo ale sèlman 5 minit pa taksi. Sepandan, nou pa asire w ke ou pral bezwen li: Gen 7 restoran sou teritwa a, 9 ba, 6 pisin, literalman penetrasyon teritwa a nan, ki pèmèt ou jwenn tou de fè bwi ak klè kote. Lovers nan pati yo fè bwi ka raz isit la: Malgre lefèt ke nan aswè yo nan otèl la gen yon disko, animasyon an se prèske absan.
sou otèl sa a, nou te deja di sou youn nan pi bon an nan Repiblik Dominikèn pou. Yon avantaj enpòtan se ke se otèl la ki fèt pou yon rès plis demokratik, li pa chèche 4 zetwal yo. Men, gen 6 restoran sou sit (3 nan yo A'la Carte), kafe, 5 ba, 3 pisin. Teritwa a tèt li merite atansyon separe - Pavlin ak Flamingo mache sou chemen anpil ak kò dlo. Gen kèk chanm bezwen renovasyon, se konsa nou rekòmande pou bay preferans nan sal la kategori siperyè.
Repoze de Saint Petersburg - Tours levasyon soti nan dirijan Operatè touris - Tez Tour - Tez Tour - Pak Gwoup - Pegasus - Coral Vwayaj - Twi
Dominikèn resorts yo se pi popilè sitou pou plaj pitorèsk yo nèj-blan, klima favorab ak otèl ak nivo sèvis segondè. An menm tan an, li se 4 zetwal otèl ki nan gwo demann nan mitan touris ak Larisi. Ann eseye fè yo yon ti Rating ak revizyon touris pral chwazi pi bon an!
Hotel Karayib Club Princess Beach Resort & Spa sitiye sou pi popilè Bavaro Beach la jis 25 kilomèt nan Punta Kana Ayewopò Entènasyonal.
Otèl la ofri gwo opòtinite pou amizman, espò, ak jis yon jou ferye ap detann - yon plaj lajè bèl se toujou a jete ou!
Pran swen isit la satisfè ak byen divès. Lè restoran yo prensipal yo fèmen pandan jounen an, ou ka manje nan yon Kafe, kote w ap jwenn krèp ak lòt boulanjri, osi byen ke kafe ak te. Isit la ou ka jwi plizyè kalite krèm glase - natirèlman tout bagay se gratis, kòm otèl la ap travay sou sistèm nan tout enklizif.
Chèche konnen enfòmasyon sou otèl yo pi byen nan peyi Lejip 5 zetwal Rating pi byen otèl yo moun peyi Lejip, otèl yo pi byen pou rekreyasyon ak timoun yo, pi bon otèl nan Charelsha. Foto.
Sunrise Royal Makadi Resorselect 5, ZANTRAY nan peyi Lejip, Mukhafase Lanmè Wouj, Makadi Bay pri, deskripsyon, revize, foto. Tophotels enfòmasyon Rating nan otèl, ki baze sou opinyon yo nan espesyalis biznis touris ak revizyon touris.
ZANTRAY nan Yekaterinburg, pi bon pri otèl, foto, deskripsyon anpil enfòmasyon itil ak opsyon vwayaj pou bidjè Tripmydream ou
Hotel Liv Elbrus nan pri konpetitif. Konparezon nan kòmantè, foto ak klasman plase sou sit entènèt ofisyèl biletyplus.ru la. 19 objè nan katalòg la.
Gwo seleksyon nan otèl nan Essentuki. Ofri aktyèl, deskripsyon ak disponiblite chanm, foto, revize ak Essentuki, ki gen ladan apatman pou lokasyon ak sektè prive a.
Sit entènèt la ofisyèl pou vant lan nan bon nan Feodosii a nan Crimea Otèl. Pri ofisyèl pou Avril 2021 san entèmedyè
28 Otèl Fujaire Rating jiska 10 pi bon ofri soti nan Tez Tour pou yon pri nan 24098 rubles.
Li revize sou otèl yo pi byen Gelendzhik, Larisi. Jwenn plis pase 51 milyon dola revize otèl sou booking.com.
Se kabann ak manje maten sezi nan Cappadocia sitiye nan Gorem, 10 km soti nan Avanos. Li prezante yon jaden ak gratis Wi-Fi. Chanm yo gen yon teras, ...
Planifye yon vwayaj nan revize Latiki pral ede w chwazi opsyon ki pi bon aranjman nan mitan 27 otèl nan gayauk. Fasil ak sekirite rezèvasyon san frè adisyonèl
Pi bon ZANTRAY nan Lagrès pa Rapò Prix Kalite Hotel Dekri teren Enfòmasyon Zòn ZANTRAY sou Tours kat jeyografik nan Rekòmandasyon Lagrès pou chwa pou yo otèl nan Lagrès Pi bon ZANTRAY nan Lagrès pa bon jan kalite pri pi bon
Rasanble nan yon sèl kote otèl yo dernye ak-wo kalite, desen ak otèl Tbilisi.
Chanm liv nan otèl yo pi byen nan Gurzufa 2021 yo detann nan Crimea a tout enklizif, ak yon pisin, ak manje, sou liy lan premye sou bò lanmè a, ak plaj la, bon mache prive mini, jou ferye ak timoun pri ak kontak sou sit la
Top 8 pati yo nan kodenn naberezhnye chelny. Top 8 Jèn Otèl nan peyi Turkey nan 2020, otèl yo kodenn pi byen pou Rating jèn kounye a.
Pa vote, otèl yo pi byen nan plizyè rejyon nan Ongri pou 2017 te chwazi yo. Yo te vin Bambara Hotel, DLIBB ak THERMAL HOTEL VISEGRD.
Karakteristik nan otèl amame. Pri manje, sèvis ak ke trik nouvèl ti lè rezoud nan otèl la
An fevriye 2018, mwen te fè yon vwayaj etonan nan kè a nan Siberia City nan Krasnoyarsk, rete m an li te dire de jou, men mwen te vle li yo dwe konfòtab ak memorab, se konsa mwen te chwazi yon nouvo travay depi 2013, Hilton Jaden Inn Hotel sou Molokov Street, 37.
ZANTRAY yo pi byen nan abudabi 5 zetwal nan pri minim, yon gwo seleksyon nan opsyon akomodasyon. Seleksyon ak anrjistreman nan senk otèl zetwal nan abudabi.


text:
Nan yon vòt nan douvanjou jedi 9 mas 2017 la, Repibliken nan Chanm Reprezantan an ranpòte yon viktwa lejislatif pandan yap chache wete e ranplase pwogram swen sante ansyen prezidan Barack Obama a pandan gen opozisyon kap monte nan mitan pati a menm kont li.
Apre 18 èd tan deba, komisyon “Voies et Moyens” nan Chanm Reprezantan an aboli penalite taks ke Affordable Care Act (Lwa sou Swen Abòdab) la te enpoze sou moun ki pa t achte asirans sante.
Konsa vòt la ki soti 23 kont 16, ki te ale selon pati ke depite yo reprezante, te enpòtan paske li aboli pati nan lwa a ki te plis degoute Repibliken yo.


text:
- Nordwind Airlines pral lanse yon vòl tou pou anove depi 18 Out.
- Nordwind Airlines pral lanse yon vòl pou Frankfurt am Main soti nan Out 19.
- Vòl pou anove pral fèt chak semèn nan mèkredi ak Frankfurt am Main nan jedi.
Northern Capital Gateway, konpayi jesyon nan Pulkovo Ayewopò nan Saint Petersburg, Larisi te anonse ke konpayi asirans lwazi Ris Nordwind Airlines pral lanse vòl dirèk soti nan Ayewopò Pulkovo a Stuttgart Almay la kòmanse sou Out 22, 2021.
"Sèvis lè a ant Saint Petersburg ak Stuttgart ap louvri soti nan Out 22 nan dimanch. Tan vòl la pral sou twa èdtan, "konpayi an te di.
Sa a se yon nouvo destinasyon pou ayewopò an depi lè yo te entwodwi restriksyon koronavirus ki gen rapò, sèvis pou la près nan Northern Capital Gateway te di.
Nordwind Airlines pral lanse tou de plis vòl pwograme nan Almay, nan anove soti nan Out 18 ak Frankfurt am Main soti nan Out 19.
Vòl pou anove pral opere chak semèn nan mèkredi ak Frankfurt am Main nan jedi.


text:
Nouvo rezilta sondaj pibliye pa CDC yo montre yon gout 29 pousan nan jèn vaping soti nan 2019 a 2020, yo pote l 'nan nivo dènye wè anvan 2018. Natirèlman, CDC a ak FDA te chwazi yon lòt fason yo prezante rezilta yo.
Rezilta yo chwazi (men se pa done yo te soti nan) yo te fè pati yon rapò CDC pibliye 9 septanm - menm jou sa a ki te dat limit la pou manifaktirè vapè yo soumèt Premarket Tabak Aplikasyon oswa retire pwodwi yo soti nan mache a. Done yo ap disponib, ansanm ak yon analiz de tout rezilta yo, nenpòt moman nan mwa desanm.
Itilize sot pase-30 jou (yo rele sa "itilize kounye a") pami elèv lekòl segondè yo te tonbe de 27.5 pousan pou rive 19.6 pousan, e gout nan mitan lekòl presegondè yo te menm pi dramatik, de 10.5 a 4.7 pousan. Sa se yon bon nouvèl, pa vre? Oke ...
"Malgre ke done sa yo reflete yon bès nan itilizasyon aktyèl e-sigarèt depi 2019," analis yo CDC ak FDA ekri, "3.6 milyon jèn US toujou kounye a itilize e-sigarèt nan 2020, ak nan mitan itilizatè aktyèl, plis pase uit nan 10 rapòte lè l sèvi avèk e-sigarèt aromatize. "
Otè yo sijere ke paske pwodwi aromatize toujou egziste, vaping jèn timoun pa janm pral lage nan yon nivo (zewo) ki pral satisfè CDC a mande ak FDA tabak kontwòl poohbahs. Se konsa, rapò a ale nan gwo detay sou preferans yo gou nan itilizatè sa yo okazyonèl, remake ke fwi, rekòt pye mant, ak mentol yo se kalite yo gou ki pi popilè nan mitan tout jèn vapè. Enplikasyon ki gou itilizasyon kondwi pa adolesan se fatigan, men kèk nan analiz la se enteresan.
Pou egzanp, nan mitan "itilizatè aktyèl la nan gous aromatize ak katouch, ki pi souvan itilize kalite gou yo te fwi (66,0%; 920,000); mant (57,5%; 800,000); mentol (44,5%; 620,000); ak sirèt, desè, oswa lòt bagay dous (35.6%; 490.000). "
Men, Juul Labs, ki fè sa ki sipozeman vape ki pi popilè nan mitan adolesan yo, te retire gous fwi yo nan mache a plis pase yon ane anvan sondaj la te fini. Okenn nan lòt gwo manifaktirè legal yo nan gous prefill te vann pwodwi fwi- oswa sirèt-aromatize nan moman sondaj la swa. Sa sijere ke yon gwo moso nan "itilizatè aktyèl" yo te vaping gri- ak pwodwi nwa-mache tankou gous Juul-konpatib fèt pa manifaktirè san otorizasyon.
"Osi lontan ke nenpòt e-sigarèt aromatize yo rete sou mache a, timoun yo ap jwenn men yo sou yo epi nou pa pral rezoud kriz sa a," te di Kanpay pou Tabak Prezidan Timoun gratis Matthew Myers. Natirèlman, ki aplike nan mache nwa a tou. Pwoyibisyon nan gou pa pral mennen nan Abstinans, jis nan acha nan sous nouvo ak dout.
Rapò CDC a fè yon pwen nan mansyone ke itilize pwodwi jetab te grandi soti nan 2.4 pousan nan 2019 a 26.5 pousan nan 2020-yon ogmantasyon 1,000 pousan!-San yo pa eksplike ke pwodwi sa yo te lajman yon repons sou mache nwa a desizyon fabrikan gous legal yo 'lage gou, epi pita nan desizyon FDA a bay priyorite ranfòsman kont pwodwi ki baze sou gous. (Gen yon teyori konspirasyon amizan ki sijere desizyon FDA a egzante vape jetab soti nan janvye 2020 li yo ranfòsman konsèy te yon eksperyans yo wè si mache a vape ilegal ta reponn byen vit. Li te fè.)
Liy anba la se ke lekòl segondè vaping tonbe pa sou yon twazyèm, ak lekòl presegondè vaping pa plis pase mwatye. Lefèt ke plis pase 80 pousan nan adolesan itilize pwodwi vaping aromatize se yon aran wouj, paske nou deja konnen ke pifò granmoun vapè tou prefere gou ki pa tabak, e ke gou yo pa youn nan rezon prensipal ke timoun yo eseye vaping.
Gen lòt pwoblèm ak NYTS yo sou kote nan mani a ak gou. CDC te retire kesyon espesifik sou vapè Cannabis nan sondaj la, kite patisipan yo deside si kesyon yo aplike nan tou de THC ak vape nikotin. Nou pa konnen ki jan anpil nan timoun yo pran sondaj la se THC vapers, paske CDC a sipoze yo ap tout vapot nikotin, ak rapò rezilta yo tankou si yo ye.
Li ta ka ke pè (trè sansib) nan ilegal THC vape katouch yo ki te koze "EVALI" pouse anpil lekòl ki gen laj Cannabis lwil vapè yo sispann sèvi ak pwodwi sa yo. Nou jis pa konnen ki jan gwo yon pati ilegal vapè lwil oliv hash te jwe nan 2018-19 "jèn vaping epidemi an," men nou konnen ke pwodwi sa yo te rapidman pran nan popilarite nan mitan itilizatè Cannabis jèn pandan peryòd sa a anpil (2017-2019 ).
Yon lòt pwoblèm ak rezilta preliminè yo: CDC deside pa bay preliminè 2020 figi fimen. Ane pase a-30 jou itilize sigarèt tonbe nan yon tout tan ki ba nan 5.8 pousan pou elèv lekòl segondè, ak jis 2.3 pousan nan mitan lekòl presegondè. Èske tandans sa a te kontinye nan 2020-oswa te fè n bès nan vaping lakòz yon ogmantasyon korespondan nan fimen sigarèt mòtèl? Nou pa pral konnen jouk nenpòt moman nan mwa desanm, paske pou kèlkeswa rezon, CDC pa t 'vle nou wè rezilta sa yo kounye a.
"Tradisyon an" nan divilge rezilta pasyèl preliminè soti nan NYTS la te kòmanse nan 2018 pa Lè sa a-FDA Komisyonè Scott Gottlieb, ki moun ki te vle montre yon bagay konkrè nan do moute reklamasyon li ke yon "twoublan" jèn vaping tandans te sou pye. Men, li te pase mwa mete sèn nan anvan yo pwodwi nimewo nan do lach pale l 'yo.
"Mwen kwè ke gen yon epidemi nan itilize jèn yo," Gottlieb te di nan, 11 septanm 2018. "Nou gen bon rezon ki fè yo tire konklizyon sa a ki baze sou tandans yo ak done ke nou te wè, kèk nan yo ki se toujou preliminè epi yo pral finalize nan mwa kap vini yo epi prezante piblikman. "
Gottlieb menase yo entèdi pwodwi aromatize ak rale pi popilè c-magazen gous la vapes sou mache a. Yon semèn pita, FDA te anonse yon nouvo kanpay medya anti-vaping. Mètrès la se te yon komèsyal televizyon Slick rele "epidemi," ki lespri yo briyan nan biwo a kontwòl tabak nan FDA a aparamman kwè ta fè pè frison-k ap chèche jèn lwen vaping.
Ki sa ajans yo pa t 'fè-paske yo pa t' vle to-te bay kontèks. Prèv la nan yon epidemi tèt chaje te lajman ki baze sou sot pase-30 jou itilize, ki se yon estanda ézitan ki mezire konpòtman dwòg pwoblèm. Sèvi ak yon bagay yon fwa nan dènye mwa a se diman prèv ki montre itilize abityèl, se pou kont li "dejwe." Li ka montre pa gen anyen ki plis twoublan pase yon kapris.
Analiz ak anpil atansyon nan rezilta NYTS 2018 pa chèchè nan New York University (ak lòt inivèsite) te montre ke jis 0.4 pousan nan patisipan yo sondaj pa janm te itilize lòt pwodwi tabak ak vaped sou 20 oswa plis jou nan yon mwa. Nan lòt mo, ki pi souvan vapè lekòl segondè te deja fimen.
"Vaping ogmante nan mitan jèn Ameriken yo nan 2018 sou 2017. Ogmantasyon yo karakterize pa modèl ki ba [sot pase-30 jou] vaping frekans ak segondè poly-pwodwi itilize, ak yon prévalence ki ba nan vaping nan mitan pi souvan men tabak naif vapers," otè konkli.
Lè NYTS 2019 la te montre yon lòt ogmantasyon, de 20,8 a 27,5 pousan, repons terib otorite yo ak medya yo te previzib; li te reyèlman jis memwa nan misk. Men, istwa a pa t 'chanje. Yon gwoup akademik Britanik ki te gade rezilta tou de sondaj CDC 2018 ak 2019 yo te dakò ak analiz gwoup NYU la.
"Itilizasyon souvan ki te fèt nan 1.0% nan itilizatè otreman tabak nayif nan 2018 ak 2.1% nan 2019," yo te ekri. "Pami otreman tabak nayif sot pase-30-jou e-sigarèt itilizatè yo nan 2019, 8.7% rapòte bzwen ak 2.9% rapòte vle itilize nan lespas 30 minit nan reveye."
Rezilta sa yo pa endike ke timoun yo "branche" oswa "dejwe," kòm Kanpay la pou Tabak-Free Kids ak Inisyativ verite twonpèt nan degaje laprès yo. Itilize sot pase-30 jou a reprezante sitou eksperimantasyon, pa itilizasyon abityèl. "Depandans" pa frape o istorik yon ane ak gout 30 pousan pwochen an - men kap jivenil regilyèman monte ak tonbe rapidman nan modèl jis tankou sa.
Verite a Unspoken se ke adolesan Ameriken pa vape nenpòt ki pi souvan oswa plis entans pase sa yo ki soti nan UK a oswa nenpòt lòt kote. Men, otorite ameriken yo defini vapè adolesan nan yon fason ki gen entansyon pwovoke laterè nan granmoun. Epi osi lontan ke yo ap kapab reyalize efè a gen entansyon, pa gen anyen ki gen anpil chans chanje.


text:
Ekstenksyon di sé lèspès
An byoloji ké an ékoloji, èstenksyon-an sa disparisyon total-a di roun lèspès oben di roun group di takson, ki ka rédjwi ensi byodivèrsité-a.
Atravè évolisyon-an, di nouvèl lèspès ki ka aparèt pa processus-a di èspésyasyon-an — koté di nouvèl varyété di lòrganism-an ki ka émèrjé é ka dévlopé yé kò lò yé sa kapab di trouvé é d'èsplwaté oun nich ékolojik — é dé lèspès ki ka disparèt lò yé pli kapab di sirviv annan dé kondisyon ki ka chanjé oben fas à roun konkirans ki yé pa pouvé afronté.


text:
Malerezman, li te plis pase yon mwa depi Ouragan Maria devastatè, ki te detwi PòtorikoAn reyalite, li kite prèske tout teritwa a koupe epi san elektrisite.
Elon Musk te di ke li te vle ede zile a rebati rezo kouran elektrik ou, yon bagay nou pral gen pou wè. Pou kounye a, Tesla kòmanse kenbe pawòl li e li deja enstale yon sistèm enèji solè nan yon lopital.
Tesla te enstale yon rezo panno solè ak pil Powerwall nan Lopital Timoun yo nan vil San Juan. Anplis de sa, Musk gen pèsonèlman bay $ 250.000 pou ede sitwayen Pòtoriko yo.
Sistèm lan te konstwi nan tan rekò. Li te pran apèn yon semèn enstale tout la panno ak pilDapre kòmante youn nan manm konsèy administrasyon lopital la.
Konpayi a di sistèm lan nan lopital pedyatrik la se jis premye nan plizyè pwojè menm jan an. Gouvènman Pòtoriko a te trè rekonesan anvè Elon Musk paske li te ede popilasyon sivil la.
By Gouvènè Rossello:
"Mwen remèsye Tesla pou chwazi sit sa a paske anpil timoun vilnerab depann sou li. San enèji, anpil pa ta kapab resevwa tretman medikal yo. "
Enstalasyon kadriyaj solè Tesla nan Lopital del Niño vini kèk jou apre ansyen gouvènè Puerto Rico, Alejandro García Padilla, afiche yon tweet nan ki li te montre kondisyon yo nan kote yo ye ale nan bay pasyan nan anpil nan Puerto Rico. Nan foto a ki te vin viral nou ka wè doktè opere lè l sèvi avèk flach la nan smartphones yo wè.
Koulye a, nan yon mwa apre pasaj la nan Siklòn Maria, plis pase 2,5 milyon moun nan Puerto Rico (nan 3,4 milyon ki abite zile a) yo toujou san elektrisite ak san yo pa kominikasyon.
Gogole ak AT&T
Lòt konpayi tankou Google oswa AT & T ap travay tou retabli koneksyon elektrisite ak espesyalman mobil entènèt sou zile a.
An reyalite, Alfabèt te asosye avèk AT & T pou ede konekte sitwayen yo, lè l sèvi avèk balon lè cho Pwojè Loon a (devlope pa divizyon X Konpayi li yo) ak rezo LTE nan operatè telefòn. Kounye a, balon yo an premye yo te pran koupe soti nan baz lansman yo, nan eta a nan Nevada.
Balon Pwojè LoonSelon konpayi an, yo ka kouvri jiska 5.000 kilomèt teritwa. Pou pati li yo, AT&T asire ke yo te deja jere retabli aksè entènèt nan 60% nan popilasyon an nan Puerto Rico, men gen toujou travay pou fè. Anplis de aksè entènèt, anpil efò toujou nesesè pou rezoud pwoblèm ak echèk nan rezo elektrisite a sou zile a, espesyalman pou anpeche yon bagay tankou sa rive ankò.
Lòt Pwojè Tesla (Powerwall)
Powerwall se yon batri nan konpayi an Tesla Enèji, yon sipòtè US nan Tesla Motors. Batri Powerwall yo rechargeable pou itilize kay ak ti endistri yo. PPou pi gwo enstalasyon Tesla ofri a Powerpack ki ka scaled endefiniman yo rive jwenn kapasite GWh
HYPERLOOP
Hyperloop se non komèsyal ki anrejistre pa konpayi transpò aewospasyal SpaceX, pou la transpò pasaje ak machandiz nan tib vakyòm a gwo vitès.
Chema orijinal Hyperloop la se te yon lide ki te fè piblik nan yon dokiman konsepsyon preliminè nan mwa Out 2013, ki gen ladan yon wout teyorik nan zòn nan nan Los Angeles nan zòn San Francisco Bay, pou pifò nan vwayaj li paralèl ak Interstate 5. Preliminè analiz endike ke tan an estime pou tankou yon wout ta ka Minit 35, sa vle di ke pasaje yo ta travèse wout la 560-kilomèt nan yon vitès mwayèn nan alantou 970 km / h, ak yon vitès maksimòm de 1.200 km / h.
SpaceX
SpaceX te fonde nan mwa jen 2002 pa Elon Musk revolusyone teknoloji espas, ak objektif final la nan pèmèt moun yo viv sou lòt planèt yo.
Li te devlope Falcon 1 ak Falcon 9 wokèt yo, ki te bati ak objektif pou yo te réutilisables machin lansman espas. SpaceX te devlope tou veso espasyèl dragon an, ki te lanse sou òbit pa machin lansman Falcon 9. SpaceX konsepsyon, tès ak fabrike pi konpozan nan-kay la, ki gen ladan motè fize Merlin, Kestrel ak Draco.


text:
Etabli an 1989, YouYou (Group) Metal atache gwo enpòtans nan ekspansyon an ak amelyore kalite pwodwi ak ekipman. Nou te avanse domestik fil desen, fè klou, galvanizasyon, tretman chalè, tretman sifas ak ekipman pwoteksyon anviwònman, ki satisfè nòm ofisyèl pwoteksyon anviwònman nasyonal la ak sitou angaje nan klou siman.
Pwodwi prensipal la gen ladan klou asye nwa, klou konkrè, klou fil komen, klou twati, vis jips, chipborad vis, fil galvanised, fil nwa rkwit, pvc-kouvwi fil, fil fil, razwa fil fil, Nerjaveèi asye fil, sik manchèt ak divès kalite may fil, elatriye vann byen nan tout peyi a, yo se 70% nan pwodwi a ekspòte nan tout lòt peyi sou nan mond lan, tankou Ewòp, Amerik, Lafrik, Mwayen Oryan an ak Azi Sidès, elatriye.
Tout anplwaye YouYou (Group) metal yo nan 2020 ap fè efò pou reyalize objektif 600 milyon yuan pou chak ane valè pwodiksyon anyèl la nan twa zan ak atant ak pasyon.


text:
Mesaz Prezidan Faure a lokazyon Lazournen Enternasyonal bann Dimoun Aze
01 October 2020 | Community Development
Ozordi I en zour spesyal kot nou isi Sesel e lemonn antye pe selebre lazournen pour enn bann group pli enportan: nou bann dimoun aze. Sa se en group kin travay avek kouraz, devouman ek determinasyon pou anmenn nou Sesel kot I ete ozordi.
Pandan ki nou selebre sa lazournen, fodre nou pran kont bann difikilte ki nou bann dimoun aze I pas ladan ozordi, menm kin annan bokou devlopman dan pei. Zot pli vilnerab dan lasosyete, sirtou pandan sa pandemik COVID-19.
I enportan ki nou pran byen swen avek nou bann dimoun aze, ki zot ganny tou zot bann bezwen ek servis debaz, pour ki zot viv en lavi dan konfor e zouir zot bann lakonplisman ki zot in fer pour pei, pour zot kominote, e pour zot fanmir. I enportan ki nou promouvwar zot byennet e fer sir ki zot pa ganny met alekar. Fodre ki nou annan bokou respe, pasyans, e sirtou lanmour pou nou bann dimoun aze.
I sagrinan, me vre, ki dan nou sosyete, mon aprann avek diferan lazans ki I annan nou bann dimoun aze ki pas dan bann labi. Sa ki abiz nou bann dimoun aze pe detri fabrik nou sosyete e aflebir nou nasyon.
Fodre ki nou pran kont ki se nou bann dimoun aze kin zwe en rol pou fer nou grandir, kin kontan nou, e menm sonny nou. Aprezan I nou tour pou rann zot sa servis e fer sir ki zot dan dibyen e promot zot byennet. Akoz se atraver zot ki nou la ozordi.
Bann dimoun aze I annan bokou ki zot ankor kapab fer pou pei e pou zot fanmir, par egzanp donn bann bon konsey atraver zot bann leksperyans lavi. Alor I enportan ki nou ekout zot lavwa e respe zot.
I enportan ki nou pa bliy zot lenportans e zot valer, e sa I enn bann rezon ki sa lazournen enternasyonal pou bann dimoun aze I egziste. En lazournen pou nou selebre e remersye nou bann dimoun aze dan lasosyete.
Pandan sa pandemik, I enportan ki nou donn bokou latansyon nou bann dimoun aze, menm si nou napa okenn lyen familyal.
Nou bann dimoun aze dan lasosyete mon le swet zot bonn fet, e mersi pou tou sa ki zot in kontribye e fer pour nou pei Sesel.


text:
Otrich, ke peyi bon nan Ewòp santral ki tèt endèks la k ap viv, te toujou atire vizitè ki soti nan peyi Zend. Rezon ki fè yo? Bote natirèl li yo, istwa mizik, ak kilti, nan non kèk, fè bagay sa yo fè nan Vyèn yon plezi.
2020 se ane a nan anivèsè nan non gwo nan mond lan mizik, ki soti nan Beethoven Mozart, ki se asire w ke ou ankouraje plis touris nan atizay la ak kilti genre nan tèt pou Vyèn, kapital la nan Otrich. Vil sa a renome pou rezèv dlo li ki soti nan sous natirèl, ak nan mond jodi a, vil la òganize dè milye de reyinyon chak ane.
Peyi a nan Otrich se lakay yo nan pak amizman, zoo, ak mize, asire w ke ou envite prezans nan tou de jèn ak jèn yo nan kè.
Yon ekip pwofesyonèl touris ansyen soti nan Vyèn, Tirol, ak Swarovski te nan peyi Zend dènyèman, di komès la ak medya ke menm jan Otrich se deja popilè, destinasyon anpil ak atraksyon kontinye ajoute enstalasyon se pou li plis kote egzibisyon oswa avni konvansyon. Ogmante sa a pran plis modèn sou touris, se peyi a li te ye pou otèl ti fanmi-kouri li yo ak kote mache-zanmitay.
Manje vejetaryen se pa yon pwoblèm isit la, ak vwayaj tren yo te ankouraje nan yon fason gwo. Koneksyon nan Vyèn te resevwa yon ogmantasyon ak Air Arabi pèmèt vizitè ki soti nan peyi Zend vole soti nan 13 lavil nan peyi Zend nan Vyèn via Sharjah.
Sa a se yon gwo nouvèl pou touris soti nan peyi Zend ak sèlman kontrefò efò yo nan touris Otrich la, ki te aktif nan peyi Zend pou byen yon tan long. Touris Otrich la te travay sou fè peyi li te ye ak vwayajè ki gen yon konsyans konsistan ak nan efò enfòmasyon pou tout rejyon yo nan peyi a.
Te tire fim tou te jwe yon pati enpòtan nan ogmante touris pou Otrich kòm te patisipasyon nan atis Ameriken nan kreye atraksyon popilè nan peyi an.


text:
Lè ou bezwen serye, machin anbalaj ki dire lontan pou liy likid-ranpli ou, NPACK gen tout bagay ou bezwen. Nou konprann ke pwosesis la nan ranpli resipyan ak pwodwi chimik vini ak kèk kondisyon espesifik-tankou lè l sèvi avèk machin ki ka kanpe devan abi chimik la. NPACKMachin likid pou ranpli yo ka fèt pou bezwen espesifik ou yo, asire ke ou pa pral gen enkyete sou echèk ekipman nenpòt ki lè byento.
Jwenn yon machin amalgam chimik pou pwodwi chimik endistriyèl ak agrikòl
Pwodwi chimik yo nan yon gran varyete asidite ak viskozite, ak ekipman an bon boutèy pou kèk ka pa konpatib ak lòt moun. NPACK te travay ak yon gran varyete pwodwi chimik, konsepsyon machin ranpli sou yon baz ka-pa-ka asire pi bon konpatibilite a. Lè w ap travay avèk nou, nou pral travay di pou jwenn pi bon machin pou liy anbalaj espesifik ou, asire ke ekipman ou a travay ansanm transparans. Si ou bezwen sèlman file likid oswa yon konplè mete-up, w ap jwenn sa ou bezwen avèk yo NPACK. Nou fyè pou sèvi yon kantite endistri diferan, ki gen ladan endistriyèl la ak endistri chimik agrikòl.
Machin boutèy likid nan boutèy
Lè ou bezwen file likid pou resipyan ou yo, ou ka gade nan seleksyon nou an nan machin diferan yo wè ki youn (yo) ki pral pi bon pou aplikasyon w lan. Nan NPACK, Nou ap fyè stock yon varyete de file likid kostim yon nimewo nan bezwen, ki gen ladan yo te konpatib ak likid chimik.
Poukisa Chwazi NPACK Pou Ekipman anbalaj ou a?
Yon pwodui chimik ranpli machin ki gen entansyon pou pwodwi chimik agrikòl oswa endistriyèl yo ta dwe toujou fèt ak rezistans a korozyon nesesè, osi byen ke li akomode divès kalite viskozite ak mous pwopriyete. NPACK konfigire diferan kalite machin enbalaj pou pwodwi chimik yo, epi nou gen eksperyans ak tou de konpoze endistriyèl ak agrikòl. Kèlkeswa sa pwodwi wap ranpli, nou gen yon bagay ki pral matche ak kondisyon ou yo.
Kontakte nou jodi a pou aprann plis sou endistri nou te sèvi yo, ak pi bon solisyon yo ranpli boutèy pou pwodwi endistriyèl ak pwodwi chimik agrikòl ou. Nou pare pou ede ou jwenn pi bon ekipman likid pou ranpli bezwen anbalaj pou biznis ou an.
Machin Detergent NP-VF-1
- Kondwi pa yon motè sèvis jeneral
- 304 konstriksyon asye pur,
- Pati kontak likid yo se 316L asye pur
- Tout pati kontak ka Tflon, Vinton ak kawotchou pou chak kondisyon ou.
- Adapte mond Brand konpozan pi popilè yo tankou Siemens, Schneider, ak Panasonic
- Adapte Panasonic dèvè motè pou kondwi konjesyon serebral la Piston.
- Fasil yo ajiste volim nan ranpli, otomatik ajiste pa manyen ekran, segondè presizyon ak vitès ki estab.
- Tip lineyè ranpli sistèm se fasil ajiste pou anpil diferan kalite boutèy
- Fasil yo kenbe, pa gen okenn zouti espesyal yo mande yo.
- Pa gen boutèy, pa gen okenn ranpli, otomatik PLC kontwòl
- Bloke bouch ranpli yo se anti gout, swa, ak oto koupe likid gluan
- Volim egzat ranpli, nan ± 0.5-1% ak yon kontwa boutèy total.
- Se sele espesyal oswa kawotchou yo adapte si likid la yo korozivite.
- Plonje ajutaj pou anba moute ranpli nan pwodwi kimen si bezwen
- Boutèy bouch ka lokalize.
Machin lan NP-GF klowòks
- 1. Tout materyèl nan machin yo konstwi pa PVC anti korozivite ki gen ladan CONVEYOR a, bwat kontwòl.
- 2. Schneider PLC kontwòl, ak Schneider manyen ekran operasyon, li fasil pou chanje gwosè oswa modifye paramèt.
- 3. Pneumatic eleman yo tout enpòte, estabilite ak disponiblite.
- 4. Photo-elektrik kèk ak konpwesyon kontwòl limyè, otomatik pwoteksyon pou mank nan boutèy.
- 5. Fèmen konsepsyon pwezante, fasil gouvène, apwopriye pou procesna nan tout gwosè nan boutèy.
1. Sèvi ak fò ak tan lavi materyèl PVC
2. PLC kontwòl, epi ajiste volim nan ranpli pa manyen ekran
3. Ba pri pou envestisman
4. Plonje ranpli tèt a anti mous
NP-GF koroziv Liquid Amalgam machin
- Tout materyèl machin lan konstwi pa PVC anti korozivite ki gen ladan CONVEYOR a, bwat kontwòl.
- 2.Schneider PLC kontwòl, ak operasyon Schneider manyen ekran; li fasil pou chanje gwosè oswa modifye paramèt.
- 3. Pneumatic eleman yo tout enpòte, estabilite ak disponiblite.
- 4. Photo-elektrik kèk ak konpwesyon kontwòl limyè, otomatik pwoteksyon pou mank nan boutèy.
- 5. Fèmen konsepsyon pwezante, fasil gouvène, apwopriye pou procesna nan tout gwosè nan boutèy.
2. PLC kontwòl, epi ajiste volim nan ranpli pa manyen ekran
3. Ba pri pou envestisman
4. Plonje ranpli tèt a anti mous