text:
Mar Sgiathanach (gu follaiseach, ’na Ghàidheal), agus a-nise mar uchdmhac nan Crìochan Albannach, a chuir seachad grunnd bhliadhnaichean sunndach ann an Lunnainn, tha mi toilichte dearbhadh gur Albannach mi.
Bidh mi ri bàrdachd an Gàidhlig, Albais, agus (gun dragh sam bith, nuair a tha an eanchainn sunndach) am Beurla. Ged is toil leam a bhith ri rosg sa Ghàidhlig, tha barrachd cothroman air nochdadh am Beurla, ach chan eil sin air a bhith cràiteach dhomh.
Bhon a b’ ann am Beurla a dh’ionnsaich mi leughadh (agus sgrìobhadh) an toiseach – ged a b’e Dùn Dé a thug an Dandy ’s am Beano dhuinn, cha robh na caractaran air an d’ rinn mi eòlas ro ionadail: leithid Desperate Dan, Dennis the Menace, Minnie the Minx, Lord Snooty, Korky the Cat agus creutairean eile dhen t-seòrsa.
’Nam inbheach, chòrd mo bhliadhnaichean ann an Lunnainn rium glé mhath. ’S dòcha gun robh barrachd Caraibich agus Éireannaich am measg mo chuid eòlaich na Sasannaich bona fide, ach cha robh nàimhdeas eadar aon seach aon againn agus Cognaidh sam bith ris na choinnich sinn. Mar sin, bhiodh e fìor nach eil crìochan air a bhith ’nam buaireadh dhan eanchainn.
Agus, air a dhol tarsaing na crìche eadar Poblachd na h-Éireann agus Éirinn a-Tuath, gun a bhith cinnteach, gu mionaideach, cuin a thachair an trasdadh eadar dùthaich neo-eisimileach agus pàirt dhen Rìoghachd Aonaichte, theirinn nach eil trioblaid buailteach a bhith romhainn, ma ghabhas Alba ceum gu neo-eisimeileachd.
Ach car son a ghabhadh Alba leithid de cheum? A réir nàimhdean a’ cheuma, tha iomadh gàbhadh romhainn ma ghabhas sinn ris. Ach có miad dùthaich, nas lugha na Alba ann am miadachd agus àireamh sluaigh, a tha saor, soirbheachail? Na biodh dùil, no iarraidh, againn air pàrras: ach, le cothrom deasbad air nithean a tha sònraichte agus a’ sireadh coitcheannais (ris nach bi dùil buileach) shaoilinn gu bheil barrachd dòchas aonachaidh ann an amharc sluaigh nach eil cho lìonmhor.
Agus tha mise faicinn gu bheil tarraing mhaireannach, ris an abair mi “reachdachd choitcheann”, eadar dhaoine, tha ’g éirigh ás na cinnidhean bho shean (Gàidhealach agus Crìochail), far an robh dleasdanas co-chòrdach eadar tuath agus tighearna. Ged nach b’e co-ionnanachd a bh’ ann buileach, saoil nach eil buaidh air a bhith aice air mar a tha Albannaich a’ faicinn a-chéile?
Tha fhios againn gun do sgar “Reachdan Ì” ceannard bho shluagh, gu ìre ’s nach robh iad a’ bruidhinn na cànain cheudna, ach am measg an fheadhainn a dh’fhan (a’ mhuinntir), theirinn gun do mhair sìneadh gu co- ionnanachd agus co-obrachadh, mar a chunnacas, gu h-eachdraidheil air Cluaidh Ruadh. Agus nach eil sìneadh cosmhail ri fhaicinn ann an stéidh nan eaglais Albannach (’s dòcha nach eil “taghadh” cléir buileach co-ionnan ri taghaidhean eile).
Ma tha mi fiùs letheach ceart, tha sinn ann an cruinneadaireachd air leth bho na tha sluagh-iùlachd na dùthcha aig deas bhuainn a’ leantainn. Tha adhbhar againn a bhith an dùil gun téid roinnean mar slàinte, foghlam, na seirbheisean sòisealta agus tèarainteachd shòisealta a dhìon mar ghoireasan poblach: gun téid, air an aon àm, taigheadasachd phoblach a chur air stéidh dhearbhte, le gealltanas gun téid leasachadh deatamach a dhèanamh oirre.
Co leis a bhiodh seirbheisean siubhail, trèan, bus, aiseagan agus prìomh sheirbheis-adhair, am posta rìoghail, am fón? Dé mu dheidhinn co-chomainn nàiseanta? Le taic an riaghaltais agus chomhairlean, nach fhaodadh an leithid a bhith soirbheachail? Chan eil gainne nòsan cumhachd againn; gaoth, muir, dealain-uisgeach, grian (tha leasaichean daonnan gan dèanamh). ’S an gabhadh obair a dhèanamh air gual glan? Agus dé mu seilbh air fearann, na tha de ghleanntan falamh? Smachd orrasan cuideachd – agus daoine gan àiteachd. Le làn phàrlamaid ann an Taigh an Ròid, bhiodh leithid de cheistean na b’ fhaisge agus na b’ fhasa an togail.
Ann an gnìomhachas, tha ola ’nar n-eòlas, ach cluinneamaid barrachd mu na thig aiste (plastaigean mar eisimpleir). Tha Alba beò san t-saoghal leatronaigeach. Ach dé mu dheidhinn seann charaidean, mar gàraidhean iarainn, a thoirt beò a rithist, air ar socair iomairteach? Le làn smachd air ionmhasachd na dùthcha, dheònaicheadh sinn buaidh chothromach fhaighinn air bancaichean agus comainn togalach – agus ás-ghluasad ionmhais gu fasgaidhean diamhair (leis na tha sin a’ cosg dhuinn).
Gun a bhith an urra ri Broadcasting House agus a’ West End, bidh e inntinneach faicinn saoghal craolaidh agus ealain na h-Albainn a’ gabhail sealladh air an t-saoghal fharsaing. Car son nach tigeadh Dàibhidh Lindsay roimh Shakespeare, MacGill-Eain agus MacCaoig roimh Hughes agus Larkin, le Grassic Gibbon ’s an uair sin Dickens, ann an eòlas ar sgoilearan?
’S fhada bho chuala mi gu bheil eadar-nàiseantachd gun nàisean do-dhèanta. Smaoinich air dùthaich cho-ionnan, a’ coimhead a-mach thar a crìochan fhéin, le càil air son malairt, agus deas air son tionnsgal càirdeil. Nach eil e ’nar comas?


c: text/html

text:
Cruadhachadh
Canar cruadhachadh ri pròiseas sa bheil consan 'ga dhèanamh nas treasa 's nas cruaidhe de chonsan nas laige. 'S e seo caochladh an sèimheachaidh. Mar eisimpleir, dh'fhaoidte gun dig stad-chonsan an àite suathaich, can [b] an àite [v] no [d] and àite [r]. Chan eil seo a cheart cho cumanta 's a tha an sèimheachadh ach gheibhear seo ann am prìomh-ionadan fhaclan, can aig toiseach facail no ann an lide le beum.
Susbaint
Buill-eisimpleir[deasaich | deasaich an tùs]
Gearmailtis[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an gluasad o [θ] is [ð] gu [t] is [d] gu math cumanta leis gu bheil na suathaich seo car ainneamh is mì-sheasmhach air feadh cànain an t-saoghail. Thachair seo sa mhòrchuid dhe na cànain Ghearmaineach air tìr-mòr na Roinn-Eòrpa agus cuid a dhual-chainntean na Beurla.
Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]
Tachraidh seo cuideachd nuair a ghabhas cànan ri faclan-iasaid agus tha seo gu sònraichte cumanta sna cànain Ghàidhealach a chionn 's nach eil cuid mhath dhe na suathaich ceadaichte aig toiseach facail (ach [s̪] agus [ʃ]) sa chruth bhunaiteach. Ri linn sin, thèid suathaich aig toiseach facail-iasaid a neartachadh dhan t-seise as fhaisge air sa chànan Ghàidhealach.
Mar eisimpleir:[1]:
Gàidhlig na h-Èireann[deasaich | deasaich an tùs]
Tha a' Ghaeilge a' leantainn cha mhòr an dearbh phàtran ach thathar a' cur às dha /h/ mar is trice, seach a thionndadh 'na /t/:)[2]
Gàidhlig Eilean Mhanainn[deasaich | deasaich an tùs]
Gheibhear seo sa Mhanannais cuideachd ach nas lugha dheth leis gu bheil barrachd suathaich ceadaichte sa chànan seo aig toiseach facail. Seo grunn eisimpleirean:[3]
Tùsan[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ MacBain, A. (1911) An Etymological Dictionary of the Gaelic Language. Gairm.
- ↑ (1993) Foclóir póca: English-Irish/Irish-English dictionary. Dublin: An Gúm. ISBN 1-85791-047-8.
- ↑ Brodick, G. A Handbook of Late Spoken Manx (1986) Niemeyer ISBN 3-484-42905-4
- Crowley, Terry. (1997) An Introduction to Historical Linguistics. 3rd edition. Oxford University Press.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aristoteles
'S e Aristoteles (Greugais: Ἀpισtotέλnς, Aristotelēs, Beurla: Aristotle; beò 384 RC, Stagira, Masadoinia, A' Ghrèig – 7 am Màrt 322 RC, Chalicis, Euboea, a' Ghrèig), còmhla ri Platon, aon de na feallsanaichean as cudthromaiche ann an dòighean smaoineachadh Siarach. Tha e coltach gun do sgrìobh e mu 150 leabhraichean mu feallsanach ged a tha tòrr dhiu air an call.
Fosgladh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e dotair do Rìgh Amyntas de Maseadonia a bh'ann an athair Arasdotal. Bho aois ochd-deug gu trichead 'sa seachd dh'fhuirich è an Àithne mar oileanach fo am feallsanaiche ainmeil Plato.
Tha air a ràdh gur e na trì feallsanaiche is mòr a bh'anns a' Ghrèig anns na sean aoisean Arasdotal, Plato agus Socrates . 'S e maighstear Plato a bh' ann an Socrates agus 's e maighstear Arasdotal a bh'ann am Plato. 'S e na trì feallsanaiche seo a chuir feallsanachd a' Ghrèig air dòigh is gur e an toiseach dhan an oileanachd ris an canar Feallsanaiche Siarach 'san latha an diugh. Theagaisg Arasdotal Alasdair Uaibhreach ( Alexander the Great ) a cheannsaich an Ear Mheadhanach gu lèir.
Bha a chuid mhòr de smuaintean Phlato mu fios bho na ciad-fàthan an còmhnaidh mi-chinnteach agus nach b'urrainn do dhuine sam bith fios firinneach fhaighean ach bho tionndadh air falbh bho'n neach a thionndas air falbh bhon t-Saoghal.
Bha diofar bheachdan aig Arasdotal. Bha esan a smaoineachadh gu robh fios bho na ciad-fàthan nas cudthromach. 'S e na beachdan seo a chaidh an cleachdadh an dèidh linntean anns an dòigh smuaintean ris an canar an Scientific Method 'sa Bheurla. 'S e a chuid mhòr de th' again a thuirt Arasdotal 'san latha an diugh nòtaichean a dh'fhàg è bho toirt oraid. 'S e feadhainn de na sgriobhaidhean is ainmeil aige a tha againn fhathast Physics,Metaphysics.(Nicomachean) Ethics, Politics,De Anima agus Poetics.
Eachdraidh agus Cudthrom obair Aireasdotal[deasaich | deasaich an tùs]
Chan eil mòran fios againn mu eachdraidh obair Arasdotal bho'n àm a bhàsaich è chun a Chiad Linn RC. Tha seann-sgeul ag ràdh gun deach na leabhraichean agus sgriobhaidhean aig Aireasdotal fhàgail dha Theophrastus. 'Se Theophrastus am maighsear a lean Arasdotal agus dh'fhalaich e na sgriobh è airson dèanamh cinnteach nach dèidheadh an goid na an sgrios. Cha deach an lorg chun a' bhliadhna 70 RC.


text:
Kl. Ianair .ii. f. l. u. Anno Domini m.lx.i.
Muiredhach H. Mael Coluim, airchinnech Daire, Ciaran sui ecnaidh Erenn, Ocan H. Cormacan airchinnech Innsi Cuscraidh, Tigernach Bairrcech comarba Finnen & ard-anmchara Erenn, Conaing m. ind abad fos-airchinnech Ard Macha in penitentia quieuerunt.
Domnall H. Mael Doraidh do marbadh la Ruaidri H. Canannan i cath.
Gairbheidh H. Cathusaigh ri Breg, Cu Uladh m. Conghalaigh ri Uachtair Thire in penitencia mortui sunt.
Niall m. Mail Sechlainn ri Ailigh mortuus est.
Sluagad la h-Aedh H. Conchobair co Cenn Coradh{folio & column H60rb} co ro bris in cathraigh & co ro much in tiprait.
Gleann Da Locha do loscadh do leir.


text:
Kl. Enair.
Mac Amalgada meic Flainn taoisech {no rí} Callraighe do marbadh do Maolseclainn mac Concupair.
Aru d'argain do Galloiph.
Kl. Enair.
Domnall mac Taidcc h. Concupair rigdamna Connacht do marbadh do Cathal mac Aodha h. Concupair tre fhell. Cathal h. Concupair do tuitim la Ruaidri h. Concupair go sochaidhe moir uime. Maidm na n-ethar
Cinaoth h. Ruadhain tanaisi abbad Cluana M Nois quieuit.{MS folio 212va(326a)}
Kl. Enair.
Aodh h. Maoilseclainn rí Ailig moritur.
An Meranach h. Eochadha rí Uladh do badhadh a Luimnech.
Kl. Enair.
Cat eidir Donnchadh h. Ruairc go n-Airter Connacht & go Cairbre & co n-Gailengaibh re Muircertach h. m-Briain go n-Gallaibh & Laignibh & Osraighibh & Muimnechaibh gur marbadh ann Donnchadh h. Ruairc & Cinnédigh h. Briain & Congalach h. Concupair Failge et alii.
p.254
Kl. Enair.
Ar daoine & innile in hoc anno.
Mac Domnaill h. Ruairc rí h. mBriuin occisus est per dolum.


text:
Am Mòine Naomh
‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann Am Mòine Naomh. Tha e suidhichte aig 195m os cionn ìre na mara,[1] ann an cridhe na roinne Dùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Bàrr na Dris agus Clachan Eòin, ri taobh na h-aibhne Uisge Càrn. Tha e 27km air falbh bho Dhùn Phrìs, 75km bho Glaschu, 78km bhon An t-Sròn Reamhar agus 96km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha.[2] Tha dìreach 487 duine a’ fuireach anns a’ bhaile[3] agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine anns a' Mhòine Naomh, ged an robh Gàidhlig fhathast beò ro 1700.[4] Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, gu h-àraidh coilltearachd, gnothaich a' chruidhe agus a' chaorach.
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha baile air a bhith ann an seo bhon 10mh Linn aig a' char as lugha agus fhuair e a chuid chòirichean bhon Righ Teàrlach I ann an 1663 is le sin thogadh toll-bùtha crois a' mhargaidh agus sa bhaile gus malairt a bhrosnachadh sa sgìre. Bha na Pròstanaich radaigeach gu math làidir san sgìre seo tron 16mh Linn agus chaidh fear dhuibh a rugadh anns a' Mhòine Naomh, James Renwick,[5] a chur gu bàs ann an Dùn Èideann ann an 1688. Bha am fear-ealaine James Paterson na thàmh an seo bho 1884 gu ruige 1905.[6] Bha e an sàs sa bhuidhinn ealain na Balaich à Glaschu agus thugadh cliù dhan a' Mhòine Naomh air sàilleabh a chuid obrach san sgìre. Stèidheachadh loidhne-rèile eadar Dùn Phrìs agus Am Mòine Naomh ann an 1905 ach dhùineadh an seirbheis ann an 1947.[7]
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
Bidh mòran dhe fhèis a' gabhail àite tron bhliadhna sa Mhòine Naomh: Fèis Chiùil Tradaiseanta sa Chèitean, Fèis Chiùil Bluegrass san t-Sultain agus Fèis Ghiotàir san Lùnasdal.[8] A bharrachd air sin, tha iomadach ghnìomhachas ann cuideachd: taighean-seinnse, taighean-bìdhe agus bùth-obrach theòclaid.[9] Tha ealain glè chudromach an seo agus chithear ìomhaighean-chloiche air feadh na sgire.[10]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Falling Rain
- ↑ Distance Calculator
- ↑ City Population
- ↑ Lorimer, W. L., "The Persistence of Gaelic in Galloway and Carrick", ann an Scottish Gaelic Studies, VI.2 (1949), duilleag 117
- ↑ James Renwick
- ↑ National Galleries
- ↑ Transport Divisions
- ↑ Moniaive Folk Festival
- ↑ Tartan Chocolate
- ↑ Striding Marches


text:
Rudolph Pariser
'S e ceimigear a th’ ann an Rudolph Pariser.
Rugadh e san 8mh, an Dùbhlachd 1923 ann an Harbin, an t-Sìn. Chaidh e dhan sgoil an toiseach ann am Beijing agus an uair sin ann an Tokyo. Dh’imrich do na Stàitean Aonaichte anns a’ bhliadhna 1944, dìreach ron Darna Cogadh.
Tha e ainmeil air sgàths an obair aige airson molecular orbital computation a dh’fhoillsich e anns a’ bhliadhna 1953. Bha e ag obair còmhla ri Robert Parr air a’ phròiseict seo. An-diugh canar Pariser–Parr–Pople method ris, o chionns gun robh John A. Pople ag obair air an aon rud aig an aon àm cuideachd.


text:
1984
Saoil an robh thu a' lorg 1984 (nobhail)?
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1984 (MCMLXXXIV).
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- Bhuannaich Jaroslav Seifert an Duais Nobel ann an Litreachas.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 23 an t-Ògmhios - Duffy, seinneadair às A' Chuimrigh.
- 14 an t-Sultain - Amy Winehouse, seinneadair à Sasainn.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 28 an Lùnasdal - Muhammad Naguib, ann an Cairo. Saighdear agus Fear-poileataigs às An Èipheit.
- Deòrsa Mac Iain Dheòrsa


text:
Fàsach Bheag na Gainmhich
'S e fàsach ann an Astràilia a tha ann am Fàsach Bheag na Gainmhich, (Beurla: Little Sandy Desert).
Tha e suidhichte ann an Astràilia-an-Iar deas air an Fhàsach Mhòr na Gainmhich agus san àirde an iar Fàsach Ghibson. Thàinig an t-ainm bho Fhàsach Mhòr na Gainmhich, air sgàths gu bheil cruth na tìre coltach ris, ach tha Fàsach Bheag na Gainmhich fada nas lugha.
Fàsach Ghibson • Fàsach Mhòr na Gainmhich • Fàsach Mhòr Bhictòria • Fàsach Bheag na Gainmhich • Fàsach dathte • Rangipo • Fàsach Shimpson • Fàsach Strzelecki • Sturt's Stony Desert • Tanami • Tirari


text:
Sgarbh
'S e eun-mara a th' anns an sgarbh Phalacrocorax carbo.
Canar cuideachd ballaire no ballaire a' bhòthain ris, agus tha ainmean leithid: cailleach-dhubh no fitheach mara air, ach 's e sgarbh an t-ainm as cumanta san latha a th' ann.
'S e sgarbh òg a th' ann an sgaireag, ach dh'fhaodar sgaireag a thoirt air faoileag òg cuideachd.[1]
Tha an sgarbh gu math coltach ri sgarbh an sgùmain Phalacrocorax aristotelis.
Sealg an sgairbh[deasaich | deasaich an tùs]
Bhathar a' sealg agus ag ithe an sgairbh, 's a' dèanamh feum dheth ann an diofar dhòighean san t-seann aimsir.
Tha cunntas ga thoirt le Eachann MacDhùghaill ann an 1938 air mar a bhathar a' glacadh nan sgarbh ann an Colla: [2]
- "Bhiodh na bodaich a chunna mise a' dol do chreag-nan-eun an uair a bha iad òg, is a' deanamh "biùmh-lamhach" mu'n d'thubhairt iad féin e, air na sgairbh. Is iomadh sgeul a bha aca air a bhi a' dìreadh na Stalla Duibhe an Sùl-ghorm, seadh, agus air an t-sraighlich mhi-nàdurra bhiodh iad ag cluinntinn am mullach a mhill ud, far an do thogadh an tigh-soluis a tha air an diugh 'nar linn féin. Bha iad ag radh gu'm biodh na sgairbh, an ám dol a laighe anns a' chreig, a' fàgail aon air faire is an còrr dhiubh a' pasgadh an cinn fo'n sgroib.
- An uair a rachadh na bodaich—gillean lùthmhor anns an ám ud—air tìr air a' chreig, a' cheud rud a dheanadh iad, b'e an sùil fhaotainn air sgarbh-na-h-aire. Bhiodh esan daonnan air binnein na b'àirde na an còrr, agus b'e faotainn chuige mu'n toireadh e gorc-rabhadh [goir-rabhadh] as, ris an robh obair na h-oidhche uile gu léir an crochadh. An uair a gheibhteadh esan as an rathad, cha robh ach gabhail do'n chòrr as an leth-oir gus am biodh feumalachd gach teaghlaich a bhiodh ri roinn do na sgairbh fhaotainn air a sholar gu pailt is gu tomadach."
Còcaireachd an sgairbh[deasaich | deasaich an tùs]
Air a' phrògram 'Blasad', thug Fergie Dòmhnallach iomradh air mar a dh'itheadh iad sgarbh ann am Muideart:
- "'S e delicacy (mì-shoilleir) a bh' ann an sgarbh. Tha cuimhne agamsa an dòigh a bh' againn air. Bha sinn ga thilgeil leis a' ghunna. Bhiodh mar seachd no ochd agaibh a' falbh air a' bhàta, 'fhios agad. Thigeadh tu air tìr le 'load' math dhiubh. Agus bha thu ga fhàgail airson seachdain tha mi smaoineachainn agus bha thu a' toirt a chraiceann dheth. Agus mo mhàthair, bha i a' cur tuirneap na bhroinn agus - soup - a bha i dèanadh. Barley. Tuirneap. Agus nuair a bha e air a bhruich, bha i ga thogail agus ga thoirt às a chèile agus - air a' frying pan le uinneanan agus buntàta. Is, 's e a bha math. 'S e blas aice fhèin cha robh ... tha (meall?) de dhaoine, dh'abair iad, 'tha blas iasg air', ach cha robh sinn a' faireachdainn sin idir." [3]
Ceangal a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Gaelic names of Plants, Fungi & Animals, Ellen I. Garvie, Clò Ostaig (1999); ISBN 1-897873-69-7
- ↑ MacDhùghaill, Eachann. 1938. 'Colla' Am Measg nam Bodach Glaschu: An Comunn Gaidhealach, 36-7.
- ↑ 'Blasad' Sorbier Productions airson MG Alba 2010 le Tony Kearney, Fergie Dòmhnallach agus Agnes Rennie.


text:
Kl. Ianair .ii. f. l. x.iii. Anno Domini m.lxx.uiii.
Lorcan H. Briain do ecaibh.
Lethlobur H. Laidhgnen .i. airdri Airgiall do marbadh la Ruaidri H. Ruadhacan.
Concobur H. Briain ri Telcha Óc & ridamna Erenn do marbadh .i. cum sua uxore do Cenel Binnigh Glinni.
p.514
Dub Esa ingen Amhalgadha comarba Patraic ben righ Airther do ecaibh.
Domnall m. m. Tigernain ri Conmaicne, Cathal m. Domnaill ri Ceniuil Ennai o Ceniul Eogain na h-Innsi .i. i m-madmum Muighi Leini, Concobur H. Donnchadha ridomna Caisil occisi sunt.
Maidm for Uib Cremtainn ria feraib Fernmuighi i Sleibh Fhuait i torchair Goll Claraigh & alii multi.
Ar for Conaillibh ria n-Uibh Meith i torchair m. h-Ui Treodan ri Conaille.


text:
Oilthigh Halle-Wittenberg
Susbaint
Oilthigh Mhàrtainn-Lùtair Halle-Wittenberg
Is e oilthigh aosmhor Gearmailteach a tha ann an Oilthigh Mhàrtainn Lùtair Halle-Wittenberg (Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg sa’ Ghearmailtis, Martin-Luther-University of Halle-Wittenberg sa’ Bheurla). Tha e na laighe ann an Wittenberg agus ann an Halle-Saale ann an Sagsainn-Anhalt anns a' Ghearmailt. B’ àbhaist a bhith dà oilthigh ann a chaidh an cuir ri chèile ann an 1817.
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e am pàirt den Oilthigh Wittenberg ris an canar “Leucorea” am fear as sine. Chaidh a stèidheachadh ann an 1502 le cuideachadh bho rìgh Frederic III. Bha e ceangailte ris a’ mhanachainn Augustineum. Thòisich iad air eòlas-lagha, eòlas-diadhachd agus eòlas-leighis a theagasg. Bho 1508 bha Màrtainn Lùtair ag obair an seo. Bha Melanchthon na àrd-ollamh airson cànan Greugais. Anns an 16mh linn bha an t-Oilthigh Wittenberg cliùiteach airson rannsachaidh chreideimh.
Ach nuair a ràinig Napoleon Sagsainn ann an 1813, dhùin e an t-oilthigh. An uair sin dh’ imrich Oilthigh Wittenberg gu Halle.
Ach bha Oilthigh Halle an-seo mar thà, fear a chaidh a stèidheachadh ann an 1694. Ann an 1817 chaidh an dà oilthigh a chuir ri chèile mar Vereinigte Friedrichs-Universität Halle-Wittenberg. Is e sin as adhbhar gu bheil dà dealbh aig an oilthigh. Dh’atharraich an t-ainm a-rithist gu Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg ann an 1933.
An-diugh tha ionad airson eachdraidh an Ath-leasachaidh ann, ionad airson Cànan agus Dualchas na Gearmailt, agus ionad airson rannsachadh mu na Stàitean Aonaichte.
Daoine cudthromach[deasaich | deasaich an tùs]
Daoine cudthromach ann an Oilthigh Wittenberg
Àrd-ollaimhcudthromach ann an Oilthigh Halle-Wittenberg:
- Emil Adolf von Behring, (1854-1917), fhuair e Duais Nobel 1901 airson eòlas-leighis
- Gustav Hertz, (1887-1975), fhuair e Duais Nobel nàdar- fheallsanachd ann an 1925
- Karl Ziegler, (1898-1973), fhuair e Duais Nobel ceimigeachd ann an 1963
Oileanaich cudthromach ann an Oilthigh Halle-Wittenberg:
- Georg Friedrich Händel, (1685-1759), neach-ciùil
- Clemens Brentano, (1778-1842), bàrd ainmeil anns a’ Ghearmailt
- Joseph Freiherr von Eichendorff, (1788 - 1857), bàrd agus sgrìobhadair ainmeil anns a’ Ghearmailt
Ceanglaichean a-muigh[deasaich | deasaich an tùs]
- Duilleag Oifigeil Oilthigh Màrtainn-Lùtair Halle Wittenberg, anns a' Bheurla
- Duilleag oifigeil nan oileanaich, anns a' Bheurla
- ZUSAS, anns a’ Bheurla
- Ionad Rannsachaidh Wittenberg, anns a’ Bheurla
- Duilleag oifigeal Leurorea Wittenberg, anns a' Ghearmailtis
- Liosta nan Àrd-Ollaimh


text:
Vilnius
Tha Vilnius (IPA: vilɲus, Polais: Wilno) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Liotuàinia. Tha Vilnius 529km air falbh bho Tallinn (Eastòinia), 905km bho Mhoscobha (An Ruis), 263km bho Riga (An Laitbhe) agus 805km bho Bherlin (A' Ghearmailt).[1]
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Aistean co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Distance Calculator
- ↑ SisterCities
- ↑ Stadt Erfurt
- ↑ Urząd Miasta Gdańska
- ↑ Urząd Miasta Krakowa
- ↑ Urząd Miasta Łodzi
- ↑ SisterCities
- ↑ Stadt Salzburg
- ↑ Urząd Miasta Warszawa


text:
Raibeart Ò Baoghail
Is e nàduir-fheallsanach a bha an Raibeart Ò Baoghail (1627 -1691). Rugadh e aig Caisteal Lios Mór, Contae Phort Láirge, Èirinn. Chuireadh e gu Colaiste Eton nuair a bha e 8 bliadhna a dh'aois, agus aig 11 bliadhna a dh'aois chuireadh e air cuairt Tìr-mòr na h-Eòrpa, mus an robh e 16 bliadhna a dh'aois. Dh'fhuirich e fad ùine mhòr ann an Geneva. Air bàs athair, sheilbh e taigh faisg air Oxford, Shasuinn.
Thug toradh a chuid oibre an càirdeas a tha eadar toirt agus brùth àile chun solais (Lagh Úi Bhaoghail). Fhuair e a-mach nach gluais fuaim tro falamhantas. Fhuair e a-mach cuideachd gu bheil cuideam aig adhair. B'e Ó Baoghail a' chiad dhuine a dh'aithnich (an 1661) gu bheil iomadh susbaintean dèanta às bloighean de susbaintean simplidh, ris a chanar eileamaidean. B'e Ó Baoghail a' chiad eòlach mar sin a chleachd am facal "eileamaid" anns an dòigh seo. Dh'adhbharaich e a' chiad eagar reusanta de sgoil-cheimidh agus an lùib sin chanar "Athair na Ceimigeachd" ris.
Cha do phòs e riamh. Chaochail e ann an Lunnainn an 1691 nuair a bha e 64 bliadhna dh'aois.


text:
Yonkers, Eabhraig Nuadh
‘S e baile mòr ann an ceann a tuath Na Stàitean Aonaichte ann an Eabhraig Nuadh a tha ann an Yonkerse. Tha e suidhichte ann am Westchester County, Eabhraig Nuadh. Anns a’ bhliadhna 2011 bha 145,170 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 25m os cionn ìre na mara.
Eachdraidh eile[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1646.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- John Howard Northrop (1891 - 1987): Ceimigear.
- Jon Voight, actair, (1938)


text:
14 an Dùbhlachd
O Uicipeid
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 1895 - Seòras VI, rìgh anns an Rìoghachd Aonaichte
- 1956 - Linda Fabiani, neach-poileataigs Albannach
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 1799 - George Washington, ciad cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
- 1860 - George Hamilton-Gordon, Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte
- 1947 - Stanley Baldwin, Prìomh-mhinistear Bhreatainn
- 2013 - Peadar Ó Tuathail, ann an Lunnainn. Actair à Èirinn.


text:
Bha a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan riamh doirbh an riaghladh. Ann an 2 RC sgrìobh an t-ùghdar Ròmanach Ptolemy gun robh Alba air a roinn ann an 17 sgìrean threubhan a bha a' cogadh an aghaidh a chèile. Thàinig siostam a' chinnidh a-mach à seann shiostam threubhan nan Ceilteach.
Riaghladh a' chinnidh
Tha am facal 'clan' bhon Ghàidhlig, clann. Chaidh a chleachdadh an toiseach ann an iomradh air cath eadar dà theaghlach air Innis Tuath Pheairt ann an 1396. Bha an 'clan' no an cinneadh a' ceangal chàirdean-fala còmhla fo aon cheannard. Bha an dreuchd seo a' ruith ann an teaghlaichean. Bhiodh na cinn-chinnidh sin a' riaghladh nan sgìrean aca mar gum b' e rìoghachdan beaga a bh' annta. B' e Tighearna nan Eilean a bu chumhachdaiche dhiubh uile. Bha e a' riaghladh thairis air sgìre bho Eliean Leòdhais gu ruige Ìle, cho math ri sgìrean air tìr-mòr na Gàidhealtachd.
Riaghladh nan Lochlannach
Cha b' e na cinnidhean cumhachdach an aon trioblaid a bha aig a' Chrùn. Suas bhon 8mh linn bha smachd aig na Lochlannaich air a' mhòr-chuid de na h-Eileanan. Thill na h-Eileanan an Iar dhan Chrùn fo Chòrdadh Pheairt (1266), ach lean Arcaibh agus Sealtainn fo ùghdarras nan Lochlannach gus an deach an tilleadh mar phàirt de thochradh pòsaidh Sheumais III ann an 1468-9.
Fàs fiùdalachd
Ron 12na linn bha Crùn na h-Alba na bu chumhachdaiche ach bha tàire aige fhathast a' toirt air na cinnidhean Gàidhealach a thoil a dhèanamh. B' e gun robh an sgìre fada bhon chumhachd rìoghail agus doirbh faighinn thuice a bu choireach ri seo. Nuair a thàinig an siostam fiùdalach Nòrmanach a-staigh bha seo a' bagairt air cumhachd nan ceann-cinnidh, leis gun robh fiùdalachd ag iarraidh ùmhlachd don Chrùn a-mhàin.
Ceithir cheud bliadhna an dèidh seo ged-tà bha an Crùn agus a' Phàrlamaid fhathast ag aontachadh laghannan gus cumhachd nan cinnidhean a lùghdachadh. Bhrosnaich an Crùn sabaid eadar na cinnidhean gus an lagachadh, agus b' ann ri linn a' phoileasaidh seo a thachair Murt Ghlinne Comhann ann an 1692. Aig a' cheann thall chuir na thachair an dèidh Blàr Chuil Lodair às do shiostam a' chinnidh agus chaidh na cumhachdan oighreachail aig na cinn-chinnidh a thoirt bhuapa le làmhachas làidir.
Riaghladh ionadail
Tha riaghladh ionadail air Ghàidhealtachd agus anns na h-Eileanan gu math nas sìtheile agus nas deamocrataiche an-diugh. Tha atharrachadh no dhà air tighinn air ged-tà. Chaidh Roinn na Gàidhealtachd a chruthachadh à seann shiorrachdan agus bailtean na Gàidhealtachd an dèidh Aithisg Wheatley ann an 1969. Chaidh na h-Eileanan Siar agus Arcaibh agus Sealtainn a chumail nan sgìrean air leth.
Pàrlamaid na h-Alba
Le stèidheachadh Pàrlamaid na h-Alba thàinig tuilleadh leasachaidh air riaghladh ionadail air feadh Alba, ach cha robh buaidh mhòr aig seo air a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan. Tha Roinn na Gàidhealtachd ann fhathast an-diugh na Comhairle na Gàidhealtachd; agus tha làn inbhe comhairle aig na h-Eileanan a Tuath agus an Iar le chèile.
If a book listed in the bibliography below is available from the Highland Libraries it will be indicated by a book icon -
Mackie, J. D.
A History of Scotland
Smout, T. C.
A History of the Scottish People
Whyte, I. D.
Scotland before the Industrial Revolution
Whyte, I. D.
Scotland's society and economy in transition
Faigh tuilleadh leabhraichean mun riaghaltas
Davidson, Neil
The Origins of Scottish Nationhood
London, Pluto Press, 2000
dlighe-sgrìobhaidh © 2003 - 2014 Am Baile/The Gaelic Village


text:
Brus
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Brus[1]. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Mar as trice nochdaidh e ann am Beurla mar Bruce.[1]
Susbaint
Bunachas[deasaich | deasaich an tùs]
B' e ainm sloinnidh a bh' ann am Brus a thàinig bho theaghlach uaisle Nòrmannach gu Alba is Sasainn aig toiseach na Meadhan-aoisean. B' e Raibeart Brus am fear a b' ainmeile dhen teaghlach seo. An uair sin dh'fhàs e cumanta mar chiad ainm.[2]
Daoine air a bheil an t-ainm Brus[deasaich | deasaich an tùs]
mar Bruce[deasaich | deasaich an tùs]
Faic cuideachd[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ 1.0 1.1 Mac an Tàilleir, Iain. "Ainmean Pearsanta" (faidhle docx). Sabhal Mòr Ostaig. d.13
- ↑ Hanks, Patrick; Hodges, Flavia (2003), Oxford Dictionary of First Names (2na deas.). Oxford: Oxford University Press. d.49; ISBN 0-19-860764-4


text:
Neiva
‘Se prìomh-bhaile Huila,[1] ann an Coloimbia,[2] a th’ann Neiva.[3] Tha e suidhichte 291km air falbh bho Bhogotá.[4] eadar dà steath dhe beanntan na h-Andes, ris an canar Cordillera Central (Beanntan meadhanach) agus Cordillera Oriental (Beanntan an Ear), air fearann còmhnard rèidh ris a n taobh an ear na h-aibhne Magdalena, ann an gleann leis an aon ainm, far a sruthaidh na h-aibhnichean Las Ceibas agus Río del Oro. ‘S e fear dhe na bailtean nas motha na dùthcha a th’ann, leis gur e port a cheanglas na bailtean Florencia, Mocoa, Popayán agus Pasto ri chèile. Tha crìochan aige mu thuath leis na bailtean dhe Aipe agus Tello; mu dheas le Rivera, Palermo agus Santa María; ris an roinn Meta air an àirde an ear agus ri Tolima, air an àirde an iar. Tha àireamh-sluaigh dhe mu 316,033 anns a’ bhaile fhèin,[5] neo tritheamh àireamh-sluaigh na roinne gu lèir, ach tha mu 93% na daoine Huila nan tàmh dìreach mu thimchheall a’ bhaile fhèin. 'S e Neiva an 20mh baile as motha na dùthcha.[6]
Susbaint
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh Neiva a steidheachadh ann an 1539 le Juan de Cabrera, air àithne a thug e do Shebastián de Belalcázar, agus dh’ainmich e Villa de la Limpia Concepción del Valle de Neiva e (Spàinntis: Baile Gineamhainn Fìor-Ghlan a’ Ghlinne Neiva), anns an àite ris an canar Las Tapias neo Neivaviejo, 5 km mu dheas Campoalegre. Chaidh Popayán air a bhith a steidheachadh beagan ro làimhe, nuair a bha esan fhèin air an t-slighe gu ruige an àite far a bheil Bogotá an latha an-diugh, is e a’ sireadh a’ bhaile miotasach Eldorado (Spàinntis: Baile an Òir). Cha robh Neiva ann ach fad aon bhliadhna, o chionns gu do deach am fear-steidheachaidh, Juan Cabrera, cobhair a thoirt dhan bhaile Timaná, leis gu robh na Tùsanaich a’ dèanamh sèisd air: le sin chaidh na daoine a sgapadh ‘s a sgaoileadh fad is farsaing.
Steidhich an Ceann-feachd Juan Alonso am baile airson an darna turas 18mh an Lùnasdal 1550, ann an àite far a bheil Villavieja (Spàinntis: An t-Seann Bhaile) an latha an-diugh, fearann a bha aig na Tùsanaich Toyo aig an àm ud sin, is thug e San Juan de Neiva air. Chaidh am baile a mhilleadh le Tùsanaich an àite ann an 1569, (na Pijao agus na Otá) is shabaid iad an aghaidh na cinn-feachd aig Belalcázar airson tòrachd a thogail air mharbhaidh Timanco, mac a’ chinn-fheadhna ionadail, Guaitipán, air an robh an far-ainm La Gaitana.
Chaidh am baile a ghluasad 24mh an Cèitean 1612 chun an àite far a bheil Diego de Ospina y Medinilla an latha an-diugh, mar dhùrachd chaitligeach gu Nuestra Señora de la Limpia Concepción del Valle de Neiva (Spàinntis: Naomh Màiri Gineamhainn Fìor-Ghlan a’ Ghlinne Neiva). Tha dathan a’ bhataich còmhnard rèidh is iad co-ionnan. Tha iad a’ samhlachadh trì stèidheachaidhean a’ bhaile. ‘S e samhla curantachd, urrantachd agus gaol an saorsa a th’ann an dearg. ’S e ùmhlachd na h-obrach agus neart cruthachail na daoine agus samhla an dòchais a th’ann an darna dath, an uaine. Mu dheireadh thall ‘s e samhla uaisleachd agus spioradalachd daoine a’ bhaile a th’ann an treas dath, am buidhe.
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Ged a tha 316,033 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 20,072 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[7] Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Neiva, ach tha 0.3% dhe Tùsanaich agus 0.8% dhe daoine le freumhan ann an Afraga cuideachd. ' S urrainn dhan 92.6% dhe na daoine ann an Neiva leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 72.9% dhe na dachannan.[8]
Eaconamaidh[deasaich | deasaich an tùs]
‘S e àiteachas, malairt, agus mèinnean a tha aig cridhe an eaconamaidh. Tha iad a’ thoirt air falbh peatrail, gas, òr, airgead, cailc, màrmor agus copar. Taobh àiteachais, ‘ s e teòclaid, cofaidh, bananathan, rus, pònair agus sorghum an stuth-bhàirr nas cudromaiche. Tha togail bheathaichean uabhasach adhartach, gu h-àraidh taobh a’ mhairt. Tha gnìomhachas an àiteachais a’ dol bho neart gu neart, thathar a’ dèanamh manufacturas de producción artesanal, biadh agus deoch, y en la fabricacion de carrocerias y la metalmecanica. Tha am malairt gu math làidir, agus ‘s e Neiva am baile nas cudromaiche ann an iar-dheas na dùthcha, is e aiseal eaconamach na roinne Huila, Caquetá agus Putumayo.
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Neiva. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[9] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
Misael Pastrana Borrero (1923 - 1997: Ceann suidhe na dùthcha eadar 1970 agus 1974.
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Riaghaltas na Roinne: Bailtean
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Encyclopedia Britannica
- ↑ Invias
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh
- ↑ Bailtean as motha na dùthcha
- ↑ Cololmbia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia
Arauca • Armenia • Barranquilla • Bogotá • Bucaramanga • Cartagena • Cali • Cúcuta • Florencia • Ibagué • Inírida • Leticia • Manizales • Medellín • Mocoa • Montería • Mitú • Neiva • Pasto • Pereira • Popayán • Puerto Carreño • Quibdó • Riohacha • San Andrés • San José del Guaviare • Santa Marta • Sincelejo • Tunja • Valledupar • Villavicencio • Yopal


text:
Eva Amaral
Eva María Amaral Lallana
Ceòladair
‘S e seinneadair, ceòladair agus snìomhadair ciùil às An Spàinn a th’ ann an Eva María Amaral Lallana neo dìreach Eva Amaral (Zaragoza 4 an Lùnasdal 1972).[1] Tha i a’ gabhail òran san Spàinntis is i ag obair ann an stoidhle rock neo indie.[2] Bho 1992 tha i air a bhith an sàs anns a’ chòmhlan chiùil Amaral, còmhla ri Juan Aguirre. ‘S ann à Cáceres ann an Extremadura a bh’ ann a h-athair , a chaochail ann an 1998.[3] Bhàsaich a màthair, Carmen Lallana, ann an Zaragoza fhèin ann an 2007. Cha do chòrdadh idir leotha gum biodh an nighean an sàs ann an saoghal a’ chiùil, ach mu dheireadh thall chunnaic iad nach biodh sin idir cho dona.[4] Tha piuthar mhòr aice cuideachd. Mar a thuirt Eva: “’S e ise a sheall na clàran a rinn The Beatles agus Simon and Garfunkel dhomh”.[5]
Clàran[deasaich | deasaich an tùs]
- 1998: Amaral
- 2000: Una Pequeña Parte del Mundo
- 2002: Estrella de Mar
- 2005: Pájaros en la Cabeza
- 2006: El Comienzo del Big Bang
- 2008: Gato Negro, Dragón Rojo
- 2009: Granada
- 2009: La Barrera del Sonido
- 2011: Hacia lo Salvaje


text:
LUCHD-IÙIL ÒGA LE GÀIDHLIG AIG CAISTEAL DHÙN ÈIDEANN
14 June 2011
Tha sgoilearan Foghlam Meadhan-Gàidhlig bho Bun-sgoil Chrois na Cìse ann an Dùn Èideann air a thighinn chun cheann-uidhe a bha aca an uair a thòisich iad air seachdainnean de thrèanadh gu bhith nan Luchd-iùil Òga aig Caisteal Dhùn Èideann do Alba Aosmhor.
Ghabh na sgoilearan pàirt sa Ghàidhlig ann an fèist rìoghail on 16mh linn is iad sgeadaichte ann an aodach sònraichte san Talla Mhòr ann an Caisteal Dhùn Èideann air beulaibh luchd-amhairc a fhuair cuireadh.
Aig deireadh na cluiche fhuair iad teisteanasan a’ comharrachadh gu bheil iad a-nis làn-uidheamaichte mar Luchd-iùil Òga Caisteal Dhùn Èideann.
Tro na beagan sheachdainean a chaidh seachad tha na sgoilearan cuideachd air cothrom fhaighinn a bhith nan rionnagan film. Chaidh a’ chuairt threòraichte aca tron Talla Mhòr, a tha air a bhith air a coileanadh le aodach sònraichte orra, air a bhith air a clàradh air film gus DVD airson foghlam ullachadh mu Thalla Mhòr Chaisteal Dhùn Èideann do luchd-labhairt is luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig, ge bith dè an aois a tha iad. Is e 2011 an 500mh ceann-bliadhna de chrìochnachadh an Talla Mhòir agus is e goireas foghlaim iongantach a tha san DVD a tha a’ toirt an luchd-amhairc air ais chun 16mh linn gus coinneachadh ris an Rìgh Seumas IV, Banrigh Màiread, an luchd-cùirte agus an searbhantan, gus faighinn a-mach carson a bhathar a’ cleachdadh An Talla Mhòr agus mar a tha i air atharrachadh.
Cho math ri bhith a’ gabhail pàirt sa ghoireas foghlaim, faodaidh an Luchd-iùil tachartasan eachdraidheil sònraichte a chumail do an co-aoisean fhèin aig amannan cudromach den bhliadhna, mar Seachdain nan Sgoiltean Gàidhlig. Cuiridh seo ri cuairtean agus tachartasan a tha air an tabhann tron bhliadhna le Oifigear Gàidhlig Caisteal Dhùn Èideann, Anna NicPhàdraig.
Thuirt Alasdair Ailean BPA, am Ministear airson Ionnsachadh agus Sgilean:
“Is e leasachadh air leth brosnachail ann an solar Alba Aosmhor a tha anns an Luchd-iùil Òga le Gàidhlig, do luchd-labhairt is luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a bhios a’ tadhal air Caisteal Dhùn Èideann. Tha an àireamh de luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig agus na feadhainn a tha a’ dol tro fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig a’ fàs agus tha e iomchaidh gu bheil Caisteal Dhùn Èideann, a tha cho cudromach a thaobh dearbh-aithne nàiseanta, a’ dèiligeadh ris an iarrtas airson a leithid.
“Tha an DVD an dà chuid na ghoireas cur-seachad agus na ghoireas foghlaim, agus bidh e a-chùm math inbhich agus chloinne. Thug mi deagh bheachd air proifeiseantachd sgilean actaidh na cloinne – is tha mi làn chinnteach gum bi cuid aca nan rionnagan mòra san àm ri teachd!”
Chuir Anna NicPhàil, Prìomh Thidsear na Gàidhlig ann am Bun-sgoil Chrois na Cìse, ri seo:
“Thug am pròiseact seo cothrom air leth do sgoilearan ionnsachadh air an làrach fhèin mun chaisteal agus na daoine a bha na lùib, agus thug e dhaibh cothrom an sgilean còmhraidh, sgrìobhaidh agus dràma a leasachadh aig an aon àm. Dh’obraich iad gu cruaidh agus fhuair iad tòrr toileachas às, agus seo an dearbh sheòrsa modh ionnsachaidh a thathar a’ moladh a thaobh a’ Churraicealam airson Sàr-mhaitheis.”
Fios do luchd-deasachaidh
- Is e buidheann-gnìomha às leth Riaghaltas na h-Alba a tha ann an Alba Aosmhor air a bheil an t-uallach airson a bhith a’ gleidheadh àrainn eachdraidheil na dùthcha. Tha am buidheann-gnìomha làn chunntachail do Mhinistearan na h-Alba agus tromhpa-san do Phàrlamaid na h-Alba. Airson tuilleadh fiosrachaidh tadhail air www.historic-scotland.gov.uk
- Tha Alba Aosmhor ag obair an com-pàirt ri sgoiltean ionadail gus sgoilearan air P6 & 7 a thrèanadh air feadh Alba gus cuairtean treòraichte a lìbhrigeadh sna làraich a tha an seilbh Alba Aosmhor do bhuidhnean bho sgoiltean eile. Tha sgeamaichean Luchd-iùil Òga an-dràsta a’ dol aig Lùchairtean nan Easbaig & nan Iarla (Arcaibh) Taigh Dubh Àrnoil (Eilean Leòdhais), Caisteal Claypotts (Dùn Deagh), Caisteal Craigmillar, Caisteal an Dùin, Caisteal Hunndaidh, Abaid Eilean Ì, Lùchairt Ghleann Iucha, Muilnean Stanley, Abaid Whithorn.
- Tha dà Oifigear Gàidhlig aig Aonad Foghlaim Alba Aosmhor, aon stèidhichte aig Caisteal Dhùn Èideann agus aon aig Taigh Dubh Àrnoil agus Tursachan Chalanais air Eilean Leòdhais
- Tha Aonad Foghlaim Alba Aosmhor a’ tabhann eadar-theangachadh sa Ghàidhlig air rang den t-sreath de stuthan-taic Sgrùdaidh do thidsearan a chaidh an ullachadh mar PDFan a dh’fhaodar an luchdachadh a-nuas bhon làrach-lìn, www.historic-scotland.gov.uk/learning
- Clàraich airson fios-meadhain air post-dealain bho www.historic-scotland.gov.uk/news. Ma tha thu airson d’ ainm a thoirt bhon seo aig àm sam bith, cuir post-dealain gu hs.website@scotland.gsi.gov.uk


text:
Suòmaidh
'S e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa a tha ann an Suòmaidh[1][2][3] neo Fionnlainn.[4][5] Tha i suidhichte ann an Lochlainn eadar an t-Suain agus an Ruis, tha Nirribhidh san taobh tuath dhith. Tha Helsinki na prìomh-bhaile. Tha eileannan beaga ann ris an canar Åland. Tha iad nan stàit saor ann an Suòmaidh.
Bailtean as Motha[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- The Finnish Government – Duilleag oifigeil Riaghaltas Shuòmaidh
- Visit Finland – Duilleag oifigeil - Turasachd, bhon Ionad turasachd
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Brìgh nam Facal, Faclair Ùr don Bhun-sgoil (deas. Cox, Richard A.V.) - ISBN 0903204215
- ↑ Feuch Facal, Gairm (1995), ISBN 1871901391
- ↑ Map-balla an t-Saoghail, Stòrlann Nàiseanta (2003), ISBN 0007692714
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ Geonames


text:
Manuel María Ramírez Fortoul
Susbaint
Manuel María Ramírez Fortoul
B’ e Manuel María Ramírez Fortoul (Arauca, 5mh an Cèitean 1817 - Bogotá, 3 an Cèitean 1891) fear-lagha agus fear-poileataigs à Coloimbia,[1] a bha na Cheann-suidhe Choloimbia bho 22mh an Dùbhlachd 1877 gu ruige 24mh an Dùbhlachd 1877 mar neach-ainmichte, fhad ‘s a bha an Ceann-suidhe Aquileo Parra Gómez air dhìth.[2][3]
Beatha[deasaich | deasaich an tùs]
‘S e mac an leas còrnailear Antonio María Ramírez agus Dolores Fortoul Jaimes, ogha Pierre Fortoul, duine às an fhraing a leig an sloinneadh sin ann an Coloimbia, a bh’ann. Fhuair e a chuid fhoghlaim aig bun-sgoiltean ann am Bogotá agus Cúcuta, agus an uair sin aig an àrd-sgoil roinneil ann an Guanentá agus mu dheireadh thall dh’ionnsaich e lagh aig a’ Cholaiste San Bartolomé.
Toiseach tòisichidh anns a’ phoileataigs[deasaich | deasaich an tùs]
‘S e ball Mòr-dhail Bun-Reachdail na Roinne Shantander (1851) agus a’ Mhòr-dhail Nàiseanta (1852 - 1853) a bh’ann. An uair sin bha e na fhear-riaghlaidh aig an Taigh-Cusbainn ann an Cúcuta: chaidh e air ais gus A' Bheiniseala nuair a chrìochnaich an dreuchd sin. Bha e na Bhreitheamh Coitcheann an Nàisein eadar 1 an Lùnasdal 1877 agus 15mh an t-Ògmhios 1878, agus fhad ‘s a bha e an sàs anns an dreuchd sin dh’iarr comhairle an riaghaltais gun tugadh e thairis ceannas na Poblachd air sàilleabh gu robh an dùthaich ann an suidheachadh gu math cugallach, leis nach robh fiù’s fear dhe na luchd-ainmichte (Julián Trujillo, Sergio Camargo agus Pablo Arosemena) anns a’ bhaile. Thug Ramírez an ceannas os làimh agus gu fortanach chaidh an t-òrdugh laghail a cur air bhog a-rithist ann dà latha a-mhàin, agus an uair sin thill an ceann-suidhe Parra air ais chun a’ chinneas.
Deireadh a bheatha[deasaich | deasaich an tùs]
Thill e dhan dreuchd mar fhear-riaghlaidh aig an Taigh-Cusbainn ann an Cúcuta agus ann an 1885 chaidh e a dh’ainmeachadh na chonsal Choloimbia ann an Trujillo. Ann an 1890 thill e gu Bogotá far an robh e an sàs anns an dreuchd aige airson greiseag mus do bhàsaich e ann an 1891.
Teaghlach[deasaich | deasaich an tùs]
Phòs e Teresa Monreal Roth ann an Trujillo 19mh an Gearran 1844. Fhuair iad dithis duine-chloinne ri chèile: Felipe agus Carlos Ramírez Monreal.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Pàrtaidh Libearalach Choloimbia (Spàinntis)
Simón Bolívar • Francisco de Paula Santander • Joaquín Mosquera • Rafael Urdaneta • Domingo Caycedo Santamaría • Jerónimo de Mendoza Galavís • José Ignacio de Márquez Barreto • Pedro Alcántara Herrán • Juan de Dios Aranzazu • Tomás Cipriano de Mosquera • Rufino Cuervo y Barreto • José Hilario López • José María Obando • José María Melo • Tomás Herrera • José de Obaldía • Manuel María Mallarino • Mariano Ospina Rodríguez • Juan José Nieto Gil • Bartolomé Calvo • Leonardo Canal González • Froilán Largacha • Manuel Murillo Toro • José María Rojas Garrido • Santos Acosta Castillo Joaquín Riascos • Santos Gutiérrez Prieto • Eustorgio Salgar • Santiago Pérez de Manosalbas • Aquileo Parra Gómez • Manuel María Ramírez Fortoul • Julián Trujillo Largacha • Rafael Nuñez Moledo • Francisco Javier Zaldúa • Clímaco Calderón • José Eusebio Otálora • Ezequiel Hurtado • José María Campo Serrano • Eliseo Payán • Carlos Holguín • Miguel Antonio Caro Tovar • Manuel Antonio Sanclemente • José Manuel Marroquín • Rafael Reyes • Diego Lemos • Jorge Holguín Mallarino • Ramón González Valencia • Carlos E. Restrepo Restrepo • José Vicente Concha • Marco Fidel Suárez • Pedro Nel Ospina Vásquez • Miguel Abadía Méndez • Enrique Olaya Herrera • Alfonso López Pumarejo • Eduardo Santos • Darío Echandía Olaya • Alberto Lleras Camargo • Mariano Ospina Pérez • Laureano Gómez Castro • Roberto Urdaneta Arbeláez • Gustavo Rojas Pinilla • Gabriel París • Deogracias Fonseca • Guillermo León Valencia • Carlos Lleras Restrepo • Misael Pastrana Borrero • Alfonso López Michelsen • Julio César Turbay Ayala • Belisario Betancur Cuartas • Virgilio Barcas Vargas • César Gaviria Trujillo • Ernesto Samper • Carlos Lemos Simmonds • Andrés Pastrana Arango • Álvaro Uribe • Juan Manuel Santos Calderón


text:
Cunnart nan arm-tilgidh ann an Cùba
Ann an 1962 thug Nikita Krushchev cead airson airm niùclasach a stèidheachadh ann an Cùba airson an eilean a dhìon an aghaidh ionnsaigh Ameireaganach agus cuideachd airson co-chuideam a righinn an aghaidh cho cumhachdach sa bha na Stàitean Aonaichte a-rèir arm-tilgidh niùclasach le ruigheachd fhada a bha suidhichte aca anns an Roinn Eòrpa. An deidh do itealan-lorgaire sùil fhaighinn air na gearasdain urchair chaidh innis don an Ceann-suidhe, Kennedy, agus fad seachdain bha e a coimhead coltach gun robh an saoghal gus a dhol gu cogadh a-rithist.
Mar a thachair se an Aonadh Sobhiat a sheas sìos an deidh do Kennedy gealladh do Khrushchev nach dèanadh e ionnsaigh air Cùba. Thuirt na h-Ameireaganaich cuideachd gun doireadh iad na h-airm "Jupiter" aca a-mach às an Tuirc.
Dh’aontaich Kennedy gu poblach ris a chiad iarraidh agus gu dìomhair ris an dara.
Chaidh na longan Ameireaganach a thoirt air ais air an 20mh den t-Samhain. Thug na Sobhiataich na h-air niùclasach aca a-mach robh deireadh na bliadhna agus rinn na Stàitean Aonaichte an aon rud le na h-airm aca anns an Tuirc an ath-bhliadhna.
Chaidh hot-line a chruthachadh eadar na Stàitean Aonaichte agus an t-Aonadh Sobhiat airson dèanamh cinnteach nach tachaireadh a leithid a-rithist.


text:
Dràma-oideachaidh: Beurla
Eachdraidh na Gàidhealtachd
Chaidh and dealbh-cluiche Eachdraidh na Gàidhealtachd a thaisbeanadh ann an 90 bun-sgoil Bheurla, eadar Barraigh is Gallaibh, eadar 2003 agus 2005.
A' tòiseachadh ann an Linn na Cloiche, lean clann ann am p4 gu 7 10,000 bliadhna de eachdraidh Ghàidhealach, 's iad a' sgrùdadh Linn an Umha, Linn an Iarrainn, na Cruithnich, na ciad Albannaich, Calum Cille, na Lochlannaich, na h-Albannaich a' dèanamh an gnothach air na Cruithnich, Tighearnas nan Eilean, na Cinnidhean, Bliadhna Theàrlaich, na Fuadaichean agus a' Ghàidhealtachd san latha an-diugh. An cuideachd dithis àirceolaiche annasach a bha a' mìneachadh a h-uile rud a thachair air an stèidse, chunnaic a' chlann aodach ga atharrachadh còrr is 45 turas taobh a-staigh uair is cairteal fhad 's a bha na caractaran èibhinn ag ath chruthachadh taghadh de thachartasan eachdraidheil.
A bharrachd air a bhith ag ionnsachadh mu na tachartasan as cudromaiche ann an eachdraidh Ghàidhealach, chaidh abairtean sìmplidh Gàidhlig a theagasg don chloinn agus an dealbh-cluiche a' leantainn air adhart.
Mar phàirt de phròiseact ann an Taigh-tasgaidh na h-Alba, chlàr a' bhuidheann tarraing Ghàidhlig den dealbh-chluiche a chaidh a chleachdadh airson cuairtean sgoile.
Chaidh pasgan-taice do sgoilearan is tidsearan a chruthachadh mar phàirt den phròiseact.


text:
Roy Wentworth
Rugadh Roy Graham Wentworth ann an 1946 ann an Tooting ann an Lunnainn, agus thàinig e a dh'Alba a chiad turas ann an 1963, far an do chuir e seachad saor-làithean ann an Geàrrloch. Dh'fhàs e càirdeil ris na daoine ionadail an sin nuair a thill e a-rithist is a-rithist agus chuala e a' Ghàidhlig an sin. Dh'fhàs e gu h-àraidh càirdeil ri croitear, An Peigi (Iain MacCoinnich), ann san àite agus le sin dh'fhàs an ùidh aige anns a' choimhearsnachd agus anns a' chànan, agus dh'ionnsaich e a' Ghàidhlig.
Rinn e ceum ann an Ceiltis aig Oilthigh Obair Dheathain fon ollamh Dòmhnall MacAmhlaigh ann an 1973. Bha ùidh shònraichte aige ann an dualchainntean agus seann Ghàidhlig. Às dèidh sin ghluais e a Gheàrrloch agus às dèidh bàs An Pheigi chaidh e na chroitear. Bha e cuideachd ag obair aig an taigh-thasgaidh ionadail agus chùm e a' dol leis na rannsachaidhean aige, Gàidhlig Gheàrrloch. Ghabh e ùidh ann an ainmean-àite, beul-aithris, teòiric cànanach agus fogharrachd practaigeach, a' cruinneachadh corpas bho dhaoine ionadail a bhruidhneadh dualchainnt a bha a' bàsachadh.
Bha maoineachadh ri fhaotainn airson rannsachadh for-cheum aig Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean (UHI) ann an 1998, is thòisich e air PhD air dualchainntean fo stiùir Meg Bateman. Chuir e crìoch air ann an 2002, sgrìobhte anns a' Ghàidhlig.
Fhuair a bàs gu h-obann air 19 an Dàmhair 2003.
Faclairean[deasaich | deasaich an tùs]
Tùsan[deasaich | deasaich an tùs]
- School of Celtic Studies (Gàidhlig)


text:
Bae Colwyn
'S e baile ann am Bwrdeistref Sirol Conwy, a' Chuimrigh a tha ann am Bae Colwyn (Beurla: Colwyn Bay). Ann an 2001 bha 9,742 duine a' fuireach an seo. Tha am baile suidhichte air a' chosta san àirde a tuath na Cuimrigh. Tha am mòr-rathad A55 a' ruith tron bhaile mar a tha a Rathad-iarainn Oir-thir Tuath na Cuimrigh.
A-rèir an cunntas-sluaigh ann an 2001 bha Cuimris aig 20% de mhuinntir a' bhaile. Tha na ceudan as àirde a-measg nan daoine òga eadar 10 is 14 bliadhna a dh'aois. Tha Cuimris aig 38% dhiubh. Tha sgoil ann le foghlam tro mheadhan na Cuimris, Ysgol Bod-Alaw.
Daoine ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
Rugadh Terry Jones, ball dhen bhuidhean "Monty Python" ann am Bae Colwyn.


text:
Stàitire
‘S e fear neo tè air a bhith cliùiteach measail fad iomadh bliadhna ann am poileataigs, am broinn an Riaghaltais neo anns a’ bheatha phoblach aig ìre nàiseanta neo eadar-nàiseanta a th’ann stàitire mar as tric.[1] ‘S e na daoine anns na meadhanan neo luchd-leantainn a chleachdas am facal sin ann an dòigh measail. Nuair a leigeas luchd-poileataics an dreuchdan, ‘s e stàitirean aosda a thoir orra. Thathar a’ tuigsinn gu bheil am facal stàitire a’ ciallachadh dòighean ceannas a dh’ aontas na daoine, a chuireas cùram air a h-uile duine is an comann-sòisealta. Thathar a’ cleachdadh am facal stàitire airson ceannard stàite neo neach-poileataics air choireigin a sheallas gu bheil deagh sgilean chinneas aige.
Stàitirean na Cruinne[deasaich | deasaich an tùs]
- Johan de Witt (1625 - 1672).


text:
A bheil thusa cruthachail, comasach agus làn bheachdan a dhèanadh deagh phrògram? Tha thu san àite cheart! Tha an fharpais fosgailte do dh’Oigridh agus do dh’Inbhich le roghainn farsaing de dhuaisean gan tabhann. Nise gu bheil cuspair na bliadhna air fhoillseachadh, chan eil leisgeul agaibh ach toiseach tòiseachaidh a dhèanamh...
Chaidh ‘Gealladh’ fhoillseachadh mar chuspair FilmG na bliadhna-sa aig tachartas sgoinneil a bh’ againn airson FilmG a chur air bhog ann an Sgoil Lionacleit. Anns a bheurla ’s urrainn ‘Gealladh’ na leanas a chiallachadh ‘promise’, ‘vow’ no ‘wager’. Tha sinne air na dealbhan a leanas a cruthachadh mar airson beagan mìneachadh a thoirt air a chuspair, ach tha sinn a creidsinn gum bi beachdan gu leòr agaibh pèin.
Sgioba FilmG air a bhith Trang. Tha Eilidh againn fhìn air a bhith trang bho chionn beagan sheachdainnean a' tadhal air colaistean is oilthighean air feadh Alba, ag innse do dh'oileanaich mu FhilmG. Tha oilthighean is colaistean nan àitichean sònraichte math airson tàlant ùr a lorg dha BBC ALBA, am prìomh amas aig FilmG. Tha Eilidh air a bhith barrachd...


text:
Uamh Smùdha fosgailte a-rithist
Chaidh Uamh Smùdha ann an Diùranais ath-fhosgladh, às dèidh obair gus creagan a dhèanamh seasmhach.
Chaidh an uamh a dhùnadh san t-Sultain, agus dragh ann nach robh i sàbhailte.
'S e am beul-uamha as motha ann an clach-aoil a th' ann am Breatainn, agus bi an uamh a' tàladh còrr is 43,000 luchd-turais sa bhliadhna.
Faodar turas a ghabhail a-steach nas doimhne san uaimh ann am bàta, fo stiùir eòlaichean ionadail.
Bidh prògram a' BhBC The One Show a' craoladh às an uaimh oidhche Ardaoin.


text:
A' Mhanachainn
Co-chomharran: 57°29′05″N 4°27′43″W / 57.484662°N 4.462035°W
'S e baile faisg air Inbhir Nis a th' anns a' Mhanachainn. 'S e Beauly an t-ainm Beurla a th' air, ainm a thàinig bho Fhraingis Beau Lieu is a' ciallachadh "àite àlainn" ann an Gàidhlig.[1]. Canar Am Beul Atha sa Ghàidhlig cuideachd.
Bha manaich a' fuireach ann anns an t-seann aimsir agus 's ann air sgàth sin 's e a' Mhanachainn ainm a' bhaile.
Tha sgioba iomain math, a' Mhanachainn, aig a' bhaile agus tha nàimhdeas blàth eadar a' Mhanachainn agus Lobhat. Bidh an geama eatarra aig a' Bhliadhn' Ùir a' tarraing cha mhòr mìle dhuine.
Tha an fhéis fìdhleireachd Blazin' in Beauly a' gabhail àite sa bhaile gach bliadhna bho na thòisich i ann an 2001.
Tha stèisean rèile aig a' bhaile.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ David Ross: Scottish Place-names, Birlinn (Dùn Èideann, 2001) ISBN 1841581739


text:
Cáceres
’S e baile mòr air an àirde an iar na Spàinne a th’ ann Cáceres (Laideann: Castra Caecilia). Chaidh e a stèidheachadh mu 79 Ro Chrìosd le Quintus Caecilius Metellus Pius.[1] Tha Cáceres suidhichte shuas air a' chòmhnard àrd ann an Extremadura ris an canar Llanos de Cáceres,[2] aig 403m os cionn ìre na mara,[3] faisg air an Abhainn Guadiloba.[4] Tha Cáceres 241km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na Spàinne, agus 743km bho Bharcelona.[5] Tha 93,131 daoine a’ fuireach ann an Cáceres,[6] an darna baile as motha ann an Extremadura agus an 72mh baile na Spàinne.[7] Chaidh e ainmeachadh na Àite Dualchas na Cruinne le UNESCO ann ann 1986.[8] A bharrachd air sin, ‘s e prìomh-bhaile na Roinne Cáceres a th’ann Cáceres cuideachd.
Lùchairtean[deasaich | deasaich an tùs]
- Lùchairt na Golfines Shuas
- Lùchairt na Golfines Shìos
- Lùchairt Comendador de Alcuescar
- Lùchairt- Daingneach na Torreorgaz
- Lùchairt Easbaigeach
- Lùchairt Carvajal (15mh Linn)
- Lùchairt Godoy
- Lùchairt Mayoralgo
- Taigh Mòr na Sande
- Lùchairt na Veletas
- Lùchairt Cáceres-Ovando
- Taigh a’ Mhoncaidh
- Lùchairt Toledo-Moctezuma
- Taigh na Grèine
- Taigh Mudejar
- Taigh na Carvajal y Ulloa
Eaglaisean[deasaich | deasaich an tùs]
- Eaglais agus Taigh Cràbhach an Naoimh Phòl (15mh Linn)
- Taigh Cràbhach a’ Chomainn Iosaid, nòs Barroque
- Eaglais Mhòire, (13mh Linn), nòs Gotach
- Eaglais an Naoimh Mhata, (15mh Linn)
- Eaglais an Naoimh Francisco Javier (18mh Linn), nòs Gotach
- Eaglais an Naoimh Iain (13mh linn gu ruige 15mh linn
- Dìthreabh an Naoimh Antoine
- Eaglais Santo Domingo
- Dìthreabh na Sìthe
- Eaglais an Sheumais
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Piano di Sorrento, An Eadailt
- Norma, An Eadailt
- Gàsa, Raon Ghàsa
- Netanya, Iosrael
- Castelo Branco, A' Phortagail
- Portalegre, A' Phortagail
- Blois, An Fhraing
- La Roche-sur-Yon, An Fhraing
- Santiago de Compostela, An Spàinn
- Santo Domingo, Poblachd Dhoiminicia
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Cáceres Romana
- ↑ Extremambiente
- ↑ Mongabay
- ↑ Pueblos de España
- ↑ Distance Calculator
- ↑ Cunntas-sluaigh na Spàinne
- ↑ Bailtean na Cruinne
- ↑ UNESCO
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]


text:
Yn Çhannon
Ta'n Çhannon ny Awin ny Shannon (Yernish: Abhainn na Sionainne / an tSionainn / an tSionna; Baarle: River Shannon) ny h-awin s'liurey ayns Nerin, as ish 386 km (240 mi) er lhiurid.[1][2] Ta'n awin scarrey neear Nerin (Queiggey Connaghtey son y chooid smoo) veih'n niar as y jiass (Queiggey Lion as y chooid smoo jeh Queiggey Mooan). Ta Coontae yn Chlaair coontit myr cooid jeh'n Vooan, agh t'eh ny hoie çheu heear jeh'n awin. Ta'n awin ny joarey fishigagh mooar eddyr y neear as y niar, as cha nel agh feed poyntyn goll tessen yn awin eddyr Balley Limmeragh 'sy jiass as An Damhshraith 'sy twoaie.
Imraaghyn[reagh]
- ↑ Nature & Scenery (Baarle). Feddynit er 2008-07-22.
- ↑ Ireland (Baarle). MSN Encarta. Feddynit er 2008-07-22.
- Yn Çhannon
- Limmeragh
- Awinyn ayns Coontae yn Chavan
- Awinyn ayns Coontae yn Chlaair
- Awinyn ayns Coontae ny h-Eearvee
- Awinyn ayns Coontae ny Galliu
- Awinyn ayns Coontae Hybbyrt Aarey
- Awinyn ayns Coontae Lheeahtrim
- Awinyn ayns Coontae yn Lhongfort
- Awinyn ayns Coontae Limmeragh
- Awinyn ayns Coontae Ros Comain
- Awinyn ayns Coontae Uíbh Fhailí


text:
Kl.
Gaill Luimnigh d'innradh Connacht {MS folio 198rb (298b)} go Magh Luirg fo thuaidh et go Badghna sair.
Gothbrith ri Gall ó galor rodocraidh do héc.
Kl.
Cinaoth mac Coirbre rí h. cCinnsilaigh do marbadh do Gallaibh Lochu Garman.
Kl.
Duo heredes Patricii .i. Ioseph scriba & episcopus et Maol Patraic mac Maoiltuile episcopus quieuerunt.
Cluain muc Nois d'argain ó Ath Cliath.
Ceallachan Caisil & fir Mumhan da slad aridisi.
p.174
Gaill Locha Eirne do tect for Loch Ribh.
Losccadh Atha Cliath o Donnchadh mac Flainn ó righ Temrach.
Kl.
Gaill Locha Ribh do dul d'Ath Cliath.
Bruattur mac Duibgille ri h. Cinnsiolaigh moritur.
Cleircen mac Tigernain rí Breifne moritur.
Kl.
Fergal mac Domnaill ri an Tuaisgeirt moritur.
Maol Patraic episcopus Lugmaigh quieuit.
Concupur p [canc.] Maoilchen ri h. fFoilge et a dha mac do marbadh la Lorcán mac Faolain.
Ceall Cuilinn d'argain la h-Amhlaibh mac Cothfrith et dech ced do braid do breth eiste.


text:
Barbacoas (Nariño)
‘S e baile beag ann an Nariño, Coloimbia,[1] a th’ann Barbacoas. Tha e suidhichte aig 36m os cionn ìre na mara aig astar dhe 236km bho Phasto, prìomh-bhaile na roinne ‘ S e baile le clìomaid teth a th’ann agus tha teodhachd meadhanach dhe 26˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1600.
Freumhan an Ainm[deasaich | deasaich an tùs]
'S ann às na Barbacoas, tuath Tùsanach a bha nan tàmh anns an sgìre seo o shin,a thàinig ainm a' bhaile.[2]
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Tha 30,270 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, 18,668 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile.[3] Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[4] Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Ach ‘ s e baile agus sgìre traidiseanta dùthchasail a th’ann Barbacoas fhathast.
Taobh chinnidh, ' s e daoine Afro-Coloimbianach a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Barbacoas: 15.1% dhe Tùsanaich, 6.7% dhe daoine geala/mestizos agus 78.3% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 61% dhe na daoine ann an Barbacoas leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 10% dhe na dachannan.[5]
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Barbacoas. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[6] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Fiosrachadh a' Chomhairle
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh
- ↑ Colombia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia


text:
Tractar-àiteachais
Tha an alt seo mu dheidhinn tractaran sònraichte ri àiteachais. Airson fios air tractaran de h-uile seòrsa cuir suil air tractar.
Is e a tha ann an tractar-àiteachais, nòs tractair sònraichte ri obair-fhearainn agus tarruinn innlean àiteachais, bu sònraichte cruinn-treabhaidh, cliathan, lunnan, drìlean-sile, agus trèilearan. Tha da phriomh seòrsa tractar-àiteachais: Tractaran da-chuibhleachd agus Tractaran Ceithir-cuibhleachd.
Susbaint
Tractaran Da-Chuibhleachd[deasaich | deasaich an tùs]
Mar is tric goirear Tractaran-choisich, air tractaran den leithid seo. Chan eil ach da chuibhle aca, agus inneal-pheatroil de cumhachd eadar 1kW agus 10kW. Tha iad uidheamaichte le Fuaidean (corragan), coltach ri na fuaidean air crann-eiche gus am bi aig an t-iomanach a choisich às an dèidh. Bhiodh na h-innealan a tharuing iad dluth-cheangailte ri culaibh an aisil. Tha tractaran- den seorsa seo freagarrach ri lotan beaga agus tha muilnean dhiubh air an cleachdadh air tuathanasan beag ann an Aisia. Bha iad cumanta air tuathanasan-beaga agus croitean air feadh Breatuinn rè na 1950an, agus tha iad fhadhast ri lorg ann an gairnealachd-mhargaideachd, far a bheil an meud beag aca freagarrach ri na h-iomairean agus far a bheil cumhachd gu leor aca airson an obair a tha dith.
A measg na h-ainmean bu cumanta ann am Breatuinn 's na 1950an, bha an "Iron Horse" agus "British Anzanai", bha cumhachd aig na h-innlean seo eadar 5 agus 10 hp agus bha cruinne treabhaidh sonraichte dhaibh, a thionndadh foid co-mòr ris an fhoid a thionndadh crann eich (mu deidhinn 175mm anns an domhainnead agus 250mm 'san leathad)comhla le innlean coltach ris an rota-tobha Howaird, sreath de tractaran sios ri 1kW, a bha uidheamaichte le fearsaid cumhachd a-mach a chuireadh cumhachd ri gàd-chorragach agus innlean eile air barrachd an rota-tobha fhein.
Tractaran Ceithir-cuibhleachd[deasaich | deasaich an tùs]
Is e an tractar ceithir-cuibhleachd an tractar-àiteachais bu chumanta, tha na tractaran seo torr nas cumhachd-mhòr na tractaran da-chuibhleachd, agus na modailean bu shine agus bu lugha, mar eisimplir am Fergie Glàs a chaidh air togail eadar 1938 agus 1956 a libhrig cumhachd 20 eich (mu 15kW). B'e am Fergie a'chiad tractar a bha uidheamaichte le Altachadh tri-phuing An Fheargusdanach, a thug comas do iomanach an tractair a thogail is cuir sios innlean ceangailte ris an tractar agus a riaghaladh an domhainnead air am biodh innlean glac-thalmhuinn (m.e. crann-treabhaidh) ag obair. Anns an latha an diugh is e Caighdeann Eadar-Naiseanta Inbhe 1[1] a tha ann an bonn-uidheam Fheargusdanach.
Eachdraidh Tractairean[deasaich | deasaich an tùs]
- Chaidh leasachadh air tractaran-àiteachais bho coinceap innlean-treabhaidh.
- Bha na chiad tractairean iomainichte le stòth
- Chuireadh na chiad tractaran an gniomh ann an Meiriceidh mu deireadh an 19mh linn
- B'è an "Ivel Agricultural Motor" de 1902, dealbhaichte le Dòmhnull Albone a'chiad tractair-àiteachais
- Chaidh dealbhachadh air an cruth "clasaigeachd" de tractar, 2 chuibhle iomain mòr aig an cul, 2 chuibhle steornaidh beag aig an toiseach, stoc an tractar na slige don caradair agus bucais-bheirt, ann an 1917
- B'e carbadan-slaodaidh a-mhain a bha 's na tractaran bu thrath, agus bha an uidheam-aiteachais dealbhaichte dhaibh air an tarruinn as an deidh, mar a bhiodh acfhainn-eich.
- nochd am fearsaid "cumhachd a-mach" air modail? cuine?
- Chaidh innleachdadh air Altachadh Tri-phuing An Fheargusdeanach, le Ultach, Harry Feargusdean ann an 1937, iomanaichte le uidheam-uisgead.
- Tha Altachadh an Fhergusdaineach air an cleachdadh air tractaran beag is mòr (ach airson tractaran da chuibhleachd) air feadh an t-saoghail chun latha an diugh
Eachdraidh Togalaiche Tractairean[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ International Standard Category 1


text:
Rudha Stòir
'S e an rudha as tuathaiche den leth-eilean Stòr a tha ann an Rudha Stòir [1] no Rubha Stoir [2] (Beurla: Point of Stoer no Stoer Head).Tha rathad singilte a' leantainn an seo bho Loch an Inbhir.
Tha Rudha Stòir à clach-ghainmhich Thoirbheartanach.
'S e àrd-chomharradh do mharaichean a th' ann, agus tha taigh-solais ann ris an canar Ru Stoer Lighthouse no Stoer Head sa Bheurla. Chaidh a togail le David agus Thomas Stevenson ann an 1870. Tha e 14 metair a dh'àirde, ach tha an solas aige mu 54m os cionn na mara. Anns na seann làithean bha neach-glèidhidh a bha a' coimhead an dèidh an t-solais a' fuireach an seo còmhla ris an teaghlach aige. Tha taigh an neach-glèidhidh aig an National Trust for Scotland an-diugh agus tha iad a' toirt seachad e air mhàl do luchd-turais. Chithear fail-mhuc faisg air an taigh far an do chum an neach-gleidhidh an sprèidh aige. Bho 1978 a-mach tha an taigh-solais a' ruith leis an Northern Lighthouse Board ann an Dùn Èideann, agus mar sin dh'atharraich dòigh-obrach an t-solais, tha e fèin-obrachail an-diugh.
Tha tobhta den stèisean reudar às an Dàrna Cogadh shuas air a’ chnoc. Rud beag san earra-dheas air Rudha Stòir tha stac-mara ainmeil ris an canar Bodach Stòrr.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NC003329
- Undiscoveredscotland (Beurla)
- Gazetteer for Scotland (Beurla)
- Taigh-solais Rudha Stòir aig Northern Lighthouse Board (Beurla)


text:
Siorrachd Pheairt
'S e fear de na Siorrachdan traidiseanta na h-Alba a bha ann an Siorrachd Pheairt agus 's e Peairt a bha na phrìomh-bhaile.
Bailtean[deasaich | deasaich an tùs]
- Achadh Chaladair, Áth a' Cháirn, Achadh na Follt, Ailt, Áth Maol Ruibhe, Aird Talnaig
- Blár Athall, Blár Ghobhraidh, Baile Chloichridh, Baile an Luig, Blár-na-gobhainn, Baile a' Chlachain, Both Bhúirnich
- Cuimrigh, Cúbar Aonghais, Craoibh, Ceann Rois, Cluainidh, A' Cheannmhor, Coille Chnagaidh, Ceann Loch Raineach, An Ceann Árd, Ceann eas ciad, Cinn Rosaidh, Cille Mhícheil
- Drochaid Éireann, Drochaid Theilt, Dún Chailleann, Dáil Ghiuthais, Dul
- Feárnan, Feith nan Ceann, Forgrann Eithne, Fothair Tabhaicht, Fartairchill
- Labhar, Lag an Ratha, Longartaidh
- Mígeil, Meadhanaidh, Maothail
- Obar Pheallaidh, Obar Phuill, Obar Fhargaidh, Obar Dailchinn, Obar Neithich, Obar Ruadhainn
- Peairt
- Rochgorton
- Srath Gaoithe, Sgáin, Spideal Ghlinn Sídh
- Tobair Mhuire, Trian a' Phuir
- Uachdar Árdair
Cruinn-eòlas[deasaich | deasaich an tùs]
- Loch Dhún Alastair, Loch Éireann, Loch Faschoille, Loch Líobhann, Loch Eireachd, Loch Raineach, Loch Tatha, Loch Teimhil


text:
Iùdhachd
‘S e creideamh nan Iùdhach a th’ann an Iùdhachd bhon Eabhra Yehudah (יהודה), agus am fear as aosda nan creideamhan aig a bheil dìreach aon Dhia cuideachd. A bharrachd air sin, ‘s e fear dhe na creideamhan as sine a tha fhathast ann is tha A’ Chrìosdaidheachd agus an Islam air an stèidheachadh air ionnsachadh, beachdan is eachdraidh nan Iùdhach, gu h-àraidh tro Abraham.[1] Cha robh stàit Iùdhach ann idir bho àm nan Ròmach gu ruige Cruthachadh Iosrael, an dèidh an Dàrna Cogaidh ann an 1948.[2] Do na h-Iùdhaich, tha am facal Iùdhachd a’ ciallachadh creideamhan, talamh, nàisean agus cultar, a thuilleadh air còrr is 4,000 mìle bliadhna dhe eachdraidh.[3] Bidh na h-Iùdhaich a’ dèanamh ùrnaigh ann an Sìonagoga.
Ceangaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]


text:
handshift indicated but the reference letter is missing; handshift tag placed here pro. tem.[I] Calann Enair for Luan & iii uathad fuirri, m.ccc.xxx.
p.268
Magnus mac Aeda Breifnig h.
Concobair do marbad la
2] Cathal mac Aeda meic Eogain h. Concobair hi Ferann na
3] Darach & Simann mac ind Fhailgig do marbad mar aen ris.
Ammus longpuirt le Toirrdelbach h.
Concobair ar Baitter
5] [A] mac Uilliam Burc a Lecmaig a Moig Luirg & a ruagad as-side
6] co Cairthi Liacc Fada, & Gilliberd Mac Goisdelb tigerna Slebi
7] Luga do techt fedan mor i furtacht Meic Uilliam Burc, & Tomaltach
8] Mac Dondchada do techt fedan aili i furtacht Meic Uilliam.
9] Et impud dona sluagaib-sin diblin{folio 33a}aib ar h. Conchobair
10] co rancadar Ad Disirt Nuadan, & becan do muintir h. Conchobair
11] do marbad fon ath .i. Donnchad mac Domnaill Mec Mathgamna
12] & Mac Gilla Comgan & daine eli bos nach arimther sunn, & h.
13] Conchobair do imtecht co beoda nosmar isna Tuathaib iar sin.
14] Et gabais Mac Uilliam longport an adaig-sin a Cill Lomad ar
15] inchaib h. Conchobair. Sluag Condacht uli do tinol do Mac
16] Uilliam etir Gall & Gaidela do gabail rigi Connacht do fein iar sin.
17] Sith cunail cardemail do denam do Mac Diarmata & d'Ua Chonchobair
18] iar sin.
Sluagad la h. Ruaircc co Fid an
Atha & in baili do ergi
20] doib iar sin & maidm do thabairt ar h. Ruairc, & Art h. Ruairc
21] adbur rig Brefni do marbad and & moran aili etir maith & saith.
Gilla Isa Ruad h. Raigillig ri
Muintire Mailmorda & na
23] Brefne uili re moran d'amsir reme sin do ecc ina senoir rathmur
24] rochonaigh iar mbreith buada o deman & o doman.
Benidecht h. Flannacan prioir Cilli
Mori na Sinna quieuit
26] in Christo.
Mailechlainn Mac Carmaic brugaid
cetach conaich do ecc
28] in hoc anno.
Mael Isa Dond Mac Aedacan mortuus est.
Maidm mor le Conchobar mac Taidcc
meic Briain meicc
31] Andrias meic Briain Luignig meic Toirrdelbaig Moir h. Conchobair
32] ar Dartraigib, cor marbad moran dib leis.
Toirrdelbach h. Conchobair do
marbad la muintir Uater
34] Meic Uilliam Burc oc techt o tig ind Iarla.
p.270


text:
Tighearna
Tha Tighearna (àitheanta cuideachd cho Triath, Morair, no Duine-uasal) 'na fhear gu bheil cumhachd agus comas aig. Bidh ciallan air leth aige an crochadh ris a' bhrìgh a chleachdadh.
Ann am brìgh cràbhach, 's e ainm a th' anns An Tighearna a' toirt iomradh air Dia, agus gu h-àraidh leis na Creideamhan Abrahamach (Iùdhachd, Ioslamachd, agus Crìosdaidheachd). 'Sa chreideamh pàganach an Wicca, th' ann dà diathan, aon fireannach agus aon boireannach; tha an Dia air thoirt iomradh air An Tighearna agus tha a' Bhan-dia air thoirt iomradh air A' Bhaintighearna.
Facal-freumhachd agus cleachdadh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an facal-freumhachd an fhacail tighearna bhon tiarna na Gaeilge, bhon fhacal na Gaeilge shean tigerne, sa' Chuimris teyrn, sa' Chuimris shean -tigern, sa' Chòrnais teern, 'sna Bhreatannais shean tigernus: *tegerno-s, tegernio-s, an fiamh teg de tigh, an dealbh sean de taigh; faodaidh an t-adhartas de tighearna agus baintighearna bho "an fear an taighe" agus "a' bhean an fhir an taighe" dhan chiall de "bean-uasal" dealbhaichte air a bhith leis an atharrachadh gun tig ri cànan; dh'èirich "fear an taighe" agus "bean an taighe" ri "duine-uasal" agus "bean-uasal", agus tha na ciallan seana à cleachdadh a-nis.
Ann an roinn nan dualchas na Roinne-Eòrpa, bidh an facal co-ionnan air chleachdadh ri ainm cumanta de labhairt ri, ionnanach ri Maighstir (air uairibh air fhaicinn ri Mgr) (Fraingis Monsieur, Spàinnis Señor, Eadailtis Signore, Gearmailtis Herr, Pòlainnis Pan)


text:
Iarrtas air tuilleadh leasachaidh aig an Rest and Be Thankful
Tha iarrtas às ùr ann airson tuilleadh leasachaidh air a' phriomh rathad eadar Earra-Ghàidheal agus Glaschu.
Thàinig maoim-slèibhe a-nuas air an A83 Diardaoin airson an seachdamh turais ann an còig bliadhna.
Bha an rathad dùinte cuid mhòr den là Diardaoin, agus dh'fhosgail e a-rithist aig 5:30f.
Tha an rathad air a chur tarsainn bhruaich Ghlinn a' Chrò, air talamh neo-sheasmhach, agus tha obair a' sìor-dhol air adhart gus a' bhruach a dhaingneachadh, agus maoimtean-slèibhe a ghlacadh mus ruig iad an rathad.
Tha cuid san sgìre ge-tà, den bheachd gu bheil tuilleadh airgid a dhìth airson na h-obrach seo.
"Bha sinn a' smaoineachadh leis na rinn iad de dh'obair - agus rinn iad obair mhòr air an rathad - gun robh sinn nas sàbhailte," thuirt an t-Urr. Ruairidh MacLeòid, a tha a' fuireach ann an Inbhir Aora.
"Ach thàinig poll a-nuas ann an àite eadar-dhealaichte.
"Tha mi a' smaoineachadh gur e bliadhnaichean air ais a bha maoim-slèibhe ann an sin, ach bha sinn a' smaoineachadh gun robh an t-àite sin sàbhailte gu leòr.
"Tha e a' dèanamh maill mhòir.
"Tha mi a' smaoineachadh gum feum iad coimhead a-niste ri pìosan eile den rathad far an tàinig poll a-nuas an turas seo.
"Tha mi a' creidsinn dìreach gum feum iad airgead a chosg mar a rinn iad air a' phìos eile a bha iad a' smaoineachadh a bha cunnartach," thuirt e.


text:
Caledonian Railway
Bha an Rathad Iarrainn Caledonian "An Calaidh", na rathad-iarrainn as motha na h-Albann gu ruige 1923 nuair a chaidh e mar "constituent company" do an London Midland and Scottish Railway. 101 miltean 's an fhad, shine bun-loidhne a' Chalaidh bho Carlisle (far an do cheangail e ris an Rathad-iarrainn "London and North Western") ri Ionad Meadhanach a Ghlaschu. Bha fìor bhranndair nan rathad-iarainn an sheilbh a' chompanaidh seo, a choisinn a' chuid bu mhòr den tuarasdail aice de ghiùlan guail bho mèinnean air feadh Srath Meadhanach na h-Alba. A dh'aindeoin sin, bha a phrìomh ghobhal aig Tobar na Màthar, far an do dhealaich a rathad gu Obar Dheathain. Thogta fo ainm "The Scottish Central Railway", fhosgladh an meur seo a chaidh tro Sruighlea, Pheairt, Farfar agus Ceann Abair gu Sròn na h-Aibhne agus Obar Dheathain cho tràth ri 1848.


text:
Agrado
' S e baile beag ann an Huila,[1] Coloimbia,[2] a th'ann Agrado neo El Agrado. Tha e suidhichte aig astar dhe 135km bho Neiva, prìomh-bhaile na roinne, shuas anns na h-Andes. ‘S e baile le clìomaid blàth a th’ann le teodhachd meadhanach dhe 24˚, rè na bliadhna. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1837.
Susbaint
Freumhan an Ainm[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Chimbayaco agus an uair sin Pitalito na h-ainmean an robh air an àite seo bho thùs. Bha Pitaló na cheann-feadhna anns an sgìre seo nuair a ràinig na Spàinntich. 'S e meanbhair a th'ann -ito,[3] dìreach mar -ag anns a' Ghàidhlig. 'S ann às a' Bhaile El Pital a thàinig na ciad tìrichean. Chaidh an t-ainm a dh’ atharrachadh gu Agrado ann an 1837. Tha agrado a' ciallachadh caillear ann an Spàinntis. Chuir iad an t-ainm sin air a' bhaile o chionns gur e àite breàgha torach a th'ann, le aithnichean làn fìor uisge mu a thimcheall.[4]
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Ged a tha 8,489 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 3,903 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile.[5] Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[6] Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Agrado (is mòran dhuibh mestizos). Tha 0.2% dhe Tùsanaich agus 0.1 % dhe daoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 84,8% dhe na daoine ann an Agrado leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 16% dhe na dachannan.[7]
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Agrado. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[8] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
José María Rojas Garrido (1824 - 1883): Ceann-suidhe na dùthcha ann an 1866.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Riaghaltas na Roinne: Bailtean
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Spanish About.com
- ↑ Fiosrachadh a' Chomhairle
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh
- ↑ Colombia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia


text:
Turku
‘S e baile[1] mòr agus port[2] cudromach faisg air Salo, air an àirde an iar-dheas Shuòmaidh a th' ann an Turku san Fhionnlannais (IPA: turku) neo Åbo san Shuainis (IPA: oːbu). Tha an dà ainm co-oifigeil. Tha e suidhichte ri beulaibh na h-Aibhne Aura, aig 22m os cionn ìre na mara,[3] anns an roinn Varsinais-Suomen (Gàidhlig: Fìor Shuòmaidh),[4] 149km air falbh bho Helsinki (prìomh-bhaile na dùthcha), 533km bho Oulu, 141km bho Tampere agus 140km bho Hämeenkyrö.[5] Thathar dhen bheachd gun do stèidheachadh Turku san 13mh Linn nuair a bha Suòmaidh fo bhuaidh na Suaine. Tha agus 179529 duine a' fuireach ann.[6] 'S e an còigeamh baile as motha na dùthcha a tha ann cuideachd.[7] Bidh bàtaichean-aiseag a' dol a-mach a Turku gu ruige Stockholm agus Åland a h-uile latha, a bharrachd air seirbheisean seachainneil gu Harwich, Lübeck, Antwerppen, Travemünde agus Paldiski.[8]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Århus
- Bergen
- Bratislava
- Constanța
- Firenze
- Gdańsk
- Göteborg
- Köln
- Rostock
- Sankt Peterburg
- Szeged
- Tartu
- Tianjin
- Varna
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Suomi Sanakirja
- ↑ Port of Turku
- ↑ Mongabay
- ↑ Suomi Sanakirja
- ↑ Distance Calculator
- ↑ Tilastokeskus
- ↑ Geonames
- ↑ Port of Turku


text:
Item bid boill isin pairilis nach eidir uindimint do coimilt dib, mar ata in tenga, & in breith, & feithi an lesa: & is edh aderur and sin, an leighes do coimilt do cul an cind, & in tenga do coimilt, & do nighi co minic le h-uisgi beata & le gairarisimce mad duid no comsuidighti & edach lin dordugad ar cumadh na teangad & a cur orro san uisge & an tuisge ... [add.]§: & in t-uisgi beata do coimilt co minic do cul an cind, & don tengaidh, & don ball pairilisech; & do-beir sin an urrlabra, mar do derbad ar moran do dainibh: & is du becan don uisgi sin maille mil no maille fín uair and ag laigdighugad na h-eslainti & uair and a medhon na proindi maille h-enbruithi, no le siroip no le lictubairi.
p.266


text:
Lanzarote
'S e eilean Spàinnteach agus aon de na h-Eileanan Canàrach a tha ann an Lanzarote. Tha e suidhichte anns a’ Chuan Siar agus tha e as fhaide ear de na h-Eileanan Canàrach. Tha e mu 11 cilemeatair air falbh bho Fhuerteventura.
Tha Lanzarote cho farsaing ri 845,94 cilemeatair ceàrnagach. Anns a’ bhliadhna 2007 bha 132.366 de shluagh ann.
'S e Arrecife am baile as motha an eilein.
Tha Peñas del Chache (670 m) na beinn as àirde. Tha pàirc nàiseanta ann ris an canar Timanfaya. Tha Lanzarote gu lèir dìonta leis an UNESCO mar Biosphere Reserve protected site.


text:
Aghill
She Aghill (Yernish: Acaill, Oileán Acla, Baarle: Achill Island) yn ellan smoo ayns Nerin. T'ee ny lhie magh veih coose heear Choontae Vay Eo. Ta 2,700 cummaltee urree as t'ee 148 km² er eaghtyr. T'ee kianglt rish y çheer vooar liorish Droghad Michael Davitt ta soit eddyr ny baljyn beggey Gob an Choire er yn ellan as Poll Raithní er y çheer vooar. Va droghad currit 'syn ynnyd shoh 'sy vlein 1887, agh va droghad noa currit ayns e ynnyd ayns 1949, as reesht ayns 2008. Ta baljyn beggey ry-gheddyn er yn ellan goaill lheid as An Caol, Dumha Acha, Dumha Éige as Dumha Goirt. Ta'n daa vean scoill as pairk vluckaneyrys Gaelgagh yn ellan soit er y çheer vooar ayns Poll Raithní.


text:
Frédéric Chopin
Bha Frédéric François Chopin (22 an Gearran no 1 am Màrt 1810 – 17 an Damhair 1849) na chumadair-ciùil, na chleasaiche-piàno agus na thidsear-ciùil às a' Phòlainn. Tha am far-ainm a th' air Bàrd den Piàno. Bha e maighstir de cheòl romansach.
Rugadh Chopin ann an Żelazowa Wola, baile-beag ann an Diùcachd Warsaw. B' e iongantas leinibh a bh' ann. As dèidh an November Uprising ann an 1830, cuin a chùm an Ruis fodha a' Phòlainn, dh'fhuirich e ann am Paris, an Fhraing, mar pàirt den Eilthireachd Mhòr Phòlainneach. Airson airgead, dh'obair e mar tìdsear-piana agus cumadair-ciùil ach cha d' rinn e mòran cuirm-ciùil. Eadar 1837 agus 1847 bha càirdeas aige leis an tè-sgrìobhadair Fhrangach Seòras Sand. Cha robh slàinte mhath aig Chopin. Chaochail e ann am Paris ann an 1849. Bha e dìreach 39 bliadhna a dh'aois.
Tha a' mhòr-chuid den obair aig Chopin airson piàno aon-neachd ach sgrìobh e dà choncerto airson piàno cuideachd. Tha an obair aige gu math doirbh, teicnigeach ach le mòran doimhne. Chruthaich Chopin am foirm ciùil ballade innealach. Rinn e atharrachaidhean mòr ri sonata piana, mazurka, waltz, nocturne, polonaise, étude, impromptu, scherzo, agus prélude.


text:
Augusto Roa Bastos
B’ e Augusto Roa Bastos (Asunción, Paraguaidh, 13 an t-Ògmhios 1917 – 26 an Giblean 2005) an sgrìobhadair à Paraguaidh na b’ ainmeile à a bh' ann a-riamh, is fiù 's bhuannaich e an Duais Cervantes.[1] Tha a chuid obrach air a bhith dh’ eadar-theangachadh gu 25 cànain, anns a’ char as lugha.
Beatha[deasaich | deasaich an tùs]
Rugadh Augusto Roa Bastos air an 13mh latha dhen Ògmhios 1917 ann an Asunción ach chaidh e a thogail ann an Iturbe, baile beag air an sgìre Guairá, làn cultar dà-chànanach (Guaraní - Spàinntis).
Thill e gu prìomh-bhaile na dùthcha airson a chuid fhoghlaim fhaighinn is e a’ fuireach aig taigh bràthair athar, an t-easbaig Paraguaidheach-catalanach Hermenegildo Roa. Thug Lev Tolstoj, William Faulkner agus na sgrìobhadairean Frangach buaidh mhòr air aig an àm siud. .[2]
'S e mac fear le freumhan anns A' Phortagail a bh' ann. 'S e duine foghlaimte, bùirdeasach, cruaidh, aintighearnail a bha 'na athair agus i os cionn fìneadair shiùcair. Bha freumhan Basgach, às A’ Phortagail agus Guaraní aig Roa Bastos co-dhiù.
Bha e dìreach 15 bliadhna a dh’aois ann an 1932, nuair a thòisich An Cogadh Chaco eadar Paraguaidh agus Boilibhia. Theich e le feadhainn bhon an sgoil is chaidh e air falbh chun a’ chogaidh airson a chuid cuairt-dànachd fhaighinn is e na nurs an siud.[3] Ach chuir na chunnaic e sgath air is bha e gu math an aghaidh ainneart agus brùidealachd gus a bhàsaich e.
Thòisich e ri drama a sgrìobhadh fhad ‘s a bha e ag obair mar chlèireach ann am banca neo mar neach-aithris airson El País, is chuidich am pàipear-naidheachd sin ann an Asunción leis na ciad tursan a rinn e gus an Roinn Eòrpa, gu h-àraidh do Shasainn.[4]
Ann an 1944 ghabh e pàirt ann an Vy'a Raity (Guaraní: Nead an toileachais), agus thug am buidheann seo buaidh mhòr air ath-leasachadh na bàrdachd agus nan ealain ann am Paraguaidh anns na 40an, còmhla ri Josefina Plá agus Hérib Campos Cervera.[5] Sheall e, beag air bheag, gu robh e airson na daoine bhochd bhrùite air na sgrìobh e ann am El País ri linn a’ Chogaidh Sìobhalta ann am Paraguaidh, ged nach robh e na bhall dhe pàrtaidh sam bith idir.
Ann an 1945 chuir e seachad bliadhna a thìde ann an Sasainn oir thug am British Council fiathachadh dha agus, mar neach-naidheachd cogaidh El País rinn e agallamh leis an t-seanailear Charles de Gaulle an siud. An uair sin chaidh gus An Fhraing agus mu dheireadh thall ghabh e pàirt, mar fhear-naidheachd, ann an Cùis-Lagha dhe Nürnberg, anns A' Ghearmailt.
Ann an 1947 b’ fheudar dhasan Asunción fhàgail, air sgàth gu robh an Riaghaltas a’ cumail fodha an fheadhainn a chuir taic gu ar-a-mach neo-shoirbheachail, esan nam measg. Chaidh e gu Buenos Aires, anns An Argantain is e ag obair ann an companaidh àrachais. Dh’fhoillsich e a’ mhòr-chuid na sgrìobh e an siud.
An dèidh gun do deach Deachdaireachd a chur air dòigh anns An Argantain ann an 1976 b’ fheudar dha a dhol chun na Frainge, leis gun d’ fhuair e fiathachadh bho Oilthigh Toulouse,[6] is bha e a’ fuireach ann an Toulouse is e ag obair mar oide ann an litreachas is Guaraní aig an oilthigh gu ruige 1989, nuair a chuir e roimhe gun tilleadh e dhan dùthaich an dèidh gun do chuireadh an deachdair Alfredo Stroessner às an Riaghaltas, is e air a bith ga chàineadh gu cruaidh.[7] Chan eil fios ann carson a dhiùlt e cuideachadh a thoirt do mhòran de dhaoine à Paraguaidh a bha nam fògarraich, an t-ùghdar Juan Bautista Rivarola Matto nam measg, nuair a bha e fhèin thall thairis na fhògarrach.
Thug riaghaltas na dùthcha an saoranachd air falbh bhuaithe ann an 1982 ach chaidh saoranachd gu h-onarach na Spàinne a thoirt dha ann an 1983 agus na Frainge ann an 1987. Bhuannaich e caochladh dhuais fad a bheatha, gu h-àraidh Duais a’ Bhritish Council (1948) Farpais Eadar-nàiseanta na nobhailean Losada (1959), Duais Memorial Aimearga-Laideannach ann am Braisil, 1988), Duais nàiseanta na Litreachas ann am Paraguaidh (1995) agus feadhainn eile bho air feadh an t-saoghail. S’ e am bonn-cuimhne José Martí a thug Riaghaltas Ciùba dha ann an 2003 a bh' ann an duais mu dheireadh a fhuair e. .[8]
Bhuannaich e an Duais Cervantes ann an 1989.[9] Nuair a fhuair e an duais gheall e gun chleachdadh e an t-airgead airson stòras leabharlainn a chur air dòigh ann am Paraguaidh ach cha tàinig aige air sin a dhèanamh idir. Bho a thill e do Pharaguaidh gus a bhàsaich e sgrìobhadh e colbh làitheil beachdachaidh anns a’ phàipear-naidheachd Noticias, ann an Asunción.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]


text:
1890
MDCCCXC
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- 3 an t-Iuchar, inbhe stàite do dh' Idaho.
- 10 an t-Iuchar, inbhe stàite do Wyoming.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 10 an Gearran - Boris Pasternak, ann am Moscobha. Sgrìobhadair às An Ruis.
- 18 an t-Sultain - Bep Schrieke, ann an Zandvoort. Fear-poileataigs às Na Tìrean Ìsle.
- 16 an Damhair - Mícheál Ó Coileáin ceannard bun-os-cionn Èireannach.
- 20 an Dùbhlachd - Jaroslav Heyrovský, ann am Pràg. Ceimigear às An t-Seic.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 24 an t-Sultain - Ezequiel Hurtado, ann am Popayán. Fear-poileataigs à Coloimbia.


text:
Saoghal
Saoil an robh thu a' lorg talamh (ùir)?
'S e planaid a tha anns a' Chruinne, An Talamh no an Saoghal, air a bheil sinn a' fuireach. Tha aon ghealach aige agus 's e treas ball de rian na grèine.
Tha na cuain (sa bheil sàl) a' cuibhrigeadh mu deidhinn 70% de barr na talmhainn. 'S e tìr (talamh tioram) a tha anns an 30% eile. Tha aille a' cuairteachadh na talmhainn. Canar an adhar ris an àile seo.
Tha an talamh a' cuairteachadh na grèine aig astar 93,000,000 mìltean (1.6 km = 1 mìle). Canaidh sinn bliadhna ris an ùine a tha i a' gearradh gach cuairt.
Air barrachd an sin bithidh an talamh còmhnaidh na tionndadh mu deidhinn "aiseal" a ruitheas tro meadhan a tomaid. Is e an tionndadh seo, a bhitheas a' toirt 24 uairean a dh'adhbharaicheas latha agus oidhche
Aistean eile[deasaich | deasaich an tùs]


text:
Kl. Ianair i. f. l. x. Anno Domini m.xc.iiii.
Flaithbertach H. Ateidh ri H. n-Eachach do dhalladh la Donnchadh H. n-Eochadha la righ Uladh.
Slogadh la Muircertach H. m-Briain co Ath Cliath coro innarb Goffraigh Meranach a righe Gall & co ro marb Domnall H. Mael Sechlainn ri Temhrach.
Ar Airther do dhegh-dainib .i. im ua Fedecan & im Donn mac Oengusa do chor la h-Ulltaibh.
Ruaidri H. Donnacan ri Aradh, Concobur H. Conchobhair ri Cianachta in penitencia mortui sunt.
{§H}Maidm ria Sil Muiredaigh for Tuadmumain i torcradur tre cet uel paulo plus.§
Domnall comarba Patraic for cuairt Muman cetna chur co tuc a lan-chuairt scribuil la taeb n-edbarta.
Donnchadh m. Mael Coluim ri Alban do marbadh o braithrib fein .i. o Domnall & o Etmond per dolum.
Doinenn mor i n-Erinn uile dia ro fhas domatu.
{§H}Cath Fidhnacha du h-id-rochair leth Iarthair Connacht & leith Corcu Mruadh la Tadhg mc Ruaidhri H. Concobair.§


text:
Càrn Beithe
'S e fearann anns an Sgìre Cille Earnain a tha ann an Càrn Beithe (Beurla: Carbeth).
Tha e suidhichte mu dà mhìle air taobh an iar-dheas Bhalfron agus air taobh tuath Cille Earnain. Tha e anns a' Chomhairle Shruighlea. Tha taigh-mòr (mansion) ann ris an canar Carbeth House. Chaidh a thogail anns an 17mh linn. Anns na 1980an chaidh an taigh-mòr air atharrachadh gu flataichean. [1]
Tha an West Highland Way, frith-rathad astair eadar Glaschu agus A' Ghearastan, a' dol tro Chàrn Beithe.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NS 523 791
- Carbeth House


text:
Skelmorlie
'S e baile ann an Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath a tha ann an Skelmorlie. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 52′ 7.46″ Tuath agus 4° 53′ 18.4″ Iar.
Anns a' bhliadhna 2001 bha 1,828 duine a' fuireach an seo. [1]
Chaidh Skelmorlie a chur air bhonn anns an 15mh linn. Bha Caisteal Skelmorlie deas air a’ bhaile, chaidh a thogail ann an 1502. Anns na bliadhnaichean mu dheireadh bha taigh-òsta ann, ro àm a chaidh an togalach a chur sìos anns na 1990an.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NS 193 677


text:
Akerbeltz
'S e seann-dia nam Basgach a tha ann an Akerbeltz (IPA: /ˈakeɾpelʦ/). B' àbhaist dha a bhith 'na dhìonadair an fhearainn, nam beathaichean is nam buidisichean agus fear-gairm nan gailleann.[1] A-rèir nam Basgach, bha e a' fuireach fon talamh mar a' chuid as motha dhe na seann-diadhan Basgach.[1]
Susbaint
An t-ainm[deasaich | deasaich an tùs]
Tha dà phàirt san ainm seo, aker "gobhar fireann" agus beltz "dubh", mar sin, 's e "an gobhar dubh" a' chiall a tha air ainm. Ged a tha cuid, mar Koldo Mitxelena[2], a' cur an aghaidh seo, tha a' mhòrchuid dhe na h-eòlaichean a' faicinn ceangal eadar Akerbeltz agus am facal akerlarre "faiche fèis nam buidsichean" le aker agus larre "faiche". Tha seo a' nochdadh ann an iomadh ainm-àite ann an Dùthaich nam Basgach agus tha fianais làidir ann a dh'innseas dhuinn gun robh goibhrean cudromach ann an seann-chreideamh nam Basgach.[2]
AHERBELSTE[deasaich | deasaich an tùs]
Tha ainm a' nochdadh anns na sgrìobhaidhean Aquitanach, sinnsir na Basgaise, a tha glè choltach ris an ainm Akerbeltz. Mar eisimpleir, air Carragh Comminges (san Fhraing):
agus air carragh eile ann an Haute-Garonne, faisg air Saint-Gaudens (san Fhraing cuideachd):
Air sgàth sin, tha cuid dhe na h-eòlaichean, mar Bernardo Estornes Lasa 's Gorrotxategi[2] agus luchd faclair mòr na Basgaise[3], sa bheachd gur co-ionnann AHERBELSTE (ainm san tuiseal tabhartach) is Akerbeltz ach tha feadhainn eile car teagmhach mu dhèidhinn seo, a' gabhail a-steach Mitxelena. 'S e Sacaze aon dhe na ciad daoine a chuir seo 'nar sùilean 'na leabhar Inscriptions Antiques des Pyrénées ann an 1892.[1] Tha Mitxelena a' cur 'na aghaidh a chionn 's nach eil fianais ann gun deach an fhuaim h > k on Aquitanais dhan Bhasgais ar làithean idir.[2][4]
Seann-chleachdaidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Bhathar a' coimhead air a' ghobhar mar chomharradh a' bhàis anns na seann-làithean agus air sgàth sin, bha gach tuathanach a' dèanamh cinnteach aig àm gun robh aon ghobhar dubh san t-sabhal aca air a' char as lugha gus an cum seo air falbh galaran.[5]
Tha aithrisean on 16mh is on 17mh linn aig innse dhuinn gun robh barrachd air dusan akelarre ainmeil ann far am biodh iad ag ìobairt aran, uighean is airgead dha.[6] Chan eil e 'na iongnadh gun robh iad a' coinneachadh gu dìomhair ach a bharrachd air an dìomhaireachd, tha coltas gun robh seo 'na ghluasad san dùthaich an aghaidh nan ùghdarrasan a bha a sparradh modhan on taobh a-muigh air na Basgaich agus iad a' comharradh fuigheall nan seann-chreideamhan aca.[7]
Anns na h-ealain[deasaich | deasaich an tùs]
Rinn am peantair Goya grunn dealbhan co-cheangailte ri Akerbeltz is na cruinneachaidhean Akelarre. Cha b' e Basgach a bha ann an Goya ach fhuair e eòlas air cleachdaidhean is cultar nam Basgach tro charaid Leandro Fernández de Moratín agus cuideachd cultar an neo-ghèillidh ann an Dùthaich nam Basgach san 17mh linn.[8]
Cleachdadh an-diugh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha cuid a bhuidhnean a' cleachdadh an ainm sin an-diugh air diofar adhbharan, mar eisimpleir tha buidheann-ciùil ainmeil ann an Dùthaich nam Basgach 'ga chleachdadh, tha companaidh beòir ann an Dùthaich nam Basgach a Tuath air a bheil an t-ainm seo agus fear ann an Alba fhèin.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Barandiaran, JM Mitologia Vasca (1996) Editorial Txertoa
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Trask, L. The History of Basque Routledge: 1997 ISBN 0-415-13116-2
- ↑ Diccionario General Vasco - Orotariko Euskal Hiztegia (1987) Euskaltzaindia ISBN 84-271-1494-1
- ↑ Arbelaiz, JJ Las Etimologias Vascas an la Obra de Luis Michelena Kardaberaz Bilduma ISBN 84-85416-01-5
- ↑ JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
- ↑ JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
- ↑ JM Barandiaran, JG Larrañaga (2010). "Akerbeltz". Auñamendi Entziklopedia. A' tarraing air 11 March 2011.
- ↑ de Zárate, JMG Lo emblemático lo mitológico y lo onírico en la pintura de Goya (2010) Fundación Universitaria Española
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Buidhnean a tha a' cleachdadh an fhacail Akerbeltz 'nan ainmean an-diugh: