text:
Cù Chullain
'S e gaisgeach mòr ceilteach a bh' ann an Cu Chullain, a shabhail Uladh aig àm an Tain Bo Chulaige. Bha neart mor aige air sgath 's gun robh Lugh na athair. Chuir e seachad uine air an Eilean Sgitheanach ag ionnsachadh sgilean cogaidh fo Sgathach. Bha e posta ri Eimhir ach dh' fhalbh e iomadach bhoireannaich.
Ainmeachadh Chu Chullain[deasaich | deasaich an tùs]
Thug Culann, àrd-ghobha Uladh, cuireadh dhan Rìgh Conchobair agus uaislean gu cuirm. Air latha na cuirme bha an rìgh agus uaislean a' coimhead air balaich ag iomain air an fhaiche air beulaibh na lùchairt.
Chunnaic iad rud a chuir iongnadh orra. Bha aon bhalach beag ag iomain an aghaidh ceud gu leth balach eile agus bha am balach beag a' dèanamh a' chùis orra a h-uile turas. Dh'fhaighnich an rìgh cò am balach beag a bh' ann agus chaidh innse dha gur e Setanta, Mac Sualtaim, mac a pheathar a bh' ann.
Chuir an rìgh ga iarraidh agus dh'iarr e air a thighinn chun na cuirme gu taigh Chullain. Thuirt Setanta gun deigheadh e ann ach nach robh na balaich eile air gu leòr iomain a chluich fhathast agus gun leanadh e iad.
Dh'fhalbh Conchobar agus na h-uaislean eile agus ràinig iad dùn Chullain aig beul an fheasgair. An uair a bha iad gu lèir nan suidhe, dh'fhaighnich Cullan an robh duine eile ri thighinn agus thuirt Conchobar nach robh. Bha e air dìochuimhneachadh mu Setanta. Dhùin Cullan na dorsan agus chuir e an cù mòr aige a-mach airson an dùn a dhìon.
An uair a bha iad deiseil de iomain, dh'fhàg Setanta na balaich eile agus chaidh e gu taigh Chullain. Bha e a' ruith agus e a' tilgeil a chamain umha agus a chnag airgid roimhe. Bhuaileadh e am ball leis a' chaman agus bheireadh e air a' chaman a-rithist mus tuiteadh e chun na talmhainn.
Chunnaic an cù e a' tighinn agus rinn e fuaim eagalach. Ruith e gu Setanta agus a bheul fosgailte 's e deiseil airson a reubadh às a chèile. Rug am balach air a' bhall airgid agus thilg e air a' chù e. Chaidh am ball a-steach a bheul a' choin agus a-mach air a chùl, a' toirt mionach a' choin leis, agus thuit e marbh.
Chuala iad am fuaim anns an dùn agus thuirt Cullan, "Tha cuideigin na phìosan beaga aig a' chù. Ruith iad a-mach agus bha am balach beag an sin agus an cù marbh ri thaobh.
"Cò thu?" dh'fhaighnich Cullan.
"Is mise Setanta, mac Sualtaim," ars am balach.
"Fàilte ort air sgàth d' athar 's do mhàthar ach chan ann air do sgàth fhèin," fhreagair Cullan. "Dè nì mi a-nis agus an cù a bha a' dìon a h-uile càil a th' agam marbh?"
"Ma tha cuilean ann an Èirinn dhen aon ghnè ris a' chù sin, fuiridh mise a' dìon do dhùin agus a h-uile càil eile a th' agad gus am fàs an cuilean mòr. Gabhaidh mise àite a' choin mhairbh."
"Tha sin math," arsa na daoine, "agus is e Cuchullain a bhios againn ort."
Agus sin mar a fhuair Cuchullain an t-ainm.


c: text/html

text:
Eucoireachd is teicneòlais
‘Seo am banca agad, roinn teàrainteachd nan cairtean. Ma tha putan ‘rionnag’ agad-sa put air a-nis…’ ‘s an uair sin chaidh am fòn sàmhach ‘s chuir an teachdaireachd às e-fhèin, cha robh ach fuaim uabhasach sgreuchail a bh’ ann.
Bha mi gu math amharasach mu a dheidhinn. Dh’ èisd mi ri mòran teachdaireachdan gu math neònach air a’ fòn, tha feadhainn dhaibh a’ tighinn bho thall thairis, air an dèanamh air compiutairean ‘s tha eucoirich air an cùlaibh. An robh duine no coireigin a’ feuchainn àireamh mo chairt faighinn a-mach? Chan eil mi a’ fuireach fada bhon a’ bhanca ‘s chaidh mi ann. Dh’ fhaighneachd mi dhaibh nan robh iad a’ dèanamh an seòrsa ud de teachdaireachd. Cha robh fhios aig a chiad bhoireannich ach bha a caraid anns a’ bheachd gun do thoisich iad leis a leithid. Chaidh mi dhachaigh ‘s cuir mi fòn dhan ‘roinn teàrainteachd’. Cha robh an t-àireamh furasta fhaighinn ach fhuair mi ann ‘s chuir an dearbh seòrsa guth eileagtronaigeach grunn ceistean orm. Nuair a bha an t-inneal a’ creidsinn gun robh e bruidhinn ris an fhìor dhuine thug e cead dhomh a bhith bruidhinn le guth daonna.
…‘Feasgar math, an robh thu feuchainn £1760.00 de stuth a’ cheannaich bho bhùth bhathar-chruaidh?’ Abair eagal a bha orm, ‘s e latha brèagha dha-rìribh a bh’ ann ach gu h-obann cha robh an aimsir grianach ‘s na speuran gorma a’ toirt mòran buaidh orm.
‘Cha robh idir, idir…’ Fhreagar mi dhi le guth do-chreidsinnach.
‘Dè mu dheidhinn do chèile an robh ise sa bhùth an diugh?’ Bha fhios agam gu robh ise air a bhith a-mach air ciamar a bu chòir dhomh a’ chidsin a bhith peantadh ach cha chosgadh sinn seachd air fichead not, ‘s cha robh i fiadhaich gu leòr mu a dheidhinn a bhith ceannaich stuth gun dad a ràdh dhomh. Bha mòran ceistean eile a’ leantainn ‘s thug mi cead dhaibh a bhith bruidhinn ris a’ phoileas mu a dheidhinn (deagh smuain nach eil?). Gun teagamh bha mèirleach gu math trang leis m’ àireamh ‘s fiosrachadh eile bhon chairt agam. Chuir am banca stad air mo chairt ‘s gheibh mi fear eile an ceann greis ach tha mi gun chairt an diugh ‘s chan urrainn dhomh dad a cheannaich air loidhne.
Gu fortanach dhiùlt a’ choimpiutair leis a’ ghuth neònach £1,760 a phàigheadh air mo shon. Abair pìos teicneòlais feumail, ‘s e gaisgeach a th’ annad, mo ghaol ort a ghràidh.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cairgean
'S e an cairgean (Chondrus Crispus) fear de na feamainnean dearga. Feumaidh e trì uisgeachan samhraidh airson fàs. Tha e a' fàs fada shìos air cladaich is creagan a' Chuain Siar san Roinn-Eòrpa agus Aimearaga a Tuath. Mar sin sin, chan fhaicear ach le tràigh mhòr mhòr e. Tha bàrr nan duilleagan aige carrach. Nuair a tha e ùr, tha e bog maothanach, uaireannan gorm-bhuidhe, no dearg, is uaireannan dubh-phurpaidh no donn purpaidh. Tha bodhaig mhaothanach aige, a tha air a dèanamh air a' phoilisacaraid, cairgeanan (55%), le 10% de phròtain is mu 15% de stuth mèinnireil. Tha e làn aidhiodain, clorofine is sulfur. Nuair a thèid a mhaothachadh ann an uisge, tha boladh na mara air, agus nuair a thèid a ghoil, nì e slamanachd air sgàth a' chealla-bhalla lìonta de phoilisacaraidean, a tha a' giùlan bho 20 gu 100 uibhir an truimead uisge aige.
Rann: Cairgean earraich, duileasg samhraidh, gruaigean foghair, stamh geamhraidh.[1]
Buaidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Mar iomadh feamainn dearg eile, tha an cairgean làn tacsa[2], le co-thàthan mar aidhiodain is clorofine na bhroinn. Tha e coltach ri duileasg a thaobh buaidhean leigheasach math dha sheòl a' chnàmhaidh. Tha buadhan anti-slamanachd (anti-coagulant) aige agus tha e toirt faochadh do lotan iongarach an stamaig. [3]
Mar bhiadh[deasaich | deasaich an tùs]
Gabhaidh An Cairgean a ghlèidheadh fad mhìosan ma thèid a thiormachadh an toiseach. Fàsaidh e geal nuair a bhios e tioram. Feumaidh e bhith cho tioram ris an smàl mus tèid a ghlèidheadh.
Bidh muinntir Èirinn is Alba a' dèanamh mìlseag dheth, a tha coltach ri binid[4] no blancmange. Thathas ga ghoil ann am bainne agus a' cur stuthan blasmhora eile a-steach ann mar shiùcar, faoineag, caineal, branndaidh, uisge-beatha is mar sin air aghaidh.[5]


text:
Iarrtas connaidh bho MhacNèill
Tha Ball-Pàrlamaid nan Eilean Siar, Aonghas Brianan MacNèill, ag iarraidh air Oifis na Malairt Cothromaiche a dhol an sàs ann an còmhraidhean mu cò na companaidhean is urrainn connadh a thoirt às na tancaichean stòraidh ann an Steòrnabhagh ann an Leòdhas agus Loch a' Chàrnain ann an Uibhist a Deas.
An-dràsta, a rèir Mhgr MhicNèill, chan eil e soilleir an urrainn do chompanaidh ach Scottish Fuels agus Highland Fuels connadh fhaighinn às na tancaichean.
Tha Mgr MacNèill ag iarraidh gum biodh cothrom ann do chompanaidh sam bith eile a dh'iarradh tighinn a-steach dhan mhargaidh anns na h-Eileanan Siar.
Agus tha Mgr MacNeill ag ràdh gun dèan e strì an aghaidh àrdachaidh sam bith air faraidhean-aiseig dha làraidhean, ri linn RET a bhith ga thoirt air falbh bho chompanaidhean-bathair.
Tha Riaghaltas na h-Alba an-dràsta a' moladh gun tèid a' phrìs an-àirde a-rithist as t-Earrach, ach tha Mgr MacNèill airson 's nach tachair sin idir.
"B'fheàrr leamsa nach tig àrdachadh idir," thuirt e.
"Bha mi a' sabaid an aghaidh an àrdachaidh a bh' ann, bha mi sa phrìomh iomairt airson RET a thoirt a-steach.
"Tha sinn a' cumail RET, feumaidh daoine cuimhneachadh gu bheil sinn ann airson chàraichean agus do luchd-siubhail air fad.
"Tha atharrachadh a' tighinn air bathair. B'fheàrr leam nach tigeadh sin.
"Feumaidh sinn a bhith mothachail dhan t-saoghal a th' againn, ach bidh sinn a' strì na aghaidh air a shon sin," thuirt e.


text:
Trioblaidean leis an Làmh-sgrìobhadh
Chì thu an seo eisimpleirean de na trioblaidean eadar-dhealaichte ann an stoidhle-sgrìobhaidh Alasdair MhicGilleMhìcheil agus anns an stuth-clàraidh a chleachdas e (pàipear, inc, agus msaa), a bhios a' dèanamh dragh don rannsaiche. 'Nam measg tha sgrìobhadh air fiaradh, agus smàlan air an duilleig. Airson coimeis, chaidh eisimpleir 'fhurasda' a chur 'nan lùib.
- Sgrìobhadh air fiaradh
- Smàlan bho shnighe-mhònach a' tuiteam a-nuas bho mhullach taigh-dubh
- A' sgrìobhadh aig astar ann am peannsail
- An ìre mhath so-leughaidh: 's dòcha tar-sgrìobhadh nas anmoiche
Sgrìobhadh air fiaradh
Air an toirt bho: CW150


text:
Na h-Iomaratan Arabach Aonaichte
'S e dùthaich ann an Àisia a tha anns na h-Iomaratan Arabach Aonaichte[1] neo Emireachdan Arabach Aonaichte[2][3] neo na h-Emirates Arabach Aonaichte[4] neo E.A.A.[5] Tha i suidhichte anns an earra-dheas na h-Àisia agus tha crìochan aice le Omàn agus Aràibia nan Sabhd.
Ann an 1971 chaidh seachd stàitean ri chèile airson stàit ùr a stèidheachadh. Sin iad:
- Abu Dhabi
- Ajman
- Dubai
- Fujairah
- Ras al-Khaimah
- Sharjah
- Umm al-Quwain
Tha an dùthaich beairteach air sgàth 's gu bheil ola ann.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Feuch Facal, Gairm (1995), ISBN 1871901391
- ↑ Dùthchannan ag SMO
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ Map-balla an t-Saoghail, Stòrlann Nàiseanta (2003), ISBN 0007692714


text:
Tha beachd a’ dol gu bheil “eadar-theangachadh air cànan mar a tha todhar air fearann” (Steafan MacRisnidh, An t-Albannach, 18 Lùnastal). Ge-tà, chan e stuth a tha ann an todhar a sgaoileas tu air feadh an àite gun chùram, oir tha cunnart nach eil ann ach salchar puinnseanta a chuireadh ás do gach nì math a bha anns an ùir mar-thà.
Is beag an t-iongnadh gu bheil cuid dhinn amharasach, ach chan ann mu eadar-theangachaidhean san fharsaingeachd, oir bho dh’fhalbh an iris Gairm chan eil farsaingeachd ri faicinn ann. Cha mhór nach eil a h-uile eadar-theangachadh gu Gàidhlig a’ tighinn bhon Bheurla.
Tha e coltach nach eil am plana oifigeil air atharrachadh móran bho nochd a’ chiad leabhar clò-bhuailte Gàidhlig, Foirm na n-Urrnuidheadh, ann an 1567. Se eadar-theangachadh a bh’ ann, bhon Bheurla, de riaghailtean a sgrìobh John Knox a dh’innse ciamar a bu chòir Dia adhradh. Bha na h-ùghdarrasan ag amais air cur ás don dualchas Ghaidhealach agus litreachas Crìostail na Beurla a phlantaig ’na àite ann an riochd na Gàidhlig.
Chaidh airgead gun tomhais a chosg air eadar-theangachaidhean eile bhon Bheurla thairis air ceudan de bhliadhnachan. A’ coimhead eisimpleir de Thurus a’ Chrìosduidh a sgrìobh John Bunyan, le deilbh bhriagha agus clò mór a ghabhadh leughadh gu furasta fo sholas coinnle, chithear gun robh e mar eadar-lìon na linn, a’ sìor tharraing an leughadair na bu doimhne a-steach air litreachas agus saoghal na Beurla.
Bha am plana fiùs nas soirbheachaile a thaobh cànan na bha e a thaobh creidimh. Dh’fhalbh a’ Ghàidhlig bhon chuid as motha den dùthaich ach mhair a’ Bheurla uile-chumhachdach. Sann sa Bheurla a tha daoine a’ creidsinn a-nis, eadhon sna h-eaglaisean.
Tha creideamh na Beurla cho làidir ’s gun robh fiùs gluasad ann am Pàrlamaid na h-Alba gus ainmean àitean dualchasach atharrachadh gu bhith nas coltaiche ris a’ Bheurla. Chuireadh iad “Na Cùirn Ghorma” far an robh am Monadh Ruadh bho thoiseach tìm nan Gaidheal.
Tha an aon spiorad suarach a’ truailleadh an tobair anns na h-ealain, ann am foghlam, craobh-sgaoileadh agus foillseachaidhean oifigeil. Tha bàrdachd ga sgrìobhadh a-nis le sùil ris an eadar-theangachadh seach cluas ris a’ chànan bu chòir cunntadh.
A dh’aindeoin iomadachd de chànanan ’s de chultaran eile a dh’fhaodadh ar neartachadh, chan fhaic sinn tro uinneag na Gàidhlig ach saoghal tana na Beurla. Canaidh iad adhartas ri poidhle todhair.


text:
Amagá
'S e baile beag ri taobh Medellín ann an Antioquia,[1] Coloimbia, a th'ann Amagá. Tha e suidhichte anns a' Ghleann Aburrá. Ann an 2002 bha 26,954 duine a' fuireach an seo. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1788.
Susbaint
Ainm an àite[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir a' bheul-aithris, thug na Tùsanaich Katìo an t-ainm “Amagá” air an làraich far a bheil am baile a-nis. Nam biodh sin ceart, bhiodh am facal “Amagá” a' ciallachadh "Coltach ris a' Gheilmhin, bho “ama” (geilmhin) agus “ká” (coltach ri). “Amaká”, neo “Amagá” an latha an-diugh.
Tha mìneachadh eile ann, a tha a' dearbhadh gur ann às an fhacal “Omogá”, a thàinig an t-ainm "Amagá". 'S e clachan beag aig na Tùsanaich Nutabes, buidheann eile a bha nan tàmh anns an sgìre, a bh'ann “Omogá”. Dh'atharraich na Spàinntich ainm a' chlachain gu “Pueblo de las Peras” (Baile nam Peuran). Cha robh facal aig na Spàinntich airson avocado, leis gur e meas à Aimearaga a th'ann, agus thug iad peuran (Spàinntis: peras) orra.
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Tha 27,155 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach chan eil ach 13,085 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile.[2] Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[3] Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Amagá, ach tha 0.3% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 87.9% dhe na daoine ann an Amagá leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig ach 54.1% dhe na dachannan.[4]
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Amagá. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[5] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
- Fèis Neo-eisimeileachd na roinne: 11mh an Lùnasdal.
- Fèis a' Ghuail: an Dùbhlachd.
- Fèisean a' chiùil Carrilera, an Dannsa agus a' chiùil Guasca.
- Fèille an Naoimh Righ Fernando.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
Belisario Betancur Cuartas (1923 -): Ceann-suidhe Coloimbia eadar 1982 agus 1986.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Mapa oifigeil na roinne
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh
- ↑ Colombia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Làrach-lìn oifigeil Amagá (Spàinntis)
- Amagá 1941 (Spàinntis)


text:
An t-Òban
Tha An t-Òban na bhaile agus na cheann-ùidhe turasachd air a bheil fèill mhòr air an Iar-Ghaidhealtachd. 'S e An t-Òban am prìomh-bhaile airson Lathurnach, agus tha e suidhichte ann an taobh a tuath Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid. Tha a' Ghàidhlig aig deich sa cheud duine anns a' bhaile is cha do rugadh dà sa cheud den dhaoine seo ann an Alba. 'S e port cudromach a th' ann leis an dà chuid bàtaichean-èisg agus na h-aiseagan aig Caledonian Mac a' Bhriuthainn a' siubhal ris na h-eileanan bhuaithe. Canaidh muinntir an Òbain gur e am prìomh-bhaile neo-oifigeil na h-iar-Ghaidhealtachd ach cha ghabhadh muinntir a' Ghearasdain ris an sin.
Cruinn-eòlas[deasaich | deasaich an tùs]
Tha baile an Òbain, 's e sin am bàgh (òb) beag, air a shuidheachadh air bàigh aig ceann a deas An Linne Lathurna, mu choinneamh Cearrara agus ann an amharc eilean mòr Mhuile. 'S e am baile as motha a th' ann eadar Baile Eilidh is an Gearasdan.
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
Bha am Mòd Nàiseanta Rìoghail anns an Òban ann an 2003. Bha e ann a-rithist anns a' bhliadhna 2009 [1]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Laurinburg (North Carolina)[2]
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Duilleag oifigeil a' Mhòid (Gàidhlig)
- ↑ SisterCities


text:
Kohtla-Järve
‘S e baile meadhanach faisg air Narva, air an àirde an ear-thuath Eastòinia a th' ann an Kohtla-Järve.[1] Tha e suidhichte faisg air A' Mhuir Bhaltaich, 66m os cionn ìre na mara,[2] anns an roinn Ida-Viru maakond, 144km air falbh bho Tallinn (prìomh-bhaile na dùthcha), 119km bho Tartu, 150km bho Viljandi agus 181km bho Phärnu.[3] Chaidh Kohtla-Järve a chruthachadh ann an 1924 nuair a bha Eastòinia fo bhuaidh an Aonaidh Shobhiat. Tha 37,201 duine a' fuireach ann.[4] 'S e an ceathramh baile as motha na dùthcha a th'ann cuideachd.[5]


text: Da laibeoram do gneithib in fiabris so, ata 3 air .i. aumasticus bis ag metugad coidhche, & epamasticus bis ag laigdiugad coidhche, & omatenus, bis ag anmuin a naonsdaid. Et ata sa cetgne...diansgailes & nach cnaidind, & trit sin is anfainne e Et ata sa .2. gne tes diansgailes & is... is trit sin is laidire & is mo... do reir cnaitige an adbuir. Isin 3 gne is cudruma.. an diansgailedh & in cnam, {MS folio 6b} & is trit sin anas a naonsdaid & is cudruma a breitemnas cum bais no cum beathad; & uair ele is mó diansgailes na morgas, & is slighi an gne sin cum slainti; oir in uair tic in faothugadh is bec an t-adbur: & uair ele is mo an morgad na in cnamh, & is olc & is baoghlach sin.


text:
Tonga
Tha Tonga[1] suidhichte anns a' Chuan Shèimh. 'S e dùthaich eileanach bheag a tha innte, air eileanan beaga air fad. Tha i suidhichte deas air Samoa agus 'san taobh an ear air Fìdi. Mar sin dheth tha i pàirt anns an Roinn a' Chuain Shèimh. Tha Tonga a' ciallachadh "Deas" anns a' chànan aca fhèin.
Tha far-ainm oirre: Eilean càirdeil airson am fàilte cridheil a thug muinntir na dùthcha gu Captain Cook nuair a ràinig esan air an eilean anns a' bhliadhna 1717.
Tha Tonga ainmeil airson an Rìgh aice, agus airson an sgioba rugbaidh a tha aice.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)


text:
Kl. Ianair
[...]
. Anno Domini .dcccc.32., alias .dcccc.33.
Roiniudh ria Fergal m. Domnaill m. Aedho & ria Sichfraidh m. h-Uathmuran, {folio & column H49rb} .i. m. ingine Domnaill, for Muirchertach m. Neill & for Conaing i m-Maigh h-Uatha i torchair Maelgarbh, ri Derlais, & Conmal, rí Tuaithi Achaidh, & .cc.
Cuilen m. Cellaigh, rex Osraighi, optimus laicus, mortuus est.
Maidm ria Conaing m. Neil for Ultu oc Rubu Con Chongalt i torchratur .ccc. l^ paulo plus. Matudhan m. Aedha co Coicedh Erenn & co n-Gallaibh coro ortadur co Sliabh Betha siar & co Mucram fadhes conos-tarraidh Muirchertach m. Neill co remaib foraibh & co forgaibset da .xx.it déc cenn & a n-gabail.
Ceilican m. Gairbshith, dux na n-Airther, mortui sunt.


text:
Emil Abderhalden
B' e Bith-cheimigear agus physiologist Eilbheiseach a bh' ann an Emil Abderhalden (9 Màrt 1877 – 5 Lùnastal 1950). Rugadh e ann an Oberuzwill sa Chanton Naomh Gallen) san Eilbheis.
Fhuair Emil Abderhalden foghlam ann an leigheas aig Oilthigh Basel agus choisinn e PhD ann an 1902. An uairsin, chaidh e dhan obair-lann aig Emil Fischer agus dh'obair e aig Oilthigh Berlin. An 1911, ghluais e gu Oilthigh Halle far a theagasg e beò-eòlas (physiology) ann an sgoil an leigheis.
Ri linn a' Chiad Chogadh, stèidhich e ospadal chloinne agus lorg e dòigh airson clann a' fulang le dìth beathachaidh a chur dhan Eilbheis.
An dèidh a' chogaidh, thill e dhan rannsachadh beò-eòlach
As dèidh an Darna Chogaidh, thill e dhan Eilbheis agus dh'obair e aig Oilthigh Zurich. Chaochail e an sin nuair a bha e 73.


text:
Medellín
Medellín (Spàinntis: IPA:[með'eˈʝin] neo [með'eˈʎin]), gu h-oifigeil Municipio de Medellín (Spàinntis) neo Baile Medellín. 'S e an dàrna baile as motha ann an Coloimbia a th' ann. Tha e suidhichte ann an Antioquia anns A' Ghleann Aburrá, fear dhe na gleanntan as fhaide air thuath na h-Andes ann an Aimearaga a Deas,[1] 414km air falbh bho Bhogotá.[2] Tha sluagh dhe 2.4 muillean aige.[3][4] 'S e an dàrna tuineachadh as motha ann an Coloimbia a rèir an t-sluaigh a th' ann, le a barrachd air 3.2 millean duine, san àite 95 eadar na bailtean as motha na cruinne, ma thoirear a-staigh an sgìre mu a thimcheall, Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín (Area Metropolitana de Medellín).
Chaidh Medellín a stèidheachadh ann an 1616 leis an Spàinnteach Francisco Herrera Y Campuzano mar El Poblado de San Lorenzo (Tuinneachadh Naoimh Lawrence) anns an sgìre ris an canar El Poblado gus an-diugh. Ann an 1675 stèidhich A' Bhanrìgh Companach Mariana na h-Ostaire am Villa de Nuestra Señora de la Candelaria ("Baile Naoimh Mhàiri à Chandelaria").
Ann an 1826 chaidh am baile ainmeachadh mar phrìomh-bhaile na Roinne Antioquia le ùghdarrasan co-àiteachail na Spàinne. Ann an 1803 chaidh an Oilthigh Antioquia a stèidheachdh agus 's e aon dhe na h-oilthighean as buaidheach ann an Coloimbia a th' ann. An dèidh do Choloimbia an neo-eisimeileachd bhon Spàinnt a bhuanachadh, bha Medellín na phrìomh-bhaile na Stàit Feadaral Antioquia gus 1888, le èigheachd Bun-Reachd na Coloimbia ann an 1886. 'S e làrach malairteach fiùghantach bh' ann am Medellìn rè na 19mh linne, tro as-mhalairt an òir aig an toiseach, agus an uair sin tro chinneasachadh agus as-mhalairt a' chofaidh. An dèidh Cogadh na Mìle Làithean (1899 — 1902), 's e Medellín a' chiad bhaile ann an Coloimbia a ghabh pàirt anns an Tionndadh Gnìomhachais le stèidheachadh companaidhean a' chlòtha, agus pròiseactan còmhdhail mar an trèana, a mhisnich as-mhalairt, agus stèidheachadh iomadh oithighean agus sgoiltean dreuchdail, is iad a chruthaich Clas Buirdeasach Beag.
Anns a' ceathramh mu dheireadh na 20mh linne, bha prìomh àros Pablo Escobar maslach ann am Medellín, ceannard buidheann mhòr eucoirich, a bha an seachdamh duine a bu bheairte san t-saoghal tro mhalairt dhrogaichean, a-rèir aithisg bho Iris Forbes ann an 1989.[5] 'S e "Cairteil a' Mhedellín" an t-ainm a chuir na meadhannan anns na Stàitean Aonaichte oirre, a chionn 's gun do stèidhich esan agus a chuid chompanaich an gnothach ann am Medellín.[6] Stiùireadh Escobar cogadh ceannaircich an aghaidh Riaghaltais Choloimbia rè na 80an agus na 90an, ann an cuid gus nach fheuch na h-ùgharrasan ri a thoirt air falbh gu na Stàitean Aonaichte e. Chaidh e a mharbhadh le feachdan Phoilis Choloimbia 2 an Dùbhlachd, 1993.
Fhuair am baile a chuid fhiùghantais gnìomhachasail air ais aig toiseach na 21mh linne, le togail siostaim treànaichean ris an canar Metro de Medellín, agus le polasaidhean leasachaidh na bu shaoire, adhartasan anns an tèarainnteachd agus anns an fhoghlam, agus tro bhrosnachadh a' bhaile aig ìre eadar-nàiseanta mar cheann-uidhe turasachd.
Bheir Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín gu buil 67% an Làn Thoradh Dùthchail aig Antioquia agus 11% eaconomaidh Choloimbia.[7] 'S e roinn chudromach a th' ann am Medellín a thaobh oilthighean, sgoiltean treànaidh, malairte, gnìomhachais, saidheans, seirbheisean na slàinte, àiteachas-flùraichean, fèisean, taighean-seinnse agus clubaichean.
Susbaint
- 1 Facal-Fhreumhachd an ainm Medellín
- 2 Eachdraidh
- 2.1 Tùsanaich Aimearaganach
- 2.2 Taisgealadh Spàinntich a' ghlinne
- 2.3 Am baile a' fàs
- 2.4 Rè linntean fo bhuaidh nan Spàinnteach
- 2.5 Tionndadh Gnìomhachais
- 2.6 Ealainn agus litreachas rè a' chiad phàirt na 20mh linn
- 2.7 Plana Mòr Medellín
- 2.8 Beò Cultarail fad na deicheadan a dh'fhalbh
- 2.9 Rannsachadh
- 2.10 An latha an-diugh
- 3 Cruinne-Eòlas agus Clìomaid
- 4 Sgìrean Riaghlach
- 5 An lagh agus an riaghaltas
- 6 Eaconamaidh
- 7 Leasachadh Cathaireil
- 8 Foghlam
- 9 Còmhdhail
- 10 Sluagh a' Bhaile
- 11 Cultar
- 12 Fèisean
- 13 Bailtean Co-cheangailte
- 14 Gallaraidh
- 15 Iomraidhean
- 16 Ceanglaichean a-mach
Facal-Fhreumhachd an ainm Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
Bha còig ainm air a' bhaile Spàinnteach tùsail ron fhear air a bheil e an-diugh: Aburrá de los Yamesíes, San Lorenzo de Aburrá, San Lorenzo de Aná, Valle de San Bartolomé, agus Villa de la Candelaria de Medellín.
Fhuair am baile an t-ainm aige bhon a' bhaile Medellín, faisg air Badajoz ann an Extremadura anns An Spàinnt. Chaidh am Medellín Spàinnteach a stèidheachadh ann an 75 RO le Quintus Caecilius Metellus Pius.[8]. 'S ann an Roinn Badajoz a bha cuid dhe na Ceannsaichean, neo Conquistadores ann an Spàinntis, Gaspar de Rodas, prìomh Riaghladair na h-Antioquia, nam measg.
Dh'iarr An t-Iarla Pedro Portocarrero y Luna, Cathraiche Comhairle Innseachan an Iar (Consejo de Indias), do Chrùn na Spàinne gun cuireadh ainm a' bhaile aige fhèin, Medellín ann an Extremadura, air a' bhaile ùr ann an Aimearaga. Chaidh an t-iarrtas aige a ghabhail ris 22mh an t-Samhain, 1674, nuair a ghlaodh An Tàinistear Mariana na h-Ostaire gur e Villa de Nuestra Señora de Medellín an t-ainm a bha air a' bhaile. Rinn An Riaghladair, Miguel Aguinaga y Mendiogoitia, an èigheachd oifigeil 2 an t-Samhainn, 1675. Bhuilich Mariana gearradha-arm air a' bhaile 24mh An t-Iùchar 1676.[8]
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Tùsanaich Aimearaganach[deasaich | deasaich an tùs]
Seallaidh an fhianais-àrsaidheachd, a fhuaireadh le sealgairean agus luchd-cruinneachaidh, gun robh daoine a' fuireach anns A'Ghleann Aburrá o chionn 10,500 bliadhna. Lorg Ceannsaichean Spàinnteach a' ghlinne iomadh bhuidhne, mar na tuatha Aburrá, Yamesí, Pequé, Ebejico, Norisco, agus Maní is iad air a bhith nan tàmh anns a' ghlinne bho mu dheidhinn a' chòigeamh linne. Thug na h-Aburrá an t-ainm orra air a' ghleann. 'S e tuathanaich a bh' annta is chinneadh iad cruithneachd Innseanach, pònair agus cotan, dh'fhigheadh agus mhaiseachadh iad clò, reiceadh iad salann, agus b' e òr-cheàrdaichean a bh' annta. Chaill iad an cuid fearrainn fo Riaghailt nan Spànnteach, agus bha iad fo smachd siostam riaghaltais fhiùdalaich. Chaidh iomadh dhuibh a thoirt dha na mèinnean. Chaidh iad uile a mhilleadh anns a' ghleann sin co-dhiù, le tinneasan às an Roinn Eòrpa, a bharrachd air an obair chruaidh agus an droch làimhseachaidh a fhuair iad. Tha daoine le buntaineas do thuatha a' Ghlinne Aburrá ann fhathast is iad a' fuireach ann an sgìrean eile ann an Stàit na h-Antioquia, mar eisimpleir ann an Urabá agus anns an sgìre ann an àirde a deas agus iar.
Taisgealadh Spàinntich a' ghlinne[deasaich | deasaich an tùs]
Anns an Lùnasdal 1541, bha Marsgall Jorge Robledo anns an àite ris an canar Heliconia an latha an-diugh agus chunnaic e rud fad às is esan a' creidsinn e gur e gleann a bh' ann. Chuir e Jerónimo Luis Tejelo am fearrann a rannsachadh, agus ràinig Tejelo an fhaiche far a bheil Medellín an latha an-diugh tron oidhche 23 an Lùnasadal. Thug na Spàinntich Gleann Naoimh Bartholome air, ach chaidh sin atharrachadh ann an ùine ghearr gu Aburrá, an t-ainm tùsail aige, a tha a' ciallachadh "Dealbhadairean," air sgàth gu rinneadh na Tùsanaich dealbhan air a' chlò.[9] Cha robh an gleann cho tarraingeach dha na ceannsaichean aig an àm sin, leis cho gann 's a bha e a thaobh bheairteis agus leis cho nàimhdeil a bha daoine an àite.
Ann an 1574 dh'iarr Gaspar de Rodas bho Chabildo de Antioquia (Comhairle na h-Antioquia), ceithear mìle ceàrnagach de fhearrann fhaighinn airson treudan agus tuathanas a stèidheachadh anns a' ghleann. Thug a' Chomhairle trì mìle ceàrnagach dhe fhearrann dhasan.[9]
Thàinig An Reachdadair Co-Àiteachail Francisco de Herrera y Campuzano le 80 Tùsanaich Aimearaganach ann an 1616, ga ainmeachadh "Poblado de San Lorenzo," far a bheil "Ceàrnag El Poblado" an latha an-diugh. Ann an 1646 dh'òrdaich lagha co-àiteachail gun sgarradh na Tùsanaich Aimearaganach bho na mestizos agus na mulattos, is le sin thòisich riaghladh co-àiteachail air baile ùr a thogail ann an Aná, far a bheil A' Cheàrnag Bherrio an latha an-diugh, agus far an deach eaglais Nuestra Señora de la Candelaria de Aná ("Naomh Màiri à Candelaria ann an Aná") a thogail. Trì bliadhna an dèidh sin, thòisich na Spàinntich Iglesia La Candelaria de Medellín (Eaglais Chandelaria ann am Medellìn) a thogail, a chaidh a thogail a-rithist aig deireadh na 18mh linne.[9]
Am baile a' fàs[deasaich | deasaich an tùs]
Thòisich an sluagh air fàs lìonmhor an dèidh 1574, agus bha Gaspar de Rodas na thàmh anns a' ghleann. A-rèir cunntasan na h-Eaglaise San Lorenzo, bha sia pòsaidhean ann eadar 1646 agus 1650, agus 41 eadar 1671 agus 1675.[9] Bha mèinnean òir air an leasachadh ann an iar-thuath Antioquia, agus bha feum orra air biadh fhaighinn bhon dùthaich ri a thaobh. 'S e àite gu math roi-innleachdail eadar mèinnean òir agus a' chiad phrìomh-bhaile roinneil, Santa Fe de Antioquia a bh'ann an Gleann Aburrá.[9]
Thòisich a' phrìomh-bhaile roinneil, Santa Fe, a chuid shuimealachd a chall agus dh'fhàs e bochd mean air mhean, leis gun tigeadh daoine cudromach a' mhalairte chun a' ghlinne Aburrá, far an do thòisich teaghlaichean beairt fearainn a cheannachd. Ann an ùine ghoirid, dh'iarr a' chiad chuid dhe tìrichean gun cruthachadh comhairle anns a' ghleann, agus le sin fhuair iad riaghaltas fa-leth bho Shanta Fe.[9] Rinn an riaghaltas ann an Santa Fe sabaid an aghaidh sin, ach 22 An t-Samhainn 1674 chuir Mariana na h-Ostaire a h-ainm dhan reachd a chruthaich a' Chomhairle. Chaidh an reachd rìoghail a ghairm 2 An t-Samhain 1675 leis an Riaghladair Miguel de Aguinaga. Fhuair am baile ùr an t-ainm Villa de Nuestra Señora de la Candelaria.[9]
Rè linntean fo bhuaidh nan Spàinnteach[deasaich | deasaich an tùs]
Bha na daoine air an sgapadh air feadh a' ghlinne ro stèidheachadh a' bhaile, agus cha robh ach corra theaghlaich gan cruinneachadh aig beul na h-Aibhne Aná (An Abhainn Santa Elena) an-diugh agus na h-Aibhne Medellín; bha feadhainn eile a' fuireach ann an El Poblado San Lorenzo. An dèidh na reachd rìoghail, thagh na luchd-inmrich làrach air an Abhainn Aná mar chridhe a' bhaile ri teachdail, le eaglais Candelaria ann am meadhan.
'S e gnothaichean tiughadh gu math sìmplidh a bh' anns na prìomh thoglaichean. Cha robh ach dà ùrlair fiu's aig taighean na daoine as cudromaiche, agus cha robh an eaglais agus Talla a' Bhaile cho drùidhteach. Cha robh an eaglais air a leasachadh ach anns an 18mh linn. Cha robh ach ùrlar air Talla a' Bhaile, a bha stèidhichte ri taobh an iar na ceàrnaig. Bha mullach tiughadh air gu ruige 1742, nuair a chuireadh sglèitean air. Ann an 1682, thòisich luchd-malairte agus còigrich Iglesia de la Veracruz (Eaglais na Croise Fìor) a thogail, coisrigte mar eaglais le Easbaig na Popayán ann an 1712.[9]
Thug prìomh chùnntas-sluaigh na linntean co-àiteachail àite ann an 1675: bha 3,000 duine agus 280 teaghlach ann. Cha do rinn iad cùnntas-sluaigh eile gus an do dh'òrdaich "El Visitador Colonial" (An Reachdadair Co-Àiteachail) Juan Antonio Mon y Velarde e uaireigin eadar 1786 agus 1787: bha 14,507 duine agus 241 teaghlach ann. Ann an 1808, dà bhliadhna mus do bhuannaich Coloimbia a cuid neo-eisimeileachd, bha 15,347 duine agus 360 teaghlach ann.[9]
Chaidh Colaiste Rìoghail nan Franciscanach a stèidheachadh 180 ann am Plaza Central (Cèarnag Bherrío an latha an-diugh) agus bha roinnean Gràmair, Feallsanachd agus Diadhachd aige.[10] Ann an ùine ghearr, chaidh an Colaiste a ghluasad gu togalach ùr anns a' Cheàrnag Bheag San Ignacio. Ann an 1821 fhuair e an t-ainm ùr Colaiste na h-Antioquia, agus mu dheireadh thall Oilthigh Antioquia ann an 1901. Bha a' chiad sgoil trèanaidh dreuchdail, a' chiad stèisean radio cultarail ann an Aimearaga-Laideannach, agus a' chiad gharradh luibheachaig an oilthigh. Tha e clùiteach an-diugh airson leasachaidhean anns an leigheasachd, ath-chur buill-bodhaig nam measg.
Tionndadh Gnìomhachais[deasaich | deasaich an tùs]
Dh'fhàs am baile uabhasach cudromach aig ìre nàiseanta rè na 19mh linn a chionn 's gun dèanadh òr agus coifidh, a bharrachd air gun do thogadh an rathad iarainn roinneil (Ferrocarril de Antioquia), air a rachadh à cleachdadh a-nis.
Dh'àrdaich sluagh a' Mhedellín sia turas anns a' chiad leth na 20mh linn, bho sluagh de 59,815 ann an 1905 gu 358,189 ann an 1951. Chuir Cogadh na Mìle Làithean (1899-1902) stad air leasachadh gnìomhachasail a' bhaile, ged nach tug an cogadh sìobhalta buaidh gu dìreach air an roinn. Rinn Ceann-suidhe Rafael Reyes ath-chruthachaidhean an dèidh a' chogaidh, agus lean leasachadh gnìomhachasail a' bhaile [9] le stèidheachadh Comann Luchd-Malairte ann am Medellín. Chruthaich a' bhuidheann sin pròiseact còmhdhail roinneil a cheangail Medellín do roinnean eile ann an Coloimbia agus thall thairis.
A dh'aindeoin gu robh gnìomhachas an òir uabhasach cudromach aig toiseach toiseachaidh leasachaidh Medellín, 's e cofaidh a thug fàs air a' bhaile anns an 20mh linn. Dh'fhàs am malairt gu ìre eadar-nàiseanta leis gum fàsadh cofaidh a' phrìomh stuth as-mhalairt na dùthcha. A bharrachd air sin, chruthaich fiùghantas gnìomhachasail malairteach a' Mhedellín clas dhe luchd-malairte agus luchd-dèanadaise is stèidhich iad prìomh ghnìomhachasan aig ìre nàiseanta ann an Coloimbia.[9] Rè na 1930an, leasachadh gnìomhachas a' chlòtha le teaghlaichean a rinn am fortain ann am mèinnean an òir aig àm a' cho-àiteachais. Chaidh gnothaichean na Glainne, na Dighe, agus a' Bhìdhe a stèidheachadh rè nan 1930an, agus chuidich sin Medellín an roinn gnìomhachasail a dhèanamh an tè a bu chudromaiche ann an Coloimbia. Tha feadhainn dhe na companaidhean sin a' dol fhathast, seadh le an ainmean tùsail aca, seadh le ainmean ùra.
Malairt ann am Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
'S e tè dhe na companaidhean fighe as cudromaiche ann an Coloimbia a th' ann Coltejer. Chaidh a stèidheachadh ann am Medellín le Alejandro Echavarría 22 An Dàmhair 1907.[11]
Bheireadh nochdadh a' ghuail ann an Amagá, a tha suidhichte corra mhìle mu dheas a' Ghlinne Aburrá, agus togail ionadan dealain-uisge cumhachd dha na gnìomhachasan ùra, agus air sgàth sin chaidh iomadh chompanaidhean beaga a chruthachadh. Chuir Rathad Iarainn na h-Antioquia (ga thogail ann an 1875) cruinn-eòlas fhir dhe na sgìrean as beanntaiche ann an Aimearaga a Deas fo smachd, gu h-àraidh an Tunail La Quiebra, a chruthaich ceangail eadar teis-meadhan a' ghnìomhachais agus an Abhainn Mhagdalena, an abhainn mhòr as so-sheòlta ann an Coloimbia. Thog Medellín a' chiad phort-adhair aige ann an 1932, am Port-adhair Enrique Olaya Herrera.[9]
Sheall sgrùdadh a rinn Charles H. Savage mu dheidhinn a' chinneasachaidh gnìomhachasail ann an Antioquia eadar 1960 agus 1972 dìreach cho cudromach a dh'fhàs na gnìomhachasan ann am Medellín airson Coloimbia agus Aimearaga a Deas. Rinn esan sgrùdadh air buil na atharraidhean sòisealta a dh'adhbharaich an teis-eòlas ùr. Chùm Savage sùil mionaideach air trì taighean-gnìomhachais ann an Antioquia: dà thaigh-crèadhadaireachd ann an Santuario agus La Blanca, a bharrachd air taigh-gnìomhachas a' chlòtha ann amn Medellín. Cha robh Savage uasal a-mhàin à toradh gnìomhachasail na taighean-gnìomhachasan ann an Antioquia, ach cuideachd às an dàimh eadar luchd-obrach agus fasdaidhearan, agus dh'ainmich e an èifeachdas ghnìomhachasail sin "Cultar na h-obrach".[12] Chaidh na toraidhean aige a chur sa chlò leis a' cho-làimhaiche aige George F. Lombardi fon ainm Sons of the Machine.[13][14] Chaochail Savage ann an 1973.
Ealainn agus litreachas rè a' chiad phàirt na 20mh linn[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an Oilthigh Antioquia, an Oilthigh Nàiseanta Colombia leis an earrann aige ann am Medellín, agus Universidad Pontificia Bolivariana (an Oilthigh Pàpanach Bolivarianach) air a bhith aig cridhe foghlam acadaimigeach a' bhaile aig ìre eachdraidheil agus iad a' treànadh clas inntleachdail a' cheàrna, aig ìre nàiseanta agus eadar-nàseanta.
'S e eileamaid shòisealta chudromach a bh' ann an Ealain agus Litreachas ann am Medellín. Ghabh am baile pàirt ann an atharrachaidhean litreachais bho Romannsaidheachd gu Ealainn Nòdha Ùr agus bhuidhnean litreachas na linne ùir rè a' chiad leth dhen 20mh linn. Rinn an t-ùghdar Tomás Carrasquilla (1858 - 1940) mion-sgrùdadh air sluagh na h-Antioquia a bha aige fhèin, is chuir esan an cèill gu h-amaiseach am beatha làitheil agus na cleachdaidhean aca. Bha an t-ùghdar agus feallsanachd Fernando González à Envigado (ann an ceàrn cathaireil a' Mhedellín), an dealbhadair na dealbhan-èibhinn Ricardo Rendón agus am bàrd León de Greiff a-measg luchd-stèidhichidh na Panidas, buidheann litreachais à Medellín. Bha bàird agus ùghdairean cudromach eile ann, mar Phorfirio Barba Jacob agus Efe Gómez. 'S e Eladio Vélez agus Pedro Nel Gómez na dealbhadairean a bu chlùitiche. Bha an ceòladair Carlos Vieco Ortiz uabhasach ainmeil. Bha na prìomh-oifisean aig companaidhean ciùil mar Sonolux, Ondina agus Silver ann am Medellín.[9]
Bha na clubaichean ann am Medellín, iomadh dhuibh le freumhan aig deireadh na 19mh linn mar an Club Union (stèidhichte ann an 1894) agus an Club Campestre (stèidhichte ann an 1924), aig cridhe buidhnean inntleachdail agus gnìomhachasail. Chaidh an Circo España (Siorcas na Spàinne) a chruthachadh ann an 1909 agus an Taigh -cluiche Bolívar, ann an 1919. Chaidh an Taigh-cluiche Junín àlainn a sgrios airson an Tùr Coltejer a thogail. Chaidh Cine Colombia, a' chiad chompanaidh sgaoilidh fhilmichean na dùthcha, a stèidheachadh ann am Medellín ann an 1927.[9]
Plana Mòr Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
Rè na 1950an dhealbhachadh luchd-gnìomhachas, luchd-malairt agus an Riaghaltas Ionadail Am "Plan Mòr Medellín" (PMM) (Plan Pìdhleat), plana airson leasachadh a' bhaile air feadh a' Ghlinne Aburrá agus mu dheireadh thall chruthachadh sin a' chiad cheàrn cathaireil ann an Coloimbia. 'S e Paul Wiener agus José Luis Sert na ailtirean a bha os cionn a' phròiseact. Bha cladhachadh na h-Aibhne Mhedellín, stiùireachadh tuineachaidhean ùra air buthaich a' ghlinne, cruthachadh làraich gnìomhachasail ann an sgìre Guayabal, dealbhachadh cathaireil airson is gum biodh am baile ann an co-fhuaimneachd leis an abhainn, togail Pàirc Ball-Coise ùr, agus stèidheachadh làraich riaghal anns an La Alpujarra a-measg nam pròiseactan a bu chudromaiche anns a' PhMM.[9]
Thòisich àm ùr dhe cugallachd phoiliteagach airson Choloimbia an dèidh mort tagraiche a' chinn-shuidheis Jorge Eliecer Gaitán ann an ùpraid air a bheil Am Bogotazo, a thachair ann am Bogotá ann an 1949. Sgaoil an t-ainneart poiliteagach air feadh sgìrean dùthchail na tìre, agus bu chòir dha iomadh thuathanaich a theiche chun nam bailtean-mòra. Dh'èireadh sluagh Mhedellín gu luath rè nam bliadhnachan a thigeadh. Dh'fhàsadh bruthaich a' ghlinne loma-làn slumaichean. Bha 358,189 luchd-àiteachaidh anns a' bhaile ann an 1951, ach 22 bliadhna an dèidh sin, ann an 1973, bha an sluagh air a dhol suas trì tursan gu 1,071,252.
Thug an sluagh buaidh mhòr air a' PhMM. Dh'fhàs crìochan a' bhaile gu ruige àiteachan nach robh am broinn a' PhMM, is le sin thàinig Medellín dìreach ri taobh bailtean eile anns a' ghleann Aburrá, mar Envigado, Bello agus Itagüí; 'S e teaghlaichean bochda a bh'ann na in-imrich ùra a fhuair Medellín, is iad gun creideis gus taighean a cheannaich, agus air sgàth sin chaidh iomadh sgìrean a thogail taobh a-muigh a' PhMM; Chaidh sgrios a chur air tòrr sheann thoglaichean ann am meadhan a' bhaile airson tùraichean àrda, oifisean agus rathadan mòra a thogail. Chaidh sgrios a chur air An Taigh-Cluiche Junín, a bha cho àlainn ri taobh Santa Elena, dìreach gus an Tùr Coltejer a thogail. Solaraich an inimricheas mhòr gu Medellín luchd-obrach gu leòr airson leudachadh taighean-gnìomhachasan a' chlòtha, is iad a bhith ga ùrachadh aig an àm sin,[9] ach chruthaich e trioblaidean ùra airson a' bhaile cuideachd: cion-cosnaidh na b'àirde, seirbheisean air dhìth dha na sgìrean bochda, ainneart cathaireil tro iomadh dhuibh, agus collapse an t-siostaim chòmhdhail. Abair àite foirfe airson am mafia a rinn droch chrom air a' bhaile fad na deicheadan a leanadh a chintinn, agus bu chòir dhan PhMM a dh'fheitheamh airson amannan nas fheàrr.
Beò Cultarail fad na deicheadan a dh'fhalbh[deasaich | deasaich an tùs]
Nochd ginealach ùr dhe ùghdairean agus luchd-ealainn, le nòs na b'ùire, ann am Medellín anns na 1950an. Chàineadh iomadh ùghdair an cultar ionadail agus nàiseanta. Chuir Manuel Mejía Vallejo nòs aithriseach ùr air bhonn gun a chuid fhreumhan ionadail fhàgail. 'S e cuideachd linn an Nadaismo a bh'ann, buidheann litreachasis a chaidh a chur suas le Gonzalo Arango agus iomadh eile. Bha an Nadaismo ana-chèireachail gu fosgailte, is e a' càineadh bun-nòsan traidiseanta a' chomainn-shòisealta, agus bhathar a' beachdachadh gu robh e nihilist aig ìre feallsanachail. Bha an dealbhadair Debora Arango an sàs ann an saoghal sòisealta agus poiliteagach na dùthcha leis a cuid obrach. 'S e dealbhadair ainmeil eile a thug cliù dha Medellín tro mheadhan an ealainn a bh'ann Fernando Botero, a fhuair brosnachadh airson a chuid obrach ann am beatha làitheil agus dràma a' bhaile. Thug esan a' mhòr-chuid dhen obair a rinn e do Thaigh-Tasgaidh na h-Antioquia mar thabhartas, agus chuir am baile taingeil an t-ainm aige fhèin dhan Cheàrnag Bhotero. Rè na 1970an thogadh am fear-ealainn Rodrigo Arenas Betancur na deilbheadhean chàrn-cuimhne aige ann am Medellín ach cuideachd fad iomadh sgìrean eile air feadh Choloimbia. 'S e ùmhlachd dhan chultar Paisa a tha an obair ainmeil aige, La Raza (A' Chinneadh), stèidhichte anns an làrach riaghlach La Alpujarra.
Thoir iomadh ionadan cultarail beò dhan bhaile, mar an Taigh-Chluiche Pablo Tobón Uribe (1967), Taigh-Tasgaidh an Ealainn Nòis Ùir (1978), agus An Taigh-Tasgaidh Cathaireil (1987). Fhuair An Taigh-Tasgaidh Traidiseanta na h-Antioquia an darna fhosgladh oifigeil aige le mòran dhen chuid obrach a rinn Fernando Botero ann an 2000. Tha oilthighean ùra air a fhosgladh anns a' bhaile cuideachd: Oilthigh Medellín (1950) agus Oilthigh Eafit (1960).
Rannsachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an American Geographical Society ag obair air pròiseact airson clàr-leabhraichean brìgheil coileanta an Comuna 13, fear dhe na mòran sgìrean ann am Medellín, a chruthachadh.
An latha an-diugh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e an suidheachadh gur e am baile as cudromaiche taobh ghnìomhachais ann an Coloimbia a th'ann Medellín an rud a bu mhotha a chuidich am baile staing na 1980an agus na 1990an a cheannsachadh. Tha am baile uabhasach moiteil às am Metro de Medellín, seirbheis còmhdhail cathaireil mòr, agus 's ean aon rud bhon a' Phlan Mòr Medellín na 1950an air a nochdadh gus an latha an-diugh a th'ann. Chaidh togail Ceàrnag a' Mhedellín, ionad eadar-nàiseanta airson cruinneachaidhean agus taisbanaidhean, a dhealbhadh gus eaconomaidh eadar-nàiseanta na Coloimbia a shealltainn dhan shaoghal. 'S e baile ùr-nòsach le sluagh dhe trì muillean daoine a th'ann Medellín an-diugh.
Lughdaich an ainneart a bh'ann fad iomadh bhliadhna cnapan-stàrraidh sòisealta is iad ag adhbharachadh mòran dhragh shòisealta. Cheangail am Metro am baile-mòr ri chèile, bho sgìrean bochda gu sgìrean beairt, agus thathar a' dealbhachadh siostam ùr dhe bhusaichean poblach, air a bheil am "Metroplus." Tha àiteachan ann am Medellín an-diugh airson ealainn, bàrdachd, dràma, a bharrachd air togail leabharlainn poblach, stèidheachadh eco-pàircean ùra, leis na daoine an sàs ann an leasachadh a' bhaile.[15]
Cruinne-Eòlas agus Clìomaid[deasaich | deasaich an tùs]
Tha farrsaingeachd dhe 382 km² (237 mìle cheàrnagach) aig Medellín. Tha 16 comunas (sgìrean), 5 corregimientos (bailtean beaga), agus 271 barrios (sgìrean cathaireil) ann. Tha Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín am broinn a' Ghlinne Aburrá gu lèir, aig 1,500 meatair (mu 4921 troighean) os cionn ìre na mara, leis an Abhainn Mhedellín (ris an canar Porce cuideachd), ga sruthadh mu thuath. Tha na bailtean Bello, Copacabana, Girardota agus Barbosa mu thuath a' ghlinne. Tha Itagüí, Envigado, Sabaneta, La Estrella agus Caldas mu dheas a' ghlinne.
Chan eil an clìomaid ann am Medellín cho teth ma iomadh bhaile eile gan stèidheachadh aig an aon domhan-leud dlùth air meadhan-chearcall na cruinne o chionns gu bheil e suidhichte aig 1,500 m os cionn ìre na mara. Leis gu bheil e suidhichte cho àrd os cionn na mara agus air sgàth gu bheil làrach sònraichte aige am broinn na h-Andes, tha an aimsir ann am Medellín nas coltaiche ri clìomaid fo-throipigeach fliuch na clìomaid troipigeach. Tha teodhlachd mheadhanach bhliadhnail aige dhe 22 °C (72 °F), agus leis gu bheil e faisg air a' mheadhan-chearcall, tha an teodhachd gu math seasmhach fad am bliadhna, le mion-atharrachaidhean na teodhachd. Tha an teodhachd a' dol bho 15 °C (52 °F) gu 30 °C (86 °F). 'S e 'La Ciudad de la Eterna Primavera' neo 'Baile an Fhoghar Bith-bhuan' am far-ainm aig Medellín o chions gu bheil clìomaid càillear fogharmhor aige, ach leis gu bheil am baile suidhichte ann an gleann tha mòran sgìrean shuas air an leathad, tha ann teodhachd beagan nas fhuaire anns na beanntan mu thimcheall.
Sgìrean Riaghlach[deasaich | deasaich an tùs]
'S e baile fo shiostam deamocratach poblachdach fon Bhun-Reachd Coloimbia bho 1991 a th'ann Medellín, leis an righaltas aige air a sgapadh. Compartichidh Pròbhaist a' Mhedellín agus An Comhairle riaghladh a' bhaile, is iad air a thaghadh tro bhòtadh poblach.
Tha iomadh roinnean oifigeil (secretarías) ann, roinnean airson luaineachd shòisealta, cultar cathaireil, leasachadh sòisealta, foghlam, sgrùdadh agus amchd, riaghaltas, goireasan, obraichean poblach, seirbheisean riaghlaich, àrainneachd, mnathan, còmhdhail, roinn coitcheann, agus roinn prìobhaideach nam measg. A bharrachd aie sin tha iomadh roinn neo-eisimeileach ann: am Port-Adhair Olaya Herrera, an Leabharlann Phoblach (Biblioteca Pública Piloto), Colaiste na h-Antioquia (Colegio Mayor), Companaidh Leasachaidh Chathaireil (EDU), Companaidh na Seirbheisean Phoblach (EEPPM), agus Institiùid Spòrs agus Cur-seachadan (INDER), Companaidhean Choitcheann a' Mhedellín (EEVVM), Stèiseanan a' Bhus Mhedellín, an t-Ospadal Coitcheann Medellín, "Metrosalud" (airson slàinte), Institiùid Chathaireil an Teic-Eòlais (ITM), Metro de Medellín, Metroparques (os cionn na pàircean) agus Metroseguridad (airson tèarainteachd).
Roinnean[deasaich | deasaich an tùs]
- Roinn an earr-dheas sgìre: El Poblado.
- Roinn an iar-dheas: sgìrean Guayabal agus Belén.
- Roinn an iar-mheadhannach: sgìrean Laureles, La América agus San Javier.
- Roinn earr-mheadhannach: sgìrean La Candelaria, Villa Hermosa agus Buenos Aires.
- Roinn an iar-thuath: sgìrean Castilla, Doce de Octubre agus Robledo.
- Roinn an earr-thuath: sgìrean Aranjuez, Manrique, Popular agus Santa Cruz.
- Corregimientos (bailtean beaga): San Sebastián de Palmitas, San Cristóbal, Altavista, San Antonio de Prado agus Santa Elena.
An lagh agus an riaghaltas[deasaich | deasaich an tùs]
Tha am Poiliteags agus an Lagh gu math buillsgeanach ann an Coloimbia; tha sin a' ciallachadh gum bithear ag aontachadh agus a' gabhail ris a' chuid as motha dhe na laghan ann am Bogotá, a' phrìomh-bhaile. A dh'aindeoin sin, mar bhaile-mòr, nì Medellín a dhìcheall taobh riaghlach a' cheàrna. Tha Riaghaltas a' Bhaile ga sgarradh eadar earrann an riaghaltais fhèin agus an earrann reachdail. Thathar a' tagh Pròbhaist a' Bhaile (El Alcalde) gu poblach airson ceann-aimsir dhe ceithear bliadhna (dìreach mar Cheann-Suidhe na dùthcha agus Riaghladair gach uile Ceàrna ann an Coloimbia).
Eucoir[deasaich | deasaich an tùs]
'Se am baile a b' ainneartaiche san t-saoghal a bh'ann Medellín o shean. Fhuair e an t-ainm uabhasach sin mar thoradh a' chogaidh cathaireil a rinn na drug cartels aig deireadh na 1980an. Mar dhachaigh A' Chairteil Mhedellín, le Uachdaran na Drogaichean Pablo Escobar os a chionn, bha am baile na h-ìobairteach an uabhais a dh' adhbharaich an cogadh eadar a' bhuidheann sin agus a cuid nàmhaidean. Ach thoisich ìre na h-eucorach a dhol sìos an dèidh bhàis Escobar. Bha ìre na h-eucorach fhathast gu math àrd rè na 1990an, ged a rachdadh e sìos beag air bheag an coimeas ris na bliadhnachan a bu mhiosa. Anns An Dàmhair 2002 dh'òrdaich Álvaro Uribe Vélez, ceann-suidhe na Coloimbia, gun tugadh an t-airm gu buil “Operación Orión”, is iad ag amas air mailisidhean chathaireil na FARC agus na AUC a leigeil ma sgaoil[17]. Eadar 2003 agus 2006 chaidh di-fheachdachadh na mailisidhean chathaireil na AUC a bh'ann fhathast a thoirt gu buil, agus leig a bharrachd air 3,000 fir fo armaibh an cuid armachd dheth[18]. Tha ìre na h-eucorach ann am Medellín air a lughdachadh gu brìgheil. Tha ìre na h-eucorach ann am Medellín gu math àbhaisteach do bhaile-mòr ann an Aimearaga-Laideannach gus an latha an-diugh.
Eaconamaidh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e stàilinn, a' chlò, aodach, biadh agus deoch, àiteachas (bho na sgìrean dùthchasail), seirbheisean poblach, stuthan ceimeagach and pharmaceuticals, refined ola, agus dìthean a tha aig cridhe an eaconomaidh.
Tha an turasachd air a dhol gu math air adhart anns na bliadhnachan a dh'fhalbh.
Leasachadh Cathaireil[deasaich | deasaich an tùs]
Tha e uabhasach soilleir gu bheil am baile ga leasachadh ann an dòigh làidir, gu h-àraidh leis cho pailt a tha na tùran àrda ùra a thathar a' togail. Aig an ìre seo tha Medellín a' deànamh nas fheàrr na gach uile baile-mòr eile na dùthcha Bogotá, prìomh-bhaile na nàisein agus cridhe an eaconomaidh, nam measg, taobh togail agus dealbhachadh tùran àrda ùra. Anns an t-Sultainn 2008, bhathar a' togail 127 tùran àrda ann am Medellín, 25 gam àideachadh, agus 17 gam moladh.[19]
Foghlam[deasaich | deasaich an tùs]
Tha a bharrchd air 30 oilthighean ann am Medellín is iad a' sgaoileadh an fhoghlaim air feadh na h-Antioquia, an "Eje Cafetero" (sgìre a' Chofaidh) agus Costa na Cairib. 'S e Oilthigh na h-Antioquia, an t-Oilthigh Nàiseanta Coloimbia agus an Colaiste Jaime Isaza Cadavid (poblach), agus an t-Oilthigh EAFIT, Oilthigh Medellín, An t-Oilthigh Pàpanach Bolivarianach, an t-Oilthigh San Buenaventura, Sgoil Inneallaidearachd na h-Antioquia, Oilthigh Santo Tomas, SENA (Seibheis Nàiseanta Ionnsachaidh) agus CES am feadhainn as cudromaiche. A bharrachd air sin, tha ionadan teic-eòlais curomaich ann, mar ITM (Institiùd Nàiseanta an Teic-Eòlais).
Rè an deichead mu dheireadh, tha Riaghaltas a' bhaile air foghlam poblach, togail sgoiltean is leabharlainn anns na sgìrean bochda a bhrosnachadh. Tha seann traidisean dhe sgoiltean agus colaistean prìobhaideach anns a' bhaile, iomadh dhuibh gan ruith leis an Eaglais Caitligeach, buidhnean prìobhaideach, agus feadhainn bho thall thairis. Tha na sgoiltean Columbus, Theodoro Hertzl, San Ignacio de Loyola, Cumbres, Colombo Britanico, El Corazonista, Marymount, Montessori, na àrd-sgoiltean Los Pinares, Los Alcázares, San José De La Salle, Jorge Robledo, a sgoil Teicnigeach Salesianach Pedro Justo Berrío, An Oilthigh Pàpanach Bolivarianach, agus mòran eile nam measg.
Thoir iomadh non-governmental organizations agus buidhnean oifigeil taic do development airson chloinne agus òganaich bho na sgìrean bochda. Tha Baile Don Bosco a' toirt cùram gu clannn na sràide.[20] An dèidh sìtheachadh a' bhaile thàinig buidhnean dha na sgìrean a bu bhochda is iad ag obair còmhla ris na daoine òga a bha an sàs ann an ainneart cathaireil, gus na cothroman aca a leasachadh. Bha pàirt cudromach cuideachd aig na oilthighean ann am Medellín, poblach agus prìobhaideach, còmhla ri buidhnean nàiseanta agus eadar-nàiseanta.
Còmhdhail[deasaich | deasaich an tùs]
Còmhdhail Adhair[deasaich | deasaich an tùs]
Tha am Port-Adhair Eadar-nàiseanta José María Córdova (MDE) ann an Rionegro, baile eile an àirde an ear Medellín, taobh a-muigh a' ghlinne Aburrá. Tha e a' frithealadh cinn-uidhe nàiseanta agus edar-nàiseanta, agus 's urrainn dha ri itealain mòra a dhèiligeadh is plèanaichean a dhol sìos tron oidhche. Bith tursan-adhair eadar-nàiseanta ann gach latha gu agus bho Miami, Eabhraig Nuadh, Baile Meagsago, Caracas, Quito, Baile Panama, Porlamar, Aruba agus iomadh bailtean cudromach eile. Chan eil am Port-Adhair Olaya Herrera (EOH) a' frithealadh ach tursan-adhair roinneil, triallaiche agus plèanaichean beaga, anns a' chummantas.
Còmhdhail Fhearrainn[deasaich | deasaich an tùs]
Thoir siostam còmhdhail poblach a' bhaile a-staigh busaichean diesel, tacsaidhean, agus treànaichean cathaireil ris an canar Metro de Medellín. Ceangailidh am Metro Medellín fhèin gu Itagüí, Envigado agus Bello. Thèid loighne A bho Itagüí gu Niquía, agus loighne B bho San Antonio gu San Javier. A bharrachd air sin, frithealaidh Loighne K agus Loighne J, an air chàball, air a bheil am Metrocable, gu ruige sgìre cruaidh taobh chruinne-eòlais agus an eaconomaidh. Toisichidh loighne K aig stèisean metro Acevedo aig loighne Metro A, suas air a' bheinn, gu ruige Santo Domingo Savio. Toisichidh loighne J aig stèisean metro San Javier aig loighne Metro B, suas air a' bheinn gu ruige La Aurora. Tha planaichean ann airson loighne ùr a' Mhetrocable (Loighne S) a thoisicheas an an 2009, agus ceangailidh sin Santo Domingo Savio gu El Tambo ann am Pàirc Arví faisg air Guarne. 'S e Medellín an aon bhaile an am Coloimbian far a bheil siostam chòmhdhail na leithid.
A dh'aindeoin sin, tha an trafaig ann am Medellín air fhàs gu math làidir, leis cho pailt a tha na carbadan an coimeas ris na sràidean; A bharrachd air sin, 's e dragh mòr a tha'nn an pollution ga dhèanamh leis na busaichean diesel, gu h-àraidh ann am meadhan a' bhaile agus mu dheas ann an El Poblado. Chan eil àite sam bith anns a' bhaile airson rathadan mòr a thogail.
Ann an 2006 thoisich an obair air a' Mhetroplus, seirbheis bhus le rathad aige fhèin, dìreach mar an TransMilenio ann am Bogotá. Le sin, bidh an seirbheis nas luaithe dhe busaichean na ruith dha na stèiseanan metro. Fosglaidh am Metroplus ann an 2009, is e a' fritheadh mhòr-chuid a' bhaile. 'S e an Troncal Medellín a' chiad phàirt dha, bho Oilthigh Medellín ann an àide an iar gu ruige Aranjuez, mu iar-thuath a' bhaile. Lughdaidhidh am Metroplus an droch thrafaig agus pollution anns a' bhaile, oir thèid mòran seann bhusaichean a chur às, is na busaichean ùra a' cleachdadh gas mar chonnadh.
Sluagh a' Bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Fuirichidh 58% sluagh a' Cheàrna Antioquia anns a' Ghleann Aburrá, le 67% sluagh a' Ghlinne Aburrá a' fuireach ann am Medellín fhèin. Taobh sluagh a' bhaile Mhedellín, rugadh 61.3% anns a' bhaile, 38% ann an àiteachan eile ann an Coloimbia agus 0,3% thall thairis.[22]
A-rèir Roinn Nàiseanta Riaghlach na Staitistearachd, bha sluagh dhe 2,223,078 daoine aig Medellín ann an 2005, is le sin bha e an dàrna bhaile a bu mhotha ann an Coloimbia. The metropolitan area of Medellín in 2005 included 3,312,165 inhabitants. Bha 5820 daoine airson gach ciolomeatair ceàrnagach anns a' bhaile. Bha 130,031 daoine nan tàmh ann am bailtean beaga co-cheangailte ris a' bhaile-mòr; 'Se fireannaich a bh'ann 46.7% agus boireannaich a bh'ann 53.3% an t-sluaigh. Tha ìre neo-litireachd dhe 9.8% anns na daoine nas aosda na 5 bliadhna a dh'aois. Tha cumhachd dealain aig 98.8% na taighean ann am Medellín, fìor uisge aig 97.3%, agus tha fòn aig an taigh aig 91% dhuibh.[22]
Breithean agus Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir a' chunntais-sluaigh DANE 2005, chaidh 33,307 breithean,[23] a chlàradh anns a' bhliadhna sin ann am Medellín, beagan nas lugha na ann an 2004 (33,615). Chaidh 10,828 bàsan a chlàradh ann an 2005, agus 11,512 ann an 2004.
Buidhne Chinnidheach[deasaich | deasaich an tùs]
Seo Co-mhisgeachd Chinnsidheach a' bhaile:
- Daoine Geala: Spàinnteach, Iùdhach, Àrabach, Eòrpach eile: 70%
- Mestizos: Measgachadh dhe Daoine Spàinnteach, Àfraganach, agus Daoine Tùsail: 20%
- Afro-Coloimbianaich: 6.5%
- Daoine Tùsail Aimearaganach: 0.1%
Fhuair Medellín iomadh in-imrich às An Spàinn rè na 17mh agus 18mh linntean, a bharrachd air beagan inimreachais gun taghadh à Àfraga an Iar. Chaochail a' mhòr-chuid nan Tùsanach fo bhuaidh tinneasan às an Roinn Eòrpa, agus dh'eadar-phòs iomadh nam feadhainn a mhaireadh beò leis na prìomh In-Imrich Spàinnteach, fireannaich anns a' chumanntas; thoisich inimreachas nam boireannach Spàinnteach air dheireadh. Thigeadh in-imrich à Lebanon, à Iòrdan, às a' Ghearmailt, agus à Portagail rè an 19mh linne. 'S e Paisas air a bheil iomadh dhaoine à Medellín, le freumhan Spàinnteach anns a' chumanntas, gam measgachadh le fuil Àfraganach agus Tùsanach. Tha coimhearsnachd bheag Afro-Coloimbianach and Zambo-Coloimbianach ann (daoine le freumhan Tùsanach agus Àfraganach).
Tha Ceàrn an Chocó dìreach air àird an iar na h-Antioquia, tìr-àraich iomadh in-imrich Afro-Coloimbianach and Zambo-Coloimbianach a Mhedellín agus an sgìre aige. Tha inimreachas às a' Chòsta Chairib Cholombianach air a bhith fa-leth cudromach, gu h-àraidh na daoine òga a thig gus ionnsachadh aig na h-oilthigh ann am Medellín agus fuirichidh iad is iad ag obair anns a' bhaile. 'S ann an Ecuador a thig a' mhòrchuid dhe na in-imrich bho thall thairis is iad an sàs ann am malairt neo-fhoirmeil.
Cultar[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Antioqueños (Antioquianaich) an t-ainm gu tric a tha air daoine a' Mhedellín bho ainm an stàite, an aghaigh Medellinenses (Medellinianaich) bho ainm a' bhaile. 'S e Paisas, an t-ainm eile a th'orra, is cuid ag ràdh gu bheil freumh an ainm a' tighinn bho na daoine a dh'fhàsadh cofaidh, mar am facal Spànnteach paisano (fear mo dhùthcha). 'S e fear dhe na còig cultar roinneil ann an Coloimbia a th'ann an Cultar Paisas. Tha an Cultar Paisa ga sgaoileadh air feadh na ceàran Caldas, Risaralda, Quindio a bharrachd air corra bhaile ann an Gleann Cauca agus Tolima.
Ged e an cultar Paisa aig a bheil làmh an iuchair ann am Medellín ( "A' Phrìomh-Bhaile Paisa"), tha am baile a' fàs nas cosmopolitan, agus a-nis thathar a' tabhann ceòl ceàrnan eile bho ceàrnan eile ann an Coloimbia am mar am (Vallenato agus Chocó), le iomadh bhiadhlann Sìneach, Cùbanch, agus Argantaineach nam measg.
Tha tùs Spàinnteach aig a' chultar Paisa, agus tha traidiseanan Caitligeach, gnìomhachasail, dìorrsach, agus hospitable aige. Thathar ag ràdh gum bruidhinn na Paisas gu ciùin luath, le gàire, agus gu bheil iad dèidheil air an tairbheadaireachd, air an rodeo, air a' ceòl, air a' bhàrdachd, air a' bhall-coise, agus na ho-ro-gheallaidhean. Tha iad uabhasach moiteil às a' bhaile aca. 'S e "rumba" ris an canar beatha na clubaichean, na taighean-sheine, na ceàrnagan agus na sràidean gach deireadh sheachdain.
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Medellín. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[24] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
- Fèis Neo-eisimeileachd na roinne: 11mh an Lùnasdal.
'S e La Feria de las Flores ( Fèis na Dìthein) an fhèis as cudromaiche ann an Antioquia. Gheibh e àite ann am Medellín aig toiseach an Lùnasdail agus tha e air a bhith a' cumail gach bliadhna bho 1957. Tha taisbeanaidhean dhe chàraichean seann fhasanta, silleteros (daoine a' toirt dìthein), agus eich ann mar phàirt na fèise.
A-measg na fèisean eile tha fèis [1] Eadar-nàiseanta na Bàrdachd (An t-Iuchar) (a fhuair an Right Livelihood Award ) ann an 2006, Taisbeanadh a' Mhiotais agus an Fhionnsgeul (An Dùbhlachd) agus ColombiaModa (tachartas gnìomhachas an Fhasain).
Spòrs[deasaich | deasaich an tùs]
'S e na sgiobaidhean ball-coise Atlético Nacional, Envigado F.C. agus Deportivo Independiente Medellín a th'ann na clubaichean spòrsail as ainmeile ann am Medellín. Cluichidh iad uile aig a' Phàirc Atanasio Girardot. A bharrachd air sin, tha Medellín clùiteach airson an dà sgioba snàimh ainmeil aige, na Calamares Pilsen agus na Huracanes. Rugadh Santiago Botero Echeverry, am fear a bhuannich lap an Tour de France trì tursan, anns a' bhaile. 'S e cuideachd Medellín an t-àite far an do rugadh an cluicheadair goilf proifeiseanta Camilo Villegas, a tha an sàs ann an Turas PGA.
- Leth-mharathon Eadar-nàiseanta Medellín
- Marathon a' Ghlinne Aburrá
- Club Ball-Coise Atlético Nacional
- Club Ball-Coise Deportivo Independiente Medellín
- Club Ball-Coise Envigado
Far-ainmean a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Aithnichte mar "prìomh-bhaile gnìomhachasail ann an Coloimbia", tha Medellín cuideachd fo na h-ainmean Ciudad de la Eterna Primavera (Baile an fhoghair bith-bhuan), Capital de la Montaña (Prìomh-bhaile nam Beann), Ciudad de las Flores (Baile na Dìthein), "Capital de las Orquídeas" (Baile nan Orchid), La Bella Villa (Am Baile Boidheach), Tacita de Plata (Cupan Beag an Airgid), and Medallo (bhon ainm Medellìn fhèin).
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Barcelona, An Spàinn.[25]
- Bilbao, An Spàinn
- Bogotá D.C, Coloimbia
- Buenos Aires, An Argantain
- Cali, Coloimbia
- Fort Lauderdale, Stàitean Aonaichte.[26]
- Milano, Eadailt
- Hyderabad, Na h-Innseachan
- Bharna, Bulgàiria
- Monterrey, Meagsago
- Miami, Stàitean Aonaichte.
- Tacuarembó, Uruguaidh.[27][28]
Gallaraidh[deasaich | deasaich an tùs]
-
-
-
-
-
Càrn-cuimhne La Raza Monument le Rodrigo Arenas
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Mapa oifigeil na roinne
- ↑ Invias
- ↑ Helders, Stefan. "World Gazetteer: Colombia: largest cities: calc 2006". Archived from the original on 2007-10-01. A' tarraing air 2006-06-15.
- ↑ Butler, Rhett (2003). "Largest cities in Colombia (2002)". A' tarraing air 2006-06-15.
- ↑ "P. Escobar".
- ↑ "Cocaine Cowboys". A' tarraing air 2008-05-04.
- ↑ "Report on Medellín's Economy by 2005". Proexport Colombia. A' tarraing air May 8, 2008. “participation of the cities GDP by countries provided by the International Cooperation Agency of Medellín”
- ↑ 8.0 8.1 "Ayuntamiento de Medellín (España). Toponímicos de Medellín" (in Spanish).
- ↑ 9.00 9.01 9.02 9.03 9.04 9.05 9.06 9.07 9.08 9.09 9.10 9.11 9.12 9.13 9.14 9.15 Restrepo Uribe, Jorge (1981), Medellín, su Origen, Progreso y Desarrollo, Servigráficas, Medellín. ISBN 84-300-3286-X.
- ↑ Suramericana de Seguros, History of Antioquia, Ed. Presencia Ltda, Medellín, 1988, without ISBN, in Spanish.
- ↑ Compañía Colombiana de Tejidos (Colombian Textile Company) Coltejer: History of the Company, Itagüí, Colombia, Retrieved on on May 7th, 2008.
- ↑ Savage presented his thesis "Factories in the Andes: Social Organization in a Developing Economy" for his Doctorate in Business Administration aig Oilthigh Harvard ann an 1962.
- ↑ Sons Of The Machine.. MIT Press.
- ↑ "Sons of the Machine: Case Studies of Social Change in the Workplace" 177-179. A' tarraing air May 6, 2008..
- ↑ Nelson Alcantara: Colombia’s Medellín: City transformed, February 23, 2008. De Colombia Net. Retrieved on May 7, 2008.
- ↑ www.ideam.gov.co
- ↑ BBC. "Fuego cruzado en Medellín." 17 October 2002. BBCMundo.com. 3 May 2009  .
- ↑ Valencia, German Dario. "Balance del progrma de desmovilizacion." Marzo 2008. www.medellincomovamos.org. 3 May 2009
- ↑ "Skyscrapers of Medellín".
- ↑ Ciudad Don Bosco Medellín, ionad cùram do chlann na sràide.
- ↑ Suramericana de Seguros (1988), Historia de Antioquia. Editorial Presencia Ltda.(Edición especial no tiene ISBN) Medellín. pp. 299.
- ↑ 22.0 22.1 DANE: Cùnntas-sluaigh 2005, Roinn Nàiseanta Staitistearachd na Coloimbia.
- ↑ DANE: Toradh breithean agus Bàsan.
- ↑ Country Studies: Colombia
- ↑ "Acuerdos de colaboración según la web del Ayuntamiento de Barcelona". A' tarraing air 21 Giblean, 2008.
- ↑ "Sister cities". Online directory: the Americas (the member directory for sister cities in the Americas. A' tarraing air 2 Giblean, 2008.
- ↑ "Hermandad entre ciudades". La Nación, (14 Màirt, 2004).
- ↑ Gardel en Tacuarembó, Radio Gardel
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Làrach-lìn oifigeil a' bhaile, anns an Spàinntis
- Am Metro ann am Medellín
- Cultar ann am Medellín
- Mapa a' bhaile
- 2006 Right Livelihood Award winner Fèis eadar-nàiseanta Bàrdachd Mhedellín
- Paramilitaries and Rebels in Rehab by Ashifa Kassam, Fast Forward Weekly, June 25 2009
Arauca • Armenia • Barranquilla • Bogotá • Bucaramanga • Cartagena • Cali • Cúcuta • Florencia • Ibagué • Inírida • Leticia • Manizales • Medellín • Mocoa • Montería • Mitú • Neiva • Pasto • Pereira • Popayán • Puerto Carreño • Quibdó • Riohacha • San Andrés • San José del Guaviare • Santa Marta • Sincelejo • Tunja • Valledupar • Villavicencio • Yopal


text:
An Àithne
Is e An Àithne no Baile na h-Àithne[1] am prìomh-bhaile agus am baile as motha anns a' Ghrèig.
Tha An Àithne làn eachdraidh, is e àite–breith Socrates, Pericles agus luchd-feallsanach eile a th’ ann. Tha an Acropolis agus an Daphni Monastery faisg air dìonta leis an UNESCO.
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Aistean co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ SisterCities
- ↑ SisterCities
- ↑ SisterCities


text:
HD 80606 b
'S e HD 80606 b (cuideachd Struve 1341 B b no HIP 45982 b) planaid iom-iupatarach (Iomrallachd Iupatarach) 190 bliadhna-solais an astair san reul-bhad Ursa Major. Chaidh a' phlanaid a lorg na cuairt mu thimcheall an reul Struve 1341 B sa Ghiblean 2001 le sgioba le Michel Mayor agus Didier Queloz air a' cheann. À rèir a tomad, 4 uiread A' Bliogha, 's e fomhair gasa a tha ann. Air sgàth 's gu bheil a' phlanaid na cuairt air beulaibh an réile, urrainnear an rèideas aice a thomhais le bhith a' cleachdadh a' mheadhan-thrasnaidh agus chaidh a lorg gu bheil i beagan nas lugha na Am Bliogh. Agus tha dlùths HD 80606 b dìreach beagan nas lugha na an t-Saoghal.
Feartan Fiosaigeach[deasaich | deasaich an tùs]
'S e reul-chuairt as iomrallaiche aig HD 80606 b, as dèidh HD 20782 b. 'S e 0.9336 anns an iomrallachd aice, coimeasach ri Reul chearbach Halley. 'S dòcha gun tàinig an iomrallachd bho forsa Kozai, a thachradh nam biodh reul-chuairt na planaid claon gu anabarrach an taice ris an dà reul càraideach. Tha am beachd seo air a chumail le tomhaisean bhon adhbhrachadh Rossiter–McLaughlin, a tha a' sealltainn gu bheil e comasach gu bheil reul-chuairt na planaid iomrallach gu mòr (mu 50 puing) ris aiseal an réile, 's e seo dìreach an rèiteachadh ris a bheil dùil nam biodh forsa Kozai a' cur air a' phlanaid.


text:
Duillag
- She organe lossreeyn bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns keeall elley yn 'ockle shoh, lhaih duillag (reddaghey).
Ayns lus-oaylleeaght, she organe lossreeyn ta currit da co-haaghey sollysh eh duillag. Er son shen, ta duillagyn lhean as keyl son y chooid smoo. Ta'n lheanid shoh cur y duillag fo ny smoo soilshey as daa-ocseed charboan, agh t'eh coayl ny smoo ushtey na cummey cruinn. Rish yn Eash Devonagh, tra va co-chruinnaghey daa-ocseed charboan ymmodee keayrtyn ny smoo ta jiu, cha row duillagyn ny gish reaey ec lossreeyn. Ta oltyn rea lheaney ta co-haaghey sollysh ec ymmodee bryophyteyn, agh cha nee feer duillag t'ayn. Shen feer bentyn rish microphyllyn lycophyteyn myrgeddin. T'ad cur macrophyll, megaphyll as euphyll er duillagyn renniee, gymnospermyn as angiospermyn ny keayrtyn.
Ta trooid-ghaalaghey as bineal taghyrt ayns duillagyn, dy cadjin. T'ad tashtey bee as ushtey, as ta kuse jeu er nyn gaghlaa er son obbraghyn elley.
Ta duillagyn scanshoil myr bee beiyn as deiney.
Cummal
Strughtoor[reagh]
Ta lane duillag angiospermagh jeant magh jeh cass duillag (gass y duillag), lhiann (y "duillag" hene) as stipuleyn (reddyn ta gaase ec çheughyn y chass duillag). Cha nel y tree jeu ec dagh dooie dy lus. Myr sampleyr, foddee nagh vel stipuleyn ayn; cha nel cass duillag ec dagh dooie; as cha nel duillagyn dagh dooie lhiannagh (jeant rea).
She olt lossreeyn eh duillag, as t'ad rheynn ad ayns tree stooghyn kirpey:
- Epiderm ta coodaghey ny h-eaghtyryn
- Mesophyll çheusthie
- Cuishlinyn duillag
Epiderm[reagh]
She coodagh dy chillagyn eh yn epiderm. T'eh geddyr-scarrey killagyn ny lus jeh'n teihll. T'eh coadey noi coayl ushtey liorish trooid-ghaalaghey, as stiurey co-cheaghley gas, taaley covestaghyn soe, as ny keayrtyn, maanalys ushtey. Ta strughtoor drommey-tarragh echey son y chooid smoo; dy ghra myr shen, cha nel yn eaghtyr s'ardjey gollrish yn eaghtyr s'inshley, as foddee obbraghyn er lheh ve oc.
Ta'n epiderm tarhoilshagh dy mennick (cha nel chloroplastyn ec killagyn epidermagh), as ta craaish kereagh ta lhiettal coayl ushtey. Ta craaish ny s'çhee ec duillagyn lossreeyn ass çhymbyllaghtyn çhirrym na ec adsyn ass çhymbyllaghtyn fliugh.
Ta stoo kirpey epiderm goaill stiagh ymmodee sorçhyn dy chillag er lheh: killagyn epidermagh, killagyn skaa, killagyn coonee as trichomeyn (renaigyn epidermagh). She killagyn epidermagh ad y chooid smoo jeu, as adsyn y chooid smoo bunneydagh.
Ta dorallyn (stomata) ayns yn epiderm. T'ad jeant magh jeh doral as killagyn skaa mygeayrt echey. Ta chloroplastyn ayns ny killagyn skaa. Ta daa dys kiare killagyn coonee gyn chloroplastyn mygeayrt oc. Dy cadjin, ta ny smoo stomata 'syn epiderm s'inshley na'n epiderm s'ardjey.
Ta'n chooid smoo jeh'n duillag eddyr yn epiderm jeant magh jeh stoo kirpey parenchyma ny chlorenchyma. T'ad cur "mesophyll" er ("mean duillag" 'sy Ghreagish). Shoh ynnyd smoo scanshoil 'sy lus dysf co-haaghey sollysh. She stoo kirpey cosoylaghey t'ayn; t'eh lheie stooghyn kemmigagh as jannoo soo kirpey jeu.
Mesophyll[reagh]
Ta mesophyll renniee as angiospermyn er ny rheynn ayns daa vrat:
- Brat s'ardjey dy chillagyn mesophyll çhionn. T'ad sheeynit dy jeeragh seose, rollianagh, as çhionn rish y cheilley. Ta'n brat shoh dy jeeragh fo yn epiderm s'inshley. Ta ram chloroplastyn ayn, as ad faggys da boallaghyn ny killag. T'ad reaghit ayns un dys queig straihyn. Ta'n oardagh shoh mooadaghey maanalys daa-ocseed charboan, as jannoo share jeh soilshey ny greiney. Er y fa nagh vel agh scarrey beg eddyr ny killagyn, foddee myn-eddanaght ymmyrkey ushtey eddyr oc. Ta mesophyll çhionn yl-vrattagh ec duillagyn lossreeyn ta currit da soilshey, as un vrat ec duillagyn lossreeyn ta currit da scaa.
- Brat s'inshley dy chillagyn mesophyll thoanagh. Ta ny killagyn shoh ny s'cruinney as cha nel ad cho çhionn. Ta reamyssyn mooarey aer eddyr-chillagagh. Ta ny sloo chloroplastyn oc na ec killagyn çhionn.
Ta ny stomata fosley dys ny reamyssyn shoh.
Cha nel y daa vrat shoh ec dagh lus ushtagh. Ny keayrtyn, nagh vel eer epiderm ny mesophyll oc. T'adsyn jannoo ymmyd jeu aerenchyma co-cheintyssagh: killagyn as boallaghyn keylley oc, as reamyssyn mooar gassagh eddyr oc. Ta ny stomata oc er yn eaghtyr s'ardjey.
Cuishlinyn[reagh]
Ta ny cuishlinyn nyn soie 'sy vesophyll thoanagh. T'ad jeant magh jeh:
- Sylem: feddanyn ta gymmyrkey ushtey as stoo meainagh jeh ny fraueyn dys y duillag.
- Phloem: feddanyn ta gymmyrkey sapp ass y duillag, as sucrose ass co-haaghey sollysh lheieit ayn.
Jalloo-oaylleeaght[reagh]
Oardagh er y ghass[reagh]
- Maylartey — ta un duillag kianglt rish dagh noad, as ta ny duillagyn maylartey er y daa heu harrish y ghass.
- Piyral — ta daa ghuillag kianglt rish adgh noad; t'ad croshagh my ta dagh piyr çhyndaait rere y phiyr roish; t'ad jeeragh my t'ad gaase ayns daa straih er yn un phlaaney.
- Fainagh — ta tree ny ny smoo kianglt rish dagh noad er y ghass. Ny keayrtyn, ta'n 'ainey croshagh rere yn 'ainey roish.
- Roseagh — ta ny duillagyn ayns cummey cront.
Lesh aase ny gass, ta duillagyn reaghey ad hene mygeayrt y ghass er son dy hareaghey ymmyd sollys. T'ad jannoo shlig chassee mygeayrt y ghass. Ta uillin ny duillagyn rere straih Fibonacci: 1/2, 2/3, 3/5, 5/8, 8/13, 13/21, 21/34, 34/55, 55/89. 'sy straih shoh, ta'n earrooder cowraghey yn earroo dy lane hymshal mygeayrt y ghass derrey vees duillag 'syn ynnyd toshee reesht. Ta'n enmysser cowraghey quoid dy ghuillagyn t'ayn. Myr shen:
- ta duillagyn maylartey er uillin 180° (myr shen, 1/2 kiarkyl, hoal noi y cheilley)
- 120° (1/3) : tree duillagyn ayns çhymshal
- 144° (2/5) : queig duillagyn ayns daa hymshal
- 135° (3/8) : hoght duillagyn ayns tree çhymshallyn
Ayrnyn y lhiann[reagh]
Ta daa horçh dy ghuillag ry-hoilshaghey bentyn rish rheynn y duillag. Ta lhiann neurheynnit ec duillag bunneydagh. Ny keayrtyn, ta cummey y duillag jeant jeh babbanyn, agh cha nel ny baarnaghyn eddyr oc roshtyn yn ard-chuishlin. Ta lhiann rheynnit ec yl-ghuillag, as dagh duillageen echey rheynnit er ard-chuishlin ny fo-chuishlin. Ny keayrtyn, t'eh jeeaghyn dy vel dagh duillageen ny ghuillag hene. Myr shen, she scanshoil eh dy chur tastey er raad ta'n cass duillag, dys cur enney er yl-ghuillag. T'ad cowreydagh jeh shiartanse dy chynneeyn er lheh, myr sampleyr, Fabaceae. T'ad cur rachis er cuishlin veanagh y duillag.
Troyn y chass duillag[reagh]
Ta duillagyn as cass oc ayn, as duillagyn gyn cass myrgeddin. Adsyn gyn cass, ta'n lhiann kianglt dy jeeragh rish y ghass. Foddee y lhiann goll mygeayrt y ghass, as ny keayrtyn, t'eh jeeaghyn dy vel y ghass gaase ny trooid. Shen feer ec kuse jeu, as t'ad cur thiollit (ny perfoliata) orroosyn, m.s. Claytonia perfoliata.
Ec duillagyn peltata, ta'n cass duillag kianglt rish eaghtyr y lhiann, cha nel rish yn oirr echey.
Ta cass duillag lheanit ec shiartase dy ghooieyn Acacia, as t'ad jannoo obbyr lhiann. T'ad cur phyllodeyn orroo. Ny keayrtyn, ta duillag cadjin fedjagagh ec birr y phyllode.
Ta stipule, ry-akin ec ymmodee dicotyledonyn. She famman gollrish duillag beg t'ayn, as t'ad nyn soie ec çheuyn y chass duillag. Ta fir foddey beayn ayn nagh vel tuittym (m.s. ayns roseyn as poanraghyn), agh ta fir elley tuittym.
Oardagh ny cuishlinyn[reagh]
Ta ram termeeaght er lheh bentyn rish cuishlinaght duillagyn.
Ta un aarheynn bentyn rish lheanid ny cuishlinyn:
- craspedodromous (ard-chuishlinyn roshtyn oirr y duillag)
- camptodromous (cha nel ard-chuishlinyn roshtyn oirr y duillag).
Son y chooid smoo, t'ad aarheynn duillagyn er bun cummey ny banglaneaght ny cuishlinyn.
Imraaghyn[reagh]


text:
Calann Enair for Luan &
ix. fichet fuirri. Anno Domini
2] m.cccc.lxx. Octo cicli decemnovennalis. Embolismalis. G.
3] Ogdoas.
Brian mac Taidg meic Meic
Dondchada, tigerna Atha
5] Cliath in Choruinn, do marbad la Tadg mac Briain Meic Dondchada
6] & a chaoraigecht do bein de & blod mor dia muintir do marbad
7] mar aen ris; & mac Meic Dondchada Toir .i. Eogan do marbad
8] for imruagad in la cetna-sin.
Brian mac Magnusa h. Mochan mortuus est.
{folio 63a}Ruaidri
Bacach h. Neill do marbad la clainn
11] Airt h. Neill & la slicht Enrigh Aimreidh. Da mac Airt h. Neill
12] & cethrur do slicht Enri do marbad i n-enlo la Conn mac h. Neill
13] ina ndigail-side & maidm do thabairt forro.
Caslen Sligig do thabairt do
chlainn Eogain h. Conchobair
15] d'U Domnuill ar ulcuib re Ruaidri meic Briain & re clainn
16] Toirrdealbaig Charraigh meic Domnaill. Et U Domnaill da
17] asic doib doridisi & tigernus uatha as d' Ua Domnaill.
Da mac Eogain meic hI Conchobair
Ruaid .i. Domnall &
19] Donnchad do marbad la Ruaidri mac hI Conchobair Duinn,
20] & Conn mac Taidg h. Conchobair & Cathal mac Fedlim Find do
21] gabail ann.
Connla mac Aeda Buide Meg Eochacan
toisech Ceneil
23] Fiachach do marbad forind Achad Buide Baile Atha ind Urchair
24] la mac Airt meic Cuind I Maeilechlainn & la Clainn Cholmain
25] i ndigaltus Airt meic Cuind do marbad lais-sim remi-side.
Sluagad la U Ruairc & la
U nDomnaill do dol for Cruachuin
27] O Cupran do rigad hI Ruairc. Ua Raigillig & Goill & Tellach
28] Dunchada ara cind diblinuib & mac Aeda I Raigillig & mac in
29] epscuip I Gallchobair do marbad eturro beos & eich & daine do
30] lot etarro & O Domnuill & a sluagh d'impod & cin a lecan for
31] Cruachuin don chur-sin.
Fuigell mallacht fer nErenn uile
.i. in Giustis Saxanach ler
33] milled Tomas Iarla, cethramna do denam de le hIarla o Uaruic
p.552
Indsoigid la Fedlimid Finn for
chlainn h. Conchobair
4] Ruaid la feli Croichi in Chomded isin fogamar & blod don feduin
5] can ched da maithib do thecmail i cend baile h. Mailconuire &
6] arrgad & etach in baile do thogbail leo & lotur as-side fa
7] Enach (?) & crechatar in baile, & doronsat ni bad mmesa la cach
8] ina sin .i. Aed mac Dondchada Dubsuilig h. Conchobair do marbad
9] leo & Brian mac mic M%e Gelbuide h. Conchobair, & imtigetar
10] dar aindeoin a namat; & benais h. Maelconaire tuilled
11] le haisic na snathaide dib & tidlaicid clann Domnaill da cined
12] aisig can luach tabaig co brath. Sith do denum d'Fedlimid
13] Find fri slicht h. Conchobair Ruaid & fria cach co cotcind.
Nicalas mac Diarmata Carraig {folio 63b}meic Murchada
15] meic in Airchidechain h. Flannacan.
Tomaltach Mac Ceithernaig occisus est a suis.
Pilip Mag Uidir ridamna Fer Manach mortuus est.


text:
IS annsin ro gab treabhlaid & aimhnerte cuirp eisidhe, & ro airiltnigh tréna dhegháirilledh go f- faccaidh sé aingle nimhe ina fiadhnaisi & co f-facaidh fís ann; ocus as h- í-so físi ro forchanadh-somh gomadh gresadh h- é i m- breithir n- Dé d' foircetal, uair roba cinnte lais bás d' faghbhail & ní fidir cuin fogebadh, amal at-bert Crist:
Matt. 25:13Frithairidh, uair ní fedabair an lá no an uair i n- gebthar lamh foraibh. Ocus as triasan fis-sin do fuair-siumh cudhnodh & tinnisniuccudh a mhainistrech do chumhdach ocus a h- orduccudh o foircetlaibh riaghaltaibh. Ro baí immorro mainistir aoibhinn ann, & sí cumdaighthi i c- coicrích na cailledh ocus an mhara i n- araile longport ann, & rob é a ainm 'san m- bérla, Cnomberbrug .i. cathair dianid ainm Cnobere; & ro tuillestair
p.390dano ri na cennaithche-sin .i. Anna, ocus an lucht socenelach ele robhadar 'san chathraigh-sin iarttain.


text:
Pasganan-obrach Gàidhlig Àrd-sgoil 1–3
Tha Stòrlann air a bhith ag ullachadh phasganan-obrach Gàidhlig do sgoilearan fileanta eadar AS1 agus AS3. Chaidh na pasganan, ochd dhiubh uile gu lèir, a sgrìobhadh le diofar sgrìobhadairean a dhèilig ri cuspairean eadar-dhealaichte, nam measg, litreachas, naidheachdan, obair agus cur-seachadan. Tha iad a’ bualadh gu sònraichte air na sgilean bunaiteach agus air builean Ìre 3 sa Churraicealam airson Sàr-mhathais.
Tha dà phasgan le freagairtean agus earrannan èisteachd a-nise air-loidhne: Criomagan Litreachais le Dòmhnall Iain MacÌomhair agus An t-Àm airson nan Naidheachdan le Gillebrìde Mac ‘ille Mhaoil. Bhiodh e air leth feumail ur beachdan fhaighinn air na pasganan.
Anns a’ phasgan, An t-Àm airson nan Naidheachdan, tha cothrom aig sgoilearan na naidheachdan aig sia uairean a leughadh (PDF Autocue). Chan eil aca ach am putan tillidh a bhruthadh air a’ choimpiutair airson sgrion ùr fhaicinn. Saoil am faigh iad obair anns na meadhanan?
Criomagan Litreachais Freagairtean
An t-Àm airson nan Naidheachdan
An t-Àm airson nan Naidheachdan Freagairtean


text:
Tha Creideamh air a bhith riamh na phàirt cudromach de bheatha agus dualchas na Gàidhealtachd agus nan Eilean.
Amannan Ro-Chrìosdail
Is beag is aithne dhuinn mun t-seòrsa creideimh a bha aig ar sìnnsirean, na sealgairean cruinneachaidh. Tha ceangal ri creideamh aig mòran de na carraighean àrsaidh ro-eachdraidheil a tha air feadh na Gàidhealtachd agus nan Eilean, me Tursachan Chalanais. Tha cuid a' creidsinn gun robh iad air an cleachdadh gus amannan agus ràithean a thomhas leis a' ghrèin agus a' ghealaich.
An Eaglais Cheilteach
Thàinig Crìosdaidheachd dhan Ghàidhealtachd agus do na h-Eileanan an toiseach san t-6mh linn. Stèidhich Colum Cille manachainn Cheilteach air Eilean Ì mu 563AD. Bho Eilean Ì chaidh miseanaraidhean a-mach air feadh Alba agus fiù 's dhan Roinn Eòrpa an Iar ag iompachadh mòran dhaoine gu Crìosdaidheachd. Tha ainmean-àite a'tòiseachadh le Cill (Kil) a tha a' tighinn bho 'cealla' mar a bhiodh ann am manachainn, mar eisimpleir Cill Tighearna (Kiltearn) no Cill Iùrnain (Killearnan), nan comharraidhean matha air far an robh na h-eaglaisean bu tràithe air an suidheachadh.
An Eaglais Chaitligeach
Lean an Eaglais Cheilteach bhon t-6mh dhan 12na linn, ach beag air bheag thàinig i fo bhuaidh na h-Eaglaise Caitligich. Bhon àm sin suas dhan Ath-leasachadh ann an 1560 bha a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan Caitligeach, còmhla ris a' chòrr de dh'Alba. Aig an àm seo leudaich cumhachd agus buaidh na h-Eaglaise. Ach, bha i cuideachd a toirt seachad foghlam agus cùram sòisealta, agus thog i eaglaisean grinn leithid cathair-eaglaisean Dhòrnaich agus Naoimh Mhànuis
An dèidh an Ath-leasachaidh
An dèidh an Ath-leasachaidh, ghabh Pàrlamaid Alba ri Eaglais na h-Alba ann an 1590 agus, ann an 1690, b? i an Eaglais stèidhichte. Bha i air a riaghladh air mhodh clèireach agus b? e seanairean (èildearan) na h-eaglais a bha a? dèanamh cho-dhùnaidhean.
Thug Clèireachd greis mus deach gabhail ris sa Ghàidhealtachd. Lean cuid ris a? chreideamh Ròmanach ann an Uibhist a Deas agus am Barraigh sna h-Eileanan Siar, agus ann an Cnòideart, Loch Abar agus Bràigh Mhàrr air tìr-mòr. Ghlèidh na h-Easbaigich iomadh parraiste gu Ar-a-mach nan Seumasach. An dèidh ar-a-mach 1715 agus 1746, chaidh laghan a stèidheachadh airson feuchainn ri cur às do dh?Eaglais Easbaigich na h-Alba. A dh?aindeoin sin, lean an eaglais sin sa Ghàidhealtachd, le adhradh Gàidhlig, san Apainn ?s an Gleann Comhann, ann an Srath Narann is ann an Inbhir Nis, ann an Siorrachd Rois agus san Eilean Dubh. Bha eaglais an Naoimh Eòin ann an Arpa-phìlidh a? cur theachdairean air feadh na Gàidhealtachd. Bha iadsan a? frithealadh nan daoine a bha dìleas dhan eaglais eachdraidheil, agus bha iad a? cumail seirbheis Ghàidhlig gu toiseach an 20mh linn. Bha grèim mòr aig Pàganachd cuideachd air an t-sluagh suas gu deireadh an t-17mh linn.
Briseadh às dèidh briseadh
Tràth san 19mh linn bha a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan gu daingeann Clèireach. Nuair a thàinig Briseadh 1843, thàinig a' mhòr-chuid dhen t-sluagh a-mach leis an Eaglais Shaoir, a chaidh na h-Eaglais Shaoir Aonaichte greis an dèidh sin. An ceann leth-cheud bliadhna ri linn strì anns an Eaglais Shaoir Aonaichte bhris an Eaglais Shaor Chlèireach (1893) agus an Eaglais Shaor (1900) air falbh.
Cor creideimh an-diugh
O chionn ghoirid tha ballrachd eaglaisean de gach seòrsa air Ghàidhealtachd agus anns na h-Eileanan air crìonadh, ged nach eil an crìonadh cho mòr 's a tha e ann an sgìrean eile de Bhreatainn.
Ma tha leabhar sa chlàr gu h-ìseal ri fhaotainn bho Leabharlainn na Gàidhealtachd, bidh samhla leabhair ri thaobh -
Gaelic Society of Inverness
Transactions of the Gaelic Society of Inverness
Vol 19, 1893-94, pp37-49 Rev. Archibald MacDonald 'Religion and Mythology of the Celts'
Gaelic Society of Inverness
Transactions of the Gaelic Society of Inverness
vol 6, 1877-78, pp 88-102 R.G.Tolmier 'Remains of Ancient Religion in the North'
dlighe-sgrìobhaidh © 2003 - 2014 Am Baile/The Gaelic Village


text:
Uachdar Àrdair
'S e baile-beag ann an Siorrachd Pheairt is Cheann Rois a tha ann an Uachdar Àrdair (Beurla: Auchterarder). 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 17′ 35.4″ Tuath agus 3° 42′ 22.11″ Iar.
Ann an 2001 bha 3,945 duine a' fuireach an seo. [1]
Faisg air a' bhaile tha an Gleneagles Hotel, far an robh 31ad coinneamh de G8 anns an Iuchar 2005. Aig an àm sin bha aimhreitean anns a' bhaile.[2]
Daoine ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- Tha Stephen Hendry, cluicheadair shnùcair a bha 7 uairean na ghaisgeach an t-saoghail, a' fuireach ann an Uachdar Àrdair.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NN 944 125


text:
Sàmais
'S ann ann an teaghlach-chànan Fionno-Ugrach (Finno-Ugric) a tha Sàmais. 'S e Laplannais neo Lapais a thathas a' toirt oirre cuideachd. Tha e ga bruidhinn ann an Ceann a Tuath Lochlainn, a' gabhail a-steach Nirribhidh, an t-Suain, Suòmaidh agus pìos beag dhen Ruis.
Susbaint
Àireamh luchd-labhairt[deasaich | deasaich an tùs]
Sàmais Tuathach: 17,000 Sàmais Lule: 2,000 Sàmais an Deasach: 500 Chan eil ach leth phàirt dhiubh comasach air an cànan a sgrìobhaidh agus a leughaidh.
Do na Sàimi fhèin 's e Sàimi a th' ann an duine aig a bheil Sàmais no aig a bheil pàrantan no sinnsearan le Sàmais. Mar sin tha an fhèin-aithne ceangailte ris a' chànan agus a' chinneachd.
Teaghlach Cànain[deasaich | deasaich an tùs]
‘S e cànan Finno-Iugraig a th‘ ann an Sàmais. Tha e a‘ tighinn fon mheur Fionach agus tha Sàmi fhèin a‘ dealachadh gu Sàmais an Ear agus Sàmais an Iar. Tha cuid a dèanamh diofar eadar Sàmi an Iar, an Ear agus an Tuath. An-diugh tha naoi cànanan Sàmais air fhàgail:
Sàmais Earach[deasaich | deasaich an tùs]
1. Sàmais Deasach
2. Sàmais Ume
3. Sàmais Pite
4. Sàmais Lule
Sàmais Iarach[deasaich | deasaich an tùs]
5. Sàmais Tuathach
7. Sàmais Inari
6. Sàmais Skolt
8. Sàmais Kildin
9. Sàmais Ter
B' àbhaist Sàmais Kemi agus Sàmais Akkala a bhith ann cuideachd. Chan eil eòlaichean ag aontachadh an e cànanan no dualchainntean a th‘ anns na cànanan Sàimi.
Gràmar[deasaich | deasaich an tùs]
‘S e cànan le gràmair iomadh-fillte a th‘ ann an Sàmais. Tha 7 no 8 tuislean aice (a rèir dualchainnt). ‘S e cànan agglutinative a th‘ ann, a tha a‘ ciallachadh gun tèid pìosan a chur gu deireadh an fhacail airson diofar ciall a chur air an rann.
Tha eachdraidh chruaidh aig na Sàmi agus le duilgheadasan an cultar aca a chumail beò, bha duilgheadasan ann an cànan a chumail. Anns an 19mh linn bha iomadh lagh an aghaidh na Sàmais agus bho 1913 gu 1920 cha robh an cànan ceadaichte ann an sgoiltean nan siùbhladairean-inilt.
Inbhe Oifigeil[deasaich | deasaich an tùs]
Ach thòisicheadh barrachd cuideim chultarail a thoirt don chànan agus chaidh achdan cànain a chur an cois.
- Nirribhidh: Achd Sàmais 1990
- Fionlainn: Achd Sàmais 1991 - coir dha daoine an cànan aca a chleachdadh airson a h-uile seirbheis riaghaltais
- Fionlainn: Achd Sàmais 2003: cànan oifigeil ann an anns na sgìrean in Enontekiö, Inari, Sodankylä agus Utsjoki
- An t-Suain: 2002 - Sàmais mar mhion-chànan oifigeil an t-Suain. Faodar a cleachdadh ann an cùisean poblach ann an Arjeplog, Gällivare, Jokkmokk agus Kiruna.
An-diugh tha riaghaltasan nan dùthchannan a‘ mothachadh gleidhean a' cànain agus a' cultair, agus thòisicheadh air taic airgid a thoirt dhan Sameting airson cànan is cultar a bhrosnachadh.
Foghlam[deasaich | deasaich an tùs]
Tha còir aig gach pàiste ann an Sapmi (ach anns an Ruis) foghlam bun-sgoile agus toiseach àrd-sgoile fhaighinn tro mheadhan na Sàimis. Chan eil mòran àrd-sgoiltean Sàmi ann fhathast air sgàth 's nach eil tidsearan gu leòr ann. Tha na planaichean teagaisg a’ gabhail a-steach cuspairean cultarail Sàmi. Tha Colaiste Sàmi ann an Kautokeino.
Meadhanan[deasaich | deasaich an tùs]
- Stèiseanan Radio agus TBh
- 3 Pàipearan-Naidheachd, 1-2 turas gach seachdain
- Foillsichearan
- Dealbhan Cluiche
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Sàmais aig Eurolang
- Sámi Language Act
- Rosgrannan Shàmais
- The Sami of Norway
- The Sámi of Northern Scandinavia and Russia World Libraries, Vol. 12, No. 1, Spring 2002
- Wikipedia ann an Sàmais


text:
Pontevedra
‘S e baile mòr agus port beag air an àirde an iar-thuath na Spàinne a th’ ann Pontevedra (IPA: ponte'Bɛ.ðɾa). 'S ann às an ainm Laideann Pons veteris (Seann Drochaid) a th'ann ainm a' bhaile.[1] Tha Pontevedra suidhichte ri beulaibh a’ Bhàigh Pontevedra, aig 27m os cionn ìre na mara,[2] aig inbhir na h-aibhnichean Tomeza agus Lérez.[3] Tha Pontevedra 465km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na Spàinne, agus 51km bho Santiago de Compostela, prìomh-bhaile na Gàilise.[4] Tha 81,576 daoine a’ fuireach ann am Pontevedra,[5] an 4mh baile as motha ann an Galicia agus an 84mh baile na Spàinne.[6] A bharrachd air sin, ‘s e prìomh-bhaile na Roinne Pontevedra a th’ann Pontevedra cuideachd.
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Barcelos, A' Phortagail
- Gondomar, A' Phortagail
- Vila Nova de Cerveira, A' Phortagail
- Merlo, An Argantain
- Nafpaktos, A' Ghrèig
- Santo Domingo, Poblachd Dhoiminicia
- San José, Costa Rica
- Salvador da Bahia, Braisil
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Apontevella
- ↑ AEMET
- ↑ Pueblos de España
- ↑ Distance Calculator
- ↑ Cunntas-sluaigh na Spàinne
- ↑ Bailtean na Cruinne


text:
Gun teagamh, tha a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan aig cridhe gnìomhachas turasachd na h-Alba. Ach cha robh e an-còmhnaidh mar sin.
Tràth-làithean turasachd
Ron 18mh linn bha sgìrean bheanntan air am faicinn mar fhàsaichean dèisinneach agus borb, 'horrid and rude'. Ach fiù 's an uair sin bha corra neach-tadhail air tòiseachadh air ùidh a thogail anns an t-sìth agus an àilleachd a bha sgìrean bheanntan a' tairgsinn. Sgrìobh Wordsworth gu blàth mu Sgìre nan Loch ann an ear thuath Shasainn, mar a rinn Boswell agus MacIain, Màrtainn Màrtainn agus Tòmas Pennant mun Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan. Chaidh ùidh a thogail cuideachd ann an eachdraidh na Gàidhealtachd le sgrìobhaichean leithid Shir Bhaltair Scott.
Linn Bhictòria
B' ann a-mhàin nuair a roghnaich a' Bhanrigh Bhictòria saor-làithean a chur seachad aig Baile Mhoireil, ged-tà, a thòisich a' Ghàidhealtachd a bhith measail aig luchd-turais. An uair sin bha an rèile a' fosgladh na Gàidhealtachd suas le siubhal furasta, cofhurtail. Bha bailtean turasachd, mar Dhòrnach agus Inbhir Nàrann, a' fàs gu luath air a' chosta. Dh'fhàs e fasanta a bhith 'a' gabhail nan uisgeachan' agus dh'fhàs bailtean spà, mar eisimpleir Craoibh, Baile Chloichridh agus Srath Pheofhair. Bha luchd-turais air am brosnachadh gus seallaidhean eadar-dhealaichte a shireadh agus dùr-amharc orra, mar eisimpleir Sealladh na Banrigh aig Loch Teimhil.
Ìomhaigh Harry Lauder!
Rinn Talla Ciùil an 19mh linn an dà chuid feum agus cron a thaobh turasachd na Gàidhealtachd leis an dealbh a rinn e de dh'Alba le tartan, taigeis, Uilebheistean Loch Nis, ceò Albannach agus meanbh-chuileagan. Thug seo gnàth-ìomhaigh don sgìre agus on uair sin tha e air buaidh a thoirt air mar a bhios na meadhanan (sanasachd, dràma telebhisein) a' faicinn na Gàidhealtachd.
Na tha a' Ghàidhealtachd a'tairgsinn don luchd-turais.
Ach tha a' mhòr-chuid de luchd-turais à thall-thairis air am bualadh leis na th' ann de sheallaidhean eireachdail eadar-dhealaichte air Ghàidhealtachd. Càite eile am faigh luchd-turais mìltean de thràighean neo-thruaillte leithid tràighean na Hearadh; tur-mòralachd nam beann os cionn Gleanna Comhann, Gleann Seile no Gleann Toirbheartan; air neo iomadachd fiadh-bheatha a tha toirt a-staigh na h-iolaire buidhe, fèidh, bèist-dhubh agus bradan?
Bidh sealgairean agus iasgairean fhathast a' tighinn gu tuath airson an spòrs sithinn as fheàrr a th' ann, ged a tha a' mharagaidh seo air crìonadh anns na bliadhnaichean mu dheireadh. An-diugh 's e an cultar Gàidhlig, biadh, fàsach agus sloinntearachd a bhios a' taladh mòran luchd-turais, gu h-àraidh à Ameireaga a Tuath.
Turasachd - càite a-nis?
Tha cho iomallach 's a tha a' Ghàidhealtachd agus cho caochlaideach 's a tha an aimsir le chèile a' toirt buaidh air àireamhan luchd-turais. Tha gnìomhachas na turasachd ràitheil agus tha tuarastail na lùib air am meas ìseal. Tha an gnìomhachas mothachail air uallaichean sòisealta a th' air agus uallaichean mun àrainneachd. Anns na raointean sin uile tha buidhnean turasachd ag obrachadh gu cruaidh gus leasachaidhean a dhèanamh, mar eisimpleir, le bhith a' toirt taic do dheagh chleachdadh. Tha gnìomhachas na turasachd a' tuigsinn glè mhath gu bheil feum air co-obrachadh le gach buidheann eile le ùidh shònraichte a tha na lùib.
If a book listed in the bibliography below is available from the Highland Libraries it will be indicated by a book icon -
Gold, John R.
Imagining Scotland
Annals of Tourism Research
1985, no 12, pp371-391, Butler, Richard 'Evolution of Tourism in the Scottish Highlands'
Scottish Affairs
3, Spring 1993, pp. 23-31 MacArthue, Mhairi 'Blasted Heaths and Hills of Mist: the Highlands and Islands through travellers' eyes'
dlighe-sgrìobhaidh © 2003 - 2014 Am Baile/The Gaelic Village


text:
Am Monadh Neagrach
Is e dùthaich ann an ear-dheas na h-Eòrpa a tha ann Am Monadh Neagrach[1] neo Montenegro[2] (Sèirbis: Crna Gora, IPA: /'t͡sr̩na: 'ɡɔra).
Tha crìochan aige san iar-thuath le Bosna agus Hearsagobhana, san iar le Croàisia, sa deas le Albàinia agus san ear-dheas leis an t-Sèirb. Tha am Monadh Neagrach suidhichte aig a' Mhuir Mheadhanach.
Bha am Monadh Neagrach neo-eisimeileach gu 1918. An dèidh sin bha i pàirt den Iùgoslabh. Nuair a bhris an Iùgoslabh às a chèile anns na 1990an, bha aonadh ann eadar an t-Sèirb agus am Monadh Neagrach. Ach ann an 2006 chaidh am Monadh Neagrach a stèidheachadh mar stàit leatha fhèin.
Tha Podgorica na prìomh-bhaile.
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Riaghaltas na Monadh Neagrach (Sèirbis agus Beurla)
- Teaghlach Rìoghail a' Mhonaidh Neagraich
- Open Directory Project - Montenegro
- Dealbhan às a' Mhonadh Neagrach
- Fiosrachadh mun Monadh Neagrach
- Eachdraidh na Monadh Neagrach


text:
Kl.
Dath fola forsan ngréin o tosach láoi go medhón láoi arnamarach. {MS folio 198va (299a)}
Toghail Ailigh for Muircertach mac Néll o gentibh et a irgabáil doibh gur fuaslaicc Dia uataibh.
Fir Muman et uel um Ceallachan co n-Gallaibh d'argain Mide et Cluana Eidhnech et Cille Aiched go Cluain Iraird.
Finachda mac Ceallaigh comurba Daire.
Maidm ria Congalach mac Maoilmitidh for Gailengaibh dú a ttorcair trí .xe. díob.
Domnall mac Lorcain ri Aidne quieuit a cClúain muc Nóis.
Canoin Padraic do cumdach la Donnchadh mac Néll.
Kl.
Sluaighedh la Donnchadh h. Maoileclainn et la Muircertach mac Nell co Laignibh is go fira Muman gur gabsad a ngialla.
Aralt mac h Imair .i. mac Sitric ri Gall Luimnigh do marbadh la Connachtaibh.
Níall mac Fergaile rídhamna Ailigh do marbadh la Muircertach mac Néll.
Lann ingen Donnchadha rigan rí Ailigh moritur.
p.176
Coibdenach ab Cille Achaidh do bádhadh a muir Delginnsi.
Kl.
Gaill i n-Inis Mochta iar lec ega {MS folio 198vb (299b)} gur oirgsiod hí.
Muircertach mac Néll go feraib an Ocla et Bregh do dol a ttír n-Osraighe.
Amlaibh mac Gotfrit ri Finngall et Dupgall mortuus est.
Ár na nDése do cur la Cellachán et la feraibh Mumhan dú a ttorcrattur da mile.
Murcablach la Muircertach mac Nell go ttug orgain a hInsib Alban.
Ár Gall do chur la h. fFoilge .i. la h-Amirgin mac Cinaodha et la Cinel Fiachach et da ced décc do marbadh ánd a Maigh Ceisi.
Orlaith ingen Cinneididh meic Lorcáin do bas la Donnchadh mac Flainn rí Eirenn iarna liudh for Aongus for a mac.
Muircertach mac Neill do dul go Caisiol do thaigid rathaigis for Ceallachan rí Caisil go ttug Ceallachan leis go ttárd a laimh Donnchadha meic Flainn ri Eirenn é.
Kl.
Dunchadh episcopus Cluana M Nois quieuit.
Faolan mac Muiredhaigh rí Laighen d'écc d'esgor.
Da mac Lorcan meic Dunchadha do marbadh la Congalach mac Maoilmithidh. {MS folio 199ra (300a)}
Clúain M Nois d'argain do Gallaibh Atha Cliath ocus do Blaicaire mac Gotfrith.
Dunflait ingen Maoilmithidh moritur.
Orgain Dúin Lethglaisi la mac Raghnaill et mac [canc.]et mac Raghnaill do marbadh la Madudan la righ Uladh re cenn sectmuine fri enec Pádraicc.
Kl.
Muircertach mac Nell ridamna hErenn do marbadh ac Áth Firdhiam do Gallaibh Atha Cliath & orgain Aird Macha o gentibh.
Cathraoinedh re h. Canannain la Ruaidri for Cinel nEogain co n-Gallaibh Lochu Feabail ubi multi ceciderunt um Maelruanaidh mac Flainn righdomna an tuaisgeirt.
p.178
Dublena ingen Tigernain righ Breifne ben righ Temrach .i. Donnchadha meic Flainn moritur.


text:
G. K. Chesterton
Bha G. K. Chesterton (29 an Cèitean 1874 – 14 an t-Ògmhios 1936) am measg nan sgrìobhadairean Sasannach a bu thorraiche agus a bu bhuadhaiche ron Chogadh Mòr. Tha e ainmeil mar fear de na sgrìobhadairean a b' e a b' fheàrr air cleachdadh paradacsan.
Bha e a' sgrìobhadh nobhailean (m.e. The Napoleon of Notting Hill, 1904, no The Flying Inn, 1914), bàrdachd, beath-eachdraidhean (m.e. mu dheidhinn Charles Dickens), aistean feallsanachd agus artagailean ann am pàipearan-naidheachd (chaidh mòran dhiubh foillseachadh ann an cruinneachaidhean mar The Defendant, 1901, All Things Considered (1908) no Tremendous Trifles, 1909). Ge-tà, tha e as ainmeile an-diugh airson nan sgeulachdan fir-rannsachaidh le "Father Brown", sagart Caitligeach agus fear-rannsachaidh neo-dhreuchdail. (Chaidh Chesterton iompachadh na Chaitligeach.) Sgrìobh e còig cruinneachaidhean de na sgeulachdan sin, agus a bharrachd air sin grunn sgeulachdan fir-rannsachaidh gun Fhather Brown.


text:
Kamakura
‘S e baile mòr ann am meadhan Sheapain a th’ ann 鎌倉市 neo Kamakura (Seann ainm: 鎌府/Renpu). Tha e suidhichte aig dìreach 18m os cionn ìre na mara,[1] faisg air a’ bhàigh Sagami,[2] air an Eilean Honshu,[3] ri taobh na h-Aibhne Funazaka, faisg air Kanagawa, anns an sgìre Kantō, 655km air falbh bho Hiroshima, 936km bho Nagasaki, 18km bho Yokahama agus 45km bho Thokyo, prìomh-bhaile na dùthcha.[4] Tha 174,016 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile,[5] an 136mh baile na dùthcha.[6] Tha an t-ainm a’ ciallachadh Batharnach an t-Stòbh bho dhà fhacal ann an Seapanais, Kamado (Stòbh) agus Kura (Batharnach). ‘S e an 4mh baile na bu mhotha san t-saoghal air fad a bh’ann Kamakura anns an 13mh linn,[7] is 200,000 a’ fuireach an seo, is bha e fiù’s na bu motha na Kyoto ann an 1200. Chaochail an sgrìobhadair Yasunari Kawabata: (1899 – 1972) ann an Kamakura.
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Nice, An Fhraing
- Ueda, An t-Seapan
- Hagi, An t-Seapan
- Ashikaga, An t-Seapan
- Dunhuang, Sìona


text:
Doire
Tha cathair-bhaile Dhoire a’ dol air ais chun àm a chaidh manachainn a stèidheachadh ann san t-6mh linn. Bha a’ mhanachainn shuas air cnoc agus tha i an-diugh an teis-mheadhan an earrainn den bhaile a tha air a chuairteachadh le balla. Sna làithean tràtha san robh daoine a’ tuineachadh a’ bhaile seo, bha an cnoc seo air a chuairteachadh air gach taobh le uisge no co-dhiù bogalach (‘bogside’).
Tha baile Dhoire ceangailte gu dlùth ri sgeula Chaluim Chille. B’ ann bho Dhoire a thathar ag ràdh a sheòl Calum Cille gus a mhanachainn ùr a stèidheachadh air Eilean Ì ann an 563 agus, sna linntean an dèidh sin, bha a’ mhanachainn ann an Doire na pàirt chudromach den ‘familia’ no na manachainnean a bha co-cheangailte ri Calum Cille, agus bha manaich a’ seòladh air bàtaichean eadar an dà àite.
Tadhal air Doire gus faighinn a-mach mu mhanachainn Chaluim Chille agus gus faicinn mar a tha beatha Chaluim Chille air a comharrachadh chun là an-diugh sa chathair-bhaile.
B’ e a’ chiad ainm a bha air an làrach seo air bruaichean An Feabhail, Daire Calgaigh. Tha e air ainmeachadh Daire/Doire no ‘Doire Chaluim Chille’ an dèidh an naoimh.
A rèir beul-aithris stèidhich Calum Cille manachainn ann an Doire ann an 545, 17 bliadhna mus deach e a dh’Eilean Ì a stèidheachadh manachainn ann an sin. Thathar ag ràdh gur e seo a’ chiad mhanachainn a stèidhich e agus gur i an tè a b’ ionmhainn leis.
B’ ann aig deireadh an 10mh/no tràth san 11mh linn a chaidh an sgeula seo a chlàradh airson a’ chiad uair. Tha sgrìobhaiche a dh’ullaich ro-ràdh airson dàn-ùrnaigh ann an Laideann, Noli Pater Indulgere, ag ràdh gun deach an Dubh Regles (Dubh Mhanachainn/Black Abbey) a stèidheachadh ann an Doire le Calum Cille.
Chan eil fianais sam bith on àm sin a tha a’ dearbhadh gur e Calum Cille a stèidhich a’ mhanachainn seo – no gur ann ann an 545 a chaidh a stèidheachadh. Dh’fhaodadh gun deach a’ chiad mhanachainn seo a stèidheachadh beagan ùine an dèidh seo le fear a bha càirdeach do Chalum Cille, Fiachra mac Ciaráin a chaochail ann an 620.
A’ faighinn ann…
Tha a’ chuairt a’ tòiseachadh aig Talla na Cathair-bhaile agus a’ leantainn balla na cathair-bhaile. Gabh tarsainn na ceàrnaig agus suas gu mullach a’ bhalla a’ cleachdadh na staidhre.
Mar a dhìreas tu suas an cnoc, tha Sràid a’ Mhagasain shìos fodhad air do làimh chlì. Dh’fhaodadh gur e seo an t-slighe a bha turas-taisteil àrsaidh a gabhail.