text:
¶54] {MS folio 82a1}Feachtus do Mhagnus Cam a cathair Cambalau co n-fhacad techta dia shaigid. Bennuighit dó. Fochtus Magnus scela dibh. Fuigli ruin againn duit, ar na techta. Adre Magnus asin t-suidhi rigda i m-bui co n-dechsat for leth. Naim, ol na techta .i. brathair (t)h'athar-sa, ar n-diultad umla righi duit-si. Do roine & Cadau .i. mac a brathar, aenta at agaid-si. Atat & na cethri righ fil fo mamus Naim lín a slúaig ac toidhecht at rigi si .i. Fuci Orcra & Cauli & Barsceel & Suchitingni, & asberit conad ferr a n-dliged forsin righi annaisi.
¶55] Ba tus rigi do Chublay in tan sin iar m-brised cath n-imdba lais for iltiribh. Ba gaeth intí frisar' canad sin. Gnuis rigda lais co n-dercuibh dishoillsidhe. Mét & calmacht mhiled lais. Do oirdis a bhaill di araili. Ro raidh dono nach cuirfed a choroin rig dia chind no gu n-aithed forro in fuighiull sin. Faidhis techta for cenn a laech & a rig n-imfhoicsi, ar ba derb lais dia cuiredh togairm fora shloghu i cianuibh a fhis d'fhaghbáil do Naim & triall
p.364teiched do fó fhoithrib & daingnib. Faidhis coimhét ar na conairibh ar omun scel d'fhaghbail do Naim. Ba h-e lin in t-slúaig do freagair h-e .i. dá chath déc & .xxx. míle marcach in cech cath dibh, & di troighthech um cech marcach. Dia toghairmedh a shloghu i cianaib ni ria rímh forro. Ro h-indledh cethri h-elifainti don righ & caislen claruig forro. Teit ann dono i remthus in chatha & a mergi h-uasa {MS folio 82a2}. Di la for fhichit dó oc tinol in morsluaig sin.
¶56] Naim immorro gluaisis co slogh n-dermhair lais a n-dail Cadau for mag forlethan co sliabh urard fria thaeb i righi Cublay. Ni raibhi Cadau forsin mag soin amail ro geall. Ro niat-som airisiumh risin adaig sin isin du sin. Tocbait a pupla & sreathait fora taebuibh. Ni bhui omhun forro, ar nír' shailset a scela do beith la Cublay. Cublay didiu ro ghluais in adaig sin for set in dail in morshlúaig sin, ar nír' bho ail doibh in laithi do imluadh ar omun a faircsina, gur' eirigh ruithned n-greine forro ar aenchaei fri Naim.
¶57] Co facatar na mergeda ailli eitecha & na sceith corcra cobradhacha, & na cathbairr coindleacha cruaidhrighne os na miledaib croda Cambulu. Co tucsat aithni ar mergi Cublay osna cathbarraib. Conadh eadh ro-s-dúsigh in slúagh asa suan, fogur na sdocc & na sdurgan & na laech ac gairm a caismert catha.
¶58] Faidhis Cublay a draidhe uadha dia fhis in soinmigi nó doinmhigi no bhiath dó don cath. Gabsat na laeich ac snas a slegh & ag limad a lann & a loirc-fhersat fria licuibh & tuinidib in talman. Tecuit na draithi for cúlu cu celmaine maithiusa dhó on chath.
¶59] Naim didiu, .u. cét míle lín a slúaig. Ba forlethan forro in uair sin, ár ni bui omun forro.
¶60] Bai Cadau fora conair gin toidecht in tan sin cét míle laech, & ni ro fhinnsat fis la Cublay forro. Cidh fil ann tra, ní ar time do dhechaid do Naim sin.
p.366
¶61] Gabhait na slúaig sin a n-asaín gloinidi gorma glais-iaruinn & a luirecha daingne doi-brisdi & a scabail cuana chumdachta fona minnaib sliptha so-radhaircc. Sínit a mergeda badbdha breacamlacha ris na sleghuibh seimnecha sithfhota, gur' iadh gach deglaech dibh ima rig & ima thaisech, cu ro línsat na tolcha & na tuaitheabhracha for gech taebh do fhuaim, gur comdluthaigseat na catha re cheli in tan sin, cu ro-s-tocaibh nel niamdha dá n-dornclaidbib dathordha, {MS folio 82b1} & da muincidib dualacha dergoir, cor 'ba soighnen solusta a clethe nime os cinn na curad cechtardha sin. Ro eirig dono glasnel uathmar oigrita don taeb araill don aer, idir mhinn & asa, idir shleigh & tuaigh. Maidid do na cathaib a n-dail araili amail easa fria h-alluibh, gur 'ba breasmaidm bratha i n-allaib & i n-uamhunnaib mongur na curad ac comghabail a b-fhedhmann catha, & fuaim a soighit asa sreanguibh, & foluaman a b-fhagadh, & grechach a n-greg aga n-guin, & oiccfedach a n-anruth oc blaisecht bhais.
¶62] Oirisis Naim a n-airiniuch in chatha & roigne a rig & a thaisech, gu m-broin n-doinnsciath n-deallradtach 'na urtimchell, cu n-doiri slegh coimrigin cruadha ima mergi uasa, co fighuir na Croichi cesta ar n-a rinnad fuirri.
¶63] Ar bh-faicsin mergi Naim do Chublay tocbais cath coimthiugh lais dia riguibh & anradaibh, cu ro scail in cath n-aili dia dheis & cli, co n-derna giall do Naim iar cur áir a mhiled lais. Muidhis fora shloghuib iarsin, cuna riacht rímh a n-écht.
¶64] Batar crisdaidi forna cathaib sin diblínaib. Do radsat na gennti tallann fora n-dia & forsin figuir bui i merge Naim & gin furtacht fair, cu ro fhas coinblict mor itir in sluag sin, co n-dechatar gennte & cristaidi i n-dail chatha fri araili a h-ucht a n-dee. O 't-connuic Cublay inní-sin ro raid: Fos a dhegmhuinnter, ol se; na tabhraidh dimhicin for Isu, ar ní guth dó gin fhurtacht Naim, ár cristaidi no chanadh fein fris, & nir bo gnima diadha lais, ar
p.368do impa for a thigerna.
¶65] Sidhuighit na slúaig lasan aithiusc sin, & do berur Naim a fiadhnuse in righ a medon in oirechta. Cidh as ni do so? ol siat. Bas a dhlighedh, ol Magnus Cám, & ni h-ail damsa a chru do dhorted fon uir la h-omun na toirthedh do clod for culu. Ni tol dam beous grian na esca dh'faicsin a bhais. Gurub i oidhid do radad fair: soidhech do claraib comdluthta {MS folio 82b2} do chengal do reifedhaibh & fhonnsaidibh: do cenglad Naim dá chur fora lar, & gluaisecht do chur fair, cu m-bith oc tecmang dia thaebhuibh alliu & anall, co fuair bás amlaid.
¶66] Oirisis Cublay ina righi iarsin gin shlaid, gin sarugud, gin triall cathaigthi dó, acht a riga & a thaisigh do chur laa macu a congaluibh, & in mac no beredh buaidh dhibh do beredh ardugud flaithiusa & múine do. Do beredh beous clar aircdidi & ainm Magnuis Cam 'ar n-a scribhadh do litrib ordha fair, & leomhan & gribh 'ar n-a rinnad don taeibh araill de i comurtha coscair. Do rindta rotha grene & escai fair; & gach neach oca faicthi in clar sin i crichaib na Tartraidhi do berthi umhla dó o gach aen, & in nech nach tabrad do gheibedh bas do dliged in righ.
¶67] Magnus Cam immorro .iiii. rigna lais, & in cétben laa faienn dib as i is fortailli fair, & as é in mac thusmes is oigri air dia eis. Bit beous cethra dinna anorcha acu soin, & x. míli in cech dhinn dibh dia fresdal itir ingin & ocláech. Cet ainder n-aile lais, & mna gu n-gaeis & gu n-aeis crichtaigh leo dia cur dia frestal ag Cublay ar saethaib & gallraib, & thecasc druinechais & bescna doibh. Madh ec dh' ingin don cét soin do berar ainder 'na h-inat (no ait) do Burgoguna .i. cinedh dh' uaislib na Tartraidech iat-somh co n-aindribh cruthacha leo, & ni fhaienn ainder dhibh la cele n-aile acht feitim for in righ.
p.370
¶68] Fil cathair n-aili la Magnus Cam, cathair Cambalu a h-ainm. As iside cathair oirechais na n-uili Thartraidech. Bui didiu sruth fora feadh fecht riam, co facuidh Cublay a b-faicsin neoil & rotha grene & escai celmaine dochuir do beith dó de dia m-beth in sruth trithi, cu ro-s-tocuibh in cathair don taeb araill don t-sruth la tuaichlecht & amaindsi.
¶69] Batar .iiii. cula for in cathraig sin & sé míli for cech n-ae. Teora doruis umhaidi for cech ceathramain di, & dind dithoghlaidhi for cech n-dorus & for cech cuil dibh, gu n-griananuib solusda, gu h-alladaibh righda. Is ann sin didiu cuirter a n-airm & a n-eidiud & a n-eirriud uile {MS folio 83a1} dia taiscidh co h-uair chatha dhoibh. Mili laech cech n-aidchi oc faire in righ for gach n-doras don dá n-doirrsib déc soin. Ni bi omun ar bith fair. Acht modh na righi do coimét.
¶70] Ni dentar creic na cundrad isin cathraig sin, acht duinti & cathracha allamuich di ina n-dentar. Ni h-adluicter marbh innti beous. A medon na Tartraidhe fuil si. As coimdhes na h-iltíre dhi. Ni h-urusa a rim indiull5 na cathrach sin, & a tic innti do clochaib búada & do eduighibh sirecdha & da gach maithius arcena as na h-iltirthaib i cein & i bh-fhocus. Ni bhí in cathair sin tre bithiu gin míli roth for fenaibh6 & damhuibh & asanaibh ac togluasacht shida dia h-innsaigid.
¶71] Ata clog romor fora lar, & do cluinter a fhogur isna cethri cúlaib fil le. Ni lamhann nech a siubal a tús oidche o bentar é gin sutralla solusda lais cu ruithned n-gréne ar a bharach.
¶72] Palas in righ i medhon na cathrach-sin .iiii. cula lais, míle fod cech ae díbh. Istadh oirmitnech lasna .iiii. riguib fil forro, cu halladaib rigda & cu n-griananaib solusda do mharmair ghloin, & tuir dhithoglaidi fora muraib ina taiscthe a cuaich & a n-escrai & a seotu aili.
p.372
¶73] Dinna na n-ingen & na laech archena for fiarláit in dúnaidh, & lubhghuirt lesaighthe fria taebhuibh cu topraibh taitnemhacha, cu fiadhmhilaib ecennus da gach mhonad for bith, co luibhibh íctha cacha tedma.
¶74] Sluaighthech ina medon. Do marmuir ro tocbhadh. Adbhul a fhod & a lethet. Niamh oir fair allastigh & dia n-echtair. Do rinnadh fair beos do brechtrad gacha datha ímhaighi na cath & na congal do ratad isna h-iltirib sin & fuath gach anmanna ecennus for bith, cur' bho dith amhairc do shuilibh dercadh fair.
¶75] Seinistre glainidhe lais cu sduaghaib caemha cumdachta forro. Seomrada & sellada fria taebhuibh fon {MS folio 83a2} n-innus sin. Se míli no bítis oc tocaithium immon righ isin sluaighthech sin d'uaislibh na Tartraidech, & da .xx. mili dia laechaibh & dia n-anradaib no thochaithdis isna tighibh fria taebhu.
¶76] .iiii. táisigh imchoimeta fair & .iii. míli laech la gach taisech. Tri h-oidhchi da gach thaisech dib diaidh a n-diaidh ac faire in righ, conadh amlaid sin no chaithdis a remes. Don mhodh righdha tra ro gnithe lais-sium sin, & ní ar omon chena.
¶77] .U. dhoirrsi toebh fria toebh forsin righthech: in dorus medhonach dhibh sduagha aille amlacha fair, ár ni triallann nech inn acht in ri & a shluag ac gabáil na n-dorus fria thaebh.
¶78] No shuidhedh Cublay ina shuidhe righ, & a druim budh thuaidh & a agaidh budh des, & in mac ba sine lais for a láimh dheis, & a righa & a thoisigh diaidh a n-diaidh for in leith sin do reir a n-dualgus, & in righan ba togha laiss for a cli & na righna eli 'na deagaid, & mná na rígh & na taisech for a n-egar cubaid 'na n-deghaidh na rígh. No bhidh in rí uas na sloghaibh oca bh-fhaircsi cur' bhó comhard fria a bhond-sumh mullach gach aein dia mhuinntir.
¶79] No bhi tunna ordha a medhon an rightoighi & cethri tunna ordha budh lugha inas-som fria a taobhaibh, & fin ac toidhecht indtib as-sum. Righa & baruin ac freastal na bruidhne
p.374sin do shaine gacha bidh for bith. Eirgidh dona foireann ele dia toisechaibh cosna tunnaibh & eascrada dimhora do dergór leó. Fedhm dési laoch a n-imchar. Sreathaid lasna h-eascradaibh sin for culaib & cernaibh na bruidni & linaid cuach nó cupa órda asna h-eascraibh dimora sin for fiarlait na bruidhni do gach aon, cu ro bhad mescdha medharcaine. Seinnter gach fogur & gach ceól for bith doibh, co m-bi an t-istad uile 'na cairchi ciuil. Do ghniad foireann ele cleasaighecht & amuinsi doibh. Ni bhi dono ri na taisech dibh gen a ghlun fria lar in cen bhís Cublay for a chuid.
¶80] Tri mhissa {MS folio 83b1} gnathaighit bheith amhlaid sin .i. Decimber & Ianuarius et Februarius. Ni samhail doib rigu nait slóig for bith.
¶81] Fil tulach ard allamuigh don cathraig-sin cu fidhbaidh foda 'na timcheall, cen díchur a duilli di tria bithu, & luibhi cen claechlodh a n-datha samlaid, cur' bha miadh menman la gach n-óen a bh-fegad. In Tulach Uaine at-berar fria.
¶82] Batar didiu secht meic for .xl. la Cublay. Do ronad palas righda forsin tulaig sin don mac ro derrscaigh dib. Chemchíni a ainm. Ba laech amra eiside. Do ratad in dun do a comartha oigrechta, & ro cuir a scribne & a sheotu fine don dun sin dia n-imcoimet. Ba gnath lais dono iar facbail cathrach Cambalu triall don dun sin & oirisium ann la toil a menman. Bui, tra, dliged aigi fora raibhi do Thartraidhib tricha míle for cach toeb don dun sin sealg do denam for mucaibh & aigibh & for cech fiadhmil ecennus olcena, & a m-breith don dun sain gin dith forro. Ba a croicnibh na bh-fiadhmil sin no taisced an ri airm & eirred a muindtiri & a mhiled.
¶83] At-bath Chemchini & ro facuibh uricc (leg. macc), Temin a ainm. Do rat Cublay in dun dó, ár bá ar lurg araili no gabhtha righi na Tartraidhi.
p.376
¶84] Do gniter dono festa la Cublay a laithi a thusmeda. Tri festada dec airmhitnecha do beired do Tartraigib isin bliadain. Da mili dhec dia righaibh & toisechaibh no bhídis for in bh-fleid sin, co n-deisi n-aluinn n-órdha um gach aen dib. Iar n-ecar in t-slóigthighi sin leo do leicdís a n-gluine fria h-uir, & do ghuided gach aen dib in dia dia n-adhrad im shoinmhighi fhlaithiusa d'fhagbail do Chublay. In t-ochtmad la .xx. do mhi Decimbir (leg. Septembir) do ghniat in fledugud sin. Do beredh in rí tidlaicthi dermhaire {MS folio 83b2} da gach aen fo leith do or & mháinibh anaithintiu. Do shuidhdis for a n-aitibh comoil do 'ridhisiu. Do theighdis diuice & iarlada dia freastal for culuibh & taebhuibh na bruidhne sin. No bidh in ri 'na shuidhi righ uaisdibh oc faircsi for na slogu, co scaildis fo shellaidibh & seomradaibh iar ceolaib & clesrad imda.
¶85] Araile festa la Cublay in cétna laithi don bliadain do ronta h-e. Is fris at-bertis-sium sin, frisin láithi toisech do mi Febra. Ni oirisedh ri na taisech dibh in laithi sin gin triall a n-dail Cublay, & eirredh geal um gach n-aen dibh, uair indar leo ba solus in bliadain doibh samlaid on bliadain co araili. Nir' bho ál doib glacad na faircsi neich for bith in láithi sin acht ní solusta. Bui rigdacht na Tartraidhi macu, mna fonn innus sin. Iar n-dul do na maithibh sin isin sluaighthech, teit Cublay 'na suidhi rig uaistib, & a agad ar in solus n-grianda budh dhes & a druim fo túath, na righu for a dheis & na righna fora cli. Eirghidh ocláech i medhon na bruidne co n-abair: Eirgidh, ol se, & adhruidh in ri amail dia! Lecit uile a n-gluine & a cinn fria h-uir. Eirget iarsin a bh-fiadhnuise in righ. Do beir gach ri & gach taiseach dhibh ech buadha dhó, conad .u. míli each do berit dó & siat uili geal.
¶86] Altoir onorach a medon in righthighi sin, clár corcra fuirri. Ainm in righ 'ar n-a rinnadh fair do litrib ordha. Tuis
p.378as chensaidib ordha ac righuibh & ac taisechuibh oca crothad for culaibh & taebaibh in tighi. Do beir gach aen do na maithibh sin paxa co n-umhla dermhair d'ainm in righ. Scailid gach aen dibh 'na inadh chomoil iarsin.
¶87] Ni tocaibhter cuach na cupa na corn na escra dia freasdul in laithi sin nach gel uili bhít, conadh aire sin gairit in Fesda Gel de, & is eirred gel bis impa uili in lá sin.
¶88] Do berur leomhain istech i bh-fiadhnuisi in righ in tan sin. Do niat umla dhó amail do ronsat {MS folio 84a1} na maithe ucut.
Mi dhoibh forsin fleidh sin.
¶89] Do thiagat for seilg asa h-aithle & dias brathar aigi 'na conmaeruibh, & ba taisech gach aen dib for .x. míli conmaer, & .u. míli cu la gach conmaer dib. Baym & Nuncam (leg. Mincam) a n-anmanna. In cailli selga no ghabhdais do sreathdais 'na uirtimcill lamh fria laim cu nach facbatis dam na torc isin cailli gin gluasacht & marbad. In ri didiu cu maithibh a righ & a thaisech for tulaig aird oca feitim samlaid, & leomuin for cuanairt lais o nach teighedh fiadh for bith na anmann ecennus archena, or is forro ro-n-alt iat. Finna gaisitech forru amail ingin no fiacuil oo culai.
¶90] Do gnither selg eli la Cublay for enuibh & ealtaib la h-ilcenel gacha seabac for bith. Ár batar ocht n-gribha ingnecha for .xl. lais ar n-a seolad for seilg na n-anmunn n-aerdha, & ata taisech dia muintir co n-deich mílib lais fria seilg & imcoimet a sheabac, curius .u. míli dhibh for tolchuibh & tuaithebraibh na crich a cein & a bh-foicsi, co nach dighsitis a sheabaic i tíribh ciana iar n-a lecan for enuibh. Ceolan beg n-ordha for cois gacha sebaic dibh, & ainm in righ 'ar n-a rindad fair, co n-aithnenn gach aen h-e, dia cur for cula dia n-dighsedh i tirib ciana.
¶91] In ri didiu is amhlaid bis ocun t-seilg sin, a seomra co neim n-oir fair, & rotha fena fai oca imchur for elifaintibh, & croicne leoman fair immuigh ica dhin for fhuacht & derdun.
p.380Beridh in ri elta dia gribhuibh lais isin tegdus-sin, a righa & a thoisigh & a shlogha ina sreathaibh & ina n-eisibh allamuigh de. Iar facsin na n-eltad n-aerdha dhoibh tocbait na croicne don t-seomra, & lecidh in ri na griba futhaibh, & oirisid fein 'na shuidhi oc feithim na cles & na cluiche sin, gurub gairdigud menman lais-sium & laa righaibh dercadh foran enluith diblinaibh.
¶92] A Casi Mordín dono do niter na selga sin. Magh forlethan eside, & ní lamthar fiadha na eltada do marbad la Tartraidibh uidi .xx. la fria thaebhuibh. Ro cumdaigid tegduse {MS folio 84a2} la Cublay for in magh soin fria broinn sealga .x. cét pupall a l-lin. Míle laech no thochaited a pupaill in righ. Niam oir fuirri. Croicne leoman n-gel & dub & derg ina tithib fuirri dia din ar shnechta & derdun. Reifedha sida allamuigh dibh. Pupla na h-ingenraide sida uili no-s-ditnenn. Pupla na righ & na miledh ina sreathuibh & ina sraitibh fria taebhuib fonn-innus ro bhátur a cathraig Cambalau.
¶93] Fria mi Marcius doibh amlaidh sin. Triallaid for cul go cathair Cambalau.
¶94] Dá thaisech déc la Cublay, & as iat ba coimsigh ara canta fris & uadh. Cethra cricha .xxx. do shaeri gacha taebhu don cathraig sin. Is lasna taisecha sin do suidhighthe iat do shoeiri no do doire dho-som.
¶95] Teora fidhbhuidi no fhasat imon cathraig sin & is dia croicnib sin do níther monad don righ fria creic & cundrad na crichi, & ni do dhíth óir no indmhus do nither son lais-sium, ár ba lia do ór & innmhus é ina a roibhi do rigaibh for bith.
¶96] In tan do nither nos nó dliged do nuaidiged, do bereth in da taisech dhéc sin chuigi, & do bereth scribhne dhoib dia cur fon crich d'fhoillsiugud na nóus sin. Do chuirdis-sium techta lasna scribhnibh sin for echaibh luatha, ar bu mo ina .u. cét ech bui ocon righ 'ar n-a sreathad forsna cathrachaib i cein & i foicsi an oirichill techtadh, & ni scuirdis in t-ech dia rith cu m-ba scith hi.
p.382No fhacbhaitis in t-ech sin & fo gheibhtis ech ele isin cathraig fora cind, & teighedh fuirre gu luas & denmne. Bui dia luas-som cu cengailtea a marcaig isna dillaitibh orda ar omun nach lenfaitis dib, conadh ar x. míli cathrach do shiublaighdis techta Magnuis Cam la scéla a dhliged & a nos o maduin co fescor.
¶97] Fechtus do Marcus ócc i fiadhnusi Magnuis Cam. A Marcuis, or se, eirg laam maeruibh-se for fiarláit na crich, & tuc a fhis lat gach dal fora m-biat. Triallus fora set cu tarla sruth dhímhor dhoibh forsin conair, & droichet do marmair tairis, .ccc. cubat ina fhot, .x. cubhait ina lethet, .xxx. uaithne fulaing fai cu saine gacha gresa forro. Sduagha cama cumdachta on uaithne có araili dibh, {MS folio 84b1}7 fuatha leoman & gach anmanna ecennus fora dhibh taebhuibh. Da míli déc leoman 'ar n-a rinnad a marmair fair. Fuli saingium ainm in t-srotha sin.
¶98] Triallait iarsin gu Caycai, cathair oirdnidi isidhe do tocbad la Darius ri fecht riam for beluibh Prespiter Seon .i. ri na h-India, iar n-a cur a n-daeiri do Dharius. Accainis Prespiter Seon laa n-aen fria shloghaibh in daeirse i raibhi o Darius. Batar moirsheiser dia muintir oc coistect fris in tan sin. Dia tuctha a logh dhúinne, ol siat, do bhermais in Darius sin a n-giallnacht duit. Gellais-sium sin. Triallait-sium co h-airm i m-bai Darius & oirisit fora theglach. Bliadan doibh aigi. Teid Darius la n-aen do seilg, co rucat na laeich-sin fair a n-uathad oa muintir. Berit h-e co Prespiter Seon amail ro gheallsat. Bliadan dó 'na giallaigi, cu ro-s-leic for cula dia thigh, for forciull shidha & caencomraic dhoibh fri araile, & batar samlaid airiut ba beo iat.
¶99] Tiaguit iarum cu cathair Fundifa, .xx. míle ina h-uirtimcheall. Iar n-ec in righ bai fuirri rannait a tri maic in cathair
p.384etarra a tri. Tairrngit múir aelta trithe iar n-a toruinn doibh. Cuiris Magnus Cam faa smacht h-e.
¶100] Sruth Quianfa fora lar, uidhi ochtmogat la fora fhot. Fil droichet ac on chathraig sin, marmur essidhe itir sduaga & fostada, .u. cét cubat ina fhod, .x. cubait fora lethet. Din d'fhidhbadaib uaisli uasa cu seomradhuibh & sellaidhibh fuithibh ana n-denuid creic & cunnraid.
¶101] Probinnsi Tebeit didiu, tír isidhe co bhfasach bh-fada fria h-ucht. Uidhi .xxx. la ina fot. Lointi imchuibhde no-s-berat leo dia siubal for damuibh & asanaibh. Boicshimhne is fidhbadh forsin conair sin .u. cubhait dec fot cacha simne dhib & teora basa fora lethet. Iar n-airisium adaigh dhoibh foran conair adaighter tente doib do crinach na simin sin. Iar faicsin na teinnted do na fiadmilaib neme rithait cu luath dia n-dithugud, gurub e furtacht fo ghebhtis lucht na tennted, fuaimm do bein a crinach na m-boicshiben oca m-brised, cu teichdis na fiaidmhilaón {MS folio 84b2}, bresmaidm sin gin dith do denam doib.
¶102] Iar facbail in fasaig sin doibh fo ghabhat probinnsi co .uii. riguibh le fo aen inc[...] Ni fhaienn cele la h-ingin dibh gidh imdha cele leo, gurub amhlaid ellnighter a n-ingina, gach dream do echtarcrichaib triallus fora set fria creic no ghail tiagait a maithrecha & a n-gaelta co h-airm a m-bit & na h-ingena maraen friu dia n-athchar forro. Faidhit lasna ceilib sin in cein airisit isna cennturuibh sin, & ni thiagat leo ní issiriu. Bidh didiu clar aircdidi for ucht gacha aindre dhibh & ainm gach cele lasa fáiet 'ar n-a rinnadh ann, ár is moidi fo ghabat ceileda isin crich gach mét lasa fáiet. Indar leo is ara maith ro thoghsat iat.
¶103] Curel is monad doibh fria creic & cunnrad. Do níat cuma cruthach fair. Imut torc & agh n-allaid leo, & imut
p.386cuanart fria seilg. Meidithir fri h-asal cach cú dhibh. & is do thimthachtuibh a bh-fiadmil do-niad eirreda oirmitnecha & bucarem allastigh fris.
¶104] Fil prouinnsi Cariaiam fria thaebh sidhe & .uii. rigachta fuithi. Mac do Chublay is ri fuirri, Cusentemus a ainm. Ni thocuib finemhuin a mullach tria uir fora fedh cunad do rígle & do luibhibh do gniat a bh-fleda meascdha fria fin doib h-e.
¶105] Fil loch isin crich cétna sin, cét míle 'na timcheall, immut níamhann & cloch m-buadha lais. Dia leiced Cublay a teccar do-thicfad dia n-imut nach biath anoir forro. Ór diairmidi i n-alluibh & bruachaibh in locha sin dia n-denuit caera & tinnedha oir, & ni rannuid ní is lugha h-e, acht a creic ara truma.
¶106] Ni cron la neach isin righi sin dia bh-fhaie a ben la fer n-aile. & dia tisat aighidh nó echtrainn do thigh nó do dhun dib, dia carait é no-s-muirbhfit, or dar leo ni triallfa a anum tar bel in duin gin beith araen friu. & ro tairmisc Magnus Cam in gnathugud sin.
¶107] {MS folio 85a1} Prouinnse Cariaiam didiu, mac do Magnus Cham is ri fuirri. Iaci a ainm. Imut do natrachaib dimhora fora fedh .x. cubhuid fot cech nathrach dhibh, x. troighthi fora lethet. Toimhlidh in loech nó in leoman tara gin, nó gach anmann eceannus archena. A fidhacaibh talman oirisit cech laithi, & gabait sechnon na criche gach n-oidhchi oc tomuilt a cruidh & a h-indile. Gurub amlaidh dhithaighit laeich na criche na nathracha sin, dul ar beluibh na fidice talman dia n-eis, & bera iarnaidi do inniull fair. Oc impod do na nathrachaib for cula gusin fidhic sin tecmait na bera dhoibh co treaghdat a cuirp, cu farcbat cin anmain. Do niat na laeich a h-imfhuine & a h-indeonad. Foiridh a domblas aei gach neim for bith. Do beruit a feoil do righuibh & uaislibh na criche, & do geibhit anoir dhiairmhidhi fuirri. Cabhraidh sin beous ingina ria n-idhnuibh.
¶108] Ni berbthar feoil isin rigi sin, acht salann do chaithim le omh.
p.388
¶109] Prouindsi Aroandum didiu, do rigi Magnuis Cam dhi. Dia lamhnaighthe ingen fora fedh loighidh in laech fria re .xl. la & adaig. Tiaghait a charait & a ghaelta dia fhis & bidh an ingen oca frithailim.
¶110] Seinser gacha duine as dia adhartha dhoibh. Ni bí liaigh na fisidh leo. Dia n-gabhu searg nó teidm galair nech díb fiafraighit dia n-draithib in m-bia furtacht fair. Tiagait na druid do thogairm na n-dee n-demhnaidi ina n-dail d'faghail chelmhuini in tedma sin, dia n-dech didiu indisit nach fuil furtacht fair, nó da m-bia furtacht fair indisit do fearg na n-dee do beth fris, & asberait idberta do denum doibh. Beruit leasdar do chru an esláin leo, & reithedha cu ceannuibh dubha leo, & dibraiccit in chru a n-aieor a n-airdi araen re dech na h-idberta. Ticit na dee dia n-acallaim sium. {MS folio 85a2} Idhbrait-siumh in t-othar doibh siu & tall.
¶111] Fil crich ele fria h-or na criche sin, Míena a h-ainm. Ni rabha ri fuirri-seic. Ro fhas conblicht iter in crich sin & prouindsi Oraandum. Faidhius Magnus Cam taisech dia muintir cu slog n-dermhair lais d'furtacht prouindsi Oraandum, ár nir' umhul Miena dhó. Niscardin ainm in taisigh. Da mili dhec marcach lin a shlóig cenmothat troighthigh. O 't-clós do Bagul .i. do righ Miena, slogh na Tartraidech do thoidhecht fria thaebh, faidhis teachta ar cenn a righ & a thaisech & a mhiled dia tabairt cuigi, ar ba h-omun lais Tartraided d'innred a crichi fair. Ba h-e lin do freacair h-e .lx. míle laech. M.M. elifint co caislénaib claraidh forro, ina m-bitis laeich fría deabhuidh osna sloghuibh. Tiagait in slúag sin co Uocia, cathair oirechais Miena isidhe. Gabait longport fria taeb.
¶112] Niscardyn immorro, o 't-clos do in t-imat sloigh sin ac triallad 'na dhail sreathais a scora fria taebh fhedha dithoghlaidhi
p.390bui fria taeb na cathrach, dob ail doibh gin toidhecht for a n-druim don t-slúag romhór sin. Gairis a thaisigh & a laeich gaili cuigi. Na h-eaglaighidh na slóigh dimhora ucut, ol se, ar is ferdha bar laeich innaid, & is fria galaib ro-n-altad sib.
¶113] Moidhit na slóigh cechtarda sin a n-dail aroili amail tonna fria traigh. Na Tartraidid, immorro, iar faicsin na n-eilifant dhoib, nir' fhetsat ceim fora n-agaid dia n-echuib la h-omun na n-eilifant, gur' impoisit for cula cusin fidh remhraitti, gin comus marcach na srein forro. Gabhais Bagul co n-a shloghuibh fora lorg. Oirisit na Tartraidid for an fidh, & snadmait a n-eochu don fhidhbaid, & do beruit ucht ar Bagul co n-a shlogaib.
¶114] Ba calma do cuired in cath soin leo alliu & anall, {MS folio 85b1} co m-benadh bonn fria meidhi & méidhe fria bonn doibh. Gonait na Tartraidid na h-elifainnte dia soigdibh, ár ni rabha for bith fria dibracadh soighet slog budh ferr indat. Gabait na h-eilifaint for miri & dasacht, co n-dechsat fon coill gin comus dia laechaib forro, cu ro-s-trascrait la dairghibh & omnuib in fhedha a caislena debtha cusin bh-fialluch n-gaiscid bui 'na m-broinn, innus gur' dithaigedh sloigh Miena amlaidh sin.
¶115] Na Tartraididh immorro, ni ro fhaelsat fos forsna h-eilifaintib, cu tucsat saeire dia n-giallaibh i l-logh a ceannsaigthi. Gabhuit na geill .cc. eilifant doib-sium. Beris Niscardyn iat co Magnus Cam, ar nir' aithnedh dia sloghuibh beith for eilifaintibh riam co sin.
¶116] Ata magh isin crich sin, uidhi da la fora fhot & fora lethet, fasach eisium co m-bennuib & sleibhti urarda 'na timcheall. Airdithir fria clethe nimhe iat-som. Is ana mullach sin aitreabat aes na criche. Immut oir leo. Ticit laithi airigthi anuas for in magh sin do creic a n-oir for gach ni is esbaidh doibh. Ticit didiu na h-iltíri a cein & a faicsi 'na comdhail forsin magh an laithi sin do cennach in oir. Iar scarad dhoibh fri araili ni leicit
p.392lucht na criche nech for bith leo do dhecsain a n-aitreabh, conadh aire sin nach eolach nech for bith for a modhuibh na for a m-bescnadaib. Ata immorro dh'airdi na h-aiti a n-airisit cu m-bit a n-oes calma dá la & oidche ag techt anuas cusin magh n-uccut.
¶117] Prouindsi Canhgigu fria thaebh sidhe. Bui ri amra fuirri, & nir' bo miadh lais Magnus Cam do beith 'na righ fair. Faidhis Cublay slúag dia irghabail a nirt chatha. Gabais serg galuir ri Canhgigu co táinic a thiughlaithe. {MS folio 85b2} Ro orduigh a adhnacul co h-anorach & tor do thocbail for gach taebh dhe .x. cubait i n-airdi cech ae dib. Cenn co claradh oir for tor dibh & di ordlach fora thighi. Cluic ordha uassa cu toghluaisedh gaeth a ceol. Cluic airgit for in tor n-aild.
¶118] Na Tartraidid immorro gabuit for loscud & innred an tiri cu riachtsat adlucud Cangigu. O 't-conncatar in t-or & na maine diairmhidi forsna toraibh, faidhit techta co Magnus Cam dia fhis cidh do ghendais friu, ár ba toil doibh-sium a roinn etarra. Acc, ol Magnus Cam, ni toil dam-sa anoir righ for bith bias fora adnacul do thurnamh. Do berait na slúaig saeire don aduacul for fuigled Magnus Cam, & gidh adhnacul carat nó namhat bis i crichaib na Tartraidech ni turntar a onoir fora lurg sin.
¶119] Umhlaigidh didiu in rig sin do Cublay iar sin. Tri cét rigan lasan ríg bis fuirre. Imat oir leo. Ni fhasann finemain tre úir innti. Feoil & righle no-s-toimlit. Do niat balsamum onorach do leomanuibh & draicibh & anmannaib ecennus. Cuirit saine gacha datha fair. Do níatt a rinnadh forro, firu, macu, mna, cu nach scarat fris tria bithu, cu m-bi saine gacha datha fora m-ballaib & fuatha na n-anmunn n-ecennus 'ar n-a rindad
p.394forro, & gach meit bhias for nech dhe sin is moidi a anoir leo-som.
¶120] Gach marbh theit isin righi sin do niat luaith dia churp, & cuirit a crannoic chumhdachta h-í a m-bennuibh slíab & a n-ochtuibh all, cu nach faicet daine na ethaite h-e tria bhithu.
¶121] Prouindsi Singuy didiu, do níat erreda anórcha do croicnibh & timthachtuibh a bh-fidhbhuidi. Imat leoman for a fedh, cu nach fetann neach {MS folio 86a1} siubal a n-uathad tharrsa. Fria h-or in mara fil si. Ni leiceann omhon na leoman do luing na do bharc oirisium adaig fria h-or in puirt, na acarsoitt do shnaidm fria tir. Ni dhenann eis na buidin dib suan fora conairib. Dingbad di coin isin tir sin in leoman. Conadh airi sin nach togluasinn laech do chois na dh'eoch gan da choin & glac lais or' dailedh na soigdi for in leoman in cein bit na coin ac comhrac fris, gurub amlaid sin dhíthaigid laeich na crichi iat.
¶122] Prouindsi Cayguy. Sruth Cora mora for teibersnaigh fora fedh. 'San India tocbhais cenn ar tus. Adbhul a fod .x. cét cubat fora lethet. Loingis in rig fora n-acarsoidib fair ina triallunn for muir .u. míli dec long a lin .xx. laech in gach luing dibh fria freasdul .u. eich .x. in gach luing ica freasdul la Magnus Cam do bhiudh & deoch & edgud nó ecasc, ár ni h-al do gan bheith urlum do shlúag & loingis dia triallait for oilenaib nó insibh muiridi dia n-irghabail a nirt catha.
¶123] Fil prouindsi ele fria toebh & ri fuirri. Ni ghiallann do Magnus beous. Prouinsi Mangua isidhe. Stactur ainm in righ fil fuirri. Ni fhil isin uili domon ri is ferr innás cenmotha Cublay, ár ni raibhi omhon righ for bith fair do línmaire a laech & do daingne a dhúintedh & a cathrach, ar ní raibhi dun for bith lais gin díc uiscidhi 'na timchell co n-urchur saigte a fidhbac fora lethi.
p.396
¶124] Ba trocar essium fri gach n-aen, & ni lamtha slad na sarugud for fod a righi. Ni h-iadhtha tegh for múinib na sétaibh leo. Do chuired techta ar fod a righi dia athchar forro cech doini no truagh no bhiad leo a tidlacad dia dun-som, & gech naide {MS folio 86a2} do bhiath cen athair no máthair a breith chuigi-sium dia freasdal, & do shnadhmad re araili a meic & a n-ingena cu mainib leo in tan ba h-aesmhur iat, cur' mho ina .x. míli dib sin no bhidh do shir oca m-biathad & eided ac Scactur.
¶125] Bai cathair oirechais aigi, Cuinglay a h-ainm. Daingne do chathrachaib betha dhi. Ro thircansat faidhe di fecht riam gin dul fuirri la feraib domuin cu tised nech ara m-biadh cét suil d'ainm suil ti dia togail. Do chuir-sium a menma do righ for bith do beith fortill fuirri, ár ba derbh lais nar' tusmhedh & nach tusmighfe nech oca m-biadh cét suil.
¶126] Stactur imorro do chuir omhon a imairec forna h-iltirib i cein & i foicsi, cu nach tabairthe cath na conghal dó, & nach leicedh a omon claenad fora dhliged, ar ni claenad-som for nech ar bhith. Oirisit-sium isin t-soinmighi sin nach raibe for menmain righ na thaisigh dhibh acht fledach & clesrad & ceola, co n-dechaidh a n-gail for bathad, cu nach raibhi arm na erred imairic la laech na le milid dibh.
¶127] Magnus Cam, imorro, ba galar croidhi lais ri for bith fria thaebh gin giallad dho. Do gairit cuigi a righa & a tóisigh & a laithi gaile & gaiscid. Is ed is ail dam-sa, ol se, slúaig dhiairmidi acuibh-se do triall a prouinsi Manguay dia h-irghabáil a nirt catha, ár ní miadh lim-sa Stactur friam thaebh gin ghialladh dam.
¶128] Bui toisech amra dia muintir-sium ac coistecht fris, & ba tóisech imghona la Cublay esium, Baiam a ainm. Innann son a bérla na Tartraidech & cét suil asin bérla scoitecda. Di bh-fhagha-sa sloigh lim-sa, ol Bayam, triallfat a Manguay & do-ber a n-gialla duit-si. Faidis Cublay slúag la Bayam a Manguay.
p.398Gabsait oc argun na crichi & ac brised a duinte & a cathrach, gur' gabsat dí chathair déc dia n-dinndaib dithoghlaidi.
¶129] {MS folio 86b1}Stactur didiu, ba lan d'omun in t-sloig-sin h-é fein & a righa & a thoisigh, ár ba senda a churaid cum gaiscid, & ni ro chuirset a n-oicc gu gail lá saime in t-sidha conad h-i comairli ro craittea leo, triall doibh for innsibh muiridhe bai leo o nar' thualaing cathaigthi iat. Co n-dechaidh in ri lucht míle long for na h-indsibh sin iar bh-facbail choimhéta fora dhuintibh.
¶130] Gabuid slúaig na Tartraidech forbhuis h-i Maunglay, & sinit a scora fria taebhuibh, & ba h-isidhe righchathair Stactur isidhe. Gabait na slúaig fora togail. O 't-clos do shlúag na cathrach gur' Baiam a taisech togla, & gur' inann son & cét suil, do tucsat celmhaine na n-druadh fecht riamh, & do berait in cathraig.
¶131] Triallaid in slúag Tartraidech gu Siangfu, cathair dhithoglaidi la Stactur is dhe, & muir fria taebh, & nir' bhá tualaing n-amais fuirri acht for cuil m-bic dhi, ar do ticedh loingius on righ do na h-indsibh d' furtacht fuirri. Cidh fil ann tra, ba dith laech for na slogaib sin, alliu & anall, ac togail na cathrach & nír' fhétsat Tartraidig dul fuirre fria re teora m-bliadan batar oc forbais for in cathraig sin.
¶132] Faidit techta co Magnus Cam dia innisin do Quinglay do dhul dibh. Bai Marcus & a aes cumtha araen fri Magnus Cam ic coistecht frisna techtuib sin. Ba doirbh la Magnus na h-aithiusca sin. Cuingit in da Marcus & Niclaus sais fair, & do niat teora sasa dia n-diubraicfidhi aili dímhora don fhidhbaid bui 'na freacnairc, ár bat eoluigh-sium i togail cathrach fecht riamh.
¶133] Faidis Magnus Cam na techta for culu do 'ridhisi lasna sasaibh gu Cuinglay. Iar rochtain doibh cu slogh Baiam ro gabsat imat cloch & aile n-dimhor asta forsin cathraig, gur brised a taibli & a tighi. {MS folio 86b2} Gabais omhun lucht na cathrach lasna h-airdhibh anaithinti sin, co tucsat in cathraig. Umlaighid
p.400cathracha Manguay do Magnus Cam in tan sin, & oirisis Stactur forna h-indsibh muiridi gen umhlugud do Magnus Cam, ar nir' mhiadh lais umhla do righ for bith.
¶134] Ata sruth for fod prouinnse Manguay, Quian a ainm. uidi cét la fora fot, x. míli fora lethet. Dá cét cathair fora dhib taebuibh. Is lia do loingius dó innat srotha in betha.
¶135] Fil cathair n-aile isin crich sin, Sintuy a h-ainm. .lx. míle ina timceall, secht míli droichet for a feadh fo a n-gabhunn bárc cu seol fuirri. Dar leo-sum ní fhuil ar bith cathair is lia laech innas.
Cathair Singuy didiu, inann son & cathair na talman.
¶136] Fil cathair n-aili, uidhi .u. laithe fria taebh sin, cét míli ina timchell. Quinlay a h-ainm, inann son & in cathair nemhdha dia tengaid-sium, ár ni fhuil for bith cathair is mó inás. Da míli dhec droichet le, fo n-gabhait longa dimhora cen trascradh seoil dibh, & tor dithoglaidi for cech n-droichet dhibh, & .iiii. mílid ag Magnus ac fare for cech n-droichet dibh ar omun a h-impóid fair, ór ba cathair oirechuis do righraid Manguay isidhe feacht riam.
¶137] Do ronsat palas rigda for loch a medhon na cathrach sin. Ni fuil sét na samail do phalas for bith do. .x. slúagtheach lais & .x. míli do thoimhledh in gach slúagthech dhibh, & tene bithbeo a medhon gacha bruidhne dhibh & míle do sheomradhuibh solusda fria suan & freasdal ina n-urthimceall co neim n-oir forra & co fuath gach anmanna ecennus for bith 'ar n-a rinnadh forro do ilbrechtadh gacha datha.
¶138] In tan ro irghabh Magnus Cam in cathair sin & prouindsi {MS folio 87a1} Manguay, ro h-oirdnedh nai righa do Tartraidibh forro, & do ronad forro in da míli decc cathair bai isin rigi sin. Occus ni raibhi cathair dhibh gan drong do míledhuib Magnuis Cam, oca h-imcoimet ar omhun a h-impódh fair.
p.402
¶139] Fil loch a medon na cathrach sin & .xxx. míle 'ná uirtimcheall. Di inis fair, dun rigda a medhon gacha h-innsi dibh. Ni la nech for bith iat-som, & inas ferr do bhiudh & deog & mhainibh na cathrach cuirid a medon na n-duinte, & intí dianad ail fledhughadh do dhenam tiagait dhia tochaithimh inntibh & foghebha. & ni la nech don cathraig dinn ná caislén da fuil fora fedh, acht coimdhes da gach aen iat-som. & as eadh do beir an t-imat droichet sin le, for srothaib & uscedaib fil si, & ni bhi an imthecht for araili acht dibh.
.xl. míle tighidhis .xl. fecht is aitreabhthaigh don chathair sin.
¶140] Ni thusmidter gein innti nach scribhthar a ainm & in cruth forsa m-bi in re & reanna nime oca tusmhedh, & dia n-dech nech dibh as bentar a ainm as, & scribhthar aris h-e & ainm a ech & a maine & a aesa cumtha, & loiscter diblinuibh araen ria chorp, & dar leo gach a scribtha dho do beidis araen fris isin bethaidh n-aile.
¶141] Imut eclas n-oirmhitnech isin cathraig sin. & ni fhil acht aen eclas dibh ag fognum (nó adhradh) do Dia.
¶142] Cidh fil ann tra, dia m-beth gan do righe la Cublay acht na nai righa ro h-oirdned for righi Stactur do rachad os fhorbha righ in betha.
¶143] Fil crich n-aili iar facbáil Quinglay fri taebh criche Stactur. Crich Stucguy iside. Imat duinte & chathrach le laeich amra le. Toimhlit feoil a laech & a miled, & ibhit a bh-fuil i cathaibh, & toghuit h-í tar gach n-digh íttan for bith, & ní thoimhlit {MS folio 84a2} madh do shaeth no dhigsedh.
Do prouinnsi Manguay iside.


c: text/html

text:
Gàidhlig - cha bhithinn às a h-aonais!
Chuir e sneachd air an oidhche ach chan eil coltas maireannach air
' S toill leis mo chèile a bhith na cadal leis an uinneig fosgailte, ma bhios e tuiteam nas lugha na -8C bidh cead agam an uinneag a dhùnadh. Dh'fhàs mi cleachte ris o chionn fhada ach leis a' chat a th'againn a-nis feumaidh mi rudeigin a chur faisg air an uinneag gus bacadh a chur air bhon a bhith a' dol as an uinneig air mullach an taigh. A-raoir chuir mi mo bhrogan air, rinn sin a' ghnothach gu math ach sa mhadainn seo bha iad làn sneachd leis an oiteag ghaoithe a bh'ann.
Comann nam Pàrant Dùn Eideann ga dhubh chàineadh
Chithear leth-bhreac den litir agus deasbad na cois air an t-sreath seo aig Foram na Gàidhlig.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na Bàigh - An Dara Sgrìob
Anns an t-sreath seo, tha Christine NicLeòid air chuairt timcheall eilean a h-àraich, Na Hearadh. Ann am prògram an là an-diugh, tha i a' cumail oirre tro sgìre nam Bàgh. Ann am baile Chliuthar, tha i coinneachadh ri Panny MacLeòid agus às a sin, tha i ruighinn Leac a' Lì, far am bheil i coinneachadh ri Seonaidh MacIllÌosa. Tha i gabhail cuairt timcheall gàrradh Sheonaidh agus a' cluinntinn mun bhaile 's a' sgìre mu chuairt. Agus tha Seonaidh a' gabhail òran gu math ainmeil a bhuinneas dhan sgìre.
Seo am prògram mu dheireadh dhen t-sreath seo ach bidh Christine a' ruith air a' chòrr den eilean nas fhaide air adhart air a' bhliadhna.
Last on
More episodes
Next
You are at the last episode


text:
Am mìos seo chaidh thàinig le Pen a-mach an aghaidh cùisean dà-chànanach san Fhraing. Thog feadhainn na sràidean orra ann an Roazhon greisg às dèidh sin. Agus seo bhideo a rinn iad. Gheibh thu tuilleadh air an làrach Ai ’ta.
Tha Oifis a’ Phuist Fhrangach cho coma leis a’ Bhreatnais sa tha NHS Eileanan Siar leis a’ Ghàidhlig air an làrach-lìn aca. Mhothaich mi nach eil a h-uile duine toilichte leis a sin agus tha iad a’ dèanamh an dìcheall airson piseach a’ chur air ‘La Poste’.
Beurla a-mhàin. Am faigh an làrach NHS Eileanan Siar duais shònraichte?
Seo rudeigin a thog mi an dearbh mionaid bhon iomairtean gàidhlig thall aig Yahoogroups:
Abair làrach-lìn:http://www.wihb.scot.nhs.uk/Tha an làrach anns a' Bheurla a-mhàin, ach tha bucas a' nochdadh airan duilleig-dhachaigh, ag ràdh AltaVista Babel FishTo translate this page, click a flag!
Tha brataichean ann airson: Sìne,a' Ghearmailt, Seapan, Coiria, An Fhraing, An Eadailt, Portagail, An Spàinn. Ceist: a bheil càil a dhìth an seo?
Chan eil deoch ro dhaor san Fhraing an taca ri Alba agus gheibh thu botail den leithid seo airson dà iùro. Tha muinntir a’ Bhreatainn Bhig gu math moiteil às a’ bhiadh agus an deoch a tha a’ buntainn don àite agus tha sanas beag ri fhaicinn air a leithid. Chì thu sa bhotail e gu h-àrd air an taobh deas, ‘s e dealbh taigh-solais a th’ ann leis na faclan ‘Produit Bretagne’. Tha fiù ‘s làrach-lìn far am faigh thu fiosrachadh mu dheidhinn a h-uile càil eile a tha air a dhèanamh sa bhad seo. Cha do gabh mise ach liotair dheth co-dhiù agus saoilidh mi gu bheil beagan a bharrachd rannsachaidh a dhèanamh air an leann-ubhail.
Fàilte chridheil ort
Tha mi 47 bliadhna a dh'aois, tha mi pòsta 's tha mi a' fuireach ann an Inbhir Narann.
Tha e a' còrdadh rium a bhith sgrìobhadh beagan Gàidhlig. Tha mi fhathast ag ionnsachadh 's mar sin dheth, cha bhi a h-uile càil buileach ceart: nì mi mearachdan!
Co-dhiù ma tha greiseag agad - thig a-steach! Tuilleadh mu dheidhinn Gràisg


text:
A' Cheò na h-Abhalon
'S e A' Cheò na h-Abhalon a th'ann an ùr-sgeulachd 1979 le Marion Zimmer Bradley, anns a aithrisidh i na Fionnsgeulan Artair bhon fhradharc nam mnathan na sgeulachd.
Susbaint
Fosgladh gnìomhadh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an cridhe na sgeulachd air Morgaine (gu tric air chantainn ri Morgan a' Bhean-shìdh ann an sgeulan eile), a th' air nochdadh le Bradley cho bean a' dèanamh spàirn a shàbhaladh a dualchas prìomh-mhàthaireil Ceilteach air tìr far a tha Crìosdaidheachd prìomh-athaireil a' bagradh a mhilleadh an dòigh-beatha draoidheach. Nì an leabhar iomraidhean cuideachd do na beathannan de Gwenhwyfar (Guinevere), Viviane, Morgause, agus mnathan eile a tha gu tric air bruthadh a thaobh ann an aithrisean eile nan sgeulan. Tha an Rìgh Artar agus na Marcaichean am Bùird Chuairtich 'nam caractaran-taicidh, an àite prìomh-charactaran.
Tha A' Cheò na h-Abhalon ann am coimeas cruaidh ris na h-aithrisean eile nan sgeulan Artarach, gun nochd Morgaine gu co-sheasamh cho badhbh no ban-draoidh olc, cèin, faoin; gun breithneachadh fìor air fhaighinn (no air iarraidh) air a gràin. Sa' chùis seo, tha Morgaine air dealbhadh cho bean neartmhor, dòrainneach a tha tiodhlacan agus dleasnasan àraide aig ùine chiothnachaidh uabhasach an t-sluagh-iùil agus a' chreideimh fad a gairme a dhìonadh a dualchas dùthchasach, prìomh-mhàthaireil an aghaidh nam cothrom neo-chomasach. Tha A' Cheò na h-Abhalon a' seasamh cho dealachadh airson ciall boireann-dhligheach de fionnsgeulan air socrachadh air fir leis an labhairt air na fiosrachaidhean nam mnathan aig àm de atharrachadh mòr, a' ghabhail a-staigh am mùthadh an neart nam gnè. Tha dealbh air thoirt air na blàran, tòrachdan, agus an strì an riaghladh Artair cho bunabhas-taicidh ris na beathannan nam mnathan. Tha air aithris an sgeulachd ann an ceithir earrann mòra, Leabhar a h-aon: Bana-mhaighsir na Draoidheachd, Leabhar a dhà: An Àrd-Bainrìgh, Leabhar a trì: An Rìgh an Daimh, agus Leabhar a ceithir: An Ciomach 'san Darach.
Bha an ùr-sgeulachd 'na buaidh air a foillseachadh ann an 1983 agus tha i mòr-chòrdte air a mhaireann dhan dh'àm làthaireil. Bradley later expanded the book into the Avalon series.
Giorrachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Bradley mu leabhar[deasaich | deasaich an tùs]
Daoine[deasaich | deasaich an tùs]
- Morgaine - Seanchaidh, bana-ghaisgeach. 'S e an nighean Igraine agus Ghorlois a th'innte.
- Wthyr Bendragon An t-athair Artair.
- Igraine A' mhàthair Mhorgaine agus Artair.
- Gorlois An t-athair Mhorgaine.
- Rìgh Artar An leth-bhràthair Mhorgaine.
- Gwenhwyfar
- Lancelet Am mac Viviane, air bhreith cho Galahad.
- Mordred Am mac Artair agus Mhorgaine, air bhreith cho buil mholaidh Bhealltainne nuair cha d'rinn iad aithne air a chèile.
- Morgause A' phiuthar nas òige Viviane agus Igraine.
- Patricius
- Elaine
- Viviane A' Bhaintighearna na h-Abhalon agus a' phiuthar nas sine Igraine agus Mhorgause.
- Taliesin (Am Meirlin na Breatainn)
- Kevin (Am Meirlin na Breatainn)
- Raven Ban-sagart na h-Abhalon.
- Accolon
- Nimue
- Niniane
Cùisean mòra[deasaich | deasaich an tùs]
- Abhalon
- Bealltainn
- Cuspair na Breatainn
- Dà-shealladh
- Nuadh-phàganachd
- Pàganachd
- An Soitheach Naomh
- Suirghe Artarach


text:
Dìon bho Bhòrd na Gàidhlig
11 An Dàmhair 2013 Ùraichte aig Ùraichte aig
Chuir Bòrd na Gàidhlig dìon air mar nach b'urrainn do fhear de stiùirichean Comhairle na h-Eaglaise Brice ceist a fhreagairt air dè dìreach a bh' anns a' phlana Ghàidhlig aca.
Dh'fhoillsich a' chomhairle am plana nas tràithe an t-seachdain seo ach cha robh fios aig Nigel Mac an Fhleisdeir, a bha os cionn a' phlana, dè na prìomh phuingean a tha a' nochdadh ann.
Tha Bòrd na Gàidhlig ag ràdh gun obraich iad ris a' chomhairle gus am plana a chur an gnìomh agus gur ann tro cho-obrachadh a nì iad adhartas le planaichean Gàidhlig nam buidhnean poblach.


text:
12/01/2013
Iain Moireasdan a' toirt sùil air ball-coise na seachdain far na pairce; rugbaidh agus sgiobaidhean na h-Alba an sàs ann an geamannan Cupa Heineken; agus sùil air sgioba rugbaidh òigridh Sgoil Ic Neacail.
Bidh a' chiad agallamh aig Lance Armstrong an t-seachdain-sa tighinn - beachd eòlaiche nam baidhsagal, Gordan Camshron, air an adhbhar airson a leithid; agus a' fuireach air a' bhaidhsagal, tha triùir à Leòdhas a' dol a dhèanamh an slighe eadar Lunnainn agus Paris as t-samhradh.
Sin agus gu leòr spòrs eile, beò air BBC Radio nan Gàidheal.
Post d: sns@bbc.co.uk / Saor-fòn: 08000 96 70 50 / Twitter: @BBCSpòrs
Local, national and international sport, introduced by John Morrison.


text:
As dasachtac mear na gnimharta dani fuacht & teas a talmain, oir isin t-samrad, an trat teighes teas na greine agaid na talman, o nach fuilingid da ni contrardha beit a n-en inadh, tethidh an fuacht roimh an teas a n-doimne na talman & fuarid sin an t-uisci dageib fo talmain & as uime sin bis uisci na tobar fuar is in t-samrad, & ar an adbar cedna, le fad na greine uainn is in geimridh gabaid an fuacht nert annsin ar uachtar na talman so uile & cuiridh an teas a teitead a n-inne na talman astech & is uime sin bid uiscedha na tobar te sa gemrid. Agus an trath bis an fuacht sin a n-inne na talman isin t-samradh co nertmar, calcaidh se & cubaid se e fein annsin o nac leiginn daingne & dluithi na talman do dul amach, & gac fad da m-bia ann as moidi a nert & a brig. Et annsa geimred , an trat cuires fuacht aitchi na talman an teas asteach a n-inne na talman & dageib ar a cinn astigh an prisunach .i. fuacht inne na talman, gnimaidhid ar a ceili & dab ail le gac neac acu a celi da scris & crotaidh an talam & is risin crothad sin aderar terra motus .i. crit na talman & tic as in crotadh sin co n-gerrtar & co m-brister an talam & teit gaeth mhor maille re toirnigh & re foghar as in brisid sin & teit crefoc & cloca leis & gibe duine no ainmigi no caislen no raed ele daingin da m-beanfad cloc aca sin, ni gebhad uatha gan dul trit.
Et as minic tegmas a n-uair terra motus co n-dorcaigter an grian & is e ni o tic an dorchadus sin .i. an gaeth tren tic as an brisid sin na talman, seidid si co
p.40nertmar comachtach moran cannuir & crefoigi uaithi suas is in aer & bigh an cainniur sin mar nel idir an talam & an grian & boinid solus na greine do na cineadhachaibh na timcill.
Agus uair eli brisid an terra motus an talam fon fairrgi & seidigh an gaeth tic as an uisci suas fon aer & cuiridh sin an fairrgi a fiuchadh adbul mhor. Et rebaigh an crit cedna na cnuic & na sleibhti an trat bis adbhur futa innus co fagann fuachaisi doimne duba innus nac faicter grinneall tar eis.
Et 'na dedaid sin tic la egsamlacht an inaid a m-bid na h-uiscedha examlacht an blassa da beth orra, or gid en t-sustaint ata ag na h-uiscedaibh uili, gabaidh examlacht aicidec cugi da rer blassa an talman a m-bi . Et as uime sin an t-uisci bis a n-inadh clocach gainmech, blas milis bis air & an t-uisci bis a talmain goirt, blas saillti bis air & an t-uisci bis a talmain labain blas tragain(?) bis air & an t-uisci bis a talmain serb an a m-bi clocha sulfuir no ailimi , no an t-inadh a m-bi mianach prais no umha no neici serba eli, blas serb bis ar in uisci sin. Agus mar sin da rer examlacht aicidi blassa na talman a m-bid na h-uiscedha, claechligid an t-uisci aicid blassa.
Et 'na diaidh sin na srotha bis ac sibal ar uachtar talman, an trat tegmas talam lac soscailti orra, tollaidh siat e & doni sligteca diamra doib fein ann fo talmain no co tecmann talam doscailti orra nac liginn tairis iat don taeb so na don taib eli. Et o gabtar mar sin riu tis brisidh an talam os a cinn suas & doni toibreaca dib da rer meidi no laiged na srotann fo talmain o tigid, no da rer imaid na fertana
p.42a tigid na srotanna , oir is da rer sin linaid & traigid na tobraca .
Et as e ni o tic sailltecht usci na fairrgi .i. on a arrsaigecht fen & o sirbualadh na tonn fo na clocaib & o sibal na greine riam os a cinn & o innarbad na codac as millsi don uisci aisti o teasbac na greine. Oir tairrngid teasbac na greine an cuid as seime & as millsi d'uisci na fairrgi suas a nelaib an aeir & is de sin dani an drucht & in fertain & in sneachta & an cloitshneachta & gac ni eli da tic anuas. Et facaid tis an rann is truime & is reime & is talmanda & is serbhi & is on naduir cedna bis fual an duine serb, oir an t-oibriugad dani grian os cinn na fairrgi as e sin doni lionn ruad os cinn an fuail 'ga sithlod & ac tarraing na rann seimh uadha.
Et as si an cuis cedna dabeir ar an usci dageib moran da berbud beit serb, teasigacht na tened ic tarraing na rann seimh uadha. Et an trat dageib an t-uisci saillti sin na fairrgi moran da berbad ar teni no o grein a tirtaib te calcaidh se & cruagaid & impoidid se a naduir na talman & is e sin an salann tig cugainn. Et as e doni an t-oibriugad sin .i. ro berbad na tineadh no na greine a tarraing na rann seimh uadha uili & ar na sitlodh mar sin & ar na cruthugad fein & ar na inntod a naduir na talman da rer corpordachta. Agus duair ann ceangailter na h-uisceadha millsi & co sunnradach uisci na srotann o dasacht na fuardhachta & doni eigrid dib & ni leiginn an teas nadurtha ata sa fairgi, & beit na comnaige di, an ceangal sin da gabail cuci on fuacht oir is i naduir na fuardhachta , gach ni roites da cheangal & naduir an teasa gac ni ceangailti da scailid, mar aderaid na feallsamain .
p.44


text:
THÀINIG grunnan leabhraichean ciùil mo rathad o chionn ghoirid, agus a thaobh eireachdas dreach agus sàr sgoilearachd feumar an t-àrd urram a thoirt do Donald MacDonald’s Collection of Piobaireachd: Volume 1 (1820) agus Volume 2, Manuscript (1826), air an deasachadh le Roderick D Cannon agus Keith Sanger.
Bidh na pìobairean son an ceannach agus am meòirean fheuchainn air a’ cheòl, ach bu chòir fios a bhith aig luchd leughaidh na Gàidhlig san fharsaingeachd mu bheartas an dualchais a tha taisgt’ annta.
Bha Dòmhnall Dòmhnallach (1767–1840) á Gleann Hìonnasdail anns an Eilean Sgitheanach. An déidh greis ’na phìobaire airm chaidh e a dh’obair a Dhùn Éideann ’na thuairnear a’ dèanamh phìoban. Dh’fhosgail e a chiad bhùth air a’ Chanongatehead mu 1808. Bhiodh e cuideachd a’ teagasg na pìobaireachd agus a’ cur a-mach leabhraichean mun chuspair.
Ann an 1820 dh’fhoillsich e A Collection of the Ancient Martial Music of Caledonia, called Piobaireachd, anns an robh 23 port. Seo an leabhar a tha air a chur fa’r comhair a-rithist ann a Volume 1. Ann an 1826 chuir e crìoch air an dara pàirt den obair, A Select Collection of the Ancient Martial Music of Caledonia, called Piobaireachd, anns an robh 50 port eile. Cha deach fhoillseachadh aig an àm, ach tha an làmh-sgrìobhainn anns an Leabharlainn Nàiseanta, agus sè a tha air a chur fa’r comhair, air son a’ chiad uair, ann a Volume 2.
B’e an leabhar a’ chiad chruinneachadh pìobaireachd a chunnaic solas an latha. Cha robh pìobairean tur an eisimeil na canntaireachd tuilleadh, oir bha puirt an Dòmhnallaich ann an staff notation, pòsadh a mhair gus an latha an-diugh.
Ma tha thu ’nad phìobaire, bidh ùidh agad anns a h-uile rud sna leabhraichean seo. Mur eil, se ’n obair agamsa do threòrachadh tromhpa, a’ seachnadh nam pàirtean as teicnigiche. Ann a Volume 1, chomhairlichinn dhut caibideilean 1 agus 8, “Donald MacDonald” agus “Conclusions”, a leughadh, sùil a thoirt air na notaichean aig Cannon agus Sanger mu choinneamh gach puirt (tha fiosrachadh ann mu na diofar ainmean a bh’ orra), agus crìochnachadh le “Appendix 3: Donald MacDonald’s Musical Terms – Gaelic”.
Ann a Volume 2, leughainn iad seo: caibideilean 1 agus 5, “History” agus “Tradition”; a-rithist, na notaichean mu choinneamh gach puirt; agus, mu dheireadh, an earrann chudromach “MacDonald’s ‘History of the Airs’” far a bheil Dòmhnall ag innse nan sgeulachdan air cùl nam port – aon de chiad chruinneachaidhean beul-aithris na Gaidhealtachd. Tha seo air leth luachmhor. Tha sgeulachdan ann mar “Mac Mhuirich Mór” neo “Banaphrionnsa na Spàinne” a chaidh innse mìle uair eile bho 1826, ach a bheil fhios aig sgoilearan beul-aithris na Gàidhlig gur ann sna cruinneachaidhean pìobaireachd (chan e am fear seo a-mhàin) a thàinig iad gu bàrr an toiseach? Cha chreid mi gu bheil.
Mus sguir mi, smuain no dhà mu ainmean pìobaireachd mar tha iad a’ seasamh anns na leabhraichean seo. Tha rud no dhà ceàrr air ‘Cumha Mhic á h-Arasaig’. Mar a thuirt mi sa Ghaelic Otherworld, tha mi cinnteach gur e th’ ann ‘Cumha Mhic Fhir Àrois’. Neo ‘Àrais’. A thaobh ‘Cumha Chraobh nan Ceud, Lament for the Tree of Hundreds’ tha mi ag aontachadh ri Uilleam MacMhathain (an aghaidh an Dòmhnallaich) gur e a tha ann ‘Cumha Crann nan Teud’.
A thaobh ‘Fàilte Dheòrsa Òig’ tha na deasaichean an dùil gu bheil “Deòrsa” nas uaisle na “Seòras” agus a thaobh ‘Cumha Iain Ghairbh’ cha do thuig iad gu bheil còrr agus aon chiall aig “garbh”. Gun ach dà fhliuchadh a’ dol tron bhoglach – buidhe dhaibh. Rinn iad gu math.
Gheibhear an dà leabhar bho Chomunn na Pìobaireachd air £40 (www. piobaireachd.co.uk).
THàINIG Puirt-a-Beul aig an Sgitheanach Keith Tormod Dòmhnallach (1834–1913) a-mach an toiseach mar leabhar ann an 1901. Bha e ’na chruinneachadh de dh’òrain aotrom Ghàidhlig a bh’ air ciad sholas an latha fhaicinn ann an colbhan an Oban Times, ceangailte ri chéile le seanchas an ùghdair anns an dòigh a bha fasanta aig an àm (agus a tha cuideachail fhathast an-diugh).Chaidh ath-chlò-bhualadh ann an 1931 agus thug iomadh copaidh na ceithir fichead bliadhna on uair sin a’ tuiteam ás a-chéile ann an làmhan nan seinneadairean Gàidhlig. An aon chrannchur ’s a thachair ris a’ Cheilidh Song Book a bha cho bitheanta ’nam òige ann an Glaschu.
Ach bha Puirt-a-Beul tòrr na bu phrìseile na an Ceilidh Song Book. Bha faclan agus sol-fa ann ri 119 òran Gàidhlig de sheòrsa nach robh ri fhaotainn an àite sam bith eile oir cha robh iad, gu chionn ghoirid, ri’n seinn aig mòdan. Agus a-nise tha Uilleam Lamb air a thoirt a-mach as ùr le “luach a bharrachd” fon tiotal Keith Norman MacDonald’s Puirt-à-Beul: The Vocal Dance Music of the Scottish Gaels (Taigh na Teud, £15 ceangal Ring, £18 ceangal Perfect).
Agus abair luach a bharrachd! Rinn e eadar-theangachadh Beurla do dh’fhacail nan òran. Chuir e an ceòl ann an staff notation. Sgrìobh e ro-ràdh mu na puirt, eachdraidh beatha an Dòmhnallaich, notaichean sgoilearach air na h-òrain fa leth. Agus rinn e clàr-amais.
Tha Uilleam Lamb ’na dheasaiche sgoinneil. Tha e ’na fhear-ciùil Ameireaganach a dh’ionnsaich Gàidhlig, a thug iomadh bliadhna ann an Uibhist, agus a tha an-diugh ’na òraidiche ann an Sgoil Eòlais na h-Alba.
Tha na h-òrain ’nan dibhearsain air leth ach chan ainmich mi ach aon fhear a ghlac mo shùil a chionns g’eil e a’ cur solas air aon de na puirt aig Dòmhnall Dòmhnallach, ‘A Mhuinntir a Chail Chaoil thugibh a’m bruach oirbh, You of the Long Kail down the Brae with You’ (mu Bhlàr na Maoile Ruaidhe ann an Loch Abar, 1688, far na rinn Clann Dòmhnaill an gnothach air Clann an Tòisich). Chan eil Cannon agus Sanger a’ deanamh stem den “Chail Chaoil” agus có gheibh coire dhaibh? Tha an fhreagairt ann am Puirt-à-Beul.
Chlann Dòmhnaill an fhraoich,
Mhuinntir mo ghaoil,
Luchd nan cas caol’,
Thugaibh am bruthach dhiubh!
Muinntir a’ chàil,
Muinntir a’ chàil,
Muinntir a’ chàil
’S an t-sàr-bhruthaiste!
A réir coltais mheasgaich Dòmhnall Dòmhnallach “Luchd nan cas caol’” agus “Muinntir a’ chàil”!
Feadh ’s gu bheil mi ris, chan eil mi leagte ri Make them run for the hills, a’ Bheurla aig Lamb air “Thugaibh am bruthach dhiubh” (Take the brae off them), neo ri down the Brae with you, a’ Bheurla aig Dòmhnall Dòmhnallach air “thugibh a’m bruach oirbh” (go to the brae). Se an comannd, ann am faclan sìmplidh, “Cuiribh ás a’ bhruach iad. Gabhaibh am bruach.”
Naoi a-mach á deich san teasta gu Lamb, gun ach seachd gu Dòmhnall Dòmhnallach!
THA mi cur fàilte cuideachd air The Celtic Lyre: A Collection of Gaelic Songs Compiled by Fionn (Henry Whyte), deasaichte a-nist ann an Alba Nuaidh le Trueman MacMhathain. Chuir Whyte (1852–1913) a-mach an toiseach e ann an ceithir pàirtean eadar 1883 agus 1895. Tha e ’na chruinneachadh de 68 òran a bha buileach ann an co-sheirm ri spiorad a’ Mhòid, a’ mhórchuid á Earra-Ghaidheal, an aon seòrsa rud ’s a th’ agad sa Cheilidh Song Book ach ann an dreach mór.
An àite eadar-theangachaidhean Beurla a dheasachadh mar a rinn Uilleam Lamb, chuir MacMhathain ás dha na h-eadar-theangachaidhean aig Fionn, “which were not so much translations as poetic attempts to convey the essence of the Gaelic verse”. Glé ghlic. Se th’ againn do gach òran, ma-thà, na facail, an sol-fa aig Fionn, agus staff notation ùr aig Aindrias Hirt. Tha aiste aig Hirt mun cheòl ann cuideachd a tha a’ tòiseachadh gu dùbhlanach: “When Trueman Matheson, the editor of Sìol Cultural Enterprises, approached me to musically edit The Celtic Lyre, I was rather skeptical.
“I was currently in the throes of writing my Ph.D. dissertation on the medieval musical performance practices of the narrative songs concerning Fionn Mac Cumhail and found little value in re-setting Gaelic music that had been published during the late Victorian Age; I felt surely that the music would have been significantly altered to conform to English and mainland attitudes of propriety and musical form. I was mistaken.”
Gheibhear The Celtic Lyre bho www.gaelicbooks.com air $17.95.
BIDH Dèan Dealbh agus Seinn! le Gwen Bowie agus Liza Mulholland (Spòrs, £6.99) a-cheart cho feumail ri gin de na leabhraichean shuas. Air gach duilleig tha dealbh ri chrìochnachadh leis a’ chloinn (a’ ceangal nan dotagan neo gan dathadh a-staigh) agus faclan òrain mar “Seall cho mòr is cruinn is snog ’s a tha mi” air fonn I’m a little teapot, neo “Ionsaidh, uonsaidh, damhan-allaidh” air fonn Incy Wincy Spider. Aig an deireadh tha na faclan air an toirt seachad a-rithist ann an litreachadh Beurla, leithid “Showl choe more us cruyn us snoc ’s a ha me”.
Eagal ’s nach bi siud gu feum, mar phàirt den phasgan tha CD, air a bheil Fiona NicCoinnich a’ seinn nan òran.
Dìreach na tha a dhìth do chloinn aois 1 gu 7, chanainn.
rblack@scotsman.com


text:
Electronic edition compiled and proof-read by Beatrix Färber
Funded by School of History, University College, Cork
2. Second draft.
Extent of text: 7340 words
Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.
Text ID Number: G600012
Availability [RESTRICTED]
Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only.
CELT: Corpus of Electronic Texts
The present text represents pp. 111 of Irish Texts 5. Footnotes are retained and integrated into the apparatus.
Text has been checked and proofread twice. All corrections and supplied text are tagged. Corrections to the text made by the editor to the original text are marked corr sic resp="WW". The apparatus has been constructed from the variants selected by the editor. A fresh collation with the manuscripts was not undertaken, but some unclear variants were checked against the manuscripts. CELT is indebted to Prof. Aoibheann Nic Dhonnchadha for her help in this matter.
The electronic text represents the edited text, to which some normalization, marked sup resp="BF", was applied. Missing silent f was restored, apostrophs were added to such forms as d', 'ga, 'na, na'n. In words with a vowel or s in anlaut, h- and t- were hyphenated off. In the manuscripts, long vowels are indicated only rarely and were left unmarked. Text supplied by the editor is marked sup resp="WW". Where mentioned in the edition, the source for the supplied text is indicated. The hardcopy uses italics to denote expansions; in the digital text ex tags are used instead.
Quotations are rendered q.
Hyphenation was introduced (see under Normalization.) Soft hyphens are silently removed. Words containing a hard or soft hyphen crossing a page-break or line-break have been placed on the line on which they start.
div0=the whole text; div1=the part; paragraphs are numbered in line with the printed edition, page-breaks are marked pb n=""/; milestones are marked mls unit="MS fo" n=""/.
Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd.
Medical and botanical terms, many of which are Latin loanwords (or Latin in the disguise of Irish spelling) have been tagged. In the HTML file, the apothecary symbols for scruple, ounce, dram, the Maltese cross, and recipe are displayed using the font Lucida Sans Unicode, which you will require on your PC for viewing.
This text uses the DIV1 element to represent the part.
Created: A Latin original has not been found so far; the text extant in MS 23 F 19 is dated 1352, but may have been copied from older sources(?).
Beatrix Fäber (ed.)
Aoibheann Nic Dhonnchadh (ed.)
Alan mac an Bhaird (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Aoibheann Nic Dhonnchadha, School of Celtic Studies, DIAS (consultation)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Beatrix Färber (ed.)
Gunnar Bonneß (text capture)
p.2
¶1] {MS fo 24v col. 1} Do1 Timairgeas and so Riaglacha Praiticeachta .i. ar sintib laime a n-anoir Dia ar trocaire don popal gaeidhealach & ar leas rem daltaibh & ar báidh rem cairdib & rem cinedh a lebraib laidianta a ngaeideilg .i. o ugduras Galienus a lebar dedhinach praiticechta Pantegni & o Ypocraid a lebur Pronosticorum .i. a lebur na taisgelta .i. neithi iat sein cnesta cumra tarbacha begdighbalacha noch roderbad linne & ler noidib gu minic. Et guidimsi Dia risin lucht cuma ro so & cuirim a eiri & a armarg ar a n-anmannaib gan teibi bocht na a tuitim deasbaid na praiticechta so & co sunnradach muna bia ni acu do cind a denmusa doib co riagalta. Guidim gach liaigh a tosaigh sic in tsaethuir go cuimnighedh athair na slainti fan saethur do crichnugad co soirb & na bidh a pecadh marbtha & guidhedh in t-othur gan beith & guidhedh in t-athair neamda is liaigh & is slainicidh os chach dona gallraib ara shaethur do crichnughad co soirb & ma saerad ar naire & ar miclu in uair sin. Guidhed siat na h-othuir co hinntinneach ma faisidin do denamh do cedneithib 2, & gan a mbeith a peccadh marbta & 'ma n-ongad & 'ma lesugad a tosach in otrais uair ni fhedar nech cred do biadh ac techt ris & is cora in t-anam do leighes na'n corp, uair is uaisle hi & fos is dochaidi slainti d'fhaghbail don corp da roibh in t-anam co glan, oir is trit in pecadh thainig in galur ar dus riam. 3 Is fisidh co ndirginn Dia teadmanna examla cum na ndaine is ail leis do shaerad & do stiurad cum creidmhe & cum irisi De. Riaghluighedh amail so e co hanmargach cinnus is coir do oilemain bid & dighi & caidreabha do reir riagla na healadan.
p.3
¶2] Na gabadh nech cuigi arnmarg in duine aga mbrisinn sicne no les no ae no sgairt cleib no corr ichtarach in gaili no airne no sealg no domblas ae. Is fisidh da loitter duine ina innib & dibadh orro do gha no do shaighid no do cloigim no do sgin acht nach gerrtur trit is inleighis acht co roibh ni slan don inde. Tabair cugat e & nigh in cnedh a fin eillte da roibh salchur innti, & cuir aindsein isin cenn suas di sgorrnacan ainmidhi eigin innus co ndechadh in biadh gan dileghad isin gaile & isna hinnib co roith sin trit in sgorrnacan amach, & na caithed se biadh re la co n-aidhchi acht muna tuctar beagan {MS fo 24v col. 2} d'fhin eillte no do lind do cosg a tarta, & eisein na sheinlind no meadhg fina no lenna do tabairt do. In tan bus derb leat nach biadh ni gan dilegad aigi & tic ass co nach decha an t-otrach fo bruachaib na cneide, & nach tuirmisgenn in tath, fuaidh aindsein le snaithi sida 4 & bidh cenn fada amach agin tshnaithi gacha cinn don lott & fuaidh ann sin in cned & in croicinn imillech mar sin ar corugad na n-innedh, & cuir ceirin mon crecht & cuir 'na leabaid 5 e, & tabair da copan beca d'fhin ar cur pudair findfaid mil muighe a mochrach air cedlongad do, & tabair becan bidh sodilegtha do & gan a beith 'na biadh cengail feraidh, & na heirgidh don leabaidh cleithi no co ti cenn an tsnaithichi amach co hurusa gan tarring gan cennairc & is comartha sin gur tathadh in cned.
¶3] Is riagail in duine aga ngerrtur luithech no feith nach inleighis é gan losgadh. Riagail ele da ngaba fiabras in duine loitighi gurob comartha uilcc, uair teid in tes aicidech do dilegad in galuir & fagaidh an lot & fuaraid a bruach & doni fuarnem . Riagail ele: in duine loitighthi doirtfes moran fola da ngaba crupan é is comartha uilc & bais, da ngaba in crupan é & gan full do teilgin is olc & is ferr na folmugad an cuirp ma fuil. Is riagail nach inchuir isin tshamradh arin cned acht gealan ugh, & is inchuir a n-aimseraib fuara gealan & buidhen. Na hoslaigedh an liaigh a n-aimser fuair in cned acht a mbruachaib teinedhaib & i n-aer glan. I n-aimsir tshamraidh uero na hoslaicter acht a n-inadaib innfuara. Is nodaighthi curob teasaidhi fliuch an lin & is aire sin nach inchuir isna cnedaib ga copa6 de, acht in seal bes in cnedh ac brachad. In cnaib
p.4uero ata si fuar tirim & is aire sin nach inchuir isna crechtaib, na na sgartadh orro na gealan uighe na sugh na cruaichi Padruig, oir in tan bid ac cnesugad oir§ is innrach fuar, tirim is cneasta dona cnedaib in tan sin; & is innrac te, fliuch is cneasta doib in tan bid ac brachad. Is fisidh da roibh bruacha na cneidhi gan at & gne dub no uaine uirri is comartha bais & da mbia si ar nat maille risna gneithib sin is ferr, uair ni fuil and acht comartha drochinnrumha. Na gneithi sin gan at, gan tsheng 7 is comartha nach roith spirad na beatha d'ullmugad na cneidhe & is de sin tesdos an brigh fasdach & ni roithinn in cned cnesugad. Is riagail ann so nach indenta cnedhshicne8 in tan bis in rae ar fas, uair bidh in sicne in tan sin a leanmain don chain meadhonaigh & mad eigin cneidsicne do glacadh in tan sin da mbia in sicne arna togail suas, cuir suil t'ordoigi ris da turnum & leighister ann sin é o deochaib aderam tar ar neis, no o shintib laime. Nodaighter gurob olc in comartha ar cneidh gan baladh & gan brachadh do denam a cedoir & da tirmuighe fos is misti in comartha. Nodaighter fos nach dleghur neithe ongainti na caine is nesa don tsicne, uair
p.5da tegmadh co sgailfeadh arin sicne na curthur adhartan9, na tirman arin sicne acht edach min lin no sroill .
¶4] Is riagail ann so nach inann leighis ar fas & ar tormach & ar sdaid & ar digbail na nescoidi gach timargadh lennaighi bis an-inadh dleghur a tosach a timsaig hi neithi innarbteca do cur riu, amail ata plur mine eorna & gealan uighe cerc & sugh cruaiche Padruig & sugh an tenegail & na gafainne & in midaighi & na neithi is cosmuil riu sin is coir ar sgarthaidh cnaibi. Ar fas na nescoidedh dleghur neithi dilegteca do cur orro, amail ata bran cruithnechta arna bruith a fin & a cur ar adhartanaib orro & urbruith minic do denum doib don fhin sin. Riagail ann so: na curthur neithi innarbteca re tosach an adbair da ngaba fuairnem cuigi, uair mad adbar neimi in t-adbar da n-innarbtha e as an inadh sin tigemadh go rachadh co ball eigin do ballaib oireda in cuirp & co truaillighfedh. in duine. Da roib in t-adbur ina sdaid & a denam o fuaraighecht, curthur ris na neithi aipighes in t-adbar amail ata min cruithnechta & salann & cuimin & ola & blonog cailigh & bardail {MS fo 25r col. 1} & sin do coimesgad & do cur air. Madh abaidh in t-adbar ni dleghur acht oslugadh air fo bes gach liunidhti no nescoidi eili. Gach teallach doniter o losgad curtur saill ur leaghtha no im gan tsalann le holaind finn cirtha air no gu tuitidh a buiri dub de & curtur aindsein cnaithi do ceir ghil glain ann & duillebar eighinn fair & adhartan aturu & in duillebar do beith mar sin co cenn ced la; da fasa ainfeoil na bruachaib brister gairleog & curtur uirri 'se eillte & cnaifidh an ainfeoil re la co n-aidhchi.
¶5] Nodaighter ann so curob lor d'fhoirithin in duine ara mbi galur na righ mad on inchinn doniter .i. cnu do chur a cul in cinn mailli re teallach do denam roimpi & urbruith do dhenam dho do ruib go gnathach.
¶6] Da n-eirghi finn no brat ar suil na dentur leighes ar doman roim purgoid coitcinn & aindsein fogurta. Na fobair fiacail do buain a cinn cema mor a diachair acht muna bia ar crith, oir da tairrngter do bo baeghal sile na lennann on incinn cum na mball spiradalta no gortugad na hincinne fein.
¶7] Is riagail da mbrister cnaim na righedh gona smir no smir boill oifigigh eigin is inbreitheamnuis in t-othar cum bais no co sunnradach cum testala an baill sin uadha. Nodaighter ann so nach incengailti
p.6an ball ar dus co cruaidh innus nach bactur timterecht na spirad cum follamnaighti na cned. Nodaighter ann so da tolltur ball oifigech eigin co roith an smir nach incuir im no methradh ann co nach brena & co nach morgad ni is mo & is incuir ann lin no linedach. Notaighter ann so da ti fuil usgaidhthi madh o brised cnama baill oifigigh is comartha bais.
¶8] Deoch ann so noch do comaentaigedur na huili praitigi curob lor do leighes na cned & na crecht , & duilleoga praisci do cur ar bel na cneide; da sgeidhi in deoch 'ga cedol ni mana bethadh acht mana uilc . Madh aimser tshamraidh ann oslaicter fo tri sa lo air & nighter a fual fuar an crecht no a finegra & duilleoga nua d'atharrach gach uair oisgeoltar hi, ingabadh ar fhin & ar mnai & ar biadaib te fliucha & ar deochaib & ar biadaib te tirma; biad fuar a n-aimsir te & biadh te a n-aimsir fuair. Gab cugat an sannsae & barr in choblain deirg, sil cnaibi no barr glas cnaibi & barr nennta deirgi & barr firdrisi & lus na sugh talman, a cur sin fo cudruma & urdail riu uili don madra & brister aindsein & cuir iad a soithech tomhais urdail risna luibib is iat bristi do cur na cenn d'fhin fhinn & taburtar lan plaisg uighe circi no ni is mo mad laidir an t-othar & a tabuirt fo tri isin lo co n-aidhci sin & in cned doslugad leis gach uair dib & a nighi amail adubramur leis gach uair dib da ngaba se an deoch sin in seal d'imeochadh duine a lo .i. tri mili gan sgeith & simhin do gerradh le fiacail do is ingabtha duinn in duine sin rer n-ais & eireochaid. Et da sgeithi se & anmaindi da gabail tabuir do uair ele no dho i & da sgeithi leis gach uair co cenn tri n-uaire gema hinmuin leat e na gab ret ais uair is deimhin is duine marb, & muna sgeithe se in deoch sin ni reagur a leas ga copa do cur innti acht duilleoga praisgi do cur ria .
¶9] Deoch ar piastaib linnidhan & ar combruith cro & ar cnocnescoidib & ar crechtaib .i. praisech & lus na frangc & lus na sugh talman, maethan drisi, imas firi, cruach Padruig, liathlus locha & liathlus ele, aipsint, finsgoth, glaisin caille, rinn ruisc bic, lenma, tenga enain, sail cuach, nenntog derg, madraigin, ueruene, cnaib & sil cornain bic, comtrom de gach ni dib & urdail riu uili do madraigin & a cur ar fin amail is bes do deochaib crecht & a
p.7mbruith co ndeocha a trian fo bruith, & mil do cur fuithi co lor & a beith arna glana a soithech belcumang gumadh ferr a brigh.
¶10] Uinnimint cum gach uili {MS fo 25r col. 2} crecht ina mbia cnaim no luitech gerrtha & is maith ar daergalar .i. gab herba bater (?) , noinin, macall, lus na sugh talman, madraighin, gorman bec, odragh, uludhach, cruach Padruig, liathlus bec, bithnua, lus creidhe, lus midi , lus in cenncosaigh, caegma , glaisin caille, lus na frangc, cuigeadach, rudus, liathlus locha , duilleoga dreasa, no a maethain, comtrom dib & beridh a brigh ann co cenn mbliadhna & a mberbadh ar im mi Mai & coimed tri ngrainne ponaire do leaghadh ar fin no ar seinlinn tren no ar in digh remraiti & a hol a mochtrath & a urdail ele re laighi & mad crecht bias air, duilleoga praisgi do cur uirri & a oslugad fo dhó sa lo & a nighi a fual gilla .
¶11] Pudar ann so doniter a mi in Lunasaidh & taisgter co cenn mbliadna do berur don duine loitighi a meid grainde ponaire de ar fin finn no ar meadg bainde gabair fon innus adubramur romainn.
¶12] Is iat so na luibi .i. madraigin, glaisin caille, caegma , rinn ruisc bec, nenntog, lus na frangc, prema brisglain, macall, madraigin, bitoine, lus na sugh talman, cruach Padruig, niamnait, liathlus bec, odragh, esgob seaain , noinin, slanlus, barr praisgi deirgi, finsgoth, caisserban bec, maethain drisi, & firdrisi , ros cnaibi; & uinnimint do denam dib sin ar im amail roraidhsimar romainn & a tobuirt fo bes na huinniminti roime, & is amlaid is ferr minidhter na luibi sin a muirtel co frichnumach & curtar a n-inadh innfuar tirim re gaeith, gan grein, gan fliuchada, & a leathad ar soithech belcumang, & is ferr soithech belfairsing co tirmuighe & a athminugad co maith & a legan na pudar tri shoithech roin & dentur a taisgidh amail sin & urdail grainde ponaire do tobuirt don pudar sin ar meadg bainde gabair arna denam d'fhin finn no fin finn fein & a ol mar raigimar romaind, & mad saeglach tiucfaid tar in crecht arna mairech, & duilleoga praisgi deirgi tar in crecht; mad tru sgeithfidh a cedoir & araba tabair in trath is nesa & da sgeithi tabuir an trath ele & da sgeithi na bith t'aire ris uair is tru é.
¶13] Do tairring iaraind no cnama no deilg a cneid amach cebe inadh sa corp a mbia se, gabtur prema na leadan no an duillebar
p.8& minaigh co maith & comeasc re galun ugh & cuir ris. Item sgim do minugad & blonog muici do cur trit & a cur arin crecht ar comair a n-airm & tairngfidh amach . Item inni eoin ainli do cur guna clumach a crocan criadh & curtur cli criadh a bel an crocain & a cur a n-uamhaigh no ar tine no go nderrna min de & cumaisc an pudar sin mailli re h-aiged & ceirin risin crecht & tairrngfidh co cumachtach. Gab blonog mil & cuir ris & doni an cedna. Madh ailt a derbadh an tru e no nach eadh no an innleighis no nach innleighis tabuir sugh cruaiche Padruig do, & mad tru sgeidhfidh & munab edh ni sgeidhfidh. Doni sugh fotannain no liathlosa in cedna. Doni in fin arna berbadh mailli re hesgob eaain in cedna, & a ol do & ceirin do cur ris de.
¶14] Eolas do denam tretadha cum na cnead ann so & cum na crecht, da congbail oslaicti & da nglanadh & dithi a n-ainfeola & do traetadh a neime .i. gab sugh in ualabaird & aipsint & sugh firdrisi & nenntoigi deirgi & sugh imais comor de gach ni dib & urdail riu uili do mil & do gealan uighe & coimesctur mailli re plur mine segail & a comshuathadh co maith no coma tiugh righin & a cur ar lamhannan arin crecht, no ar an cneid. Madh domain an crecht a cur man nga copa & mad cneasaighthi in crecht tar goim cuir ceirin do plur mine eorna & do gealan uighe ris & oisgeolaigh sin in crecht. Gab plur mine segail & mil & min caca gobair & a coimesgad & a cur arin crecht, & mad roluath cnesaiges osglaid & da mbia co rofada oslaicthi dunfaidh he. Do slanugad crecht gab compoirin & plur mine cruitnechta & mil & im, coimisg & cuir arin crecht.
¶15] {MS fo 25v col. 1} Treta cum na crecht .i. gab senblonog muici & pic & roisin & ceir cedleaghtha fo cudruma & leaghtur ar tine iad, & gab sugh tenga enain & caegma & coimesgter iad & leagur tri edach glan lin & leig fiuchadh tairsib & a tabuirt ar tir & a comshuathad co techtadh & is dingmala in treta sin. Do tath crecht & cned: leagh saill úr & gab plur imine cruitnechta no segail & fin fo cudruma, & berbtur ar enshlighi & tabuir ar tir & comshuath co tiuguighi & is maith in treta sin. Treta ele ann so arin cedna .i. gab sugh imhais & gealan uighe & mil fo cudruma & a coimesgadh mailli re plur mini & curthur do min tuisi urdail risin min segail ma regur a les. Treta ele: gab saill & min no geir cairech no gabuir, tuis & roisin & cir cedleaghtha & pic inneaghdha & coimleaghtur trit na ceile iat
p.9& legar tri edach & a comshuathad co forruaghaigci & a caithem fo bes na treta ale. Treta togaithi ann so do dunadh na n-uile crecht nach fedtur do cnesugad .i. gab aloe & mirra & olibanum & mastix, ℥ de gach ni; & pic & ceir cedleaghtha & colofoania 2. de gach ni in gach aentomus de, & leaghtur gach ni is innleaghtha de & a comshuathad trina ceile co fuara & is treta togaithi sin cum na cned.
¶16] Do cnam ainmfeola .i. mergi in prais & pertigris & min in prais loisgi & dena pudar dib sin, & cuir re bel na cneide§ 4 la a ndiaigh a cheili arin crecht & a cinn na 4 la sin, cuir pudar in geadhair & min talman na huama, mailli re min tsegail trithu & a pudar do cur arin crecht & icaid ainmfheoil. Gairleog do minugad & a cur arin crecht & cnaidhfidh an feoil & glanaidh an crecht. Sugh na hathair talman do cumusc ar min tsalainn & doni in cedna. Ma do coisg a fhuil , cumaisc mil & fin & nighter in crecht as & glanaidh e. Do tirmugad na crecht & na cned, gab sugh cruaiche Padruig & barr in coblain deirg & mil do cur trithu & icaid & aderaid na fisigi nach fuil leighes is ferr ann.
¶17] Praiticecht ann so arna trachtadh do Pantegni Galienuis ar sintib laime & ar dus do tairring iaraind no cnama no deilg a cneid .i. gab sugh praisgi coblain & berb co beg & tobair pudar chiara deirgi ann sin & cuir ceirin arin cneid & tairrngidh co laidir gebe ni bias ann do cnaim no do crand no diarrunn. Item gab sugh na nduilled feit & an pudar cedna & cuir ris & doni an cedna. Item ceirin do sgim no da sugh mailli re berbadh co bec maille ris in ceirin cedna risin crecht & doni in cedna; mad hi an sgim fein curtar ris & cuir senblonog muici trit & doni in cedna. Item pudar no ceirin na sgeama do cengal fo traighthib mna re nidhnaib & tairrngid lenam beo no marb uaithi. Item gab pudar finnfaid mil maighe & cumaisc mailli re gealan uighe & cuir arin crecht & tairrngid.
¶18] Do cosg fola cuislinn: cogain croch & cuir risin crecht. Item scoilter grainde ponairi ar do & cuir re bel na cuislinn & coisgidh an fuil. Item pudar do denam do caillechaib crainn & a cur arin crecht & coisgid an fuil. Item laeghan truim do cur sa sroin & coisgid fuil na srona no na creachtann. Item comtrom .u. ngrainde ndég
p.10crechta do pudar na gaifne gile do tabairt da ol ar fin do & coisgid sin in fuil gibe inadh a mbia. Item pudar arrament arna losgad do cur arin crecht. {MS fo 25v col. 2} Ceirin traetha neimi & atta crechta .i. gab leamach & berb é & faisg a uisgi as & minuighter & cuir min eorna & blonog muici trithi & cuir in ceirin sin arin at no arin crecht & tairrngid (?) at & diachair . Item gab sugh fineil & imais & aipsint & ualabaird & truim & a mberbadh mailli re fin & mil & curtar min cruitnechta trit & cuir arin at no arin crecht & tairrngid att & diachair. Item do glanad na crecht & do turnum atta noch bis o cuis teasaidhi .i. gab duillebar lemhaidh & aipsint & berb ar fin & a cur arin crecht & glanaid e. Item do glanad crechta .i. gab sugh athair talman & slanlosa & in comporin & cruach Padruig & herba robertin 10 & nigh in crecht as & glanaidh a inngur & a sleimne. Ceirin ann so foiris neimleadurtha con confaid & piast neimnech & arna huile cneid teid a neimnighi .i. sugh imais & mil & min tshegail & a cur orro. Item in ceirin sin & pudar caca gabair triti do cur arin crecht cnesaighes ar goim & madh cnesugad ar goim do rinne oisgeolaid leisin ceirin sin, & madh ecoir bias gan cnesugad, dunfaidh lé.
¶19] Ceirin ann so bacas don cneid dul a fedanaib linnidan & a rithe & ar micinel fliuch & do tairring cnam mbristi & do tath sguilb ar uachtar cnamha .i. ceirin do duilleogaib feithi do coimesgad ar blonoig muici & a cur arin crecht & foiridh arna cinelaib sin hi. Item arin cedna gab comtrom don litargium & airgedluim & ola & berbtar coma tiugh & a cur na ceirin arin crecht. Item aipsint do bruith ar uisgi no ar fin & a cur arin crecht & is maith arin cinel sin. Item do cosg fola na fedan linnidhan & do cnam ainmfeola & d'innarbad piast linnidhan .i. pertricis & salgema & lath urdail de risin pertricis & dentur pudar dib & leaghtur ar shenblonoig muici, & curtur an pudar sin trit an uinnimint & bid a brigh innti sin co cenn mbliadhna & foirid an uinnimint sin fedain na linnidhan & icaid ainmfeoil na crecht & is maith foss ar carrighi.
¶20] Notaidter ann so pudar cnaiti ainfheola .i. pudar arrameint & pudar in copuruis & pudar uertigris & pudar salaind arna losgad. Item feradh duine do cur a mblaesg uighe ar grisaidh no co ndernna luaith de & in pudar sin & mil trit is romaith i cuis ainfeola & is
p.11gnathach ar aillsi. Deoch arin cedna .i. gab madraighin & cailiment & bilar gragain & ruib & bittoinne, ibur shleibe & na luibi sin do cudrumugad & a mbruith ar fin & mil da glanad & a ol co cenn .ix. m. & foiridh sin ar linnidhain & ar aillsi & ar cnedaib teid a michinel. Ar att na cnedh doniter o fhuaraigecht .i. odhradh do bruith ar fin & salann do cur ann ar at na cos & na colpadh noch attas tre siubal. Item ar att doniter o teasaidecht .i. aipsint & leaman do bruith ar uisge & a cur arin att & foiridh. Item uinnimint ar at doniter o fuacht .i. uinnimint do denam don aurea alaxandrina & ola na lauria & is maith sin. I n-aigid na n-uile diachair doniter o fuaraigecht .i. berbter sinnach no madra meith no go leagha a feoil & curtar in methradh sin arna tinol fon inadh a mbia in tinnes.11


text:
Juventus
'S e sgioba ball-coise Eadailteach bho Torino a tha ann an Juventus. 'S e "Juventus" am facal Laideann airson "Ògalachd". 'S e Juventus an sgioba is buadhaicheal ann an eachdraidh ball-coise Eadailteach agus 's iad aon de na sgiobannan is motha agus beartach anns an t-saoghal. Chaidh Juventus a stèidheachadh ann an 1897. Tha iad suidhichte ann an Turin agus 's e la Vecchia Signora, no an Sean Bhoireannach, am far-ainm aig an sgioba.
'S ann an Serie B a tha Juventus a cluich an-dràsta (seusan 2006/2007) ged a chrìochnaich iad anns a chiad àite ann an Serie A an-uiridh - chaidh an cuir sìos oir bha iad (còmhla ri Fiorentina, Lazio, A.C. Milan ) ciontach de choirbteachd.
Tha an sgioba air buaidh a dhèanamh air Serie A 28 turas agus an Coppa Italia 9 thurais. Tha Juventus air barrachd gheamannan a bhuannachadh na sgioba sam bi eile Eadailteach. Ann an Co-fharpaisean Eòrpach tha iad air trì Cupanan UEFA agus dà Chupa na Roinn Eòrpa a bhuannachadh.


text:
Brosnachadh Bhruis
S e fear de na laoidhean nàiseanta na h-Alba a tha ann am Brosnachadh Bhruis (Scots Wha Hae). Sgrìobh Raibeart Burns e anns a' bhliadhna 1793. 'S e An t-Urramach Aonghas Mac an t-Saoir a chuir a' Ghàidhlig seo air a' Bheurla Ghallta.
Rannan[deasaich | deasaich an tùs]
Threun', le Uallas, dh’fhuiling creuchd!
Nis iarraibh bàs am blàr nam beum,
'S le Bruis chaidh dàn’ gu àr nan euchd!
No buaidh gu treun san strì!
Seo latha chruais—an uair tha làth’ir!
Feuch feachd fo ’n cruaidh air cluan an àir!
A teachd le ’n uaill gu buaireas blàir!
A dhèanamh tràillean dhibh!
Có thig do’n strì neo-dhìleas, claon?
Có dhèanadh uaigh ach cluan an raoin?
Có strìochdadh sìos gu dìblidh faoin
Air cùl nan claon-fhear clì?
Có 'n càs an rìgh, a rìogh’chd ‘sa reachd,
Bheir beum nan geur-lann treun an gleachd,
Gu buaidh am blàr, no bàs ‘na bheachd,
An gaisgeach leanadh mi
Ar truaighe 's teinn, ar n-ainneirt chruaidh,
'S ar sliochd an sàs nan tràillibh truagh’;
O’ r cuislibh tràight’ air sgàth ar sluaigh,
Thig saorsa bhuan le sìth
Biodh uaibhrich sleucht’ fo ’r beuma bàis;
Fear ainneirt dh’eug ‘nuair ghèillead nàmh,
Tha saorsa fhéin am beum ur làmh
'Nis buaidh no bàs san strì.
Nochd tionndadh Gàidhlig eile air an òran seo anns a' chiad iris de Mac-Talla; Cèitean 28, 1892; agus 's ann a thog iadsan e bhon Chasket ged a bha e gun ainm. Tha e air ainmeachadh anns an iris seo de Mhac-Talla, gun deach tionndadh Gàidhlig eile dheth a dhèanamh le An t-Urramach A. MacGillEathain Sinclair.[1]
" S c o t s Wha Hae." Ann An Gàidhlig
Albannaich a chaill ur fuil
Fo'n laoch Uallas is fo Bhrus,
Fàilt' do shuain ur bàis an-diugh,
No do bhuidhinn strì.
Feuch an latha, seo an uair, Faicibh gnùis a bhlàir fo ghruaim,
Feachd righ Èideard teachd le uaill,
'S geimhlean cruaidhe dhuinn.
Cò bhiodh iudasach sa chath,
Cò 'n uaigh gealtair a bhiodh taisgt',
Cò a bhiodh na thraill fo smachd,
Teich gu grad 's na till.
Co as leth tir aird an fhraoich,
Thàirneas claidheamh treun na saors',
Le 'n fhearr bas na gèill' do h-aon,
Thig do'n raon leam fhèin.
Le gach truaighe fuaight' ri' daors',
Le cuing thruaillidh cloinn ar gaoil,
Dòirteamaid ar fuil na taom,
Ach sàr shaor bidh sinn.
Sgriosaibh na Sr-foirnidh dhan,
Tuitidh aintighearna 's gach nàmh,
Anns gach beum tha saors' an aigh,
Buaidh no bas biodh leinn!
Tionndadh eile air a nochd ann am Mac-Talla, Iuchar 16, 1892. Rinneadh le fear no tè à Àrasaig e ann an 1892.
(Eadar-theangaichte o 'n Bheurla.)
"Fheachd Alba, thug le Uallas buaidh,
'S tric fo Bhrus bha 'n cogadh cruaidh,
Fàilte dhuibh gu fois na h-uaigh,
No gu buaidh is sìth.
Seo an latha—an uair seo tha,
Feuch fo'n cruaidh a-nuas mar sgail,
Feachd na h-uaill fo Ionbhar dan,
Dhèanamh thràillean dinn.
Cò na shlaightear, feallta, fuar?
Cò na ghealtair dh'iarradh uaigh?
Cò na thraill fo shail luchd-fuath?
Clis bi bhuam fhir-chlith.
Co as leth a Thìr, sa Coir
Thàirneas stàillinn chruaidh na dhorn?
Buaidh an aird, no bas le glòir!
Lean a dheòin do Righ.
Air ar bruid fo shluagh neo-chaomh,
Air bhur n' al an sas san daors,
Tràighidh sinn ar fuil 's an raon,
Bheir sinn saors' d' ar linn.
Sìos na coimhich bhorb gur bas!
'Streath gun iochd - gach ceann thig bhàin,
Saorsa thig an lorg gach stràic.
Buaidh no- bas ma'n till.
S. A. Arasaig, 1892.


text:
Geàrrloch
'S e baile air a’ Ghàidhealtachd a tha ann an Geàrrloch (Beurla: Gairloch). Tha am baile suidhichte air bruach Loch Gheàrrloch air taobh an iar-tuath Alba.'S e seo na co-chomharran aige: 57° 42′ 0″Tuath agus 5° 40′ 0″ Iar.
Tha roinn turasachd as t-samhradh gu math cudtromach airson a’ bhaile. Tha raon-goilf, taigh-tasgaidh beag, taighean-òsta agus Ionad Choimhearsnachd ann. Tha an stèisean as faisge aige ann an Achadh na Sine.
Tha Rèidio dà Locha, an stèisean rèidio as lugha ann an Alba, suidhichte ann an Geàrrloch.
Chaidh am bàrd Uilleam Ros a thìodhlacadh an ann Geàrrloch. B’ e am "Bàrd Geàrrloch" am far-ainm a bha air. Rugadh e air an Eilean Sgitheanach ach bhuineadh teaghlach a mhathair às an Sgìre Gheàrrloch. Ghluais an teaghlach aige gu Geàrrloch far an robh e na mhaighstir-sgoile. Bha e ainmeil airson na h-òran aige, gu h-àraid bhàrdachd romansach.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NG 802 768


text:
Ceist mun Finlaggan
- 22 Am Faoilleach 2013
Nochd gearan nach eil an MV Finlaggan freagarrach son na seirbheis eadar Ùige, Loch nam Madadh agus an Tairbeart.
Tha am bàta air an t-slighe an-dràsta agus an soitheach àbhaisteach, MV Hebrides, ga cleachdadh ann an sgìrean eile fhad 's a bhios obair ga dèanamh air bàtaichean eile.
Bha na h-uidhir de thursan ann nach do sheòl am Finlaggan.
"Tha duilgheadasdan ann bho thòisich i leis a' chlàr-ama - tha e air a bhith doirbh dhi cumail ris," thuirt fear de chomhairlichean Uibhist a Tuath, Ùisdean Robasdan, a tha cuideachd na Iar-Chathraiche air Comataidh Còmhdhail Chomhairle nan Eilean Siar.
"Làidir"
"Chaidh na beachdan seo a chur gu math làidir thuca (Caledonian Mac a' Bhriuthainn) as t-samhradh
"Tha sinne a' call, tha mi a' creidsinn, an aiseig as fheàrr a th' aig Caledonian Mac a' Bhriuthainn (MV Hebrides) agus bha i uabhasach cinnteach ann an droch shìde.
"Tha sinn air falbh bhon aiseag as fheàrr gu tè nach eil buileach cho math.
"Tha sinn toilichte gu leòr nam biodh an Finlaggan againn nuair a bhiodh an Hebrides a-staigh son obair-càiridh, ach an còrr den ùine b'fheàrr leinn an Hebrides a bhith againn fad an t-siubhail," thuirt e.
Iomairt
Thuirt Mgr Robasdan gun dèan a' choimhearsnachd iomairt gus nach tèid an Hebrides a chur air slighe eile air an ath-gheamhradh.
Chaidh Caledonian Mac a' Bhriuthainn às àicheadh nach eil am Finlaggan freagarrach.
Dh'innis a' chompanaidh gur aithne dhaibh gun robh trioblaidean teicniceach ann leis a' Finlaggan nuair a thòisich i air an t-slighe agus gu bheil iad duilich mu dheidhinn sin, ach gu bheil iad air na trioblaidean a chur ceart.
A rèir Chal Mac 's e gu sìmplidh droch shìde - a bhiodh na dùbhlan do bhàta sam bith - a chuir stad air seiribheisean bhon uair sin.
Thuirt iad nach gabh iad ri càineadh sam bith mun cho-dhùnadh gus am Finlaggan a chur air an t-slighe, is gur e co-dhùnadh a ghabh iad gus an t-seirbheis as fheàrr a th' ann a thoirt seachad do choimhearsnachdan iomallach.


text:
Blàr Chùil Lodair
Chaidh Blàr Chùil Lodair a chur air 16 an Giblean 1746.
Blàr a thachair anns a' bhliadhna 1746 eadar an arm Seumasach fon phrionnsa Teàrlach Eideard Stiùbhairt ("an t-Agarach Òg") agus an t-arm le Righ Deòrsa, no le taigh Rìoghail Hanobhair (ris an canar "arm nan dìlseach), fo Dhiùc Cumberland, mac a b'òige an rìgh. Bha Gàidheil air gach taobh ach 'siad a bh' anns a' chuid a bu motha dhen arm Seumasach; agus eadar 1/3 gu 2/3 dhen arm Dìlseach cuideachd. Chaidh an latha air na Seumasaich ged a rinn iad sabaid treun agus lean sin gu droch dhìol air na Gàidheil, air feadh na Gàidhealtachd.
Tha Cùil Lodair air mòinteach Dhruim Athaisidh, mu thrì mìle an ear air baile Inbhir Nis. B' e seo am blàr mu dheireadh a chaidh a chur air talamh Bhreatainn.
Carson a thachair am blàr seo? Bha am Prionnsa Teàrlach Eideard Stiùbhairt (no am Prionnsa Bòidheach, mar a chanadh an fheadhainn a bha ga leantainn) a' feuchainn ri crùn a shinnsirean fhaighinn air ais.
Bha Teàrlach a' smaoineachadh gur esan an t-oighre dligheach agus gur ann aigesan a bu chòir dhan chrùn a bhith 's chan ann aig duine de theaghlach Hanòbhair.
Bha na daoine ris an canar na Seumasaich dhen aon bheachd. Is ann air sgàth sin a thachair gach ceannairc eadar 1715 agus 1745.
Is ann ann am muinntir na h-Alba agus gu h-àraidh anns na Gaidheil a bha Teàrlach a' cur earbsa. Dh'fhàg e an Fhraing ann am bàta cogaidh agus nuair a ràinig e Alba, 's ann ann an Eirisgeigh a thàinig e air tìr an toiseach.
An dèidh sin ràinig e Loch nan Uamh eadar Mùideart agus Arasaig. Nuair a dh'èirich cuid dhe na cinn-feadhna Gaidhealach còmhla ris, rinn e a shlighe gu deas gus an do ràinig e Darbaidh.
Cha b' urrainn dha a dhol na b' fhaide na sin agus thàinig air tilleadh gu tuath gus an do ràinig e Inbhir Nis.
Bha Diùc Uilleam ga leantainn fad na h-ùine agus choinnich an t-Arm Dearg agus arm nan Seumasach ri chèile air raon Chùil Lodair, mu astar chòig mìle bho Inbhir Nis.
Cha robh a dhol às aig an dà arm a-nis ach a dhol a shabaid. Bha na Seumasaich sgìth agus glè lag air sgàth cion-bidhe agus cion-cadail.
Cha robh ach mu chòig mìle saighdear ann an arm nan Seumasach. Bha mu naoi mìle saighdear a bha cleachdte ri sabaid aig Diùc Cumberland.
Nan robh Teàrlach air arm gu lèir a chruinneachadh bhiodh co-dhiù uimhir de shaighdearan aige 's a bh' aig an Diùc.
Ach nuair a ràinig na Gaidheil Inbhir Nis, chaidh feadhainn aca air feadh na dùthcha a dh'iarraidh bidhe agus a dh'fhaicinn an teaghlaichean. Cuideachd, chaidh feadhainn aca a chur tuath, gu Siorramachd Rois is Gallaibh, a shabaid ri feachdan an riaghaltais a bha an-sin fo chommand a' Mhorair Loudoun. Mar sin, bha arm a' phrionnsa air a lagachadh.
Ach chuir Teàrlach roimhe a dhol an aghaidh an Airm Dheirg leis na bha aige de shaighdearan, fiù 's ged a chuir na h-oifigearan aige an aghaidh a dhol a shabaid bho nach robh an t-arm ann an cor math. Ach cha ghabhadh Teàrlach rin cuid comhairle.
Bha iadsan a' smaoineachadh (agus bha iad ceart) nach robh mòinteach Chùil Lodair freagarrach dha na Gaidheil agus thuirt iad gum biodh e na b' fheàrr teiche na b' fhaide gu tuath far am faigheadh iad talamh agus cothrom sabaid ris an robh na Gaidheil cleachdte.
Chomhairlich iad dha dàil a chur anns a' bhlàr, ach chan èisteadh Teàrlach riutha.
Chaidh na cinnidhean Gaidhealach a chuir an òrdugh mar a leanas:
A' chiad sreath: Na Camshronaich, Fir Athail, Stiùbhartaich na h-Apann, na Frisealaich, Clann an Tòisich, Clann Lachlainn, Rèisimeid Iain Ruaidh Stiùbhairt, Clann Fhearchair, Clann Illeathain, Clann Raghnaill, na Siosalaich, Clann Dòmhnaill, Fir na Ceapaich agus Ghlinne Garadh.
An dàra sreath; Morair Ogilbhidh agus a dhaoine, Morair Luthais Gòrdan agus a dhaoine, Gòrdanach Ghlinne Buichead agus a dhaoine, Diùc Pheairt agus a dhaoine.
Bha an eachdraidh (am beagan a bh' ann dhiubh) air cùlaibh nan sreathan. Bha am Morair Seòras Moireach air ceann na ciad sreatha agus Morair Dhrumainn air ceann na dara sreatha.
Cha deach urram na làimhe deise a thoirt do Chloinn Dòmhnaill, mar a b' àbhaist bho àm Blàr Allt a' Bhonnaich (1314) agus ghabh iad gu dona e. Sheas iad gun an claidheamhan a tharraing.
Tha seanchaidhean ag ràdh gun tuirt Fear na Ceapaich, an uair a chunnaic e na Dòmhnallaich a' fàgail an raoin, "A Dhia nan gràs, an do thrèig clann mo chinnidh mi?"
An uair a bha an dà arm a' tighinn faisg air a chèile, thàinig fras gharbh clachan-meallain bhon ear-thuath dìreach an aodainn nan Gaidheal, agus ged a dh'fheuch iad ri taobh an fhuaraidh fhaighinn air an arm dhearg, cha do rinn iad a' chùis air an sin.
Thòisich am blàr air gach taobh le fras pheileirean bho na gunnachan mòra. Sgrog na Gaidheil am bonaidean mar a b' àbhaist agus ruith iad an aghaidh nan saighdearan dearga.
Ach rinn gunnachan arm Rìgh Deòrsa milleadh uabhasach. Sheall na Gaidheil cho treun 's a bha iad le biodag is claidheamh.
Cha do mhair am blàr ach mu thrì chairteal na h-uarach. Fhuair an t-arm dearg a' bhuaidh agus theich arm a' Phrionnsa, a h-uile fear a' dèanamh air a shon fhèin.
Bha Teàrlach na fhògarrach; thàinig gach dòchas a bh' aige gu neoni.
Cha deach fhaighinn a-mach le cinnt a-riamh an àireamh a chaidh a mharbhadh air raon Chùil Lodair.
Tha daoine fiosrach a' dèanamh a-mach gun do chaill na Gaidheil, eadar na bha air an droch leòn agus na bha marbh, mu dhà cheud deug (1200) agus nach do chaill an t-arm dearg ach mu thrì ceud gu leth (350).
"Ann an dùthaich nam mòrbheann Tha uabhas is caoidh! Luchd nam boineid 's nam breacan Chan fhaicear a-chaoidh; Na fir ùra bu trèine, Nach gèilleadh 's iad beò, Air monadh Chùil Lodair, Gun phlosg is gun deò." Bha na rinn an t-arm dearg an dèidh a' bhlàir anabarrach brùideil. Chaidh rudan uabhasach a dhèanamh le òrdugh Diùc Uilleim. Air sgàth sin, thug na h-Albannaich "am Feòladair" air mar fhar-ainm, agus bu mhath an airidh.
Is iomadh Gaidheal gaisgeil a bha na laighe leòinte an dèidh a' bhlàir a chaill a bheatha le brùidealachd nan Sasannach. Gheibh sinn cunntas air an seo bho eachdraidh na h-Alba agus gu deimhinne tha e sgreataidh ri leughadh.
An uair a bha an laoch ainmeil ud, Iain Ruadh Stiùbhart fo chàrn, rinn e òran tiamhaidh air latha Chùil Lodair, agus 's e seo a thuirt e mu Dhiùc Uilleam:
"'S gum bi Uilleam mac Dheòrs; Mar chraoibh gun duilleach fo leòn, Gun fhreumh, gun mheangan, gun mheòran gèige. Gu ma lom bhios a leac, Gun bhean, gun bhràthair, gun mhac, Gun fhuaim clàrsaich, gun lasair chèire." Tha luchd-eachdraidh ag ràdh gun deach am mallachd seo a choileanadh mus do bhàsaich e.
Chaidh iomadh blàr a chur ann an Alba a bha na b' fhuiltiche na Blàr Chùil Lodair, ach cha deach gin a chur a-riamh, mura b' e Blàr Allt a' Bhonnaich (1314) ris an robh uiread an urra.
Bha am Prionnsa bochd a-nis fon choill, agus air a ruagadh air feadh an àite. Chaidh deich mìle fichead punnd Sasannach a ghealltainn do dhuine sam bith a bhrathadh e, ach bha na Gaidheil cho dìleas dha agus cha do bhrath duine e. Chan eil eisimpleir air dìlseachd coltach ri seo ann an eachdraidh an t-saoghail.
Tuilleadh Leughaidh[deasaich | deasaich an tùs]
- Mac Choinnich, Iain, Eachdraidh a' Phrionnsa, no Bliadhna Theàrlaich, Thornton agus Collie (Dùn Èideann, 1845 - agus iomadach tionndadh às a dhèidh)


text:
Poynt broie
Y poynt broie jeh stoo, ta shen y tempreilys t'eh caghlaa veih ushlagh gys gas feiy'n ushlagh ooilley. Ta'n poynt broie croghey er y vroo. Myr s'yrjey yn broo, s'yrjey yn point-broie. (Myr s'yrjey yn broo, smoo doillee da ny co-vreneenyn scapail veih my cheilley.) Ec broo aeragh cliaghtagh (76cm Hg), she 100°C poynt broie ushtey. Agh my ta'n broo aeragh corrym rish 152cm Hg, she 120°C poynt broie ushtey.
Oddagh poynt broie ushtey ve cho injil as 80°C er mullagh slieau - veagh eh doillee bee y choagyrey ayns shen.