text:
Eilean Uaine Thiriodh: Beatha, Òrain agus Ceòl Ethel NicChaluim
Specifications
- Author(s): Margaret Bennett
- Publisher: Grace Note Publications
- ISBN: 978-1-907676-49-9
- Paperback Price: 15.00
Description
THE BOOK: Eilean Uaine Thiriodh: Beatha,Beatha, Òrain agus Ceòl Ethel NicChaluim
Ethel NicChaluim
Ann an 1942 chaidh Ethel NicChaluim a ghluasad à taigh dhilleachdan ann an Glaschu a dh’Eilean Thiriodh far an do dh’fhàs i fileanta sa Ghàidhlig agus far an do shùigh i pailteas dualchais. Chaidh an ceòl agus an t-seinn a bh’ innte gu nàdarra a bhrosnachadh, agus rinn i ceòl agus òrain ann an Gàidhlig is ann am Beurla.
Ged a bhios luchd-ciùil ainmeil a’ cluich nam pìosan aice, cha deach an obair thùsail aice fhoillseachadh no a chur fo chòraichean. ’S e eachdraidh a beatha, a tha inntinneach agus drùidhteach, cuide ris na h-òrain agus ris a’ cheòl aice, cuspair leabhair agus CD, a tha cuideachd ag amas air taic a chur ris a’ Ghàidhlig agus cuideachadh le bhith a’ gleidheadh dualchas na Gàidhlig ann an ceòl is ann an òrain.
Ethel MacCallum
A wartime evacuee from a Glasgow orphanage, Ethel MacCallum was brought up on the Isle of Tiree, where she learnt Gaelic and developed her natural gifts of music and song. Her poignant and evocative life-story emerges through her musical compositions, with songs in both Gaelic and English.
CONTENTS/ CLÀR-INNSE
Preface / Ro-Radh
Acknowledgements / Buidheachas
Introduction / Facal-toisich
Ethel / Ethel 0
Evacuation / A’ gluasad
A new Home / Dachaigh ùr
Growing up in Tiree / Ag èirigh suas ann an Tiriodh
Inveraray / Inbhir Aora
The Next Ferry to Tiree / An Ath Aiseag a Thiriodh
A taste of Home / Blas na Dachaigh
THE SONGS, TUNES & STORIES
01. Mi Nam Shuidhe aig an Teine
02. Eilean Ì
03. Air Madainn Diardaoin
04. Banrighinn a’ Chuain
05. An Cridhe Tùrsach
06. Cogadh Mòr Na Roinn Eòrpa
07. Gus am Bris an Là
08. Inveraray Loch Fyne
09. My Highland Home
10. Catrìona Òg an Òr Fhuilt Bhuidhe
11. Stàball Bhetlèheim
12. Catherine Anne MacCallum’s Wedding March
13. Our Broken Dreams
14. Leaving Shira Glen
15. Colorado Wedding
16. Goirtean Dòmhnaill
17. Eilean mo Mhiann
18. Seòl an Iùbhrach
19. Eilean Uaine Thiriodh
Audio Resources for Teaching and Learning
CD: Home to Argyll with Ethel MacCallum
References


c: text/html

text:
CARMINA GADELICA
Ortha nan Gaidheal
RUNE OF THE 'MUTHAIRN'
- Thou King of the moon
- Thou King of the sun,
- Thou King of the planets,
- Thou King of the stars,
- Thou King of the globe,
- Thou King of the sky,
- Oh! lovely Thy countenance,
- Thou beauteous Beam.
- Two loops of silk
- Down by thy limbs,
- Smooth-skinned;
- Yellow jeweIs
- And a handful
- Out of every stock of them.
Niall MacFhionnlaigh, A' Chiste Ghàidhlig, a chuir na teacsaichean seo gu léir bho Carmina Gadelica air an làrach-lìn aig Sabhal Mór Ostaig ann an 1995
2001-04-08 CPD

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
LEARNGAELIC WITH AN LÀ LEARNGAELIC LEIS AN LÀ
- Gaelic text Teacsa Gàidhlig
- English text Teacsa Beurla
- Gaelic & English text Teacsa Gàidhlig & Beurla
- Vocabulary Briathrachas
Taisbeanadh mu chlò Phòrt na Skye (28/06/2013)
[Innes Rothach - Preseantair] A’ fuireach san Eilean Sgitheanach. An cuala sibh a-riamh mu chlò Phòrt na Skye? Chan eil e cho cliùiteach ri Clò na Hearadh, ach ‘s iad Hearaich agus Leòdhasaich a thàinig a dh’ fhuireach ann an sgìre Mhinginis dhan Eilean a thug leotha na beartan agus na sgilean airson fhighe. Fad na seachdain-sa, tha taisbeanadh air a bhith ag innse na h-eachdraidh sin. Mar a tha Eilidh NicLeòid ag aithris.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Bha suas air deich air fhichead beart a’ dèanamh clò ann an Minginis aig aon àm. An-diugh, cha mhòr ceud bliadhna on a thàinig luchd-tuineachaidh à Leòdhas agus Na Hearadh. Chan eil gin dhiubh sin air fhàgail.
[Danaidh MacLeòid] Bha beart againne, tè dhe na beartan mòra, ‘s e beart mhòr a bh’innte. Bha dà sheòrs’ anns an àite; beart bheag agus beart mhòr. Ach ‘s e beart mhòr a bh’ againne. Agus bhithinn-sa mi fhìn ag obair oirre nuair a bha mi timcheall air ceithir bliadhn’ deug no còig bliadhn’ deug, no mar sin.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Ged a chaidh an clò Sgitheanach a reic ri luchd-tadhail Rìoghail, cha do mhair an gnìomhachas ach mu fhichead bliadhna. An-diugh ged-thà, tha beartan a-rithist rin cluinntinn sa sgìre.
[Jenny Duffill] We realised that there had been a really thriving tweed industry. And we felt that it hadn’t really been recognised and lots of local people didn’t even know that there had been an industry, particularly people who had moved into the area.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Bho thrusadh nan caorach, rùsgadh, càrdadh, snìomh agus fighe, chan e a-mhàin Eachdraidh a’ gnìomhachais a tha ga thaisbeanadh, ach gach ìre ann a bhith ag ullachadh pìos clò.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Tha an ad seo a’ samhlachadh feallsanachd an taisbeanaidh, chaidh a dèanamh gu tur anns an sgìre seo bhon uan gun bheart agus tha dòchas as ùr ann gun gabh barrachd dhaoine ùidh anns na seann sgilean.
[Jenny Duffill] I think I’d like people to appreciate just how much skill there was around. So we felt if we could put something together to tie in the original tweed industry with the renewed interest and give people an opportunity to see what had been going on and also to have a go at spinning and weaving as well.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Tron t-seachdain, bidh, suas ri seachd ceud duine air an taisbeanadh fhaicinn agus cothrom fhaighinn air na cùird. Agus a’ coileanadh amas an fheadhainn air a chùlaibh; gu faigh clò Phort na Skye an aithne air a bheil e airidh.
[Danaidh MacLeòid] Tha an aon rud a tha seo a’ dèanamh, tha e a’ toirt seo thuca ag innse dhaibh gun do thachair seo, ach bidh fhios aca a-nise, an fheadhainn a bhios ann an seo, agus bha tòrr den cloinn timcheall agus bidh fhios aca a-nis dè bha a’ tachairt o chionn ùine mhòr air ais.
[Eilidh NicLeòid – Neach-aithris] Eilidh NicLeòid, BBC An Là, Minginis.
An exhibition about Port na Skye tweed
[Innes Munro - Presenter] Staying in Skye. Have you ever heard of Port na Skye tweed? It is not as well-known as Harris Tweed, but it people from Harris and Lewis who came to stay in the Minginish area of the island took with them their looms and their skills with them for weaving. All this week, an exhibition will tell of that history. As Eilidh MacLeod reports.
[Eilidh MacLeod – Reporter] There was up to thirty looms making tweed in Minginish at one time. Today, more than 100 years have passed since the setters came from Lewis and Harris. There is not one single one left.
[Danny MacLeod] We had a loom, one of the big looms, it was a big loom. There were two types in the area, a wee loom and a big loom. But we had a big loom. And I would work on it myself when I was about fourteen, or fifteen, or thereabouts.
[Eilidh MacLeod – Reporter] Although the Skye tweed was sold to Royal visitors, the industry only lasted for twenty years. Today, though, looms can again be heard in the area.
[Jenny Duffill] We realised that there had been a really thriving tweed industry. And we felt that it hadn’t really been recognised and lots of local people didn’t even know that there had been an industry, particularly people who had moved into the area.
[Eilidh MacLeod – Reporter] From rounding up the sheep, shearing, carding, spinning and weaving, it is not only the history of the industry that is being exhibited, but each stage in preparing the tweed.
[Eilidh MacLeod – Reporter] This hat symbolises the philosophy, it was made completely in this area from the lamb to the tweed and there is new hope that more people take an interest in the old skills.
[Jenny Duffill] I think I’d like people to appreciate just how much skill there was around. So we felt if we could put something together to tie in the original tweed industry with the renewed interest and give people an opportunity to see what had been going on and also to have a go at spinning and weaving as well.
[Eilidh MacLeod – Reporter] Through the week, up to seven hundred people will come to see the exhibition and a chance to see the crafts. And to fulfil the aim of those behind it; for the Port na Skye tweed to get the recognition it deserves.
[Danny MacLeod] The one thing that this does, it tells people that this happened and they will know now, the ones who are here now, and there were lots of children about and they will know now about what happened a long time ago.
[Eilidh MacLeod – Reporter] Eilidh MacLeod, BBC An Là, Minginish.
Taisbeanadh mu chlò Phòrt na Skye
(An exhibition about Port na Skye tweed)
CuideachadhHow to use this site
Tha Learn Gaelic le An Là ag amas air luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a tha, le beagan misneachd, deiseil airson ceum air adhart a ghabhail. Tha an t-susbaint freagarrach dhan h-uile neach-ionnsachaidh, ach bidh e nas cuideachaile do dhaoine a tha seachad air an ìre Tòiseachaidh.Learn Gaelic with An Là is aimed at learners who have already gained some confidence in Gaelic and want to take their learning to the next level. The material is suitable for all learners, but those who have progressed beyond the Beginner level will find this section particularly useful.
Bidh sinn a’ cur sgeulachdan bhon phrògram BBC An Là beò gach seachdain, le tar-sgrìobhadh Gàidhlig is eadar-theangachadh Beurla. Bidh dath an teacsa ag atharrachadh nuair a thèid facal a chluich. ‘S urrainnear cliogadh air facal sònraichte agus cluichidh am bhidio bhon sin a-mach. Dh’fhaodadh gum biodh seo cuideachail dha luchd-ionnsachaidh airson fuaimneachadh a dhearbhadh. Stories from the BBC ALBA Gaelic news programme "An Là" are uploaded on a weekly basis, with a Gaelic transcript and an English translation. As each Gaelic word is spoken, the accompanying text changes colour. Individual words can be selected with a simple click and the video will play from that point onwards. Learners may find this useful for checking pronunciation.
Bidh gach paragraf Gàidhlig a’ gluasad ri linn na h-aithris, ach faodar cuideachd na bàraichean-sgrolaidh a ghluasad gu earrann shònraichte den aithris.Each Gaelic paragraph automatically scrolls in conjunction with the news report, but the manual scrolling bars can also be used to move the text to a particular section of the report.
Chithear an tar-sgrìobhadh Gàidhlig anns a’ chiad dol a-mach. Ach, gheibhear eadar-theangachadh Beurla den tar-sgrìobhadh le bhith a’ taghadh Beurla no Gàidhlig agus Beurla.The Gaelic transcript is shown by default. However, you can see a translation of the transcript by selecting the English or Gaelic and English tabs.
Tha briathrachas cuideachd ri fhaotainn, le faidhlichean fuaim Gàidhlig na chois. Tha a’ bhriathrachas air a thaghadh bhon aithris fhèin, le measgachadh leithid ainmean-àite, briathrachas naidheachd, gnathasan-cainnt is abairtean. Key vocabulary is also provided, with accompanying Gaelic audio. This is a selected from the vocabulary contained in the news report and may include a selection of place names, news terminology, useful colloquialisms and phrases.
Tha luchd-leasachaidh an làraich a’ moladh gun tèid am brabhsair-lìn as ùire a chleachdadh airson an t-susbaint seo fhaicinn. Am measg nam brabhsairean ùra (saor an-asgaidh) as urrainnear a chleachdadh, tha Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer agus Safari.The developers of the site recommend that an up-to-date web browser is used to ensure the content displays to its optimum. Suitable browsers (which are free to use) include the latest versions of Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer and Safari.
Gheibhear an làraich seo air tablaidean is fònaichean-làimhe ach, a chionn ‘s gur e bhidiothan làn-sgrion a-mhàin a sheallas iPhone, bithear a’ cluich faidhle-fuaim seach bhidio.The site should work on mobile devices, but since iPhones will only show video full-screen and hide the transcript, we play an audio file instead of the video.
Credits
This site uses technology from jPlayer and Mozilla Popcorn, and builds on an idea and code developed by Mark Boas and associates at Happyworm.
All videos used are courtesy of BBC An Là and the British Broadcasting Corporation, who retain all rights to them.
Site design and coding by Sealgar Ltd.
Video, audio and transcripts provided by bbc.co.uk/alba.


text:
Fagail Bhornais Lyrics
Lyrics:
Gur mi bha gorach a fagail Bhornais
An t-aite is boidhche leam tha fo'n ghrein
Ged tha clach ri faotainn is geugan fraoich ann
Tha talamh maoth ann is e farsainn reidh
A chruit is breagha air an dealraich grian ann
Is loch an iasgar 's i shios fo ceann
Am breac cho lionmhor a dol dh'an lion ann
'S gach gne de dh'eunlaith mu'n chladach thall
Gur ann Di Domhnaich a dh'fhag mi Bornais
Bha mi'nntinn bronach 's mi sileadh dheur
Mi fhin 's mo phaisdean cuir cul ri'r n-ardaich
Far am faighte tamh agus cadal reidh
'Sann tha mi'n drasda ag iomall fasaich
'S tha m'inntinn craiteach 's cha dean e feum
Gur bochd an saoghal mar ni e caochladh
'S tha mis na m'onar an seo leam fhein
Gur sinn bhiodh sunndach aig am bliadhn' ura
A deanamh sugradh le na gilean og
Mi fhin 'smo chairdean gu cridheil baidheil
Ag ol deoch shlainteachan dhaoin' tha coir
'S an eilean uasal gu'n teas gu'n fhuachd ann
Ach gaoth a tuath nach dean coire mhor
Gu'n caidlinn suaineach an lagan luachrach
Gu's an duisginn suas anns a mhaduinn oig
Ceud soraidh slan leis an eilean aluinn
Far an d'fhuair mi m'arach 'nuair a bha mi og
Bidh crodh is caoirich air feadh na'n raointean
Air bheagan saoithair do dhaoin' tha beo
Bi biadh is aodach gu paillt ann daonnan
Gur sona daoin a bhitheas ann ri'm beo
Se a bhith riasladh 'sa choille fhiadhaich
Far bheil a ghrian 'si a losgadh m'fheoil


text:
LEARNGAELIC WITH AN LÀ LEARNGAELIC LEIS AN LÀ
- Gaelic text Teacsa Gàidhlig
- English text Teacsa Beurla
- Gaelic & English text Teacsa Gàidhlig & Beurla
- Vocabulary Briathrachas
Dragh mu Oifis a’ Phuist ann an Creag Goraidh (01/05/2013)
[Iain MacIlleathain - Preseantair] Sin freagairt mun teine agus an spòrs fhathast ri thighinn air An Là. Ron sin, ged-tà, tha ceist air èirigh mu na tha an dàn dha seirbheis Oifis a’ Phuist ann an Creag Goraidh ann am Beinn na Fadhla. Tha an fheadhainn a tha ruith na seirbheis an-dràsta, Dàibhidh agus Evelyn Thorington airson an dreuchdan a leigeil dhiubh. Ach tha e air fàilneachadh orra chun an seo, an gnìomhachas a tha ceangailte ris an t-seirbheis a reic. Cunnart ann a-nis gun tèid an oifis phuist a chall agus gum bi aig muinntir na sgìre ri astar a dhol airson fhaighinn. Ag aithris à Uibhist, Shona NicDhòmhnaill.
[Shona NicDhòmhnaill – Neach-aithris] Tha David agus Evelyn Thorington a tha a’ ruith seirbheis oifis a’ phuist ann an Creag Goraidh airson an dreuchd a leigeil dhiubh. Ach tha trioblaid aca aonta fhaighinn bho Oifis a’ Phuist an t-seirbheis a stèidheachadh ann an àiteigin eile anns an sgìre. Tha bùth a tha mu mhìle bhuapa deònach an t-seirbheis a ghabhail, ach gu ruige seo tha ceannardan Oifis a’ Phuist air sin a dhiùltadh. Seo Dolly Hoggs bho Lovats.
[Dolly Hoggs] ‘S e am Post Office fhèin a thàinig thugainne airson a ghabhail agus thuirt sinne gun gabhaidh a chionn ‘s chan eil sinn airson an leithid seo a chall ann an seo idir. Agus lìon sinn na forms, rinn sinn a h-uile sìon ‘s an ath rud, agus an uair sin fhuair sinn brath gun robh e air stad, nach robh sinn ga fhaighinn idir gun robh sinn ro fhada air falbh bhon post office a bha a’ dùnadh.
[Shona NicDhòmhnaill – Neach-aithris] Ma dhùineas Oifis a’ Phuist ann an seo ann an Creag Goraidh, tha na goireasan làn-ùine as fhaisge an uair sin còrr is sia mìle gu tuath ann am Baile a’ Mhanaich, no faisg air fichead mìle gu deas ann an Dalabrog.
[Shona NicDhòmhnaill – Neach-aithris] Tha an oifis air a cleachdadh aig gu leòr a th’ air an rathad a dh’ obair agus i fosgladh tràth. Tha i faisg air grunn gnìomhachasan, taighean-òsta agus sgoiltean, mar sin, chan eil David agus Evelyn airson an oifis a chur bhuapa gus am bi iad cinnteach gum bi an t-seirbheis seo ri fhaotainn faisg air làimh ’s tha iad ag aithneachadh cho riatanach ‘s a tha seirbheis làn-ùine do dh’ iomadach duine agus air gnìomhachas a leithid Hebridean Jewellery mar a dh’innse Màiri-Anna NicDhòmhnaill.
[Màiri-Anna NicDhòmhnaill] Bhiodh e gu math duilich dhuinne nan dùineadh Post Office Creag Goraidh a thaobh, dh’ fheumamaid a dhol a Bhaile a’ Mhanaich, ‘s e an ath Phost Office as fhaisge dhuinne, so bheireadh sin uair an uaireadair do dhuine sam bith dhan luchd-obrach a dhol ann.
[Shona NicDhòmhnaill – Neach-aithris] Tha Lovats air athchuinge a chur air dòigh agus tha iad ag amas air taic na coimhearsnachd fhaighinn gus ìmpidh a chur air Oifis a’ Phuist, a thuirt gu bheil iad fhathast a’ sanasachadh na h-Oifis mar chothrom gnìomhachais agus gu bheil iad an dòchas rèiteachadh fhaighinn air a’ chùis. Shona NicDhòmhnaill, BBC An Là, Uibhist.
Concern about the Post Office in Creagorry
[Iain MacLean - Presenter] That’s the answer about the fire and the sports still to come on An Là. Before then, though, a question has arisen about the destiny in Creagorry in Benbecula. The people who run the service, David and Evelyn Thorington want to retire. But, they have failed to sell the connected business up to now. There is a danger now that the post office will be lost and the people of the area will have to travel a distance. Reporting from Uist, here’s Shona Macdonald.
[Shona Macdonald – Reporter] David and Evelyn Thorington who run the post office service in Creagorry want to leave their jobs. But, they are having difficulty getting consent from the Post Office to base the service in another place in the area. A shop about one mile away from them are willing to take the service, but up to now, the post office have refused. Here’s Dolly Hoggs from Lovats
[Dolly Hoggs] The Post Office came to us to take it and we said that we would take it as we don’t want to lose it. And we filled in the forms, we did everything and then we received notice that it was stopping, that we would not get it at all as we were too far away from the Post Office that was shutting down.
[Shona Macdonald – Reporter] If the Post Office closes in Creagorry, the full-time services closest would be over six miles north in Balivanich, or about twenty miles south in Daliburgh.
[Shona Macdonald – Reporter] The office is used by many on the road to work and it opens early. It is close to many businesses, hotels and schools, as such, David and Evelyn don’t want to give up the office until they are sure that this service is close by and they recognise how critical that the full-time service is to many people and to a business like Hebridean Jewellery, as Mary-Anne Macdonald told me.
[Mary-Anne Macdonald] It would be very sad if the Creagorry Post Office closed as we would have to go to Balivanich, that’s the next post office close to us, so it would take us an hour for someone, one of our employees to go.
[Shona Macdonald – Reporter] Lovats have set up a petition and they aim to get the community’s support to put pressure on the Post Office, who said that they are still advertising the Office as a business opportunity and they hope to settle the matter. Shona Macdonald, BBC An Là, Uist.
Dragh mu Oifis a’ Phuist ann an Creag Goraidh
(Concern about the Post Office in Creagorry)
CuideachadhHow to use this site
Tha Learn Gaelic le An Là ag amas air luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a tha, le beagan misneachd, deiseil airson ceum air adhart a ghabhail. Tha an t-susbaint freagarrach dhan h-uile neach-ionnsachaidh, ach bidh e nas cuideachaile do dhaoine a tha seachad air an ìre Tòiseachaidh.Learn Gaelic with An Là is aimed at learners who have already gained some confidence in Gaelic and want to take their learning to the next level. The material is suitable for all learners, but those who have progressed beyond the Beginner level will find this section particularly useful.
Bidh sinn a’ cur sgeulachdan bhon phrògram BBC An Là beò gach seachdain, le tar-sgrìobhadh Gàidhlig is eadar-theangachadh Beurla. Bidh dath an teacsa ag atharrachadh nuair a thèid facal a chluich. ‘S urrainnear cliogadh air facal sònraichte agus cluichidh am bhidio bhon sin a-mach. Dh’fhaodadh gum biodh seo cuideachail dha luchd-ionnsachaidh airson fuaimneachadh a dhearbhadh. Stories from the BBC ALBA Gaelic news programme "An Là" are uploaded on a weekly basis, with a Gaelic transcript and an English translation. As each Gaelic word is spoken, the accompanying text changes colour. Individual words can be selected with a simple click and the video will play from that point onwards. Learners may find this useful for checking pronunciation.
Bidh gach paragraf Gàidhlig a’ gluasad ri linn na h-aithris, ach faodar cuideachd na bàraichean-sgrolaidh a ghluasad gu earrann shònraichte den aithris.Each Gaelic paragraph automatically scrolls in conjunction with the news report, but the manual scrolling bars can also be used to move the text to a particular section of the report.
Chithear an tar-sgrìobhadh Gàidhlig anns a’ chiad dol a-mach. Ach, gheibhear eadar-theangachadh Beurla den tar-sgrìobhadh le bhith a’ taghadh Beurla no Gàidhlig agus Beurla.The Gaelic transcript is shown by default. However, you can see a translation of the transcript by selecting the English or Gaelic and English tabs.
Tha briathrachas cuideachd ri fhaotainn, le faidhlichean fuaim Gàidhlig na chois. Tha a’ bhriathrachas air a thaghadh bhon aithris fhèin, le measgachadh leithid ainmean-àite, briathrachas naidheachd, gnathasan-cainnt is abairtean. Key vocabulary is also provided, with accompanying Gaelic audio. This is a selected from the vocabulary contained in the news report and may include a selection of place names, news terminology, useful colloquialisms and phrases.
Tha luchd-leasachaidh an làraich a’ moladh gun tèid am brabhsair-lìn as ùire a chleachdadh airson an t-susbaint seo fhaicinn. Am measg nam brabhsairean ùra (saor an-asgaidh) as urrainnear a chleachdadh, tha Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer agus Safari.The developers of the site recommend that an up-to-date web browser is used to ensure the content displays to its optimum. Suitable browsers (which are free to use) include the latest versions of Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer and Safari.
Gheibhear an làraich seo air tablaidean is fònaichean-làimhe ach, a chionn ‘s gur e bhidiothan làn-sgrion a-mhàin a sheallas iPhone, bithear a’ cluich faidhle-fuaim seach bhidio.The site should work on mobile devices, but since iPhones will only show video full-screen and hide the transcript, we play an audio file instead of the video.
Credits
This site uses technology from jPlayer and Mozilla Popcorn, and builds on an idea and code developed by Mark Boas and associates at Happyworm.
All videos used are courtesy of BBC An Là and the British Broadcasting Corporation, who retain all rights to them.
Site design and coding by Sealgar Ltd.
Video, audio and transcripts provided by bbc.co.uk/alba.


text:
Cur-ris is toirt air falbh às aonais àireamhair
Thairis air an t-sreath tha Magaidh Matamataig a' stiùireadh sgoilearan gus na sgilean obair-cinn matamataigeach aca a leasachadh. Anns a' phrògram seo tha i air chuairt aig an soirceas agus 's e amas an teagaisg a bhith a' cur-ris agus a' toirt air falbh àireamh aon fhigear bho àireamh dà fhigear. Tha i cuideachd a' toirt cothrom feuchainn air clàr nan trì uiread.
Ann an suidheachadh aotram agus tlachdmhòr, tha i a' stiùireadh nan sgoilearan gu bhith ag obair còmhla, ag obair an aghaidh a chèile agus an aghaidh a' ghleoca.
Tha na prògraman air an dealbh gus taic a thoirt do chlann òga a tha ag obair a dh'ionnsaigh a' chiad agus an dara h-ìre (toiseach na h-ìre) den Churraicealam airson Sàr-mhathais. Tha na ceistean 's nam freagairtean a tha anns a' phrògram rim faighinn anns na notaichean tidseir, agus tha iad sin rim faighinn aig bbc.co.uk/foghlam.


text:
Fèisean nan Gàidheal
Ceistean bitheanta mun Phoileasaidh Gàidhlig
1. Carson a tha Poileasaidh Gàidhlig aig Fèisean nan Gàidheal?
Tha a’ Ghàidhlig aig cridhe obair nam Fèisean agus tha pàirt den taic-airgid a gheibh sinn air a thoirt seachad mu choinneimh leasachadh na Gàidhlig. Tha feum air Poileasaidh Gàidhlig gus dèanamh cinnteach gum bi fios aig gach neach fa leth is buidheann a tha an sàs ann an obair Fèisean nan Gàidheal cho cudromach agus a tha cleachdadh na Gàidhlig anns gach pàirt der n-obair, agus sin a’ gabhail a-staigh na Fèisean, agus an luchd-teagaisg a bhios a’ teagasg aca. Bheir Fèisean nan Gàidheal comhairle is taic do dh’Fhèisean a thaobh mar a bu chòir dhaibh am Poileasaidh a choileanadh, ach bu chòir cuimhneachadh gu bheil am Poileasaidh seo a’ buntainn ri gach meur der n-obair, a’ gabhail a-staigh Fèisean, clasaichean air an ruith leis na Fèisean agus obair co-cheangailte ri Iomairt Ciùil na h-Òigridh sna sgoiltean. Gheibhear am poileasaidh aig làmh dheas na duilleig seo, cho math ri goireas le faclan agus abairtean.
2. Carson a tha e cudromach gun tig piseach air cleachdadh na Gàidhlig aig na Fèisean?
Bha taic làidir dhan Ghàidhlig riamh na bun-stèidh do dh’iomairt nam Fèisean agus chan eil sinn ag iarraidh gun caill sinn sin on as i a’ Ghàidhlig a tha a’ dèanamh eadar-dhealachadh eadar na Fèisean agus prògraman oideachaidh eile airson ceòl traidiseanta.
Tha Plana Nàiseanta na Gàidhlig ùr airson 2012-2017 a’ cur cuideam air a bhith leudachadh nan cothroman gus Gàidhlig a chleachdadh agus a’ leudachadh àireamh luchd-labhairt na Gàidhlig. Tha còrr is 20,000 duine òg is inbheach bho air feadh na dùthcha an sàs sa phrògram obrach aig FnG gach bliadhna agus sin a’ ciallachadh gun urrainn dhuinne cuideachadh ann an dòighean gu math sònraichte le bhith coileanadh cuid de na h-amasan aig Riaghaltas na h-Alba is Bòrd na Gàidhlig sa Phlana. Thèid aig FnG cur gu mòr ris an iomairt gus an àireamh luchd-labhairt a leudachadh le bhith trèanadh luchd-teagaisg ann an Gàidhlig – agus iadsan a’ gabhail nan clasaichean – gus am bi e comasach dhaibh barrachd Gàidhlig a chleachdadh agus iad a’ teagasg na h-òigridh.
3. Dè thachras mura cuir Fèis am Poileasaidh Gàidhlig an gnìomh?
Bidh an aon inbhe aig a’ Phoileasaidh Ghàidhlig agus a th’ aig poileasaidhean eile againn agus feumar a chur an gnìomh. Dìreach mar nach fhaodadh Fèis gun bhith a’ toirt an aire dha ar Poileasaidhean airson Dìon Chloinne is Feumalachdan Taice a Bharrachd, bhite a’ bristeadh chumhachan maoineachaidh mura tugte an aire dha ar Poileasaidh Gàidhlig agus ma dh’fhaodte gun deigheadh maoineachadh a chumail air ais agus gum biodh cunnart ann nach fhaighte maoineachadh san àm ri teachd.
Ge-tà, tha sinn ag iarraidh obair còmhla ri Fèisean feuch am bi e furasta dhaibh am Poileasaidh seo a choileanadh agus ’s e an dòigh as fhasa dhaibh sin a dhèanamh luchd-teagaisg fhastadh a tha an dà chuid fileanta sa Ghàidhlig, no a’ dèanamh oidhirp an cànan ionnsachadh. Chan eil sinn an dùil Fèisean a pheanasachadh sa chiad dol-a-mach, thoradh bheir e ùine am Poileasaidh seo a chur an gnìomh, ach thathar an dùil gun gabh gach Fèis ris agus gun coilean iad am Poileasaidh, agus gheibh iad comhairle is taic gus sin a dhèanamh. Cumaidh sinn sùil air cur an gnìomh a’ phoileasaidh agus ’s iad na Fèisean nach eil a’ dèanamh oidhirp ghnìomhach gus a choileanadh mar as trice a bhios a’ bristeadh a’ Phoileasaidh agus nan cumhachan maoineachaidh.
4. Dè na dleastanasan a th’ aig Fèisean nan Gàidheal ann a bhith a’ lìbhrigeadh oideachadh Gàidhlig do luchd-teagaisg?
Rinn Fèisean nan Gàidheal rannsachadh air comasan Gàidhlig luchd-teagaisg nam Fèisean. Bho thoraidhean an rannsachaidh sin, fhuair sin dealbh nas fheàrr air na comasan Gàidhlig aca.
Sgrìobh sinn chun a h-uile neach-teagaisg san stòr-dàta againn ag iarraidh orra beachdachadh air diofar chùrsaichean is bùthan-obrach a tha freagarrach do na comasan eadar-dhealaichte aca agus am fear as freagarraiche do na comasan aca a roghnachadh. Cuideachd fhuair sinn beagan maoineachaidh leis an urrainn dhuinn taic-airgid a thabhann dhaibh tro sgeama thabhartasan airson na feadhna a tha a’ faighinn oideachadh ann an Gàidhlig.
5. Dè na dleastanasan a th’ aig Fèisean ann a bhith a’ lìbhrigeadh oideachadh Gàidhlig do luchd-teagaisg?
Chan eil sinn an dùil gun cuir Fèisean cothroman oideachaidh air dòigh do luchd-teagaisg; ’s ann an urra ri Fèisean nan Gàidheal is an luchd-teagaisg a tha sin.
Tha sinn an dùil gun toir Fèisean ainmean an luchd-teagaisg dhuinn co-dhiù mìos mus tachair an Fhèis aca. Nì sin cinnteach gum bi dearbhadh pearsanta dligheach aca agus gu bheil iad air oideachadh fhaighinn, no a’ faighinn oideachadh, ann an Gàidhlig gus am bi comas bunaiteach aca sa chànan mura h-eil iad siùbhlach innte a-cheana. Mura h-eil iad air oideachadh Gàidhlig fhaighinn, nì FnG nas urrainn dhuinn gus dèanamh cinnteach gu bheil iad uidheamaichte gus teagasg aig na Fèisean.
6. Dè dh’fheumas luchd-teagaisg a dhèanamh gus dèanamh cinnteach gu bheil comas bunaiteach aca sa Ghàidhlig?
Feumaidh luchd-teagaisg coimhead air gach roghainn a th’ aca gus Gàidhlig ionnsachadh agus an tè a tha iomchaidh dhaibhsan a roghnachadh. Feumaidh iad innse do FnG mun adhartas aca gus an tèid a chlàradh san stòr-dàta againn.
7. Dè th’ ann an ‘comas bunaiteach’ sa Ghàidhlig?
Tha FnG den bheachd gu bheil ‘comas bunaiteach’ a’ ciallachadh:
- Faclan is abairtean bunaiteach a chleachdar gus fàilte a chur air sgoilearan gu clas
- Faclan is abairtean a chleachdar gus daoine a chur an aithne a chèile nuair a tha iad a’ coinneachadh
- Beagan fhaclan is abairtean a ghabhas a chleachdadh ann an teagasg, mar ‘a’ cunntadh a-steach’ agus ‘cluich no seinn sin a-rithist’ is mar sin air adhart, agus an comas ainmean òrain is puirt Ghàidhlig fhuaimneachadh gun a bhith a’ cleachdadh eadar-theangachadh Beurla
- An comas pìosan ciùil a chur an aithne luchd-èisteachd no clas ann an dòigh shìmplidh
- Eòlas coitcheann air cor na Gàidhlig ann an Alba agus cho cudromach agus a tha i do na Fèisean.
Ged a tha comasan cudromach, ’s e as cudromaiche gun cleachd daoine an cànan. Tha sinn an dòchas gun coimhead luchd-teagaisg air cur an gnìomh a’ Phoileasaidh seo mar chothrom airson beagan spòrs, agus cothrom piseach a thoirt air na sgilean aca aig an aon àm. Tha sinn a’ mothachadh dha mar nach eil Gàidhlig aig a’ mhòr-chuid den chloinn a tha a’ dol gu Fèisean, agus nach eil iad ann am foghlam Gàidhlig. Chan eil Fèisean ann airson Gàidhlig a theagasg do chloinn, ach tha fhios againn gu bheil e a’ còrdadh ri clann a bhith a’ cluinntinn is ag ionnsachadh Gàidhlig an lùib beagan spòrs agus gur ann nas fheàrr a tha na Fèisean a’ còrdadh riutha mar thoradh air.
8. Dè thachras ma tha sinn ag iarraidh neach-teagaisg a chleachdadh nach d’fhuair oideachadh?
Ma tha Fèisean ag iarraidh luchd-teagaisg a chleachdadh aig nach eil Gàidhlig feumaidh iad innse dhuinn cho luath ’s as urrainn agus co-dhiù mìos ron Fhèis aca. Nì sinn cinnteach an uair sin gum faigh an luchd-teagaisg sin comhairle is taic gus am faigh iad comas sa Ghàidhlig a cheadaicheas dhaibh a bhith a’ teagasg aig an Fhèis.
Ma dh’fheumar iarraidh air neach-teagaisg a thighinn a-staigh aig a’ mhionaid mu dheireadh, mar eisimpleir gum b’ fheudar do neach-teagaisg eile tarraing a-mach no tha neach-teagaisg eile a dhìth air sgàth àireamhan òigridh, tha sinn an dùil gun dèan Fèisean an dìcheall gus neach-teagaisg a lorg le comas sa Ghàidhlig. Mura gabh sin a dhèanamh, tha sinn an dùil gun innis Fèisean dhuinn mun t-suidheachadh agus cuidichidh sinn le bhith a’ lorg luchd-teagaisg iomchaidh a thèid nan àite.
9. Dè thachras nuair nach eil ùidh aig an neach-teagaisg ann a bhith ag ionnsachadh Gàidhlig?
Mura h-eil ùidh aig neach-teagaisg ann a bhith ag ionnsachadh Gàidhlig chan urrainn dhaibh teagasg aig Fèis. Tha a’ Ghàidhlig aig cridhe obair nam Fèisean agus feumaidh sinn a-nis gluasad bho bhith a’ cur a’ chànain air adhart gu bhith ga cleachdadh. Tha luchd-teagaisg a’ faighinn pàigheadh airson teagasg aig na Fèisean. Agus tha pàirt den airgead a gheibh na Fèisean a’ tighinn bho luchd-maoineachaidh a tha ag iarraidh air FnG Gàidhlig a chur air adhart agus a chleachdadh. Bu chòir gun smaoinich luchd-teagaisg air a’ Ghàidhlig mar sgil riatanach leis an urrainn dhaibh obair fhaighinn aig na Fèisean.
10. Nach e leth-bhreith a th’ ann a bhith a’ fastadh dìreach daoine a tha a’ bruidhinn Gàidhlig?
Chan e. Tha beachd laghail ann a tha ag ràdh nuair a tha comas sa Ghàidhlig riatanach gus amasan an luchd-fhastaidh a choileanadh, nach eil e mì-laghail no a’ dèanamh leth-bhreith a bhith a’ fastadh dìreach daoine leis a’ chomas sin. Cha b’ urrainn dhut cuideigin fhastadh gun an trèanadh ceart gus teagasg ann an sgoil. Feumaidh trèanadh a bhith aig tidsear Gàidhlig gus a bhith ag obair ann an clasaichean Gàidhlig ann an sgoil. B’ iad bun-amasan FnG riamh a bhith a’ cur air adhart agus a’ leasachadh cànan, ceòl is dualchas nan Gàidheal. Mar bhuidhinn tha sinn den bheachd gur e an dòigh as fheàrr an fheallsanachd seo thoirt gu buil, gum feum a h-uile neach – air am pàigheadh no saor-thoileach – co-dhiù beagan den chànan ionnsachadh. Ach tha seo gu sònraichte cudromach nuair a thig e gu clasaichean agus an luchd-teagaisg a tha gan gabhail.
11. Chan eil ùine agam Gàidhlig ionnsachadh seach gu bheil mi cho trang a’ teagasg. Dè nì mi?
Tha grunn math roghainnean ann a tha sùbailte gus Gàidhlig ionnsachadh, a’ gabhail a-staigh clasaichean aig diofar amannan air feadh an latha, air an oidhche agus aig an deireadh-sheachdain. Bidh FnG cuideachd a’ ruith làithean Gàidhlig ann an diofar sgìrean air feadh na h-Alba, agus thathar an dòchas gun ruig sinn air gach duine a tha feumach air oideachadh tro na diofar chothroman. Chan eil sinn ag iarraidh air luchd-teagaisg an ùine obrach aca, a tha prìseil, a chaitheamh gus Gàidhlig ionnsachadh, agus bhitheamaid ro thoilichte taic-airgid a thoirt don fheadhainn a tha feumach air taic. Ach tha sinn den bheachd gum bu chòir do luchd-teagaisg smaoineachadh air a’ chothrom a bheir oideachadh sa Ghàidhlig dhaibh gus cur ris na sgilean a th’ aca agus air nas urrainn dhaibh cosnadh air a sgàth, agus gu dearbh air an obair a gheibh iad bho Fhèisean is FnG.
12. Tha Gàidhlig agam mu thràth. Am feum mi dad a dhèanamh?
Chan fheum daoine a tha fileanta sa Ghàidhlig oideachadh fhaighinn, ach ma dh’fhaodte gum bu thoil leotha a’ cheist a chur, a bheil am briathrachas co-cheangailte ri diofar ionnstramaidean ciùil is seinn aca, agus mura h-eil, ciamar a b’ urrainn dhaibh sin ionnsachadh.
13. Chan eil a’ chomataidh againn ag aontachadh leis a’ Phoileasaidh Ghàidhlig. Am faod sinn bruidhinn ri cuideigin mu dheidhinn?
Bu chòir dhuibh bruidhinn ris an Oifigear Leasachaidh agaibh sa chiad dol-a-mach. Chaidh am poileasaidh a chruthachadh às dèidh co-chomhairle le riochdairean bho gach buidheann iomchaidh agus fhuair e aonta bho Bhòrd Stiùiridh FnG ann an 2009. Thèid sùil às ùr a thoirt air ann an 2012-13 nuair a tha dùil ann gun tèid a neartachadh a-rithist.
14. Mar neach-teagaisg chan eil mi ag aontachadh leis a’ Phoileasaidh. Cò ris am bu chòir dhomh bruidhinn mu dheidhinn?
Bu chòir dhut bruidhinn ri Calum Ailig Mac a’ Mhaoilein, Manaidsear Leasachaidh FnG, air 01463 225454 (calum@feisean.org) no Art MacCarmaig, Stiùiriche FnG, air 01478 613355 (arthur@feisean.org).


text:
- TIOTAL
- Dr Iain Inglis Nicol
- EXTERNAL ID
- AB_INVTOWNHOUSE07_04
- ÀITE
- Inbhir Nis
- DEIT
- 1849
- LINN
- 1840an
- CRUTHADAIR
- Robert Innes
- NEACH-FIOSRACHAIDH
- Am Baile
- AITHNEACHADH MAOINE
- 379
- KEYWORDS
- Taigh Baile Inbhir Nis
dealbhan-neach
lighichea
pròbhaistean
Raibeart Innes
Taigh a' Bhuic
Uilleam Inglis
Campfield
Ladies Walk, àiteachas
clò
Muileann an Tuilm, cholera
Tha an dealbh seo de Dhr. Iain Inglis Nicol, le Raibeart Innes à Dùn Èideann, ann am Prìomh Thalla Taigh Baile Inbhir Nis. Chaidh an dealbh a thoirt dhan bhaile anns an t-Samhain 1849.
Rugadh Iain Nicol ann an Taigh a' Bhuic faisg air a' Mhanachainn ann an 1788. Fhuair e ionnsachadh obrach le Dr McUalraig ann an Inbhir Nis ach chuir e crìoch air fhoghlam proifeiseanta ann an Lunnainn. Fhuair e ceum M.D. bho Oilthigh Tubingen anns a' Ghearmailt. Thill e a dh'obair mar dhotair ann an Inbhir Nis ann an 1812.
Bha ùidh aig an Dr. Nicol ann an gnothaichean na comhairle agus bha e na phròbhaist bho 1840 gu 1843. Bha e ag obair gu cruaidh gu sònraichte airson piseach a thoirt air siostam glainneid agus òtrachais a' bhaile.
Bha fear de shinnsearan, Uilleam Inglis, air a bhith na phròbhaist roimhe bho 1797 gu 1800.
Rannsaich an Dr. Nicol ceimigeachd agus àiteachas. Bha a thuathanas aig Campfield tric air a chleachdadh airson deuchainnean àitich agus deuchainnean air pòran. Chan eil Campfield ann a-nis idir ach 's e an sgìre dhen bhile anns a bheil Ladies Walk. Fhuair e muileann beag fiodha mar dhìleab cuideachd, Muileann an Tuilm, air bruaichean Abhainn Nis. Rinn e gnothachas a bha a' fàilligeadh soirbheachail, 's e a' cur thogalaichean agus innleachdan ùra an sàs. Bha siostam cruthachaidh a bha gu math na b' fheàr a' dèanamh deagh aodach.
Dh'eug Dr Nicol le cholera, a fhuair e an uair a bha e aig aon dhe na h-euslaintich aige, ann an 1849


text:
Mod o fuil deirg bes, dentar siroip na uiola & ní is mo do siroip in fuimitir. Mod o linn ruad doniter h-i .i. cuir ni is mó do siroip na uiola ann, & ní is lugha do siroip in fuimetir, oir is coitcenna siroip in fuimetir indtu ar aon: & uair ánd {folio 42b} is tiugh na siroipi sin & is decuir a n-ol. Masedh dentur in deoch so da ndilegad .i. gab sugh samhaid, ae abha, & simsoga, lan duirn de gach ni; & 4r puint do sugh fuimetir; & blath borraitse & sal cuach, ros, dragma de gach ni; & ceathruma co leit do siucra, & 4 dfigeduibh tirma, & dentur siroip dibh & gnathaig & dilegid aú t-adbur, ce mad o fuil deirg no linn ruad bes.
p.314


text:
Tha e coltach gu robh bàl Nollaig air a chumail le daoin’-uaisle Uibhist a Deas air 25 Dùbhlachd 1872, ’s dòcha ann an Taigh Mór Àisgeirnis. An cupall a bha a’ fuireachd anns an taigh, bha iad air ùr thighinn dhan eilean a’s t-samhradh: fear Seumas Drever á Arcaibh a bha a-nis ag obair mar bhàillidh na h-oighreachd, eadar Beinn na Faghla agus Barraigh, agus a bhean. Gu mì-fhortanach, chan eil sinn buileach cinnteach fhathast gu dé a b’ ainm dhi. Choisinn Drever deagh chliù bho na h-eileanaich, gu h-àraid an taca ris a’ bhàillidh roimhe, William Birnie a bha ’na chùis-ghràin aig móran de’n tuath.
Am measg muinntir Uibhist a thàinig air chéilidh orra, math dh’ fhaoidte le aon sùil air ‘preusant’ Nollaig bho’n fhear-taighe, bha boireannach bochd á Staoidhligearraidh air an robh Catrìona Nic an Tòisich. Rinn ise òran beag dha na Drevers, a-réir coltais an ìre mhath ás a seasamh – air uaireannan tha briathran, ciall, agus meadrachd a’ dol tarsainn air a chéile – air fonn ‘Càit’ an caidil an rìbhinn a-nochd?’ Bha Alasdair MacGilleMhìcheil an làthair aig a’ bhàl cuideachd, agus sgrìobh e sìos na facail. Feumaidh gu robh e airson na rannan eadar-theangachadh dhan chupall as déidh làimh – ach faodaidh teagamh a bhith againn an robh e buileach cho fosgailte ’s a bha a’ bhana-bhàrd fhéin mu bhòidhchead Bhean-Phòsda Drever. Dh’ fhaodadh e bhith nach robh nòsan na sean bhàrdachd mòlaidh a’ freagairt air modhalachd linn Bhictòria!
A-réir Alasdair: ‘The bard is 40 y[ea]rs and at poetry all that time & she is greatly oblig[ed] to Mrs Dre[ver] for her munificence & kindness’. Tha seo car àraid: ann an da-rìribh, tha e coltach gu robh Catrìona Nic an Toisich a’ teannadh ri 70 bliadhna a dh’ aois aig an àm – chan eil fhios nach robh i a’ tarraing ás a’ ghàidsear air an oidhch’. Co-dhiù, thill Alasdair air ais thuice ann an 1875, agus chruinnich e bhuaipe grunn òrthachan a chaidh a chlò-bhualadh ann an Carmina Gadelica, leabhar far a bheil e a’ cuimhneachadh oirre mar chuideigin aig an robh ‘much occult lore’.
Fàilte dhuibh a chòmhlain thàinig
Faisg a chòmhnaidh:
Mr Drever ’s fhir na mara,
’S an leadaidh àlainn còmhl’ riutha.
’S tric a thug mi treis ’am thàmh
’S a chuir mi dàin an òrdan,
’S gun dèan mi fear do dhan lànail [i.e. lànan]
Òg a tha air pòsadh.
’S nuair ràinig mise taigh a’ bhàla
Far an robh pàirt dha m’ sheòrsa,
Bha’n còmhlan uasal air an ùrlar
’G ùmhlachadh dhan cheòl ann.
Ghléidh iad urram air na Gàidheil,
[?Gach] leadaidh is bean òg ann:
An cas siùbhlach ’s an ceum lùthmhor,
An troigh nach lùbadh feòirnean.
’S nuair a thàinig iad ás an ruidhle
O rinn iad m’ fheòraich
Dh’ fhaighnich iad gu ciùin ’s gu sìobhalt’
An gabhainn fhéin dhaibh òran.
Thuirt mi gur e mise nì siud
Fiosrach cinnteach eòlach.
A’ cheart mhion[aid] rinn mi sguir dheth
Shìn iad ginidh òir dhomh.
Ge brith chall a chuir siud orra
’S bu chuid[eachadh] dhomhs’ e
Gum bu làn a bhios an spòrs
’S gum bu pailt’ an stòras.
[?Tric sibh tarraing iall a chluaise
Toirt rud uaibh gach lò ás]
Gum bu sona saoghal réidh
Bhios sibh fhéin ’nur còmhlan.
’S gum fada bhios an Drever.
’Na bhàillidh aig Iain Gòrdan
A chuile taobh a nì e gluas’d
Beannachd nan uaislean ’na chòmhdhail.
’S ann mar ri beannachdan na tuath'
’S gun robh a’ bhuaidh r’a bheò dha.
O na bheachdnaich mi gu glan
Air do chéile pòsda,
Chan fhaca mi[se] fhéin ’s a bhàl
Leithid bean ur còdaich.
Fàinneachan òir air a meuran
’S deise an t-sìod’ an òrdan
Air a seang shlios fallainn
Gineil banail [slios] mar chanach mòintich.
Cìochan corrach air a brollach
’S broitseachan an òir oirr',
Muineal is gile na’n fhaoileann
No’n sneachd air taobh nam mór-bheann.
A dà ghruaidh cho dearg ris na caorainn
No gàradh chraobh nan ròsan,
A sùil[ean] meala fo’n chaol mhala
Cridhe glan gun mhórchuis.
’S buidh’ an Drever rinn a buannachd
’S e fhuair an stòras
Bean bhanail chiallach a ?dhearbhas
Fiosrachadh is còiread.
Chan iongnadh pròis bhith air a h-athair
’S air a càirdean móra
Bho chionn a’ mheas a ghléidh i dhaibh
O thàinig i air bhòidse.
An leadaidh uasal a bha leibh
Mo dhùrachd i bh’ air pòsadh
’S tha mìle beannachd a’ bhàird chuagaich
A-nis ’s gach uair r’a beò dhuibh.
A song composed by Catherine Mackintosh, Staoidhligearraidh, South Uist, to the wife – unfortunately, we don’t yet know her name – to the recently arrived James Drever, factor to the Long Island Estate, apparently when the young couple were holding a Christmas ball at Àisgeirnis House on 25 December 1872. The poem was preserved by Alexander Carmichael, who must have attended the ball with his wife (and his field notebook!) to be translated for the Drevers later. Carmichael’s translation may not have been so frank concerning Mrs Drever’s physical charms as the poetess, working in the traditional idiom of Gaelic panegyric.
Thanks to Ray Burnett and Angus Macmillan for their kind help and assistance.
Tagairtean
LS CW 106 fos.42–43v.
Ìomhaigh:
Taigh Àisgeirnis


text:
‘S e iomairt gu math fada a bh’ ann ach tha i gu bhith deiseil mu dheireadh thall – a bhith a’ siubhail air a h-uile rathad-iarainn ann an lìonra-rèile na h-Alba.
Tha mi air a dhol bho Inbhir Theòrsa/Inbhir Ùige gu Carlisle agus bho Mhalaig gu Obar Dheadhain agus dhan a h-uile àite eatarra cuideachd.
Chunnaic mi cuid de na seallaidhean as brèagha ann an Alba – mòinteach Raineach, beanntan Loch Abar is eile, cho math ri cuid nach robh buileach cho àlainn – Shotts, Bellshill 7c ach chòrd an turas air fead rium agus an-diugh, tha an t-slighe fhada agam gu bhith deiseil.
Tha mi a’ dèanamh an turais mu dheireadh air lìonra ScotRail nach d’rinn mi riamh roimhe – Tobar na Màthar gu Whifflet. Chan eil ann ach 2.5 mìle – beag ach brèagha?
Gus an latha a dhèanamh nas inntinniche, cuir mi romham spaoid a bhith agam air an Noddy (loidhne Chomar nan Allt) agus Meur-loidhne Allt an Fhuarain air an t-slighe dhachaidh gus dealbhan a thogail de na soidhnichean dà-chànanach ùra.
Cò ris a bha an turas coltach? Goirid ach math! Tha loidhne Tobar na Màthar gu Comar nan Allt a’ dol tro dhà ghàrradh rèile far a bheil tòrr locothan inntinneach rim faicinn. Aig taobh deas na loidhne, tha tòrr talamh fàs ann far am b’ àbhaist factaraidhean a bhith ann (taing Thatcher!). Rud beag nas fhaide a tuath, tha achaidhean àlainn ann.
Sin agad e, ma-thà, tha lìonra ScotRail deiseil.
Dè a-nis?
Tha rathad-iarainn no dhà eile air fhàgail an Alba nach eil nam pàirt den lìonra nàiseanta nach d’rinn mi fhathast – Rathad-iarainn Shrath Spè, Rathad-iarainn Bhreichin agus Rathad-iarainn Bhaile Chè is Bhaile nan Dubhach. Tha meanbh-rèile no dhà ann cuideachd: Pàirce Vogrie ann am Meadhain Lodainn agus Pàirce Agnew san t-Sròn Reamhair.
Alasdair


text:
Ann an Àite Nach Eil na Àite
Bиk ycлyrи’S ann o chionn fhada a bha e nam inntinn an sgeulachd seo a chur air mo bhlòg, ach tha mi gu math slaodach, a reir choltais. Sgriobh mi ann an 2004 e. Bhuannaich mi duais leis cuideachd – sgoilearachd gu cursa goirid aig Sabhal Mòr Ostaig – ann am Mòd puist ACGA. Ach tha mi a’ cur an-seo e air sgath’s gu bheil an sgeulachd inntinneach airson daoine aig a bheil uidh ann an eachdraidh nan Gàidheal anns na Stàitean Aonaichte. [English translation below]
Ann an Àite Nach Eil na Àite
le Rudy Ramsey
Rinn mi mòran rudan, na mo bheatha, a chur air bhioran mi — rudan mar càr-rèiseadh, aerobatics, marathons, taekwon-do. De na tachartasan a bu mhotha a chuir air bhioran mi? Uill, mar as trice, cha b’e na rudan sin idir, ach na laithean samhach, nuair a gheibhinn a-mach piosan ùr de dh’fiosrachadh ùidheal mu dheidhinn mo shinnsearan. Sin rud a chuireas air bhioran mi gu fìor! Innsidh mi dhuibh mu dheidhinn latha mar sin. ’S e sgeulachd fhiòr a th’ann mu dheidhinn mo shinnsearan fhìn agus cànain nan Gàidheal.
Tha ceistean air bhith agam air a’ chuspair seo còrr air fichead bliadhna. Mu dheireadh thall, lorg mi na freagairtean. Agus seo tòimhseachan dhuibh. Fhuair mi na freagairtean nuair a bha mi ann an àite nach eil na àite, ann an àm nach eil againne. Cait’ an romh mi?
’S e fear-sloinntearachd a th’annam – rannsaiche eachdraidh theaghaichean, gu fìor. Tha mòran shinnsearan agamsa a dh’imrich à Alba a dh’Eireann a Tuath, a dh’fhuirich an-sin fad ginealach, agus a rinn eilthireachd gu Carolina a Tuath às deidh sin. Sin slighe chumanta, air a bheil “Albannaich-Ulaidh”, ’s docha, no “Ulster Scots” ’sa Bheurla co-dhiù. Tha mu choig sloinnidhean deug anns a’ chraobh-ghinealaich agam a rinn imrich ’san aon doigh.
Tha aon teaghlach a rinn imrich mar sin anns a bheil ùidh shonraichte agam, leis an t-sloinneadh “Keahey” ’sna làithean seo, no “MacKeachey” no “MacGeachie” anns an t-seann dùthaich o chionn fhada. Dh’imrich iad à Alba a dh’Èireann a Tuath ron a’ bhliadhna 1749. Tha fios agam air sin oir gun d’rugadh an triuir mhac ann an Èirinn a Tuath anns a’ bhliadhna sin, no anns na trì no ceithir bliadhna às a dheidh. Tha amharas agam gun do dh’fhag iad Alba direach an dèidh Bliadhna Thearlaich, ach chan eil mi cinnteach fhathast.
Thainig iad a Charolina a Tuath, a reir aithris ann an 1767, ach ro àm Cogadh na Ceannairce co-dhiù. Dh’fhuirich iad cha mhòr 50 bliadhna ann am pairt albannach de Charolina a Tuath. Bha e daonnan a’ cur ionnadh orm an robh iad nan Gàidheil, agus ma bha, saoil? Dè cho fad ’sa mhair an cànan aca? Ach cha do smaoinich mi gun lorgainn a leithid de dh’fhiosrachadh gu brath.
Dh’fhàs an ùidh agam anns na ceistean seo na bu mhotha an dèidh dhomh fhìn tòiseachadh air Gàidhlig ionnsachadh, airson adhbharan nach robh ceangailte ri eachdraidh mo theaghlaich. A dh’aindeoin sin, cha d’fhuair mi na freagairtean gu luath.
Ach thainig, mu dheireadh thall, latha gu math sonraichte. Bha mi ann an àite nach eil na àite, ann an àm nach eil againne. Uill, bha mi air an eadar-lìon, co-dhiu — nì a th’anns a h-uile h-àite agus nach eil ann an àite sam bith. Agus bha mi ann an àm fada, fada ro na laithean seo. Bha mi a’ leughadh eachdraidh seann eaglais a bh’ann am Mississippi o chionn fhada. Agus ’s ann an-sin a bha iad — mo shinnsearan agus mo fhreagairtean.
Seo an eachdraidh. Anns a’ bhliadhna 1816, dh’imrich na triuir bràithrean Keahey à Carolina a Tuadh a Mhississippi. Cha b’urrainn dhaibh sin a dheanamh ron a-sin, air sgath ’s gu robh slàinte an athar ro bhochd airson a leithid de thuras. Ach choachail an athair, agus an deidh ùine ghoirid, dh’fhalbh an teaghlach gu leir airson am fortan a shireadh anns an stàit ùir sin. Bha na bràithrean nan seann bhodaich an-sin. Cha robh iad fhèin a’ fuireach ann an Alba riamh; chur iad seachad cha mhòr leth-cheud bliadhna anns an tìr seo. Am bitheadh facal sam bith de Ghàidhlig aca fhathast?
Uill, mar a thachair, stèidhich iad eaglais ùr ann am Mississippi — eaglais air an robh Philadelphus Presbyterian Church — ainm a bh’air seann eaglais ann an Carolina a Tuath, far an robh iad a’ fuireach. A-reir eachdraidh na h-eaglise ùr, chaidh a toiseachadh ann an taigh a bh’aig fear de mo shinnsearan. Agus b’e mo shinnsearan a bh’ann an ochdnar dhen aon duine deug a stèidhich an eaglais.
Ach seo an rud as cudromaiche dhomhsa: Chaidh Gàidhlig na h-Alba a chleachdach ann an coinneamhan nan luchd-stèidheachaidh. Bha geàrr-chunntas nan coinneamhan sgriobhte ann an Gàidhlig. Thog iad sgoil ùr cuideachd, an dèidh bliadhna no dhà. Agus an-siud, ann an siorrachd Wayne ann am Mississippi, ann am fìor thaobh a deas nan Stàitean Aonaichte, theagaisg iad a h-uile clas ann an Cànan nan Gàidheal. Agus lean sin fad iomadh bliadhna, gus an tainig daoine ùr aig nach robh Gàidhlig idir chun na siorrachd sin.
Cha b’urrain dhomh a’ bhith air freagairt na b’fheàrr fhaighinn do mo ceistean — no sin mo bheachd fhìn co-dhiu. Chan eil fhios ’am fhathast am bidh pàipearan ri’m faighinn bho làithean tràth na h-eaglaise. Ma bhios, bidh cothrom agamsa Gàidhlig a leughadh a bha air a sgriobhadh le mo shinnsearan fhìn — sinnsearan a bh’anns na Stàitean Aonaichte ron àm a bha a leithid ann. Ann an doigh, bha iadsan cuideachd ann an àite nach robh na àite — fhathast.
[Mar as àbhaist, cha cuiridh mi stuth dà-chananach na mo bhlòg Gàidhlig, ach tha an dà thionndadh agam mar tha, agus is docha gum bitheadh an tionndadh ’sa Bheurla cuideachail do fheudhainn.]
In a Place That’s Not a Place
by Rudy Ramsey
I’ve done many things in my life that I found exciting — things like sports-car racing, aerobatics, marathons, taekwon-do. Which events were the most exciting? Well, often, they weren’t these things at all, but quiet days when I discovered new pieces of interesting information about my ancestors. Now that’s exciting! I’ll tell you about a day like that. It’s a true story about my own ancestors and the language of the Gaels.
I had questions on this subject for more than twenty years. At long last, I found the answers. And here’s a riddle for you. I found the answers when I was in a place that’s not a place, in a time that’s not our own. Where was I?
I’m a genealogist — a family historian, really. I have a lot of ancestors who immigrated from Scotland to Northern Ireland, lived there for a generation, and then emigrated to North Carolina. It’s a common pattern, known as “Ulster Scots”. I have perhaps 15 surnames in my ancestral tree with this immigration pattern.
There’s one family like this which has a special interest for me, with the surname “Keahey” these days, or “MacKeachey” or “MacGeachie” in the old country long ago. They emigrated from Scotland to Northern Ireland before 1749. I know this because their three sons were born in Northern Ireland in that year, or the three or four years thereafter. I suspect that they left Scotland after the Jacobite Rebellion, but I’m not yet certain.
They came to North Carolina, reportedly in 1767, but in any case before the American Revolution. They lived nearly 50 years in a Scottish part of North Carolina. I always wondered whether they were Gàidhlig speakers, and if they were, I wondered how long they retained the language in America. But I didn’t think I would ever find such information.
My interest in these questions increased after I started learning Gàidhlig myself, for reasons unrelated to family history. Even so, I didn’t find the answers quickly.
But there came, at long last, a very special day. I was in a place that’s not a place, in a time that’s not our own. Well, I was on the internet, anyway — a thing that’s everywhere and nowhere at all. And I was in a time far, far away from the present. I was reading the history of an old church that was in Mississippi long ago. And there they were — my ancestors and my answers.
Here’s the history. In the year 1816, the three sons emigrated from North Carolina to Mississippi. This wasn’t possible for them before then, because their father’s health was too poor for such a trip. But their father died, and after a short while, the whole family left to seek their fortune in the new state. The sons were old men by then. They themselves had never lived in Scotland; they had spent nearly half a century in this country; would there have been any trace of Gàidhlig still with them?
Well, as it happened, they formed a new church in Mississippi — a church called the Philadelphus Presbyterian Church, the name of an old church in North Carolina, where they had lived. According to the history of the new church, it was created in the house of one of my ancestors. And eight of the eleven founding members were my own ancestors.
But here’s the most important thing to me: Scottish Gaelic was used in the founders’ meetings. The minutes of the meetings were written in Gàidhlig. They built a new school, too, after a year or two. And there, in Wayne County, in Mississippi, in the true deep south of the United States, every class was taught in the language of the Gaels. And that remained true for several years, until new people came to the area who spoke no Gàidhlig at all.
A better answer to my questions would not be possible — or that’s my opinion, anyway. I don’t know yet whether there are papers still surviving from the early days of the church. If so, I’ll have an opportunity to read Gàidhlig written by my own ancestors — ancestors who were in the United States before there was such a place. In a way, they, too, were in a place that wasn’t a place — yet.


text:
Rugadh mi tràth sna leth-cheudan ann an Dùn Phris – nach eil air a’ Ghàidhealtachd, ged a bha Gàidhlig ann là dhan robh an saoghal – agus thogadh mi an siud. Nuair a bha mi nam dheugaire, dh’fhàs mi gu math dèidheil air cultar na h-Alba: chan eil fhios ’am carson, ach fhad ’s a bha mo chomhaisean ag èisteachd ri ceòl pop, b’ fheàrr leamsa Archie Fisher agus Barbara Dickson (a bha fhathast a’ seinn nan càraid), The Boys of the Lough (le Dick Gaughan fhathast na bhall), agus Ewan MacColl’s Peggy Seeger.
Dh’fhàs mi eòlach cuideachd air ainm eile aig an àm sin – ainm aig a bheil cliù mòr fhathast: Hamish Henderson. Leugh mi gun d’ fhuair e iomadh òran mìorbhaileach bho sheinneadairean nach robh air a bhith ainmeil idir taobh a-muigh nan coimhearsnachdan aca – nam measg Jeannie Robertson agus Jimmy Macbeath. Bha mi air mo bheò-ghlacadh leotha, agus le daoine eile den leithid. B’ fheàrr leamsa èisteachd ri bodach ann an oisean an taigh-sheinnse na Mick Jagger no John Lennon – mas e òran math tradaiseanta Albannach a bha e a’ gabhail.
Fhad ’s a bha mi ag èisteachd ri stuth Albais mar sin, dh’èist mi cuideachd ri Dolina Maclennan agus Flora MacNeil – agus nan robh mi dèidheil air òrain Albais, ar leam gun robh òrain Ghàidhlig dìreach brèagha. Gu mì-fhortanach, cha robh a’ Ghàidhlig idir agam, agus mar sin ’s ann air na fuinn agus air na h-eadar-theangachaidhean a bha am beachd sin stèidhichte.
Ach bha mi an dòchas gun rachadh an suidheachadh seo atharrachadh nuair a chaidh mi a dh’oilthigh Dhùn Èideann ann an 1971: sa chiad bhliadhna agam, bha dà chùrsa ann a bha ainmichte agus riatanach; ach bha roghainn eile agam, agus thagh mi cùrsa ùr, a bha a’ tòiseachadh a’ bhliadhna ud – “Oral Literature and Popular Tradition 1”, ann an Sgoil Eòlais na h-Alba.
Sa chùrsa seo, rinn sinn sgrùdadh air òrain agus sgeulachdan Albais, agus air eadar-theangachaidhean de dh’òrain is sgeulachdan Gàidhlig. Agus thuirt iad gum biodh cothrom againn beagan Gàidhlig ionnsachadh, ann am “Beginners’ Gaelic”. Mar sin, thòisich mi sa chlas ud, ach gu mì-fhortanach aig aois 18 cha robh mi misneachail gu leòr mu dheidhinn nan clasaichean agam, agus às dèidh beagan sheachdainean dh’fhàg mi, is mi ag ràdh rium fhìn gun dèanainn tilleadh Gàidhlig là air choreigin eile.
San eadar-àm, chosg mi deichead no dhà nam neach-teagaisg agus lem theaghlach, ach ann an 1998 fhuair mi obair san Eilean Sgitheanach, agus chaidh mi a Shabhal Mòr Ostaig airson cùrsa ghoirid as t-samhradh. Thairis air na h-ath chòig bliadhna deug, rinn mi cùrsa an sin bho àm gu àm, le beàrnan mòra eatarra. Sna beàrnan ud, bhithinn a’ dìochuimhneachadh na bha mi air ionnsachadh!
Ach nuair a leig mi dhìom mo dhreuchd, thàinig cothrom eile – cothrom da-rìribh. Bha mo bhean fhathast ag obair, agus chan eil fhios ’am an robh i a’ smaointinn nach robh mi trang gu leòr; ach, co-dhiù no co-dheth, bha mi a’ teannadh dlùth ri là-breith sònraichte, agus ars ise, “’S e là-breith sònraichte a tha gu bhith agad am-bliadhna; bu toigh leam preusant sònraichte a cheannach dhut: am b’ fheàrr leat leum-bungee no bliadhna aig Sabhal Mòr Ostaig?” Cha robh agam ri smaoineachadh idir: chan eil mi math air àitichean àrda!
Mar sin, thòisich mi nam oileanach làn-ùine aig SMO san Lùnastal 2013. Bha tè sa chlas a bha 24, tè eile a bha 22, agus ’s e 17 no 18 a bha a h-uile duine eile. Agus mise – nam bhodach gruamach, nach robh a leth cho fileanta ’s a bha iadsan aig an robh foghlam tro mheadhan na Gàidhlig fad bhliadhnaichean. Tha cuimhne mhath aig mo mhnaoi dè an staid a bh’ ormsa sa chiad seachdain no dhà – aodann geal, mo cheann na bhrochan, is mi a’ smaoineachadh gun robh mi ann an suidheachadh gu tur ceàrr. Ach bha na h-òraidichean foighidneach agus cuideachail; bha na h-oileanaich òga taiceil agus brosnachail; agus mean air mhean, beag air bheag, rinn mi adhartas agus – aig deireadh na ciad bhliadhna, bhuannaich mi duais airson an adhartais sin.
Sa Chèitean seo chaidh, chuir mi crìoch air an treas bliadhna agam, le duais eile, mar Oileanach na Bliadhna. Tha tòrr agam fhathast ri ionnsachadh, ach tha mi làn toileachais gu bheil comasan agam nach robh agam roimhe. ’S toigh leam cultar nan Gàidheal – gu h-àraid an litreachas aca. Tha mi gu sònraichte dèidheil air bàrdachd, air an duilleig no ann an òran, agus tha i fada nas fheàrr sa chànan san deach a sgrìobhadh na tha i ann am fear gun deach a tionndadh. Tha mi an comain a h-uile duine a th’ air mo chuideachadh agus a th’ air mo bhrosnachadh. Agus an taca ri leum-bungee, a bhiodh seachad ann an diog no dhà, bheir a’ Ghàidhlig beairteas dhomh cho fad ’s a bhios mi beò.
O chionn 80 bliadhna – on Weekly Scotsman, 5 Sultain 1936
Le so tha mi ciallachadh dealachadh an spioraid ris a’ cholainn, agus bha na Gaidheil riamh iomaguineach m’ a thimchioll a chionn nach robh fios aca ro mhath ’dé a thachradh dhaibh an déidh an imrich mhór a dhèanamh. Tha iad mar sinn fhathasd – co dhiubh, mar is trice – agus tha iad ag amharc air a’ bhàs, chan ann mar theachdair sìth ach mar rìgh nan uabhas.
Tha sinn uile ealamh gu bhi ’g amharc tuillidh is fada romhainn a thaobh bàs is beatha. Ar leinn gur rud mì-nàdurra a bhi fàgail an t-saoghail agus a’ teannadh a staigh air beatha eile, ’dé air bith cho sona sa tha i air a riochdachadh dhuinn. Tha sinn a’ call misnich an uair a thig sinn aghaidh ri aghaidh ris a’ ghnothach so, ach cha ghabh e seachnadh agus feumaidh sinn dol ’na choinneamh. Cuin a thig an t-àm, chan eil fios aig neach, ach an uair a bhios e far comhair is dòcha nach bi e cho dona ’sa chuirear air. Dh’fhalbh na h-uiread de na bhuineadh dhuinn air an t-slighe so, agus cha chreid sinn gu’m bheil iad dad na’s miosa dheth na bha iad an uair bu leo an cuid de’n bheatha so tha sinne fhathasd a’ sealbhachadh.
Bha na Gàidheil a’ creidsinn gach nì dheth so, gidheadh, bha iad sònruichte gealtach roimh’n atharrachadh mhór. Tha e ceart do gach creutair a bhi fiamhach, sgàthach, ach tha mùthadh eadar sin agus a bhi beachachadh air daonnan agus ’ga chur an coimeas ri dol am mach á bith.
Gaelic guide for learners: Saying ‘could’ and ‘should’
Last week we explained how to say that someone can do something e.g. Is urrainn dhomh ruith ‘I can run’.
Bu (B’ before a vowel) is the conditional tense of Is and is used to say that you could do something. Examples: B’ urrainn dhomh ruith gu luath nuair a bha mi òg ‘I could run fast when I was young’; B’ urrainn do Mhòraig seinn ach tha i diùid ‘Morag could sing but she is shy’; B’ urrainn do na balaich coiseachd ach bheir mi lioft dhaibh ‘The boys could walk but I will give them a lift’.
Substituting Bu with Am bu and cha bu gives the question and negative forms, respectively. Am b’ urrainn dhuinn taigh ùr a thogail? ‘Could we build a new house?’; Cha b’ urrainn do Sheòras a h-uile rud ithe ‘George couldn’t eat everything’.
Bu with do and its prepositional pronouns are also involved in saying that someone should do something. Examples: Bu chòir do Thòmas fuireach an seo ‘Thomas should stay here’; Bu chòir dhut falbh ‘You should leave’; Am bu chòir do choin iasg ithe? ‘Should dogs eat fish?’; Cha bu chòir dhuibh teicheadh. ‘You shouldn’t run away’.
Sabhal Mòr Ostaig offers Gaelic learning opportunities at the College and by distance-learning. www.smo.uhi.ac.uk
Place name of the week: Weem - Uaimh/Baile a’ Chlachain
The name of the Parish of Weem (Doilweme in the fourteenth century ‘Dull of Weem’) is now in Gaelic Uaimh, simply meaning ‘cave’. The settlement of Weem itself was known in Scots as Kirktown of Weem and in Gaelic as Baile a’ Chlachain ‘the town of the graveyard’.
Overlooking Weem is Weem Rock or Creag Uaimhe. There is a local tradition of a cave in which the devil - in the form of a red-cloaked man - dwelt. The cave itself was known as Toll nan Trì Nigheanan ‘the cave of the three girls’, relating to a story in which three girls entered the cave, two of whom were never seen again. The cave was said to be connected to another cave several miles to the north-east. Elsewhere on Weem Rock is Creag an t-Seipeil ‘the rock of the chapel’ where Saint Cuthbert was said to have lived.
For more information on this name visit www.ainmean-aite.org


text:
Na Daoine agus an t-Eilean (Eachdraidh an Eilein)
Cinn-latha: 21/07/14 - 25/07/14
Cosgais: £250 (£175 do dh'oileanaich)
Neach-teagaisg: Tormod Dòmhnallach & Cailean MacGhilleathain
Clàraich an-dràsta!
Na Daoine agus an t-Eilean
Tha an t-Eilean Sgitheanach na àite beòthail agus feartach. Tha a chàileachd a’ tighinn bhon liuthad snàithlean a tha air a chruthachadh. Se prìomh rùin na Cùrsa seo, na h-eilmintean sin a mhìneachadh agus na tha iad air a thoirt dhuinn a thomhas. Tha e na amas aig a’ Chùrsa na dorsan fhosgladh dha na seòmraichean anns a bheil muinntir an Eilein a’ tàmh agus às an do dh’fhàs an cultar agus an comann sòisealta. Tha mar a tha an sluagh sin air an t-Eilean a chruthachadh na nì co-thoinnte mum bì sinn airson ionnsachadh bho dhaoine a tha air a bhi a’ tuineachadh san Eilein airson iomadh bliadhna. Ma dh’fhaoidte gum faiceadh sgoilear na streafain sin a th’air a bhi air an toinneamh còmhla mar ar càbal, ar ròp, ar snàithlean agus ar snàth, mar nithean a tha airidh air sgrùdadh a bheireamaid fada nas doimhne na na rudan a chì an t-sùil. Agus, ‘s ann air sàillaibh gu bheil iadsan a bhios a’ lìbhrigeadh na Cùrsa ùr-ghnàthaichte seo air beachdachadh mu dhualchas nan Sgiathanach, agus mum beul-aithris, an cànain, agus gach obair agus spàirn a choinnich riutha, a tha iad air an cuid eòlais ann am foghlam eitneòlas, eachdraidh, croitearachd air an Eilein, eòlas-tìre chultarail agus cultaran traidiseanta na coimhearsnachd a tharraing ri chèile gus an Cùrsa seo a thabhann. Tha e iomchaidh cuideachd gun coimheadair air mar a tha luchd-togail-dhealbh troimh nan lìnntean air blàr a-muigh an Eilein a chleachdadh.
Tha an dìthis a bhios a’ toirt thugaibh na Cùrsa seo làn-uidheamaichte ann am foghlam Oilthaighean ann an eachdraidh agus cruinn-tìre agus, eatarra, tha iad air mu 75 bliadhna a chuir seachad a’ fuireach air an Eilein. Thèid an obair a nì Tormod Dòmhnallach agus Cailean MacGhilleathain còmhla ruibh a neartachadh le daoine a tha fhathast a’ cumail ri traidiseanan dualchasach an eilein.


text:
LEARNGAELIC WITH AN LÀ LEARNGAELIC LEIS AN LÀ
- Gaelic text Teacsa Gàidhlig
- English text Teacsa Beurla
- Gaelic & English text Teacsa Gàidhlig & Beurla
- Vocabulary Briathrachas
Companaidhean dealain deiseil airson dèiligeadh ri trioblaidean na sìde (26/12/2013)
[Eilidh NicAsgaill - Preseantair] Thuirt companaidhean dealain gu bheil an luchd-obrach aca deiseil airson dèiligeadh ri trioblaidean sam bith a dh’ èireas tro làithean-saora na Nollaige. Tha dùil ri barrachd droch shìde a-nochd fhathast le gaoth làidir agus uisge trom gu bhith air feadh na dùthcha ron mhadainn a-màireach.
[Eilidh NicAsgaill - Preseantair] Rinn Prìomh Mhinistear na h-Alba, Ailig Salmond moladh air an luchd-obrach airson na h-oidhirp a rinn iad.
[Eilidh NicAsgaill - Preseantair] Chaill trì mìle gu leth dachaigh cumhachd an là ron Nollaig. Ach, tha iad uile air an cuid dealain fhaighinn air ais a-nis. Rinn Riaghaltas na h-Alba moladh an-diugh air an luchd-obrach airson na h-oidhirp a rinn iad.
[Eilidh NicAsgaill - Preseantair] Thuirt Ailig Salmond gun do rinn an luchd-einnseanairidh, luchd-obrach nam bàtaichean-aisig agus na seirbheisean-èiginn am measg eile obair ionmholta gus daoine eile a chuideachadh airson Là na Nollaige. Thugar dealain air ais do sheachd ceud dachaigh air Là na Nollaige fhèin às dèidh mar a thug na gèiltean buaidh air na loidhnichean-dealain, ach ged a bha là an ìre mhath ciùin ann an-diugh tha dùil ri barrachd droch shìde a-nochd fhathast.
[Eilidh NicAsgaill - Preseantair] Chaidh rabhadh a thoirt seachad gu mair na stoirmean tron oidhche a-steach chun na maidne agus gun tuit suas ri òirleach de dh’ uisge agus gun toir a’ ghaoth buaidh air a’ mhòr-chuid de sgìrean air feadh Bhreatainn. Tha Oifis na Sìde air rabhadh buidhe a sgaoileadh airson na gaoithe airson a’ mhòr-chuid de dh’ Alba, na Gàidhealtachd agus nan Eilean, ach tha coltas ann nach bi cùisean buileach cho fiadhaich ‘s a bha i aig tòiseach na seachdaine.
Energy companies are ready for the bad weather
[Eilidh MacAskill - Presenter] Energy companies said that their employees are ready to deal with any troubles that arise in the Christmas holidays. More bad weather is expected tonight with strong wind and heavy rain all over the country before tomorrow morning.
[Eilidh MacAskill - Presenter] The First Minister of Scotland, Alex Salmond, praised employees for the effort that they made.
[Eilidh MacAskill - Presenter] Three thousand homes lost power the day before Christmas, they have all got the power back now. The Scottish Government praised employees for the effort that they made.
[Eilidh MacAskill - Presenter] Alex Salmond said that the engineers, the ferry staff and the emergency services were amongst other praiseworthy jobs to help other people for Christmas dat. Electricity was brought back to seven thousand homes on Christmas Day itself after the gales impacted on the electricity lines, but although the day was itself relatively calm today, there is more bad weather expected tonight.
[Eilidh MacAskill - Presenter] A warning was issued that the storms will last from tonight until the morning and up to an inch of water will fall and the wind will impact on many of the areas all over Britain. The Met Office have issued a yellow warning for the wind for most of Scotland, the Highlands and Islands, but it would appear that things will not be as fierce as they were at the start of the week.
Companaidhean dealain deiseil airson dèiligeadh ri trioblaidean na sìde
(Energy companies are ready for the bad weather)
CuideachadhHow to use this site
Tha Learn Gaelic le An Là ag amas air luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a tha, le beagan misneachd, deiseil airson ceum air adhart a ghabhail. Tha an t-susbaint freagarrach dhan h-uile neach-ionnsachaidh, ach bidh e nas cuideachaile do dhaoine a tha seachad air an ìre Tòiseachaidh.Learn Gaelic with An Là is aimed at learners who have already gained some confidence in Gaelic and want to take their learning to the next level. The material is suitable for all learners, but those who have progressed beyond the Beginner level will find this section particularly useful.
Bidh sinn a’ cur sgeulachdan bhon phrògram BBC An Là beò gach seachdain, le tar-sgrìobhadh Gàidhlig is eadar-theangachadh Beurla. Bidh dath an teacsa ag atharrachadh nuair a thèid facal a chluich. ‘S urrainnear cliogadh air facal sònraichte agus cluichidh am bhidio bhon sin a-mach. Dh’fhaodadh gum biodh seo cuideachail dha luchd-ionnsachaidh airson fuaimneachadh a dhearbhadh. Stories from the BBC ALBA Gaelic news programme "An Là" are uploaded on a weekly basis, with a Gaelic transcript and an English translation. As each Gaelic word is spoken, the accompanying text changes colour. Individual words can be selected with a simple click and the video will play from that point onwards. Learners may find this useful for checking pronunciation.
Bidh gach paragraf Gàidhlig a’ gluasad ri linn na h-aithris, ach faodar cuideachd na bàraichean-sgrolaidh a ghluasad gu earrann shònraichte den aithris.Each Gaelic paragraph automatically scrolls in conjunction with the news report, but the manual scrolling bars can also be used to move the text to a particular section of the report.
Chithear an tar-sgrìobhadh Gàidhlig anns a’ chiad dol a-mach. Ach, gheibhear eadar-theangachadh Beurla den tar-sgrìobhadh le bhith a’ taghadh Beurla no Gàidhlig agus Beurla.The Gaelic transcript is shown by default. However, you can see a translation of the transcript by selecting the English or Gaelic and English tabs.
Tha briathrachas cuideachd ri fhaotainn, le faidhlichean fuaim Gàidhlig na chois. Tha a’ bhriathrachas air a thaghadh bhon aithris fhèin, le measgachadh leithid ainmean-àite, briathrachas naidheachd, gnathasan-cainnt is abairtean. Key vocabulary is also provided, with accompanying Gaelic audio. This is a selected from the vocabulary contained in the news report and may include a selection of place names, news terminology, useful colloquialisms and phrases.
Tha luchd-leasachaidh an làraich a’ moladh gun tèid am brabhsair-lìn as ùire a chleachdadh airson an t-susbaint seo fhaicinn. Am measg nam brabhsairean ùra (saor an-asgaidh) as urrainnear a chleachdadh, tha Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer agus Safari.The developers of the site recommend that an up-to-date web browser is used to ensure the content displays to its optimum. Suitable browsers (which are free to use) include the latest versions of Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer and Safari.
Gheibhear an làraich seo air tablaidean is fònaichean-làimhe ach, a chionn ‘s gur e bhidiothan làn-sgrion a-mhàin a sheallas iPhone, bithear a’ cluich faidhle-fuaim seach bhidio.The site should work on mobile devices, but since iPhones will only show video full-screen and hide the transcript, we play an audio file instead of the video.
Credits
This site uses technology from jPlayer and Mozilla Popcorn, and builds on an idea and code developed by Mark Boas and associates at Happyworm.
All videos used are courtesy of BBC An Là and the British Broadcasting Corporation, who retain all rights to them.
Site design and coding by Sealgar Ltd.
Video, audio and transcripts provided by bbc.co.uk/alba.


text:
LEARNGAELIC WITH AN LÀ LEARNGAELIC LEIS AN LÀ
- Gaelic text Teacsa Gàidhlig
- English text Teacsa Beurla
- Gaelic & English text Teacsa Gàidhlig & Beurla
- Vocabulary Briathrachas
Saighdearan bho Rèisimeid na Bànrighe a' toirt seachad athchuinge (07/02/2014)
[Iain MacIlleathain - Preseantair] Thàinig buidheann de sheann shaighdearan bho Rèisimeid na Bànrighe a Ghearastan Deòrsa an-diugh a thoirt seachad athchuinge an aghaidh atharrachadh air ainm an Taigh-tasgaidh. Chaidh an t-ainm atharrachadh bho Thaigh-tasgaidh Rèisimeid Ghàidheil na Bànrighe gu Taigh-tasgaidh nan Gàidheal. Tha còrr is mìle gu leth ainm air an athchuinge. Seo Calum MacIlleathain
[Calum MacIlleathain – Neach-aithris] A’ caismeachd còmhla aig Dùn Dheòrsa, chruinnich seann shaighdearan, an teaghlaichean agus càirdean. Chaidh Rèisimeid Ghàidheil na Bànrighe a stèidhicheadh air an dearbh là seo o chionn leth-cheud ‘s a trì bliadhna.
[Calum MacIlleathain – Neach-aithris] Thàinig cuid às an Rèisimeid còmhla an-diugh ‘s tha iad ag iarraidh gun tèid seann ainm an Taigh-tasgaidh a chur air ais.
[Colour Sargent Kevin Hunter] Although they call it the Queen’s Own Highlanders Collection, we think it should be called the Queen’s Own Highlanders Museum. We are the only regiment that do not have their own museum. The Gordons, the regiment we are amalgamated with in 94, they have their own museum in Aberdeen. We want them to rectify that. And there’s a lot of things in the museum we want changed. It’s got that appearance of an Officers’ Mess about it. We don’t like that, we would rather have exhibition rooms, more of the artefacts on display depicting the Queen’s Own Highlanders.
[Calum MacIlleathain – Neach-aithris] Tha còrr is mìle, còig ceud neach air an ainm a chur ris an athchuinge agus tha iad cho mì-thoilichte mu dheidhinn na cùise ‘s gu bheil iad ag iarraidh gun tèid ainm an taigh-tasgaidh atharrachadh air ais. Ach, a rèir an Taigh-tasgaidh, bha feum air an ainm atharrachadh mar phàirt de leasachadh mòr a chaidh a dhèanamh air.
[Seumas Moireach] In August 2000, the name was changed to The Highlanders’ Museum (The Queen’s Own Highlanders’ Collection) and because that was agreed and accepted, we received MOD funding to the tune of two MOD staff a year, which is about £40,000 and that goes on until 2030 and obviously there were conditions with that and really we had to modernise so that we could get accreditation.
[Calum MacIlleathain – Neach-aithris] Tha sgeulachdan gach rèisimeid Gàidhealach gun innse a-nise ann. Ach, tha a’ chùis seo air mòran fhàgail troimh-chèile
[Am Prìomhaid LachLinn Stiùbhart] Goirteachadh mòr a th’ ann. Tha e uabhasach. Tha sinn air a bhith ar cur air falach agus cha robh rèisimeid againne a’ dol ach fichead ‘s a’ trì-deug bliadhna. Agus san àm sin, chaidh trì-deug gillean a mharbhadh airson na rèisimeid a tha seo agus airson Breatainn. Rinn sinn a h-uile rud a dh’ iarr iad oirnn air feadh nam bliadhnaichean a bha sin, a h-uile fear dhuinn, rinn sinn a h-uile rud a bha iad ag iarraidh oirnn agus tuilleadh.
[Calum MacIlleathain – Neach-aithris] Chan eil coltas ann gun tèid an t-ainm atharrachadh ach cumaidh a’ bhuidheann orra leis an iomairt. Calum MacIlleathain, BBC An Là, Dùn Dheòrsa.
Soldiers from the Queen's Regiment present a petition
[Iain MacLean - Presenter] A group of former soldiers from the Queen’s Own Highlanders to Fort George today to hand over a petition against changing the name of the museum. The name was changed from Queen’s Own Highlanders Museum to The Highlanders’ Museum. There are more than 1,500 names on the petition.
[Calum MacLean – Reporter] Marching together at Fort George, former soldiers, their families and friends. The Queen’s Own Highlanders were formed on this very day 53 years ago.
[Calum MacLean – Reporter] Many from the regiment came together today and they want to reinstate the old name of the museum.
[Colour Sargent Kevin Hunter] Although they call it the Queen’s Own Highlanders Collection, we think it should be called the Queen’s Own Highlanders Museum. We are the only regiment that do not have their own museum. The Gordons, the regiment we are amalgamated with in 94, they have their own museum in Aberdeen. We want them to rectify that. And there’s a lot of things in the museum we want changed. It’s got that appearance of an Officers’ Mess about it. We don’t like that, we would rather have exhibition rooms, more the artefacts on display depicting the Queen’s Own Highlanders.
[Calum MacLean – Reporter] More than 1,500 people have signed a petition and they are so unhappy about the matter that they want the name of the museum changed back. But, according to the museum, the name needed to change as part of a large development which was done.
[James Murray] In August 2000, the name was changed to The Highlanders’ Museum (The Queen’s Own Highlanders’ Collection) and because that was agreed and accepted, we received MOD funding to the tune of two MOD staff a year, which is about £40,000 and that goes on until 2030 and obviously there were conditions with that and really we had to modernise so that we could get accreditation.
[Calum MacLean – Reporter] Stories of each regiment are told in it. But, this matter has upset many people.
[Private LachLinn Stewart] It’s a big blow. We have been hidden and our regiment only existed for 53 years. And in that time, 13 boys were killed for the regiment and for Britain. We did everything that they asked of us over the years, every one, we did everything they asked and more.
[Calum MacLean – Reporter] It does not look like the name will change but the group will continue with their campaign. Calum MacLean, BBC An Là, Fort George.
Saighdearan bho Rèisimeid na Bànrighe a' toirt seachad athchuinge
(Soldiers from the Queen's Regiment present a petition)
CuideachadhHow to use this site
Tha Learn Gaelic le An Là ag amas air luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a tha, le beagan misneachd, deiseil airson ceum air adhart a ghabhail. Tha an t-susbaint freagarrach dhan h-uile neach-ionnsachaidh, ach bidh e nas cuideachaile do dhaoine a tha seachad air an ìre Tòiseachaidh.Learn Gaelic with An Là is aimed at learners who have already gained some confidence in Gaelic and want to take their learning to the next level. The material is suitable for all learners, but those who have progressed beyond the Beginner level will find this section particularly useful.
Bidh sinn a’ cur sgeulachdan bhon phrògram BBC An Là beò gach seachdain, le tar-sgrìobhadh Gàidhlig is eadar-theangachadh Beurla. Bidh dath an teacsa ag atharrachadh nuair a thèid facal a chluich. ‘S urrainnear cliogadh air facal sònraichte agus cluichidh am bhidio bhon sin a-mach. Dh’fhaodadh gum biodh seo cuideachail dha luchd-ionnsachaidh airson fuaimneachadh a dhearbhadh. Stories from the BBC ALBA Gaelic news programme "An Là" are uploaded on a weekly basis, with a Gaelic transcript and an English translation. As each Gaelic word is spoken, the accompanying text changes colour. Individual words can be selected with a simple click and the video will play from that point onwards. Learners may find this useful for checking pronunciation.
Bidh gach paragraf Gàidhlig a’ gluasad ri linn na h-aithris, ach faodar cuideachd na bàraichean-sgrolaidh a ghluasad gu earrann shònraichte den aithris.Each Gaelic paragraph automatically scrolls in conjunction with the news report, but the manual scrolling bars can also be used to move the text to a particular section of the report.
Chithear an tar-sgrìobhadh Gàidhlig anns a’ chiad dol a-mach. Ach, gheibhear eadar-theangachadh Beurla den tar-sgrìobhadh le bhith a’ taghadh Beurla no Gàidhlig agus Beurla.The Gaelic transcript is shown by default. However, you can see a translation of the transcript by selecting the English or Gaelic and English tabs.
Tha briathrachas cuideachd ri fhaotainn, le faidhlichean fuaim Gàidhlig na chois. Tha a’ bhriathrachas air a thaghadh bhon aithris fhèin, le measgachadh leithid ainmean-àite, briathrachas naidheachd, gnathasan-cainnt is abairtean. Key vocabulary is also provided, with accompanying Gaelic audio. This is a selected from the vocabulary contained in the news report and may include a selection of place names, news terminology, useful colloquialisms and phrases.
Tha luchd-leasachaidh an làraich a’ moladh gun tèid am brabhsair-lìn as ùire a chleachdadh airson an t-susbaint seo fhaicinn. Am measg nam brabhsairean ùra (saor an-asgaidh) as urrainnear a chleachdadh, tha Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer agus Safari.The developers of the site recommend that an up-to-date web browser is used to ensure the content displays to its optimum. Suitable browsers (which are free to use) include the latest versions of Google Chrome, Mozilla Firefox, Internet Explorer and Safari.
Gheibhear an làraich seo air tablaidean is fònaichean-làimhe ach, a chionn ‘s gur e bhidiothan làn-sgrion a-mhàin a sheallas iPhone, bithear a’ cluich faidhle-fuaim seach bhidio.The site should work on mobile devices, but since iPhones will only show video full-screen and hide the transcript, we play an audio file instead of the video.
Credits
This site uses technology from jPlayer and Mozilla Popcorn, and builds on an idea and code developed by Mark Boas and associates at Happyworm.
All videos used are courtesy of BBC An Là and the British Broadcasting Corporation, who retain all rights to them.
Site design and coding by Sealgar Ltd.
Video, audio and transcripts provided by bbc.co.uk/alba.


text:
Tha Comhairle nan Eilean Siar am beachd 11 sgoil a dhùnadh anns na sia bliadhna a tha romhainn.
A rèir na Comhairle chan eil roghainn eile aca, leis mar a tha an curriculum ag atharrachadh agus àireamh nan sgoiltearan air tuiteam.
Tha an naidheachd air nochdadh agus Rùnaire an Fhoghlaim, Fiona Hyslop, a' tadhal air Leòdhas.
Tha dùil gun cuir pàrantan ann an cuid de sgìrean an aghaidh nam planaichean agus gun dèan iad strì.
Conaltradh
'S e a tha a' Chomhairle ag iarraidh a dhèanamh, ceithir bun-sgoiltean a dhùnadh an ath-bhliadhna: Sgoil Bhaile na Creige ann am Barraigh, Sgoil Staoinebrig ann an Uibhist a Deas, Sgoil Chliasmoil anns na Hearadh, agus Sgoil Bhràgair ann an Leòdhas.
A bharrachd air an sin, tha iad airson cuir às do na h-àrd-sgoiltean beaga dà bhliadhna.
Tha seachd dhiubh ann: Àrd-sgoil Phaibil anns an Rubha, Leòdhas, agus Àrd-sgoil Dhalabroig ann an Uibhist a Deas a dhùnadh an ath-bhliadhna, Àrd-sgoil nan Loch ann an Leòdhas agus Àrd-sgoil Phaibil ann an Uibhist a Tuath a' bhliadhna as dèidh sin.
An uair sin, dheadh Sgoil Shiaboist a dhùnadh, agus Sgoil Lìonail ann an 2012, agus Àrd-sgoil a' Bhac a' bhliadhna as dèidh sin.
Thuirt Cathraiche an Fhoghlaim aig Comhairle nan Eilean Siar, Mòrag Rothach, gun tèid na molaidhean a chur mu choinneimh nam ball Diluain (27/08/07).
"Cha deach co-dhùnadh a dhèanamh fhathast," thuirt i. "'S e na buill a nì an co-dhùnadh sin."
Thuirt i nach deadh co-dhùnadh deireannach a dhèanamh gus as dèidh co-chomhairle air a' chùis.
Tha an curriculum ag atharrachadh chun na h-ìre 's nach eil a' Chomhairle den bheachd gun tèid aca air a thoirt seachad anns na sgoiltean mar a tha iad.
A thaobh nam bun-sgoiltean dheth, thuirt an Comhairliche Rothach gun robh poileasaidh aig a' Chomhairle bho chionn bhliadhnaichean, a tha stèidhichte air àireamh na cloinne ann an sgoil, agus cho faisg 's a tha iad air an ath sgoil.
Àireamh fhalainn
Tha pàrantan draghail mu na planaichean ge-tà.
Thuirt Iain Tormod MacAmhlaigh à Bràgar, nach eil fhios aige carson a thathas a' beachdachadh an sgoil sa sgìre aigesan a dhùnadh.
"Anns na trì bliadhna mu dheireadh, tha seachdnar a' tòiseachadh a h-uile bliadhna as ùir. Tha àireamh glè fhalainn an sin."
"Tha mi a' smaoineachadh gu bheil e nas fheàrr don chloinn, gu h-àraid aig an aois sin a bhith anns a' choimhearsnachd aca fhèin, 's tha sin aca an seo," thuirt Mgr MacAmhlaigh.
"Tha iad a' faighinn foghlam math dha-rìribh ann am bun-sgoil Bhràgair, 's chan eil fhios agam dè mar a bhiodh e na b'fheàrr na tha iad a' faighinn. Tha sinne gu math riaraichte co-dhiù."
Thuirt Ball Pàrlamaid Albannach nan Eilean Siar, Alasdair Ailean, gun robh dragh air mun bhuaidh a bhiodh aig a bhith a' dùnadh sgoiltean air coimhearsnachdan, agus air a' Ghàidhlig.
"Chaidh mise gu sgoil bheag, agus dhùin an sgoil sin, 's cha robh e math airson na coimhearsnachd."
"Ma tha sinn ag iarraidh a' Ghàidhlig a bhrosnachadh anns na sgoiltean, a bheil sin nas fhasa a dhèanamh anns a' choimhearsnachd fhèin no anns a' bhaile mhòr?"
Tha taic uabhasach làidir anns na h-Eileanan an Iar airson àrd-sgoiltean dà bhliadhna, agus bidh mise a' putadh air an son," thuirt Mgr Ailean.
Thuirt Rùnaire an Fhoghlaim, Fiona Hyslop, nach robh adhbhar ann nach ghabhadh an curriculum ùr a thoirt seachad anns na sgoiltean mar a tha iad, agus nach robh càil a chòir sin a chleachdadh mar leisgeul airson sgoiltean a dhùnadh.


text:
Got An Account?
SIGN IN NOW
Not Registered Yet?
REGISTER NOW
Gheibh sibh dealbhanan bho Mòd 2016 anns an Gailearaidh againn
An Comunn Gàidhealach - Ar Cànain ‘s Ar Ceòl
‘S e An Comunn Gàidhealach am buidhnean as sinne ‘s aithnichte ann an saoghal na Gàidhlig. Bhon a chaidh a stèidheachadh san Òban ann an 1891, tha I air cliù a dhearbhadh ann an teagaisg, ionnsachadh agus cleachdadh a’ chànain agus air brosnachadh a thoirt dha leudachadh litreachas, eachdraidh, ceòl agus ealain na Gàidhlig.
Leis a’ Mhòd Nàiseanta Rìoghail fo sgèith agus obair leasachaidh sna coimhearsnachdan a’ dol am meud, tha An Comunn fhathast a’ daingneachadh na amais a bhith a’ brosnachadh agus a’ neartachadh cànan, cultar, eachdraidh agus dualchas na Gàidhlig aig ìrean ionadail, nàiseanta agus eadar-nàiseanta
12-20 Dàmhair 2018 - Dùn Omhainn
11-19 Dàmhair 2019 - Glaschu
9-17 Dàmhair 2020 - Inbhir Nis
Tha Sgeama Measaidh nan cairtean a’ toirt taic agus spionnadh do dh’fharpaisich an cuid sgilean Gàidhlig a leasachadh, gus am faigh iad na cairtean a tha dhith orra airson pàirt a gabhail ann an cuid de dh’fharpaisean a’ Mhòid. Ri linn seo, tha Sgeama a’ Chomuinn gu mòr a’ cur ris an àrdachadh de fhileantas a-measg inbhich agus luchd-labhairt na Gàidhlig agus ri leasachadh na Gàidhlig san fharsaingeachd.
Faodar iarrtas a chur gu An Comunn Gàidhealach gus measadh a dhèanamh aig àm sam bith den bhliadhna ach tron t-Sultain. B’ fheàrr leis a’ Chomunn Ghàidhealaich nam b’ urrainn do dhaoine Measadh a dhèanamh ro ceann-latha iarrtasan a’ Mhòid.
Bidh agaibh ri Measadh a dhèanamh ro ceann-latha iarrtas a’ Mhòid an ath bhliadhna.
Ma tha sibh airson latha measaidh a chur air dòigh no ma tha ceist sam bith agaibh a thaobh na measaidhean, cuiribh fios gu .(JavaScript must be enabled to view this email address) no cuiribh fòn gu 01463 709 705.


text:
Cladach nan Gàidheal
Muirsgian, mùsgan,
Faochag, bàirneach,
Eisir bheòil dhuinn,
Eachan, creachann,
Feusgan, coilleag:
Maorach traghad
A dh’fhaodar ithe
Gun a bhith sgàthach
Tha an rann traidiseanta seo a’ dearbhadh cho cudromach ’s a bha an cladach do na seann Ghàidheil agus cho eòlach ’s a bha iad air. Bha iad ‘cho eòlach air an tràigh ’s a bha am brìdean’! Nach cùm sibh fhèin an t-eòlas sin beò san latha an-diugh!
Bha toradh a’ chladaich – feamainn agus maoraich – uabhasach cudromach aig àm goirt agus dhaibhsan a dh’fhuiling fuadachadh anns an 19mh linn. Ach, eadhon aig amannan neo-èiginneach, gu h-àraidh anns a’ gheamhradh agus as t-earrach, bha biadh a’ chladaich cudromach do ar sinnsirean, mar a tha sinn a’ cuimhneachadh anns an t-seanfhacal San earrach, nuair a bhios a’ chaora caol, bidh am maorach reamhar.
Tha an seanfhacal Is gann an t-earrach anns an cunntar na faochagan a’ comharrachadh maorach cho cudromach ’s a th’ againn, agus mar a tha i pailt as t-earrach. Tha ceann a deas an Eilein Sgitheanaich ainmeil airson pailteas na faochaig agus tha far-ainm Na Faochagan ‘the winkles’ air Clann ’ic Fhionghain a bhuineas don sgìre sin.
Bidh daoine ag ithe na bàirnich cuideachd agus thathar a’ dèanamh dheth gu bheil i nas fheàrr na ’n fhaochag an dèidh Latha Fèill Pàdraig. Thathar a’ moladh na bàirnich ‘limpet’ airson cho làidir ’s a tha grèim a coise air creagan a’ chladaich, agus tha stòiridhean againn à beul-aithris mu bhàirneach a ghlais gob brìdein ris a’ chreig agus a dh’adhbharaich bàthadh an eòin nuair a lìon a’ mhuir.
Tha an fhaochag agus a’ bhàirneach nan aona-mhogalaich ‘univalves’, le dìreach aon slige. Tha am feusgan ‘mussel’, air an làimh eile, na dhà-mhogalach ‘bivalve’, le dà shlige, ged a tha na sligean dùinte, glaiste nuair a thràghas an tìde-mhara, airson an creutair nam broinn a chumail fliuch. Nuair a thathar ag iarraidh air cuideigin a bheul a chumail dùinte agus dìomhaireachd a ghleidheadh, canar biodh do bheul mar bheul an fheusgain ris! ’S e sìoltaichear ‘filter feeder’ a th’ anns an fheusgan a chumas e fhèin air creagan le acraichean sreangach.
Bidh cuid de mhaoraich gan cumail fhèin fliuch is sàbhailte aig ìsle-traghad le bhith a’ cladhach don ghainmhich no làthaich. ’S iad dà eisimpleir dhiubh a’ choilleag (no srùban) ‘cockle’ agus a’ mhuirsgian ‘razor shell’; tha an dàrna tè fada is caol, coltach ri sgian. Tha fosgladh aig gach ceann slige na muirsgein agus tha sin a’ toirt dhuinn na h-abairt feumaidh beul muirsgein a bhith air an sporan a tha a’ comharrachadh suidheachadh far a bheil prìsean cho àrd ’s gu feum an sporan dà fhosgladh a bhith aige! Tha an t-eachan ‘otter shell’ cuideachd ri lorg anns a’ ghainmhich no làthaich.
Chithear sùil (toll beag) sa ghainmhich far a bheil muirsgian air cladhach. Bidh lugaichean ‘lugworms’ a’ dèanamh sùil cuideachd. Ged nach bi daoine ag ithe na luga, tha i math mar bhaoit airson iasgach.
Cùmaibh ur sùilean fosgailte airson partan ‘shore crab’ no partan-tuathal ‘hermit crab’ am measg na feamainn, airson cìochag-thraghad ‘sea anemone’ ann an lòintean agus gille-fionn ‘dogwhelk’ air na creagan. Ma gheibh sibh lorg air crosgag ‘starfish’ bheò, tionndaidhibh i agus chì sibh na casan-tiùbach iongantach aice, a leigeas leatha gluasad agus dà-mhogalaich fhosgladh airson an ithe. Agus thig sligean gu tìr leis an tìde-mhara a tha a’ cur nar cuimhne toradh mòr na mara, leithid slige-chreachainn ‘scallop shell’, crogan-traghad ‘sea urchin’ agus ceanna-phocan ‘sand urchin’.
Feamainn
Bha na seann Ghàidheil, a bha a’ fuireach faisg air a’ chladach, a’ cur feamainn gu feum gu mòr mar bhiadh no todhar no airson leigheas a dhèanamh. Seo rann mu dheidhinn na feadhainn as fheàrr a ghabhas ithe anns gach ràith – cairgean earraich, duileasg samhraidh, gruaigean foghair, stamh geamhraidh.
’S i an fheamainn as àirde a lorgar a’ fàs air a’ chladach, goirid fon tiùrr, an fheamainn chìrean ‘channelled wrack’. Tha an t-alga donn seo iongantach oir faodaidh a bhith beò beagan làithean gun sàl sam bith air, agus ma thèid a bhogadh ro fhada ann an sàl, gheibh e bàs. Bidh na Gàidheil ga bhruich le min-choirce no buntàta airson biathadh do chrodh. Bhiodh muinntir Hiort a’ sailleadh càise le luaithre na feamainn chìrean.
Ann am meadhan na tràigh-fheamainn, tha dà sheòrsa feamainn a tha builgeanach, agus a tha ann am farpais le chèile. Nuair a tha an làn ann, bidh na builgeanan a’ togail nam frondaichean gu faisg air bàrr na mara far am faigh iad solas gu leòr airson foto-co-chur ‘photosynthesis’. Bha an fheamainn bhuilgeanach ‘knotted wrack’ air a cleachdadh o shean airson eisirean a phasgadh nuair a bhathar gan cur a-null thairis, agus bha bannan de phropach ‘bladder wrack’ air an cur gu feum airson na siataig. Tha an dà fheamainn bhuilgeanach air an cleachdadh airson talamh croite a thodhradh. Dìreach fòdhpa air a’ chladach, tha an slaodach ‘serrated wrack’, a tha gun bhuilgeanan. Bidh an tè seo air a gearradh aig ìsle-traghad agus bidh maois dhith air a slaodadh gu tìr le ròp. Nì slaodach todhar math.
Tha stamh ‘tangle, oarweed, cuvie’ cumanta air cuid de chladaichean aig bonn na tràigh-fheamainn, agus bha e uaireigin cudromach gu coimeirsealta ann an gnìomhachas na ceilp. Tha an lus ann an trì pàirtean – an greimeachan ‘holdfast’ a tha ga acrachadh ris a’ ghrunnd, an ‘stamh’ fhèin (an gas) agus am pìos duilleagach gu h-àrd, an liadhag. Bha an liadhag air a cur gu feum air taobh an iar na Gàidhealtachd airson ìm is càise a phasgadh nuair a bhathar gan cur a-null thairis. Cuideachd aig bonn na tràigh-fheamainn tha an cairgein ‘carragheen’ agus duileasg ‘dulse’ a tha le chèile air an ithe fhathast air a’ Ghàidhealtachd. Tha an duileasg math airson bòidhchead, a rèir an t-seanfhacail – Bheir càl-duilisg is càl-deanntaig snuadh air gruaidh mar mhadainn shamhraidh.
Tha dà alga uaine a tha a’ coimhead brèagha air a’ chladach, agus a ghabhas ithe – a’ ghlasag ‘sea lettuce’ agus a’ ghlasag chaolanach ‘gutweed’. Tha slòcan ‘laver, sloke’ car coltach ri glasag ach tha e eadar donn is purpaidh, seach uaine, agus bidh e uaireannan a’ còmhdachadh chreagan ann an sgannan mìn. Tha slòcan math mar bhiadh. Bidh feadhainn ga bhruich agus a’ cur ìm air, ach faodar silidh no bonnaich a dhèanamh dheth.
Tha dà fheamainn dhonn eile a tha gu math mòr ach a chithear a-mhàin aig ìsle-mhara an reothairt no ann am brùchd ‘heaped seaweed cast ashore’ an dèidh stoirm. ’S iad mircean (no gruaigean) ‘badderlocks, dabberlocks’ agus langadal (no ròc) ‘sweet kelp, sugar kelp’. Tha an cnàimh ‘midrib’ ann am mircean gu math milis, mar a tha an duilleach (‘duilleagan’ beaga) os cionn a’ ghreimeachain. Tha langadal gun chnàimh ach tha e cuideachd milis, agus tha am frond air fad so-ithe.
Cùmaibh ur sùilean a-mach airson imleagan, a’ chiad fhàs dhen fheamainn donn, iallan-mara ‘thongweed’. Tha iad coltach ri putanan beaga gleansach suidhichte air clachan, agus tha cuid dhen bheachd gur iad am biadh as blasta a gheibhear air a’ chladach. Ach na buainibh cus dhiubh (no rud sam bith eile). Dèanaibh cinnteach gum bi gu leòr air fhàgail a dh’fhàsas airson na h-ùine romhainn.
Beul-aithris agus an Cladach
’S iomadh sgeulachd is naidheachd a dh’innsear ann an Gàidhlig mu ghaisgich mhac-meanmnach, creutairean os-nàdarrach agus na dlùth-cheanglaichean eadar daoine is nàdar. Tha feadhainn dhiubh co-cheangailte ris a’ chladach, agus seo beagan eisimpleirean (mar gheàrr-chunntasan):
Eun Brìde
Tha am brìdean (no gille-brìde) ceangailte ann an inntinn nan Gàidheal ri Naomh Brìde a bha uaireigin cudromach mar shamhla de bhaindidheachd Chrìosdail, ged a thathar a’ smaoineachadh gun robh bun-stèidh ro-Chrìosdail aice. Thathar ag innse gun robh Brìde a’ ruith air falbh bho ghràisg de dhaoine olc a bha airson a marbhadh. Bha i leatha fhèin agus ràinig i tràigh far nach robh àite falaich sam bith. Thuig i nach robh dol-às aice. Thug i taing do Dhia airson a beatha agus làigh i air a’ ghainmhich, a’ feitheamh ris a’ bhàs.
Ach bha eòin air a’ chladach – feadhainn dubh is geal, le gob is casan dearga. ’S dòcha gur e ‘pitheid-mhara’ a chanadh na Gàidheil ri a leithid aig an àm. Mus do nochd a’ ghràisg olc air an tràigh, chunnaic na h-eòin Brìde, thuig iad gun robh i ann an cunnart agus tharraing iad feamainn thairis oirre airson a falachadh. Bha a beatha air a sàbhaladh agus bheannaich i an t-eun. Bhon latha sin ’s e Brìd-eun (brìdean) a th’ air a bhith air an eun sin mar ainm. Èistibh ris nuair a tha e air sgèith agus cluinnidh sibh e ag èigheachd, ‘Bi glic, bi glic!’ oir ’s e Gàidhlig a bhruidhneas e!
Faoiteag an Deagh Fhortain:
Tha na faoiteagan ‘cowries’ a lorgar air tràighean na h-Alba gu math beag, ach tha iad brèagha. Thathar ag ràdh, ma chumas sibh tè nur pòcaid gum bi sibh sealbhach. Ma chumas sibh trì dhiubh innte, cha bhi sibh air chall eadhon ann an ceò tiugh nam beann. Ach thoiribh an aire – thathar ag ràdh mu chuid de thràighean, ma bheir sibh slige-fhaoiteig ‘cowrie shell’ air falbh, feumaibh sibh a toirt air ais don dearbh àite bliadhna on latha a thug sibh i – air neo thig droch fhortan nur rathad!
Mar a Fhuair an Lèabag a Cearra-ghob:
Tha stòiridh ann a dh’innseas dhuinn mar a fhuair an lèabag ‘flounder’ a cearra-ghob. Bha Calum Cille a’ grunnachadh latha a bha seo air fadhail nuair a shaltair e air lèabag nach fhac’ e air a’ ghrunnd. Dhochair an naomh earball na lèabaig agus ghoirtich e an t-iasg. Dh’èigh an lèabag, ‘A Chaluim mhòir mhosaich le do chasan croma crosgach, ’s mòr a rinn thu orm de dhosgadh nuair a shaltair thu air m’ earball!’
Ghabh Calum Cille fearg leis gun do thilg an lèabag air gun robh e croma-chasach, agus thuirt e, ‘Ma tha mise croma-chasach, biodh tusa cearra-ghobach!’ Agus dh’fhàg e mar sin i.
Màiri agus an Ròn:
’S iomadh sgeulachd a th’ againn mun ròn agus mar a dh’fhaodas ròin nochdadh ann an cruth daoine. Tha ar cànan làn abairtean mun chreutair sin, leithid bu dual do dh’isean an ròin a dhol chun na mara agus tòn ri tòn, cadal nan ròn (san leabaidh!) Tha samhlaidhean againn cuideachd, leithid cho reamhar ri ròn agus cho sona ri ròn air sgeir.
Anns an stòiridh ‘Màiri agus an Ròn’ tha Màiri a’ fuireach le a pàrantan ann am baile beag iomallach air taobh an iar na Gàidhealtachd. Bidh i a’ falbh ann an eathar gu tric a dh’eilean beag gun sluagh faisg air làimh. Bidh i eadhon a’ dèanamh sin nuair a ruigeas i aois, a rèir a màthar, nuair a bu chòir dhi a bhith a’ coinneachadh ri gillean agus a’ dèanamh rudan ‘àbhaisteach’ airson nighean. Ach tha Màiri solt, onarach, deagh-nàdarrach agus dìcheallach, agus cha bhi i a’ dèanamh dad ceàrr. Cò dh’fhaodadh a bhith crosta leatha?
Tha a màthair a’ mothachadh gu bheil Màiri an-còmhnaidh sunndach sunndach nuair a thilleas i bhon eilean agus tha i dhen bheachd gu bheil a nighean a’ coinneachadh ri fleasgach an sin. Tha i ag iarraidh air an duine aice falbh a-mach don eilean gun fhiosta do Mhàiri airson sùil a thoirt oirre. Tha esan a’ faicinn Màiri a’ danns air tràigh cuide ri cullach-cuain (ròn mòr fireann). Tha nàdar nan ròn innte, gun teagamh.
Tha a màthair dhen bheachd gu bheil Màiri fo gheasaibh aig Rìgh Tìr nan Tonn agus tha i ag iarraidh air an duine aice an ròn a mharbhadh airson gnothaichean a chur ceart. Tha esan ain-deònach ach, aig a’ cheann thall, tha e ag aontachadh. Tha e a’ falbh don eilean nuair nach eil Màiri ann agus tha e a’ losgadh peilear anns an ròn mhòr – a leumas le beuc don chuan.
Air an làrna-mhàireach, tha Màiri a’ dol don eilean a-rithist ach, an turas seo, chan eil i a’ tilleadh dhachaigh. Nuair a tha a h-athair a’ dol ann a choimhead air a son, chan eil e a’ faicinn dad ach na cinn aig dà ròn a tha a’ snàmh còmhla anns a’ bhàgh far am biodh iad uaireigin a’ danns. Tha an cuan domhain glas air Màiri a ghairm do uchd agus cha till i dhachaigh a-chaoidh.
A bheil Gàidhlig agaibh agus a bheil ùidh agaibh anns na ceanglaichean eadar an cànan, dualchas agus an àrainneachd. Ma tha, briog an seo: https://acisd.wordpress.com/.
Tha Ruairidh MacIlleathain na craoladair, sgrìobhadair is neach-teagaisg stèidhichte ann an Inbhir Nis. Tha ceanglaichean teaghlaich aige do Chomraich Ma-ruibhe agus a dh’Eilean Leòdhais. Bidh e a’ dèanamh dà phrògram sheachdaineil air BBC Radio nan Gàidheal do luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig, agus bidh e a’ ruith farsaingeachd de chùrsaichean trèanaidh mun dlùth-chàirdeas eadar a’ Ghàidhlig agus àrainneachd na h-Alba. Bidh Ruairidh a’ dèanamh òraidean thall ’s a-bhos air dualchas na Gàidhealtachd agus bho àm gu àm bidh e ag aithris sgeulachdan à beul-aithris na Gàidhlig – an dà chuid ann an Gàidhlig is Beurla.
A bheil sibh agiarridh Ruaridh's 'Teaghlaichean A' Chladach'? Ma 's e ur toil e post-dealain Janet Bromham .