text:
Fiosaig
'S e eòlas-nàdair (no feallsanachd-nàdarra, no fiosag) an saidheans nàdarrach a tha a' ceasnachadh riaghailtean bunaiteach an nàdair. Tha e a' rannsachadh co-phàirtean bunaiteach an nàdair agus nan eadar-obraichean orra. Tha e a' dèiligeadh ris na feartan agus ri giùlan stutha is lùiths ann am fànas is ann an tìde. Tha e a' dèiligeadh ri daineamaig fànais is tìde cuideachd. Bheirear iomradh air nàdar-fheallsanachd gu tric mar saidheans an nàdair neo-bheathail, an coimeas ri bith-eòlas, saidheans an nàdair bheathail.
Tha iomadh roinntean anns an saidheans seo. Tha feallsanaich-nadurra air a bhi ri rannsachadh leantainneach bhon 17mh linn, nuair a rinn Isaac Newton cuid obair bunaiteach air feartan (no buaidhean) de solas.
Aonadan Thomhais[deasaich | deasaich an tùs]
Tha aonadan-thomhais riatanach ri deuchainnean saidheansail. Is Système international d'unités neo SI an siostam-thomhais caighdeanachd de eòlas-nàdair anns an latha an diugh. Tha e stèidhichte air seachd bun-aonadan. Tha gach bun-aonad na h-aonad thomhais do bun-fheairt. Gabhar le abhaisteas, gu bheil gach bun-fheart ann an seòlad neo-eisimeileachd fa-leth. Is iad na bun-fheartan: fàd, màs, tìm, teasad, srùth-dhealaineachd, àireamh agus soillearad. Is iad na bun-aonadan: Metre, Cilogram, Diog (seconde), Ceilbhin, Ampere, Mòl, agus Càindeile. Tha ainmean agus comharraidhean nan aonad aontaichte aig ìre eadar-nàiseanta, ach le abhaisteas sgrìobhair ainmean nan aonad an aithisgean agus pàipearan a rèir na caighdeanan litrichidh daingnichte ri cànan an aithisg.
Optaig[deasaich | deasaich an tùs]
Is i seo an roinn de eòlas-nàdair a dhèiligeas le buaidhean de solas. Rinneadh an rannsachadh bunaiteach air an sgoil seo le am feallsanach ainmeil Sasunnach Sir Issac Newton (1642-1727) rè an 17mh linn.
Fhoillseach Newton tractas-mòr "Opticks" air a' chùise seo anns a bhliadhna 1706 (Dearbh). Anns an tractas sin chaidh ainmeachadh air agus mìneachadh de cuid math de "dlighean" optaig, bu sònraichte dlighean ath-tilgidh (le sgàthanan) agus dlighean ath-sgaraidh (le lionsan).
Nàdair de Solas[deasaich | deasaich an tùs]
Cha robh nàdair de solas cinnteach ri linn Newtoin- bha cuid feallsanaich den bheachd gur e sruth de meanbh-chnapan a bha ann an gath-solais agus cuid den bheachd gu robh solas a' siubhal na tuinn. Tha fios againn anns an latha an diugh gu bheil nàdair de sruth de meanbh-chnapan (fotonan)agus gu bheil nàdair de tuinn ann an gath sholuis.
Co-Gluasad[deasaich | deasaich an tùs]
Seo an roinn de eòlas-nàdair a dhèiligeas le cnapan stuth fo bhuaidh cumhachdan-eiginn (no forsaichean). Tha co-gluasadan clasaigeach stèidhichte air trì dlighean a chaidh air ainmeachadh le Isaac Newton, mar àlach chanar "Na dlighean co-ghluasad Newtoin" dhaibh.
1 A' chiad dlighe co-gluasad de Newton
"Is buadh do gach corp gun laighe e na fois neo gun cum e air, na shiubhal aig astar cunbhalach air rian direach mur a bi cumhachd-eiginn a' gnàthadh air."
2. An dara dlighe co-gluasad de Newton
"Nuair a bhios cumhachd-eiginn a' gnathadh air corp, bithidh luach an luathachaidh a rèir an fhorsa roinnte le a thomad."
(Is àbhaist dhuinn a sgrìobh seo anns an cruth "Forsa = tomad x luathachadh")
3. An treas dlighe co-gluasad de Newton
"Ri gach iomain bacachd"
No mar a sgriobh Newton a fhein "Actionem quod semper reactionem", a' ciallachadh nach bruth cumhachd-eiginn (forsa)air ni sam bith ach, an luib an ath-luathsachadh a tha aobharaichte air an cnap tomaid a tha ann leis a bhrùthadh bithidh an cnap a phutadh air ais (bacachd) an aghaidh am forsa iomain. (Dearbhar seo le deuchainn simplidh: prib balla agus goiteachar d' ordag).


c: text/html

text: Is andsin ro gob tnuth & formod naeim-cloindi Fiachrach risin oilithrech .i. fri Cormac. Is andsin ro chuir meic Laegaire Lon mac Conaill meic Fheargusa do fuagra do Cormac in tir do facbail & do-rindi Lon anni-sin & ro mallaich Cormac Lon & do-luid Lon co rainic Sliab Botha do thaib Ruis Argaid & ro chodail andsin & aduadar coin alta h-e conach roibi da sil ara slicht tresin mallachtain-sin Cormaic acht in carnn cloch ro cuiread ar a chnamaib. Is andsin tanic Cathisach o b-fuillid h-I Chathasaich Chilli Ardub da fhocra fon cuma cetna & is ed ro raid: am duine dis deireoil, ar se & ni dom deoin tanic chucad re toscaib Cloindi Laegairi & ro bad fearr lium nach tisaind and, ar se. Bid dis deireoil chaidchi, ar Cormac, & na tistar triar chaidchi & meiditir da abaind leat & red chloind & in tan coneir neach leat neach uaid. Cell Ardub a baili & I Chathasaich Chilli Ardub sil in duine-sin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mata Hari
B' e Dannsair agus Tè-bhuairidh ainmeil às Na Tìrean Ìsle a bh'ann am Mata Hari (fìor ainm: Margaretha Geertruida Zelle, Leeuwarden, 29 an Lùnasdal 1876 - Vincennes, 1 an Dùbhlachd 1917). Ghabhadh oirre gur e tè-bhràthaidh a bh'innte agus chuireadh gu bàs i le arm na Frainge ri linn A' Chogaidh Mhòir.
Susbaint
Teaghlach[deasaich | deasaich an tùs]
Bhuinneadh Mata Hari do theaghlach meadhanach beairteach à Fyslân ann an ceann an tuath na dùthcha. Bha bùth aig athair agus rinn esan tòrr airgid tro a chuid inbheistidhean ann an gnothach an ola. Chaidh M'greet bheag gu sgoiltean prìobhaideach leis a dithis bhràthair. Gu dòrainneach, bhristeadh gnothaichean athar ann an 1898. Chaidh an ceòl air feadh na fidhle eadar a pàrantan agus sgar iad. Chaochail a màthair ann an 1891 agus phòs athair a-rithis le tè air an robh Susanna Catharina ten Hoove, ann an Amsterdam ann an 1893. Chaidh Margaretha gu taigh a goistidh, a bha na thàmh ann an Sneek, faisg air Leeuwarden. Rinn i trèanadh airson a bhith na neach-teagaisg ann an Leiden. Dh'fheuch ceannard na sgoile a bheadradh rithe agus dh'fhàg i an sgoil.
Pòsadh[deasaich | deasaich an tùs]
Phòs i ri fear air an robh Rudolf MacLèoid ann an 1895, a bhuinneadh do sheann theaghlach ghàidhleach àrdanach uachdaranach a dh'fhàg Alba na linntean roimhe. 'S e oifigear an Airm thall ann An Innd-Innse, oir bha an dùthaich sin fhathast fo bhuaidh nan Tìrean Ìsle.
Bochdainn[deasaich | deasaich an tùs]
Paris[deasaich | deasaich an tùs]
Bàs[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]


text:
Ceithir dùil phrìomh-shamhlach
Na dùilean prìomh-shamhlach air a' Ghrèig[deasaich | deasaich an tùs]
'S e na dùilean prìomh-shamhlach Grèigeach a th' anns an Teine, an Talamh, an t-Adhar, agus an t-Uisge. Riochdaichidh iad anns a' Feallsanachd Ghrèigeach, eòlaidheachd, agus eòlas-leighis na rìoghachaidhean nan co-eagar far an tha h-uile rud/neach beò agus far an tha h-uile rud/neach leis a' co-sheasamh.
- Tha teth agus searg Teine.
- Tha fuar agus searg Talamh.
- Tha teth agus fliuch Adhar.
- Tha fuar agus fliuch Uisge.


text:
Posted by liam on May 24th, 2010
’S mòr am buaidh a tha aig Shakespeare gus an latha an-diugh air an dòigh anns a’ bhiodh sinn a’ coimheadaibh air eachdraidh agus gu h-àraidh air duine sònraichte ann an eachdraidh na h-Alba, an rìgh Mac Bheatha. Tha sinn uile eòlach air an dealbh-chluich a sgrìobh Shakespeare agus an naidheachd a thug e dhuinn – ciamar a mhortadh MacBheatha an t-seann rìgh, Donnachadh, ri cealgaireachd.
Deagh-sgeul, ach cha b’ e sin an fhìrinn.
Tha fhios againn an-diugh nach b’e ain-tighearna neo sglaimir a bh’ ann. Cha do ghoid MacBheatha an crùn anns an dòigh a bha Shakespeare agus sgrìobhadairean Gallda a’ creidsinn na ceudan bliadhna as a dheaghaidh.
Cha robh an rìgh Donnachadh na bhodach nuair a chaidh a mharbhadh, ann an cath, is dòcha, a’ sabaid ann aghaidh MacBheatha. A-rèir an siostam politeagach aca aig an àm, bha ceart aig MacBheatha air a’ chrùn cuideachd.
Ach aig deireadh an naoidheimh linn deug, sgrìobh Ionatan MacFhionghain an naidheachd a leanas anns a’ phàipeir aige, Mac-Talla. Chì sibh dè cho làidir a bha buaidh Shakespeare air an naidheachd aige mu dheidhinn MacBheatha.
Mac Bheatha, Righ na h-Alba
Tha e air a ràdh gu’n d’fhuair Mac Beatha Crùn na h-Alba troimh mortadh Rìgh Donachadh ’sa bhliadhna 1039 aig Both-nan-gobhain faisg air Eiliginn. Dh’fheuch e le riaghladh firinneach agus ceart a dhèanamh suas air son an droch obair a rinn e fhaotainn greim air a’ chrùn. Thug e duaisean airgiod do Roimh, agus fearannan farsuing do’n eaglais, agus duaisean lìonmhor do’n bhochd, ach tha e coltach nach d’rinn iad seo uile feum “fois a thoirt dha bho na bruadaran oillteil a bha a’ cur dragh air gach oidhche.” Ged a thug e seachad uiread do’n t-sluaigh, cha d’fhuair e mòran cuideachadh bho’n chlèir, ni mò an d’thug an sluagh fois dha. Cha do chord an doigh a ghabh e greim air an righ-chaithir riu riamh, agus dh’fhàs e nis ain-tighearnail mar a bha e smuainteachadh gu’n robh a chumhachd dol am mòid. Rinn e nàmhaid làidir dha fhein ann Macdubhaich, Fiofa, leis a’ chreachadh a rinn e air, agus theich am morair sin le daoine mòra eile gu Calum a’ chin mhòir, mac Dhonachaidh, a bha an deigh teicheadh gu Cumberland, agus chomhairlich e an righ-chaithir a ghabhail. Chaidh Suaird Iarla Northumberland agus a mhac Osbert gu Albainn còmhla ri Calum ’sa bhliadhna 1054. An deigh dian chogaidh anns an deach Osbert a mharbhadh chaidh an ruaig an deigh Mac Beatha gu Lumphanan an siorrachd Abareadhain far an robh e air a mharbhadh le Macdubhaich an 1054 an deigh rioghachadh còig bliadhna deug.
— Mac-Talla, Desember 29, 1899.
podcasts | 115 Comments »


text:
Eisteachd is Labhairt Episodes Available now
- All
- By date
- Available now (8)
- Next on (0)
-
Seanmhair Neo-àbhaisteach 2 — Sealladh air Sìona
Dràma mu cho cudromach 's a tha e a bhith a' toirt spèis do sheann daoine.
-
Seanmhair Neo-àbhaisteach 1 — Sealladh air Sìona
Dràma mu cho cudromach 's a tha e a bhith a' toirt spèis do sheann daoine.
-
Co-fharpais nan Còcairean 2 — Sealladh air Sìona
Sealladh air an aìte a tha aig biadh ann an cultaran eadar-dhealaichte.
-
Co-fharpais nan Còcairean 1 — Sealladh air Sìona
Sealladh air an aìte a tha aig biadh ann an cultaran eadar-dhealaichte.
-
An Sgoil airson Sàr Lùth-chleasachd 2 — Sealladh air Sìona
Sealladh air mar as urrainn soirbheachadh ann an spòrs agus an trèanadh air a bheil feum.
-
An Sgoil airson Sàr Lùth-chleasachd 1 — Sealladh air Sìona
Sealladh air mar as urrainn soirbheachadh ann an spòrs agus an trèanadh air a bheil feum.
-
Caraidean — Sealladh air Sìona
An diofar a tha eadar sgoiltean is modhan sòisealta ann an Alba agus ann an Sìona.
-
A' Cur Eòlas Ort — Sealladh air Sìona
An diofar a tha eadar sgoiltean is modhan sòisealta ann an Alba agus ann an Sìona.


text:
Werner Kissling
'S e fear togail dhealbhan a bh' ann an Werner Kissling (1895-1988). Rugadh e ann am Breslau (Silesia) ann an teaghlach iar-fhlaitheach agus beartach. Às dèidh a' chiad chogaidh bha e ag obair ann an seirbhis dhioplomasaich Ghearmailtich. Seach agus gun robh e gu làidir an aghaidh nan Nàsach, dh’fhàg e an obair seo agus a’ Ghearmailt aig toiseach nan deich air fhicheadan agus chaidh e a Bhreatainn far an robh e a’ teagasg gu prìobhaideach agus far an do thòisich e le bhith togail dhealbh-camara. Bhiodh e a’ tadhal air na h-Eilean Siar gu tric nuair a rinn e rannsachadh an lùib cultair dhùthasaich. Agus b’ ann eadar 1928 agus 1960 a bhiodh e a’ toirt cunntais dhuinn mu bheatha muinntir Uibhist a Deas is Èirisgeigh tro dhealbhan-camara. B’ esan a rinn a’ chiad fhilm riamh anns an robh Gàidhlig ri cluinntinn ann an 1934 – A Poem of Remote Lives.
Bha na dealbhan aige ri fhaicinn airson a' chiad turais ann an 2011 ann an LandesMuseum (taigh-tasgaidh na dùthcha) ann am Bonn. Bhon Ògmhios 2012 a-mach tha an taisbeanadh ann an taigh-tasgaidh Chill Donnain ann an Uibhist a Deas.
Leabhraichean[deasaich | deasaich an tùs]
- Michael W. Russell, 1997 The Enigma of Werner Kissling 1895–1988. Neil Wilson Publishing, Glaschu ISBN 1-897784-46-5
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Scottish Screen biography le ceangal don fhilm: Eriskay: A poem of remote lives


text:
Seapanais
Tha tuilleadh air 130 millean daoine aig a bheil Seapanais, a tha a' fuireach san t-Seapan agus ann an coimhearsnachdan eilthirich Seapanach air feadh an t-saoghail. 'S e Nihongo (日本語)a chanas ri Seapanais anns a' chànan fhèin. Tha e a' ciallachadh cànan Iapain. 'S e Grian a' bhrìgh a th' air an kanji 日 agus an seo, Freumh air 本. Tha am briathar Sìneach-Seapanach seo, 日本(Nihon no Nippon), a' toirt dealbh air an t-Seapan bho shealladh na Sìne, a thaobh suidheachaidh cruinn-eòlasach an dà dhùthaich. 'S i an t-Seapan far a dh' èireas a' ghrian agus an t-Sìn far an tèid i foidhpe. Tha an abairt Tìr Èirigh na Grèine a' tighinn às an sin.
Tùs agus Seòrsachadh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e cànan in-sònraichte (isolated language) a th' ann an Seapanais. 'S e an cànan as dlùithe ris, Coireanais (a thaobh morf-eòlas, co-chàradh gu h-àraid), ach nam biodh Ryūkyūanais (teanga Okinawa) ga mheas mar chànan na chòir fhèin, 's esan an cànan a bu dhlùithe mar phàirt dhen aon teaghlach cànain. [3]
Gidheadh, 's iomadh teoric a tha ann a tha a' sireadh air mìnicheadh a thoirt air tùs a' chànain seo, ach chan eil fiù 's aon dhiubh sin nach eil air a connsachadh. Tha cuid de sgoilearan air Seapanais a cheangladh ri Coireanais, Mongolais agus na cànanan Altaic eile, a' toirt iomradh air coimeas gràmadach eatorra. Tha sgoilearan eile a' sìreadh tùs a' chànain ann an sòisealtasan coltach ri Seapan a thaobh cultar agus eigeòlas eadar ceann a Deas na Sìne agus An Himalaya. An dèidh sin, tha feadhainn eile a' cumail a-mach gur ionnan tùs a' chànain agus na cànanan Draibhideach agus cànanan nan ioma-eileanach.(Polynesia) 'S ann tric a bhithear a' moladh gur e crìtheol a th' anns a' chànan seo, a' gabhail a-steach tuilleadh air aon de na teangannan sin.
Buadhan[deasaich | deasaich an tùs]
'S e cànan co-glaodhach (agglutinating language) a th' ann an Seapanais. 'S e sin gu bheil i a' leigeil rithe structar gràmadach le bhith a' ceangladh comharran (は,が,に/wa, ga, ni) ri stuic fhacail.[4]
Ged a tha riochdairean ann mar: 私 watashi (mi), あなた anata (thu), 彼 kare (e), 彼女 kanojo (i) is mar sin air adhart, chan eileas gan cleachdadh cho tric ann an còmhradh, seach ann an sgrìobhadh. Tha sin a' dèanamh gu bheil Seapanais caran neo-dhìreach mar chainnt; rud a tha a' freagairt an t-sluaigh Seapanach gu math, oir tha iadsan gam meas neo-dhìreach gu leòr nan dòighean.
Mar eisimpleir, chanar 私はスコットランド人です.watashi ha sukottorandojin desu. (Mise - Albannach - tha) (Tha mi nam Albannach), ach ann an còmhradh far a bheil e soilleir cò tha a' bruidhinn agus cò mu dheidhinn, dh' fhàgar watashi (còmhla ris a' chomharra はwa), a-mach agus theirear スコットランド人です.sukottorandojin desu; (Albannach-tha). Cha leigeas a leas an riochdair watashi (mi) a ràdh idir airson 's gun tuig daoine. Mar sin dheth, tha Seapanais gu math feumail airson bruidhinn air daoine, no air dìomhaireas nach eileas ag iarraidh fhoillseachadh. Fiù 's nan cluinneadh cuideigin an còmhradh, dh' fhaoidte nach ann a bhiodh fios aca cò no dè air a bhiodh an luchd-labhairt a-mach, air sgàth chion riochdairean. 'S e cnag na cùise a th' ann nach eil an t-subseig ga cleachdadh a h-uile uair ann an còmhradh.
Riochdan Modhail
'S iomadh chaochladh a tha air Seapanais a-rèir dreuchd, inbhe is àite san t- sòisealtas, gnè agus aithneachadh sgìreil an neach-labhairt. Tha siostam gràmadach farsainn aig Seapanais gus cainnt a chur air foirmeileachd agus modhaileachd; rud aig nach eil a' chuid as motha de chànanan Siarach.
Keigo[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Keigo (敬語)a chanas ri modhaileachd ann an Seapanais, agus thathas ga cleachdadh a-rèir inbhe a' chàirdeas a tha ann eadar daoine. Chan eil càirdeas co-ionnan sa chumantas ann an sòisealtas Seapanach. 'S tric a bhios suidheachadh nas àirde aig neach, agus gabhaidh sin a dhearbhadh a-rèir iomadach fhactair leithid dreuchd, aois, eòlas no fiù 's an suidheachadh anns a bheil neach aig an àm - mar eisimpleir, cuideigin ag iarraidh fàbhair air cuideigin eile. Thathas a' cleachdadh Keigo ann an gnothach sam bith far a bheil neach-obrach a' bruidhinn ri neach-ceannaich; m.e. ann an taigh-bìdh, no bùth sam bith eile. Faodaidh an neach-ceannaich cainnt dhìreach mhì-fhoirmeil a chleachdadh (gu ìre), ach chan fhaod an neach-obrach idir, mura h-e neach a tha tòrr nas aosta na an neach-ceannaich a th' ann.
Dòighean eadar-dhealaichte air na h-aon rudan a ràdh.
Tha fiù 's gnìomhar beag sìmplidh air a chur an cèill ann an diofar dhòigh a-rèir cò tha a' dol càite. Ma tha thu fhèin a' dol a thadhail air neach aig a bheil inbhe nas àirde, 's iad mairu agus ukagau na gnìomhairean a thathas a' cleachdadh. (Oir, tha sin a' sealltainn an inbhe nas ìsle a th' agad fhèin. Dh' fhaodadh cainnt ùmhail seach cainnt urramach a chur orra.) Ma 's e neach 's inbhe nas àirde aige a bhios a' falbh a dh'àiteigin, 's iad irassharu agus oideninaru na gnìomhairean urramach. Tha diofar ìrean fhoirmealachd ann cuideachd. Ma 's e 's gu bheileas a' bruidhinn ri caraidean dlùith, 's e iku am facal mì-fhoirmeil, leis na comharran fireann no boireann, yo no wa, air an cur ris a cheann. 'S e ikimasu no ikundesu a bhiodh ann ge-tà, ann an suidheachadh nas fhoirmeile, fiù 's eadar daoine is inbhe co-ionann aca. 'S iad suidheachaidhean "desu/masu" a theireas ri seo; far an gabh gnìomhairean suidheachaidhean foirmeil na deiridhean modhail -desu no -masu.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Staitistig Riaghaltas na Seapaine [1]
- ↑ Cànanan an t-Saoghail [2]
- ↑ Japan As It Is/日本タテヨコ;Ceathramh Eagran Dà-chànanach, foillsichte le Gakken ISBN 4-05-401425-9
- ↑ Japan As It Is/日本タテヨコ;Ceathramh Eagran Dà-chànanach, foillsichte le Gakken ISBN 4-05-401425-9


text:
Roinn le neoni
'S e roinn le neoni a th' ann far a bheil an roinniche co-ionnan ri neoni. Faodaidh seo a bhith air a sgrìobhadh , far am biodh na duais-roinn. Chan eil brìgh a thoirt do roinn le neoni ann an ailseabra, ach uaireannan tha comas againn mìneachadh a thoirt dhith ann an anailis far an aom luach na roinn-àireimh ri teòr fhad ’s a tha fuincsean an roinniche a’ dlùthachadh ri neoni.
Susbaint
Do-dhèantachd roinn le neoni[deasaich | deasaich an tùs]
Smaoinich air a' cho-aontar a leanas:
Chionns gu bheil iomadachadh agus roinneadh nan obrachaidhean mùiteach, faodar a' sgrìobhadh cuideachd:
Ach chan eil ann luach de a ni 1 an dèidh iomadachadh le neoni. 'S ann do-shònrachaidh a tha àireamh sam bith air a roinn le neoni.
Nise, smaoinich air a' cho-aontar:
Ma tha brìgh aig seo, faodar a sgrìobhadh cuideachd:
Ach tha seo fìor do gach luach de sam bith. 'S ann neo-shònraichte a tha neoni air a roinn le neoni.
Nas foirmeile, smaoinich air fàinne cho-iomlaideach – 's e sin àlach le dà obrachadh (cur-ris agus iomadachadh) agus na feartan cumanta ailseabra aca (co-thiomsachd, co-iomlaideachd agus sgaoilidheachd) – mar eisimpleir tha na fìor-àireamhan agus na h-àireamhan co-fhillte den t-seòrsa seo. Thathar a' toirt fa-near gur h-e 0 an eileamaid ionnanachd cur-ris agus gur e 1 an eileamaid ionnanachd iomadachaidh. Tha e na chuibheas sealltainn nach eil eileamaid co-thionndaidh aig neoni.
Smaoinich gum b' e co-thionndadh neoni ann agus mar ainm air. Chionns gur h-e a h-aon gach àireamh a tha air iomadachadh leis a’ cho-thionndadh aice:
Nise, tha 0 + 0 = 0 agus gabhar a' sgrìobhadh cuideachd:
Fo lagh an sgaoilidh:
Mar os cionn, tha , agus , agus san dòigh seo bhiodh gach àireamh co-ionnan ris a cèile. Agus chionns gu bheil:
-
- ,
...feumar a cho-dhùnadh nam biodh co-thionndadh aig neoni, bhiodh a h-uile àireamh co-ionnan ri neoni. 'S e sin ri ràdh, far a bheil na feartan cumanta ailseabra (gu h-àraidh sgaoilidheachd), chan eil roinn le neoni comasach ach am bheil neoni na aon àireamh anns an àlach.
Bun-bheachd luach teòir[deasaich | deasaich an tùs]
Ged nach eil brìgh den roinn-àireimh fhèin, 's urrainnear brìgh a thoirt do luach teòir na roinn-àireimh fhad 's a tha x a' dlùthachadh ri neoni. Mar as dlùithe ri neoni a thèid x, 's ann as mò a dh' fhàsas luach na roinn-àireimh agus leanaidh seo gun crìoch. Tha seo air a sgrìobhadh:
Ged tha an coltas air gu bheil eicrioch na "luach teòir", chan e teòr idir a th' ann an eicrich. Tha an co-aontar seo a' sealltainn nach eil crìoch aig an roinn-àireimh fhad 's a tha x a' dlùthachadh ri neoni.
Thathar air a bhith a ghabhail ris gur e àireamh dhearbh a th' anns an roinniche. Ma tha x a' dlùthachadh ri neoni bho thaobh nan àireamhan àicheil:
Chan eil e gu diofar an ann às a làimh chlì no às a làimh dheis a ruigeas neoni. Ri linn seo, aig neoni fhèin:
...ach chan eil mòran seagh dha ach nach eil soidhne aig eicrich (mar nach eil aig neoni).
Loidhne-thilgidh nam fìor-àireamhan[deasaich | deasaich an tùs]
'S e loidhne-thilgidh nam fìor-àireamhan an t-àlach . 'S ann a tha an cearcall air a cruthachadh le bhith a' cur ri chèile foirchinn na loidhne-àireamh aig eicrich. 'S e eicrioch neo-shoidhneach a tha seo agus 's ann a leanas gu bheil . Anns an t-structair seo, faodaidh an seagh a bhith aig , fhad 's nach eil , agus cuideachd aig . Chan e raon a th' anns an t-structair seo agus chan eilear an dùil gun obraich e mar gum b' e. Mar eisimpleir chan eil seagh aig air an loidhne-thilgidh.
Bheir an loidhne-thilgidh dòigh shìmplidh dhuinn airson seagh a chur air fuincseanan a thèid do dh' eicrich agus a thilleas bho eicrich àicheil, mar eisimpleirean , , agus iomadh eile.
Cruinne Riemann[deasaich | deasaich an tùs]
'S e analog na loidhne-thilgidh aig na h-àireamhan co-fhillte a th' anns a' chruinne Riemann. Seo an t-àlach far a bheil na puing aig eicrich. 'S e lùbadh plàna nan àireamhan co-fhillte air uachdar cruinne gus an till iomall a' phlàna ri chèile aig an aon phuing – eicrioch. Tha neoni agus eicrioch nan pòlaichean a tha mu choinneamh a chèile air a' chruinne agus tha loidhne-thilgidh nam fìor-àireamhan na prìomh-chearcall dhith. Chan e raon ailseabrach a th' anns a' chruinne Riemann, ach tha e air leth cudromach ann an anailis cho-fhillte.


text:
1954
MCMLIV
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- Chaidh Puerto Carreño (Coloimbia) a stèidheachadh.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 23 am Faoilleach - Viktor Yushchenko, ann an Khoruzhivka. Fear-poileataigs às An Ucràin.
- 16 an Gearran - Iain Banks, ann an Dùn Phàrlain. Sgrìobhadair à Alba.
- 18 an Gearran - John Travolta, ann an Englewood (Jersey Nuadh). Actair às na Stàitean Aonaichte.
- 14 an Giblean - Cathaidh Craigie, ann an Sruighlea. Tè-poileataigs à Alba.
- 8 an Cèitean - John Michael Talbot, ann an Oklahoma City. Seinneadair agus cumadair-ciùil às na Stàitean Aonaichte.
- 17 an t-Iuchar - Angela Merkel, ann an Hamburg. Tè-poileataigs às A' Ghearmailt.
- 25 an Lùnasdal - Seumas Uallas, ann an Anainn. Fear-poileataigs à Alba.
- 30 an Lùnasdal - Alexander Lukashenko, ann an Kopys. Fear-poileataigs à Bealaruis.
- 27 an t-Sultain - Dougie MacLean, ann an Dùn Bhlàthain. Seinneadair agus cumadair-ciùil à Alba.
- 29 an Damhair - Lee Child, ann an Covertry. Sgrìobhadair à Sasainn.
- 6 an Dùbhlachd - Charles W. J. Withers, ann an Dùn Èideann. Ollamh à Alba.
- 31 an Dùbhlachd - Ailig Salmond, ann an Gleann Iucha. Fear-poileataigs à Alba.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 18 am Faoilleach - Huang Sianfan, ann an Guilin. Eachraiche às An t-Sìona.
- 7 am Màrt - Otto Paul Hermann Diels, ann an Kiel. Ceimigear às A' Ghearmailt.
- 7 an t-Ògmhios - Alan Turing, ann an Lunnainn. Fear-matamataig agus eòlaiche choimpiutairean à Sasainn.
- 13 an t-Iuchar - Frida Kahlo, ann an Coyoacán. Dealbhadair à Meagsago.
- 14 an t-Iuchar - Jacinto Benavente, ann an Madrid. Sgrìobhadair às An Spàinn.


text:
Aois Criost, naoi c-céd caoga a trí.
An t-aonmhadh bliadhain décc do Chonghalach.
Dunadhach, mac Eccertaigh, espucc Cluana Mic Nóis.
Dunlang, mac ua Dunaccáin, abb Innsi Doimhle & Tighe Munna.
Maol Ionmain, eccnaidh & ancoire Glinne Da Locha, d'écc.
Cuilen mac Cellaigh, abb Cille Dara, do mharbhadh.
Aonghus, mac Loingsich, airchindech Maighe Bile, d'écc.
Aongus, mac Maoil Brighde, airchinneach Doimh Liacc.
Ailine, tighearna Mughdorn Maighen.
& Braon, mac Cathacain, tighearna Ratha Inbhir, d'ég.
Mithighen, mac Cionaedha, tighearna Ua Mail h-Éna.
Murchadh, mac Cumusccaigh, tighearna Fer Rois.
& Flann, mac Glethnecháin, toisech Cloinne Murchadha, d'écc.
Inderghe mac Mocháin, tighearna Ciannachta, do mharbhadh i c-Connachtaibh h-i
p.672lurcc Chonghalaigh mic Maoil Mithigh.
Sloiccheadh la Domhnall mac Muirchertaigh co longaibh o Thuaig Inbhir for Loch n-Eathdach for Dabhall, darsna h-Airghiallaibh, for Loch n-Eirne, iarsin for Loch n-Uachtair, go ro aircc, & co ro indir an Breifne co tucc gialla ua Ruairc.
Aois Criost, naoi c-céd caoga a cethair.
Gaeitheine sui-epscop Dúin Lethglaise.
Oengas, mac Noachain, comharba Fechene.
Maol Patraicc, mac Conbretan, airchinnech Sláine.
Maonach, comharba Findéin, & fer leighinn Arda Macha.
& Maol Brighde, mac Rédáin, comharba Mic Neissi, & Colmain Eala, d'ég.
Tadhg na t-Tri t-Tor, mac Cathail rí Connacht, d'écc.
Slóiccheadh la Conghalach, mac Maoil Mithigh, rí Ereann co Laighnibh, & iar n-ionnradh Laighen, & iar n-aighe aonaigh Life frí tríbh láibh. Do-cós ó Laighnibh co Gallaibh Atha Cliath, & tuccsat Amhlaoibh, mac Gofradha, tighearna Gall cona Ghallaibh, & ro h-indleadh caithedarnaigh leó fór cind Congalaigh, conidh triasin ceilcc-sin tainus é cona maithibh oc Tigh Gioghrann. At iad torcratar annsin, Conghalach féisin, Madúdhan, mac Aodha, mic Maoile Mithich, Aodh mac Aichthide, tighearna Tethbha. Corbmac, mac Cathaláin, tighearna Fher n-Arda, & drong
p.674mór oile amaille friu. Conadh do réimhios Congalaigh h-i ríghe, & d'aois ar t-tighearna Criost an tan ro marbhadh an rí-si at-bert Aodh ua Raithnén,
- Iar n-orgain Atha Cliath grinn,
ro h-uc Gulla a h-Erind
it dá bhliadhain for a dech
i réimhius caoimh-Congalaigh.
- A cethair caogat iar fír
ocus naoi c-céd, ní gníomh suaill,
o ghein Criost i m-Beithil bóid
co bás mic Maoil Mithigh mhuaidh.
Aois Criost, naoi c-céd caoga a cúicc.
An chéd bhliadhain do Dhomhnall, mac Muircheartaigh, uas Erinn h-i ríghe.
Flann, mac Aedhaccain, abb Glinne Dá Locha.
Maol Ceallaigh, mac Aedha, comharba Ailbhe Imligh.
Colmán, mac Conghail, comharba Mo Laisi Daimhinsi.
Diarmaitt, ancoire Glinne Dá Locha.
Maol Coluim Ua Canannáin, tighearna Ceneoil Conaill, d'écc.
Maol Fothartaigh, mac Flaint, rí Caisil.
Muiredhach ua Lachtnáin, tighearna Teathbha, d'écc.
Eochaidh, tighearna Locha Cál.
Maol Sinchill, mac Duibhcinn, flaith Ua m-Briuin Cualann, d'ég.
Cobhlach Ferghail, mic Airt, for Loch Cé.
Guin Coirpre Finn h-ui Bruadair, & a mheic .i. Aodh.
Riaccán, mac Fiannacta, ui Lorcáin, d'ég.
MaelSechlainn, mac Aimhirgin, tighearna Ua Failghe, d'ég.
Maidhm ria t-Tuathal, mac n-Ughaire for Uibh Ceinnsealaigh, in ro marbhadh sochaidhe.
Slóigheadh la Domhnall, mac Muirchertaigh, go Laighnibh, go ro indrestar Magh Life, & na Coimne go Dún Salach.
Aois Criost, naoi c-céd caoga a sé.
An dara bliadhain do Domhnall.
Flann, mac Mochloingsigh, comharba Tighearnaigh & Maol Dóith.
Tanaidhe mac
p.676Uidhir, comharba Comhgaill, do mharbhadh la Gallaibh.
Fiannachta, mac Lachtnáin, airchinneach Ferna.
Aodh, mac Ceallaigh, comharba Brénainn.
& Lucchaidh, mac Colgan, airchinneach Sláine, d'écc.
Tuathal, mac Ugaire, rí Laighen, d'ég.
Niall ua h-Eruilbh do écc.
Maidhm for h-Uibh n-Dunchadha, & for h-Uibh Foilghe, & for Cloinn Cellaigh, ag Fiodh Chuilinn .i. for Domhnall, mac Lorcáin, & for Domhnall mac Maoil Mordha, ria n-Uibh Faoláin .i. ria Murchadh, mac Finn, in ro marbhadh Cernach, mac Lorcáin, flaith Cloinne Ceallaigh, & Naoidhenán ua Domhnaill, & sochaidhe oile do shaor-chlannaibh cenmothat-sidhe.
Domhnall, mac Aenghusa, tighearna Ua n-Eathach, do écc.
Aois Criost, naoi c-céd caoga a seacht.
An treas bhliadhain do Dhomhnall.
Oenghas ua Lapáin, epscop Ratha Both.
Dubh Dúin, comharba Colaim Chille.
Martain angcoire, comharba Caoimhghin & Maoile Ruain.
Maenach, mac Corbmaic, abb Lis Móir.
& Maenach, airchindech Lothra, d'écc.
Dubh Da Bhoirend, mac Domhnaill, rí Caisil, d'écc.
Domhnall, mac Maoil Mordha, tighearna Ua Failghe, d'écc.
Cluain Mic Nóis do orgain lá Mathghamhain, mac Ceindéiticch, & lá Fiora Mumhan.
Losccadh Termainn Chiaráin ó Chrois Áird co Sionaind eitir arbhar & muilnibh, an bhliadhain-si.
Creach-shluaighedh Insi Eanaigh la Ferghal ua Ruairc, & maidhm Maighe Itha, dú i t-torchair Aodh, mac Flaithbheartaigh, righdhomhna Cenel Eoghain.
Cathusach .i. ó Dhruim Torraidh, mac Doiligein, comhorba Patraicc sui-espucc Gaoidhel, d'écc.
p.678
Aois Criost, naoi c-céd caoga a h-ocht.
An cethramhadh bliadhain do Dhomhnall.
Dubh Dúin ua Steafáin, comharba Colaim Cille.
& Cathmhogh, abb Liss Móir, & epscop Corcaighe, d'écc.
Carlus, mac Cuind, mic Donnchaidh, do mharbhadh lá Nortmannaibh.
Ferghal, mac Augráin, tighearna Laoighisi Rétae, d'ég.
Faolán, mac Ferghaile, tanaisi Laoighisi Retae, do mharbhadh.
Slóigheadh la Domhnall, mac Muirchertaigh, co Dál n-Araidhe, co t-tucc a n-giallu.
Fer Gráidh, mac Cléirigh, tánaisi Caisil, do écc.
Donnchadh, mac Lorcáin, mic Cathail, do ghuin h-i t-tír Ua c-Ceinnselaigh.
Faifne Fili, primh-éicces Laighen, d'écc.
Fínshnecta ua Cuill, file Mumhan, d'écc.
Aois Criost, naoi c-céd caoga a naoi.
An cúicceadh bliadhain do Dhomhnall.
Conaing ua Domhnalláin, airchindech Clochair Mac n-Daimheni.
Donnchadh, mac Aurchadha, tighearna Ua Briuin Seóla, d'écc.
Fear Gráidh, mac Cléirigh, rí Caisil, d'écc.
Foghartach, mac Ciarmhaic, do mharbhadh i meabhail.
Ualgharcc, tighearna Dartraighe, do mharbhadh.
Soighet teineadh do thecht iar fut Laighen, aniardhes, co ro mharbh míle do dhaoinibh & alltoibh co n-icce Ath Cliath.
Niall, mac Aodha, mic Eochaccáin, rí Uladh, d'écc.
Aois Criost, naoi c-céd seascca.
An seiseadh bliadhain do Dhomhnall.
Slóighedh lá Flaithbheartach, mac Conchobhair, la tighearna Oiligh, i n-Dál n-Araidhe, go ro indir Condere, co n-astairthetar Ulaidh, co ro marbhadh Flaithbheartach,
p.680& a dá bhráthair, Tadhg & Conn, & sochaidhe oile imaille friú.
Aonghas ua Maol Doraidh, tighearna Cenél c-Conaill, do mharbhadh lá Cenél Conaill budhdéissin.
Eoghan, mac Muiredhaigh, do mharbhadh lá h-Uibh Fáilghe.
Murchadh, mac Aodha, tighearna Ua Máine Connacht, d'écc.
Mughron ua Maol Mhuaidh, tighearna Fear c-Cell, d'écc.
Cluain Mic Nóis d'orgain d'Osraighibh.
Inis Mór for Loch Ribh do ghabháil do Murchadh ua Chellaigh for Cheallach, mac Ruairc, tighearna Fear Cúl .i. tighearna Síl Ronáin, co ruccadh cona chobhlach i Tir Maine i n-erghabhail.
Cobhlach Fear Mumhan iar Sionaind, co ro indirset Termann Ciaráin ón Inbhior siar. Ro gabhsat muintir Domhnaill, mic Dúnchadha, ina n-diaidh, co farccaibhset Fir Mumhan a c-cobhlach leó, & do marbhadh drong mhór díobh iar b-faccbháil a long.
Muirchertach, mac Ecnecháin, mic Dálaigh d'écc.
Slóighedh lá h-Uibh Néll isin Mumhain, co n-dergenset oirccne mara .i. mora.
Ferghal ua Ruairc do fhásucchadh Mídhe.
Tene saighnéin do mharbhadh na n-géisi & na c-cadhan i n-Airther Life.
Loinges meic Amhlaiph, & na Ladgmainn do theacht i n-Erinn, co ro ortatar Conaille & Ettar co h-Inis Mic Nessáin, co n-dechatar na Ladgmainn iarttain co Fioraibh Mumhan, do dhíoghail a m-bráthar .i. Oin, co ro ortattar Insi Doimhle & Uí Liatháin, co ro loitsiot Liss Mór & Corcach, & co n-dernsat ulca imdha archena. Tiaghtar
p.682iarttain in h-Uibh Liatháin, co t-tarraidh forra Maol Cluiche ua Maol Eittind, co ro la a n-ár .i. cúicc sesccat ar trí céd, cona ternodar díbh acht lucht tri long.
Creach la mac Amhlaibh a h-Inis Mac Nesain co Brettain & co Moin Conáinn.
Creach la Sittriucc Cam do mhuir co h-Uibh c-Colgan, co t-tarraidh Amhlaibh co n-Gallaibh Atha Cliath, & co l-Laighnibh, & coru bhaidh Amhlaibh do shaighit trena shliasait, co raeimhidh for Sitriucc c-Cam, co n-erla ina longaibh iar n-ár a mhuintire.
Buadhach mac Corbmaic, & Donnchadh, mac Cinn Faolaidh, do mharbhadh la h-Eoghanachtaibh i n-aen-mí.
Dunchadh, mac Laeghaire, tighearna Fernmhaighe, d'écc.
Slóigheadh lá Domhnall ua Néill for cuairt Ereann, co raibhe trí trath occ Ráith Ettain.
Aois Criost, naoi c-céd seascca a h-aon.
An sechtmhadh bliadhain do Dhomhnall.
Fothadh, mac Brain, scribhnidh & espucc Insi Alban.
Cosccrach, mac Dúnacáin, sui-epscop, & airchinnech Insi Cain Degha.
Cathal, mac Corbmaic, sui-espucc Cluana Fearta Brénaint, d'écc.
Anaile, scribhnidh Doimh Liacc Cianáin, d'écc iar sendataidh.
Dubhtach Disirt Chiaráin, Caoncomhrac, mac Curáin, sui-epscop & abb Cluana h-Eoais, d'écc.
Ní nemh-ghnath do dhénamh lasin rígh Domhnall, mac Muirchertaigh .i. longa do breith dar Dabhall, tar Sliabh Fuait co Loch n-Aindind, co ro h-oirccedh oiléna an locha lais.
Ecnech, mac Dálaigh tighearna Oirghiall, & a mac .i. Dubh Dara, do mharbhadh la a bhráthair lá Murchadh, & ro dioghladh ó Dhia fair an gníomh-sin, uair ro marbhadh-somh iar n-aimsir la h-Ua c-Canannáin.
Ua Canannáin, do bhreith longais lais for Lochaibh Eirne, go ro h-oircceadh oiléna an locha lais.
Maidhm ria Fearghal ua Ruairc, rí Connacht, for Muimhnechaibh for Sionnaind .i. maidhm na Catinchi ettir Cluain Ferta & Cluain Mic Nóis, & Dal Cais do
p.684orccain lais iarsin.
Ar ar Mathgamhain, mac Ceinneittigh, ria f-Ferghal ua Ruairc, dú i t-torchair tri h-ui Lorcáin & secht fichet impu.
Donnchadh, mac Ceallacháin, rí Caisil, do ghuin óna bráthair féissin.
Ferghal, mac Ceallaigh, do écc h-i Saighir, iar b-pennainn.
Aois Criost, naoi c-céd seascca a dó.
An t-ochtmhadh bliadhain do Dhomhnall.
Dubh Scúile, mac Cionaedha, comharba Cholaim Chille.
Suibhni, mac Niamhain, abb Mughna, d'ég.
Suibhne, mac Segonáin, espucc & riaghloir Cilli Cuilind, d'écc.
Finghin, sui-epscop, Dúin Lethghlaisi, Corpmac, espucc Tamhlachta, d'ég.
Colmán, mac Cobradh, fer leighinn Cilli Dara.
& Muiriond, inghen mic Colmáin, banabb Cilli Dara, d'ég.
Maol Ruanaidh, mac Floinn, mic Eccneacháin, & a mhac do mharbhadh lá Cloind Fianghusa.
Furadhrán, mac Bece, tighearna Derlais, do mharbhadh la Cenel Eoghain.
Muircheartach, mac Conghalaigh, mic Maoil Mithigh, ríoghdhamhna Ereann, do mharbhadh lá Domhnall, mac Conghalaigh.
Ceall Dara do arccain lá Gallaibh, & broid mhór do sruithibh, & do cléirchibh do ghabháil dóibh ann, & Niall ua h-Eruilbh dia f-fuascladh. Lán an toighe móir Sanct Brighde, & lán an dérthighe as eadh do-ruaichill Niall díobh lia a argad budhdéin.
Muirchertach h-Ua Canannáin, tighearna Cenél Conuill, do mharbhadh lá a deirbhfine.
Maidhm an Bhealaigh re f-Ferghal h-ua Ruairc
p.686for Feraibh Tethbha, du i t-torchair Domhnall mac Muirecáin.
Maidhm for Amhlaibh, mac Sitriucca .i. oc Inis Teoc, ré n-Osraighibh, dú i t-torcrattar íli do Ghallaibh im Batbarr mac Nirae.
Coirpre ua Guaire cenn féli Laighen, d'écc.


text:
Rugadh Prionnsa na Cuimrigh, am mac as sine aig a' Bhanrigh agus Am Prionnsa Filiop, Diùc Dhùn Èideann, ann an Lùchairt Bhuckingham aig 9.14 a dh' oidhche, 14mh latha dhen t-Samhainn, 1948. Chaidh fios a thoirt air rèilichean an Lùchairt beagan ro mheadhan-oidhche, ag innse gun robh mac air a bhith aig A Mòrachd Rìoghail Bana-phrionnsa Ealasaid. Chaidh innse a-rithist gun robh 7 puinnd 6 unnsaichean anns a' Phrionnsa bheag.
Air an 15mh latha dhen Dubhlachd chaidh Teàrlach Filiop Artair Seòras a bhaisteadh ann an Seòmar a' Chiùil ann an Lùchairt Bhuckingham, le Àrd-easbaig Chanterbury, Dr Geoffrey Fisher.
Chaidh màthair a' Phrionnsa ainmeachadh mar An Dàrna Banrigh Ealasaid aig aois 25, an uair a dh' eug a h-athair, An Còigeamh Rìgh Deòrsa, aig aois 56 air an 6mh dhen Ghearran, 1952. An uair a chaidh a' Bhanrigh a crùnadh, rinneadh Am Prionnsa Teàrlach, bhon a b' e am mac a bu shine a bha aig a' Bhanrigh – na chiad oighre a' Chrùin 's gun e ach trì bliadhna a dh' aois.
Ghabh Am Prionnsa, mar oighre a' chrùin, tiotalan Diùc na Còrn an-dèidh còir-sgrìobhte Rìgh Eideart III ann an 1337; agus, ann an siostam morarachd na h-Alba, Diùc Baile Bhòid, Iarla Charaig, Baron Roinn Friù, Tighearna nan Eilean, agus Prionnsa agus Àrd-Stiùbhart na h-Alba.
Bha am Prionnsa ceithir bliadhna a dh' aois aig Crùnadh a mhàthair, ann an Abaid Westminster air an dàrna latha dhen Òg Mhìos, 1953. Bidh deagh chuimhne aig mòran a chunnaic an Crùnadh gu robh e na shuidhe eadar a sheanmhair, a bha a-nis na bantrach agus a bha gu bhith air a h-ainmeachadh mar Bhanrigh Ealasaid Màthair na Banrigh, agus piuthar a mhàthair a' Bhana-phrionnsa Màiread.
Chuir a' Bhanrigh agus Diùc Dhùn Èideann romhpa, an àite an cleachadh a' leantainn agus oide a thoirt dhan Lùchairt, gum bu chòir dha am mac a dhol gu sgoil far an coinnicheadh e ri clann aig nach robh ceangal rìoghail sam bith. Mar bhuil a' cho-dhùnaidh sin, air an 7mh latha dhen t-Samhainn, 1956, chaidh e gu Sgoil Taigh a' Chnuic air taobh an iar Lunainn.
An ceann deich mìosan, chaidh Am Prionnsa òg gu agus a dh' fhuireach aig Sgoil Cheam, an sgoil oideachaidh ann an Berkshire. 'S ann ann an uair a bha A Mhòrachd Rìoghail aig Cheam, ann an 1958, a rinn a' Bhanrigh e na Phrionnsa na Cuimrigh, agus aig an aon àm Iarla Chester, aig aois naoi bliadhna.
Anns a' Ghiblean 1962, thòisich Am Prionnsa air a' chiad theirm aig Gordonstoun, an sgoil faisg air Eilginn air taobh an ear na h-Alba far an robh Am Prionnsa Filiop na sgoilear roimhe. Ann an 1966 chuir Prionnsa na Cuimrigh seachad dà theirm air turas iomlaid gu Timbertop, meur iomallach de Sgoil Gramair Eaglais Shasainn Geelong ann am Melbourne, Astràilia.
An uair a thill e gu Gordonstoun airson a bhliadhna mu dheireadh, chaidh Am Prionnsa a thaghadh mar àrd sgoilear na sgoile. Shuidh Am Prionnsa, a bha air sia deuchainnean Ìre 'O' fhaighinn cheana, a dheuchainnean Ìre'A' anns an Iuchair 1967, a' chiad duine de dh' oighrean a' Chrùin a bha air a leithid de dheuchainnean a dhèanamh. Fhuair e teisteanas aig ìre B ann an Eachdraidh agus C ann am Fraingis, le cliù ann an deuchainn eachdraidh sònraichte nach fheumadh a h-uile duine a dhèanamh.
Chaidh Am Prionnsa gu Oilthigh Cambridge ann an 1967 gus arc-eòlas agus corpeòlas a dhèanamh aig Colaiste na Trionaid. Dh' atharraich e a chuspairean gus eachdraidh a dhèanamh anns an dàrna earrainn dhe a cheum, agus ann an 1970 fhuair e ceum aig an dàrna h-ìre.
An uair a bha e aig Cambridge, bhiodh Am Prionna a' dèanamh dhealbhan-cluiche beaga le comann dràma na colaiste agus bha e ann an coimeadaidh àbhachd le Joe Orton.
Air a' chiad latha dhen Iuchair, 1969, chaidh cuirm a chumail gus a dhèanamh na Phrionnsa na Cuimrigh aig cuirm dhathach aig Caisteal Caernarfon. Mar dheisealachadh airson a bhith na Phrionnsa na Cuimrigh, chuir Am Prionnsa seachad leth teirm ann an Oilthigh Colaiste na Cuimrigh ann an Aberystwyth, ag ionnsachadh Cuimris.
Air an 11mh dhen Ghearran, 1970, ghabh A Mhòrachd Rìoghail àite ann an Taigh nam Morairean. Air an 8mh dhen Mhàrt, 1971, sgèith Prionnsa na Cuimrigh, agus e fhèin aig an stiùir, gu Làrach Feachd an Adhair Cranwell ann an Siorrachd Lincoln, gus ionnsachadh a bhith a' sgèith itealain cogaidh. Bha Am Prionnsa fhèin air oideachadh fhaighinn ann an sgèith itealain bhon RAF 's e air a dhàrna bliadhna ann an Cambridge.
Anns an t-Sultain 1971, an-dèidh ceumnachadh aig Cranwell, dheisealaich Prionnsa na Cuimrigh airson dreuchd leis a' chabhlach, dìreach mar a rinn athair, a sheanair agus a dhithis shinn-sheanairean. An-dèidh sia seachdainnean aig Colaiste a' Chabhlaich Rìoghail ann an Dartmouth, rinn e seirbheis air a' bhàta milleadh tilgean-stiùiridh HMS Norfolk agus dà long cabhlaich.
Ann an 1974 fhuair Am Prionnsa teisteanas gus helicoptear a sgèith mus deach e do Sgioba Sgèith 845 a' Chabhlaich, a bha stèidhichte air long-ghiùlain HMS Hermes. Air an 9mh dhen Ghearran, 1976, ghabh Am Prionnsa smachd air an long siubhal-mìneachan HMS Bronington airson a naoi mìosan mu dheireadh anns a' Chabhlach.
Thar nam bliadhnachan, tha A Mhòrachd Rìoghail air ùidh a nochdadh ann an iomadach rud a tha air an sealltainn le chuid obair carthannais. Na measg sin tha cuspairean sòisealta agus coimhearsnachdail, cuspairean dùthchail, slàinte, foghlam, òigridh, àrainneachdan nàdarra agus togte, ealain agus ceòl, dualchas nàiseanta, seann daoine agus creideamh.
Air cùl mòran dhe chuid obrach, tha ùidh a' Phrionnsa gus feum a dhèanamh de chleachdaidhean agus tàlantan na dùthcha seo gus an dèan daoine am feum as fheàrr dhe na cothroman agus buadhan a tha aca.
Tha an ùidh sin air a nochdadh ann an liosta de 360 buidheann air a bheil e a-nis na chùl-taic no na cheann-suidhe.
Gu ruige seo, tha 16 prìomh bhuidhnean carthannais aig A' Phrionnsa, a chuid as motha dhiubh a chaidh a chur air chois leis fhèin. 'S iad sin: The Prince's Trust; The Prince's Foundation for the Built Environment; The Prince's Regeneration Trust; In Kind Direct; The Prince's Drawing School; The British Asian Trust; Business in the Community; The University of Cambridge Programme for Sustainability Leadership; Scottish Business in the Community; PRIME-Cymru; PRIME; The Prince's School of Traditional Arts; The Prince's Scottish Youth Business Trust; The Prince of Wales's Foundation for Children and the Arts; Youth Business International agus The Prince's Teaching Institute.
Tha draghan a' Phrionnsa air na tha a' dol air adhart ann an roinnean mar ailtireachd, meadhan nam bailtean mòra, foghlam, creideamh, slàinte agus tuathanachas air a bhith air an toirt am follais thar nam bliadhnachan ann an iomadh òraid agus artaigil.
Air an 29mh dhen Iuchair, 1981, phòs Prionnsa na Cuimrigh A h-Uasal Diana Spencer ann an Cathair-eaglais Naomh Pòl. Rugadh a' Bhana-phrionnsa air a' chiad latha dhen Iuchair 1961, aig Taigh Park air oighreachd na Banrigh aig Sandringham, Norfolk, agus bha i a' fuireach an sin gus an do bhàsaich a seanair, an seachdamh iarla, ann an 1975, an uair a ghluais an teaghlach gu taigh an teaghlaich Spencer aig Taigh Althorp, Siorrachd Northampton.
B' e oifigear taic a bha ann an athair a h-Uasal Diana - Viscount Althorp agus as-dèidh sin an t-ochdamh Iarla Spencer – do Rìgh Deòrsa VI agus a' Bhanrigh. Bha a seanmhair air taobh a màthair, Bean-uasal Fermoy, na deagh charaid agus na neach-taic do Mhàthair na Banrigh.
Bha dithis mhac aig A' Phrionnsa agus Bana-phrionnsa na Cuimrigh, Am Prionnsa Uilleam a rugadh air an 21mh latha dhen Ògmhios, 1982, agus rugadh Am Prionnsa Eanraig air an 15mh latha dhen t-Sultain, 1984.
Bho phòs iad, chaidh Prionnsa agus Bana-phrionnsa na Cuimrigh air iomadh turas thall thairis agus chaidh iad air iomadach turas còmhla air feadh Bhreatainn.
Air an 9mh latha dhen Dubhlachd, 1992, dh' innis Am Prìomhaire, Iain Major, do Thaigh nan Cumantan gun robh Am Prionnsa agus Bana-phrionnsa na Cuimrigh air aontachadh dealachadh. Chaidh am pòsadh a chur mu sgaoil air an 28mh dhen Lunastal, 1996. Bha A' Bhana-phrionnsa fhathast air a faicinn mar bhall dhen Teaghlach Rìoghail. Lean i orra a' fuireach aig Lùchairt Kensington agus air obair phoblach a dhèanamh airson iomadach buidheann carthannais.
An uair a chaidh a' Bhana-phrionnsa a mharbhadh ann an tubaist rathaid ann am Paris air an 31mh latha dhen Lunastal, 1997, chaidh Am Prionnsa gu Paris còmhla ri a dithis pheathraichean gus a corp a thoirt air ais gu Lunainn. Bha A' Bhana-phrionnsa na laighe anns a' Chaibeal Rìoghail ann an Lùchairt Naomh Sheumais gu oidhche ro a tòrradh.
Air latha an tòrraidh, chòisich Prionnsa na Cuimrigh còmhla ri a dhithis mhac – a bha 15 agus 12 aig an àm – air cùl na ciste bhon Mhall gu ruige Abaid Westminster. Còmhla riutha bha Diùc Dhùn Èideann agus bràthair na Bana-phrionnsa, an t-Iarla Spencer.
Anns na bliadhnachan mu dheireadh tha na Prionnsaichean Uilleam agus Eanraig - dàrna agus an treas oighre a' chrùin – air a bhith an cois Prionnsa na Cuimrigh air beagan chuirmean oifigeil.
Air 9 an Giblean 2005, phòs Prionnsa na Cuimrigh agus A' B.Ph. Parker Bowles ann an seirbheis shìobhalta aig a' Ghuildhall, Windsor.
An dèidh a' phòsaidh, ghabh A' B.Ph. Parker Bowles an t-ainm A Mòrachd Rìoghail Ban-diùc na Còirn.
Bha mu 800 de luchd-fiathachaidh còmhla ri Prionnsa na Cuimrigh agus Ban-diùc na Còirn aig Seirbheis Ùrnaigh agus Beannachaidh aig Ceabail Naomh Sheòrais ann an Caisteal Windsor.
Aig an t-seirbheis, a rinn Àrd-easbaig Chanterbury, bha measgachadh de cheòl còisir agus ceòl orcastra ann a chaidh a thaghadh leis a' Phrionnsa agus a' Bhan-diùc, na measg sin cuid dhen fheadhainn a b' fheàrr leis an dithis aca fhèin leithid Cantata Bhach “Nun Komm der Heiden Heiland” agus earrainnean bho Cheòl Uisge Handel.
A-measg an luchd-ciùil a chluich aig an t-Seirbheis bha luchd-ciùil bhon Orcastra Fiolarmonia, ris a bheil Prionnsa na Cuimrigh a' cur a thaic, agus Còisir Caibeil Naomh Sheòrais.
An dèidh na Seirbheis, bha an luchd-fiathachaidh air am fàilteachadh gu cuirm ann an Caisteal Windsor agus as dèidhsin, dh' fhàg fear agus bean na bainnse airson mìos nam pòg ann am Birkhall.
An uair a thèid Rìgh a dhèanamh de Phrionnsa na Cuimrigh, gabhaidh A' Bhan-diùc an t-ainm A Mòrachd Rìoghail A' Bhana-phrionnsa Consoirt.
Related News
-
London Poppy Appeal
-
TRH in Colombia: Day Three
-
TRH in Colombia: Day Two
-
TRH in Colombia: Day One
-
Victoria Cross and George Cross afternoon tea
-
Canada's National Arts Centre Orchestra
-
Action on Addiction Gala
-
HRH attends the launch of a report by Prime
-
Wildlife Photographer of the Year Awards 2014
-
National Harvest Festival
-
Prince Harry in Manchester
-
100 Women in Hedge Funds
-
Credit Union Reception
-
The Duchess visits Kent
-
HMS Astute
-
National Police Memorial Day 2014
-
The WellChild Awards
-
Battle of Britain Service
-
Royal Visit Malta - Day Two
-
Royal Visit Malta - Day One
-
Invictus closing ceremony


text:
Calasraid
'S e baile ann an Comhairle Shruighlea a tha ann an Calasraid (Beurla: Callander) [1][2]. Tha am baile suidhichte air bruach Abhainn Tèadh mu 18 mìltean air àird an iar-thuath Shruighlea. 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 14′ 38.51″ Tuath agus 4° 12′ 52.06″ Iar. Anns a' bhliadhna 2006 bha 3,130 duine a' fuireach an seo. [3] Bho Chalasraid bidh mòran luchd-turais a' siubhail gu Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròsaichean. Tha Ionad fiosrachadh luchd-turais anns an seann eaglais "Naomh Kessog", ris an canar Ionad Rob Ruadh an–diugh. Anns an t-Iuchar 2009 bha na Callander World Highland Games ann. [4]
Leabhraichean[deasaich | deasaich an tùs]
- Michael Newton: Bho Chluaidh Gu Calasraid, Acair Ltd, 1999. ISBN 978-0861522651.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Stòr-dàta SMO
- ↑ Iain Mac an Tàilleir, td 25
- ↑ Staitistearachd àireamh-shluagh na h-Alba
- ↑ Callander World Highland Games
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NN6278607918
- Calasraid aig Gazetteer for Scotland


text:
{MS folio/column 59rb}Kal. Ian. for Dardain, l. u., Anno Domini M.cc.xxx.ii.
Aedh h-Ua Fergail, taisech Muinnteri h-Angaile, do marbadh d'a braithribh fein.
Maghnus mac Amhlaim mic Taidhg Mic Maelruanaigh, cainnel einígh & egnuma & crabaidh, in Christo quieuit.
Sluaghadh la h-Uilliam Burc co caistel Bona Gaillbi, co n-dernsat caistel ann.
Maidm do thabairt do na Tuathaibh ar Concobur mac Aedha mic Ruaidhri, cor'marbadh Concobur ann & Gilla Crist, mac Donnchadha et alii multi.
Donnchadh mac Tomaltaigh Mic Diarmata, quieuit in Christo.
Mac Neill h-Ui Gailmredhaigh (idon, Concobur), taisech Ceniuil Moen, quieuit in Christo .
Coisecradh teampaill Cille Moire & Canonaigh do dhenum isin baile cetna la Conn h-Ua Flannagan.
Sluaghadh
p.288la Domnall h-Ua Lochlainn, la righ Ceniuil Eogain, co n-Gallaibh & co n-Gaidhelaibh i Tír Conaill dh'ar'mill mór i Fánait & i Tir Chonaill & d'a tuc braighti Domnaill h-Ui Baighill & h-Ui Tairceirt lais.
Sluaghadh la h- Ua n-Domnall isin bliadhain cetna i Tir n-Eogain, co riacht Tula n-óc, d'ar'marb bú & d'ar'loisc arbanna & d'ar'mhill mór archena isin tir & tainic ar cul co cosgurach. Ocus isin bliadhain cetna roairg loingais Ceniuil Eogain Midhbadh & Eaghinis & dorala buidhen do Chenel Conaill im mac Neill h-Ui Domnaill cucu & d'ar'ladh ár na loingsi & d'ar'marbadh mac Neill.
(Feidhlim O Concubhair, rí Connacht, do gabail do Ricard a Burc, a Mílic, a fill & righe Connacht do Aedh mac Ruaidri aris.)
Kal. Ian. uii. f., l. xui., Anno Domini M.cc.xxx.iii.
Sluaghadh la Feidhlimidh h-Ua Conchobuir i Connachtaibh, co n-dechaidh Cormac mac Tomaltaigh i n-a aghaidh, co tuc leis é i Mag Luirg, co n-derna longport ic Druím Gregraidhe & co tainic Cormac & Conchobur amach & na Tri Tuatha & da mac Muircertaigh Mic Diarmata, idon, Donnchadh & Muircertach. Ocus is í comuirli doronsat : tocht i n-diaigh Aedha mic Ruaidhri & tucsat maidhm for Aedh mac Ruadhri, ann, idon, for
p.290righ Connacht, gur'marbadh é fein & Aedh Muimnech mac Ruaidhri & a mac & Donnchadh Mor mac Diarmata mic Ruaidhri {MS folio/column 59va}& daine imdhai aili, iar sarughudh Tighi Baithin & iar n-a slat d'Aedh Muimnech & iar slat ceall & eclus n-imdha aile, gur'thuitset fein i n-einech cheall & naemh Connacht.
Caistel na Caillighe & caistel Bona na Gaillbhi do sgailedh la Feidhlimidh h-Ua Conchobuir.
Uilliam de Laci & Serlus mac Cathail h-Ui Conchobuir & Goill imdai do marbadh la Muinntir Raighillaigh i Monaigh Cranncain.
Mael Issu h-Ua Maenaigh, uasalshacart roghabadh a shaltair gach n-aen lau, acht Dia-Domnaigh, quieuit in Christo.
Goffraigh h-Ua Daighri, airchinneach Daire Coluim Cille, in Christo quieuit.
(Translatio beati Dominici.)
Kal. Ian. i. f., l. xxuii., Anno Domini M.cc.xxx.iiii.
Ailín mac Uchtraigh, rí Gall Gaidhel, mortuus est.
Domnall mac Aedha h-Ui Neill, rí Ceneoil Eogain & adhbur righ Erenn, do marbadh do Mhac Lochlainn & do Chenel Eogain féin.
Aedh h-Ua h-Eaghra, rí Luigne, do mharbadh le Donnchadh h-Ua n-Eaghra.
Snechta mor eter dá Notlaic isin bliadhain sin. Sicc mor d'a eis, co n-imtightis daine & eich fo n-eiribh ar aibhnibh & ar lochaibh Erenn.
Diarmait h-Ua Cuind, taisech Muinnteri h- Anghaile, do mharbadh.
Cath do
p.292chur don Mharascal & do Gallaibh Erenn, gor'marbadh in Marasgal ann.
Mael Issu h-Ua Gormgaile, prioir Innsi mic n-Erín, quieuit in Christo.
Aenghus Mac Gille Fhinnein, rí Fer Manach, do marbadh la h-Ua n-Domnaill.
Gilla na Naem mac Airt h-Ui Brain, oircinnech Rosa Comain, quieuit in Christo.
Mael Petair h-Ua Carmacan,maighistir Rosa Comain, quieuit in Christo.
Espuc h-Ua Fiachrach, h-Ua Mailfhaghamhair, quieuit in Christo.
{MS folio/column 59vb}Kal. Ian. ii. f., l. ix., Anno Domini M.cc.xxx.u.
Lochlainn mac Echtigern h-Ui Ceallaigh, do marbadh do macaibh in Gilla Riabaigh h-Ui Baighill.
Sluaghadh mór lesin Gíustís & la Mac Uilliam i Connachta, gur'airgetur Mainistir na Buille & co n-dernadur creach Creti & docuaidh iar sin isin Mumain, gur'gabh braighti h-Ui Briain & táinic aris i Connachta & co Caladh na Cairgi, gur'fágbadh in charracc dó & gur'cuir lucht coimeta innti & gidhedh dofágbadh arís í & dolegadh.
(Is ar in Kalaind si tic Domnall h-Ua Neill.)
Kal. Ian. iii. f., l.xx., Anno Domini M.cc.xxx.ui.
Crech Sligidh do dhenam lesin Ghiustis & le Brian mac Toirrdhelbaigh, gur'gabadur mná imdha broidi.
p.294
Gilla Patraic Mac Gilla Roid, toisech Ceneoil Oengusa, mortuus est.
Kal.Ian. u. f., l. i., Anno Domini M.cc.xxx.uii..
Crech Renna Duin do dhenum la Feidhlimidh h-Ua Concobair ocus do marbadh Concobur Buidhe mac Toirrdhelbaigh & Tadhg mac Cormaic. Ocus táinig in Giustis co Termonn Cailfhind & do loiscedh in baile & do loiscedh tempoll Imligh U Rocadha.
Maidm Cluana Ca tuc Feidhlimidh ar macaibh Ruaidhri & ar Conchobur mac Cormaic.
Tomás h-Ua Ruadhan, espuc Luighne, quieuit in Christo.
Espuc Conmaicne, idon, h-Ua Tormaidh, quieuit in Christo.
Muircertach mac Diarmata (mic Ruaighri), quieuit in Christo (no, do marbadh).
Kal. Ian. ui. f., l. xii. Anno Domini M.cc.xxx.uiii.
Donnchadh Uaithnech mac Aedha mic Ruaidhri, do marbadh do Thadhg mac Aedha mic Cathail Croibhdeirg.
Donnchadh mac Duarcain h-Ui Eaghra, do marbadh d'a braithribh.
{MS folio/column 60ra}Sluaghadh mór dochuadur Gaill i
Cenél
p.296n-Eoghain.
Flaithbertach Mac Cathmhail, ardtoisech Ceneoil Feradhaigh, barr gaiscidh & einigh Gaeidhiul & ardtoisech dano Clainni Conghaile & O Cennfhoda hi Tir Manach, a mharbadh do Donnchadh Mac Cathmhail, d'a brathair fein, i meabhail.
Kal Ian. uii. f., l. xxiii. Anno Domini M.cc.xxx.ix.
Cath Cairn Siadhail tuc Domnall Mag Lachlainn, du inar'marbadh Domnall Tamnaighi O Néill & Mag Mathgamhna & maithi Cheniuil Moen uile & sochaidhe aile & do h-athrighadh in bliadhain reime sin é (idon, Domnall Mag Lachlainn) & do gabh arithisi an righi cetna a h-aithli ind madhmu moir sin tuc.
Kal. Ian. i. f., l. iiii. Anno Domini M cc.xl.
Feidhlimidh Ua Conchobuir do dhul tairis co tech righ Saxan & tuc onoir & rímiadh mor leis.
Cormac mac Tomaltaigh, do athrighadh isin bliadhain sin.
Ferghal mac Con Chonnacht (I Raighilligh), do marbadh la Maelruanaigh mac Ferghail (& la Concubur mac Cormaic).
Donnchadh mac Muircertaigh, do gabhail righi na Cairrgi.
Gilla na Naemh O Drean, oirchinnech Arda Carna, quieuit in Christo.
("lord" Albericus, archiepiscopus Ardmachanus, in Anglia in Ardmachanum consecratus est
p.298archiepiscopatum.)
(Sadbh, ingen I Cheinnedigh, ben Donnchadha Cairprídh Ui Briain, dhec.)
(Aedh mac Gilla Cruím I Shechnusaigh, do marbadh la Conchubhar mac Aedha mic Cathail Croibderg.)
Kal. Ian. iii. f., l. xu., Anno Domini M.cc.xl.i.
Domnall Mór h-Ua Domnaill, ri Thire Connaill & Fer Manach & Cairpri & Airghiall o chlar anuas, a ég re h-adhart iar m-breith buaidhe o doman & o dhemhan & a adhnacal a Mainister Esa Ruaidh.
Cath Caimeirghi tuc Brian O Neill & Mael Sechlainn O Domnaill, rí Ceniuil Conaill, do Domnall Mag Lachlainn, do righ Tire h-Eogain, gur'marbadh Domnall Mág Loclainn ann & deichnebur d'a derbfhine fein ime & taisigh Ceniuil Eogain uile & daine maithi imdhai aili fós & righi do gabail do Brian O Neill d'a eis.
(Murchadh O Flaithbertaidh, espuc Eanaidh Dhuinn, & Diarmait mac Magnusa mic Toírrdhelbhaigh & Tadhg mac Ruaidhri I Gadhra, in Christo quieuerunt hoc anno.)
p.300


text:
Ealain Ghàidhlig, Cultar agus Dualchas
Tha mòran dhaoine air an tarraing gu ionnsachadh agus cleachdadh na Gàidhlig tro bhith a’ dol an sàs ann an diofar raointean de shaoghal nan ealan Gàidhlig bho cheòl, òrain agus dannsa gu dràma agus litreachas. Tha prògraman rèidio agus telebhisein gan tarraing cuideachd, cho math ri ceanglaichean eachdraidheil agus dùthchasach.
Tha na h-ealain Ghàidhlig nas tarraingiche na bha iad riamh agus tha luchd-ciùil agus seinneadairean à saoghal na Gàidhlig a-nis am measg feadhainn a tha a’ togail dhuaisean nàiseanta uair is uair.
Tha grunn fhèisean agus tachartasan eile ann an saoghal ealain na h-Alba a tha tarraingeach agus a’ toirt taic do luchd-ealain na Gàidhlig, leithid Blas, Am Mòd Nàiseanta Rìoghail, Fèis Cheilteach Innse Gall sna h-Eileanan Siar, Fèis Dhùn Èideann, Piping Live agus Celtic Connections ann an Glaschu.
Tha Fèisean nan Gàidheal ag adhartachadh agus a’ leasachadh còrr agus 40 fèis a’ teagasg ealain Ghàidhlig stèidhichte sa choimhearsnachd tron bhliadhna air feadh Alba agus tha leasachaidhean ann an dràma Gàidhlig mar phàirt de obair na buidhne. Tha Pròiseact nan Ealan air leasachaidhean mòra ann an saoghal nan ealan Gàidhlig a thoirt gu buil, pròiseactan agus taisbeanaidhean air feadh coimhearsnachd na Gàidhlig agus air feadh an t-saoghail, leithid Opera Hiort, Leabhar Mòr na Gàidhlig agus iomadh tachartas eile.
Agus tha na Comuinn Eachdraidh a’ toirt cothrom do dhaoine barrachd ionnsachadh mu na cleachdaidhean a bha, agus a tha aig na Gàidheil agus mun dualchas às an tàinig iad.


text:
Na Deuchainnean na Buidseachd Salem
Thàinig Na Deuchainnean na Buidseachd Salem, a thòisich sa' bhliadhna 1692 (àitheanta cuideachd ris an Sealg na Buidseachd Salem agus an Tachartas na Buidseachd Salem), gu buil ann an àireamh de dìtidhean agus cur gu bàs airson buidseachas sa' Bhaile beag Salem agus sa' Bhaile Salem, Massachusetts. B' e a' bhuil de ùine de cogadh am measg buidhnean agus uamhann na buidseachd Cràbhadaireachd a lean ris na bàsan de fichead daoine (gu mòr boireannach ach fireannah cuideachd) agus am braighdeanas de ficheadan tuilleadh.
Cùl[deasaich | deasaich an tùs]
Cha mhòr gun robh am Baile beag Salem a' maireann beò 'san ùine a' leantainn do na deuchainnean. Ged a-mhàin sia mìle bhon chòrsair, bh' am tuineachadh am fàsaich, glè mhì-chunbhalach agus a' fuireach air èiginn, air chruinneachadh leis na coillean (mar sin a' cur eagal air an sluagh, do bhrìgh b' urrainn dham choille airm feargach nan Aimearagaich-Dhùthchasach, mì-earbsach nam Goill seo a ghabh an tìr an eòlas, no eadhon an Diabhal agus a luchd-ionaid). Dh'èirich connsachaidhean geura am measg an t-sluaigh Salem thar na tìre, cuid mòr dhiubh a bha 'nan tuathanaich bochda gun robh air èiginn a' dèanamh gu leòr a mhaireann beò. Do bhrìgh gheall na Cràbhadairean a chruthachadh dia-riaghladh air an tìr nuadh seo, thug braise cràbhach sàrachadh ris a' mheasgadh: thug an faireachdainn gu lèir gun àbhachd bhon sluagh mire (do bhrìgh b' obair agus a' moladh Dia na rudan a-mhàin gum bu ceadaichte). Bha an riaghailt am creideimh an là 'na riaghailt de fulang maireannach agus duais glè mhì-chinnteach; do bhrìgh chreid na Cràbhadairean gun robh suidhichte an dàn dhuine mus a b(h)reith, rannsaich iad gu buan airson sanasan timcheall co-dhiù bhitheadh iad air roghnachadh airson Nèamh no bhith mallaichte ris an Ifreann, ach cha b' urrainn dhan tlachd agus mì-tlachd Dè air leughadh a bhith. Bhrùth na b'fhaide an faireachdainn an creideamh gnèithealach gun do chùm na Cràbhadairean airson mnathan: bu chòir do na mnathan gu h-iomlan fritheilteach ri am fir a bhith (e am measg an t-sluaigh, i aig an taigh; e a' bruidhinn, i ag èisdeachd; e a' searmanachadh, i a' cluinntinn, 's air adhart.), gun robh, le nàdar, bean na b' coltaiche a cheangladh 'san fhrithealadh an Diabhail na bha fear (do bhrìgh cha robh mnathan ceadaichte a bhith 'nan searmanaichean mar sin b' iad na b' coltaiche a chur an làmhan ris an Diabhal), agus, le nàdar, bu mnathan drùiseil. Agus rinn an faireachdainn am baile bheag rùnan glè dhoirbh a chumail agus bh' air ghabhail ri cho fìrinn am bitheantas na beachdan dhaoine (ceart no ceàrr, math no droch) mu dheidhinn an nàbaidhean. Agus an fìrinn gum b' e linn nuair a riaghail an feallsanachd "bu chòir do clann air fhaicinn ach ciùin a bhith" gu h-àrd; dh'fhulaing daoine-cloinne bho an inbhe aig a' bhun an àradh an comainn. Bha air fhaicinn dèideagan cho faoin agus bha dhì-mhisnich pàrantan cluiche, agus mar sin dh'fhulaing daoine-cloinne à dìth an comais a lorgadh àigh sa' bheatha 's a ghabhail spòrs, ged bha eu-tròcair shònraichte air chàrnadh air caileagan; b' urrainn do balaich a dhol a' sealg, iasgach, rannsachadh a' choille, agus 's tric a dh'fhàs iad foghlainich ri saoir agus gobhan, fad bha caileagan air àrach bho aois bhog a shnìomhadh, a bhrùchd, a fhuaigheal, a fhigheadh, agus am bitheantas a bhith 'nan searbhantan ri am fir-chèile 'gus màthraichean ri am clann. Sheall uile nan teannachaidhean a bhith 'nam cothlamadh airson spreadhadh.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Na Deuchainnean na Buidseachd Salem de 1692
- Na Deuchainnean na Buidseachd Salem agus An Suacan
- Tasglann nan aithris a' gabhail a-staigh na pàipearan tùsaile na cùirte air na deuchainnean, dealbhan-dùthcha, dealbhan-dùthcha co-obrachaile, eachdraidh-beathannan, agus ceanglaichan a-staigh 's a-muigh ri barrachd goireasan.
- Oillthigh na Virginia: Na Deuchainnean na Buidseachd Salem (a' gabhail a-staigh ceangal sean "Comann na h-Eachdraidhe Massachusetts")
- Na Deuchainnean na Buidseachd Salem a' gabhail a-staigh clàran nan luchd àmhgharach, nan luchd fo chasaid, agus nan ìobairtich. Tha ath-sgrìobhaidhean, eachdraidh-beathannan, agus clàr-còmhraidh.
- "'S urrainn do Galaran Muillearan Durum fo Gheasaibh a Chuir" aithris mu dheidhinn gràinnean truaillte le ergot, ergotachas agus mar a tha e air chasgadh an-diugh.
- PBS Na Rùnan nan Luchd Marbha: "An Mallachadh na Buidseach" (mu dheidhinn Na Deuchainnean na Buidseachd Salem Salem agus ergot)
- A' Bhuidseachd Salem, Iol-leabhraichean I agus II, le Charles Upham, 1867, à Tionnsgnadh Gutenberg
- Na Deuchainnean na Buidseachd Salem: An Saoghal air cùil an Uamhainn


text:
Geàrr-sgrìobhadh Tiro
Chaidh geàrr-sgrìobhadh Tiro (Laideann: notae Tironianae) a dh'innleadh leis an rùnaire aig Cicero a rèir coltais, fear air an robh Marcus Tullius Tiro. Dh'innlich e na mìltean de chomharraidhean airson an t-siostam seo agus chaidh a leasachadh 's a chleachdadh fad ùine mhòr. 'S e siostam leth-lideach a th' ann.
Susbaint
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha siostaman geàrr-sgrìobhaidh san Àirde an Iar a' dol air ais dhan 4mh linn ro Chrìosd agus fhad 's fhios dhuinne, 's e Xenophon a' chiad duine a chleachd siostam mar seo. 'S e notae an t-ainm a bh' air an t-siostam seo agus chan eil na sgrìobhadairean Ròmanach ag aontachadh idir cò dh'innlich a chiad dhiubh airson na Laidinn.
Dh'innlich Tiro an siostam aigesan mun bhliadhna 60 ro Chrìosd agus ged a chrìoch a chleachdadh an dèidh 1100, chunnacas e gu ruige na 17mh linn.[1][2][3]
An t-agusan[deasaich | deasaich an tùs]
Cha deach an ampersand (cothlamadh de et "agus" sa Laideann) a chleachdadh san t-siostam aig Tiro. Chleachd esan an t-agusan ⁊ () agus gu ìre, 's e seo an aon chomharra dhen t-siostam aige a dh'aithnichear cuid mhath dha na daoine fiù an-diugh, gu h-àraidh ann an Èirinn is Alba.
Còdachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Chan eil cus dhe na comharran aig Tiro ann an Unicode agus leis a sin, tha e doirbh an cleachdadh air coimpiutairean. Ge-tà, tha an t-agusan ⁊ ri fhaighinn aig U+204A agus tha a chleachdadh gu h-àraidh cumanta ann an Èirinn agus tha e a' nochdadh ann an Alba an-siud 's an-seo cuideachd.
Tha gu h-àraidh bathar-bog Gàidhlig leithid Firefox, Opera agus LibreOffice ga chleachdadh, ged a chuireas iad gu feum comharra aig puing-còd eile (┐ aig U+2015) an àite an agusain fhèin a chionn 's gu bheil e ag obair nas fhearr air na siostaman-obrach a th' againn.
Tùsan[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Guénin, Loius-Prosper Histoire de la sténographie dans l'antiquité et au moyen-âge; les notes tironiennes (1908) Hachette ISBN 301255530
- ↑ Mitzschke, P. Biography of the father of stenography, Marcus Tullius Tiro. Together with the Latin letter, "De notis", concerning the origin of shorthand (1882) Brooklyn ISBN 11943552
- ↑ Kopp, U. Lexicon Tironianum (1965) Osnabrück ISBN 2996309


text:
Robert Koch
Bhain Heinrich Hermann Robert Koch (11 Nollaig 1843 - 27 Bealtaine 1910) clú amach toisc a chuid taighde i ngort na ngalar teagmhálach, go háirithe aonaránú Bacillus anthracis 1877. Fuair sé an Duais Nobel(lia-eolaíocht) sa bhliain 1905. Rugadh Robert Koch in Clausthal-Zellerfeld, sa Phrúis (nó Niedersachsen na Gearmáine an lá atá inniu ann) ar an 11 Nollaig 1843. Bhí athair Robert ag obair i dtionscal na mianadóireachta gual; ach bhí air dul chuig Ollscoil Göttingen, agus fuair sé dintiúirí an dochtúra nuair nach raibh sé ach 23 bliana d'aois. Thosaigh sé ag obair ansin in áiteanna difriúla fud fad na Gearmáine.
A dh' aindeoin sin, bha faireachdainn aige air cho beag feum is a bha ann gu sabaid an aghaidh nan galaran mòra. Mar eisimpleir: Aig an àm sin bhiodh gach seachdamh daoine anns a’ Ghearmailt a' caochladh leis a' chaitheimh. Mar sin dheth, thòisich e air sgrùdadh mionaideach a dhèanamh air na bha ag adhbhrachadh a' ghalair seo.
Ach rinn e rudeigin ùr: Dh’ fhàs e bitheagan ann am meadhan-fàis beathachaidh agus dhathaich e le Anilin iad. Mar sin dheth, bha e an comas dha bitheag na sgreaba (Bacillus anthracis/Splenic fever 'sa Bheurla) a chur air leth. Thathas a' cleachdadh nan aiseidean agar agus an t-soitheach Phetri a dh' innlich e fhèin gus an latha an-diugh. Ann an 1876 sgrìobh e lorg agus dòigh-beatha Bacillus anthracis.
B’ e sin an t-adhbhar gun d’ fhuair e obair ùr aig Bòrd na Slàinte ann am Berlin. A-nis, bha ùine gu leòr aige rannsachadh a dhèanamh agus ann an 1882 fhuair e a-mach mu dheidhinn na bitheag èitigich, (fàth na caitheimh, Mycobacterium tuberculosis). Bha e an comas dha shealltainn gum b’iad na bitheagan a bha rim faicinn anns an fhuil fàth a' ghalair, (nach b' iad dìreach na rudan a thigeadh an cois). Stèidhich e ceithir riaghailtean ris an canar Tagraidhean Koch[1]. Ann an 1885 bha e na cheannard aig Oifis Ìmpireil na Slàinte ann an Oilthigh Bherlin.
Bhiodh e a’ siubhal uaireannan air feadh an t-Saoghail, don Eadailt, don Eiphit, do na h-Innseachan, Java agus New Guinea, agus air feadh Afraga-an-Ear. Fhuair e a-mach mu dheidhinn a' ghalair-àraidh, (Vibrio cholerae, Cholera 'sa Bheurla), maileiria agus galaran eile. Ann an 1905, fhuair e Duais Nobel eòlas-leighis. Chaochail e air 27 Cèitean 1910 ann am Baden-Baden, Baden-Württemberg.
Onóracha[athraigh | edit source]
Gus an latha a th' ann an-diugh `s e Ionad Robert-Koch an t-ainm a tha air a’ bhòrd-slàinte as chudthromaiche anns a’ Ghearmailt.
Stèidhicheadh Duais agus Bonn Robert Koch gus urram a thoirt air Meanbh-bhith-eòlasaichean a th' air rud gu tùr ùr a lorg, no a th' air cur ri slàinte na cruinne ann an dòigh àraid. B' e a' chiad neo-Ghearmailteach a choisinn a' bhuinn an t-àrd-ollamh Bill Hutchison aig Oilthigh Srath Chluaidh ann an Glaschu[2].
Naisc sheachtracha[athraigh | edit source]
- Robert Koch Institute (anns a' Bheurla).
- Biography at the Nobel Foundation website
- Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
Tagairtí[athraigh | edit source]
- Tá an t-alt seo ina chóip/aistriúchán gd:Wikipedia leagan seo
- ↑ Kochs Postulates
- ↑ Robert Koch Foundation (anns a' Ghearmailtis)


text:
Clachan Ghlinn Lus
'S e baile ann an Dùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh a tha ann an Clachan Ghlinn Lus (Beurla: Glenluce). [1] Tha e suidhichte air a' mhòr-rathaid A75 eadar An t-Sròn Reamhar agus Newton Stewart anns an Siorrachd traidiseanta Baile na h-Uige. 'S e seo na co-chomharran aige: 54° 52′ 40.8″ Tuath agus 4° 48′ 39.6″ Iar.
Ann an 2001 bha 611 duine a' fuireach an seo. [2]
Tha tobhta Glenluce Abbey faisg air a' bhaile. Chaidh an abaid a thogail timcheall air 1190.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NX 197 573
- Làrach-lìn a' bhaile


text:
Kl.
Aodh mac Maoilmithidh in perigrinatione moritur .i. hi Cind Ri Monaidh.
Sluaiccedh la Domnall mac Muircertaigh rí Temrach go ttug gialla h. Rúairg .i. Fergail ri Connacht.
Cláochlódh abbad a n-Ard Macha .i. Dub da Lethe a n-inad Muiredaigh.
Kl.
Muiredach mac Fergusa comarba Padraig .uii. annis in principcitu quieuit.
Maidm for h. Ruairg a mBairinn Corcumruaidh re Comaltan h. Clerigh & re Maelseclainn mac Corcda dú a ttorcrattur da .xx. ced um Taithlech h. n-Gadhra .i. righ Luigne.
Catusach mac Murchad [OElig ]hain episcopus Aird Macha quieuit. {MS folio 201ra (304a)}
Fingin episcopus muintire Iae quieuit.
Donnchadh mac Tuathad rigdamna Laigen moritur.
Ceallach mac Faeláin ri Laigen moritur.
Cormac h. Cillin do Uib fFiacrach Aidhne comorba Ciaráin & Comain & comurba Tuama Gréne, et as aige do ronadh tempul mor Tuama Grene et a claigtec, sapiens et senex et episcopus quieuit in Christo. .i. liath na ttri lemenn.da bliadain .x. cethre ced o ég Ciarain go liath na ttri lemend
Fergal h. Ruairc Nabcodón na n-Gaoidhiol .i. rí Connacht post inumerabilia mala do tuitim la Domnall mac Congalaigh righ Cnoghba.
Kl.
Cath eidir Cinel nEogain et Cinel Conaill dú a ttorcair ile um Maeilisa h. Canannáin et um Muircertach mac Concupuir et um mac righ Connacht.
Cerball mac Lorcain ridamna Laigen do marbadh do Domnall mac Congalaigh ri Bregh.
Kl.
Sloiccedh la Donmall h. Nell go Laignibh gur indir o Berba sair co fairrge go ttuc boruma mor leis & go ttard forbais for Gullu Atha Cliath & for Laighnibh fria ré da mhís.
p.190
Kl.
Eogan mac Cleirigh episcopus Connacht quieuit.
Maelfinnian mac Auchtain episcopus Cenannsa & comorba Ultain quieuit.
Beollán mac Ciarmaic rí Lochu Gabur moritur.
Carrach calma {.i. Donnchadh} h. Maeilechlainn rigdamna Midhe per dolum occisus est o Art mac Carrthaigh. {MS folio 201rb (304b)}


text:
Bùth
Is e a tha ann am bùth ionad far am bith ceannaiche a reic a bhathair ri luchd cleachdaidh a tha gan iarraidh a shàsaich na feuman aca fhèin. Tuigear gur e neach-malairt a tha anns an ceannaiche. Bithidh esan a' cosnadh a bheòshlaint eadar ceannaich agus reic. Bithidh esan a' ceannaich bathair "anns an tomad", aig prìs saor. Bithidh esan a reic gach aonad de bathar aig prìs daor. Their sinn "ràth" ris an difir eadar cosgais an ceannaich agus prìs an reic.
Is e a tha ann am bathar-bhòrd, bòrd fada a tha sìnte thar an ùrlar, eadar doras a' bheulaibh agus na bathair as luachmhor a tha air an cumail air sgeilpichean aig cùlaibh a' bhùth.


text:
Impireachd na Ròimhe
Iompaireachd na Ròimhe
Mòr-rìoghachd a mhair linntean, fo stiùireadh dhiofair iompairichean.
A rèir naidheachd an latha, dh' fhàg Romulus agus Remus, dithis bhràthair, ri chèile na coilltean mòra mu chuairt na Ròimhe às dèidh dhaibh cobhair le madaidhean-allaidh fhaighinn nuair a b' e pàistean a bh' annta, agus b' ann às dèidh Romulus gun deach am baile ainmeachadh.
Fhuair na Ròmanaich cliù a tha fhathast maille rinn, bho bhun-stèidh agus reachdan a chur air bhonn iomradh agus ainm nan ceannsaichean dùthchannan agus slòigh mhòra.
A bharrachd air siostam-sgrìobhaidh, siostaman riaghaltais bho dheamocrasaidh gu aintighearnas, bho cheannardan aig an robh Eadh gan riaghladh agus gan ruaigeadh gu lèir-sgrios 's cuid mhuinntir a chur sìos; gu Caesaran cràbhaich, tha eachdraidh iomadh-dhathte aig Baile na Ròimhe, agus as aonais cha bhitheadh adhartas a th' againn san taobh an iar.
Ged nach gabh dearbhadh seo, mura b' e eòlas nan Ròmanach air fhàgail dhuinn mar dhìleab, cha leig sin a leas a ciallachadh nach gabhadh sluagh eile an àite-san ann an eachdraidh. Bhitheadh Eòrpa na bu mhiosa dheth, is cinnteach ann an seagh no dhà, agus fada na b' fheàrr dheth ann an caochladh dhòighean eile.


text:
Allmhaigh
'S e baile ann an Comhairle Shiorrachd Àir a Deas a tha ann an Allmhaigh (Beurla: Alloway). Tha e na fhrith-bhaile Ayr agus tha e suidhichte air bruach Abhainn Dhùin. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 25′ 48″ Tuath agus 4° 38′ 9.6″ Iar.
'S e àite-brèith Raibeart Burns a th’ ann, agus an t-àite far a bheil an dàn ainmeil aige , "Tam o' Shanter" a’ cluich. An-diugh tha taigh-tasgaidh ann ris an canar Burns Cottage.
Tha tobhtaichean de sheann eaglais ann, Alloway Kirk agus seann drochaid thairis air Abhainn Dhùin.
Tha gnìomhachas-turasachd gu math laidir ann an Allmhaigh.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NS 334 186


text:
Sòrbais Ìosal
Is e cànan Indo-Eòrpach a tha ann an Sòrbais Ìosal (Dolnoserbšćina, Beurla: Lower Sorbian). Tha an cànan a’ buntainn do theaghlach nan cànanan Slàbhach. Tha i càirdeach do Shorbais Uarach. Anns a' Ghearmailt tha inbhe thèarainte is oifigeil aig Sòrbais Ìosal mar mhion-chànain. [1]
Tha Sorbais Iosal ga bruidhinn ann am Brandenburg, gu h-àraid timcheall air a’ bhaile Cottbus. 'S teis-meadhan beatha cultarach a’ chànain seo a tha ann an Cottbus ann an earra-dheas Bhrandenburg. Thàinig an t-ainm Cottbus bhon fhacal Chóśebuz, tha e a' ciallachadh "taighean beaga brèagha". Chìthear sanasan rathaid dà chànanach air feadh a' bhaile.
Sorbais Iosal an-diugh[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir chunntasan-sluaigh anns a' bhliadhna 1900 bha Sòrbais Ìosal aig 55,8% de muinntir sgìre Bhrandenburg. [2] Ach canar gu bheil eadar 7.000 is 10.000 duine a’ cleachdadh Sòrbais Iosal mar prìomh-chànan anns an sgìre seo an-diugh, mar as trice am-measg nan seann daoine. Tha suidheachadh a' chànain nas miosa na suidheachadh Sòrbais Uarach a tha ga bruidhinn am-measg nan daoine òga cuideachd an-diugh.
Leis an pròiseict ùr Witaj (a' ciallachadh "Fàilte"), a chaidh a chur air bhonn ann an Cottbus 1998 's urrainn do chlann bhig Sòrbais Ìosal "ionnsachadh" anns an kindergarten. Thèid an cànan a theagasg ann an 30 sgoiltean. Tha prògraman Telebhisean fon tiotail Łužyca ann gach mios agus tha prògraman rèidio ann cuideachd.
Eisimpleir[deasaich | deasaich an tùs]
Seo Ùrnaigh an Tighearna ann an Sòrbais Ìosal:
- Wóśce nas, kenž sy na njebju,
- wuswěśone buź Twójo mě;
- pśiź k nam Twójo kralejstwo;
- Twója wóla se stań
- ako na njebju, tak teke na zemi.
- Wšedny klěb naš daj nam źinsa,
- a wódaj nam naše winy,
- ako my wódawamy swójim winikam.
- A njewjeź nas do spytowanja
- ale wumóž nas wót togo złego,
- Pśeto Twójo jo to kralejstwo a ta móc a ta cesć
- do nimjernosći. Amen.
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ European Charter for Regional or Minority Languages
- ↑ Cunntasan-sluaigh às a' bhliadhna 1900 (Gearmailtis)
Litreachas[deasaich | deasaich an tùs]
- Faßke: Der Niedersorben Wendisch. Foillsichte aig Domowina-Verlag, Bautzen 2003, ISBN 3-7420-1886-8
- Jodlbauer, Spieß, Steenwijk: Die aktuelle Situation der niedersorbischen Sprache. (Suidheachadh Sòrbais Ìosal an-diugh) Domowina-Verlag, Bautzen 2001, ISBN 3-7420-1844-2


text:
1892
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1892 (MDCCCXCII).
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- A' chiad Mòd Nàiseanta anns an Oban.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 3 am Faoilleach - J. R. R. Tolkien, sgrìobhadair Sasannach, ann am Bloemfontein, Afraga a Deas
- 16 an Damhair - Pearl S. Buck, sgrìobhadair Aimearaganach, ann an Hillsboro (Virginia an Iar), Na Stàitean Aonaichte.
- 4 an Dùbhlachd - Francisco Franco, ann am Ferrol. Deachdaire na Spàinne.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 3 am Màrt - Constantin Guys, ann am Paris. Peantair Franco-Òlaindeach.
- 5 an Cèitean - Froilán Largacha, ann am Bogotá. Fear-poileataigs à Coloimbia.
- 29 an Lùnasdal - William Forbes Skene, ann an Dùn Èideann. Sgoilear ceilteach à Alba.


text:
‘S iomadh là a bha mi glaicte air a’ bus. Bha an trafaig a’ dol mar turtur agus chan eil càil ri dhéanamh ach a bhith nad fheitheamh. Is feitheamh.
‘Carson nach draibheadh tu?’ arsa caraid rium.
‘Uill,’ freagraidh mi, ‘Am bu choir? Cha chrèid mi.’
Chan eil eiseimpleirean math ri fhaicinn ann am Breatann no Aimearaga nas mò, ach se sin far a bhios comhairlean Albannach mar Dùn Éideann a’ dol, nuair a tha na h-’experts’ aca a’ lorg plana trafaig. Carson nach cur iad sùil air Roinn Eòrpa? Ann a shiud, ruith seirbheisean sgoinneil gach là. Tramaichean, busaichean agus tréanaichean aig nach eil an leithid againn an Alba. Chan e Aimearaga mhòr a th’annainn, leis a’ pheatroil saor, agus tha cus càraichean againn. Se aobhar-cogaidh ann an ola fhéin co-dhiù. Ged a tha ola againne.
Cha bidh na h-Albannaich ag eacarsaigeadh gu leòr, ach thèid fear ris na bùthan sa char aige. Bùthan cairteal-mhìle air falbh! Mar seo, se nàisean mi-fhallan a th’annainn.
Busaichean dùthchail? Sin sgeul eile!


text:
Punjabi (cànan)
'S e cànan Indo-Eòrpach a tha ann am Punjabi. Tha Punjabi ga bruidhinn ann am Pagastàn an Ear-thuath agus na h-Innseachan an Iar-thuath, agus tha na h-eilthirich ga bruidhinn anns an Rìoghachd Aonaichte, ann an Canada, anns na na Stàitean Aonaichte, anns na h-Iomaratan Arabach Aonaichte agus ann an Saud-Aràibia.
Ann am Pagastàn tha an cuid as motha de na daoine a' bruidhinn Punjabi. Tha dà sheòrsa ann, Punjabi an Ear a thèid a chleachdadh anns na h-Innseachan agus ann am Pagastàn, agus Punjabi an Iar a thèid a' bruidhinn ann am Pagastàn a-mhàin. Tha Punjabi aig 76 millean duine ann am Pagastàn (2008) agus aig 28 millean anns na h-Innseachan (2001).
Tha trì dòighean sgrìobhaidh aca: Gurmukhi, Shahmukhi agus Devanagari
.


text:
Dryburgh
'S e baile beag anns na Crìochan a tha ann an Dryburgh. Tha e suidhichte air bruach Abhainn Thuaidh ear air Baile Ur Chille Bhoisil.
'S e seo na co-chomharran aige: 55° 34′ 47.64″ Tuath agus 2° 39′ 1.08″ Iar.
Tha tobhtaichean de dh'abaid ainmeil deas air a' bhaile, an Dryburgh Abbey, a chaidh a thogail ann an 1150. Tha Sir Walter Scott agus Douglas Haig adhlaicte ann an seo. Gu tuath a' bhaile tha clach-cuimhneachan Uilleam Uallas ann.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NT 590 320


text:
Blàr mac Faoilteach
Tha Blàr Mac Faoilteach na chlachan croitearachd air an t-seann rathad cogail eadar An Gearasdan agus Ceann Loch Leamhain.
Anns an 18mh linn, bha sluagh de 800 duine a' fuireach anns a' bhaile ach, mar a thachair air feadh na Gàidhealtachd, tha seo air crìonadh gu faisg air 50 an-diugh.
Chaidh an t-alltan, Cioch Innis, a shruthas faisg air a' chlachan, a chleachdadh a dhèanamh dealan-uisge don chiad solas-sràid (anns a' Ghearasdan) ann an Alba.
Ghlèidh Blàr Mac Faoilteach an Seann Bhliadhna Ùr gus na 1950an.


text:
Michiel de Ruyter
B' e Michiel de Ruyter (IPA: miˈxil ˈaˑdrijaˑnˌsoˑn də ˈrœy̆tər, ainm slàn: Michiel Adriaenszoon de Ruyter, Vlissingen, 24 am Màrt 1607 - Bàgh Siracusa, 29 an Giblean, 1676) àrd-mharaiche às Na Tìrean Ìsle. Chaidh e gu muir nuair a bha e dìreach 11 bliadhna a dh'aois agus,[1] mean air mhean thigeadh e air adhart: 1633 na leas-chaiptean, 1637 na chaiptean, 1654 na leas-àrd-mharaiche, 1654 na àrd-mharaiche. Bha e cho mhòr-chòrdte leis na maraichean sa chabhlach gun do chuireadh am far-ainm Bestevâer (Duitsis: seanair) air.
Thathar dhen bheachd gur e an t-àrd-mharaiche na b' fheàrr a bh'ann a-riamh ann an eachdraidh na dùthcha, agus am fear na b'ainmeile co-dhiù. Bha na rinn e ri linn a' chiad Chogadh Sasainn - Tìrean Ìsle uabhasach cudromach.[2] Bha e an sàs ann an caochladh chogadh san Bhaltach agus an aghaidh Spùinneadaireachd anns a' Mhuir Mheadhanach. Ann an 1672,[3] rè Bliadhna na Dosgainne, thugadh ionnsaigh air a thaigh, leis gur robh dlùth dàimh ann eadar de Ruyter agus Johan de Witt, a cliamhainn.[4] Bha de Ruyter thall thairis aig an àm. Chaidh De Ruyter a leònadh is e an sàs ann an cath aig Siracusa,[5] far a bhàsaich e.
Phòs e trì tursan: ri Maayke Velders ann an 1631 ach chaochail i taobh-staigh bliadhna. Ann ann 1636 phòs e ri Neeltje Engels, nighean fhir-mhalairt agus thug i triùir duine-chloinne dha, air an robh Adriaen, Neeltje agus Aelken.[6] Phòs e, mu dheireadh thall, leis a' bhantrach Anna van Gelder ann an 1652 agus fhuair iad nighean còmhla, air an robh Margaretha. A bharrachd air sin bha deagh Ghaeilge aice,[7] leis gun sheòladh e gu Èirinn bho 1623 gu ruige 1631.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Stichting de Ruyter
- ↑ En Toen
- ↑ Rijksmuseum
- ↑ National Historisch Museum
- ↑ Geschiendenis Zeeland
- ↑ Stichting de Ruyter
- ↑ Princeton


text:
An Taigh Òran agus Òrain Ùra
An Taigh Òran
'S e pròiseact a th' anns An Taigh Òran a chuir Fèisean nan Gàdheal air dòigh ann an co-bhonn ri Stòras Watercolour. Bha cothrom aig daoine, le ùidh ann an sgròbhadh òrain, beagan spionnaidh fhaighinn a' cur seachad ùine ann an Stiùidio Clàraidh Watercolour far an d' fhuair iad comhairle bho eòlaichean mu òrain a sgrìobhadh agus gleans a chur air na fuinn 's na briathran aca.
Anns an sgioba bha Mairi Anna NicUalraig, Nick Turner, Norrie ‘Tago’ MacÌomhair, Alasdair MacIlleBhàin agus Findlay Napier agus tha toradh na h-obrach ri fhaicinn an seo. Chìthear bhideo a chaidh a dhèanamh le na compàirteachan agus luchd-teagaisg an seo. Cluinnidh sibh na h-òrain a chaidh an clàradh gu h-ìseal.
Tha sinn gu mòr an comain Alba Chruthachail, Iomairt na Gàidhealtachd agus nan Eilean, Bòrd na Gàidhlig agus Stòras Watercolour airson taic leis a' phròiseact seo.
Cothroman Eile
A bharrachd air An Taigh Òran tha Fèisean nan Gàidheal air a bhith a' cumail taic ri sgrìobhadh òrain ùra ann an Gàidhlig tro phròiseactean eile:
Thug Blas an cothrom do Bhlair Dùbhghlas An Aifreann Ghàidhlig aige a thoirt gu buil ann an 2009 agus bhon uair son chaidh i air adhart aig Celtic Connections agus chuir BBC Radio nan Gàidheal prògram a-mach aig àm na Càisg 2010 leis a' phìos sònraichte seo.
Chùm sinn taic ri Raonaid Walker a sgrìobh òran ùr airson pàirt a ghabhail anns a' cho-fharpais Liet ann an 2010 agus chìthear bhideo de Raonaid agus a h-òrain Fada Bhuam an seo.
Chuir Eilidh NicChoinnich òrain ùr ri chèile airson coimisean Blas ann an 2010 nuair a chaidh Saoghal Sona a chuir air an àrd-ùrlar. A bharrachd air cuairt aig àm na fèise, fhuair Eilidh cothrom Saoghal Sona a chur air adhart a-rithist aig Celtic Connections ann an 2011. Bha prògram le na h-òrain a chraobh-sgaoileadh le BBC Radio nan Gàidheal aig àm na Nollaig 2010 agus tha fear de na h-òrain a' nochdadh anns an fhilm Graders.


text:
Cuthag
'S e eun a tha anns a' Chuthag, (Laideann: Cuculus canorus, Beurla: Common Cuckoo). Tha iad a’ tighinn a dh' fhuireach anns an Roinn-Eòrpa agus Àisia san earrach, ach mun tig fuachd a' gheamhraidh falbhaidh iad air imrich a dh'Afraga.
Giùlan[deasaich | deasaich an tùs]
Tha a' chuthag na comharra air teachd an earraich oir cluinnear i gach madainn chèitean a' seinn a ceilear sunndach air bhàrr nan geug. Canar "goirsinn" ris a' cheilearadh seo. Tha i a' leum bho chraobh gu craoibh, agus chan eil i a' draghadh ri nead a sholarachadh dhith fhèin.
Modh-sìolaich[deasaich | deasaich an tùs]
Cha mhotha a bheir a' chuthag a-mach a h-àl, agus chan àraich i iad nuair a bheirear a-mach iad le eòin eile. An toiseach an t-samhraidh seallaidh i mun cuairt dhith airson nid a' ghealbhuinn, no an uiseig agus an uair a gheibh i an nead falamh, beiridh i ugh innte, agus fàgaidh i an sin e gun tuilleadh cùram a ghabhail dheth. Tha an t-eun dom buin an nead a' gur air, agus nuair a thig an t-àl a-mach, tha a' chuthag òg a' fàs suas, agus a' cur às do na h-eòin bhig eile, agus air an dòigh sin a' faotainn na nid, agus cùram nam pàrantan dhith fhèin gu h-iomlan.[1]
Ann an dualchas na Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]
Tha a' chuthag a' nochdadh ann am iomadh abairt is gnàth-fhacal.
- Cho cloimheach ris a' chuthaig.
- Tha dìthean ann air am bheil "bròg na cuthaig" no "fròg na cuthaig"; agus fear eile, "flùr na cuthaig".
- Canar "glasanach na cuthaige" ri beul an latha agus "cuthag-chluaise" a theirear ri cuideigin, gu h-àraid clann, a dh' innseas air daoine eile. Mar sin, tha ràdh ann a tha cur sìos air sin; "Ge binn leinn a' chuthag cha bhinn leinn cuthag-chluaise."
- Theirear "gocan na cuthaige" ris an eun a leanas oirre.
- cho sona ri cuthag ann an nead a coimhearsnaich
- "Sneachda na Caisge, sneachda nan uan agus sneachda na cuthaige". Ma thig na tri sneachdan sin, bidh an samhradh math.
- Canar "glasadh na cuthaige" ris an t-sneachd bheag a chuirear tràth ron t-samhraidh.
- Theirear "cur air ruith na cuthaige" airson a bhith a' cur neach air ghocaireachd, no air gnothaich gun fheum.
- San linn a chaidh seachad, nan do dh' innseadh cuideigin do chàch gun do chuala e a' chuthag "gun bhiadh na bhroinn", bha e ag ràdh nach robh e air ithe mun do chuala e goirsinn na cuthaige airson a' chiad uair dhen bhliadhna; agus bhathar a' meas gur e bliadhna mhì-shealbhach a leanadh sin..[2]
Dualchasan eile[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir lagh nan Indhach ann an Canada, bha a' chuthag air a meas neo-ghlan, agus air an adhbhar sin bha e neo-laghail dhaibh a h-itheadh.[3]


text:
Álvaro Uribe
Susbaint
Álvaro Uribe Vélez
'S e ceann-suidhe Choloimbia[1] a th' ann an Álvaro Uribe Vélez. Rugadh e ann am Medellín ann an 1952.
Beatha[deasaich | deasaich an tùs]
Fhuair Uribe Vélez a chuid fhoghlaim aig an Sgoil Jorge Robledo, agus an nuair sin aig Oilthigh Antioquia, far an do dh'ionnsaich e Lagh. 'S e sàr sgoilear a bh' ann. Thuirt na tìdsearan aige gur e an sgoilear a bu mhotha a bh'ann. An dèidh an Oilthigh fhàgail, bha e na fhear-lagha. A bharrachd air sin, fhuair e tuilleadh fhoghlaim aig Oilthigh Harvard (1993) agus aig Oilthigh Oxford.
Ceann-suidhe na Dùthcha[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh Uribe Vélez a thaghadh mar Cheann-suidhe na dùthcha airson a' chiad uair ann an 2002[2]. Chaidh an lagh air atharrachadh agus le sin b' urrainn dha dara theirm fhaighinn. Thuirt e nach fheuch e ri a bhith na cheann-suidhe turas eile co-dhiù. Leigidh e an dreuchd aige ann an 2010[3][4].
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Presidencia de Colombia
- ↑ Lista de presidentes de Colombia de la Biblioteca Luis Angel Arango
- ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/862399/Alvaro-Uribe-Velez Encyclopedia Britannica
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Pàrtaidh Libearalach Choloimbia (Spàinntis)
Simón Bolívar • Francisco de Paula Santander • Joaquín Mosquera • Rafael Urdaneta • Domingo Caycedo Santamaría • Jerónimo de Mendoza Galavís • José Ignacio de Márquez Barreto • Pedro Alcántara Herrán • Juan de Dios Aranzazu • Tomás Cipriano de Mosquera • Rufino Cuervo y Barreto • José Hilario López • José María Obando • José María Melo • Tomás Herrera • José de Obaldía • Manuel María Mallarino • Mariano Ospina Rodríguez • Juan José Nieto Gil • Bartolomé Calvo • Leonardo Canal González • Froilán Largacha • Manuel Murillo Toro • José María Rojas Garrido • Santos Acosta Castillo Joaquín Riascos • Santos Gutiérrez Prieto • Eustorgio Salgar • Santiago Pérez de Manosalbas • Aquileo Parra Gómez • Manuel María Ramírez Fortoul • Julián Trujillo Largacha • Rafael Nuñez Moledo • Francisco Javier Zaldúa • Clímaco Calderón • José Eusebio Otálora • Ezequiel Hurtado • José María Campo Serrano • Eliseo Payán • Carlos Holguín • Miguel Antonio Caro Tovar • Manuel Antonio Sanclemente • José Manuel Marroquín • Rafael Reyes • Diego Lemos • Jorge Holguín Mallarino • Ramón González Valencia • Carlos E. Restrepo Restrepo • José Vicente Concha • Marco Fidel Suárez • Pedro Nel Ospina Vásquez • Miguel Abadía Méndez • Enrique Olaya Herrera • Alfonso López Pumarejo • Eduardo Santos • Darío Echandía Olaya • Alberto Lleras Camargo • Mariano Ospina Pérez • Laureano Gómez Castro • Roberto Urdaneta Arbeláez • Gustavo Rojas Pinilla • Gabriel París • Deogracias Fonseca • Guillermo León Valencia • Carlos Lleras Restrepo • Misael Pastrana Borrero • Alfonso López Michelsen • Julio César Turbay Ayala • Belisario Betancur Cuartas • Virgilio Barcas Vargas • César Gaviria Trujillo • Ernesto Samper • Carlos Lemos Simmonds • Andrés Pastrana Arango • Álvaro Uribe • Juan Manuel Santos Calderón


text:
Setsubun
Tha Setsubun'節分', no Roinneadh Aimsireil, air a chumail air 3 agus 4 Gearran san t-Seapan. Thathar a' cumail làithean na fèille seo agus na deas-ghnàthan a tha na lùib airson comharrachadh an earraich nach tàinig a-rèir seann mhìosachan na gealaich. Gabhaidh setsubun a' samhlachadh ris an Earraich Gheamhraidh mar a roinneadh na Gàidheil bho shean e. [1]
Mamemaki(豆まき)[deasaich | deasaich an tùs]
'S e seo cleachdadh setsubun gus olc agus àmhghar fhògradh às an dachaigh. Thathas a' tilgeil pònairean ròiste feadh seòmraichean an taighe gus deamhanan a spìonadh às (mamemaki 豆まき); agus thathas a' crochadh ceann-seirdean loisgte (柊さし), air an dealgachadh air meangan cuilinn. Thathar a' creidsinn gun glèidhear deagh shlàinte fad na bliadhna sin ma dh' itheas àireamh de phònairean tilgte co-ionnan ris an aois fhèin. [2]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Faclair Dwelly
- ↑ 英語で作る和食・Recipes of Japanese Cooking ISBN 4-8163-3677-X


text:
Popayán
'S e baile eachdraidheil ann an iar dheas Coloimbia[1] a th' ann am Popayán. Bha e fa-leth cudromach anns na làithean a dh'fhalbh na a tha e an latha an-diugh. Chuir iomadh cheannsaiche seachd ùine mhòr neo bheag ann am Popayán, Jorge Robledo nam measg. 'S e 19 an teodhachd mheadhanach aige. 'S e prìomh-bhaile na roinne Cauca a th'ann Popayán. Tha e suidhichte 557km air falbh bho Bhogotá.[2]. Bha àireamh-sluaigh dhe 257,512 aig a' bhaile fhèin ann an 2005, a-rèir a' chunntais-shluaigh mu dheireadh.[3] 'S e Popayán an 25mh baile as motha na dùthcha.[4] Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1537.
Susbaint
Freumhan an ainm[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir beul-aithris a’ bhaile, thàinig an t-ainm bho cheann-fheadhna Tùsanach air an robh Payán, a bha os cionn daoine an àite nuair a thàinig na Spàinntich. Bha na Tùsanaich nan tàmh mu thimcheall na beinne ris an canar Cerro de la Eme neo Cerro de las Tres Cruces an latha an-diugh.
Air an dàrna thaobh, dh'innis an t-eachdraiche Arcesio Aragón dhuinn gur e Pampayán a bha air an àite bho thùs, bho dhà fhacal ann an Quechua: pampa "gleann, làrach neo bealach" agus am facal yan a tha a’ ciallachadh "abhainn". Bealach na h-Aibhne, leis gum b' urrainn dha na daoine a dhol thar na h-Aibhne Cauca dìreach an seo.
Air an taobh eile, thuirt seann seanchaidh air choireigin gur ann à cànan Aimearaganach mar An Guambía a tha an t-ainm Popayán, is le sin tha trì faclan ann: po: (dà), pa: (tugh) agus yan (taigh): Dà thaigh tughaidh.
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Ged a tha 257,512 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 30,534 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[5] Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Popayán, ach tha 2.8% dhe Tùsanaich agus 2.8% dhe daoine le freumhan ann an Afraga cuideachd. ' S urrainn dhan 94% dhe na daoine ann an Popayán leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 70.7% dhe na dachannan.[6]
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Popayán. Chithear fèilltean Caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,[7] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- Joaquín Mosquera (1787 - 1878): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1830 agus 1831.
- Tomás Cipriano de Mosquera 1798 - 1878): Ceann-suidhe na dùthcha ceithir tursan.
- Froilán Largacha 1823 - 1892: Ceann-suidhe na dùthcha eadar an Gearran agus an Cèitean 1863.
- José Hilario López: Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1849 agus 1853.
- Julián Trujillo Largacha (1828 - 1883): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1878 agus 1880.
- Ezequiel Hurtado (1825 - 1890): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1883 agus 1884.
- Diego Lemos: Ceann-suidhe na dùthcha ann an 1908.
- Guillermo León Valencia (1909 - 1971): Ceann-suidhe na dùthcha.
Gailearaidh[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Invias
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntais-shluaigh
- ↑ Bailtean as motha na dùthcha
- ↑ Cololmbia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia
- ↑ SisterCities
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Arauca • Armenia • Barranquilla • Bogotá • Bucaramanga • Cartagena • Cali • Cúcuta • Florencia • Ibagué • Inírida • Leticia • Manizales • Medellín • Mocoa • Montería • Mitú • Neiva • Pasto • Pereira • Popayán • Puerto Carreño • Quibdó • Riohacha • San Andrés • San José del Guaviare • Santa Marta • Sincelejo • Tunja • Valledupar • Villavicencio • Yopal


text:
Coloimbia
'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann an Coloimbia [1][2], no Colombia[3], agus 's e Bogotá am prìomh-bhaile aice. Tha crìochan aice leis a' Bheiniseala agus le Braisil 'san ear, Pearù agus Eacuador gu deas, Panama gu siar agus am Muir Cairibianach gu tuath. Tha an dùthaich air ainmeachadh airson Christopher Columbus a lorg an t-Saoghal Ùr. Chaidh Coloimbia a stèidheachadh ann an 1810 an dèidh dhà briseadh air falbh bho Ìmpireachd an Spàinn agus 's e Spàinntis an cànan oifigeil aice.
Susbaint
Crìochan[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir Map Oifigeil Crìochan na Dùthcha[4], tha crìochan aig Coloimbia le còig dùthaich: A' Bheiniseala (2,219 cilemeatair), Braisil (1,645 cilemeatair), Eacuador (586 cilemeatair), Panama (266 cilemeatair) agus Pearù (1,626 cilemeatair). A bharrachd air sin, tha oirthir air Muir a' Chairibianach (1,600 cilemeatair) agus air a' Chuan Sèimh (1,300 cilemeatair) aig an dùthaich. Le sin, tha cuairt-thomhas dhe 9,242 cilemeatair aig Coloimbia.
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Ro àm a' cheannsachaidh[deasaich | deasaich an tùs]
Bha mòran bhuidhne dhe tùsanaich nan tàmh air an fhearann far a bheil Coloimbia an latha an-diugh. Tha na Tùsanaich ann fhathast ann an corra sgìre, ach tha an àireamh-sluaigh aca air thuiteam gu mòr bhon àm a thàinig na Spàinntich. 'S e òr-cheàrdaichean agus tuathanaich a bh' annta. Bha treudan dhe daoine Arawak, Muisca agus Carib nan tàmh air feadh na dùthcha.
Coloimbia Mhòr[deasaich | deasaich an tùs]
Nuair a bhuannaich Coloimbia a chuid neo-eisimeileachd bhon Spàinn, bha an dùthaich mòran na bu mhotha na tha i an latha an-diugh, leis gu robh a' Phoblachd ùr ga stèidheachadh air an seann roinn Nueva Granada na h-ìompaireachd Spàinnteach. Bhrist an dùthaich a-mach a chèile mus do bhàsaich Simón Bolívar fhèin is na uachdarain ann an Caracas agus ann an Quito a' cur poblachdan ùra air bhog. Chaill Coloimbia Roinn a' Chaolais (El departamento del Istmo) ris an canar Panama an latha an-diugh. 'S e Coloimbia Mhòr (La Gran Colombia) an t-ainm a th' oirre.
Cogadh na Mìle Làithean[deasaich | deasaich an tùs]
Bha cogadh sìobhalta cruaidh fuilteach ann eadar 1899 agus 1903 ris an canar Cogadh na Mìle Làithean. Chaill Coloimbia Roinn A' Chaolais, Poblachd Panama an latha an-diugh, agus an Canal cudromach cuideachd. An dèidh a' chogaidh bha an dùthaich ann am fìor dhroch staing, fo cheann-suidhe Rafael Reyes, a bha mar dheachdaire. Chaill esan an dreuchd aige oir bha e airson ainm a chur gu aontaidhean le Panama agus leis na Stàitean Aonaichte.
An t-Ainneart[deasaich | deasaich an tùs]
An dèidh an ùpraid a dh'adhbharaich murt Jorge Eliecer Gaitán ann an 1948, thuit an dùthaich ann an cogadh sìobhalta neo-fhoirmeil eadar an dà phàrtaidh mòr. Bha prìs eadar-nàiseanta a' chofaidh air a thuiteam gu mòr, agus bhris sin suidheachadh poileataigeach na dùthcha. 'S e An t-Ainneart (La Violencia) an t-ainm a tha air a' chòmhstri ud. Chuir an t-airm an dùthaich fo smachd an deachdair Rojas Pinilla, is bu ghann a bha sìth agus òrdugh.
Cogadh na Guerillas[deasaich | deasaich an tùs]
Thoisich cogadh na Guerrillas an dèidh an Ainneirt, anns na sgìrean dùthchasail a bha fo bhuaidh an ainneirt, mar dhòigh iadsan a dhìon. Bha iomadh bhuidheann dhe guerrillas ann, feadhainn dhuibh a' dol fhathast. Cha robh Riaghaltas na Poblachd an làthair ann an gach uile sgìre is àite leis cho mòr 's a tha an dùthaich is le sin, fhuair na guerrillas làmh an uachdair air mòran sgìre, ach cha b' urrainn dhuibh cuidhteas fhaighinn bho Riaghaltas na dùthcha. Le sin, thar na deicheadan, bha na bailtean mòra fo smachd an Riaghaltais, leis na guerrillas air an dùthaich is iad a' sabaid an aghaidh feachdan prìobhaideach na h-uachdarain.
Bailtean-Mòra[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Bogotá, Cali, Medellín, Cartagena de Indias, agus Barranquilla na bailtean as motha ann an Coloimbia. Thòisich imrich mhòr a-steach dha na bailtean aig àm an Ainneirt airson obair fhaighinn agus iomadh dhuibh nam fògarraich. Tha a' mhòr-chuid a-nis nan tàmh anns na bailtean
Roinnean na Dùthcha[deasaich | deasaich an tùs]
Clioc air an roinn air a’ mhapa shìos an seo gus an t-artaigil a leughadh.
Na Meadhanan[deasaich | deasaich an tùs]
Pàipearan-naidheachd[deasaich | deasaich an tùs]
Tha iomadh phàipear-naidheachd gam foillseachadh gu làitheil agus gu seachdaineil ann an Coloimbia. 'S e gnothach roinneil neo sgìreil a th' ann a' mhòr-chuid dhuibh air sgàth gu nochdadh na pàipearan-naidheachd airson aon bhaile mòr neo aon roinn neo aon cheàrn a fhrithealadh, oir cha robh ach margaidh nàiseanta ann o shean, leis gu robh tionndadh ghnìomhachasail na dùthcha fa-leth roinneil. Leughadh luchd-malairt ann am Medellín El Colombiano, gun sgeul air El Tiempo, bho Bhogota. A bharrachd air sin, chuireadh gach uile pàipear-naidheachd làn taic seadh dhan na Libearalaich, seadh dha na Tòraidhean. Seo liosta na pàipearan-naidheachd as cudromaiche ann an Coloimbia:
El Colombiano Medellín
El Espectador Bogotá
El Mundo Medellín
El Tiempo Bogotá
El Diario del Sur Huila
El Diario del Magdalena Barranquilla
Ràidio[deasaich | deasaich an tùs]
Thoisich a' chiad sheirbheis rèidio ann an Coloimbia ann an 1929, ged a thòisich a' Chompanaidh Marconi an teicneolas a chur air dòigh ann an 1923. 'S e HJN an t-ainm a bha air an t-seirbheis is 's e ceann-suidhe na dùthcha Miguel Abadía Méndez a fhosgail i. Dà bhliadhna as a dhèidh thòisich HKF, a' chiad sheirbheis marsantach, ann an 1931. Bhàsaich an seinneadair Tango Argantach Carlos Gardel ann an tubaist plèana ann am Medellín ann an 1935 agus le sin rugadh Radio Perdiodismo (Aithrisean naidheachd ràdio). Chaidh na stèiseanan nàiseanta RCN, Caracol agus Todelar a chur air bhog ann an 1945. Tha mòran stèisein rèidio ann an latha an-diugh.[5] Seo liosta na stèiseanan rèidio as cudromaiche ann an Coloimbia:
Telebhisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thòisich a' chiad sheirbheis thelebhisean ann an Coloimbia ann an 1954[6], fon Dheachdair Gustavo Rojas Pinilla. Fhuair esan deagh fhoghlaim mu dheidhinn cho cudromach 's a bha an telebhisean fhad 's a bha e a' fuireach anns A' Ghearmailt aig àm Adolf Hitler. 'S e teicneolas Gearmailteach agus Aimeireaganach a chleachd iad aig toiseach tòiseachaidh an t-seirbheis, is chaidh na sianalan a stèidheachadh air na stèiseanan rèidio a bh' ann mar-thà. Thòisich Teletigre, a' chiad sheirbheis prìobhaideach a chraoladh ann am Bogotá ann an 1966. Thàinig telebhisean dathach dhan dùthaich ann an 1979. Chaidh seirbheisean roinneil a chuir air dòigh rè na 1980an. Chaidh siostam dhe telebhisean didseatach a thaghadh ann an 2008. Seo liosta na sianalan telebhisean as cudromaiche:
Gallaraidh[deasaich | deasaich an tùs]
-
Manizales view.jpg
Manizales
-
-
-
-
-
-
-
-
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Encyclopaedia Britannica Coloimbia
- - Agustin Codazzi Geographic Institute - Cairt Coloimbia (Spàinntis)
- Portal del Estado - Duilleag oifigeil riaghaltas Choloimbia (Spàinntis)
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Feuch Facal, Gairm (1995), ISBN 1-871901-39-1
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ Mapa Oficial de Fronteras Marítimas y Terrestres de la República de Colombia
- ↑ Pareja, Reynaldo: Historia de la Radio en Colombia, 1929-1980, Servicio Colombiano de Comunicación Social, Bogotá, 1984
- ↑ Historia de la Televisión en Colombia