c: text/html

text:
Biadh Seapanach
Dòigh-ithe nan Seapanach[deasaich | deasaich an tùs]
Bhon a thòisich dòigh-beatha a' mhòr-shluaigh air atharrachadh gu mòr fada dhen 1950an, thugadh a' bhuaidh sin air dòigh-ithe nan Seapanach cuideachd.
Ron dàrna cogadh, bhiodh a h-uile Seapanach a' gabhail rìs mar bhunait, le iasg 's glasraich ùra, brot miso agus picealan eugsamhail an cois. An dèidh a' chogaidh, b' e aran a thàinig a-steach gu lònaichean-sgoile agus thug sin buaidh air cleachdaidhean dòigh-ithe a' mhòr-shluaigh san fharsaingeachd. Bidh daoine an-diugh ag ithe tuilleadh fheòil, uighean agus bathar bainne.
Tha trì tràth san latha am bitheantas agus 's e biadh-feasgair an tràth as motha mar as trice. Bhon a tha an dùthaich a' soirbheachadh cho mòr, tha caochladh seòrsachan bìdh ri fhaighinn agus fiù 's anns an dachaigh fhèin, thathar a' cheart cho buailteach biadh Sìneach no à Dùthchannan an Iar fhaicinn air a' bhòrd ri biadh na Seapaine fhèin.
Leis cho saor is a tha e a dhol a-mach a dh'ithe, 's ann a bhios mòran daoine a' dèanamh sin fhèin a h-uile latha, seach na bhith deasachadh bìdh aig an dachaigh. Gheibhear a h-uile seòrsa bìdh a-muigh: biadh Seapanach mar Sushi, Tempura, Udon, Soba agus Nimono; a thuilleadh air biadh Eadailteach, Sìneach, Coireanach, Tài, agus iomadh bhiadh eadar-nàiseanta eile.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Àine
'San Eòlas-ur-sgeulachd na h-Eirinn, bh' Áine (cuideachd Aillen) 'na ban-dia a' ghaoil, an toraidh, a' chruidh agus na gealaich is a' ghrian. Bha i 'na nighean Egobail, agus 'na piuthar Aillen agus/no Fennen. Ann an roinn nan seòrsa na h-ùr-sgeulachd, tha i 'na bean Gerold Iarla; ann an seòrsachan eile, 'n àite 'bhith pòsda, dh'èignich e i, agus b'fhaodainn e air mharbhadh leatha bhith a leanas; ann an seòrsachan eile fhathast na h-ùr-sgeulachd, tha i 'na bean Mhanannain mac Lir, aon nan Tuatha Dè Danann. Bha 'n cuirm na h-Oidhche Leth an t-Samhraidh air chumail 'na h-urram. 'San Sìorrachd na Luimnich, bha i 'na banrigh nan sìthiche. Tha i air uairibh samhlaichte ri Danu.
Bunachas[deasaich | deasaich an tùs]
Às an fhacal na Gaeilge ain, tha 'n t-ainm seo a' nochdadh 'bhith bunaichte às an Tùs-Ceilteach *Agnā. Tha 'n t-ainm ciallachadh an smuain de "deàrrsadh dian," a b' urrainn ainm eile 'bhith air bhith do Rosmerta agus a mìnichidh na ceanglaichean dèanta gu tric le Aoibhell (q.v. [1] [2] [3]). Tha 'n dealbh Ròimheach-Breatannach an t-ainme Tùs-Ceilteach seo coltach a bheil *Agna air bhith (q.v. [4] [5] [6] [7]).
Ionannachdan?[deasaich | deasaich an tùs]
Ma tha 'n beachd-smuain ceart a bheil Àine gu dearbh riochd-samhlachadh de ‘leus deàlrach’, ceadaichidh sin neach a dhealbhadh ionannachdan le luchd dhen t-seòrsa ri Rosmerta agus Aoibhell.
Clàr-leabhraichean[deasaich | deasaich an tùs]
- Ellis, Peadar Berresford, Dictionary of Celtic Mythology(Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): ISBN 0195089618
- MacKillop, Seumas. Dictionary of Celtic Mythology. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0192801201.
- Wood, Sìleasag, The Celts: Life, Myth, and Art, Thorsons Publishers (2002): ISBN 0007640595


text:
Zittau
'S e baile ann an Sagsainn a tha ann an Zittau (Seacais: Žitava, Pòlais: Żytawa, Sòrbais Uarach: Žitawa). Tha e suidhichte ann an ear-dheas na Gearmailt faisg air na crìochan don Phòlainn agus don t-Seic. 'S e seo na co-chomharran aige: 50° 53′ 46″ Tuath agus 14° 48′ 26″ Ear. Ann an 2009 bha 28.638 duine a' fuireach an seo.[1]
Tha Zittau suidhichte aig cois nam beann Zittauer Gebirge, eadar 230 m is 285 m os cionn na mara. Tha abhainn bheag, Mandau, a' ruith tron bhaile. San iar-dheas a’ baile tha loch ris an canar Olbersdorfer See.
Thàinig an t-ainm Zittau às na cànanan Slàbhach agus tha e a' ciallachadh "seagal".
Tha am baile ainmeil air sgàth 's nam Fastentücher (Laideann: Velum quadragesimale) aca. 'S e pìosan clò a th' annta a chleachdadh anns na seann làithean airson an altair a chur air falbh aig àm a' Charghais. Chaidh iad a chruthachadh ann an 1472 agus 1573. Tha am fear as motha a' sealltainn sgeulachdan às a' Bhìoball. Mar sin tha e sònraichte air feadh na Roinn Eòrpa gus an latha an-diugh. [2]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ www.statistik.sachsen.de
- ↑ Fastentücher ann an Zittau
- ↑ Gemeinde Eichgraben
- ↑ Comune di Pistoia
- ↑ Stadt Villingen-Schwenningen
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Duilleag oifigeil a' bhaile (Ghearmailtis)


text:
Ball-coise
Tha an aiste seo a' bruidhinn mu dheidhinn socair (soccer), airson seòrsaichean eile - faic Còdaichean ball-coise
Is e spòrs buidheann poblach a th' ann am ball-coise. Gach latha, tha milleanan de dhaoine a' cluiche agus a' coimhead a' gheama. Is e buidheann riaghladh eadar-nàiseanta a' gheama FIFA (bho’n Fhraingis “Fédération Internationale de Football Association”) agus tha iad suidhichte ann an Zürich, An Eilbheis.
Riaghailtean a' Gheama[deasaich | deasaich an tùs]
Tha dà bhuidheann le aon chluicheadair deug ann am buidheann a' cluich ris a chèile agus `s e amas a' gheama am balla a chur ann an lìon a' chuspairiche aig an sgioba eile. Buannaichidh am buidheann a nì sin nas trice. Chan urrainn ach do na neachan-bàire làmh a chur air a' bhall.
NB. Tha ball-coise (neo football anns a' Bheurla) glè thric a' ciallachadh diofar geamannan ann an Astràilia, Na Stàitean Aonaichte agus Poblachd na h-Èireann.


text:
2011
MMXI
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- 2 an Gearran - Fhuair Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean inbhe oilthigh
- 9 an t-Iuchar - Fhuair Sudàn a Deas a chuid neo-eisimeileachd bho Shudan.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 4 am Faoilleach - Gerry Rafferty, seinneadair Albannach.
- 30 am Faoilleach - John Barry, ann an Eabhraig. Ceòladair à Sasainn.
- 14 an Giblean - William Nunn Lipscomb, ann an Cambridge (Massachusetts). Ceimigear.
- 2 an Cèitean - Osama bin Laden
- 23 an t-Iuchar - Amy Winehouse, seinneadair Sasannach.
- 19 an t-Samhain - Basil D'Oliveira, cluicheadair criogaid Sasannach.
- 5 an Dàmhair - Steve Jobs
- 20 an Dàmhair - Muammar al-Gaddafi, saighdear, deachdaire à Libia.
- 23 an Dàmhair - Herbert A. Hauptman, Ceimigear ann am Buffalo.


text:
James Watt
Is e saor-innealan-thomhais, innleadair agus fear-mhalairt a bha ann an James Watt (19 am Faoilleach 1736 - 25 an Lùnasdal 1819). Rugadh e ann an Grianaig, far an robh a h-athair na bhàillidh agus na fhear-togail thaighean is bhàtaichean. Chaochail e aig aois de 83 bliadhna ann am Birmingham, Shasainn.
Cha robh deagh shlàinte aige nuair a bha e na bhalach agus fhuair e foghlam tràth on a mhàthair mus deach e gu sgoil gràmair. Chaidh e an 1753 gu Glaschu airson tàilleabhachd agus an 1755 gu Lunnainn. Thill e gu Glaschu aig aois 21 a dh'fhosgladh bùth aig Oilthigh Ghlaschu airson innealan-thomhais matamataigeachd a dhèanamh agus a chàradh. 'S ann anns a' cheàrd sin a bha e nuair a chaidh iarraidh air samhail de dh'inneal Newcomein a chur an gleus. Bha an t-inneal an seilbh roinn Feallsanachd Nàdurra na h-Oilthighe ach cha do dh'obraich e gu cheart. 'S ann anns an iomairt siud a chruthaich e ciste fa-leth airson fuaradh agus dlùthadh stotha. Leis a' chiste-dhlùthaidh an staid falamhantas, nan chuireadh an ciste-dhluthaidh an co-radhas leis an t-siolandair làn stotha, teicheadh stotha bhon t-siolandair dhan chiste-dhlùthaidh - far an rachadh a dlùthadh ri uisge-glèidheadh mar sin falamhantas a' chiste-dhlùthaidh agus aobhraicheadh anns an t-siolandair an falamhantas a bha dhìth a dh'obraich an t-inneal.
Is e an dlùthadair (ciste-dhlùthaidh) fa-leth agus am brèbhet a chlàraich e air an son a bha na bhun-stèidh da fhortan.


text:
Coloimbia Mhòr
'S e Coloimbia Mhòr (Spàinntis: La Gran Colombia) ainm eachdraidheil airson Stàit uabhasach mòr crìochnaichte a chaidh a chruthachadh ann an 1821 leis a' Cho-chruinneachadh Cúcuta. Chaidh an t-ainm Poblachd na Coloimbia (Spàinntis: República de Colombia) a thoirt air an dùthaich ùr. Thathar a' cleachdadh an t-ainm Coloimbia Mhòr ann an dòigh eachdraidheil airson sgaradh a dheànamh eadar Coloimbia o shean agus Coloimbia [1] an latha an-diugh.
Cha robh a' Phoblachd sin ann, gu laghail, ach eadar 1821 agus 1831, agus chaidh e a stèidheachadh air aonadh na seann roinnean Spàinnteach dhe Leas-Rìoghachd Ghranada Ùire, Caipteineachd Choitcheann na Bheiniseala agus Ceannas Quito, a bharrachd air an Roinn Shaor Guayaquil. Bha tìrean am broinn na Stàite a tha a-nis ann an dùthchannan mar Choloimbia, A' Bheiniseala, Eacuador agus Panama a bharrachd air sgìrean beaga dhe Costa Rica, Pearu, Braisil, Guiana agus Niocaragua.
Chaidh Stàit ùr a mholadh aig a' Cho-chruinneachadh Angostura ann an (1819), [2] ach cha do deach sin a chur air bhog gu ruige a' Cho-Chruinneachaidh ann an Cúcuta, far an do deach Bun-Reachd a sgrìobhadh.[3]
Chaill Coloimbia Mhòr a-mach à chèile aig deireadh na 1820an agus toiseach na 1830an air sàilleibh eadar-dhealachaidhean do-rèiteachail mòra aig ìre poiliteagach taobh feadaraileachd agus meadhanachadh an Riaghaltais, a bharrachd air frionas roinneil eadar sluaighean eadar-dhealaichte am broinn na Poblachd.[4] 'S e Poblachd Ghranada Ùire a bha air an dùthaich na bu lugha ùr.


text:
Scrabble
'S e geama bùird a tha ann an Scrabble. Thathar a chluich air bòrd ceàrnagach 15 le 15 raointean agus 's e amas a' gheama faclan a chur sìos air a' bhòrd agus sgòr àrd fhaighinn gus buaidh a thoirt.
'S ann aig Hasbro, Inc. 's a tha còraichean air a' gheama sna Stàitean Aonaichte agus Canada agus aig Mattel sa chorr dhen t-saoghal.
Eachraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh a dh'innleadh le fear Alfred Mosher Butts ann an 1938, stèidhichte air geama eile air a bheil Lexiko.
Gàidhlig[deasaich | deasaich an tùs]
Chan eil Scrabble ri fhaighinn mar gheama-bùird ach tha e ri làimh mar gheama coimpiutair fon ainm Scrabble3D.


text:
Llandudno
'S e baile ann am Bwrdeistref Sirol Conwy, a' Chuimrigh a tha ann an Llandudno (Cille Tudno). Tha an cille fhèin, a chaidh air togail, neo ath-thogail 's na meadhan aoisean, suidhichte air slèibh tuathail a' Ghogairth. Is prìomh-bhaile Glan Conwy a tha anns a' bhaile a tha suidhichte air machair eadar tìr-mhòr na Cuimrigh agus an leth-eilean Y Gogarth. Ann an 2001 bha 15,000 duine a' fuireach an seo.
Tha Slighe Costa na Cuimrigh a' dol tron bhaile.
Eachdraidh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Ged a bha tuineachaidhean anns an àite seo bho Linn an Uamha bha a' chiad tùs sgrìobhte a' nochdadh ann an 1284. Bha mainear ann aig an àm ud a bha a' gabhail a-steach trì bailtean: Y Gogarth anns an iar-dheas, Y Cyngreawdr anns an tuath agus Yn Wyddfid san àirde an ear-dheas. Ann an 1840 chaidh eaglais ùr a thogail agus an uair sin dh'fhàs Llandudno nas motha. Bha muinntir a' baile ag obair ann am mèinnearachd no ann an àiteachas no bhathar ag iasgach.
Aig àm Bhioctoria chaidh am baile a chleachdadh airson saor-làithean a chur seachad. Dh'fhosgail rathad-iarainn an seo ann an 1858. An-diugh tha Llandudno na àite làithean-saora as motha anns a' Chuimrigh a tha suidhichte ri taobh na mara. Tha mòran togalaichean brèagha ann,m.e.: an taigh-cluiche Venue Cymru no cidhe Llandudno.


text:
Rapunsail
Tha Rapunsail 'na h-ùirsgeul sa' chruinneachadh cruinn leis na Bràithrean Grimm, agus air fhoillseachadh a' chiad àm sa' bhliadhna 1812 cho cuid de Ùirsgeulan nam Bràithrean Grimm.
Gnìomhadh[deasaich | deasaich an tùs]
Dh'fhuirich càraid gun clann ri taobh de gàradh ballach a bhuin ri ban-draoidh. Bha a' bhean air turas mu dheireadh thall is ghabh i sealladh roinn de luibh, air chantainn ri "Rapunsail", a' fàs sa' ghàradh is dh'iarr i i ris a' bhàrr a' bhàis. Fad dà oidhche, dh'ealaidh a fear a-steach dham ghàradh a chruinneachadh roinn na luibhe dhi, ach air an treas oidhche, nuair bha e a' dìreadh am balla a thilleadh dhachaigh, nochd a' bhan-draoidh is thagair i e de goid. Ghuidh e ri ìochd, ag ràdh gun robh a bhean air turas is ag iarraidh an luibh, is dh'aontaich a' bhean shean a thoirt dha roinn na luibh, air a' chumha gun gheibheadh i am bìodag nuair rugadh i. Èiginneach, dh'aontaich am fear; rugadh bìodag; nochd a' bhan-draoidh 's ghabh i a' bhìodag air falbh. Dh'ainmich i i Rapunsail. Nuair ràinig Rapunsail dà bliadhna dheug a dh'aois, ghlais a' bhan-draoidh i air falbh ann an turaid domhan sa' choille, a' falach an doras. Nuair chaidh a' bhan-draoidh a thadhal Rapunsail, sheas i fon uinneig aig a' bhàrr na tùraide is ghairm suas dhi:
- Rapunsail, Rapunsail, leig sìos do ghruag, mar sin dìrichidh mi d' fhàradh òrail
Aig a' cluinntinn na faclan seo, shuaineadh Rapunsail a gruag fhada mun cuairt na cromaig a shuidh ri taobh na h-uinneige, 's leigeadh i i tuiteam sìos ris a' bhan-draoidh, a dhìricheadh suas ri Rapunsail.
Aon là mharcaich prionnsa tron choille 's chuala e Rapunsail a' seinn bhon turaid. Fo gheasaibh le a ghuth speurach, leis an aonranachd dhen t-seòrsa anna, chaidh e a lorgadh an rìbhinn 's lorg e an turaid, ach cha robh ann doras a' dol a-staigh. Thill e gu tric, a' cluinntinn rithe seinn, is aon là chunnaic e a' bhan-draoidh a' tadhal, mar sin ag ionnsachadh ciamar a ruigheachd Rapunsail. Nuair dh'fhàg a' bhan-draoidh, ghairm e ri Rapunsail a' leigeil a gruag sìos, is dhìrich e suas, chuir e eòlas oirre, 's fa dheòidh dh'iarr e ga pòsadh 's chòrd rithe.
Còmhla dhealbh iad dòigh dhi a theicheadh bhon turaid: thigeadh e 'san fheasgair (mar sin a' seachnach a' bhan-draoidh a thadhal fad an là), is beirsinn sìoda dhi, a dh'fhigheadh Rapunsail beag air bheag a-steach do àradh. Ach mus bh' an àradh iomlan, nochd Rapunsail a càirdeas leis a' phrionnsa gu gòrach, nuair (ann an tiotan de neo-chuimhne) dh'fhaighnich i a' bhan-draoidh aon là carson a bha nas fhurasta a tharrang an prionnsa suas an àite i. 'San sgeul tùsail nam Bràithrean Grimm, dh'fhoillsich Rapunsail a suirghe leis a' phrionnsa 'nuair thuirt i (gu neo-chiontach) ri a muime gun robh a casag mhòr a' fàs nas teanna mun cuairt a meadhan. Feargach, gheàrr a' bhan-draoidh goirid a' ghruag dhualach Rapunsail 's dhìobair i i dhan fhàsach a shaothrachadh rithe fhèin.
Nuair ghairm an prionnsa 'n oidhche sin, leig a' bhan-draoidh na dualan sìos a tharrang e suas. Ri a oillt lorg e fhèin ag amharc a' bhan-draoidh an àite Rapunsail, nach robh àite sam bith air lorgadh a bhith. Feargach, thuirt a' bhan-draoidh gu fanaideach dha nach chitheadh e Rapunsail a-chaoidh a-rithist, leum e bhon turaid 'na eu-dòchas, agus rinn na drisean fodha e dall.
Fad na h-ùine fada, chaidh e air seachran tron fhàsach, gus an chuala e mu dheireadh thall aon là an guth Rapunsail a' seinn agus lorg e i. Nuair thuit iad a-steach dham ghàirdeanan a chèile, dh'aisig a deòir a lèirsinn, is stiùir i ri a rìoghachd, far an dh'fhuirich iad sona fad an làithean.
Mìneachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Cho leis na leughaidhean eile ann an beul-aithris, tha mòran chiallan comasach.
Ag ithe biadh os-nàdarrach, 's tric gum cuir sin neach ann am cumhachd os-nàdarrach (coltaichibh Persephone agus an gràn-ubhal, an sgeul timcheall Circe, agus mòran ùirsgeulan Ceilteach), agus ann an iomlaid air cho mòran rapunsail a dh'iarr a bhean, lorg an fear fhèin an dàn a thoirt an leanabh suas, nuair rugadh i. Nuair thàinig a' bhean ris a' cheann-aimsir, nochd a' bhan-draoidh agus ghabh i a' bhìodag air falbh, ga h-ainmeachadh Rapunsail.
Chinn Rapunsail a-steach do duine-cloinne àlainn, a' chaileag nas maisiche 'san sgeul seo sònraichte, agus fhuair i a h-àrach ann an iomallachas sòghail ach dìonach, dùinte 'san dòigh nam boireannaich uasal na Roinn-Eòrpa anns Na Linntean Meadhanach agus 'san Linn an Ath-bheòthachaidh. Cha robh olc gu fìor a' bhan-draoidh, cho mòr ri h-uabhasach seann-nòsach. Chreid i, mar creididh mòran dhaoine fhathast, gur urrainn do na deagh-bheartan na h-òigheachd air chur còmhla le neo-chiontachd gu lèir aineolach a bhith. (Coltaich Prospero agus a nighean Miranda anns An Doineann le Shakespeare) Nuair ràinig Rapunsail dà bliadhna dheug a dh'aois, (agus mar sin aig an tiotan na aoise-leannanachd) bha i glaste aig a' bhàrr de turaid aonranach domhan sa' choille, a mhuime a' dùnadh den dorais.
Mhair Rapunsail a chinntinn a-steach do bean òg an dèidh dhùin a' bhan-draoidh i air falbh 'san turaid. Th' an sgeul a' tighinn thairis cho rabhadh ri pàrantan nach urrainn dhaibh am clann gu bràth cumail agus feumaidh iad asda leigeil uaireigin.
An ath-bhualadh Rapunsail aig an fhaicinn a' phrionnsa- cha robh e eu-coltach mar aithris Mhiranda: "Oh brave new world! that has such people in it!" ("A shaoghail ùr treun! Gu bheil muinntir dhen t-seòrsa aige!")
'Sna dualchasan far an gheàrr mnathan am gruag nuair pòsaidh iad, bha gruag fhada 'na samhladh na h-òigheachd. 'San ùirsgeul Bhean-uasal Godiva, tha a' ghruag fhada Ghodiva 'na samhladh a geamnachd. Mar sin, ghabh a' bhan-draoidh deamhais agus gheàrr i na cleachdagan Rapunsail. Gu h-ùidheil, 'san sgeul tùsail nan Bràithrean Grimm, cha robh an càirdeas Rapunsail leis a' phrionnsa air lorgadh a-mach tro a bruadar de a leannan, ach an àite tron fhìrinn a dh'fhàs i leatrom leis a' phrionnsa.
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Teamplaid:Wikisourcepar Teamplaid:Wikisourcepar
- Jacob agus Wilhelm Grimm, Ùirsgeulan an Teaghlaich (Eadar-theangachadh Beurla le Margaret Hunt), 1884: Rapunzel
- Seòrsa notaichte de Rapunsail leis na bràithrean Grimm, le clàr-leabhraichean nan claonaidhean Rapunsail
- An làrach-lìn nam Bràithrean Grimm D.L. Ashliman. An seòrsachadh bunaichte air Antti Aarne agus Stith Thompson, Na Seòrsaichean an Ùirsgeil: Seòrsachadh agus Clàr-Leabhraichean, (Helsinki, 1961).
- Coimeas eadar-theangaichte eadar nan seòrsaichean nam bliadhnaichean 1812 is 1857
- An Beachd Bhruno Bettleheim timcheall Rapunzel


text:
Kl. Ianair uii. f. l. xxix. Anno Domini m.xc.iii.
Donnchadh m. Carrtaigh ri Eoganachta Caisil, Trenair H. Ceallaigh ri Bregh, Aedh H. Baighellan ri Fernmuighi, Aedh m. Cathail H. Concobair ridomna Conacht omnes occisi sunt.
Aedh airchinnech Daim Liac Ciannan, Ailill H. Niallan comarba Ciaran & Cronan & M. Duach, Fothud ard-espoc Alban in Christo quieuerunt.
Sil Muiredaigh do innarba a Conachtaibh do Muircertach H. Briain.
Aedh H. Canannan ri Ceniuil Conaill do dhalladh la Domnall H. Lochlainn la righ n-Ailigh.
p.528
Mael Coluim m. Donnchadha airdri Alban & Etbard a mc do marbadh do Francaibh .i. i n-Inber Alda i Saxanaibh. A righan imorro .i. Margareta do ec dia cumaidh ria cenn nomaidhe.
Sil Muiredaigh doriisi i Connachtu cen cetugadh.
Mes mor in hoc anno.


text:
Joy Dunlop ás a’ Chonghail ann an Earra-Ghaidheal. Tha tòrr a’ tachairt gus Earra-Ghaidheal a shealltainn air clàr-dùthcha ciùil na h-Alba, agus tha Joy ’na theis-meadhan.
Is i an té a tha a’ cumail smachd air Còisir Ceann an Tuirc, an aon chòisir Ghàidhlig uile-fhireann a tha ann. Ciamar a thàinig sin gu bhith?
“Sann mu dheidhinn spòrs ’s gàire ’s ithe ’s òl ’s deagh fhaireachdainnean a tha Còisir Ceann an Tuirc, cho math ri seinn, agus sann mar sin a thàinig iad ri chéile an toiseach, fo stiùireadh Liosa NicDhòmhnaill. Tha CD ùr againn a’ comharrachadh deich bliadhna bhon uair sin. Tha an t-ainm a’ tighinn bhon torc, suaicheantas Earra-Ghaidheal bho thràth ann an eachdraidh. Thuirt té rium aig mòd uaireigin, ‘Nach mìorbhaileach na tha ann de dhaoine bho thall thairis, tha fiùs còisir a thàinig ás an Tuirc!’ Tha mise air a bhith an sàs bho 2006.”
Sann an Inbhir Aora a chaidh an diosc ùr a chlàradh, ann an caisteal mór nan Caimbeulach fhéin agus Diùc Earra-Ghaidheal aig an taigh aig an àm. Cha do chuir sin bacadh oirbh bho bhith seinn ‘Là Inbhir Lòchaidh’ a rinn Iain Lom agus e a’ moladh Chlann Dòmhnaill a chuir ruaig fhuilteach air sinnsirean a mhórachd ge-tà!
“Seinnidh sinn nì sam bith a bhuineas do dh’Earra-Ghaidheal no do dh’àite sam bith eile mas e òran math a th’ ann, leithid ‘Théid Mi Cuide Riut’ aig Rob Donn neo òrain ùra mar ‘Earra-Ghaidheal Àlainn’ air am bi daoine is dòcha nas eòlaiche anns a’ Bheurla.”
Nach eil e doirbh coinneachadh le chéile agus thu fhéin an Glaschu a-nis, an sàs ann an telebhisean agus a’ seinn?
“Tha astar mór againn uile ri siubhal – cuid a’ tighinn bhon Leargaidh Ghallda, fear á Ceann mu Dheas Chinn Tìre, fear á Eilean Mhuile, ach is fhiach e dhòmhsa oir tha iad cho laghach ’s cho dìcheallach agus deònach ionnsachadh.”
Tha CD ùr agad fhéin cuideachd, Faileasan, anns a bheil Aidan O Rourke, Karen NicMhathain agus treubh de luchd-ciùil eile á Earra-Ghaidheal a’ cumail taic riut. Se deagh chompanachd ciùil a tha sin!
“Tha e taisbeanadh an tàlant a th’ againn san dùthaich agus sinn uile a’ toirt suim don dualchas. Chaidh stuth a rannsachadh aig Sgoil Eòlais na h-Alba a bha cha mhór air a dhol an dearmad. Seann òrain gun teagamh ach ùr dhuinne agus don luchd éisteachd, leithid òran a rinn Donnchadh MacCuinn á Baile Bhiocair, ‘Hi il o ’s na hug i ho ro’. Thog mi e bho chlàradh a rinn Calum MacIlleathain anns na lethcheudan le Peadar MacDhùghaill, Eilean Luing, ga sheinn. Bidh a h-uile duine air ‘An Roghainn’ bho bhàrdachd Shomhairle MhicIlleathain, bràthair Chaluim, a chluinntinn. Chuir Dòmhnall Seathach ceòl ris agus tha mi ga sheinn air a’ chlàr.”
Tha thu aig Celtic Connections agus “Ceòl is Crac” ann an Glaschu an-dràsta. Dé tha romhad an uair sin?
“Co-labhairt mhór eadar-nàiseanta do cheòl dualchasach ann an Ontario. An uair sin Éirinn, an Ostaire, an Fhraing . . . agus Earra-Ghaidheal!”


text:
Aquiminzaque
'S e an Rìgh (neo zaque) mu dheireadh air Hunza (Tunja, Coloimbia an latha an-diugh) bho 1537 a bh'ann Aquiminzaque.[1] Phòs e Gámeza, nighean Ghanza, ceann-fheadhna ann an Samacá.[2] Chaochail e ann an 1541.
'S e mac bhràthar Quemuenchatocha, an Zaque roimh làimhe, a bh'ann. Bha e na Riaghladair gu math sgileil bho thoiseach toisichidh an riaghlaidh aige. Chuir ionnsaighean nan ceannsaiche Spàinnteach air an dùthaich aige agus le sin an Riaghaltas aige bun os cionn. Aig an toiseach cho-òbraich e leis na Spàinntich, is fiù's thionndaidh e gu bhith na chaitligeach.[3] Ach nuair a mhothaich cho cruaidh s' a bhiodh buaidh nan Spàinnteach air na Muisca dh'èirigh e suas nan aghaidh ann an ar-a-mach a chaidh a chur sìos le Hernán Pérez de Quesada agus an ceann greiseag chaidh e a chur gu bàs tro chur dheth a' chinn ann an Tunja.[4]
Chuir bàs Aquiminzaque crìoch air Co-chaidreachas nam Muisca.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Universidad Distrital Francisco José de Caldas, Bogotá
- ↑ Fiosrachadh a' Chomhairle
- ↑ El Abedul
- ↑ Leabharlann Luis Angel Arango


text:
Se an Tighearna Fhein mo Chiobair
Tha an laoidh, 'S e an Tighearna Fhein Mo Chiobair, steidhichte air an taing a thug Righ Daibhidh do Dhia an deidh dha greim fhaighinn, gu sitheil, air an rioghachd aige agus e beo ann an am soibhreas agus doigh. Thuirt Iain Calvin mu’n laoidh, agus e a tarruing bho na thuirt Naomh Augustine roimhe, “Cha lorg sinn oran nas fhearr, no nas freagarach, na Sailm Daibhidh, a chaidh an labhairt tro’n Spiorad Naomhail…nuair a bhios sinn gan seinn, faodaidh sinn bhith cinnteach gur e Dia a tha a cuir na facail nar beoil, mar gum biodh E Fhein a seinn tromhainn gus a Ghloir a mholadh.” ‘S e Leabhair nan Sailm ans a’ Bhioball a chiad laoidheadair. Trobh eachdraidh bha Criosdaidhean airson leantainn ordugh a Bhiobull adhradh dheanamh agus Dia a mholadh. Bha aite sonraichte aig Salm 23 mar aon de na pios is cordte mar “Laoidh a Chiobair”. Tha an laoidh, mar a dh’aithnicheas sinn e an diugh, air a tharruing bho dhiofar phiosan bardachd agus diofar laoidhean. A miosg na daoine a chuir an laimh ris bha Zachary Boyd, ministir am Barony Church an Glaschu agus iar-Sheansalair Oilthigh Ghlaschu a sgriobh rannan Sailm 23 an 1646; an Ridire Uilleam Mure ‘o Rowallan, a bha na shaighdear le Oliver Cromwell anns an cogadh siobhalta agus Francis Rous a bha cuideachd a toirt taic dha Cromwell agus a bha na Bhall-Parlamaid airson Truro anns am parlamaid ‘Barebones’ agus a chruthaich bardachd a chaidh a chleachdadh anns an psalter de 1650 - e an dreach air a bheil sinn is eolach san latha an diugh. Anns na 1640an dh’eadar theangaich Americanach, Francis Rouse, gach fear de na 150 Sailm bho Eabhra gu Beurla meatrachail. Aig coinneamh an Dun Eidean, chuir Ard-Sheanadh Eaglais na h-Alba obair Rouse air adhart gu comataidhean airson suil a thoirt air agus ulachadh airson a chleachdadh anns na h-eaglaisean Albannach. Thug na comataidhean seo 6 bliadhna a leughadh na Sailmean aig Rouse agus deanamh coimeas eadar na sean Sailmean ann an Eabhra agus iad ag obair air eadar-theangachadh ann an doigh a leigeadh leis an t-sluagh na sailm a sheinn, ach a dheanadh cinnteach gun robh na facail fior cheart agus ceangailte ris na facail Eabhra. Ged a bha luchd na h-Alba a riamh measail air “ ‘S e ‘n Tighearna Fhein mo Chiobair” thug e mu 300 bliadhna mus do dh’fhas an laoidh ainmeil air taobh a muigh Eaglais na h-Alba. Nochd e anns am Methodist Hymnal an 1876 agus an uairsin an Congregational Hymnal an 1916. Cha deach fhoillseachadh san Anglican hymnbook gu 1965. Dh’fhas am pios gu h-araidh ainmeil ann an Sasainn an deidh dha daoine a chluinntinn air a chleachdadh aig banais Ban-righ Ealasaid agus am Prionnsa Philip ann an 1947. Bhon uairsin tha an laoidh gu cumanta air a sheinn aig bainnsean agus tiodhlaicean san latha an diugh. Chaidh am fonn “Crimond” a chleachdadh airson a chiad turas anns an Northern Psalter an 1872 comhla ris an laoidh “I Am the Way and the Truth and the Life”. Than e coltach gur e te dhan ainm Jessie Semour Irvine, nighean ministear ann an Dunottar agus Crimond, a sgriobh am pios ceol.


text:
Sèimheachadh
'S e atharrachadh chonnragan a tha ann an sèimheachadh. Tha a' bhuaidh seo cumanta ann an iomadh cànain, gu h-àraid mar bhuaidh eachraidheil.
Ma thèid connrag a shèimheachadh, thèid a lagachadh gu tionndadh nas laige na connraige agus aig a' cheann thall, faodaidh gun dèid an fhuaim a chur gu neoini. Ann an cànanachas, thathar a' coimhead air mar neartachadh sònorachd cuideachd.
Susbaint
Atharrachaidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Tha iomadh dòigh ann air a dh'obraicheas sèimheachadh. 'S e am "fosgladh" aonan dhiubh 's an fhuaim a' fàs nas fhosgailte ceum air cheum:
Air neo "sònorachadh" 's an fhuaim 'ga ghuthachadh cuideachd:
Cha bhi slighean an t-sèimheachadh co-ionnann an-còmhnaidh, bidh barrachd cheumannan ann uaireannan no bi diofar toradh ann aig a' cheann thall.
Sèimheachadh eachdraidheil[deasaich | deasaich an tùs]
Gheibhear sèimheachadh eachdraidheil 's cànan ag atharrachadh mean air mhean o ghlùin gu glùin, mar eisimpleir mar a thachair eadar an Laideann agus an Spàinntis. Bha stadan gun ghuth [p t k] aig an Laideann agus sa chiad àite, chaidh an guthachadh gu [b d g]. Anns a' cheum mu dheireadh, dh'atharraich iad gu [B̞ ð̞ ɰ]. Thachair seo, mar eisimpleir, ann am faclan mar vita → vida, caput → cabo, caelum → cielo.
Thachair rud gu math coltach ri seo sna cànain Cheilteach cuideachd. Mar eisimpleir, chaidh an -t- san Innd-Eòrpais a shèimheachadh nan robh e eadar dà fhuaimreag, mar a thachair eadar *teu̯teh2 "muinntir" gu *tou̯tā ann am Proto-Cheiltis, *tōθā ann an Gaeilge Thràth, túath /tʰuaθ/ ann an Seann-Ghaeilge agus gus neoini sa Ghàidhlig: tuath /t̪ʰuə/.[1]
Sèimheachadh co-aimsireil[deasaich | deasaich an tùs]
Sandhi[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Sàrdais aon dhe na cànain Ròmansach anns am faighear sèimheachadh dhen t-seòrsa sandhi. 'S ciall dha sin gum faighear sèimheachadh eadar faclan fa leth ma bhios connrag eadar dà fhuaimreag. A chionn 's gur e riaghailt fuaime chunbhalach a tha seo, seach riaghailt gràmair, chan eilear 'ga sgrìobhadh.[2]
Sèimheachadh gràmarach[deasaich | deasaich an tùs]
Gheibhear sèimheachadh eadar faclan fa leth sna cànain Cheilteach cuideachd. 'S e sèimheachadh sandhi a b' àbhaist a bhith ann, le riaghailt shimplidh a chuir sèimheachadh air gach connrag eadar dà fhuaimreag ach mar a chaidh cuid dhe na fuaimreagan air chall thairis air na linntean, dh'fhan an sèimheachadh ach bha e an uairsin 'na riaghailt gràmar aig an robh buaidh air fuaimean. Mar eisimpleir, tha diofar ann a thaobh sèimheachaidh sa Ghàidhlig eadar am fear /əm fɛr/ agus a’ bhean /ə vɛn/. Chithear gu h-ìosal mar a bha buaidh aig leasachan an uilt -os (le ainmearan firinn) agus aig -a (le ainmearan boireann):
- Proto-Cheiltis *(s)indos wiros → Seann-Ghaeilge ind fer → in fer → an fear → Gàidhlig am fear
- Proto-Cheiltis *(s)inda bena → Seann-Ghaeilge ind ḃen → in ḃen → an bhean → Gàidhlig a' bhean
Tha gach connrag fo bhuaidh an t-sèimheachaidh sa Ghàidhlig (ach /l̪ˠ/ aig nach eil cèile shèimichte tuilleadh).[3] Tha luchd-cànanachais a' roinneadh nam buaidhean ann an co-roinntean eadar-dhealaichte mar eisimpleir:
- call an dàrna fhuaimneachaidh m.e. /n̪ˠ/ gu /n/
- lagachadh fuaim chritheanach gu fuaim tapaichte, m.e. /rˠ/ → /ɾ/
- spìorantachadh, m.e. /m/ gu /v/ (le srònachadh 'na chois [4].)
Tha sèimheachadh ag adhbharrachadh call an t-sònrachais cuideachadh. Tha a' Ghàidhlig a' coimhead air /l n ɾ/ mar chèilean laga de /ʎ ɲ rˠ/.
Tha /l̪ˠ/ a' dol gu /lˠ/ ann an Gàidhlig na Hearadh.
Litreachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a' nochdadh sèimheachadh le h ann an Gàidhlig is sa Ghaeilge an-diugh ach bhathar a' cleachdadh na puinge sèimheachaidh roimhe san dà chànan. Mar eisimpleir, 's e a ṁáṫair an dòigh air an robhar a' sgrìobhadh a mhàthair roimhe. Chan eil sin cho cumanta sa Mhanannais far am bi litreachadh ma connraige gu lèir ag atharrachadh, m.e. ny çhengaghyn → dy hengaghyn "na teangannan" → "de theangannan".
Faic cuideachd[deasaich | deasaich an tùs]
Tùsan[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Stifter, D. Sengoídelc Syracuse University: 2006 ISBN 0-8156-3072-7
- ↑ Mensching, G. (1992) Einführung in die Sardische Sprache Romanistischer Verlag, Bonn
- ↑ Oftedal, M. (1956) The Gaelic of Leurbost Norsk Tidskrift for Sporgvidenskap, Oslo
- ↑ Ternes, E. (1989) The Phonemic Analysis of Scottish Gaelic Helmut Buske Verkag, Hamburg


text:
Druim na Drochaid
'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann an Druim na Drochaid (Beurla: Drumnadrochit). 'S e ainm stèidhichte a tha ann an Druim na Drochaid [1], nochd e aig Dwelly ann an 1912 mar Druim na drochaid. [2]
Tha am baile suidhichte air bruach iar-thuath Loch Nis aig beul Ghleann Urchadain. Tha Abhainn Enrick a' sruthadh tron bhaile. Tha Druim na Drochaid air an rathad A82 faisg air gobhal-rathaid leis an A831 agus ga cheangal le Baile a' Mhuilinn san iar agus Blàr na Maigh sa deas. 'S e seo na co-chomharran aige: 57° 20′ 14.28″ Tuath agus 4° 28′ 48″ Iar. Ann an 2001 bha 813 duine a' fuireach an seo. [3]
Chaidh oifis a' phuist a stèidheachadh an seo ann an 1835 aig an robh taigh-òsta cuideachd. [4] Ro 1891 am baile am broinn Siorrachd Inbhir Nis. An-diugh tha Druim na Drochaid tarraingeach don luchd-turais air sgàth na taisbeanaidhean anns a' bhaile mu uilebheist Loch Nis agus air sgàth Caisteal Urchadain a tha faisg air a' bhaile. Bidh na Glenurquhart Highland Games ann gach bliadhna aig deireadh an Lùnasdail. Tha trì taighean-òsta agus dà thaigh-seinnse ann a-nis.
Tha an Comann Camanachd Ghleann Urchadain suidhichte anns a' bhaile fhèin.


text:
Bàrd Spàinnteach Antonio Machado
B' e bàrd barraichte Spàinnteach a bha ann an Antonio Cipriano José María Machado Ruiz. Rugadh e ann an Sevilla ann an 1875. Am bàrd agus a dhàn “Achaidhean Shoria” anns a’ Ghàidhlig. Ann an iarmailt aibhsich bàrdachd na Spàinne, chan eil reul nas soilleire (co-dhiù a-measg nam bard a bha beò anns an fhicheadach linn) na Antonio Machado y Ruíz (1875-1939). Tha a bhàrdachd pailt agus ioma-sheòrsach: eibhinn, brònach, aotrom, domhainn tuairisgeulach, feallsanachail – ach an còmhnaidh sgoinneil, bòidheach, fìorghlan, treibhdhireach, uasal. Bha e ‘na comh-aimsireach do bhàrd mòr eile, Federico Garcia Lorca a rugadh, mar Mhachado, ann an Andalusia, ceann iar-dheas na Spàinne. Mu thimcheall Mhachado, sgrìobh an leabhar mòr-eòlais Larousse: “...bàrd Spàinnteach, a rugadh ann an Sevilla (Seville)...a thug gu buil, air feadh beatha iriosail, uaigneich mar teagasgair na Fraingise..., cruathachadh obair bàrdachd a bha anabarrach luachmhor.” Seo, mar eisimpleir den bhàrdachd tuairisgeulaich aige, beagan rann às a dhuan fada (naoi earrannan agus còig rann deug) a sgrìobh e do bhaile dan ainm Soria ann an ceàrn beanntach, anns an àirde tuath den Spàinn, far an do theagaisg Machado agus far an do phòs e a aon bhean ionmhainn Leonor a chaochail nuair nach robh i ach òg. Ann an 1989 chaidh Antonio Machado ainmeachadh le UNESCO mar Poeta Universal (“Bàrd Uile-choitcheann”).
Campos de Soria (Achaidhean Shoria)[deasaich | deasaich an tùs]
- Tha fearann Shoria neo-thorrach, tartmhor, fuar
- Air na cnuic chruinne is na beanntan maola,
- Cluaintean glasa agus sgùrran ciar,
- Thig agus thèid an t-Earrach
- A’ fàgail eadar feur is luibhean cùbhraidh
- Neòineanan beaga bàna air an làr.
- Cha dhuisg an ùir ‘s an raon ‘na chadal fhathast,
- Air tùs a’ Ghiblein bidh e ‘g cur an t-sneachd
- Air leitir àird a’ mhonaidh;
- Pasgaidh fear-siubhail a mhuineal is a bheul
- ‘Na ghuailleachan clòimhe, agus ceumaidh
- Ciobairean seachad ann an cleòcan fada.
- Soria glan nam beann fuara
- Ceann de Roinn Extramadura
- Le làrach caisteal ceathairne
- Air bruaich abhainn Duero;
- Leis a bhàbhain chnàimhte
- Is a thaighean dubhaichte!
……….
- Thèid sibh còmhla rium ann am chridh’!
IX
- Seadh, thèid sibh còmhla rium, achaidhean Shoria
- Feasgairean sìochail agus beanntan purpaidh,
- Doireachan aibhne, aislingean uaine
- Den fhearrann odhar, ‘s den duslach ghlas
- Agus den bhaile chrìon,
- Dhrùidh sibh air m’anam –
- No an robh sibh ann mu thràth?
- ‘Mhuinntir àrd-chòmhnaird tìr Numancia:A leanas ri Dia mar sean-Chrìosdaidhean,
- Gun lìonadh grian na Spàinne sibh le aoibhneas,
- Le solas, saidhbhreas agus soirbheachadh!
(Air a eadar-theangachadh le Garbhan MacAoidh.)
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- Màthair-adhbhar: GAIRM, Àireamh 155, An Samhradh 1991, t.d. 253-257.


text:
Rèabhlaid Ghlòrmhor
Air an 10mh latha dhen Ògmhios 1688, rugadh leanabh mic do Rìgh Seumas VII Alba is II Shasainn is an darna bean aige, Mary of Modena a bha na Caitligeach.
Chuir seo uabhas air pròstanaich an dà rìoghachd (Alba is Sasainn), aig an robh làmh-an-uachdair a-nis san dà dhuthaich, oir bha e ri aithneachadh gun togadh an Rìgh is a bhean an leanabh, oighre dlìgheach crùn Alba is crùn Shasainn, sa chreideamh caitligeach. Ged a bha Seumas air iompachadh dhan chreideamh chaitligeach mu 1676, gu ruige 1688 's e nighean Sheumais bu shine bhon a' chiad pòsadh aige, Màiri, a chaidh a thogail na Pròstanach, a bha na h-oighre dlìgheach.
Chuir còmhlan de mhòr-uaislean Shasainn romhpa gun tugadh iad fiathachadh dhan phròstanach uasal Duitseach Uilleam, Prionnsa Orainns is Nassau, a bha pòsd' ri Màiri, e thighinn le chuid armachd a Shasainn gus an rìoghachd a ghabhail a-nall bho Rìgh Seumas. Air 5mh Samhain 1688, sin na rinn e.
Nuair a ràinig e, dh'fhalbh a chuid a bu mhotha dhe na h-oifigich bho arm Sheumais, agus liostaig iad an arm Uilleim. Chaill Seumas a mhisneachd agus thèich e a dh'Èirinn.
Air 4mh Giblean 1689, cho-dhùin Co-chruinneachadh Dhùn Èideann gun gabhadh iad ri Uilleam is a bhean mar Uilleam II is Màiri II Alba. Bhiodh iad nan co-mhonarc, mar a bha an Sasainn.
Chaidh an "t-ar-a-mach glòrmhoir" èigheachd air a' chàs seo, a chionn bu ghann a bha dortadh-fala ann, co-dhiù an Sasainn. Ach cha b' ann mar siud a dh'èirich do Alba no Èirinn idir idir.


text:
Ass Wikipedia.
Ta Steatyn Unnaneysit America (Baarle: United States of America)—ny Steatyn Unnaneysit (United States), S.U.A. (U.S.A.) ny America dy cliaghtagh—ny pobblaght chonastagh vunraghtoil ta jeant seose jeh jeih steat as daeed as slyst chonastagh. Son y chooid smoo, ta'n çheer soit ayns America Hwoaie meanagh, raad dy vel hoght steatyn as daeed, chammah as y clyst chonastagh, soit eddyr y Cheayn Sheear as y Cheayn Sheealtagh. T'ee çhemmit liorish y Chanadey da'n twoaie as Meksico da'n jiass. Ta Alaska soit ayns sheear hwoaie ny mooar-rheynn as eh çhemmit liorish y Chanadey da'n shiar echey as lesh y Roosh da'n sheear harrish Mooir Bering. Ta Hawaii ny ellanragh soit 'sy Cheayn Sheealtagh Meanagh. Ta shiartanse dy hallooyn skeaylt magh mygeayrt ny Mooir Caribagh as y Cheayn Sheealtagh.
Steatyn ny Steatyn Unnaneysit[reagh | edit source]
Steatyn ny Steatyn Unnaneysit


text:
Doigh lem, ar Lochan, ni he sin ni is cora dhún
p.32do dénumh. Uair olc an tigerna dar' fhognumar, ar se, ocus maith an tigerna ar a ndernsam fogal & dibercc custratsa . Ocus atconnarcsa aislingi granda adhuathmar .i. mu breith d'fegadh nimhe & ithfirn, ait i mboi imut pian ar drongaibh d'anmanaibh daoine & ar demnuibh. Rochonnac tra cetre srotha an ifirn .i. sruth loiscenn & sruth naithrech & sruth teneadh & sruth snechta.5 Atconnarc best an ifirn gu n-imut cenn & cos fuirri, & rogebdais fir domhain bas dia faicsin. Roconnarc iarsin mu breith do dhegadh nimhe, & roconnarc in Coimdhi fesin 'na rígshuidhi & enlaith aingel ac oirfidedh do. Roconnac tra en edrocht, & ba binne na gach ceol a canad. Michel immorro is e bhai a richt an eoin i fiadhnusi an Duileman. As i mu comairli-si daib, ar Lochan, bur n-airm do tregadh & Dia do lenmain budeasta.
Cidh on, ar Enne, ann geba an Coimdhe aithrige uann isna morolcuibh doronsam?


text:
Kl. Ianair iiii f. l. x.uiii. Anno Domini m.xxx.
Sord Coluim Cille cona thempall & co minnaibh imdaibh do loscadh.
Cú Aiffne H. Concobair ri H. Failghi do éc.
Amhlaimh m. m. Shenan ri Gaileng .i. Cocholl Fliuch, Oenghus H. Caindelban ri Loegaire & sochaide aile do maitibh do thuitim la firu Breifne i Sleibh Guaire.
p.578
Bellum itir fhiru Alban & feru Moreb i torcradar .iiii. mile d'fheraibh Moréb im a righ .i. Oenghus m. ingine Luluigh; mile imorro & uel centum quod est uerius d'fheraibh Alban i frithghuin.
Sluagadh la Conchobur H. Lochlainn & la Tuaiscert n-Erenn i n-Ulltaibh go ro thinolsatur Ulaidh do thabairt catha doibh. Mebhais imorro for Ulltaibh co ro ládh a n-ár im Aedh H. Loingsigh ri Dal Araide & im Gilla Patraic H. Serraigh ri Dal Buinde & im Dubh Railbhe m Cairtin & im shochaide archena. Innrit imorro in tir co h-Airther na h-Arda eter thuaith & chill co tucsat mile do brait uel paulo plus & il-mhile imorro do bhuaibh & do eachaibh. Maithi imorro Uladh ima righ iar sein co h-Ard Macha i comdhail Conchobhair co n-dernsat sith & comluighi & co fargsat giallu.
Meas mór cech toraidh co coitchenn i n-Erinn uile isin bliadhain-si.


text:
Cairgean
'S e an cairgean (Chondrus Crispus) fear de na feamainnean dearga. Feumaidh e trì uisgeachan samhraidh airson fàs. Tha e a' fàs fada shìos air cladaich is creagan a' Chuain Siar san Roinn-Eòrpa agus Aimearaga a Tuath. Mar sin sin, chan fhaicear ach le tràigh mhòr mhòr e. Tha bàrr nan duilleagan aige carrach. Nuair a tha e ùr, tha e bog maothanach, uaireannan gorm-bhuidhe, no dearg, is uaireannan dubh-phurpaidh no donn purpaidh. Tha bodhaig mhaothanach aige, a tha air a dèanamh air a' phoilisacaraid, cairgeanan (55%), le 10% de phròtain is mu 15% de stuth mèinnireil. Tha e làn aidhiodain, clorofine is sulfur. Nuair a thèid a mhaothachadh ann an uisge, tha boladh na mara air, agus nuair a thèid a ghoil, nì e slamanachd air sgàth a' chealla-bhalla lìonta de phoilisacaraidean, a tha a' giùlan bho 20 gu 100 uibhir an truimead uisge aige.
Rann: Cairgean earraich, duileasg samhraidh, gruaigean foghair, stamh geamhraidh.[1]
Buaidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Mar iomadh feamainn dearg eile, tha an cairgean làn tacsa[2], le co-thàthan mar aidhiodain is clorofine na bhroinn. Tha e coltach ri duileasg a thaobh buaidhean leigheasach math dha sheòl a' chnàmhaidh. Tha buadhan anti-slamanachd (anti-coagulant) aige agus tha e toirt faochadh do lotan iongarach an stamaig. [3]
Mar bhiadh[deasaich | deasaich an tùs]
Gabhaidh An Cairgean a ghlèidheadh fad mhìosan ma thèid a thiormachadh an toiseach. Fàsaidh e geal nuair a bhios e tioram. Feumaidh e bhith cho tioram ris an smàl mus tèid a ghlèidheadh.
Bidh muinntir Èirinn is Alba a' dèanamh mìlseag dheth, a tha coltach ri binid[4] no blancmange. Thathas ga ghoil ann am bainne agus a' cur stuthan blasmhora eile a-steach ann mar shiùcar, faoineag, caineal, branndaidh, uisge-beatha is mar sin air aghaidh.[5]


text:
Clach-ghainmhich Thoirbheartanach
Tha clach-ghainmhich Thoirbheartanach na clach ghrùideach ghainmhich. Chaidh a' chlach a chruthachadh anns an linn Proterozoic, mu 1.200 is 544 millean bliadhna sa chaidh. Bha grùid à Graonlainn air a toirt a-steach tarsainn Alba le seann aibhnichean, gu h-àraidh air oir shiaraich an tìr-mhòir is pàirt den Eilean Sgitheanach agus air a chòmhdachadh an gneiss a bha ann roimhe sin. Air sgàth gluasadan tectonic tha cuid de na clachan nan laighe fon mhuir a-nis, agus feadhainn eile a' nochdadh mar bheinn.
Tha i gu math cumanta air oirthir an iar-thuath na Alba, gu h-àraid ann an Gallaibh, chìthear deagh eisimpleirean ann an Asaint agus ann an Ros agus Cromba. Rud beag nas deasaiche tha i ri faicinn anns a' Chomraich, ann an Ratharsair is na h-Eileanan Cròlainneach, ann an Rùm, Sòdhaigh agus ann an Sgalpaigh an t-Sratha.
Canar gun tàinig an t-ainm seo bho Loch Thoirbheartain; cleachd James Nicol e airson a' chiad turais airson na cloiche-gainmhich sònraichte seo.


text:
AOIS CRIOST, 1463.
Aois Criost, mile, ceithre céd, Sescca, a trí.
Giolla Criost Mac Edigein biocaire tempaill Pattraicc i n-Oil Finn & canánach coradh do ecc.
Concobhar mac Cathail Ruaidh Még Raghnaill tighearna Cloinne Bibsaigh d' écc.
Sémus mac Gearoid iarla Deasmumhan d'écc.
Diarmaid Mor mac Diarmatta Uí Concobhair do marbhadh la cloinn Taidhcc Ui Concobhair occ Eas Da Conna for Búill.
Cuilén Ua Diomusaigh do marbhadh la Gallaibh.
Corbmac Ballach mac Concobair Mec Donnchaidh an mac oirrigh rob' oirderca oineach & engnamh, ba ferr aithne & eolus ar gach n-ealadhain dá raibhe i n-Iochtar Chonnacht d'écc iar m-buaidh n-ongtha & n-aithrighe.
Indsaiccidh la h-Uilliam Burc mac Risdeird for caislen Muilinn Adam i n-eraic a shula gur leanadh é a t-toraigheacht co bord Baile in Motaigh go ro iompaidh-siomh frisin tóraigh & ro marbadh cuicc fir dhécc don toraigh lais fa mac Maghnusa mic Diarmada Mec Donnchaid & fa macaibh h-Uí Neill, do bhen a suil assam fein occ an c-caislen-sin fecht riamh.
Mac Maiu Baired tighearna Thíre h-Amalgaidh, & Siacus Cam mac Fergail tighearna Cloinne h-Amlaoibh Ui Fhergail d'écc.
p.1026
Grainne ingen Taidhg Ui Ruairc ben Mec Donnchaidh d'ecc.
Tadhg mac Domhnaill Mhóir Mec Donnchaidh tigherna-sidhe for leth Tire h-Oilealla & a écc.
Enri mac Feilim Ui Ragailligh do marbhadh la Donnchadh mac Tomais Óicc Meg Uidhir.
Aodh mac Giolla Pattraicc Meg Uidhir d'écc.
Ri Saxan do chor tiodhlaicedh go h-Ua Neill Enri mac Eoghain, .i. ocht slata & da fichet do sgarláid, & idh oir et cetera.
O Neill do tabhairt tuarasdail do tighearna Tuadhmhumhan do Tadhg mac Toirrdhealbhaigh Ui Briain.
AOIS CRIOST, 1464.
Aois Criost, mile, ceithre ced, Sescatt, a cethair.
Fearsithe Mhág Duibne epscop an da Breifne d'écc.
Diarmaitt Mac Murcadhain sacart toccaidhe d'ecc.
p.1028
Tadhg Ua Conchobair do ecc an Satarn iar c-ced Fheil Muire & a adlacadh co h-onorach h-i Ros Comain la Sliocht Cathail Croibdeirg tiar & toir & la tuathaibh Sil Muiredhaigh archeana.
Cedach Ua Mordha ticcerna Laoigsi d'ecc do treagait.
Domhnall Ua Ruairc, Seaan mac an Oifisel mic Muirceartaigh Oicc Ui Fergail, Maoileachlainn mac Briain mic Muirceartaigh Óicc Uí Fergail co n-a mhnaoi, Mor inghean t-Sémais Ui Cheinneidigh ben Még Eochaccain co n-a h-ingin & Muirceartach mac Sean Uí Duibhgendain d'écc don treghait cedna.
Muircertach mac Airt Uí Mhoileachleainn & a ben ingen Uí Cobhthaigh, & triar eile amaille friu do dol d'écc in aen lo co n-oidce tre fheghadh eich do-cuaidh do na cnapaibh cedna.
Remann mac an Phríóra mic Lochlainn Uí Ferghail d'ecc don tregait.
Domhnall Cam mac Concobhair Mec Donnchaidh d'ecc.
Mac Diarmata Ruaidh, .i. Diarmait, mac Maoilechluinn, Cathal Bacach mac Corbmaic na Formaoile, & Ben Muman ingen Ui Flannagain d'ecc.
Cond mac Neill Gairbh Uí Domnaill, & Aengus mac Neill Uí Domnaill do marbhadh la h-Eiccneachan mac Nechtain Uí Domnaill h-i Findruim an .8. la Mai.
Creachsluaiccheadh la h-Ua Neill, & la cloinn Neachtain Uí Domnaill i t-Tír Conaill iar marbadh Cuind Uí Domnaill gor loiscset an tir co h-Ath Seanaigh co rugsat groighe, & bú iomdha. Acht cena ní deachaidh gan diogail uair ro fagaib siot luagh a ruccsat, .i. Brian mac Concobhair Oicc mic Concobair Ruaid Meg Uidhir saoi ar eineach, ar engnamh, & fer tighe aoidheadh coitcend co n-ochtar ar fichit don t-sluagh do marbadh maraon ris.
p.1030
Bresal mac Donnchaidh Ui Cheallaigh & Maoileachlainn mac Uilliam Uí Ceallaigh, bai h-i f-frithbeart fri aroile im tighearnas Ua Maine, d'ecc i n-aoin t-sechtmain i n-dereadh April, ar a dubairt Breasal an tan tainic giolla Maoileachlainn dia fhios i n-galar a bháis, Gabaim coinne le Maoileachloinn h-i f-fiadhnaisi ar t-Tighearna diblinibh ria c-cionn Sechtmaine & do fregrattar araon an choinne h-ísin.
Coccadh mor etir cloinn Uilliam Ui Ceallaigh, & clann Donnchaidh Ui Cheallaigh iar n-ecc Bresail & Maoileachlainn.
Mac Risdeird Buitiler an t-aoín fhear bá h-airde clu & oirdearcus do Gallaibh Ereann i n-a re do ecc.
Ir mac Catail Ruaidh Meg Raghnaill ba tanaisi for a duthaigh fein & a díol do tighearna ar iocht & ar firinne d'ecc sechtmain ria f-Feil Míchil, & Ir mac Uilliam Meg Raghnaill do marbhadh la Gilla n-Glas Diolmain isin t-sechtmain cedna d'aen forgamh do ga iar m-beith h-i b-farraidh dearbrathar a mathar dó .i. Uilliam Dalatun.
Domnall mac Muirceartaigh Bacaigh Uí Concobhair tigearna Cairpri Droma Cliabh (co n-a braithribh acht madh beacc) do marbhadh la cloinn Eoghain Uí Concobhair, & tighearna do denam do Ruaidhri mac Briain Uí Concobhair i n-a ionad.
p.1032
Feidhlim mac Donnchaidh mic Tighearnain Oicc Ui Ruairc do gabail la h-Ua Ruairc & Aedh mac Taidhcc Uí Ruairc do gabhail la Tighearnan Occ mac Donnchaidh iar sin i n-a diogail.
Tomaltach Occ Ua Gadhra do marbhadh i n-greis oidhche for Sliabh Luga la Muirges mac Corbmaic Mec DiarmadaGall & la h-Emann an Mhachaire Mac Goisdelbhaigh.
Lochlaind mac Mailín Uí Maoil Conaire d'ecc iar t-treblaitt foda & iar m-buaidh n-aithrighe, & a adlacadh i n-Oil Find.
Lochlaind mac Firceirtne Uí Uiccinn d'ecc.
Tomas Greannach & Domnall da mac Duinn Meg Uidhir do marbadh la n-a n-dearbrathair, .i. Ruaidhri Glas.
Creachruathar la cloind Uí Cheallaigh, .i. Colla prioir Tighe Eoin, & Ruaidhri Ua Cellaigh tre forailemh Briain Uí Braoín Breghmuine, & cloinne Rosa mic Muirceartaigh Midhigh Uí Fergail, & tainic a dhomhaoín doibh diblinibh uair do marbhadh da mac Uí Cheallaigh, & se fir decc dia muintir amaille friu.
Brian Ua Brain co n-deichneabar dia muintir, & deichnebar ele do lucht an Chalaidh fa Uilliam mac Donnchaidh mic an Priora Uí Fergail do mharbhadh la Mag Amalgaidh.
O Domnaill, Mac Uilliam Burc, & moran do Ghaoidhelaibh, & do Gallaibh Ereann amaille friu do dhol co h-Ath Cliath Duiblinne h-i c-cenn Tomais iarla Desmumhan iustis na h-Ereann an tan-sa, & rann & cengal do denam doibh fris.
Tir Tuathail do creachadh la h-Aodh Mac Diarmada tighearna Muige Luircc
p.1034& Mac Diarmada Gall co maithibh Tire Tuathail do teacht asteach tar cend a c-creach, & braighde do tabhairt d'Aodh óir battar-somh ag Cloind n-Donnchaidh ó bhas Tomaltaigh Mec Diarmada co nuicce sin.
Naonbar do muintir an Iustis do mharbhadh h-i f-Fine Gall tre comhairle espuicc na Midhe. An Iustis, an t-epscop & an Priostunach do dol co tech an rig d'iomcosaoit for aroile.
Tomas iarla Deasmumhan do theacht for c-cula ó tigh righ Saxan co n-ionatt righ leis i n-Erinn gco t-tiodhlaicthibh mora d'faghbail dhó on rígh.
Feidhlimidh Ua Ruairc & Aedh mac Taidhg Uí Ruairc do leigean amach ar gach taoibh & sidh na Breifne do denamh.
Uilliam mac Maine mic Aedha tighearna sleachta Concobhair Mec Branain d'écc.
Domnall Cam mac Conchobhair Mec Donnchaidh d'écc.
Mainestir .S. Franseis, i n-Ath Dara isin Mumhain i n-epscopoitecht Luimnigh dho denamh ar brú na Máighe la Tomas iarla Cille Dara, & la Siobain ingin t-Semais iarla Deasmumhan, & tumba do denomh doibh innte.
p.1036
AOIS CRIOST, 1465.
Aois Criost, mile, ceithre ced, Seascca, a cuicc.
Tomas mac Muiris mic Matha abb Lessa Gabhail d'écc.
Gormlaith Caomhanach (ingen Meic Murchadha ri Laighen) ben Uí Neill, do écc.
Aodh mac Conchobair Mec Diarmada tighearna Muicche Luircc do ecc, & Concobar Occ mac Conchobhair Mec Diarmatta do gabhail a ionaid do reir togha sleachta Aodha Mec Diarmata etir cill, & tuaith, acht clann Ruaidhri Mec Diarmada n-amá, & tainic a domhaoín doibh-sein ar do gabadh la coinne leó ar Carn Fraoich, Ua Conchobair Donn, Donnchadh Ua Ceallaigh, & clann Ruaidhri don dara leith, Mac Diarmata & a thir don leith araill. Fasaidh deabaidh etorra gor marbhadh Diarmait mac Ruaidhri Mec Diarmata, & ba h-echt mór ina thir e-sidhe. Ro gabhadh Tadhcc mac Ruaidhri Buidhe, & ro madmaigheadh Ua Concobair Donn.
Sean Dubh mac Donnchaidh mic Aeda Meg Uidhir do mharbhadh la Sean mac Pilib Meg Uidhir.
Eoin mac Alasdrainn mic Eoin Mhóir Mec Domnaill do marbhadh la Conn mac Aedha Buidhe Uí Nell.
Maoilechlainn Ua Birn, taoiseach Tire Briuin na Sionna, & a mac occ .i. an
p.1038Giolla Dubh, Maoil Sechlainn a ainm, do marbhadh & do losccadh da braithribh fein, & da oireacht an Domhnach ria Samain, & a mac ele Cairpri Ua Birn do marbhadh d'aen urchor saighde lasan druing cedna isin m-Bernaigh m-Bailbh isin mí c-cedna.
Mac Con Snamha & a mac do marbhadh la Domnall Ua Ruairc & la a chloinn a meabail & suidhe doibh i n-a tír.
Aodh mac Taidhcc Uí Ruairc d'ecc.
Corbmac Mac Diarmata Gall tighearna Airtigh d'ecc.
Aodh mac Neachtain Uí Domhnaill do écc.
Mainistir Chille Crédhe isin Mumhain i n-epscopóitecht Corcaighe do togbail do Braithribh .S. Franseis la Siol c-Carthaigh, & tumba onorach do dhenomh dhoibh fri h-adhnacal a n-uasal & a n-aireach.
p.1040
AOIS CRIOST, 1466.
Aois Criost, mile, ceithre ced, Sesccat, a sé.
Brian mac Giolla Pattraicc Meg Uidhir abb Leasa Gabhail, & Domnall Ua Leannan cananach do muintir Leasa Gabail d'écc.
Feidlim mac Briain Meg Mathghamna tighearna Oirghiall d'ecc.
Brian mac Amhlaoibh Meg Uidir cenn a aicme fein, & tighearna Cloinne h-Amlaoibh d'écc.
Aine ingen Megeochagain ben Meg Uidhir d'écc.
Conchobhar mac Ui Concobair Ruaidh d'écc.
Brian Dubh mac Taidhcc Uí Concobhair d'ecc an cuicceadh la dég do Marta.
Riocard mac Emainn Tirial & Tomas Gallda mac Emainn Tirial d'ecc.
Uilliam Burc mac Uateir a Burc, & Uilliam Burc mac Seain mic Mic Uateir d'écc.
Ua Duibgennáin Cille Ronain Fearghal & Muirges cananach mac Conaing Chananaigh Uí Mhaoil Conaire, & Concobar mac Taidhcc Mec Branain d'ecc.
Uaithne mac Feargail Uí Raighilligh d'écc.
Donnchadh mac Muirceartaigh Uí Dhalaigh d'ecc.
Maidhm mor do thabairt for Gallaibh Machaire Airgiall la h-Aedh mac Eoghain Uí Neill.
Sloiccheadh lá Gallaibh Midhe, &
Laighen i n-Uibh Failge, tionoilis Ua
Concobhair
p.1042Failge .i. Conn mac an Calbhaigh a sochraide for a c-cionn & ro marbhadh lais cedus Sean Mac Tomais an cend fedhna ro ba fearr & rob' airegdha do Gallaibh, & ba banna ria f-frais do Gallaibh an marbhadh h-ísin, ar do madmaiged an t-iarla ar n-a mharach, & Goill maille fris, & gabtar h-é budein, & bentar a arm & a eideadh dhe, & iodhlaiceadh la Tadhg Ua Concobhair an t-Iarla a chliamhain go Caislén Cairpre, & drong mor don t-sluagh amaille ris. Ro gabhadh dna don chur-sin, Criostoir Ploingcéd, & prioir Tighe Muire Atha Truim & Uilliam Occ Uinnsionn, an Bearnabhalach, & sochaidhe oile amaille friu. Dala a n-deachaidh isteach h-i c-Caislen Cairpre as in maidm-sin tangattar Gaill Atha Cliath i n-a c-coinne & ruccsat leo iat d'aimhdheoin a n-esccarat tar a n-ais. No teighdís iaromh sirthe a h-Uíbh Failge co Temhraigh budh tuaith, & co Nás budeas & no bidis Breifnigh & Airghialla acc creachlosccadh na Mide for gach leth gan tesargain gan toraigecht o sin amach go cent treimsi iar sin.
Tadhg Ua Briain, tighearna Tuadhmhuman do dhol sluagh lanmhór tar Sionaind amach isin Samradh do shonnradh go ro creachadh Gaoidhil Desmumhan & Iarmumhan lais, & do-radsat Gaoidhil Laigen
beos a riar dhó. Soais dia tigh iar sin & iar n-gabail criche Cloinne h-Uilliam & Condae Luimnigh, & iar na disliucchadh dhó on iarla do ciond siodha d'faghail do féin & da thír & iar b-faghbhail tri
[Footnote: f: This passage is given as follows in the Annals of D.F. from which Dr. Leland has manufactured his account of the transaction: [...] Thady fitz Torly O'Brien, King of Tuamond, marched with an army in this Summer over the Shinan southwards [...] so that the Irish of Desmond and Iarmond all obeyed him; and he bribed the Goills, .i. old Irish of Linster, so that they were working his coming to Tara [...]]
p.1044f-ficet marcc gacha bliadhna ó muintir Luimnigh co brath ad-bath do galar ag a tigh budhdhéin, & Conchobhar mac Toirdhealbhaigh Uí Bhriain d'oirdneadh i n-a ionadh.
Riocard mac Mec Uilliam Burc mic Riocaird Óig tanaisi Cloinne Ricaird d'éc.
Ua Dubda & a mac do mharbhadh i meabhail la cloinn Maoil Ruanaidh mic Ruaidhri Uí Dhubhda.
Maidhm mor do thabhairt la Gallaibh .i. na Midhe ar Mhág Mathghamna dú inar marbhadh sochaidhe, & in ro gabad Aod Ócc Mag Mathghamna, & Mac Domhnaill Cloinne Ceallaigh.
Eoghan, & Aedh Dubh da mhac Ruaidhri mic Cathail Duibh Ui Concobhair, & Tadhcc mac Briain mic Cathail do marbhadh la Diarmait mac Táidcc Ui Concobhair, & la cloind Diarmatta Ruaidh mic Taidhcc Uí Concobhair Luan Cascc for cuirreach Liathdroma.
Maoileachlainn, & Sean da mhac Eogain Mec Diarmata Ruaidh d'ecc in en caeicdigis.
Eogan mac Seain Mec Donnchaidh, & Muirceartach mac Con Connacht Ui Dhálaigh d'ecc.
Mainistir Oilein na Trinoide .i. for Loch Cé, co n-iomhaighin na Trinoide do losccadh lá coinnil.
p.1046
AOIS CRIOST, 1467.
Aois Criost, mile, ceithre chéd, Sesccat, a seacht.
Semus Ua Fergail abb Lethratha saoi dhercach deigheinigh d'écc.
Niall mac Mathgamna Meg Craith oificel Locha h-Erne, & pearsún Insi Caoín d'écc.
Eoghan mac Rudhraighe Meg Matgamna tighearna Oirgiall d'écc, & Remann mac Rudhraighe do gabhail tighearnais dia eis.
Toirrdealbhach Ruadh mac Uí Neill (Enri) d'ecc.
O Raighilligh, .i. Cathal mac Eoghain d'ecc.
Mac Cathmaoil Eoghan d'ecc.
Aodh mac Briain Uí Ceallaigh tighearna Ua Maine d'ecc, & a adhlacadh i n-Ath Luain, & Aodh na Coilleadh mac Uilliam Uí Cheallaigh do gabhail a ionaid.
Domhnall Buidhe Ua Feargail ardtaoiseach na h-Angaile, & Laoigseach mac Rosa mic Concobhair mic Cathail Uí Fheargail d'ecc. Irial Ua Feargail i n-ionadh Domnaill, & Sean i n-ionadh Iriail.
Aodh Dubh mac Donnchaidh mic Briain Ballaigh, Tadhg a brathair, Tadhg mac Briain, & Aodh Ruadh mac Diarmada Móir mic Diarmada Ui Chonchubhair do mharbhadh i n-greis la Diarmaid Ua c-Concobhair & la cloinn Diarmata Ruaidh mic Taidg Ui Concobhair, & la Cathal mac Ruaidhri Óicc Uí Concobair.
Colla mac Magnusa Meg Mathghamhna, & aoin fhear decc dia muintir do mharbhadh for lorcc a creiche fein la Breifneachaibh.
Dauidh Mac Goisdelbhaigh do mharbhadh la Tomas Mac Feorais.
Donnchadh mac Seain mic Maoileaclainn Uí Fergail d'ecc for slicchidh na Romha.
Sean mac Emainn mic Feargail Ui Raigilligh do marbhadh.
Mac Mec Uilliam Cloinne Riocaird d'ecc do galar obann, ar ni bhí glóir saogalda nach dubhachus a deiredh.
p.1048
Criostoir Ploingced, Piarus mac Piarais Dalatun, Semus Ócc mac Semais Dalatun, & mac Peitídigh an Muilinn Cirr .i. prioir an Muilinn Chiorr d'ecc don plaig.
Sean mac an Dalatunaigh do marbhadh la a chenel feissin.
Toirrdhealbhach mac Cathail Ui Concobhair do marbhadh i Ross Comáin la cloinn Domnaill mic Magnusa Caim Uí Chellaigh.
Sloiccheadh la h-Ua Neill .i. Enri i n-oireacht Ui Cathain & is for an sloigheadh-sin do marbhadh Tomas mac Pilip Meg Uidir fear a aoisi do b-fearr do duthaigh i n-a reimheas.
Maidhm Croisi Moighe Croinn for Ua c-Ceallaigh, & for cloinn Uilliam Burc la Mac Uilliam Cloinne Riocaird & la Siol m-Briain dú in ro marbhadh Uilliam Caech a Burc mac Mec Uilliam, & da mac Uí Cheallaigh, & Aedh Buidhe mac Toirrdelbhaigh Mec Domnaill consapal a n-Gallócclach, & deichnebar d'uaislibh Cloinne Domnaill amaille fris. Torcratar beos ocht f-fichit gallocclach go sochaidhe oile cenmothat-sidhe. Ua Domhnaill .i. Aed Ruadh mac Neill Gairbh do theacht i c-Connachtaibh do dhioghail an madhma-sin ar bá rann carat dhó Mac Uilliam & Ua Ceallaigh, & sith do bhein dó a Cloinn Riocaird & imtecht imshlan dia tigh.
Inis Locha Cairrgin do ghabhail la h-Ua c-Conchobhair n-Donn, & la cloinn mic Feidhlimidh for lucht a coimheda.
Creacha dirimhe la Tadhg Ua Concobhair, la Mag Eochagain, & la Mac Fheórais for mag Tetbha gur airccset an tír ó Impir go Baile Mic Uilliam.
p.1050
Caislen Chuile Maoile do gabhail la cloinn Corbmaic Ballaigh Mec Donnchaidh for sliocht Corbmaic Mic Donnchaidh.
Iustis Saxanach do techt i n-Erinn, & Tomas d'aithearradh, ní dia t-tainic milleadh Ereann.
AOIS CRIOST, 1468.
Aois Criost, mile,ceithre ched, Sesccat, a h-ocht.
Concobhar Ua Maoileachlainn epscop Oil Finn d'ecc.
Tomas Iarla Desmumhan, & ro ba iustis i n-Erinn mac Semais mic Gearoid dearscaightheach Ereann i n-a aimsir dia cenel feissin ar deilb ar denamh ar
p.1052eineach, ar engnamh, ar deirc, ar daonnacht do bochtaibh & daidilccneachaibh an Coimde ar thiodnacal sed & maoine do tuaith d' eaglais & d'filedhaibh ar coscc meirle & míbhés do dhol co Droicet Atha h-i coinne an Iustis Shaxanaigh & Gall na Midhe archena. Ro feallsat fair & ro dichendadh leo é cen nach cionn & batar brónaigh ermór fear n-Ereann don scel-sin. Ruccadh iaramh a chorp co Traigh Lí, & ro h-adnaiceadh i n-othairlighe a ashen & shinnsior co n-onoir & co n-airmidin n-adhbhail.
O Ruairc Tighearnan Occ mac Taidhcc tighearna diongmala Ua m-Briuin & Catha Aeda Finn d'ecc iar m-buaidh ó domhan & o demhan, & Domnall mac Taidg Uí Ruairc do oirdneadh i n-a ionad la h-Ua n-Domnaill & la a chairdibh archena. Sliocht Tighearnain mic Tigearnain Moir mic Ualgaircc do eirge i n-a aghaidh go h-eccoir, & Donnchadh Loscc mac Tighearnain Móir do riocchadh dhoibh fein do Cairpreachaibh & do Cloind n-Donnchaidh. O Domhnaill iar na cluinsin-sin dó tocht sluagh dirimh tar Eirne anall & Iochtar Chonnacht do milleadh leis & creacha diairmhe do denamh dhó for airthear Tire Fiachrach Chuile Cnamha & Coillteadh Luighne & a m-breith leis dia tigh iar sin. Mac Uilliam Uachtarach .i. Uillec mac Uillic an Fhiona, & O Concobhair Donn co na sochraide Gall & Gaoidheal diblinibh do dol h-i foiridhin Iochtair Connacht, & baile Ui Ruairc do losccadh leo, & gan do maith do denam acht madh sin, & a t-toidhecht dia t-tigh gan cath gan comha.
Ruaidhri mac Concobair Mec Donnchaidh tighearna Tire h-Oilealla & Baile an Duin d'ecc iar m-breith báire for domhan & demhan.
p.1054
Toirrdhealbhach mac Seain Ui Ragailligh d'oirdneadh i t-tighearnus na Breifne.
Ua Cathain .i. Magnus d'ecc.
Cathal Occ mac Cathail Ruaidh Meg Ragnaill lan-taoiseach Muintire h-Eolais d'ecc i n-a tigh fein isin ced Domnach don Corgus iar m-buaidh n-ongtha & n-aithrighe & taoisech do gairm da mac .i. Tadg Mag Ragnaill, & taíseach ele beos do gairm d'Uilliam Mag Ragnaill la sliocht Maoileachlainn Meg Ragnaill.
Art mac Cuinn Ui Maoileachlainn tighearna Midhe do marbhadh h-í c-Cnoc h-Uí Coscraigh Máirt Chascc do sonnradh.
Ua Mórdha & Mac Giolla Patraicc d'ég don treaghait.
Ben Mumhan inghean Eoghain Uí Concobhair ben Uí Ceallaigh .i. Aedh mac Briain d'ecc.
Emann an Machaire Mac Goisdelbaigh do marbhadh la a dearbrathair Uilliam Mac Goisdelbhaigh.
Concobhar Buidhe mac Corbmaic Mec Branain d'ecc.
Uaithne mac Mec Eochagain do marbhadh d'urcor do saighid h-i c-caislen Cnuic Uí Cosccraigh.
Ruaidhri mac Diarmada Ruaidh mic Taidhg Uí Concobhair, & a ben inghean Cairpre Uí Concobhair d'ég do galar obann.
Tadhg Mac Tighearnain brucchaidh cédach conáicch, & a ben Nuala ingen mec Donnchaidh Riabhaigh .i. Feargal d'ecc.
An Giolla Dubh mac Corbmaic Buidhe Mec Donnchaidh d'écc.
Concobhar mac Emainn mic Maoileachlainn Uí Ainlighi d'ecc Satharn Minchasc.
Torna Ua Maol Chonaire ollamh Shíl Muireadhaigh i sencus & a filidhecht d'ecc i n-a tigh fein i l-Lios Fearbain iar b-Feil Pattraicc iar m-buaid n-aithrighe, & a adnacal i n-Oil Finn. Erard Ua Maol Chonaire i n-ollamnacht dia eise.
Ua Concobhair Failge Conn do gabhail la Gallaibh.
Caislen Bona Drobaoisi baoí ag Ua n-Domnaill do thabhairt dó doridhisi do sliocht Mhuirceartaigh Bacaigh.
Riocard a Burc do toidhecht h-i Muigh Luircc sidh do dhenamh dhó fri Mac
p.1056n-Diarmada, & a n-dol diblinibh i c-coinne Uí Domnaill, & Ó Domnaill do dhol tar Éirne résiú do ruachtatar-somh, & gan a t-tegmail dá cheile don chur-sin. Riocard d'iompúdh tar a ais i Machairi Chonnacht, & braighde do breith lais o cloinn Uí Concobhair Ruaidh, & sliocht Feidlim do breith lais o nar faomhsat braighde dó.
Clann Connmaigh dna do milleadh la h-Emann mac Uilliam fein co n-a cloinn tre uabhar & diomus.
Creacha diairmhe la Feidhlim f-Fionn for Ua c-Conchobhair n- Donn, & a m-breith leis i Moigh Luircc. Creacha anba leis a h-Uibh Maine. Creach ele leis ó Shliocht Feidlim Cleirigh & creach ó Muintir Birn co Cill Athrachta i c-coinne Riocaird a Burc co n-a sluagh, & ro congaibh sé an sluagh gan sgaoileadh ó 'roile fri ré sechtmaine for a lon fein amhain, & do fhosdfadh iad ní ba sia dia n-andaois aige. Creach mor ele do breith la Feidlimidh ó Ciarraighe Mec Ceithernaigh, & mac mic Aedha Caoich Uí Concobhair do marbhadh leis an la-sin. Emann Mac Uilliam d'eirge dó for Iomaire Uaráin tri fichit gallóglách tri fichit do ceithirn congmala, & marcsluagh a tire féin. Ro loitead moran etorra, & ro benadh an creach d'Feidlim cenmota a capaill.
Moran do milleadh i Mide & h-i Laignibh la Gearoid mac Iarla Desmhumhan a n-díogail Tomais iarla.
Baile Uí Raigilligh & mainistir an Chabhain do losccadh la Gallaibh & leis an Saxanach ler dicendadh Iarla Desmumhan.
Maidm mor do thabhairt la Conn mac Aodha Buidhe Uí Neill h-i m-Beind Uamha for Gallaib Leiti Cathail du in ro gabhadh Muirceartach Ruadh Ua Neill tighearna Cloinne Aedha Buidhe in ro marbhadh Aengus mac Alaxandair Mec Domhnaill, Mac Roberd Sabaoís tighearna Leithe Cathail, & sochaidhe do Gallaibh & do Gaoidelaib cenmotat-sidhe.
Creacha anba la Feilim f-Fionn & la Mac Diarmata, Concobar mac Corbmaic for Baile an Tobair, & Ua Concobair fein co breith forra lion a
p.1058thionoil cenmotat a thuatha, & Ruaidhri Ua Concobhair lion a thionoil co n-druing moir do Cloinn Connmaigh maraon ris, & sliocht mic Feidlimidh uile abus d'eirghe doibh diblinibh. Cland Diarmata mic Ruaidhri Mec Diarmata, & clann Corbmaic Oig Mec Diarmata do bi h-i f-foslongport i m-Bealach Coille do breith forra bheós, & Feidhlim d'imteacht co h-aithesach iomlan co nuicce an Scor Mor h-i c-Cloinn Cathail Mic Muireadaigh. Feidlimidh iaromh & Mac Diarmata d'iompudh co crodha cosccrach friu & sraonmaidm seachranach do tabairt forra co na tabradh fer dib iasacht slaite dia 'roile. Eoghan mac Toirrdelbhaigh Doill mic Toirrdelbhaigh Óicc Uí Concobair & Feidlimidh mac Toirrdealbhaigh Ruaidh mic Briain Bhallaigh, do marbhadh, & shochaidhe do saorclandaibh h-imaille friú, & Feidhlimidh do breith a creiche leis iar m-buaidh, & cosccar, , & iar f-fagbail a biodhbhadhaibh fó mela & chuidbeadh.
Indsaicchidh do dhénamh lá Donnchadh mac Tomais Meg Uidhir ar Philip mac Chon Chonnacht Meg Uidhir i t-Tir Cennfhoda, & creacha mora do tabairt lais. Muintir Donnchaidh do dhol lá a c-creachaibh h-i c-Cloinn Cheallaigh, & Donnchadh d'fágbail doib i n-a uathadh for deireadh na c-creach. Pilip do breith fair isin iarmoirecht. Sodhais Donnchadh la mac Con Connacht co ro marbadh lais é fein & a mac don chur-sin.
Ruaidhri mac Gofraidh Ruaidh Meg Uidhir, & Maoilechlainn mac Donnchaidh mic Gafraidh d'écc.
Drong mor do Cloinn Gafraidh do marbhadh la cloinn Aedha mic Pilip na Tuaighe Meg Uidhir im Mac Gafraidh fein .i. Donnchadh, immo mac Feilim, & imo derbrathair .i. Eóin, & a mac fein dna Diarmait mac Eoin co t-triar ele imaille friu.
p.1060
AOIS CRIOST, 1469.
Aois Criost, mile, ceithri cett, Seasccatt a naoí.
Sean Buidhe mac Seain Moir Meg Craith comharba Tearmoinn Dabheócc d'ecc, & comarba do dhenamh i n-a ionadh do Dhiarmait mac Marcais mic Muiris Meg Craith.
Mág Cártaigh Mór tighearna Desmumhan d'ecc.
Aodh mac Uilliam Uí Cheallaigh tighearna Ua Maine saoi Ereann ar eineach fear ná ro diult fri dreich n-duine do mharbhadh tre fheill la sliocht Donnchaidh Uí Cheallaigh .i. la cloind Breasail, & Thaidhcc mic Donnchaidh Luan Inite an dara la ria f-Feil Bearaigh & dá Ua Cheallaigh do gairm i n-a n-diaidh .i. Uilliam mac Aedha mic Briain, & Tadhg Caoch mac Uilliam Uí Cheallaigh.
Risderd Occ Ua Raighilligh tanaisi Breifne d'écc.
Domhnall mac Briain mic Pilip mic an Giolla Duibh Meg Uidhir, & Giolla Iosa mac Corbmaic mic Giolla Iosa Uí Flannacain do marbhadh la cloinn Aodha Meg Uidhir, & la Muintir Manchain h-i Port Achaidh Inbhir in .9. Calainn September.
Indsaighidh do dhénamh do cloinn Pilip Meg Uidhir, & do cloinn Tomais Oig for cloinn Aedha Meg Uidhir i Miodhbholcc, & creacha mora do tabairt leo don dul-sin, & Brian Maineach mac Donnchaidh mic Aedha Meg Uidhir do marbhadh leó.
Ionnsaighidh ele dna do denamh do chloinn an Pilip cedna ar cloinn an Aodha remhraite h-i Lorcc. Eoghan mac Aedha Meg Uidhir, & Flaithbeartach a mac do marbhadh leo don turus-sin.
Toirrdhealbhach mac Catail Óicc mic Magnusa Meg Uidhir d' écc.
Tadhg Dubhshúileach mac Mec Craith Meg Uidhir do marbhadh la cloinn Aedha Meg Uidir.
Mairgrecc ingen Pilip mic an Giolla Duibh Meg Uidir ben mec Gille Fhinnein, Thaidcc mic Briain d'écc.
p.1062
Mac an t-Sábhaísicch .i. Pattraicc Ócc, do ghabail le Faíteachaibh & tighearnas Leithe Cathail do gabhail do Phatraicc Faít imaille le congnamh I Neill .i. Enri, & Mheic Uidhelin, & gach ar mhair do Shabhaoiseachaibh do chor ar ionnarbadh doibh.
O Gadhra .i. Eocchan mac Tomaltaigh Óicc mic Tomaltaigh Mhoir tighearna Chúile Ua f-Finn d'écc eittir da Fhéil Muire isin f-foghmar, & a mac diongmala Eoghan d'écc do galar obann iar t-tain. Diarmaitt a mhac n-aile do ghabháil tighearnais i n-ionad a athar.
Tadhcc mac Maghnusa mic Seain Mec Branain ticcerna Corc' Athclann do mharbhadh a meabhail la a dearbrathair budéin, & la cloinn a dearbrathar sechtmain iar b-Feil Michíl & da taoisech do gabhail a ionaidh, .i. Domhnall mac Corbmaic las ro marbhadh-somh & Uilliam mac Aedha mac mic Aedha.
Ua Floinn tighearna Siol Maol Ruain co n-a dearbrathair amaille fris do marbhadh lá Maoileachlainn Ua f-Floinn & Maoileachloinn do gabail toisigechta iaromh.
Mac Dubhgaill Eoghan mac Eoghain ele do marbhadh ina tigh fein a meabhail la cloinn Colla Mec Dubhgaill.
Aodh mac Uaithne Uí Ainlighi, & Tadhcc mac Muircheartaicch mic mic Tomaltaigh Uí Áinlighi d'ecc. Tadhcc mac Briain mic Tomaltaigh do ghabhail toisighechta.
Eoghan mac Aedha Buidhe Mhég Eochagain tánaisi Cenél Fiachach do mharbhadh la Cloinn Colmáin.
Risderd mac Tomáis a Burc do threcceadh a thigearnais, & Ricard mac Emainn a Burc d'oirdneadh i n-a ionadh.
Morsluaiccheadh tra leis Ó n-Domnaill (Aedh Ruadh) co maithibh Cenel c-Conaill & co n-eirghe amach Iochtair Connacht, & ní ro airis co rainic do saicchidh Mec Uilliam Burc Riocard mac Emainn, & tainic-sidhe maille lé h-umhla h-i c-cend Uí Domnaill, & isseadh ro cinnset na maithe-sin i n-a c-comhairle iaromh dol ar Mac Uilliam Cloinne Riocaird (Uillecc mac Uillicc an Fhiona) do dhioghail a
p.1064n-anffoladh & madma Croisi Moighe Croind do bris Mac Uilliam Cloinne Riocaird ar Mac Uilliam Burc rias an tan-sin. Agus robdar aontadhaaigh for an c-comairle h-ísin do-chóidhsiot iaromh i c-Cloinn Ricaird. Loiscthear, & milltear leo cetus an Machaire Riabhach. Battar adhaidh longpuirt i m-Baile an Chláir, .i. baile Mec Uilliam, & loiscit é iar t-tain. Báttar athaidh amlaidh sin ag milleadh & ag moirionnradh an tire dá gach leith díobh. Mac Uilliam imorro, .i. Uilleacc ro tarraing sidhe & ro thionoil cuicce clann Uí Bhriain, an Giolla Dubh mac Taidhg, & Muircertach Garb mac Taidhcc, & droingdiorma do maithibh Dháil c-Cais immaille friu. Rucc Mac Uilliam co n-a sluagh fein & co n-a leir thionol ar Ua n-Domhnaill ag fágbhail an tire. Ro chuirset marcshluagh Mec Uilliam, & Siol m-Briain saighin iomruacctha ar deireadh slóigh Uí Domhnaill ag Baile an Duibh ar tus & ro freccradh sin co neimhleascc la marcsluagh Uí Domhnaill, & lá h-Eccneachan mac Neachtain Uí Domnaill do shonnradh baoí for deireadh slóigh Ui Domhnaill gur ro sraoineadh fo dheoidh for marcshluagh Mec Uilliam & Shil m-Briain, & ro marbhadh don chur-sin Domhnall mac Ui Concobhair Corc Mo Dhruadh co sochaidhibh oile nach airimhtear. Ro thionoil Mac Uilliam & Siol m-Briain a sochraide doridhise, & do-coidhset i n-inneall & i n-orduccadh & ro lensat a h-aon comairle iaromh an slocch-sin Uí Domhnaill h-i t-tóraigheacht. Ar a aoi nír bho torbha doibh uair ro fillset sluagh Uí Dhomhnaill for marcsluagh Mec Uilliam, & Sil m-Briain ag an abaind dianadh ainm Glanog, & sraointear doridhisi forra annsin, & fágbaitt daoine eich, & édala iomdha, & ro imthigh set an cuid oile diobh i maidm mhiochososccair. Cona Maidhm Glanóicce indsin.
AOIS CRIOST, 1470.
Aoís Criost, mile, cethre céd, Sechtmoghat.
Pilip mac Tomas mic Pilip mic Aedha Ruaidh Még Uidhir adhbhar tighearna Fer Mhanach mac oirrigh do b-fearr deirc, & daonnacht, & ba ferr d'fior
p.1066coccaidh i n-a aimsir, & O Flannaccain taoiseach Tuaithe Ratha Corbmac mac Giolla Iosa d'ecc.
Slóiccheadh mor leis Ó Neill .i. Enri mac Eoghain h-i c-Cloinn Aodha Buidhe i c-cenn Mhec Uidhelín sa Duibhtrian, & Mac Uí Néill Buidhe co socraite Cloinne Aodha Buide do dhol ar creich ar Mhac Uidhelín. O Neill, & Mac Uidhelín do bhreith forrae. Troid do thabhairt doibh dia 'roile, & brisseadh for Chloinn Aodha Buidhe. Aodh Ócc mac Aodha Buidhe do ghabhail. Mac Suibhne na Coilleadh, & Eoin Ruadh Mac Suibhne do gabhail bheós. Art mac Domhnaill Chaoíl Uí Neill, & Caislén Sgath Deircce do gabhail la h-Ua Neill don turus-sin, & a thabhairt ar laimh Mhec Uidhelín dia coimhéd.
Brian mac Taidhcc Mec Donnchaidh tighearna Átha Cliath an Chorainn do mharbhadh la Tadhg mac Briain Mec Donnchaidh, & a chaoraighecht do bhein de, & drong mór diá mhuintir do mharbhadh a maille fris. Agus Mac Mhec Donnchaidh Toir do marbhadh ar iomruaccadh an la cedna.
Ruaidhri Bacach mac Ui Neill do mharbhadh la cloinn Airt Uí Néill & la sliocht Enri Aimhreidh. Enri & Brian da mhac Airt Ui Neill .i. Ó Néill, & cethrar do sliocht Enri do marbhadh la Conn mhac Uí Néill i n-a dhioghail sen i n-aon ló. O Neill co n-a chloinn do dhol fha caislen cloinne Airt .i. caislen na h-Oghmaighe.
Eoghan Ua Domhnaill & clann Neachtain do ghabháil & do denamh rainn le cloinn Airt i n-aghaidh Uí Neill.
Sean mac Domhnaill Bhallaigh Mhég Uidhir do mharbhadh le Ruaidhri mac Briain mic Pilip Meg Uidhir.
Domhnall & Donnchadh da mhac Eóghain mic Uí Concobhair Ruaidh do marbadh la Ruaidhri mac Uí Choncobhair Dhuinn. Conn mac Taidhg Uí Concobhair, & Cathal mac Feidhlimidh Fhinn do gabail lais beós.
Connla mac Aodha Buidhe Meg Eochaccáin taoiseach Chenél Fhiachach do mharbhadh for an Achadh m-Buidhe acc tigh Brighde Bhaile Atha an Urchoir la mac
p.1068Airt mic Cuinn Uí Maoileachlainn, & la Cloinn Colmain a n-dioghail a athar .i. Art, do marbhadh lais-siumh feacht riamh.
Caislen Sliccigh do ghabháil la h-Ua n-Domhnaill for Domhnall mac Eoghain Uí Concobhair iar m-beith athaidh fhoda in iomsuidhe fair, & a breth fein d'fághail dó chomhtoibh d'Ua Domhnaill don chur-sin la taobh umhla, & cios chána o Iochtar Connacht. Bá don chur-sin do-radadh dó an Leabhar Gerr, & Leabhar na h-Uidhri, & cathaoíreacha Domhnaill Óicc ruccadh siar re linn Sheain mic Concobhair mic Aodha mic Domhnaill Óicc Uí Domhnaill.
Sloiccheadh la h-Ua n-Domhnaill & la h-Ua Ruairc do dhol for Cruachain Ó Cuprain do rioghadh Uí Ruairc. Ua Raghailligh, & Goill, & Teallach Dunchadha ar a c-cionn diblínibh ag Bél Atha Conaill, & Emann mac Aodha Uí Raghailligh, & mac an Easpuicc Uí Ghallcubhair do mharbhadh etorra, & eich & daoine do lot. Ua Domhnaill & a sluagh d'iompúdh, & gan a leiccen for Cruachain don chur-sin.
Cethramhna do dhenamh la h-Iarla o Uaric & la Diuice Clarens d'fuigheall mallacht fher n-Ereann .i. don Iustis Saxanach lér milleadh Tomas iarla & as
p.1070a n-dioghail Tomais tuccadh an midiach-sin fair, & Iustis do denamh d'Iarla Cille Dara iar sin.
Sidh do dhenamh d'Feidhlimidh Fhionn Ó Concobhair fri sliocht Ui Concobhair Ruaidh, & fri cách a c-coitchinne.
Mainistir .S. Fronseis i Lios Laichtnín isin Mumhain i n-epscopóidecht Arda Fearta do toccbail la h-Ua Concobhair Ciarraighe, & a thogha fein innte.
AOIS CRIOST, 1471.
Aois Criost, mile, ceithre ched, Seachtmogatt, a h-aon.
Do tiondsgnadh mainistir la braithribh .S. Fronseis isin n-Gallbhaile Etharlach i n-epscopóitecht Imligh isin Mumhain, & do scriosadh an bliadhain ier sin.
Ua Concobair Corc Mo Druadh (Concobar mac Briain Oicc) do mharbhadh isin Leithinnsi la cloinn a dearbrathar fein, .i. le cloinn Donnchaidh Uí Conchobhair.
Tadhcc mac Uí Concobhair Fhailgi, .i. an Calbhach, & Mairgreicce an Einigh Uí Chearbhaill ionnraighteach Gall & Gaoidheal d'ecc don treghait.
Tadhcc Mac Diarmada Ruaidh tighearna Coillteadh Concobhair d'écc.
Aodh mac Domhnaill mic Muirceartaigh Ui Conchobair do marbhadh lá sluagh Riocaird a Burc tainicc ar tarraing Ruaidhri mic Briain Uí Conchobhair.
Domhnall mac Cormaic mic Maghnusa Mec Branain do marbhadh i Lios Ua n-Dubhthaigh a meabhail tar slánaibh tighearnadh & taoiseach Shíl Muiredhaigh
p.1072la Conn mac Taidhg Mec Branáin iar n-umhlucchadh dó roimhe-sin, & Emann mac Briain mic Magnusa do marbhadh araon ris.
Diarmaitt mac Muirceartaigh mic Aodha Uí Concobhair do mharbhadh lá Feidhlimidh mac Uí Concobhair Dhuinn.
Aodh mac Toirrdelbhaigh mic Ruaidhri mic Cathail Uí Concobhair do marbhadh a meabhail la sliocht Eoghain mic Ruaidhri.
Ionnsaighidh do dhenamh lá Brian mac Feilim Uí Raghailligh h-i c-Cloinn an Chaoich ar Fherghal mac Seain Uí Raighilligh. Creacha do chur rompa dhoibh. Feargal do breith forra, & iomruaccadh do beith etorra, & Cathal mac Iriail mic Feidlim Uí Raghailligh do mharbhadh ann. Feargal do gabhail on lucht n-aile.
Creacha anba la h-Ua n-Domhnaill & la cloinn Eoghain Uí Concobhair for chaoraighecht Cairpre & Cloinne Donnchaidh allaníos do Shligeach. Sloiccheadh mór lá Mac Uilliam Burc i n-Iochtar Chonnacht do congnamh le Ruaidhri mac Briain Uí Concobhair, & dol dóibh fa chaislén Sliccigh. Clann Eoghain Uí Concobhair do beith a b-farradh Uí Domhnaill an tan-sin. Domhnall mac Eoghain do dhol san chaislén & tor an dorais do briseadh la Mac Uilliam & sidh do denamh dóibh iar sin.
Iarla do ghairm do mac Tomais Iarla, & a gabhail lá Cloinn Charthaigh.
Ceatha cloichsnechta d'fearthain i m-Beltaine maille lé tinntech & le toirneach gur mill blatha & toirthe. No biodh da ordlach nó a tri a c-cloich dibh, & do gnidis cneadha & crechta móra ar na daoinibh da m-bendaois.
Sloiccheadh la h-Ua n-Domnaill i n-Iochtar Connacht co ro creachloisc cuid mic an Cosnamhaigh Ui Dubda do Thír Fiachrach.
Creach la cloinn Uí Concobhair Fhailge ó Chenél Fhiachach, & Uaitne mac Meg Echagáin & mac Neill Mic an t-Siondaigh go n-druing ele amaille friu do marbadh leo.
Caislen na h-Oghmaighe do ghabhail leis Ó Neill Enri mac Eoghain. As amhlaidh ro gabhadh cumascc do tabhairt do cloinn Uí Neill & do cloinn Airt dá 'roile
p.1074a t-tús an geimridh. Sraoíneadh for cloinn Airt, & da mac Airt do mharbhadh go sochaidhibh ele amhail ro ráidhsemar remhainn. Ua Neill co n-a chloinn do suidhe i t-timchell an baile. Sile ingen Uí Domnaill, .i. Niall Garb, ben Neill mic Airt Uí Neill do beith isin c-caislen co sochraide amaille fria. Niall fein co n-a braithribh do dol i c-cenn Uí Dhomhnaill & Conallach, & Ó Neill do beith fon c-caislen o thús foghmhair go deireadh earraigh. Tangattar clann Airt iar t-tain do shaighidh Uí Neill, & do-bertsat an baile do & do-bert-somh da mac fein é, .i. do Conn, & do-deachaidh dia tigh iaromh.
Trian Conghail uile do gabhail le Conn mac Aedha Buidhe, & a maite do teacht cuige, .i. Mac Uí Neill, Mac Uidhilin & Enri mac Briain Ballaicch.
Coccadh mor i n-Uíbh Failge etir Ua c-Concobhair & Tadhg Ua Conchobhair. Tadg do dhol i c-ceand Gall, & sluagh Gall do breith leis i n-Uibh Failghe, & an tir do milleadh leo co leir.
Iarla Cille Dara & Goill na Midhe do dhol ar sloiccheadh h-i Fearn Maigh, & creacha mora do dhenamh ar Mag Mathghamna. Mag Mathgamhna do tionol a tire iar sin. Airgthe mora, loisccthi & ár daoíne do thabhairt dó ar Ghallaibh a n-diogail na c-creach-sin.
Ruaidhri mac Donnchaidh mic Aodha Meg Uidir do marbhadh la
Colla mac Aodha Meg Uidhir & la a cloinn acc teach Meg Craith
i n-Allt Ruaidhri h-i Tearmonn
p.1076Dabheócc. Donnchadh Ócc mac Donnchaidh Még Uidhir do lenmain Colla, & é féin, & a mac do mharbhadh ar n-a marach isin ionadh cedna tre miorbuilibh Dé & Dabheocc.
Sloiccheadh lá h-Ua Neill h-i t-Tír Breasail, & a losccadh leis. Meic riogh Tire Conaill uile, & clann Airt Uí Neill do breith forra, & O Neill do shoadh dia tigh don turas-sin.
Mag Uidhir, .i. Tomas Occ mac Tomais do chor a tighearnais de ar c-caithemh urmhóir a aoisi le deirc, le h-eineach, & le h-uaisle, & tighearnas do tabhairt da mac (Émann), & a mac ele d'fáccbháil i n-a tanaisde, an treas mac, Rossa i n-espuccóide Clochair.
Muircertach mac Eoghain Uí Neill d'ecc.
Aodh mac Briain mic Pilip na Tuaighe Meg Uidhir d'ecc .16. calainn Marta.
AOIS CRIOST, 1472.
Aois Criost, mile, ceitre céd, Sechtmoghadh, a dó.
Mathghamhain mac Toirrdhealbhaigh Uí Briain tanaisi Tuadhmuman d'écc.
O Catháin Ruaidhri Ainshesccar do mharbhadh a f-fiull la Mac Uidhelín .i. Seinicin Carrach. Conn mac Aodha Buidhe Uí Neill do thionol a sochraitte & Goffraidh Ua Catháin dearbrathair don Ruaidhri chedna do dol gus an ruta do dhioghail Ruaidhri ar Mac Uidhelín. Feachar iomairecc etorra co t-torchair Goffraidh Ua Catháin (fer lan do dheirc, d'eineach, & d'uaisle), la Rudhraighe Mac Uidhilín d'aon urchor gae. Indsaighidh do dhenamh ar n-a marach don Conn cedna ar an rúta, & maidhm mor do thabairt forra, & Mac Uidhilín fein Corbmac do
p.1078mharbhadh. Mac Uidhilin do gairm do Rudhraighe & sith do denamh dhó lé Mac Aedha Buidhe (.i. Conn), & coinne do dhenamh dóibh le h-oireacht Ui Catháin. Dol do Mac Uidhilin h-i c-coite becc ar bun na Banna do tocht do lathair Ui Catháin. Dream d'oirecht Uí Catháin do theccmail dó acc dol i t-tír, & a marbadh & bhathadh ar in m-Banna.
Donnchadh mac Tomais Óicc Meg Uidhir do gabhail le n-a dearbhrathair féin Emand, .i. Mag Uidhir, i n-a bhaile feisin, & fuasccladh mór do bhuain as.
Mac Suibhne Fanad Maol Muire do mharbhadh i maidhm an Tapadain, & Domhnall mac Félim Uí Dochartaicch, la cloinn Neachtain Uí Domhnaill, & la h-Ua Neill, & a mac Ruaidhri Meic Suibhne do ghabhail a ionaid.
Brian mac Feilim mic Duinn mic Con Chonnacht Meg Uidhir do marbhadh la cloind t-Seain Bhuidhe Meg Mathghamhna, & la Cloinn n-Domnaill Cloinne Ceallaigh.
O h-Eidirsceoil Mór, Fingin mac Mheiccon mic Fingin mic Donnchaidh Guitt d'écc i n-a thigh féin iar n-denamh oilithre San Sem, & a mhac Tadhcc mac Finghin d'écc go h-aithriccheach a c-cionn mhís iar n-écc a athar iar t-teacht ón oilithre chédna.
Clann Még Raghnaill Conchobhar, & Maoilechlainn da mac taoisigh do b-ferr oineach & uaisle do bhi i c-Connachtaibh i n-a ré do mharbhadh i n-aon lo la sliocht Mhaoileachlainn Még Ragnaill tri seachtmhaine ria Nodlaicc iar marbhadh mheic Conmhaic mec Seoinin leo iar c-cor an tíre futhaibh co Sliabh Cairpre, & iar m-breith buadha gacha teccmhála gus an ló-sin.
Eocchan mac Concobhair Mec Diarmada d'écc an Aoine ria b-Féil Bearaigh.
Muirchertach mac Tomaltaigh mic Iomair Uí Áinnlighi d'écc.
p.1080
Diarmaitt mac Seaain mic Maoileachlainn Uí Ferghail do mharbhadh la cloinn t-Seain mic Domnaill Ui Fherghail.
Tomaltach mac Concobhair Mec Diarmada do marbhadh la cloinn Diarmada mic Ruaidhri Mec Diarmata Domhnach na Paisi i m-Béol Atha Chaisil Bracain.
Uilliam mac Taidhcc Chaoich mic Uilliam Uí Ceallaigh do marbhadh lá mac Taidhcc mic Donnchaidh Uí Cheallaigh.
Móir-ionnsaicchidh la h-Ua c-Ceallaigh for an Muine Liath. Goill Iarthair Mhidhe do breith fair, Diúidicch, Peitidigh, Tirialaigh, Dairsighigh & Dalatúnaigh. Briseadh for Ua c-Ceallaigh. Donnchadh Ua Ceallaigh co sochaidhe amaille fris do ergabhail, & drong dá c-coisidhibh, & da c-ceithearnaibh do mharbhadh.
Anmann iongantach do theacht i n-Eirinn o righ Saxan .i. ionnsamhail bhaineich, dath buidhe fuirre, ingne bó aice, braighe fhoda, ceann ro-mor, earball imleabhar osé granna teircfionnfadhach, & díollait di fein fuirre, cruithneacht, & salann aseadh nó caithedh. No thairrngedh gach slaod eire dá mhéd as a h-erball. Do leicceadh for a gluinibh fo gach dorus da airde, & acc dol dia marcach fuirre.
Iarla ócc Desmumhan do leiccenn la Cloinn Cárthaigh, & Gearoitt mac an iarla d'einirtniucchadh lais.
Maine Sionnach tighearna Muintire Tadhgain do mharbhadh, & Tadhcc mac Maine do gabhail a ionaid.
Ualgarcc mac Cathail Bhallaigh Uí Ruairc do marbhadh la muintir Eócchain mic Lochlainn Ui Ruairc.
Sloiccheadh la Mac Uilliam Burc i n-Uibh Maine do chongnamh la Tadg c-Caoch Ua c-Ceallaigh & iar n-gabhail neirt for Maineachaibh o Shuca siar, & iar b-faghbhail bragat uatha do-ronadh dioghbail mhór dho fo dheoidh uair ro éla seisear ar fichit as an sluagh im mac Mic Uater a Burc, im cloinn Mec Muiris, im cloinn Mec Siurtain, & im mac Mec an Mileadh, et cetera. Ro gabaitt, & ro marbhait uile la Maineachaibh cenmota Mac Siúrtáin a aonar terna ar eiccin beóghonta allos a lamha, & Mac Uilliam do shoadh fo mhela.
An Giolla Glas mac Uí Uiccinn d'ecc a f-focchmhar na bliadhna-so.
p.1082


text:
Kl. Ianair
[...]
. Anno Domini .dcccc.x.ui., alias .dcccc.xuii.
Sneachta & h-uacht dimhar & aig anaicenta isin bliadain-se comtar suirse prim-locha & primh-abainn Erenn coro la ar di cethraibh & enaibh & eicnibh. Airdi graindi olchena. Cometis celum ardere uisum est. Dlum theinedh do arthrugud co torainn iar n-Eirinn aniar co n-dechaidh dar muir sair.
Sitriuc h. Imair cona chobluch do ghabail oc Cinn Fhuait i n-airiur Laigen. Ragnall h. h-Imair cona chobluch ailiu co Gallu Locha Da Chaech. Ár n-Gall oc Neimlid la Mumain. Ár n-aile la Eoganacht & Ciaraidhe.
Slogad H. Neill in Deiscirt & In Tuaiscirt la Niall m. n-Aedha rig n-Erenn, co firu Muman do chocud fri gennti. Scorais ala laithiu fichet mis Augaist oc Topor Glethrach i Maigh Fheimhin. Do-l-lotar in genti issin tir isind lau chetnai. Fus-ruapartadur in Goidil eter teirth & medhoin laei & cathaighset co espartain co torchair amail chet fer eturru, acht is lia do-cher di Ghallaibh. Do-llotar teorcobraid asin longport na n-gennti fri toir a m-muintire. Imo-rroiset in Goidil for culu dochum a n-dunaidh resin toir dedenaigh, .i. re Raghnall, ri Dubghall, co slogh di Gallaib uime. Luidh Niall m. Aedha co n-uatib i n-agaidh na n-genti co tarmasc Dia triit a nn-diguin. Anais Niall iar sin fhichet n-aidhce {folio & column H46[bis]vb} a n-dunadh frisna gennti. As-breth uadh fri Laigniu ara n-gabtis cacht di cein frisin longport. Roinis cath (Cinn) Fhuait foraib re Sitriuc h-u Imair du i torchradur .u. .c. l^ paulo plus, condid ann do-cer Augaire m. Ailello, ri Laigen, & Mael Mordha m. Muirecain, ri Airthir Liphi, Mael M' Oedhoc m. Diarmata, sui & episcopus Laigen, Augran m. Cennetigh, ri Laichse, & ceteri duces atque nobiles.
Sitriuc h. Imair do tuidecht i n-Ath Cliath.
Eithne ingin Aedha in uera poenitencia & in feria Martini defuncta est.


text:
Cànan Oifigeil
'S e cànan oifigeil cànan aig a bheil inbhe laghail àraid ann an dùthaich, stàit no tìr sam bith eile. Mar is àbhaist, bidh riaghaltasan ga chleachdadh mar phrìomh chànan buidhnean reachdail an nàisein, ged 's iomadh dhùthaich far am feumar cànanan eile a chleachdadh gus sgrìobhainnean riaghaltais a dhèanamh ann. Ann an cuid de dhùthchannan, tha àite aig an cànan ann an cùmhnant na dùthcha. Tha barrachd air aon chànan aig dùthchannan mar Chanada agus Singapore, ach lorgaidh tu dùthaich mar Na Stàitean Aonaichte no An Rìoghachd Aonaichte far nach eil cànan oifigeil ann ( ged is e Beurla an cànan oifigeil de facto anns na h-eisimpleirean ud).


text:
Douglas Haig
Bha Douglas Haig (Gaidhlig: Dùbhghlas Haig/MacCaig) na oileanach aig Oilthigh Ath nan Damh agus an Acadamaidh Rìohghail Armailteach ann an Sandhurst.
Ghabh e pàirt ann an Cogadh nam Boer ann an Afraga a Deas mar oifigeir-eachraidh. Bha e na cheannaird-airm airson Feachd Eiginn Bhreatainn (BEF) a' bha deiseil gus gluasad gu tìr-mòr a Roinn Eòrpa agus seasamh an aghaidh ionnsaigh Ghearmailteach. Aig toiseach a chogadh, anns an Lùnasdal 1914, bha e na leas-cheannard airson am BEF le Sir Iain French mar ceannard tarsainn air an airm gu leir.
Anns an Dùbhlachd 1915 chaidh ceannardas an t-airm slàn a thoirt dha. Stiùir e na h-ionnsaighean Breatannach aig na Blàran anns an Somme agus Passchendaele ann an 1916 agus 1917.
Bha sgrios agus bàs mòr aig gach àite le àireamh uabhasach de shaighdearan Breatannach air an càll agus chuir mòran an còire airson am bàs air Haig oir nach robh e a' tuigsinn a chùmhachd ann an teicneolas ùr co-cheangailte ri armachd mar gunnaichean so-loisgidh agus tancaichean.


text:
Anthony Molloy (bluckaneyr Yernagh)
She eear-vluckaneyr Gaelgagh eh Anthony Molloy (r. 28 Boaldyn 1962). V'eh ruggit ayns Ard an Rátha, Coontae Ghoon ny Ghoal. Ren eh cloie marish y chlub ynnydagh echey, CLG Ard an Rátha, as marish fwirran eddyr-choontae Ghoon ny Ghoal veih ny 1980yn derrey ny 1990yn. V'eh ny chaptan er y wirran eddyr-choontae tra ren ad cosney yn chied Chione-Chloie Ooilley Yernagh 'sy vluckaneyrys Gaelgagh 'sy vlein 1992. Ren eh cosney aundyr y Far-Vluckaneyr 'sy vlein cheddin chammah.


text:
Lite
'S e lite am facal Gàidhlig airson biadh sìmplidh is bunaiteach, gu math furasta ri dhèanamh; ann an Alba tha sinn a' cleachdadh min-choirce, uisge is salann airson lite tradaiseanta. Tha iad a' cleachdadh gràinean eile timcheall an t-saoghal. Mar eisimpleir, ann an Afraga tha min-bhuidhe air a chleachdadh gu math cumanta, am feadh an Roinn-Eòrpa an Ear tha iad a' cleachdadh cruithneachd-buidhe. Tha rìs gu math cumanta ann an Sìona is anns na h-Innsean cuideachd. Anns na làithean an-diugh tha mòran gràinean bracaist ann, ach gu math tric 's e biadh giullaichte a th' annta is chan eil dad cho fallain ri lite, gu h-àiridh lite tradaiseanta na h-Alba. A thaobh còcaireachd, thathar ag ràdh gum bu chòir sleaghag a bhith air a cleachdadh, 's ann às a phoit gheibhear an lite as fheàrr. Tha an salann riatanach airson lite a tha blasta. Tha e gu math cumanta a bhith ag ithe lite le bainne, no uachdar air uairibh. Tha cuid ag ràdh nach bu chòir a bhith bainne air an lite fhèin anns a' bhobhla, ach gum bu chòir bainne a bhith anns a' chupan ri thaobh, airson sgobag lite a thumadh, a rèir beul-aithris. Tha lite gu math feumail airson dhaoine a tha a' cunntadh nan calaraidhean. 'S e deagh bhiadh a th' ann cuideachd airson coileastarail a' cumail aig ìre ìosal. A bharrachd air sin, bheir e spèird dhan bhodhaig, ach ann an dòigh màirnealach.


text:
.i. Da inadh ar aithnit duinn ar talmain .i. inadh acu is in line direach fa Pol Airtic, an dara h-inadh is in line direc fa Pol Intairtic a na fuil an bliadain uili na h-en la & na h-en aithi oir atait se mhi 'na h-enla & se mhi eli 'na h-en aithi . Et gibe neach dabeth a n-deredh tuaiscirt na talman annsan inad a m-bet Pol Airtic .i. ludrac tuaiscirt na firmaminti annsa line direach os a cinn, dacithfedh se cercall an line diridh ata a cosmulas re cercall na comartadh 'na timceall & dacithfedh amlaid sin gluasacht na firmaminti mar gluasacht bron. Agus mar sin, an trat teit grian annsa line direach annsa ced cuit d'Airgeis eirghidh si thoir fo talmain don inadh sin adubrumar & doni la do & tic 'na timceall mar broin & impoidh o oirrcer co deiscert & o deiscert co h-iarthar & o iartar co tuaiscert & o tuaiscert aris co h-oircear, & bith mar sin ac sirsibal timcill a n-en ceime no co teit co Cainnser & as annsin bis annsa ceim sin as airdi a fedann si dul as cinn an inaidh sin & roinnidh si an la fada sin a n-da chuit comtroma & bith as sin ag isliugad tar eis a ceili no co teit si a n-deredh na h-oidche & boinid annsin a solus don inadh adubrumar & bith la mar sin annsan inadh sin o medon mhis Marta co medon mis Seiptimpir .
Et an trat teit grian a ced ponc Libra, tinnscnaidh an aiche an t-inad cedna do dhorcugad & bith an grian annsin ac sibal fa cuairt mar broin ag isliugad sis tar eis a ceili fo talmain no co ti annsa ced ponc da
p.144Caipricornus & ni fedann isliugad tairis sin , annsin is medon dan aice moir sin. Et tinnscnaidh an grian eirgi an uair sin suas tar eis a celi as an inadh sin no co ted si annsa ced ponc d'Argeis & tinnscnaidh la annsin aris annsan inadh adubrumar. Et mar sin bith en aithi fhada annsan inadh sin o medon mi Septimpir co medon Marta.
Et mar sin, gebe neach do beth a n-deiscert na talman annsan inadh a m-beth Pol Antairticc .i. ludrach na firmaminte as a cinn co direach, dacithfedh cercall an line dhirigh ag impodh mar broin as a cinn; & in trat darachadh an grian sa line direach sa ced ponc da Libra, d'eireochadh si thoir fa talmain da neach da beth annsan inadh adubrumar & da thinnscanadh la do, & d'impodh timcill mar broin o oirrcear co tuaiscert & o tuaiscert co h-iartar & o iartar co deiscert & o deiscert co h-oirrcer na firmaminte.
Et mar sin ni fanann ag sir dhul timcill gan dul fai don inad adubrumar no co tet si annsa ced ponc da Caipricornus & ar m-beth di annsa ponc sin as airdi a fedann dul don inadh sin doni da chuit don la fada sin & ni fanann ag isliugad tar eis a ceili no co tet sa ponc deighinach do Pisis & cuirid dered ar in la annsin & bith an la sin ann o medon Seiptimpir co medhon Marta. Et annsin, an trat tet grian annsa ced ponc d'Airgeis, tinnscnaidh an aithi an t-inadh sin adubrumar do dorcugad & bith an grian annsin ac dul timceall & ac isliugad tar eis a ceili fo talmain no co tet si annsa ced ponc do Cainnsir innus nach fedann si beth nis isli don inadh sin & as annsin as medon dan aithe mhoir sin. Et ni fanann an grian ag erge aris tar eis a celi no co tet annsa ced ponc da Libra & tinnscnaidh an la fada cedna aris & bith an aithe adubrumar ann o medon Marta co medon Seiptimpir.
p.146


text:
Contae an Chláire
'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an Contae an Chláire[1] (tuiseal ainmneach: An Clár,[2] Laideann: Comitatus Clarensis). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, ann an Còigeamh Mumhan. Tha 117,196 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 3,188km²,[3] an ochdamh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 18mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae an Chláire le Corcaigh, Luimneach, Gaillimh agus Tiobraid Árann.[4] Bha 286,394 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir.[5] 'S e Gleann na gCailleach (532m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.[6]
Sgìrean Ionadail[deasaich | deasaich an tùs]
Tha aon baranachd deug (Gaeilge: barúntacht) am broinn an Chláire: Boirinn, Bun Raite Íochtarach, Bun Raite Uachtarach, Cluain idir Dhá Lá, Corca Mrua, Inse Uí Chuinn, Maigh Fhearta, Na hOileáin, An Tulach Íochtarach, An Tulach Uachtarach agus Uí Bhreacáin.[7] A bharrachd air sin, tha 80 parraistean[8] (ann an trì sgìreachdan-easpaig: Cill Fhionnúrach, Luinmeach agus Cill Dalua)[9] agus 2,278 bailtean fearainn sa chontae.
Bailtean[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Sabhal Mòr Ostaig
- ↑ Logainm
- ↑ Statoids
- ↑ Scoil Cronáin Naofa
- ↑ Cenus of Britain 1841
- ↑ Peakbagger
- ↑ Leabharlann an Chláire
- ↑ Irish Times
- ↑ Comhdháil Easpag Caitliceach Éireann
Contae Aontroma • Contae Ard Mhacha • Contae Átha Cliath • Contae an Chabháin • Contae Cheatharlach • Contae Chill Chainnigh • Contae Chill Dara • Contae Chill Mhantáin • Contae an Chláire • Contae Chiarraí • Contae Chorcaí • Contae Dhoire • Contae an Dúin • Contae Dhún nan Gall • Contae Fhear Manach • Contae na Gaillimhe • Contae na hIarmhí • Contae Laoise • Contae Liatroma • Contae Loch Garman • Contae an Longfoirt • Contae Luimnigh • Contae Lú • Contae Mhaigh Eo • Contae na Mí • Contae Mhuineacháin • Contae Phort Láirge • Contae Ros Comáin • Contae Shligigh • Contae Thiobraid Árann • Contae Thír Eoghain • Contae Uíbh Fhailí


text:
An Sruthan Fuar
'S e baile ann an Alba a Deas a tha ann An Sruthan Fuar (Beurla: Coldstream), a bha ann an Siorrachd Bhearaig, agus a tha air a' chrìoch fhèin. Tha e air a' mhòr-rathaid A697 gu Greenlaw. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 39′ 5.29″ Tuath agus 2° 15′ 15.23″ Iar.
Ann an 2001 bha 1,813 duine a' fuireach an seo. [1] An-diugh tha An Sruthan Fuar ann an Comhairle nan Crìochan.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NT 840 398


text:
20 an Dàmhair
'S e 20 an Dàmhair an 293mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (294mh ann am bliadhna-leum). Tha 72 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 1784 - Henry Temple, Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte
- 1946 - Elfriede Jelinek,ann am Mürzzuschlag. Sgrìobhadair às An Ostair.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 2007 - Alfonso López Michelsen, ann am Bogotá. Fear-poileataigs à Coloimbia.
- 2011 - Muammar al-Gaddafi, saighdear, deachdaire à Libia.


text:
Aois Chriost, céd fiche a trí.
An ceid-bhliadhain do Conn Cedcathach 'na righ os Erinn.
A n-oidhce geine Cuinn forrith cóicc príomhróid go Temhraigh na ro taidhbhredh riamh go sin. At iatt a n-anmanna, Slighe Asail, Slighe
p.104Miodhluachra, Slíghe Cualann, Slighe Mór, Slighe Dála. Slighe Mór tra as isidhe Esccir Riada .i. sabhronna Ereann a dó etir Chonn & Eoghan Mór.
Aois Chriost, ced caocca a seacht.
Iar m-beith cúig bliadhna triocha h-i righe n-Ereann do Conn Cedcathach torcair la Tiobraide Tireach, mac Mail, mic Rochraidhe, ri Uladh h-i t-Tuaith Amrois. Ba soineamhail an t-árigh Conn, oir ba ceirtbhreitheach. Ba toirtheamhail na crainn & na h-inbheara re a linn.
p.106
Aois Christ, céd caocca a h-ocht.
An ceid-bhliadhain do Conaire, mac Modha Lamha, h-i righe uas Erinn.
Aois Chriost, ced seascca a cuig.
Iar m-beith ocht m-bliadhna h-i righe n-Ereann do Chonaire, mac Modha Lamha, torcair la Neimhidh mac Sruibhginn.Tri meic lais an c-Conaire h-isin, Coirbre Muscc, ó raiter Musccraighe, Cairpre Bascain, o t-tádh Baiscnigh h-i c-Corca Baisccinn, & Cairpre Riata, o b-fuilit Dál Riata. Saraid inghion Cuinn Cedcathaigh mathair na mac-sa Conaire, mic Modha Lamha.
Aois Christ, ced seascca a sé.
An ced-bhliadhain do righe Airt, mic Cuinn Cedcathaigh.
Aois Criost, ced ochtmogat a sé.
A h-aon fichet d'Art, mac Cuinn Cedcathaigh, h-i righe n-Ereann.
Cath Cind Feabrat ria macaibh Oiliolla Auluim, & riasna tri Coirbribh (clann Conaire, mic Modha Lamha .i.Cairbre Múscc, Cairpre Riada & Cairpre Bascain) for Da Dera drai, for Nemhidh mac
p.108Sroibcind, & for deiscert n-Ereann, du h-i t-torcair Nemidh, mac Sroibcinn, rí Erna Mumhan, & Da dera druth Dairine, do-cear dna Da Dera la h-Eogan, mac Oiliolla, do-cear Nemidh, mac Sroibginn, la Cairbre Rigfhoda, mac Conaire, a n-dioghail a athar .i. Conaire budein. Ro gon Cairbre Musc Lughaidh .i. Mac Con ina cholpta, gur bo bacach iaromh. Is é fáth an foranma-sin mar do bhi Lughaidh taithnemhach do choin do bhí acc biathadh a coilen a t-tigh a oidedh, & do ibheadh as ballan na con remhraite, gur lean Mac Con de.
Aois Criost, ced nochat a cuicc.
Iar m-beith triocha bliadhain h-i righe n-Ereann d'Art, mac Cuinn Cédcathaigh, torchair h-i c-cath Moighe Mucraimhe la Mac Con gona allmarchoibh. Torcratar beos isin cath cedna maraon re h-Art, meic a sethar Saidbe ingine Cuind .i. seacht maca Oiliolla Oluim, tangatur lais i n-aghaidh Mic Con a n-derbrathar, Eoghan Mór Dubhmerchon, Mugh Corb, Lughaidh, Eochaidh, Dichorb, & Tadcc a n-anmanna, & Béinne Briot, ri Bretan ro imir lamha forra. Torchair Beinde la Lughaidh Lagha a c-cionaidh a bhráithrech. Liogairne Leacanfhoda, mac Aengusa Bailbh, mic Eathach Finn
p.110Fuath n-Airt, ro imbir lamha for Art isin cath-sin Moighe Muccroimhe, iar t-tocht do h-i sochraide Mic Con.
Aois Criost, céd nochat a sé.
An céd-bhliadhain do Lughoidh, (.i. Mac Con) mac Maicniadh, h-i righe n-Ereann.
Aois Criost, da ced fiche a cuig.
Iar m-beith triocha bliadhain i righe n-Ereann do Lughaidh (.i. Mac Con), mac Maicniadh, torcair do laimh Feircis, mic Comain Ecis, iar na ionnarbadh a Temraigh do Cormac ua Chuinn.
Aois Criost, da chéd fiche a sé.
Ferghus Duibhdhedach, mac Iomchadha, 'na righ ós Erinn fri ré m-bliadhna, co t-torchair, h-i c-cath Crionna, la Corbmac ua Cuind, do laimh Logha Lagha. Torcratar lais beós a da bhrathair, Ferghas Foiltleabhar, & Ferghus Bot tar Bregaibh, da n-goirthi Ferghus Caisfhiaclach.
Is doibh ro ráidheadh:
- For an aoin-licc ag Ráith Cró
foirtbhe na t-tri f-Ferghuso,
at-bert Corbmac as gle
ni chel a dae for Laighe.
I sochraide Corbmaic tainic Tadhg mac Céin & Lughaidh don chath h-ishin, & ba i tir-focraic an chatha do-rata o Chorbmac do Thadhg an feronn forsa t-tá Ciannachta, i Muigh Bregh, amhail as erdheirc i leabhraibh oile.


text:
Alasdair Crotach MacLeòid
B' e Alasdair Crotach (1455 - 1547) ochdamh ceann-feadhna Chlann Mhic Leòid na Hearadh. Cha d'rugadh crotach e, ach chaidh a leòn le tuagh eadar a dhà ghualainn le creachadairean Dòmhnallach as dèidh Cath Bhàgh na Fala ann an 1480. 'S ann aig a' chath seo a chaidh athair, Uilleam Dubh a ghlacadh le Aonghas Òg Mac Dhòmhnaill agus Ailean Mùideartach agus e a' sabaid ann an arm Iain, Tighearna nan Eilean an aghaidh Aonghais Òig, mac dìolainn Iain, a bha airson an Tighearnas a riaghladh an àite athar. Thugadh Uilleam Dubh a Dhùn Bheagan ach bhàsaich e air an t-slighe.
Phòs Alasdair nighean Chamshronaich Loch Iall ann an 1535. Tha beul-aithris ag innse gun robh deichnear nighean aig a' Chamshronach agus gur i an deicheamh tè a phòs e oir dhiùlt an naoinear eile a ghabhail leis mar a bha e crotach. Chaidh am mac as sine aca, Dòmhnall, a mhurt ann an 1557 agus b'e a bhràthair Uilleam (Uilleam na h-Uamha) an ath cheann-feadhna. Phòs dithis de na h-inghean aig Alasdair Dòmhnallaich Shlèite.
Nuair a ghabh an Crùn còir air fearann Thighearnas nan Eilean ann an 1493 thug bann sgrìobhte rìoghail còir air na Hearadh, Duirinis, Bracadal agus Mingnis do dh'Alasdair. Chuir seo ris an fhearann a chaidh a thoirt do Chalum Reamhar Math, an treas ceann-feadhna le Rìgh Daibhidh II, agus ghabh Alasdair seilbh cuideachd air cuid de Thròtairnis agus air Caisteal Dhùn Tuilm. Ann an 1513 thug e ionnsaigh air Dùn Sgàthaich, far an deach leis, agus air Caisteal a' Chnuic, far nach deach, ach chaidh mathanas a thoirt dha airson seo mar thoradh air co-obrachadh leis a' Chrùn. Thug Leas-rìgh Gilleasbuig Dùbhghlas dha còir air fearann ann an Slèite agus ann an Uibhist a-Tuath. Bhuineadh tòrr de na sgìrean seo do dhùthchas nan Dòmhnallach agus chaidh tòrr strì eadar na Leòdaich agus na Dòmhnallaich aobharachadh leis mar a chaidh an toirt do dh'Alasdair.
Tha ainm Alasdair ainmeil ann an dualchas Chlann Mhic Leòid leis mar is e a thog Tùr nan Sìthichean aig Caisteal Dhùn Bheagan, a thug a-mach Bratach nan Sìthichean aig Cath Ghleann Dàil agus a chum fleadh mòr don rìgh Seumas V air na beanntanan Healabhal Bheag agus Healabhal Mhòr, no 'Bùird Mhic Leòid' mar a chanar riutha sa Bheurla.
A thaobh dualchas na Gàidhlig, b' e duine foghlamaichte a bh' ann an Alasdair a thug brosnachadh mòr do na h-ealain. A rèir beul-aithris b' esan a mhisnich Clann Mhic Cruimein gu colaiste Phìobaireachd fhosgladh ann am Boraraig. Thog e Eaglais Naomh Chliamhainn ann an Roghadal na Hearadh timcheall air 1520 agus bharantaich e uaigh spleadhnach ionnte dha fhèin a tha ga meas an-diugh mar tè de na h-eisimpleirean as fheàrr air snaidheadh cloiche ann an stoidhle cheann an iar na Gàidhealtachd a rinneadh a-riamh. Bha e air eaglais Eilean Ì fhaicinn agus bha e airson eaglais coltach rithe a thogail san dùthaich aige fhèin.