c: text/html

text: 'Ann an iomadach dòigh 's e duine cho cudthromach sa bh' air Ghàidhealtachd sa chiad leth dhan fhicheadaibh linn'. Na briathran aig an fhear-naidheachd Màrtainn Dòmhnallach mun Ollamh Urramach Tòmas MacCalmain. Bha am beachd seo stèidhichte air na rinn Tòmas a' seasamh chòirichean chruitearan agus cuideachd a' strì airson leasachadh na Gàidhealtachd san fharsaingeachd. Tha beachd eile ann gur h-e a sgrìobh an àireamh is motha de dh' fhaclan Gàidhlig seach neach sam bith eile, ann an leth-cheud bliadhna de sgrìobhadh rosg. Gheibh sinn measadh air an sgrìobhadh sin bho Raghnall Mac Ille Dhuibh. Tha an t-Ollamh Dòmhall Meek a' toirt thugainn a' phrògram agus ag innse mun àit' a th' aige fhèin ann an sgeulachd Thòmais MhicCalmain.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
THA an t-Albannach seo air a thoirt seachad do dh’iomradh le Raghnall MacilleDhuibh air leabhraichean Gàidhlig á Canada
Tha Guthan Prìseil le Anne Landin (Ionad Eòlais Cheap Breatainn, ri fhaotainn o Chomhairle nan Leabhraichean, £12) ’na chruinneachadh de 21 òrain Ghàidhlig á Ceap Breatainn, le eadar-theangachadh Beurla agus CD. An nì a tha sònraichte se an aire a th’ air a toirt do na tha air cùl nan òran – na bàird, na seinneadairean agus na cuspairean, le dealbhan de dhaoine agus de dh’àitichean.
Ma tha an leabhar ri ghabhail mar bheachd air cultar Gàidhlig Cheap Breatainn ro 2000, tha e a’ leigeil fhaicinn neart na seinne, neart an danns, agus laigse na bàrdachd. Chaidh na h-òrain a dhèanamh san 18mh, san 19mh agus san 20mh linn. Rinneadh am fear as ùire ann an 1995 no roimhe, ach tha e a’ cuimhneachadh an Dàrna Cogaidh Mhóir. Chan eil ach dà òran eile a’ meantraigeadh seachad air cùisean gaoil no crìochan baile dùthchail. Se aonan dhiubh ‘’S Mòr mo Chùram ’s Mi ga Stiùireadh’ anns a bheil rannan mar
’S ann Dimàirt a rinn sinn gluasad;
Bha gaoth ’n earra-dheas, ’s frasan fuar ann:
Ise marcachd nan tonn uaine,
’S iomadh stuadh a rinn i reubadh.
Se am fear eile ‘Òige gu Aois’ le Mìcheal Theàrlaich MhicGill’ Eathain – òran mór a tha ag innse co ris a bha e coltach a bhith fàs suas san eilean, a’ beachdachadh air cor na Gàidhlig (agus litreachas na Gàidhlig) ’s a’ crìochnachadh le iomradh air obair an fhoghair. Chanainn fhìn gu bheil uiread de rannan math ann ’s a th’ anns a’ chòrr den leabhar air fad. Tha seo, mar eisimpleir, a’ buntainn ri làithean òige Mhìcheil:
Nuair thàinig geamhradh na dùldachd
Fhuair mi triubhsair is còt’,
Agus mocaisean clùdaich,
’S bha mi sunndach gu leòr,
Dol don sgoil air dà mhìle
Le m’ leabhar ’s mìr ann am phòc’
Mar biodh mo leasan ro-dheiseil
Dh’fheumainn seasamh air stòl.
Mur eil agad ach an t-sùil air ais, thig e thugad mu dheireadh gun do chaill thu rud prìseil. Thachair e ann an Ceap Breatainn timcheall air 2000, agus sin an rud as cudromaiche mun ath leabhar againn, Famhair agus Dàin Ghàidhlig Eile le Lodaidh (Lewis) MacFhionghain. Chan e mhàin g’eil bàrdachd Ghàidhlig ga dèanamh a-rithist le fear á Ceap Breatainn, ach gur ann ann a chaidh fhoillseachadh – le Clò Oilthigh Cheap Breatainn agus Ionad Eòlais Cheap Bhreatainn. (Tha e ri fhaotainn o Chomhairle nan Leabhraichean, £9.99.)
A’ chiad rud a bhuaileas an leughadair Albannach, se an t-annas a bhith ann an tìr aineoil far am bi daoine a’ cur “gas” dha na càraichean aca (tha dàn beag cuimir ann ‘Prìs a’ Ghasa’) agus far nach bi iad a’ faighinn bàs ach ag “eugachdainn”. Tha sin ’na thogail inntinn.
Tha cuid a dhàin a’ déiligeadh ri cor na Gàidhlig an Alba Nuadh, agus tha rud na dhà aca ri innse dhuinne san t-seann dùthaich. Sann den t-seòrsa seo a tha ‘Famhair’ a thug ainm dhan leabhar. Se am famhair a’ Ghàidhlig fhéin, a chaidh a chadal “Le sàilean a chasan / làidire air an cur suas / air bruthaichean / creagan Halafacs; / A chruachain leathann tiugh air / an cur air cnuic mhacanta / Siorramachd Phictou …” An-diugh tha am famhair “’Na laighe gu riaslach” agus “bu dèonach leis éirigh / A dhearbhadh … / Gu bheil e gu feum”.
Ma ghabhas siud a ràdh mu Alba Nuadh, sann as motha a ghabhas a ràdh mu Alba.
Ann an ‘Iomall a’ Bhàis’, a-rithist, tha a’ Ghàidhlig ’na h-each a chaidh a leòn le dà pheilear, “fear ’na chridhe is fear eile ’na cheann”. Se an leigheas “An dà pheilear ’fhaighinn ás a’ bhothaig [sic] aige”, ’s chan eil teagamh agamsa nach e na peilearan an dà chànan oifigeil aig Canada. Dh’fhaoidte nach do dh’ainmich MacFhionghain iad a chionns gu bheil e ’na sheirbheiseach catharra? (Tha e a’ stiùireadh Oifis nan Cùisean Gàidhlig aig Riaghaltas Alba Nuaidh.)
Ann an ‘Rudan Do-Fhaicsinneach’ tha liosta de na rudan sin: “An t-anam / An t-àm / An creideamh / An gaol / An t-sìorraidheachd / Is a’ Ghàidhlig air a labhairt ’sa’ cheàrnaidh seo dhen t-saoghal”. Agus ann an dàn air leth cudromach, ‘Beatha: Rosa Parks (1913–2005)’, tha MacFhionghain an sàs an té de cheistean móra ar linn: car son a tha sinn obseasaichte le dath craicinn mura h-eil e gu diofar? Leig Parks fhaicinn, a réir choltais, gu bheil nithean ann “Nas doimhne na / dath a’ chraicinn, / coltas na bothaig [sic], / no labhairt na teangaidh”, agus gur iad na nithean sin “cleachdadh is cainnt”.
Ann an guth nas aotruime, tha a’ Ghàidhlig a’ dol ’na Facebook friend ann an ‘Làrach nan Ceanglaichean agus a’ Ghàidhlig’. Tha i car aonaranach ’s tha feum aic’ air caraidean, gun teagamh.
Se an treas seòrsa bàrdachd san leabhar an seòrsa tha a’ buntainn ruinn uile mar dhaoine. Fóghnaidh dà eisimpleir. Tha ‘Té-Ghléidhidh’ brèagha: ’s i leannan a’ bhàird an cuan. ’S tha ‘Aon Sràid’ a’ cur an cuimhne dhomh na statistigean ud a tha a’ sealltainn gu bheil 60 ás a’ cheud de bheairteas Ameireaga aig 25 ás a’ cheud de na daoine (neo rudeigin mar sin). Oir tha e mu thriùir tha bochd agus aon té tha beairteach, ’s tha an té bheairteach a’ tilleadh a-rithist ’s a-rithist sna h-aon fhaclan. Rud ris an canadh iad sa Ghàidhlig “séist” neo sa Bheurla “chorus” – neo “burden”.
Mar obair phreantasachd tha Famhair gealltanach, ’s tha e iomchaidh gun deach Lodaidh MacFhionghain a chrùnadh ann an 2011 mar Bhàrd a’ Chomuinn Ghaidhealaich. Rud na dhà san dealachadh ge-tà.
Tha e ’na spòrs aig critigean a bhith cur an corraig air “buaidhean”. Tha buaidh Ruaraidh MhicThómais – deagh mhaighstir! – ri fhaicinn an obair MhicFhionghain. Tha “Fàilidhean a’ chofaidh dhuibh / is bacon a’ braganaich air a’ stobh / a’ ceathachadh mu m’ shròn / a’ mhaduinn chùbhraidh seo” (ann am ‘Fàilidhean’) uabhasach coltach ri rud ann an ‘Àirc a’ Choimhcheangail’ aig MacThómais. ’S tha ‘Làmhan mo Mhàthar’ a’ leantainn eisimpleir ‘Làmhan’ MhicThómais, ach mar dheagh phreantas tha MacFhionghain a’ cur car san sgeul: “Agus thug mi ’n aire, / Gu robh an [sic] aon làmhan againn.”
Tuigear on phlàigh sic agam nach eil mi riaraichte daonnan le Gàidhlig an duine. Dh’fhaodte nach eil innt’ ach Gàidhlig Cheap Breatainn. Tha eadar-theangachadh Beurla air gach duilleig mu choinneamh, ’s uaireannan tha e air leth feumail. Mar eisimpleir, cha do thuig mise an loidhne “Chan ann ach dath a’ chraicinn.” Tha cho math gu bheil i eadar-theangaichte gu soilleir: “It isn’t just skin colour.”
An ‘snaithlean oir san uaimh’:fios mu Ghaidhil Alba Nuaidh
Tha “Rannsachadh na Gàidhlig” air a bhith a’ gabhail àite ann an diofar oilthigh bho thòisich e ann an Obar Dheathain ann an 2000, agus tha leabhar air a bhith ann mu gach fear. Tha na leabhraichean seo ’nan uamhannan òir làn fiosrachaidh ’s deasbaid mun Ghàidhlig.
Ann an 2008 chaidh a’ cho-labhairt a chumail taobh a-muigh Alba son a’ chiad uair – ann an Oilthigh Fransaidh Xavier ann an Antigonish, Alba Nuadh. Chaidh móran sgoilearan Gàidhlig a-null a ghabhail pàirt còmhla ri na Canèidianaich. A-nist tha an leabhar a-mach: Rannsachadh na Gàidhlig 5: Fifth Scottish Gaelic Research Conference, deasaichte le Kenneth E Nilsen (Clò Oilthigh Cheap Breatainn, ri fhaotainn o Chomhairle nan Leabhraichean, £15.99).
Nuair thuiteas sinne air an Albannach a-staigh do dh’aon de na h-uamhannan seo bidh sinn a’ suathadh ar sùilean ’s a’ brodadh mun cuairt san duibhre, an dòchas gun coinnich sinn ri trì rudan. Aon phàipear mór cudromach a nì eachdraidh. Pàipearan ann an Gàidhlig. Agus snàithlean phàipearan a bhios gar treòrachadh tron uaimh bho sheòmar gu seòmar, gach fear a’ cur beagan ris an aon sgeul, mar usgraichean sgaoilt’ air an làr.
Bu toigh leam a ràdh g’eil am pìos aig Aonghas MacCoinnich, mu chriomagan Gàidhlig ann an eachdraidhean Beurla Chlann Choinnich, ’na “phàipear mór a nì eachdraidh”, ach chan eil, buileach – ged as e am pàipear as motha san leabhar! (Se a rinn eachdraidh am pàipear aig Màrtainn MacGriogair, foillsichte bho chionn deich bliadhna, air a bheil e stéidhte.) Tha MacCoinnich a’ faighneachd cheistean math, ach chan eil e toirt seachad nam freagairtean gu léir. Chan eil e fuasgladh dubhfhaclan nan criomagan Gàidhlig seo uile a tha cho doirbh an tuigsinn. Nuair chuireas e na rannan an òrdugh grinn ’s a mhìnicheas e iad facal air an fhacal, nì e eachdraidh.
Mur e pàipear MhicCoinnich as fheàrr ma-thà, se am pàipear aig Mìcheal Newton, oir tha esan an sàs an ceist mhór a bhuineas ri eachdraidh, poileataigs, feallsa-nachd, creideamh, cinneadh: am bu chòir Gaidhil Chanada fhaicinn mar “Bhreatannaich”: ceannardach, “sìobhalta”, Crìostaidh, misneachail sa chultar aca? (Có an cultar?) Neo mar “Innseanaich”: neo-fhoghlaimte, pàganach, neòghlan, mì-rianail? Tha Newton a’ làimhseachadh seo gu faiceallach ’s a’ toirt fianais luachmhor gu solas an latha. Mar eisimpleir, nuair sgrìobh cuideigin san Indian Magazine ann an 1896 gum bu chòir réiseamaid Innseanach a bhith ann, mhol e aodach a bha gu h-iongantach coltach ri breacan an fhéilidh!
Tha 24 pàipear san leabhar, ceithir dhiubh an Gàidhlig, pàipear MhicCoinnich ’nam measg. Aon ás gach sia: sin an àbhaist an-dràsta. Tha mi toilichte a ràdh gur ann mu dheidhinn Alba Nuaidh a tha na trì eile air fad.
Agus tha sin gam thoirt gu fìor neart an leabhair seo. Se Alba Nuadh an snàithlean, an t-òr glan. Tha iomadh pàipear beag ann mun dùthaich, agus còmhla tha iad a’ toirt dealbh beòthail dhuinn de dhualchainntean, de dh’eachdraidh, de chreideamh, de shaoghal tradiseanta, de dh’òrain, de sgeulachdan ’s de ghaisgich nan Gaidheal ann an Albainn Nuaidh.
Tha tòrr stuth math eil’ ann nach eil a’ buntainn ri Canada idir. Eachdraidh beatha Chaluim Iain MhicillEathain, mar eisimpleir. ’S chan e sgoilearan sgoilearan mura can iad corra rud a tha dùbhlanach. A réir Janice Fairney bha Comann na Gaidhealtachd ’na “mheur” de Chomann Gàidhlig Lunnainn. A réir Guy Puzey “Irish place-names on bilingual signs are in an italic Celtic-styled typeface that makes them harder to read than their clear English counterparts”. A réir Laurinda Matheson tha “Banais Aonghais an t-Sagairt” a’ ciallachadh “Wedding of Angus the Priest”. Agus a réir Donald J Gillies tha airtigealan riaghailteach Gàidhlig anns a’ Herald agus a’ Scotsman.
Dà phuing nas motha. Nach truagh nach eil an leabhar ag innse dhuinn co iad na daoine a tha a’ sgrìobhadh. Agus tha seann seann chleachdadh a’ leantainn nach do thuig mise riamh – pàipearan Beurla le quotes Gàidhlig gun an eadar-theangachadh. Ma tha sgrìobhadairean an dùil gun tuig na leughadairean aca Gàidhlig, car son nach sgrìobh iad fhéin ann an Gàidhlig?


text:
Is fhada bho thoisich luchd-sreap a' feuchainn suas dhan a Chuiltheann ach chan e iadsan a mhàin a tha air an glacadh leis a làrach seo, àite a tha cho dlùth-cheangailte ris an dealbh a th'aig daoine air an Eilean Sgitheanach. Tha... More
Is fhada bho thoisich luchd-sreap a' feuchainn suas dhan a Chuiltheann ach chan e iadsan a mhàin a tha air an glacadh leis a làrach seo, àite a tha cho dlùth-cheangailte ris an dealbh a th'aig daoine air an Eilean Sgitheanach. Tha am prògram seo a' coimhead ris an eachdraidh , a' sgrìobhadh agus an obair ealan a tha a' beantainn ris a' Chuiltheann agus a' còmhradh ri muinntir an eilein fhèin. The Skye Cuillin has been an important landmark since early times, a lure for mountaineers since the early 1800s, and a favoured haunt of poets, artists and writers. Charting the history, climbs, characters and artistry associated with the longest mountain ridge in Britain. Featuring interviews with artists, climbers, and local people
An Cuiltheann Full Episodes
-
-
January 3, 2014
-


text:
An Aghaidh an t-Sruth Episode guide
-
A' comhairleachadh Ministearan Òga
An t-Ollamh Dòmhnall Meek ag innse mu bheatha an Urr. Tòmas MacCalmain.
First broadcast: 25 Jun 2013
-
An eaglais am Baile Ghobhainn
Baile Ghobhainn is Baile Chaolais; freumhan fa leth am beatha an Urr. Tòmas MacCalmain.
First broadcast: 18 Jun 2013
-
A' Chiad Choitheanal
Eaglais is aiseag anns an sgeul aig an Urr. Tòmas MacCalmain. Dòmhnall Meek ag aithris.
First broadcast: 11 Jun 2013
-
A Bheatha Thràth
An t-Ollamh Dòmhnall Meek ag innse mu bheatha thràth an Urr. Tòmas MacCalmain.
First broadcast: 04 Jun 2013
-
À Baile Ghobhainn gu Caol Reatha
À Baile Ghobhainn gu Caol Reatha. Dòmhnall Meek sna ceuman aig an Urr. Tòmas MacCalmain.
First broadcast: 28 May 2013
-
Dealbh air an Urr Tòmas MacCalmain agus obair
Dealbh air toradh-obrach an Ollamh Urr. Tòmas MacCalmain còmhla ris an Oll Dòmhnall Meek.
First broadcast: 21 May 2013


text:
British Broadcasting CorporationDachaigh
Naidheachdan ionadail, nàiseanta is eadar-nàiseanta.
Local, national and international news.
Gach seachdain chithear pailteas de phrògraman ciùil.
Catch up on the latest music programmes.
BBC © 2014 Chan eil uallach air a' BhBC airson na th' air làraich-lìn eile.
Gheibhear sealladh nas fheàrr den duilleig seo le sealladair lìn nas ùire agus na duilleagan stoidhle (CSS) air. Ged a chithear susbaint na làraich leis an t-sealladair lìn a th' agaibh, tha sinn a' moladh an dreach as ùire den bhathar-bhog ur sealladair a thoirt a-nuas, no ur duilleagan-stoidhle a chur air ma ghabhas sin dèanamh.


text:
British Broadcasting CorporationDachaigh
Ri oidhcheannan soilleir gealaich, bhiodh sean agus òg ri obair, ri spòrs, ri cèilidh agus ri dannsa, mar a chuala Flòraidh nuair a thadhail i air Mairead NicLeòid ann an Garrabost, Leòdhas.
Mairead: Bhiodh sinn a' dol a-mach às dèidh na suipeir agus bhiodh e sònraichte math nam biodh oidhche ghealaich ann, oir gheibheadh sinn air geamannan a dhèanamh a-muigh, le solas na gealaich.
Agus bhiodh na h-inbhich, 's ann air chèilidh a bhiodh iad a' dol, oir chitheadh iad càite an robh iad a' dol.
Cha robh na rathaidean cho math an uair ud agus 's e morghan a bh' air. Tha mi a' bruidhinn an-dràsta nuair a bha sinn glè òg, ron a' chogadh faodaidh mi a ràdh, agus toiseach a' chogaidh.
Tha, 's e rathaidean morghan a bh' ann, 's nuair a bhiodh tòrr bùrn ann, bhiodh lòin ann. Agus, air oidhche dhorcha, dh'fhaodadh tu a thuigsinn gum biodh tu cinnteach gun seasadh tu ann a' lòn, 's gun cuireadh tu steall.
Agus bha facal againne, nam biodh cuideigin a bhiodh math air cèilidh, agus gu faiceadh sinn i a' falbh a chèilidh, 's ann glè thric a bhaile eile. Agus, nuair a bhiodh iad a' dèanamh sin, bhiodh iad a' dol a bharrachd air aon taigh. Agus nuair a chitheadh sinn i a' falbh, chanadh sinn "O, 's iomadh lòn às an cuir thusa steall mun till thu!"
Flòraidh: Dearbha, tha mi cinnteach gun dèanadh i sin cuideachd!
Mairead: Ach nuair a bhiodh solas na gealaich a-nis ann, chitheadh tu a' ghealach a' deàlradh air na lòin 's gheibheadh tu air a dhol seachad orra.
Flòraidh: Chumadh sibh ur casan tioram?
Mairead: Chumadh sinn ar casan tioram co-dhiù. Ach bhiodh sinne ri cluich. Bhiodh sinn a' dèanamh a' chluich a bhiodh againn fhìn a-muigh. Bhiodh sinn a' dèanamh Ìog. 'S e sin a-nis a bhiodh againn air, Ìog, air hide and seek. Ìog.
Agus bhiodh stance againn, 's e glè thric a' chruach, cùl na cruaich. 'S bhiodh sreath againn ri seasamh ri taobh na cruaich, agus bhiodh aon duine againn a' dol a-mach. 'S bha rabhd againn ga ghabhail gum biodh aon duine air fhàgail.
Flòraidh: Cia mheud agaibh a bhiodh a' seo a-nis?
Mairead: Well, tha mi a' creids' gum biodh ochdnar no naoinear againn ann.
Flòraidh: Sin còmhlan a bhiodh agaibh ann?
Mairead: Sheadh. Bhiodh còmhlan, bhiodh cnap againn ann a' shin, clann-nighean agus balaich. Cha robh cus de chlann-nighean ann. Ach cha robh cus de dhiofar. Bhiodh sinn a' cluiche còmhla ri chèile.
Agus a' rabhd a bhiodh againn, tha, bhiodh an tè no am fear a bhiodh a-muigh air ar beulaibh, bhiodh e a' putadh a h-uile duine. Bhiodh e a' tòiseachadh leis a' chiad duine 's bha rud a' dol air adhart mar sin gus nach biodh air fhàgail ach aon duine.
Flòraidh: 'S dè bha a' tachairt dhan duine sin a-nis?
Mairead: Bha, bha, bha am fear no an tè sin, bhiodh e dìreach a' cur a chùlaibh, 's bhiodh càch a' sgapadh an taobh seo 's an taobh ud.
Abair nam biodh sinn air an talamh am measg nan adagan no am measg nan tudain gum biodh àitichean ann airson a dhol air falach.
Agus bhiodh an duine a bh' air fhàgail a' cunntadh gu fichead no rudeigin mar sin, agus a' sealltainn an uair sin timcheall ach a faiceadh e sinn.
Agus bhiodh sinn a' dèanamh ar dìcheall nach deidheadh greim fhaighinn oirnn. Bhiodh sinn a' tighinn car mu chnoc timcheall air ais chun a' stance.
Ach nan deidheadh breith oirnn, 's e sin an ath dhuine a dheidheadh, a bhiodh air fhàgail, 's an fheadhainn eile a' dol air falach.
Flòraidh: Tha mi a' tuigsinn.
Mairead: Och, chumadh e a' dol sinn ùine mhòr. Bha sinn cho cleachdte ris an dorchadas. Cha robh solas ann. Nuair a thigeadh solas na gealaich bha e dhuinn mar an latha agus chitheadh sinn cho math ri càil.
Bhiodh sinn nar sreath a-rithist an ceann, cùl cruach agus fear no tè a-muigh a' dèanamh, ag atharrais air duine, mar a bhiodh na daoine a' coiseachd, mar a bhiodh iad a' cur an làmhan, mar a bhiodh...
Cha robh bruidhinn, cha bhiodh sinn a' dèanamh bruidhinn idir. Bha sin ro fhurasta.
Ach bha bruidhinn a h-uile duine againn, 's bhiodh rudan sònraichte a bhiodh iad ag ràdh. Ach nan canadh sinn sin, bha fhios agad air a' bhad cò bh' ann.
Bhiodh sinn ga dhèanamh cho duilich 's a b' urrainn dhuinn. 'S chumadh sin a' dol sinn greis cuideachd.
Ach nise, nuair a chì mise a' ghealach, nuair a dh'fhàs sinn a-nis rudeigin suas, agus a chì mi a' ghealach, 's ann gu sònraichte air danns' a' rathaid a bhios mi a' cuimhneachadh.
Flòraidh: Seadh gu dearbha.
Mairead: Tha, bha sinn an uair sin nar deugairean suas, tha mu, air fàgail 's mathaid còig deug, suas mu chòig deug. Agus bhiodh sinn, 's e sin fear dhe na cur-seachadan a bh' againn.
Flòraidh: Robh sibh cho òg sin a' dol gu dannsa a' rathaid?
Mairead: Och, bhiodh. Bhiodh sinn a' dol còig deug mar sin. Bhiodh sinn suas còig deug 's sia deug. Bhiodh.
Tha, an uair sin bhiodh sinn a' coiseachd, mi-fhìn 's mo bhana-charaid, bhiodh sinn a' coiseachd bho seo fhèin sìos gu Na Fleisirin. Bhiodh sinn a' stad aig 's mathaid ceann rathad Sheiseadar, no 's mathaid gun tigeadh sinn suas gu ceann rathad Phabail. Bhiodh sinn a' cruinneachadh a-nuas romhainn.
'S mathaid gun tigeadh duine no dhithis a-mach à Seiseadar. Cha chreid mi gu robh duine againn ann a' Siadar. Ceann shìos Gharraboist, grunn math à Pabail, 's bhiodh sinn ann a' shin ma tha airson mu dhà uair a thìde.
Ach bhiodh e sònraichte math air oidhche ghealaich ach cha robh nach biodh gealach ann nar cumail idir. Mur a biodh gèile no cathadh ann, bhiodh sinne a-muigh.
Flòraidh: Bhiodh, tha mi cinnteach.
Mairead: Tha, nise, nuair a bhiodh gealach ann, tha, nam biodh droch aimsir air a bhith ann, 's gum biodh an coirce air a ghearradh toiseach an t-Sultain 's gun tigeadh an uair sin sìde mhath, nan tigeadh feasgar tioram agus gum biodh oidhche ann le gealach, tha, chunnaic mi feadhainn a' dol sìos a thudanachadh.
Flòraidh: Sin na h-inbhich?
Mairead: Sheadh. Och tha mi a' creids' gun deidheadh clann sìos cuideachd, dìreach a chruinneachadh na sguaban còmhla riutha. Ach bhiodh, bhiodh iad a' tudanachadh shìos le solas na gealaich. Bha e cho soilleir.
'S mar a thuirt mi mu thràth cha robh sinn cleachdte ri solas, a' chòrr a sholas ann. Agus bha solas na gealaich, bha i, saoilidh mise gu robh i tòrr na … well, tha i ann a' sin na bu shoilleir dhuinn na tha i an-diugh. Bha sinn na bu mhothachail oirre a bhith soilleir.
Agus rud eile cuideachd, bha sinn, nuair a bhiodh a' ghealach ann, bha deagh fhios againn cuin a bha i a' dol a thighinn, cuin a thigeadh i, 's cuin a bhiodh i slàn.
Flòraidh: An ann ag ionnsachadh seo a bhiodh sibh?
Mairead: Well, bhiodh sinn ga chluinntinn.
Flòraidh: Ga chluinntinn?
Mairead: O, bhiodh sinn ga chluinntinn. Cha robh iad ga ionnsachadh idir dhuinn ach bha sinn a' togail tòrr de rudan, tha, nach robhas ag ionnsachadh dhuinn idir.
Tha, mar a bha na seanfhacail fhèin a bh' againn bho chionn greis air ais, agus mar a bha mi a' bruidhinn air an atharrais a bha ann a' sheo, cha robh sinn idir a' leantainn nan daoine ach a' faiceadh sinn ciamar a… mar a bha iad a' coiseachd no càite robh iad a' cur an casan no làmhan no ciamar a bhiodh iad nan seasamh no dè bha iad a' dèanamh le làmh.
Ach bha sinn ga thoirt a-steach. Bha sinn ga fhoghlam gun ionnsachadh dhuinn, mar a bha sinn leis a' ghealach.
Agus bhiodh deagh fhios againn nuair a bhiodh gealach ùr ann, 's gealach shlàn ann, gum biodh an tràigh a-rèir sin.
Flòraidh: 'S bha diofar gealaich ann, nach robh?
Mairead: Tha. Well, a' ghealach a th' ann faidhear an-dràsta fhèin nam biodh oidhche ghlan ann. Chunnaic mi a-raoir dìreach sealladh dhith thall mu bheanntan Na Hearadh ann a' shiud. 'S bha i dìreach faidhear os cionn a' Chliseam. Tha i ìosal agus 's e gealach cùl nan cnoc a bhios againn oirre.
Nise, bhiodh i a' tighinn nan turchradh gum biodh i ann, air a bhith ann can toiseach na mìos a bh'ann a' sheo, toiseach an t-Sultain 's mar sin. Nuair a bhiodh, 's e gealach abachaidh a bhiodh aca oirre. Gealach abachaidh an eòrna.
Agus bhiodh a' chlann-nighean, bhiodh iad, nuair a bhiodh iad air falbh aig a' sgadan, bhiodh feadhainn aca leis a' chianalas. Agus nuair a chitheadh iad a' ghealach, bhiodh iad a' gal. Agus chanadh iad "O, gealach abachaidh an eòrna, bheir i sinne a Leòdhas dhachaigh."
Flòraidh: Sin agad e.
Mairead: 'S bha 'd ag ràdh gu robh abachadh innte.
BBC © 2014 Chan eil uallach air a' BhBC airson na th' air làraich-lìn eile.
Gheibhear sealladh nas fheàrr den duilleig seo le sealladair lìn nas ùire agus na duilleagan stoidhle (CSS) air. Ged a chithear susbaint na làraich leis an t-sealladair lìn a th' agaibh, tha sinn a' moladh an dreach as ùire den bhathar-bhog ur sealladair a thoirt a-nuas, no ur duilleagan-stoidhle a chur air ma ghabhas sin dèanamh.


text:
-
Litir 737: Leitir Fura - Pàirt 1
Nuair a bha mi anns an Eilean Sgitheanach o chionn ghoirid, chaidh mi a-mach air chuairt ann an Slèite. Choisich mi an rathad gu ruige seann bhaile air a bheil Leitir Fura. Tha Coimisean na Coilltearachd ag ath-nuadhachadh na coille, agus tha tòrr chraobhan dùthchasach ann, a bharrachd air lusan eile.
Bha mi eòlach air a’ choille sin bho shean. Nuair a bha mi a’ fuireach ann an Slèite, tràth sna naochadan, bhithinn a’ falbh tron choille don chladach faisg air Ceann Locha. Bhiodh a’ chlann a’ cluich air a’ mhol. Agus gu tric bhiomaid a’ faicinn dòbhrain a’ cluich aig muir.
Aon latha geamhraidh, chaidh sinn don chladach agus dè lorg sinn ach cathair mhòr leathair ann an deagh òrdugh. Bha i bog fliuch, oir bha i air a sguabadh don chladach leis an tìde-mhara. Thog a’ bhean agam ’s mi fhìn a’ chathair. Ghiùlain sinn i gu os cionn an tiùrr far am biodh i a’ tiormachadh an ceann greis.
Uill, na b’ annasaiche buileach, thill sinn don dearbh thràigh an ceann beagan làithean agus dè bha na laighe air a’ mhol ach cathair leathair eile – dhen dearbh sheòrsa ’s a fhuair sinn an latha roimhe! Feumaidh gun deach na dhà a thilgeil a-mach às an aon luing aig an aon àm. Co-dhiù, cha b’ fhada gus an robh dà chathair nan suidhe taobh ri taobh os cionn an tiùrr.
Thiormaich na cathraichean. Bhithinn fhìn ’s a’ bhean agam a’ falbh don chladach agus a’ suidhe orra. Bha sealladh air leth againn de bheanntan Chnòideirt os cionn Linne Shlèite.
’S iad craobhan-beithe agus craobhan-calltainn as motha a chithear sa choille ach an siud ’s an seo tha feàrna, darach agus uinnseann. Ma leanas tu ort a dh’ionnsaigh Leitir Fura, tha an seann rathad dròbhaidh a’ falbh bho rathad nan carbadan (a tha glaiste ach a-mhàin do charbadan Coimisean na Coilltearachd). Bhiodh na dròbhairean a’ toirt an cuid sprèidh air an rathad sin gu ruige Caol Readha. Aig Caol Readha, nuair a bhiodh an tìde-mhara freagarrach, bhiodh na dròbhairean a’ snàmh an cruidh thar a’ chaolais gu ruige Gleann Eilg. Tha an rathad a’ briseadh a-mach às a’ choille agus ’s ann an uair sin a gheibhear seallaidhean àlainn de bheanntan Chnòideirt.
’S iongantach mura robh muinntir Leitir Fura an sàs ann an dròbhaireachd. Gu cinnteach, bha iad an sàs ann an cùl-mhùtaireachd – a rèir aithris, de ruma, agus branndaidh à Portagail. Tha dùil cuideachd gun robh iad a’ dèanamh gual-fiodha de na craobhan anns a’ choille timcheall orra.
Nuair a ruigeas tu Leitir Fura, tha tobhtaichean gu leòr ann. ’S e baile susbainteach a bh’ ann le suas ri dusan taigh.
Tha pìos bàrdachd air a ghlèidheadh bho na seann làithean nuair a bha Clann ’ic Aonghais a’ fuireach ann an Leitir Fura: Hó ìrean ó ro bha hó, Is mithich dhuinn èirigh mo nighean donn, Is mithich dhuinn a dhol dachaigh, Tha sinn fad air ar cèilidh, A thoirt ar n-aghaidh air Muile, À Leitir Fura nan geugan…
Ach dè tha Leitir Fura a’ ciallachadh? Bheir sinn sùil air sin an-ath-sheachdain.
-
Faclan na LitreachSlèite: Sleat; Coimisean na Coilltearachd: Forestry Commission; bog fliuch: soaking wet; thiormaich: dried; rathad dròbhaidh: droving road; Caol Readha: Kylerhea; cùl-mhùtaireachd: smuggling; gual-fiodha: charcoal; tobhtaichean: ruined buildings; Clann ’ic Aonghais: MacInnes clan.
-
Abairtean na Litreachgu ruige seann bhaile: to an old (former) village; ag ath-nuadhachadh na coille: renewing the forest; tòrr chraobhan dùthchasach: many native trees; bha mi eòlach air a’ choille sin bho shean: I was familiar with that wood from a long time ago; air a’ mhol: on the shingle; bhiomaid a’ faicinn dòbhrain a’ cluich: we would watch otters playing; dè lorg sinn ach cathair mhòr leathair ann an deagh òrdugh: what did we find but a large leather armchair in good condition; air a sguabadh don chladach leis an tìde-mhara: swept ashore by the tide; ghiùlain sinn i gu os cionn an tiùrr: we carried it to above the tideline (the seaweed line); na b’ annasaiche buileach: even stranger; dhen dearbh sheòrsa ’s a fhuair sinn an latha roimhe: of the same type we got the previous day; a-mach às an aon luing: out of the one ship; cha b’ fhada gus an robh dà chathair nan suidhe: it wasn’t long until two armchairs were sitting; sealladh air leth de bheanntan Chnòideirt os cionn Linne Shlèite: a fantastic view of the mountains of Knoydart above the Sound of Sleat; ’s iad craobhan-beithe agus craobhan-calltainn as motha a chithear sa choille: it’s birch trees and hazel trees which are most commonly seen in the wood; an siud ’s an seo tha feàrna, darach agus uinnseann: here and there, there are alder, oak and ash; glaiste ach a-mhàin do: locked except to; a’ snàmh an cruidh thar a’ chaolais gu ruige Gleann Eilg: swimming their cattle over the narrows to Glenelg; branndaidh à Portagail: brandy from Portugal; tha pìos bàrdachd air a ghlèidheadh bho na seann làithean: a piece of poetry is preserved from olden times.
-
Puing-chànain na LitreachLeitir means a slope, side of a hill, or a place on the seashore. Many slopes bearing names containing this element, often anglicised to Letter (eg Letterewe, Letterfinlay) are above water bodies. Its origin is a subject of debate, with some authorities favouring leth-tìr, while others compare it to leathann. It is also found in Irish Gaelic.
-
Gnàthas-cainnt na Litreach
Is mithich dhuinn èirigh: we’d better rise.
Tha “Litir do Luchd-ionnsachaidh” air a maoineachadh le MG ALBA
Broadcasts
-
BBC Radio Nan Gaidheal Fri 30 Aug 2013 11:55 BBC Radio Nan Gaidheal
-
BBC Radio Nan Gaidheal Sat 31 Aug 2013 10:55 BBC Radio Nan Gaidheal
-
BBC Radio Nan Gaidheal Sun 1 Sep 2013 14:55 BBC Radio Nan Gaidheal
Podcast
-
Letter To Gaelic Learners
Informative, educational and interesting. A special programme, in the form of a 'letter',…


text:
Girón
'S e baile meadhanach ann an Santander, Coloimbia,[1] a th' ann Girón. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha aig 777m os cionn ìre na mara agus aig astar dhe 9km bho Bhucaramanga, prìomh-bhaile na roinne. ‘ S e baile le clìomaid teth a th' ann agus tha teodhachd meadhanach dhe 28˚ aige, rè na bliadhna. 'S e Girón an 34mh baile as motha na dùthcha.[2]Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1631.
Sluagh a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Tha 135,791 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach chan eil ach 17,850 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile.[3] Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin.[4] Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Girón, ach tha 0.6% dhe Rom agus 0.3% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 92.9% dhe na daoine ann an Girón leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 79% dhe na dachannan.[5]
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Girón. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,[6] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Dùthchannan aig SMO
- ↑ Bailtean as motha na dùthcha
- ↑ Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh
- ↑ Colombia Virtual
- ↑ Bileag fhiosrachaidh DANE
- ↑ Country Studies: Colombia


text:
Einnsein-smàlaidh ùr do HIAL
Tha luchd-smàlaidh Port-Adhair Steòrnabhaigh a' cur fàilte air dà einnsean-smàlaidh ùr.
Chosg iad £300,000 an urra.
Uile gu lèir, tha a' chompanaidh HIAL air 20 einnsean ùr a cheannach airson puirt-adhair na Gàidhealtachd 's nan Eilean.
Thuirt a' chompanaidh gum bi iad nas èifeachdaiche na an fheadhainn a bh' aca, agus gum mair iad co-dhiù 20 bliadhna.
Dh'innis Seumas Moireach, a tha na mhanaidsear-fàire aig Port Adhar Steòrnabhaigh, gun tàinig na h-einnsein às an Spàinn agus gun chosg iad mu £7m uile gu lèir.Teicnigeach
Thuirt e gu bheil a h-uile post-adhair taobh a-staigh HIAL a' faighinn carbadan ùr.
Tha na h-einnsein ùra nas teicnigiche na bha an t-seann fheadhainn, le siostaman coimpiutaireachd air cùlaibh gach nì agus, gu cudromach, tha barrachd uisge agus cop air bòrd na b' àbhaist.
Dh'innis Mgr Moireach gu bheil na h-einnsein-smàlaidh a thathas a' cleachdadh aig puirt-adhair diofraichte bho einnsein àbhaisteach, 's gu bheil feumalachdan diofraiche aca, gu ìre.
Ach, coltach ri carbad smàlaidh sam bith, feumaidh iad a bhith uabhasach luath: "Tha an lagh a' cantainn gum feum sinne a bhith aig ceann an raon-laighe ann an trì mionaidean agus feumaidh iad a bhith gu math luath airson sin a dhèanamh."


text:
Washington, D.C.
Airson aistean eile faic Washington
'S e prìomh-bhaile nan Stàitean Aonaichte a th' ann an Washinton, D.C. Chaidh Washington D.C. a stèidheachadh a dh'aona gnothach gu bhith na phrìomh bhaile. Tha na litrichean D.C. a' seasamh airson District of Columbia. Tha sin a' ciallachadh gur e siorrachd àraidh an Riaghaltais Fheadarail 's chan e stàite a th' ann an District of Columbia. Tha na trì roinnean an riaghaltais, an Riaghaltas fhèin, na cùirtean, agus a' Còmhdhail, stèidhte ann an Washington, D.C. Tha 601,723 duine a' fuireach an seo.[1]
Susbaint
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh an District of Columbia stèidheachadh fo Bhun-reachd nan Stàitean Aonaichte ann an 1790. Chaidh e a roinneadh bho Virginia agus Maryland. An toiseach 's e dùthaich cheàrnagach a bh' ann an District of Columbia le 10 mìle air gach taobh, rud a rinn 100 mìle cheàrnagach air fad a bh' air gach taobh na h-aithne Patomac. Ann an 1847, chaidh am pàirt a bhuineadh do Virginia bho thùs a thoirt air ais do Virginia. Mar sin, tha an District of Columbia gu lèir air an taobh a tuath na h-aithne Patomac.
Chan eil an District of Columbia na stàite mar Virginia neo Maryland agus air sgàth sin, chan eil an District air a riochdachadh anns an t-Seanaid neo anns an Taigh nan Riochdairean. Agus cha do ghabh an District pàirt anns na iomairtean-taigh a' cheann-suidhe gu ruige 1961 nuair a chaidh an 23mh atharrachadh a' Bun-reachd a chuir an sàs. Bho sin a-mach, tha còir aig an Distric of Columbia pàirt a ghabhail annta le tha trì bhòtaidhean aice.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
Cruinn-eòlas[deasaich | deasaich an tùs]
Tha na Channeled scablands, roinn gheo-eòlach inntinneach, suidhichte ann an Washington, D.C.
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Alabama • Alasca • Arizona • Arkansas • Calafòrnia • Carolina a Deas • Carolina a Tuath • Colorado • Connecticut • Dakota a Deas • Dakota a Tuath • Delaware • Eabhraig Nuadh • Florida • Hampshire Nuadh • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Jersey Nuadh • Kansas • Kentucky • Louisiana • Meagsago Nuadh • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Seòirsia • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Washington • Virginia • Virginia an Iar • Wisconsin • Wyoming
+ Ceàrn: Washington, D.C. (District of Columbia)


text:
British Broadcasting CorporationDachaigh
Tha an teacsa agus faidhle chlaistich de "Litir do Luchd-Ionnsachaidh" le Ruairidh MacIlleathain ri fhaotainn an seo gach feasgair Dihaoine. Brùth an ìomhaigh airson èisteachd ris an Litir fhad 's a tha thu a' leughadh na teacsa.
The text and audio file for Roddy Maclean's "Letter to Gaelic Learners" is available here each Friday afternoon. Listen while you read by clicking the listen icon.
Tha Litir do Luchd-ionnsachaidh a’ gluasad gu làrach ùr. / The Letter to Gaelic Learners is moving to a new location.
Download, or subscribe, to this programme's podcast
podcast
If you are having difficulty accessing any of the content, please email alba@bbc.co.uk
Tha litrichean 1 - 788 uile rin lorg anns an tasglann.
Letters 1 - 788 can all be found in the archive.
TAING
Tha Litir Do Luchd-Ionnsachaidh maoinichte le MG ALBA. Litir Do Luchd-Ionnsachaidh is funded by MG ALBA.
BBC © 2014 Chan eil uallach air a' BhBC airson na th' air làraich-lìn eile.
Gheibhear sealladh nas fheàrr den duilleig seo le sealladair lìn nas ùire agus na duilleagan stoidhle (CSS) air. Ged a chithear susbaint na làraich leis an t-sealladair lìn a th' agaibh, tha sinn a' moladh an dreach as ùire den bhathar-bhog ur sealladair a thoirt a-nuas, no ur duilleagan-stoidhle a chur air ma ghabhas sin dèanamh.


text:
València
‘S e baile mòr agus port[1] cudromach air oirthir an ear na Spàinne a th’ ann València (IPA Catalanais: va'lensia, IPA Spàinntis: ba'lenθja). Chaidh e a stèidheachadh mu 137 Ro Chrìosd le Saighdearan Ròmanach. Sgrìobh Livius gur ann às an fhacal Laideann Valentia, a tha a’ ciallachadh fearalas, a bha an t-ainm.[2] Tha València suidhichte air a’ Mhuir Meadheanach, aig 10m os cionn ìre na mara,[3] ri taobh na h-aibhne Turia.[4] Tha València 307km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na Spàinne, agus 291km bho Bharcelona.[5] Tha 809,267 daoine a’ fuireach ann an València,[6] am baile as motha anns a' Cho-chomann València agus an treas baile na Spàinne.[7] Chaidh an Llotja, neo Maragaidh Shìoda, ainmeachadh na Àite Dualchas na Cruinne le UNESCO.[8] A bharrachd air sin, ‘s e prìomh-bhaile na Roinne València a th’ann València cuideachd.
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- Lucía Etxebarría: Sgrìobhadair
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Bologna, An Eadailt
- Mainz, A' Ghearmailt
- Valencia (Carabobo), A' Bheiniseala
- Sacramento, Na Stàitean Aonaichte
- Odessa, An Ùcrain
- Burgos, An Spàinn
- Veracruz, Meagsago
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Puerto de Valencia
- ↑ Oilthigh Huntsville
- ↑ Mongabay
- ↑ Valencia VIP
- ↑ Distance Calculator
- ↑ Cunntas-sluaigh na Spàinne
- ↑ Bailtean na Cruinne
- ↑ UNESCO
Ceanglaichean A-mach[deasaich | deasaich an tùs]


text:
Kl. Enair.
Murchadh mac Concupair {uel mac Flainn} h. Maoilseclainn do marbadh d'Amlaibh mac Maoláin {MS folio 212rb(325b)} i gcloictech Cenannsa .i. do righ Gaileng et a tuitim fén la Maolseclainn mac Con cupair.
Terce bid isin bliadhainsi.
Kl. Enair.
Cluain M Nois do losccadh uile cenmotha an tempol
Murchadh mac Concupair meic Maoilseclainn do marbadh d'feraiph Teabta.
p.252
Kl. Enair.
Lethlopur h. Laidgnén rí Airgiall et Concupur h. Briain rí Cineoil Eogain et Domnall mac Tigernáin rí Conmaicne omnes occisi sunt.
Coibdenach ancara Imligh Ibair quieuit.
Kl.
Maolciaráin mac Cuinn na mbocht quieuit.
Ceallach h. Ruanadha ollam Eirenn moritur.
Aodh h. Flaithbertaigh rí Iartair Connacht do marbadh la Ruaidri h. Concupoir.
Muiredach mac Mugroin fer leginn Cluana M Nois quieuit.
Sluaighedh la Tairdealbach h. m-Briain go hAth Cliath et go feroib Midhe go ttainig Maolseclainn mac Concupair 'na thech la comarba Patraic et la bacaill Iosa.


text:
p.186
Feacht n-ann do luid Aedh Oirdnidhi mac Neill Frosaidh mic Fearghuile mic Maile Duin do ordugud fer cuigid1 Connacht. Do luid dar Eas Ruaidh & do baithed a fuis meisi & a cuirnn ann. Tainic Aedh co riacht Corca Tri, co n-deisidh a tigh righ Corca Tri. Coeca righ do riguibh Eirenn maille re h-Aedh.
Longuis Aedh adhaigh domhnaidh & an rigraidh: & cia ro loing Aed, ni sib digh, uair ní bai corn lais, or do baitheadh a cuirnn & a cuaich ac Ath Enaigh uas Eas Ruaidh, oc tiachtain don t-sluadh thairis. As amlaid imorro robai Aed cona sibh digh a leastur aile o ra dealuigh re cich a mathar acht a curn namha. Ba bron tra do righ Corca Tri & dia seithid, each ic ol & righ Erenn gin ol. Togbuis Angal a lamha fri Dia, & feicis gin codladh gin tomailt co madain, gu n-eabert a bean fris ara barach, Eirg, ar si, co Dirlus Guaire mic Colmain, uair ba tealach feile & naire o aimsir Dathi anall, dus an fuigbithea corn tria firta na feile ann. Cechaing Angal righ Corca Tri tar dorus na ratha amach, & tuisleas a cois deas, co ra tuisil cloch leis isin lis .i. an cloch do bai ar belaib an t-suirn a rabudar na tri cuirn as deach robai a n-Eirinn .i. an Cam-corn & an Litan & an Easgung. Cuirn sin tucad do Cormac u Cuinn dar muir, & ro folaig Niamh mac Lugna Firtri an dara comalta do Cormac u Cuinn, iar n-dith Cormuic, co toracht Coirpri Lifeachuir dar muir & cia ro fritha na cuirn aile la Cairpri, ni fritha na cuirn-siu co h-aimsir na næmh & Aeda Oirdnidi mic Neill, or tucad cealtar tairsib o Dia, co ru-s-foillsid do righ Corca Tri tria firta na feile.
Altaigis a buidi do dia an t-i Angal & beiris leis na curna, cona tri lan do mid inntibh. Do-bert a
p.187laim Aeda Oirdnidi righ Eirenn, & atlaigi do dia & do-bert an Litan a laim righ Ulad, & do-bert an Easguing a laimh righ Connacht, & fagbuis aigi budhein an Cam-cornn. Co toracht iartain do Mailseachloinn mac Domhnuill, co tuc-sidhe do Dia & do Ciaran a coitcinne co brath.
Finid.
2


text:
Caol Loch Aillse
Tha Caol Loch Aillse suidhichte ann an sgire Loch Aillse, ann an Siorramachd Rois, air cladagh Caol Acain an seolaid eadar An Tir Mor agus An t-Eilean Sgitheanach, gu dearbh chan ann an "Caol Loch Aillse" ach ainm eile airson Caol Acain. Tha baile air gach taobh a' chaoil, agus tha am baile air an Eilean air togail an t-ainm "Caol Acain". Cha mhor nach do chruthaich Rathad-iarainn na Gaidhealtachd an t-ainm "Caol Loch Aillse" nuair a'bhuail iad an t-ainm sin air an ceann-phort (steisean) a thog iad aig a' Chaoil an luib fadachadh an rathad-iarainn tro Loch Aillse bho Port an t-Sroin chun a'Chaoil re na 1890'n. Anns an latha an diugh,tha Drochaid an Eilein na leum bho Ploc a' Chaoil, leth-eilean chreagach a laigheas dhan a Thuath bhon Phort.
Eachdraidh a' Bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Is e Port Rathad-iarainn a bha an Caol Loch Aillse bho thús, a chaidh a chruthaicheadh ré na 1890'n le Companaidh Rathad-Iarainn na Gaidhealtachd. Thog an rathad-iarainn port-stiomair, steidhichte air laimrig rathad-iarainn aig an aite, comhla le earran úr de rathad-iarainn bho Port na Sroine. Fhosgaileadh na goiresean uile an seo an 1897. Chaidh na bataichean-aiseag airson Steornabhagh a Caoil Loch Aillse bho 1897 gu 1974, nuair a thoisich na bataichean carbaid a ruith bhon laimrig ur aig Ulapul.


text:
Cille Chuithbeirt
‘S e baile beag agus port air a' chosta faisg air Caisteal Dhùghlais, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an Cille Chuithbeirt. Tha e suidhichte aig 65m os cionn ìre na mara,[1] ann an cridhe na roinne Dùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Chille Chuithbeirt ro 1975), eadar Baile Ùr nan Stiùbhartach agus Dail Bheithe, aig inbhir na h-aibhne Uisge Dhè. Tha e 40km air falbh bho Dhùn Phrìs, 112km bho Glaschu, 64km bhon An t-Sròn Reamhar agus 135km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha.[2] Tha 3,447 duine a’ fuireach anns a’ bhaile[3] agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Cille Chuithbeirt, ged an robh Gàidhlig fhathast beò ro 1700.[4] Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, turasachd agus iasgach. B' àbhaist dha a bhith na bhaile-siorrachd.
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha baile air a bhith ann an seo iomadach linn ron 12mh Linn nuair a stèidheachaidh abaid, a chaidh atharrachadh gu eaglais san 16mh Linn. Fhuair Cille Chuithbeirt a chuid chòirichean bhon Righ Seumas II ann an 1453[5] ach do thogadh toll-bùtha is crois a' mhargaidh agus gus 1625. Chaidh am baile a chuairteachadh leis na Sasannaich ann an 1547, ach cha do ghèill muinntir a' bhaile idir.[6] Thog Tòmas MacGilleFhaolain caisteal ri taobh a' chidhe ann an 1570, a chaidh a choileanadh mu dheireadh thall ann an 1585. Tha beul-aithris a' cumail a' dol gun do chuireadh gu bàs bana-bhuidseach à Baile MhicIllFhaolain an seo, tè air an robh Eilispidh NicEòghain, ann an 1698[7] agus gun do thìodhlacadh i taobh a-muigh na cille an seo. Bha luchd-ealaine mar Edward Atkinson Hornel[8] agus George Henry, a bhuineadh dhan bhuidhinn ealain na Balaich à Glaschu, nan thàmh an seo bho mu 1880 gu ruige mu 1910, rud a thugadh cliù dhan bhaile air sàilleabh an chuid obrach san sgìre. Bha ceannard na bhuidhne, James Paterson, a' fuireach faisg air làimhe anns a' Mhòine Naomh cuideachd. Stèidheachadh loidhne-rèile eadar Dùn Phrìs agus Cille Chuithbeirt ann an 1864 ach dhùineadh an seirbheis ann an 1965.[9]
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
Bidh mòran dhe fhèis a' gabhail àite tron bhliadhna san sgìre: Fèis Chiùil Wickerman san Iuchar ann an Dùn Droighnein, Fèis Chiùil Jazz san Ògmhios agus Fèis Òrain sa Chèitean.[10] A bharrachd air sin, tha iomadach ghnìomhachas ann cuideachd: taighean-seinnse agus gallaraidhean-ealaine.[11]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NX 685 505
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Falling Rain
- ↑ Distance Calculator
- ↑ SCROL
- ↑ Lorimer, W. L., "The Persistence of Gaelic in Galloway and Carrick", ann an Scottish Gaelic Studies, VI.2 (1949), duilleag 117
- ↑ Old Kirkcudbright
- ↑ The History and Antiquities of the counties of Westmoreland and Cumberland
- ↑ A' Chomhairle
- ↑ Tate
- ↑ Disused Stations
- ↑ Wickerman Festival
- ↑ Arts and Crafts Trail
An Abaid Ùr • Achadh nan Càrn • Airds of Kells • Dail Bheithe • Baile MhicIllFhaolain • Baile Ùr Ghall-Ghaidhealaibh • Beeswing • Borgh • Caisteal Dhùghlais • Cille Chuithbeirt • Cille Phàdraig Durham • Clachan Eòin • An Còrsa Feàrna • Corsock • Dùn Droighnein • Haugh of Urr • Baile Labhrainn • Palnackie • Port Aiseig a' Chrìch • Taigh an Rathaid • Tìr na h-Eaglaise


text:
Kl. Ianair .ii. f., l. iiii. Anno Domini M. l. Dominice Incarnacionis.
Mael Ruanaid m. Con Choirne ri Eile, Donnchad m. Gilla Fhaelan ri H. Failghi, occisi sunt.
Ceall Dara cona daim liag do loscadh.
Maelan fer leiginn Cenannsa, sapientisimus omnium Hibernentium, Dubthach m. Miledha comarba Cainnigh, h-Ua Scula airchinnech Innsi Cathaigh, Mael Duin H. h-Eicertaigh airchinnech Lothra, Cleirchen H. Muineóc tuir crabuid na h-Erenn, in pace quieuerunt.
Diarmaid H. Cele airchinnech Telcha Fortcirn, Mael Seachlainn m. Cinn Fhaelad mortui sunt.
Scanner eter fhiru Muighi Itha & Airghiallu i torchair Eochaid H. h-Oissein.
p.488
Dubh Da Leithi for cuairt Ceniuil Eogain co tuc tri .c. do buaibh.
{§H2}Cluain Mc. Nois d'arcain fo tri isind oen-raithi, fecht o Shil Anmchada & fa dó o Calraighib cosna Sinnchaibh.§


text:
Sgrùdadh ga iarraidh mu charbadan-eiridinn an Òbain
Chaidh sgrùdadh iarraidh air seirbheis charbad-eiridinn an Òbain, 's e air tighinn am follais gum b' fheudar dhan phoileas agus luchd-smàlaidh a dhol a dh'ionnsaigh neach a bh' ann an èiginn.
Thàinig brath èiginn an dèidh do bhoireannach, aois 46, fàs bochd ann an taigh air Rathad MhicCuaig.
Ach, cha robh fear seach fear de charabadan-eiridinn a' bhaile ri fhaotainn airson a dhol a dh'ionnsaigh a' bhoireannaich.
Bha aon charbad air an t-slighe air ais à Glaschu agus an dàrna fear a' freagairt gairm èiginn eile sa bhaile.
Thuirt Seirbheis Charbad-Eiridinn na h-Alba gu bheil iad a' cumail sùil fad an h-ùine air an iarratas airson na seirbheis aca, agus gu bheil e gu math neo-àbhaisteach nach robh gin de na carbadan-eiridinn rim faotainn.


text:
- Bean fa eineach fuair Niall
buaidh ar an eieach araen
2005] da gebhad uili ni ag Niall
tuili cliar ge thi re taebh.
- Fear fa heineach fuair Sadhb
a deidheach ar a duain dha dearb
duthaich di car ar a carnd
2010] Sadhb fa bhladh ar nach bi bearnn
- Ni cruaidh in ghnai sin da ghabh
da fuair in mnaisin fa mhodh
fa heinighibh da fuair fhear
ni cruaidh bean deidhinich Dhor.
- 2015] Fear ochor smain sisi ach se
sissi fa bhuaidh ge dha bhai
ni fhuigheadh fear oile hi
bean Li ar a goiri don ghnai.
- Ceili fa teist ata ag Saidhb
2020] teist cheili na mna ni meirbh
in dias tuc dhil na namh ndoirbh
snim soirbh a ndan ga dheilbh.
p.132
- Sadhb sa damha ag dil na namh
na damha gha ndin ag Niall
2025] mar ra niad ni coimhshnim cael
siad ar aen a coimhdhil cliar.
- Lanamhain gan mathas min
lanamhain chaitheas a cradh{MS folio 12v b}sgath gach cleiri ag triall na deadh
2030] Niall is bean Bheirri fa bhladh.
- Fearta feili a rath araen
ca rath is reighi re radh
maith da din a fear gu fial
Niall sa bhean ag dil na namh.
- 2035] Indmhas Neill chaitheas re clu
is leir ar mhaitheas na mna
da righni mar chongol cno
brondo bo in tiri an ata.
- Ce theit on daghmnai gan dil
2040] in bhanghnai ni leig ar lar
cia nach fuidhbheadh ni o Niall
da ni riar dhuini gan dan.
- Tug Niall fa bhuaidh is a bhean
gach a fuair gach cliar da crudh
2045] ni ling ri in gnaisin da ghabh
gan bladh taisich dhi dhul.
- Niall fein ocho fear gan gnai
ach gi fial bean Neill fa ni
luach ar a goiri in ghnai
2050] fuath le gach mnai oili hi.
- Sidh is na creachtaibh o cleith Chal
da mbeth a neintigh ar aen
mu maith ag Dia gach fear fial
da sia Niall ar neamh na naemh.
p.134
- 2055] Ingean Chathail on glan gres
ar gach fachain fa bladh bhos
nir chuir si na ceand do chas
ach a fas teand do ni a nos.
- Slat mhorfhais ag snim na sluagh
2060] mac Tomais ag dil na ndamh
biaidh fa bladh mar ra bhai Brian
da ghabh Niall in ghnai ar a ghradh.
- Imdha damh re taibh as toigh
ga radh ris a da chraibh chuir
2065] bhar nos gnath ag gabhail leibh
cach mar sin ag robhaidh ruibh.
- Tfhear a nag corcradh crand
no ar a tradh ag locradh long
go huccun da cromadh ceand{MS folio 13r a}
2070] ag tolladh heang lucth
[...]
lom.
- Da sgiath reigh comla na crich
a Neill gud chomdha ar chach
ge hi ga sgoltudh dod sgiath
as i in cliath ghontar do ghnath.
- 2075] Eang geal ga greanadh at ucht
do bhar trealamh a bhean Bert
blathoigi gach ball id mhicht
slicht da shnahaidi is cam ceart.
- Ar son taidhchi nudhi a Neill
2080] crod na Builli a haithli haigh
bha seach ot cathaibh da chuaidh
creach na buaibh machaidh le mnaibh.
- En balbh ar na dhenaibh dhoit
a Sadhbh re fhedhain is ait
2085] imda alt ot ahim ghlic
im blatheing bricc greanta id ghlaicc.
p.136
- Rabhud od mnai a Neill do neach
agat fhein ma dha bhai brath
dar leat is gonta hi dreach
2090] mar rathi theach corcra on chath.
- Righan Breagh ag denamh dhealbh
a fear ag feghain a cholbh
Niall ar moir a coindleadh charbh
Sadhbh as toigh a coindmeadh chorrn.
- 2095] Sadhal in bean fholtglan fhind
isa fear a corcradh chrand reand
do namh chuain chlaisti nir crom
tond bhaisti o chuaidh ma ceand.
- Sadhbh is eang greanta ar a glun
2100] no gor gearr leapdha na lar
reanda na sleagh ar gurt ghliadh
re Niall sa ucht geal re gadh.
- Nir dhligh oigi ar a mhbiadh bearn
Niall mar as oidi don arm
2105] direoch cruimi a gailearr ngorm
as buimi chorrnn saereang Sadhbh.
- Ca thinadh nach robha a run
sibhul mara is da mhian
ceim roimi is gan cheim ar cul{MS folio 13r b}
2110] is do run Neill a nhgoiri ghliadh.
-
[...]
tigh ata ga dheilbh
na fir fa mhicht na mna ag muirn
da fhuair saireing ag Saidbh
ainm agus se a caileirr chuirn.
- 2115] Bas a taisich nocho tim
da chas chraisich as a heirr
do chas chleith nolamhaich nduind
do druim eich shoghanaich sheing.
p.138
- Ni ro don mnaisin a mogh
2120] mo sa mo in gnai sin da ghabh
sadhal ar mnai mhBeirri i mhbrudh
sa gnai ag dul don bheindi bhan.
- Ni dhighnim ceilt ar neart Neill
ni imrind beirt ach bert aigh
2125] Mag amraghan o fhill foir
glanbranan oir a Cill Clair.
- Snaim ga naghmadh gun min meirbh
nachar snadhmadh a sidh Duilbh
a chur ocho snim le Saidhbh
2130] gach snaim da mbidh a mbrudh Bhuilb.
- An ghna sin da chuaid fa crodh
geall gach taisich fhuair a fear
giabhaidh in giall nachar ghabh
beraidh a bhladh Niall ar neamh.
- 2135] Bean Marr da chomcabhair cleir
dil Concubair in mall min
o dug geg Dhuibhi do dhaimh
sed i laim gach dhuini dibh.
- Tuili cliar fa blath na brudh
2140] fath as a fhuighea Niall neamh
nocho cruaidh do chaith a chrod
flath Dor fa buaid is a bean. Bean
- O Dubhda ni duini min
re Cunga da fuidbhea in fear
2145] ic a geanaib craibhi Dor
crodh dhfearaibh Bailli da bhean
Bean fa eineach fuair Niall
p.140


text:
Kl. Ianair iiii. f. l. x. Anno Domini m.c.x.iii.
Connla H. Flainn comarba Mo Laise Lethglinne quieuit.
Caer teinedh do thiachtain aidche fheil Patraic for Cruachan Aighle co ro mhill .xxx. dond oes troisci.
p.554
Diarmait H. Ceallaigh{folio & column MS1 64va} comarba h-U Suanaigh, Diarmait H. Longan maer Muman i n-aidchi feile Padraig, Mael Sechlainn H. Concobair ri Corco Mruat, Findchaise H. Loingsigh ri Dail Araide in penitentia mortui sunt.
Flannacan mc. Mael Isu adbur abbad Aird Macha iarna ongadh & iar n-aithrighe thogaide in pace obiit.
Donnchadh H. Taircheirt do marbadh la Niall H. Lochlainn la righ Ceniuil Conaill.
Domnall m. Donnchadha h. Gillai Patraic do marbadh do Gull Gabrain.
Slogadh la Domnall H. Lochlainn co Ceneol Eogain & Conaill & Airgiall .i. co Glenn Righe co ro innarbsatar Donnchadh a righe Uladh & co ro rannsat Ulltu eter H. Mathgamna & maccu Duinn Sleibhe, Dal n-Araide & h-Ui Eachach aice fein. Slogadh la Muircertach H. m-Briain co feraib Muman & co Laighnibh & Connachtaibh co Magh Cobha i foirithin Donnchadha. Slogadh dano la Domnall H. Lochlainn cusna sloghaibh remhraitibh co Magh Cobha beus i foirithin Uladh co raibhe imeisi catha etarru co ro-n-etarscar Cellach comarba Patraic fo ghne sith. Donnchadh imorro H. Eochadha do dhalladh la h-Eochaidh H. Mathgamhna & la h-Ulltu.
Slogadh la Muircertach H. m-Briain & la Leith Mogha eter loech & cleiriuch co Grenoic. Domnall imorro m. m. Lochlainn co maithibh Tuaiscirt Erenn co Cluain Cain Fer Rois co m-badar fri re mis cind comar co n-dernai Ceallach comarba Patraic & bachall Isu beus sith m-bliadhna etarru.
Scainnear crodha eter Fhiru Fernmuighi fadein i torcradar da ridomna Fernmuighi .i. H. Crichan & H. Donnacan.