text:
The Two Towers (leabhar)
'Se The Two Towers (Gàidhlig: An Dà Thùr) an darna leabhar san t-sreath Tighearna nam Fàinnean le J. R. R. Tolkien. 'S e seo an leabhar an dèidh Fellowship of the Ring agus ro Return of the King.
Susbaint
Ainm[deasaich | deasaich an tùs]
Chruthaich Tolkien an t-ainm fo spàirn an là inbhidh agus chuir an cèill nas fhadalaiche mì-bhuidheachas leis. Ann an litrichean agus aon dealbh smaoinich e iomadaidh buidhnean nan turaidean, gabhail a-staigh Minas Tirith agus an Barad-dûr, agus eadhon a' chomasachd de fàgail an cuspair dà-sheaghach. Ge-tà, shocraich e ri ùine air Orthanc agus Minas Morgul agus sgrìobh fios dham bhrìgh seo a nochdaidh aig an deireadh na codach as motha nan leabhraichean den Comann na Fàinne. Rinn e cuideachd dealbh deireannach dham bhrat nochdadh na turaidean seo, ach shocraich an foillsichear cha 'chleachadh air chor a shàbhail airgead air na cosgais-cinneasachaidh.
Gu fuasgail, b' urrainn do càraid sam bith bho buidheann de còig turaid 'n t-ainm fhreagairt: Cirith Ungol, Orthanc, Minas Tirith, Barad-dur, agus Minas Morgul.
Toglach[deasaich | deasaich an tùs]
Do bhrìgh bha An Dà Thùr breithnichte ris a' chuid mheadhanach na h-oibre nas fhaide, tha a toglach air leth bhon toglach sin na h-ur-sgeulachd gnàthaiche. Tòisichidh 's crìochaichidh e gu grad, gun dèanamh eòlach air na caractaran, mìneachaidhean de prìomh-mìrean an ghnìomhaidh no deireadh sàsachail. Tha ciad roinn leanntainn na slighean sgapte de iomadaidh charactaran cudthromach às An Comann na Fàinne, ach cha dh'innis càil de a phrìomh-charactar, air an cuiridh a dàn earbsa mhòr ann an, toirt comas dhan leughadair a phàirteachadh 'san fheitheamh agus mì-chinnte nam caractar fhèin. Tha 'n aithris na darna codach tilleadh dhan tòrachd a' ghaisgich a mhilleadh 'n t-olc a bheil a' bagradh 'n saoghal. Fad innisidh a' chiad chuid timcheall blàr mòr, tha na mòran nan spàirn sa' dharna chuid 'san leth a-staigh.
Clàr-innse[deasaich | deasaich an tùs]
Book III: The Treason of Isengard[deasaich | deasaich an tùs]
Theich Hàbadan Merry agus Pippin às na Orcan a ghlac iad agus coinnich ri famhairean craobhaile àitheanta ri Entan. Cumaidh na neach-dìona sin na coille dhaibh fhèin mar as trice, ach tha iad air ghluasad a chur an aghaidh an bagradh air thoirt seachad air na craobhan leis an draoidh Saruman.
Coinnichidh Aragorn, Gimli an Dwarf agus Legolas an Sìthiche, rannsachadh Merry agus Pippin, an caraid draoidh, Gandalf, a chreid iad a bhàsaich 's na tochailtean Mhoria. Their e dhaibh de a thuiteam a-steach dham ghlòm, a bhlàr dham bhàs leis a' Bhalrog agus ath-dhùsgadh. Marcaichidh na ceathrar dhan dh'Edoras a thoirt a chreidsinn do Rìgh Théoden a bheil a mhuinntir an cunnart. Siubhailidh iad dhan daingneach dìonadach, Doimhne na Failme, far cuiridh iad an aghaidh na h-Orcan agus Daoine air chur le Saruman, mus a' dol dhan daingneach Sharuman 'san Isengard.
An-siud, ath-aonaichidh iad le Merry 's Pippin agus lorgaidh Orthanc cuaitichte le Entan. An dèidh do toirt cothrom ri Saruman a ghabhail aithreachas, tilgidh Gandalf a-mach an t-eagair nan Draoidh. Thilg Gríma Wormtongue rudeigin à uinneag aig Gandalf agus na daoine leis. Bidh e air lorgadh 'mach a bhith aon den palantíri. Murrach a chur an aghaidh ioghnadh, seallaidh Pippin a-steach dha agus bidh coinneachadh le Sauron aige. Gabhaidh Gandalf an Pippin eagalach 's boilisgeach dham Mhinas Tirith a dheasachadh air a' chogadh dlùthachadh.
Book IV: The Journey to Mordor[deasaich | deasaich an tùs]
Lorg Frodo agus Sam Gollum gan leantainn cho bha iad a' feuchainn a ruidheachd A' Bheinn Dàin a mhilleadh 'n An Aon Fàinne. Tha Gollum a' cur dòchas air gabhail an Fàinne air ais. Tha Sam ga fhuathachadh 's mhì-earbsadh, ach tha Frodo a' cur truas air. Gheall Gollum gan leantainn ri inntreadh rùnach dhan Mhordor agus fad ùine 'nochdadh 'bhtih 'na charaid fìor. Ri ùine, ge tà, leanaidh e a-steach dham fhaiche Shìolob, bèist mhòr mar dàmhan-allaidh, a sàraichidh a lotadh puineanta air Frodo, ach cuiridh Sam ruaig oirre, ga lotach mus biadhaichidh i. Buailte le bròn, fo gheilt a bheil Frodo marbh, sònraichidh Sam a chrìochnaichidh 'n Tòrachd fhèin, gabhail an Fàinne. Ach nuair chì e Orcan gabhail an corp Fhrodo, leanaidh e iad agus ionnsaichidh nach eil Frodo marbh ach às aithne 'gus a-nis am ciomach. Feargach aca, leanaidh Sam iad do am caisteal.
Freagarrachaidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Bha roinn nan cùisean de Na Dà Turaid air dhealbhadh 'san fhilm An Tighearna nam Fàinnean 1978 le Ralph Bakshi agus An Tighearna nam Fàinnean: Na Dà Turaid 2002 le Peadar Jackson. Dh'fhàg dà film na sgeulachdan co-shìnte an leabhair sa' bhàidh de cumadh eachdraidheach. Nochdaidh 'n ciad ceann-puist bhon leabhar gu fìor aig an deireadh An Tighearna nam Fàinnean: An Comann na Fàinne le Jackson. Nochdaidh cùisean nas fhadalaiche de Na Dà Turaid 'san An Tighearna nam Fàinnean: An Tilleadh an Rìgh le Jackson.


c: text/html

text:
Fuerteventura
'S e eilean Spàinnteach agus an dàrna eilean as motha de na h-Eileanan Canàrach a tha ann am Fuerteventura. Tha e suidhichte anns a’ Chuan Siar.
Tha Fuerteventura cho farsaing ri 1,660 cilemeatair ceàrnagach. Anns a’ bhliadhna 2007 bha 94.386 de shluagh ann.
Tha Puerto del Rosario na phrìomh-bhaile, tha riaghaltas an eilein (Spàinntis: cabildo insular) suidhichte an seo.
'S e Mount Jandía a’ bheinn as àirde ann am Fuerteventura, tha i 807 meatair a dh'àirde.
Air sgàth nan tràighean gainmhich fada agus an na sìde blàithe tha an roinn turasachd gu math làidir anns an eilean. Tha port-adhair ann, le Fuerteventura Airport mar ainm.
Tha Fuerteventura na phàirt den cheàrn Las Palmas. Tha sia sgìrean aige:
- Antigua
- Betancuria
- La Oliva
- Pájara
- Puerto del Rosario
- Tuineje

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fìobha
Se roinn àrsaidh agus siorrachd traidiseanta na h-Alba a tha ann am Fìobha. Is e "Rìoghachd Fìobha" far-ainm a tha air, o chionn 's gu bheil (neo gu robh) gach ni a bhiodh aig rìoghachd neo-eisimeileach ri lorg taobh a-steachd a crìochan. Tha muir is beanntan aige còmhla le talamh àiteachas meinnearan agus gnìomhachasan ghiollachais.
Cruth na Tìre[deasaich | deasaich an tùs]
Tha oir na mara a sineadh bho Ros Saidhe air an Linne Foirthe, tro Cill Rìmhinn air an Ear gu Port na Creige agus Obar Neithich air bruaich deas na Tatha. Tha calan le cidhean-luing aig Cathair Challdainn agus an Eilean Loisgte, tha àireamh de bailtean iasgaidh, na measg Cathair Aile agus Ànsruthair air an oir deas
B'e Cùbar prìomh baile na Fìobha. Bha Malairt Arbhair an seo. Is e talla poblach a tha anns an togalach anns an latha an diugh.
Bha Cille Rìmhinn le a Chaisteal agus Oilthigh Chill Rìmhinn na phort cudthromach re na meadhan aoisean. Anns a' bhaile seo tha Sràid Earra Ghaidheil a' comharrachadh chun latha an diugh far an robh an ceàrnag Gàidhealach de'n bhaile anns an linn sin.
Tha tur-cruinne, de linn na h-Eaglais Ceilteach agus 24m a dh'àirde anns an cladh aig Obar Neithich.
Is e Beinn Loman am beann as àirde ann am Fìobha. Is beinn bhòidheach a tha innte ged nach eil a mullach fiù 's 600m os cionn barr na mara.
'S e tairbeart a tha ann, agus o chionn goirid, roimh na drochaidean thairis an Tatha agus Linne Foirthe, bha i nas iomallaiche.
Gnìomhachasan[deasaich | deasaich an tùs]
Tha àiteachas na roinn gnìomhachais cudthromach do eaconomaidh na Fìobha. Tha talamh beartach an meadhan na Fìobha, agus tha muileann coirce a chruthaicheas bleideagan-bhrochan (Scott's Porridge Oats) aig Cùbar. Tha an taigh-staile a thogas an t-uisge bheatha shile-singilte, "Stewarts Cream of the Barley" aig agus tha taigh-staile a thogas malt-singilte aig Achadh an Fhuarain. Bha muilnean pàipear aig Marg Innis agus Drochaid-Gèaird.
Tha gnìomhachasan giollachais air trèigsinn Fìobha gu ìre mhòr rè an trithead bliadhna a chaidh, ach bha obraichean salainn air an oir deas bho'n 18mh linn, nuair a chaidh a' chiad leasachadh air an Raon Guail Fìobhach. Bho meadhan an 19mh linn, nuair a fhosgail James Williamson a Lancaster, Muileann Linoleum ann an Cathair Challdainn gu na 1970an bha am baile am prìomh ionad-giollachais de chuibhrigidhean ùrlair anns an t-saoghail. Cha do mhair na muilnean lino tro an gluais bho stuth-beathachaidh nàdarra (b' e jute, ola-fhrois-lìn agus min-airc na bun-stuthan do linoleum) ri plastaigean stèidhichte air ola-mèinneireachd.
Mèinnearan[deasaich | deasaich an tùs]
Chaidh ath-leasachadh air an raon-ghuail Fìobhach as deidh an dara cogadh, stèidhicheadh mèinn-domhainn mhòr ùr aig Seafield, ri taobh Cathair Challdainn anns na 1960an. Chaidh a dhùnadh as deidh stalc nàiseanta na mèinnearan a mhair bliadhna re 1983-84. Tha mèinnearachd fhathast a' dol an iar-deas na roinn, ach cladhair an gual a mach a slochdan fosgailte, seachd mèinnean-domhainn.
Bailtean[deasaich | deasaich an tùs]
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- Jocky Wilson (1950 - 2012). Cluichdeadair gathain.[1]


text:
Eaglais ùr an Rubha
- 17 An Giblean 2012
Theid eaglais ùr na h-Eaglaise Saoire Leantainniche ann an sgìre an Rubha ann an Leòdhas fhosgladh gu h-oifigeal oidhche Mhàirt.
Chosg eaglais ùr a' Chnuic còrr is £200,000 agus thòisich iomairt gus airgead a thogail air a son ann an 2001 - mu bhliadhna as deidh an sgaraidh anns an Eaglais Shaoir.
Thuirt Calum MacLeòid a tha na eildear anns an eaglais gu bheil iad gu math toilichte an ìre seo a ruighinn.
"Tha sinn air a bhith a' feitheamh bhliadhnaichean airson a bhith anns an àite againn fhìn" thuirt e.
Goireasach
Tha an coithional mar-thà air seirbheisean a chumail anns an togalach ùr aca, agus tha Mgr MacLeòid ag ràdh gu bheil e gu math goireasach.
"Anns a' chiad àite 's e togalach ùr a th' ann - tha e furasta a theasachadh agus a chumail blàth. Tha sin a' dol a ghearradh sìos air na chleachdas sinn de dhealan, agus tha fuaim mhath ann" thuirt e.
'S ann à seann eaglais ann an Glaschu, a dhùnadh bho chionn iomadach bliadhna, a thàinig suidheachain na h-eaglaise.


text:
Roinn a' Chuain Shèimh
Canar gur e aon de na mhòr-roinnean an t-Saoghail a tha ann an Roinn a' Chuain Shèimh (Beurla: Oceania neo Australasia). Cleachdar an t-ainm seo gu h-àraidh ann an Cruinn-eòlas, anns an Dualchas agus anns na doighean poileataigeach [1][2][3]. Ann am mòran chànain cleachdar an t-ainm cuideachd airson mòr-roinn eaconomach.
Tha Roinn a' Chuain Shèimh na laighe eadar Àisia agus Astràilia. Tha e a’ gabhail a-steach dùthchannan agus eileanan anns a’ Chuan Shèimh.
'S e am mòr-roinn as lugha air feadh an t-Saoghail a th' innte a thaobh farsaingeachd. Tha i anns an dàrna àite a thaobh àireamh-shluaigh. Tha i a’ gabhail a-steach barrachd air 7.500 eileann le 1,3 millean cilemeatair ceàrnach anns an fharsaingeachd uile gu lèir. Ach tha dìreach mu 2.100 eilean ann far am bi daoine a’ fuireach, mu 14,9 millean duine gu lèir.
A-rèir dualchas tha trì roinnean ann an Roinn a' Chuain Sèimh: [4]:
- Na h-Eileanan Dubha neo Melanesia 'sa Bheurla
- Na h-Ioma-Eileanan neo Polynesia 'sa Bheurla
- Na Meanbh Eileanan (Roinn) neo Micronesia 'sa Bheurla
Liosta na dùthchannan agus territories[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir an t-shònrachaidh a chleachdar, canar gu bheil Astràilia agus Sealainn Nuadh mar phàirt de Roinn a' Chuain Shèimh cuideachd.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ World Atlas of Canada
- ↑ List of IOC members (122) by continent. International Olympic Committee: 112th session, Moscow 2001
- ↑ Encarta Mexico "Oceanía"
- ↑ "Oceania". 2005. The Columbia Encyclopedia, 6th ed. Columbia University Press.
- ↑ Regions and constituents as per UN categorisations/map
- ↑ Tha an UN a' cleachadh: "Australia and New Zealand"
- ↑ Mar is trice canar gu bheil Sealainn Nuadh na pàirt de Na h-Ioma-Eileanan an àite ann an Astralàisia.
- ↑ Mar is trice canar gur e dùthaich ann an Àisia an Earra Dheas a th' innte, uireanan chaidh a gabhail a-steach ann an Astralàisia neo Na h-Eileanan Dubha.
- ↑ Uireanan canar gur e dùthaich ann an Australàisia neo Na h-Eileanan Dubha a tha innte.
- ↑ Gun Hawaii agus gun Easter Island


text:
1973
MCMLXXIII
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- 10mh an Iuchar: Fhuair na h-Eileanan Bhathama neo-eisimeileachd
- Bhuannaich Ernst Otto Fischer agus Geoffrey Wilkinson an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
- Bhuannaich Patrick White an Duais Nobel ann an Litreachas.
- Bhuannaich Wassily Leontief an Duais Nobel ann an Eaconomachd.
- Ghabh Muammar al-Gaddafi (Libia) seilbh air an Raon Aozou, anns An t-Siad.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
- 4 am Màrt - Pàdraig Harvie, neach-poileataigs Albannach
- 30 an t-Samhain - Angélica Ksyvickis Huck, ann an Santo André. Actair à Braisil.
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 31 am Faoilleach - Ragnar Frisch, ann an Oslo. Eaconamaiche à Nirribhidh.
- 12 an Lùnasdal - Karl Ziegler, ann am Mülheim an der Ruhr. Ceimigear.
- 2 an t-Sultain - J.R.R. Tolkien, ann am Bournemouth. Sgrìobhadair à Sasainn.
- 23 an t-Sultain - Pablo Neruda, ann an Santiago. Bàrd às an t-Sile.
- 11 an t-Sultain - Salvador Allende, fear-poileataigs às an t-Sile.
- 27 an t-Samhain - Pearl S. Buck, sgrìobhadair Aimearaganach, ann an Danby (Vermont), Na Stàitean Aonaichte.


text:
A mbatar ann la n-aile {Brussels 5100-5104 page 14} forin muir, tainic diabul chuca i ndeilbh sentu aduathmaire inglaine ifernaidhe, co-ndesidh for seol in churaigh i fiadhnaisi Brenainn a aénur. Ni-fhacaid dí nech dib siumh é acht Brenainn a aenar. Iarfaighis Brenainn do dhiabhal, cid ma-tánic a hifern riana aimsir coir .i. ria n-aimsir na heiseirghe moire. Is aire immorro tanac or diabhal, d'iarraidh mo phianta i clúsalaibh doimhnibh in mara duibh dorcha sa. Iarfaighis Brenainn dosomh: Cidh ón, caít itir a-fuil in loc ifernaidhe sin?Truagh sin ar diabal, ní-cumhaing nech a faicsin et se beo iarsin. Is annsin foillsighis diabal dorus ifirn do Brenainn. Et feghais Brenainn iarsin in carcair ngairbh nguirm sin lan do bréntaidh, lán do lasair, lan do mhosair, lán do longpurtaib na ndemhnu neimhnech, lan do ghol & do eígim & do ercoid, & gaire truagha & nuallguba mora, golfadach & basgaire na tuath peactach & bethu dubach bronach hi cridhe pheine, i carcraibh teinntigibh, i sruamhaibh na sretha sírteinedh, i cailiuch bithbroin & baís cen chrích cen forcenn, i lathachaibh dorchaibh, i cathairib tromlasar, i n-imat broin & bais & ríagh & cuimreach & tromtreas ndichumhaing co mbloedhgail adhuathmair na ndemhna neimhneach i n-aidhci bithdorcha bithuair bithbréin bithsalaigh bithchiamhair bithghairbh bithfoda bithmuichnig
p.413mharbthaig malartaigh muchna mhongteinntigh iccair imnair adheítig iffirn, hi slesaibh sliabh sírtheinedh cen anadh cen airisemh, acht sluaig demhna ic tarraing na pecthach i carcraib troma tenna tee tenntighi, dorcha doimhne diamhra dímaine daéra dubha deinmecha, salcha seda senta sirbrena sirdebtach sirtrodach sirscith sirmarb sirbeo. Gol ger garcc goethach golfartach gréchda geranach gothach goirt gergairmnech gubhudach.
Claidhbe gera. Gai ruadha. Demna dubha. Teinnti brena. Srotha neime. Cait ac sgribadh. Coin ag leadradh. Gaduir ag tabann. Demhuin ag blaeghaidh. Essa brena. Lathacha mora. Cuithe dorcha. Glenda doimhne. Sleibhti arda. Creaca cruaidhe. Sluaigh demhna. Longport salach. Pian cen anadh. Saithe sanntach. Tochur meinic. Troid cen fuireach. Demhna acc pianadh. Imad riagha. Betha bronach.
- Cruma croma cruaidhi calma cendmora.
Piasta buidhe bana belmora.
Leomain lonna lanluatha leidmeacha.
Sebaic roda ruadha roarda.
- Drecain dercca duba dronnmora deinmecha.
Ticcri trena tuathbertaigh.
Scoirpi gorma gimacha.
Griba garba goibgera.
- Cuile goirte guilbnecha.
Creabair croma cruadbghobacha.
Farcha troma iarnaighe.
Susta senta sengarba.
- Airm i-filet srotha secdha,
serba senta sirbréna,
lobhta legtha loisctecha,
loma luatha lantei lethna,
cumga cruaidhe cairrgeacha
p.414foda fuara fodomna,
beca mora feichtecha
Sirthe sínte súaiti sothoirsecha
Moighi loma loiscthecha
Tulcha corra gímacha.
Glenda croma crumhacha.
Mointi garbha deilccnecha
Coillti dubha teinntighi
Slighti salcha biastaighi.
Mara techta tulbréna.
Cloithi aidble iarnaidhe.
Usce duba doimhillsi
Aiddi imda examhla.
Samhud salach sírlobtha.
Gaetha goirti geimhreta
Snechta {Brussels 5100-5104 page 15} secda sirsilte
Lanna derga teinntidhe
Gnuse daéra dubhacha.
Demhna luatha leidmecha
Piana aidble eccsamhla. 8


text:
2003
MMIII
Tachartasan[deasaich | deasaich an tùs]
- An t-Sultain: Thòisich an wikipedia seo.
- Bhuannaich J.M. Coetzee an Duais Nobel ann an Litreachas.
- Bhuannaich Augusto Roa Bastos am Bonn-Cuimhne José Martí ann an Cuba.
Breithean[deasaich | deasaich an tùs]
Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
- 28 an Cèitean - Ilya Prigogine, anna A' Bhruiseal. Ceimigear.
- 30 an t-Iuchar -Carlos Lemos Simmonds, ann am Bogotá. Fear-poileataigs à Coloimbia.
- 25 an t-Sultain - Franco Modigliani, eaconamaiche Eadailteach-Aimerigeanach
- 25 an t-Sultain - Chaochail Eideard Said ann an Eabhraig Nuadh
- 12 an Damhair - Johnny Cash, seinneadair Aimeireaganach
- 19 an Damhair - Roy Wentworth, PhD air dualchainntean


text:
Stràc gheur
'S e an comharradh gràmair ( ´ ) a tha anns an stràc gheur. Tha an comharradh a chleachdadh os cionn litrichean ann am feadhainn aibidilean Laideannach, far a bheil i ag atharrachadh am fuaimneachadh.
Fad[deasaich | deasaich an tùs]
Anns a' Ghàidhlig, bhathar a' cleachdach i os cionn e agus o (é, ó), nuair a tha na fuaimreagan fada. Thathar a sgrìobadh an stràc throm os an cionn an-diugh sa Ghàidhlig, ach thathar a sgrìobhadh an t-sràc gheur ann an aibidilean eile, mar eisimpleir ann an Gaeilge agus Seacais.
Cleachdaidhean eile[deasaich | deasaich an tùs]
Tha aibidilean eile ga cleachdadh airson cudthrom (me Cuimris agus Ruiseis), àirde (me Frangais), no os cionn connragan (me Pòlais).


text:
Am Monadh Neagrach
Is e dùthaich ann an ear-dheas na h-Eòrpa a tha ann Am Monadh Neagrach[1] neo Montenegro[2] (Sèirbis: Crna Gora, IPA: /'t͡sr̩na: 'ɡɔra).
Tha crìochan aige san iar-thuath le Bosna agus Hearsagobhana, san iar le Croàisia, sa deas le Albàinia agus san ear-dheas leis an t-Sèirb. Tha am Monadh Neagrach suidhichte aig a' Mhuir Mheadhanach.
Bha am Monadh Neagrach neo-eisimeileach gu 1918. An dèidh sin bha i pàirt den Iùgoslabh. Nuair a bhris an Iùgoslabh às a chèile anns na 1990an, bha aonadh ann eadar an t-Sèirb agus am Monadh Neagrach. Ach ann an 2006 chaidh am Monadh Neagrach a stèidheachadh mar stàit leatha fhèin.
Tha Podgorica na prìomh-bhaile.
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Riaghaltas na Monadh Neagrach (Sèirbis agus Beurla)
- Teaghlach Rìoghail a' Mhonaidh Neagraich
- Open Directory Project - Montenegro
- Dealbhan às a' Mhonadh Neagrach
- Fiosrachadh mun Monadh Neagrach
- Eachdraidh na Monadh Neagrach


text:
Kl. Ianair .iii. f. l. ii. Anno Domini m.xc.ui.
Flann H. Anbeidh ri Deisceirt Airghiall, Mael Patraic m. Ermedaigh episcopus Ard Macha, Coluim H. Anradhan airchinnech Ruis Ailithir, Flann H. Muirecán airchinnech Aentruim in Christo dormierunt.
Mathgamain H. Segdhai ri Corco Duibhne, Conchobur H. Anniaraidh{folio & column H63rb} ri Ciannacht & H. Cein ri H. M. Cairthinn do comthuitim i cliathaibh.
Uamon mór for feraibh Erenn ria feil Eoin na bliadna-sa co ro thesairc Dia tria troisctibh comarba Patraic & cleirech n-Erenn archena.
Mac Dubghaill H. Mael Chothaigh do marbadh dó Ú Inneirghi.
Muircertach H. Dubhdai ri H. n-Amhalgadha do marbadh a suis.
Mottadhan H. Mottadhan rí Sil Anmchadha mortus est.
Cu Uladh H. Ceilecan .i. ridamna Airgiall do marbadh la Coicedh n-Erenn .i. la h-Ultu.
Gilla Ossen m. m. Corten ri Dealbna occisus est.
H. Cathail airchinnech Tuama Greine in Christo quiéuit.
Eogan H. Cernaigh airchinnech Daire in nondecim Kl. Enair quiéuit.
p.532


text:
Pàpa Iain XXIII
B' e Pàpa Eadailteach a bha anns an Pàpa Iain XXIII (Laideann Ioannes PP. XXIII,[1] Sotto il Monte,[2] 25 an t-Samhain 1881 - 3 an t-Ògmhios Cathair na Bhatacain, 1963). B' e Angelo Giuseppe Roncalli an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh san 28 an Dàmhair 1958 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Pius XII. Chaochail e 3 an t-Ògmhios 1963 ann an Cathair na Bhatacain. Bha e os cionn na h-Eaglaise Chaitligeach. 'S e an 261 fear a bh'ann.[3]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
Iain XXIII • Pòl VI • Iain Pòl I • Iain Pòl II • Beinidict XVI • Frangan


text:
Sauk Centre, Minnesota
‘S e baile beag faisg air West Union ann an iar-mheadhan nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an Sauk Centre.[1] Tha e suidhichte aig 381m os cionn ìre na mara ri taobh Loch Sauk, 1,653km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha agus 167km bho Shaint Paul, prìomh-bhaile na stàite.[2] Tha am baile ann an cridhe Mhinnesota. Tha 3,971 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Rugadh 2% thall thairis agus ‘s e daoine le freumhan ann an Aimearaga Laideannach a tha 3.8%.[3]
Daoine Ainmeil[deasaich | deasaich an tùs]
- Sinclair Lewis (1885 – 1951): Sgrìobhadair a bhuannaich an Duais Nobel ann an 1930.


text:
Lèineag is sgiort
Tha sgiort ball-aodaich bhean, air chruthachadh mar pìoban no bidean a bheil dèanta a chrochadh às a' bhalg-meadhain a phealladh na casan. Eu-coltach drathas, chan eil sgiorta air leth. Tha lèineag (cuideachd casag mhòr, gùn) ball-aodaich socraichte de sgiorta le aodach-cuim ceangailte no le aodach-cuim feagairt, a' toirt a' bhrìgh de ball-aodaich aon-mìr.
Ais as soirbhe, 's thèid do sgiorta brat made dèanta de aon mìr aodaich (sarong, pareo), ach th' a' mhòr-chuid nan sgiort ceartaichte dham chorp aig a' bhalg-meadhain agus nas iomlaine fodha, leis an iomlanachd air chur an aithne tro of gathan, fighean, clàran, agus dòighean eile an fhuaigheil. Tha sgiortan agus lèineagan nuadh dèanta gu h-àabhaisteach às aodachan aotrom ri leth-trom, mar dainim, snàth-clòimhe, no poplain. Tha lèinean air chur fo sgiortan agus lèineagan dèanta às aodachan finealta leantainn a thoirt comas dhan aodach a chrochadh nas fheàrr.
'S urrainn dhan lìn-fàitheim nan sgiort agus lèineagan a bhirh cho h-àrd ris an sliasaid uarach no cho iosal ris an làr, earbsadh às na saobh-smuainean nam modh agus a' bheusachd no a' chiall air leth an neach anns an aodach.
Chuir roinn nam mnàthan na buidhne-àirde Nan Linntean Meadhanach umpa fhèin lèineagan gun robh as motha na 3 meatair 'san tarsannan aig a' bhonn. Aig a' chrìoch eile, bha na sgiortan beaga an deicheid den 1960 'na ballan-aodaich ghanna a faodaidh an fon-aodach chòmhdachadh cha mhòr nuair suidheachadh.
Seallaibh cuideachd[deasaich | deasaich an tùs]
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
Stylopedia -- faclair nam mion-chunntas na modha
ciallan RùrachAodach nam facal na obair-aodaich agus an t-aodaich


text:
'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann an Turcmanastàn[1] neo Tuircmeanastan[2][3] Tha i suidhichte ann am Meadhan Àisia. Tha cuid as motha na dùthcha na fàsach ris an canar Fàsach Karakum.
Tha crìochan aice san ear-dheas le Afganastan, san ear-thuath le Usbagastàn, san iar-dheas le Ioràn sa iar-thuath le Casachstàn. Tha am Muir Caspach [4] san iar dhith.
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ Map-balla an t-Saoghail, Stòrlann Nàiseanta (2003), ISBN 0007692714
- ↑ Feuch Facal, Gairm (1995), ISBN 1871901391
Tha dealbhan ann an Wikimedia Commons
cuideachd a tha ceangailte ris an aiste seo:


text:
Coinneach I na h-Alba
'S e rìgh Albannach a bha ann an Coinneach I na h-Alba (no Coinneach Cruaidh MacAilpein no An Ferbasach).
Sinnsireachd[deasaich | deasaich an tùs]
Phòs seanair Choinnich, Eoch (air a neo Achaius ann an Laideann), bana-phrionnsa Chruithneach den ainm Unguia – nighean Rìgh nan Cruithneach Unguis. Mar seo bha ceangal aig Alpean agus a mhac, Coinneach, ri teaghlach rìoghail nan Cruithneach.
Ged a bha càirdeas eadar Rìgh nan Sgaothaich (air a neo Gàidheal neo Scoti san Laideann) agus Rìghrean nan Cruithneach, cha robh a mhòr-shluagh Cruithneach no na h-uaislean aca deònach an leigeal a-steach mar tighearna. Nuair a chaidh na Lochlannaich is na Cruithnich a chogadh an aghaidh a-chèile, chaisg Coinneach a làmh an àite a dhol a chuideachadh nan Cruithneach – seo ged a bha fios aige gum biodh dùil aig na Lochlannaich cumhachd fhaighinn air dùthaich nan Gàidheal (ris an canar Dail Riata) an dèidh dhaibh sgrios a dhèanamh air arm agus uaislean nan Cruithneach.
Thuit Rìgh nan Cruithneach – Uen – agus a bhràthair Bran a chogadh na Lochlannach agus còmhla riutha bha mòr-bhàs ann am measg nan uaislean is tighearnan Cruithneach eile.
Sheas Coinneach a-steach do dhùthaich nam Cruithneach cho luatha sa b' urrainn dha oir bha dùil aige a ghlèidheadh mar pàirt den rìoghachd aige fhèin.
Bha neach eile ann, de’n ainm Ured, a ghlac an t-slat rìoghail. Chan eil fhios an robh Ured agus Coinneach fàisg air a-chèile mar a bha an rìgh aosd Cruithneach agus mac Alpein ach ma bha (agus chan eil cinnt sam bith gun robh càirdeas eadar an dithis) cha robh iad ro mheasail air a chèile.
Mar a thachair, thagh na h-uaislean Cruithneach a bha air fhàgail MacAilpein agus chaidh an cumhachd rìoghail a spìonadh a làmh Ured agus a thoirt do Choinneach sa bhliadhna 843.
Agus 's ann mar seo a thàinig an dà rìoghachd – Dal Riada agus Pictavia mar a chanar ann an Laideann – ri chèile agus thòisich eachdraidh ar dùthcha fhèin, Alba.


text:
Is e na tha san Aithisg Oifigeil an aithisg sgrìobhte làn is choileanta de dh’imeachdan Pàrlamaid na h-Alba agus nan comataidhean aice.
Nam measg seo tha:
Is ann facal air an fhacal gu ìre mhòir a tha an Aithisg Oifigeil. Gu goirid an dèidh don Phàrlamaid a’ chiad choinneamh aice a chumail ann an 1999, chuir an t-Oifigear-riaghlaidh an cèill gu bheil ‘facal air an fhacal gu ìre mhòir’ a’ ciallachadh gum bu chòir cainnt air a dùblachadh agus anbharra a leigeil às agus mearachdan follaiseach a cheartachadh agus blas na cainnt a chumail aig an aon àm. Mar a bhiodh dùil, feumar beagan de bhreitheanas a thaobh deasachaidh a chumail; mar eisimpleir, is dòcha gun cuir blas no dòigh-labhairt an neach-labhairt no gluasad corporra ris no às do na thuirt e no i, agus feumar seo a chur an cèill san riochd sgrìobhte ann an dòigh air choreigin.
Tha Aithisgean Oifigeil gam foillseachadh air làrach-lìn Pàrlamaid na h-Alba agus ann am pàipear ro 8m air an latha an dèidh coinneamhan na Pàrlamaid agus air cinn-latha aontaichte airson coinneamhan comataidh. Airson barrachd fiosrachaidh, gheibhear cothrom air an aithisg oifigeil aig official.report@scottish.parliament.uk.
Faodar goireas luirg a chleachdadh gus iomraidhean sònraichte a lorg.
Briog air English gu h-àrd gus Aithisgean Oifigeal de choinneamhan na Pàrlamaid a leughadh.


text:
Medellín
Medellín (Spàinntis: IPA:[með'eˈʝin] neo [með'eˈʎin]), gu h-oifigeil Municipio de Medellín (Spàinntis) neo Baile Medellín. 'S e an dàrna baile as motha ann an Coloimbia a th' ann. Tha e suidhichte ann an Antioquia anns A' Ghleann Aburrá, fear dhe na gleanntan as fhaide air thuath na h-Andes ann an Aimearaga a Deas,[1] 414km air falbh bho Bhogotá.[2] Tha sluagh dhe 2.4 muillean aige.[3][4] 'S e an dàrna tuineachadh as motha ann an Coloimbia a rèir an t-sluaigh a th' ann, le a barrachd air 3.2 millean duine, san àite 95 eadar na bailtean as motha na cruinne, ma thoirear a-staigh an sgìre mu a thimcheall, Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín (Area Metropolitana de Medellín).
Chaidh Medellín a stèidheachadh ann an 1616 leis an Spàinnteach Francisco Herrera Y Campuzano mar El Poblado de San Lorenzo (Tuinneachadh Naoimh Lawrence) anns an sgìre ris an canar El Poblado gus an-diugh. Ann an 1675 stèidhich A' Bhanrìgh Companach Mariana na h-Ostaire am Villa de Nuestra Señora de la Candelaria ("Baile Naoimh Mhàiri à Chandelaria").
Ann an 1826 chaidh am baile ainmeachadh mar phrìomh-bhaile na Roinne Antioquia le ùghdarrasan co-àiteachail na Spàinne. Ann an 1803 chaidh an Oilthigh Antioquia a stèidheachdh agus 's e aon dhe na h-oilthighean as buaidheach ann an Coloimbia a th' ann. An dèidh do Choloimbia an neo-eisimeileachd bhon Spàinnt a bhuanachadh, bha Medellín na phrìomh-bhaile na Stàit Feadaral Antioquia gus 1888, le èigheachd Bun-Reachd na Coloimbia ann an 1886. 'S e làrach malairteach fiùghantach bh' ann am Medellìn rè na 19mh linne, tro as-mhalairt an òir aig an toiseach, agus an uair sin tro chinneasachadh agus as-mhalairt a' chofaidh. An dèidh Cogadh na Mìle Làithean (1899 — 1902), 's e Medellín a' chiad bhaile ann an Coloimbia a ghabh pàirt anns an Tionndadh Gnìomhachais le stèidheachadh companaidhean a' chlòtha, agus pròiseactan còmhdhail mar an trèana, a mhisnich as-mhalairt, agus stèidheachadh iomadh oithighean agus sgoiltean dreuchdail, is iad a chruthaich Clas Buirdeasach Beag.
Anns a' ceathramh mu dheireadh na 20mh linne, bha prìomh àros Pablo Escobar maslach ann am Medellín, ceannard buidheann mhòr eucoirich, a bha an seachdamh duine a bu bheairte san t-saoghal tro mhalairt dhrogaichean, a-rèir aithisg bho Iris Forbes ann an 1989.[5] 'S e "Cairteil a' Mhedellín" an t-ainm a chuir na meadhannan anns na Stàitean Aonaichte oirre, a chionn 's gun do stèidhich esan agus a chuid chompanaich an gnothach ann am Medellín.[6] Stiùireadh Escobar cogadh ceannaircich an aghaidh Riaghaltais Choloimbia rè na 80an agus na 90an, ann an cuid gus nach fheuch na h-ùgharrasan ri a thoirt air falbh gu na Stàitean Aonaichte e. Chaidh e a mharbhadh le feachdan Phoilis Choloimbia 2 an Dùbhlachd, 1993.
Fhuair am baile a chuid fhiùghantais gnìomhachasail air ais aig toiseach na 21mh linne, le togail siostaim treànaichean ris an canar Metro de Medellín, agus le polasaidhean leasachaidh na bu shaoire, adhartasan anns an tèarainnteachd agus anns an fhoghlam, agus tro bhrosnachadh a' bhaile aig ìre eadar-nàiseanta mar cheann-uidhe turasachd.
Bheir Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín gu buil 67% an Làn Thoradh Dùthchail aig Antioquia agus 11% eaconomaidh Choloimbia.[7] 'S e roinn chudromach a th' ann am Medellín a thaobh oilthighean, sgoiltean treànaidh, malairte, gnìomhachais, saidheans, seirbheisean na slàinte, àiteachas-flùraichean, fèisean, taighean-seinnse agus clubaichean.
Susbaint
- 1 Facal-Fhreumhachd an ainm Medellín
- 2 Eachdraidh
- 2.1 Tùsanaich Aimearaganach
- 2.2 Taisgealadh Spàinntich a' ghlinne
- 2.3 Am baile a' fàs
- 2.4 Rè linntean fo bhuaidh nan Spàinnteach
- 2.5 Tionndadh Gnìomhachais
- 2.6 Ealainn agus litreachas rè a' chiad phàirt na 20mh linn
- 2.7 Plana Mòr Medellín
- 2.8 Beò Cultarail fad na deicheadan a dh'fhalbh
- 2.9 Rannsachadh
- 2.10 An latha an-diugh
- 3 Cruinne-Eòlas agus Clìomaid
- 4 Sgìrean Riaghlach
- 5 An lagh agus an riaghaltas
- 6 Eaconamaidh
- 7 Leasachadh Cathaireil
- 8 Foghlam
- 9 Còmhdhail
- 10 Sluagh a' Bhaile
- 11 Cultar
- 12 Fèisean
- 13 Bailtean Co-cheangailte
- 14 Gallaraidh
- 15 Iomraidhean
- 16 Ceanglaichean a-mach
Facal-Fhreumhachd an ainm Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
Bha còig ainm air a' bhaile Spàinnteach tùsail ron fhear air a bheil e an-diugh: Aburrá de los Yamesíes, San Lorenzo de Aburrá, San Lorenzo de Aná, Valle de San Bartolomé, agus Villa de la Candelaria de Medellín.
Fhuair am baile an t-ainm aige bhon a' bhaile Medellín, faisg air Badajoz ann an Extremadura anns An Spàinnt. Chaidh am Medellín Spàinnteach a stèidheachadh ann an 75 RO le Quintus Caecilius Metellus Pius.[8]. 'S ann an Roinn Badajoz a bha cuid dhe na Ceannsaichean, neo Conquistadores ann an Spàinntis, Gaspar de Rodas, prìomh Riaghladair na h-Antioquia, nam measg.
Dh'iarr An t-Iarla Pedro Portocarrero y Luna, Cathraiche Comhairle Innseachan an Iar (Consejo de Indias), do Chrùn na Spàinne gun cuireadh ainm a' bhaile aige fhèin, Medellín ann an Extremadura, air a' bhaile ùr ann an Aimearaga. Chaidh an t-iarrtas aige a ghabhail ris 22mh an t-Samhain, 1674, nuair a ghlaodh An Tàinistear Mariana na h-Ostaire gur e Villa de Nuestra Señora de Medellín an t-ainm a bha air a' bhaile. Rinn An Riaghladair, Miguel Aguinaga y Mendiogoitia, an èigheachd oifigeil 2 an t-Samhainn, 1675. Bhuilich Mariana gearradha-arm air a' bhaile 24mh An t-Iùchar 1676.[8]
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Tùsanaich Aimearaganach[deasaich | deasaich an tùs]
Seallaidh an fhianais-àrsaidheachd, a fhuaireadh le sealgairean agus luchd-cruinneachaidh, gun robh daoine a' fuireach anns A'Ghleann Aburrá o chionn 10,500 bliadhna. Lorg Ceannsaichean Spàinnteach a' ghlinne iomadh bhuidhne, mar na tuatha Aburrá, Yamesí, Pequé, Ebejico, Norisco, agus Maní is iad air a bhith nan tàmh anns a' ghlinne bho mu dheidhinn a' chòigeamh linne. Thug na h-Aburrá an t-ainm orra air a' ghleann. 'S e tuathanaich a bh' annta is chinneadh iad cruithneachd Innseanach, pònair agus cotan, dh'fhigheadh agus mhaiseachadh iad clò, reiceadh iad salann, agus b' e òr-cheàrdaichean a bh' annta. Chaill iad an cuid fearrainn fo Riaghailt nan Spànnteach, agus bha iad fo smachd siostam riaghaltais fhiùdalaich. Chaidh iomadh dhuibh a thoirt dha na mèinnean. Chaidh iad uile a mhilleadh anns a' ghleann sin co-dhiù, le tinneasan às an Roinn Eòrpa, a bharrachd air an obair chruaidh agus an droch làimhseachaidh a fhuair iad. Tha daoine le buntaineas do thuatha a' Ghlinne Aburrá ann fhathast is iad a' fuireach ann an sgìrean eile ann an Stàit na h-Antioquia, mar eisimpleir ann an Urabá agus anns an sgìre ann an àirde a deas agus iar.
Taisgealadh Spàinntich a' ghlinne[deasaich | deasaich an tùs]
Anns an Lùnasdal 1541, bha Marsgall Jorge Robledo anns an àite ris an canar Heliconia an latha an-diugh agus chunnaic e rud fad às is esan a' creidsinn e gur e gleann a bh' ann. Chuir e Jerónimo Luis Tejelo am fearrann a rannsachadh, agus ràinig Tejelo an fhaiche far a bheil Medellín an latha an-diugh tron oidhche 23 an Lùnasadal. Thug na Spàinntich Gleann Naoimh Bartholome air, ach chaidh sin atharrachadh ann an ùine ghearr gu Aburrá, an t-ainm tùsail aige, a tha a' ciallachadh "Dealbhadairean," air sgàth gu rinneadh na Tùsanaich dealbhan air a' chlò.[9] Cha robh an gleann cho tarraingeach dha na ceannsaichean aig an àm sin, leis cho gann 's a bha e a thaobh bheairteis agus leis cho nàimhdeil a bha daoine an àite.
Ann an 1574 dh'iarr Gaspar de Rodas bho Chabildo de Antioquia (Comhairle na h-Antioquia), ceithear mìle ceàrnagach de fhearrann fhaighinn airson treudan agus tuathanas a stèidheachadh anns a' ghleann. Thug a' Chomhairle trì mìle ceàrnagach dhe fhearrann dhasan.[9]
Thàinig An Reachdadair Co-Àiteachail Francisco de Herrera y Campuzano le 80 Tùsanaich Aimearaganach ann an 1616, ga ainmeachadh "Poblado de San Lorenzo," far a bheil "Ceàrnag El Poblado" an latha an-diugh. Ann an 1646 dh'òrdaich lagha co-àiteachail gun sgarradh na Tùsanaich Aimearaganach bho na mestizos agus na mulattos, is le sin thòisich riaghladh co-àiteachail air baile ùr a thogail ann an Aná, far a bheil A' Cheàrnag Bherrio an latha an-diugh, agus far an deach eaglais Nuestra Señora de la Candelaria de Aná ("Naomh Màiri à Candelaria ann an Aná") a thogail. Trì bliadhna an dèidh sin, thòisich na Spàinntich Iglesia La Candelaria de Medellín (Eaglais Chandelaria ann am Medellìn) a thogail, a chaidh a thogail a-rithist aig deireadh na 18mh linne.[9]
Am baile a' fàs[deasaich | deasaich an tùs]
Thòisich an sluagh air fàs lìonmhor an dèidh 1574, agus bha Gaspar de Rodas na thàmh anns a' ghleann. A-rèir cunntasan na h-Eaglaise San Lorenzo, bha sia pòsaidhean ann eadar 1646 agus 1650, agus 41 eadar 1671 agus 1675.[9] Bha mèinnean òir air an leasachadh ann an iar-thuath Antioquia, agus bha feum orra air biadh fhaighinn bhon dùthaich ri a thaobh. 'S e àite gu math roi-innleachdail eadar mèinnean òir agus a' chiad phrìomh-bhaile roinneil, Santa Fe de Antioquia a bh'ann an Gleann Aburrá.[9]
Thòisich a' phrìomh-bhaile roinneil, Santa Fe, a chuid shuimealachd a chall agus dh'fhàs e bochd mean air mhean, leis gun tigeadh daoine cudromach a' mhalairte chun a' ghlinne Aburrá, far an do thòisich teaghlaichean beairt fearainn a cheannachd. Ann an ùine ghoirid, dh'iarr a' chiad chuid dhe tìrichean gun cruthachadh comhairle anns a' ghleann, agus le sin fhuair iad riaghaltas fa-leth bho Shanta Fe.[9] Rinn an riaghaltas ann an Santa Fe sabaid an aghaidh sin, ach 22 An t-Samhainn 1674 chuir Mariana na h-Ostaire a h-ainm dhan reachd a chruthaich a' Chomhairle. Chaidh an reachd rìoghail a ghairm 2 An t-Samhain 1675 leis an Riaghladair Miguel de Aguinaga. Fhuair am baile ùr an t-ainm Villa de Nuestra Señora de la Candelaria.[9]
Rè linntean fo bhuaidh nan Spàinnteach[deasaich | deasaich an tùs]
Bha na daoine air an sgapadh air feadh a' ghlinne ro stèidheachadh a' bhaile, agus cha robh ach corra theaghlaich gan cruinneachadh aig beul na h-Aibhne Aná (An Abhainn Santa Elena) an-diugh agus na h-Aibhne Medellín; bha feadhainn eile a' fuireach ann an El Poblado San Lorenzo. An dèidh na reachd rìoghail, thagh na luchd-inmrich làrach air an Abhainn Aná mar chridhe a' bhaile ri teachdail, le eaglais Candelaria ann am meadhan.
'S e gnothaichean tiughadh gu math sìmplidh a bh' anns na prìomh thoglaichean. Cha robh ach dà ùrlair fiu's aig taighean na daoine as cudromaiche, agus cha robh an eaglais agus Talla a' Bhaile cho drùidhteach. Cha robh an eaglais air a leasachadh ach anns an 18mh linn. Cha robh ach ùrlar air Talla a' Bhaile, a bha stèidhichte ri taobh an iar na ceàrnaig. Bha mullach tiughadh air gu ruige 1742, nuair a chuireadh sglèitean air. Ann an 1682, thòisich luchd-malairte agus còigrich Iglesia de la Veracruz (Eaglais na Croise Fìor) a thogail, coisrigte mar eaglais le Easbaig na Popayán ann an 1712.[9]
Thug prìomh chùnntas-sluaigh na linntean co-àiteachail àite ann an 1675: bha 3,000 duine agus 280 teaghlach ann. Cha do rinn iad cùnntas-sluaigh eile gus an do dh'òrdaich "El Visitador Colonial" (An Reachdadair Co-Àiteachail) Juan Antonio Mon y Velarde e uaireigin eadar 1786 agus 1787: bha 14,507 duine agus 241 teaghlach ann. Ann an 1808, dà bhliadhna mus do bhuannaich Coloimbia a cuid neo-eisimeileachd, bha 15,347 duine agus 360 teaghlach ann.[9]
Chaidh Colaiste Rìoghail nan Franciscanach a stèidheachadh 180 ann am Plaza Central (Cèarnag Bherrío an latha an-diugh) agus bha roinnean Gràmair, Feallsanachd agus Diadhachd aige.[10] Ann an ùine ghearr, chaidh an Colaiste a ghluasad gu togalach ùr anns a' Cheàrnag Bheag San Ignacio. Ann an 1821 fhuair e an t-ainm ùr Colaiste na h-Antioquia, agus mu dheireadh thall Oilthigh Antioquia ann an 1901. Bha a' chiad sgoil trèanaidh dreuchdail, a' chiad stèisean radio cultarail ann an Aimearaga-Laideannach, agus a' chiad gharradh luibheachaig an oilthigh. Tha e clùiteach an-diugh airson leasachaidhean anns an leigheasachd, ath-chur buill-bodhaig nam measg.
Tionndadh Gnìomhachais[deasaich | deasaich an tùs]
Dh'fhàs am baile uabhasach cudromach aig ìre nàiseanta rè na 19mh linn a chionn 's gun dèanadh òr agus coifidh, a bharrachd air gun do thogadh an rathad iarainn roinneil (Ferrocarril de Antioquia), air a rachadh à cleachdadh a-nis.
Dh'àrdaich sluagh a' Mhedellín sia turas anns a' chiad leth na 20mh linn, bho sluagh de 59,815 ann an 1905 gu 358,189 ann an 1951. Chuir Cogadh na Mìle Làithean (1899-1902) stad air leasachadh gnìomhachasail a' bhaile, ged nach tug an cogadh sìobhalta buaidh gu dìreach air an roinn. Rinn Ceann-suidhe Rafael Reyes ath-chruthachaidhean an dèidh a' chogaidh, agus lean leasachadh gnìomhachasail a' bhaile [9] le stèidheachadh Comann Luchd-Malairte ann am Medellín. Chruthaich a' bhuidheann sin pròiseact còmhdhail roinneil a cheangail Medellín do roinnean eile ann an Coloimbia agus thall thairis.
A dh'aindeoin gu robh gnìomhachas an òir uabhasach cudromach aig toiseach toiseachaidh leasachaidh Medellín, 's e cofaidh a thug fàs air a' bhaile anns an 20mh linn. Dh'fhàs am malairt gu ìre eadar-nàiseanta leis gum fàsadh cofaidh a' phrìomh stuth as-mhalairt na dùthcha. A bharrachd air sin, chruthaich fiùghantas gnìomhachasail malairteach a' Mhedellín clas dhe luchd-malairte agus luchd-dèanadaise is stèidhich iad prìomh ghnìomhachasan aig ìre nàiseanta ann an Coloimbia.[9] Rè na 1930an, leasachadh gnìomhachas a' chlòtha le teaghlaichean a rinn am fortain ann am mèinnean an òir aig àm a' cho-àiteachais. Chaidh gnothaichean na Glainne, na Dighe, agus a' Bhìdhe a stèidheachadh rè nan 1930an, agus chuidich sin Medellín an roinn gnìomhachasail a dhèanamh an tè a bu chudromaiche ann an Coloimbia. Tha feadhainn dhe na companaidhean sin a' dol fhathast, seadh le an ainmean tùsail aca, seadh le ainmean ùra.
Malairt ann am Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
'S e tè dhe na companaidhean fighe as cudromaiche ann an Coloimbia a th' ann Coltejer. Chaidh a stèidheachadh ann am Medellín le Alejandro Echavarría 22 An Dàmhair 1907.[11]
Bheireadh nochdadh a' ghuail ann an Amagá, a tha suidhichte corra mhìle mu dheas a' Ghlinne Aburrá, agus togail ionadan dealain-uisge cumhachd dha na gnìomhachasan ùra, agus air sgàth sin chaidh iomadh chompanaidhean beaga a chruthachadh. Chuir Rathad Iarainn na h-Antioquia (ga thogail ann an 1875) cruinn-eòlas fhir dhe na sgìrean as beanntaiche ann an Aimearaga a Deas fo smachd, gu h-àraidh an Tunail La Quiebra, a chruthaich ceangail eadar teis-meadhan a' ghnìomhachais agus an Abhainn Mhagdalena, an abhainn mhòr as so-sheòlta ann an Coloimbia. Thog Medellín a' chiad phort-adhair aige ann an 1932, am Port-adhair Enrique Olaya Herrera.[9]
Sheall sgrùdadh a rinn Charles H. Savage mu dheidhinn a' chinneasachaidh gnìomhachasail ann an Antioquia eadar 1960 agus 1972 dìreach cho cudromach a dh'fhàs na gnìomhachasan ann am Medellín airson Coloimbia agus Aimearaga a Deas. Rinn esan sgrùdadh air buil na atharraidhean sòisealta a dh'adhbharaich an teis-eòlas ùr. Chùm Savage sùil mionaideach air trì taighean-gnìomhachais ann an Antioquia: dà thaigh-crèadhadaireachd ann an Santuario agus La Blanca, a bharrachd air taigh-gnìomhachas a' chlòtha ann amn Medellín. Cha robh Savage uasal a-mhàin à toradh gnìomhachasail na taighean-gnìomhachasan ann an Antioquia, ach cuideachd às an dàimh eadar luchd-obrach agus fasdaidhearan, agus dh'ainmich e an èifeachdas ghnìomhachasail sin "Cultar na h-obrach".[12] Chaidh na toraidhean aige a chur sa chlò leis a' cho-làimhaiche aige George F. Lombardi fon ainm Sons of the Machine.[13][14] Chaochail Savage ann an 1973.
Ealainn agus litreachas rè a' chiad phàirt na 20mh linn[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an Oilthigh Antioquia, an Oilthigh Nàiseanta Colombia leis an earrann aige ann am Medellín, agus Universidad Pontificia Bolivariana (an Oilthigh Pàpanach Bolivarianach) air a bhith aig cridhe foghlam acadaimigeach a' bhaile aig ìre eachdraidheil agus iad a' treànadh clas inntleachdail a' cheàrna, aig ìre nàiseanta agus eadar-nàseanta.
'S e eileamaid shòisealta chudromach a bh' ann an Ealain agus Litreachas ann am Medellín. Ghabh am baile pàirt ann an atharrachaidhean litreachais bho Romannsaidheachd gu Ealainn Nòdha Ùr agus bhuidhnean litreachas na linne ùir rè a' chiad leth dhen 20mh linn. Rinn an t-ùghdar Tomás Carrasquilla (1858 - 1940) mion-sgrùdadh air sluagh na h-Antioquia a bha aige fhèin, is chuir esan an cèill gu h-amaiseach am beatha làitheil agus na cleachdaidhean aca. Bha an t-ùghdar agus feallsanachd Fernando González à Envigado (ann an ceàrn cathaireil a' Mhedellín), an dealbhadair na dealbhan-èibhinn Ricardo Rendón agus am bàrd León de Greiff a-measg luchd-stèidhichidh na Panidas, buidheann litreachais à Medellín. Bha bàird agus ùghdairean cudromach eile ann, mar Phorfirio Barba Jacob agus Efe Gómez. 'S e Eladio Vélez agus Pedro Nel Gómez na dealbhadairean a bu chlùitiche. Bha an ceòladair Carlos Vieco Ortiz uabhasach ainmeil. Bha na prìomh-oifisean aig companaidhean ciùil mar Sonolux, Ondina agus Silver ann am Medellín.[9]
Bha na clubaichean ann am Medellín, iomadh dhuibh le freumhan aig deireadh na 19mh linn mar an Club Union (stèidhichte ann an 1894) agus an Club Campestre (stèidhichte ann an 1924), aig cridhe buidhnean inntleachdail agus gnìomhachasail. Chaidh an Circo España (Siorcas na Spàinne) a chruthachadh ann an 1909 agus an Taigh -cluiche Bolívar, ann an 1919. Chaidh an Taigh-cluiche Junín àlainn a sgrios airson an Tùr Coltejer a thogail. Chaidh Cine Colombia, a' chiad chompanaidh sgaoilidh fhilmichean na dùthcha, a stèidheachadh ann am Medellín ann an 1927.[9]
Plana Mòr Medellín[deasaich | deasaich an tùs]
Rè na 1950an dhealbhachadh luchd-gnìomhachas, luchd-malairt agus an Riaghaltas Ionadail Am "Plan Mòr Medellín" (PMM) (Plan Pìdhleat), plana airson leasachadh a' bhaile air feadh a' Ghlinne Aburrá agus mu dheireadh thall chruthachadh sin a' chiad cheàrn cathaireil ann an Coloimbia. 'S e Paul Wiener agus José Luis Sert na ailtirean a bha os cionn a' phròiseact. Bha cladhachadh na h-Aibhne Mhedellín, stiùireachadh tuineachaidhean ùra air buthaich a' ghlinne, cruthachadh làraich gnìomhachasail ann an sgìre Guayabal, dealbhachadh cathaireil airson is gum biodh am baile ann an co-fhuaimneachd leis an abhainn, togail Pàirc Ball-Coise ùr, agus stèidheachadh làraich riaghal anns an La Alpujarra a-measg nam pròiseactan a bu chudromaiche anns a' PhMM.[9]
Thòisich àm ùr dhe cugallachd phoiliteagach airson Choloimbia an dèidh mort tagraiche a' chinn-shuidheis Jorge Eliecer Gaitán ann an ùpraid air a bheil Am Bogotazo, a thachair ann am Bogotá ann an 1949. Sgaoil an t-ainneart poiliteagach air feadh sgìrean dùthchail na tìre, agus bu chòir dha iomadh thuathanaich a theiche chun nam bailtean-mòra. Dh'èireadh sluagh Mhedellín gu luath rè nam bliadhnachan a thigeadh. Dh'fhàsadh bruthaich a' ghlinne loma-làn slumaichean. Bha 358,189 luchd-àiteachaidh anns a' bhaile ann an 1951, ach 22 bliadhna an dèidh sin, ann an 1973, bha an sluagh air a dhol suas trì tursan gu 1,071,252.
Thug an sluagh buaidh mhòr air a' PhMM. Dh'fhàs crìochan a' bhaile gu ruige àiteachan nach robh am broinn a' PhMM, is le sin thàinig Medellín dìreach ri taobh bailtean eile anns a' ghleann Aburrá, mar Envigado, Bello agus Itagüí; 'S e teaghlaichean bochda a bh'ann na in-imrich ùra a fhuair Medellín, is iad gun creideis gus taighean a cheannaich, agus air sgàth sin chaidh iomadh sgìrean a thogail taobh a-muigh a' PhMM; Chaidh sgrios a chur air tòrr sheann thoglaichean ann am meadhan a' bhaile airson tùraichean àrda, oifisean agus rathadan mòra a thogail. Chaidh sgrios a chur air An Taigh-Cluiche Junín, a bha cho àlainn ri taobh Santa Elena, dìreach gus an Tùr Coltejer a thogail. Solaraich an inimricheas mhòr gu Medellín luchd-obrach gu leòr airson leudachadh taighean-gnìomhachasan a' chlòtha, is iad a bhith ga ùrachadh aig an àm sin,[9] ach chruthaich e trioblaidean ùra airson a' bhaile cuideachd: cion-cosnaidh na b'àirde, seirbheisean air dhìth dha na sgìrean bochda, ainneart cathaireil tro iomadh dhuibh, agus collapse an t-siostaim chòmhdhail. Abair àite foirfe airson am mafia a rinn droch chrom air a' bhaile fad na deicheadan a leanadh a chintinn, agus bu chòir dhan PhMM a dh'fheitheamh airson amannan nas fheàrr.
Beò Cultarail fad na deicheadan a dh'fhalbh[deasaich | deasaich an tùs]
Nochd ginealach ùr dhe ùghdairean agus luchd-ealainn, le nòs na b'ùire, ann am Medellín anns na 1950an. Chàineadh iomadh ùghdair an cultar ionadail agus nàiseanta. Chuir Manuel Mejía Vallejo nòs aithriseach ùr air bhonn gun a chuid fhreumhan ionadail fhàgail. 'S e cuideachd linn an Nadaismo a bh'ann, buidheann litreachasis a chaidh a chur suas le Gonzalo Arango agus iomadh eile. Bha an Nadaismo ana-chèireachail gu fosgailte, is e a' càineadh bun-nòsan traidiseanta a' chomainn-shòisealta, agus bhathar a' beachdachadh gu robh e nihilist aig ìre feallsanachail. Bha an dealbhadair Debora Arango an sàs ann an saoghal sòisealta agus poiliteagach na dùthcha leis a cuid obrach. 'S e dealbhadair ainmeil eile a thug cliù dha Medellín tro mheadhan an ealainn a bh'ann Fernando Botero, a fhuair brosnachadh airson a chuid obrach ann am beatha làitheil agus dràma a' bhaile. Thug esan a' mhòr-chuid dhen obair a rinn e do Thaigh-Tasgaidh na h-Antioquia mar thabhartas, agus chuir am baile taingeil an t-ainm aige fhèin dhan Cheàrnag Bhotero. Rè na 1970an thogadh am fear-ealainn Rodrigo Arenas Betancur na deilbheadhean chàrn-cuimhne aige ann am Medellín ach cuideachd fad iomadh sgìrean eile air feadh Choloimbia. 'S e ùmhlachd dhan chultar Paisa a tha an obair ainmeil aige, La Raza (A' Chinneadh), stèidhichte anns an làrach riaghlach La Alpujarra.
Thoir iomadh ionadan cultarail beò dhan bhaile, mar an Taigh-Chluiche Pablo Tobón Uribe (1967), Taigh-Tasgaidh an Ealainn Nòis Ùir (1978), agus An Taigh-Tasgaidh Cathaireil (1987). Fhuair An Taigh-Tasgaidh Traidiseanta na h-Antioquia an darna fhosgladh oifigeil aige le mòran dhen chuid obrach a rinn Fernando Botero ann an 2000. Tha oilthighean ùra air a fhosgladh anns a' bhaile cuideachd: Oilthigh Medellín (1950) agus Oilthigh Eafit (1960).
Rannsachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Tha an American Geographical Society ag obair air pròiseact airson clàr-leabhraichean brìgheil coileanta an Comuna 13, fear dhe na mòran sgìrean ann am Medellín, a chruthachadh.
An latha an-diugh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e an suidheachadh gur e am baile as cudromaiche taobh ghnìomhachais ann an Coloimbia a th'ann Medellín an rud a bu mhotha a chuidich am baile staing na 1980an agus na 1990an a cheannsachadh. Tha am baile uabhasach moiteil às am Metro de Medellín, seirbheis còmhdhail cathaireil mòr, agus 's ean aon rud bhon a' Phlan Mòr Medellín na 1950an air a nochdadh gus an latha an-diugh a th'ann. Chaidh togail Ceàrnag a' Mhedellín, ionad eadar-nàiseanta airson cruinneachaidhean agus taisbanaidhean, a dhealbhadh gus eaconomaidh eadar-nàiseanta na Coloimbia a shealltainn dhan shaoghal. 'S e baile ùr-nòsach le sluagh dhe trì muillean daoine a th'ann Medellín an-diugh.
Lughdaich an ainneart a bh'ann fad iomadh bhliadhna cnapan-stàrraidh sòisealta is iad ag adhbharachadh mòran dhragh shòisealta. Cheangail am Metro am baile-mòr ri chèile, bho sgìrean bochda gu sgìrean beairt, agus thathar a' dealbhachadh siostam ùr dhe bhusaichean poblach, air a bheil am "Metroplus." Tha àiteachan ann am Medellín an-diugh airson ealainn, bàrdachd, dràma, a bharrachd air togail leabharlainn poblach, stèidheachadh eco-pàircean ùra, leis na daoine an sàs ann an leasachadh a' bhaile.[15]
Cruinne-Eòlas agus Clìomaid[deasaich | deasaich an tùs]
Tha farrsaingeachd dhe 382 km² (237 mìle cheàrnagach) aig Medellín. Tha 16 comunas (sgìrean), 5 corregimientos (bailtean beaga), agus 271 barrios (sgìrean cathaireil) ann. Tha Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín am broinn a' Ghlinne Aburrá gu lèir, aig 1,500 meatair (mu 4921 troighean) os cionn ìre na mara, leis an Abhainn Mhedellín (ris an canar Porce cuideachd), ga sruthadh mu thuath. Tha na bailtean Bello, Copacabana, Girardota agus Barbosa mu thuath a' ghlinne. Tha Itagüí, Envigado, Sabaneta, La Estrella agus Caldas mu dheas a' ghlinne.
Chan eil an clìomaid ann am Medellín cho teth ma iomadh bhaile eile gan stèidheachadh aig an aon domhan-leud dlùth air meadhan-chearcall na cruinne o chionns gu bheil e suidhichte aig 1,500 m os cionn ìre na mara. Leis gu bheil e suidhichte cho àrd os cionn na mara agus air sgàth gu bheil làrach sònraichte aige am broinn na h-Andes, tha an aimsir ann am Medellín nas coltaiche ri clìomaid fo-throipigeach fliuch na clìomaid troipigeach. Tha teodhlachd mheadhanach bhliadhnail aige dhe 22 °C (72 °F), agus leis gu bheil e faisg air a' mheadhan-chearcall, tha an teodhachd gu math seasmhach fad am bliadhna, le mion-atharrachaidhean na teodhachd. Tha an teodhachd a' dol bho 15 °C (52 °F) gu 30 °C (86 °F). 'S e 'La Ciudad de la Eterna Primavera' neo 'Baile an Fhoghar Bith-bhuan' am far-ainm aig Medellín o chions gu bheil clìomaid càillear fogharmhor aige, ach leis gu bheil am baile suidhichte ann an gleann tha mòran sgìrean shuas air an leathad, tha ann teodhachd beagan nas fhuaire anns na beanntan mu thimcheall.
Sgìrean Riaghlach[deasaich | deasaich an tùs]
'S e baile fo shiostam deamocratach poblachdach fon Bhun-Reachd Coloimbia bho 1991 a th'ann Medellín, leis an righaltas aige air a sgapadh. Compartichidh Pròbhaist a' Mhedellín agus An Comhairle riaghladh a' bhaile, is iad air a thaghadh tro bhòtadh poblach.
Tha iomadh roinnean oifigeil (secretarías) ann, roinnean airson luaineachd shòisealta, cultar cathaireil, leasachadh sòisealta, foghlam, sgrùdadh agus amchd, riaghaltas, goireasan, obraichean poblach, seirbheisean riaghlaich, àrainneachd, mnathan, còmhdhail, roinn coitcheann, agus roinn prìobhaideach nam measg. A bharrachd aie sin tha iomadh roinn neo-eisimeileach ann: am Port-Adhair Olaya Herrera, an Leabharlann Phoblach (Biblioteca Pública Piloto), Colaiste na h-Antioquia (Colegio Mayor), Companaidh Leasachaidh Chathaireil (EDU), Companaidh na Seirbheisean Phoblach (EEPPM), agus Institiùid Spòrs agus Cur-seachadan (INDER), Companaidhean Choitcheann a' Mhedellín (EEVVM), Stèiseanan a' Bhus Mhedellín, an t-Ospadal Coitcheann Medellín, "Metrosalud" (airson slàinte), Institiùid Chathaireil an Teic-Eòlais (ITM), Metro de Medellín, Metroparques (os cionn na pàircean) agus Metroseguridad (airson tèarainteachd).
Roinnean[deasaich | deasaich an tùs]
- Roinn an earr-dheas sgìre: El Poblado.
- Roinn an iar-dheas: sgìrean Guayabal agus Belén.
- Roinn an iar-mheadhannach: sgìrean Laureles, La América agus San Javier.
- Roinn earr-mheadhannach: sgìrean La Candelaria, Villa Hermosa agus Buenos Aires.
- Roinn an iar-thuath: sgìrean Castilla, Doce de Octubre agus Robledo.
- Roinn an earr-thuath: sgìrean Aranjuez, Manrique, Popular agus Santa Cruz.
- Corregimientos (bailtean beaga): San Sebastián de Palmitas, San Cristóbal, Altavista, San Antonio de Prado agus Santa Elena.
An lagh agus an riaghaltas[deasaich | deasaich an tùs]
Tha am Poiliteags agus an Lagh gu math buillsgeanach ann an Coloimbia; tha sin a' ciallachadh gum bithear ag aontachadh agus a' gabhail ris a' chuid as motha dhe na laghan ann am Bogotá, a' phrìomh-bhaile. A dh'aindeoin sin, mar bhaile-mòr, nì Medellín a dhìcheall taobh riaghlach a' cheàrna. Tha Riaghaltas a' Bhaile ga sgarradh eadar earrann an riaghaltais fhèin agus an earrann reachdail. Thathar a' tagh Pròbhaist a' Bhaile (El Alcalde) gu poblach airson ceann-aimsir dhe ceithear bliadhna (dìreach mar Cheann-Suidhe na dùthcha agus Riaghladair gach uile Ceàrna ann an Coloimbia).
Eucoir[deasaich | deasaich an tùs]
'Se am baile a b' ainneartaiche san t-saoghal a bh'ann Medellín o shean. Fhuair e an t-ainm uabhasach sin mar thoradh a' chogaidh cathaireil a rinn na drug cartels aig deireadh na 1980an. Mar dhachaigh A' Chairteil Mhedellín, le Uachdaran na Drogaichean Pablo Escobar os a chionn, bha am baile na h-ìobairteach an uabhais a dh' adhbharaich an cogadh eadar a' bhuidheann sin agus a cuid nàmhaidean. Ach thoisich ìre na h-eucorach a dhol sìos an dèidh bhàis Escobar. Bha ìre na h-eucorach fhathast gu math àrd rè na 1990an, ged a rachdadh e sìos beag air bheag an coimeas ris na bliadhnachan a bu mhiosa. Anns An Dàmhair 2002 dh'òrdaich Álvaro Uribe Vélez, ceann-suidhe na Coloimbia, gun tugadh an t-airm gu buil “Operación Orión”, is iad ag amas air mailisidhean chathaireil na FARC agus na AUC a leigeil ma sgaoil[17]. Eadar 2003 agus 2006 chaidh di-fheachdachadh na mailisidhean chathaireil na AUC a bh'ann fhathast a thoirt gu buil, agus leig a bharrachd air 3,000 fir fo armaibh an cuid armachd dheth[18]. Tha ìre na h-eucorach ann am Medellín air a lughdachadh gu brìgheil. Tha ìre na h-eucorach ann am Medellín gu math àbhaisteach do bhaile-mòr ann an Aimearaga-Laideannach gus an latha an-diugh.
Eaconamaidh[deasaich | deasaich an tùs]
'S e stàilinn, a' chlò, aodach, biadh agus deoch, àiteachas (bho na sgìrean dùthchasail), seirbheisean poblach, stuthan ceimeagach and pharmaceuticals, refined ola, agus dìthean a tha aig cridhe an eaconomaidh.
Tha an turasachd air a dhol gu math air adhart anns na bliadhnachan a dh'fhalbh.
Leasachadh Cathaireil[deasaich | deasaich an tùs]
Tha e uabhasach soilleir gu bheil am baile ga leasachadh ann an dòigh làidir, gu h-àraidh leis cho pailt a tha na tùran àrda ùra a thathar a' togail. Aig an ìre seo tha Medellín a' deànamh nas fheàrr na gach uile baile-mòr eile na dùthcha Bogotá, prìomh-bhaile na nàisein agus cridhe an eaconomaidh, nam measg, taobh togail agus dealbhachadh tùran àrda ùra. Anns an t-Sultainn 2008, bhathar a' togail 127 tùran àrda ann am Medellín, 25 gam àideachadh, agus 17 gam moladh.[19]
Foghlam[deasaich | deasaich an tùs]
Tha a bharrchd air 30 oilthighean ann am Medellín is iad a' sgaoileadh an fhoghlaim air feadh na h-Antioquia, an "Eje Cafetero" (sgìre a' Chofaidh) agus Costa na Cairib. 'S e Oilthigh na h-Antioquia, an t-Oilthigh Nàiseanta Coloimbia agus an Colaiste Jaime Isaza Cadavid (poblach), agus an t-Oilthigh EAFIT, Oilthigh Medellín, An t-Oilthigh Pàpanach Bolivarianach, an t-Oilthigh San Buenaventura, Sgoil Inneallaidearachd na h-Antioquia, Oilthigh Santo Tomas, SENA (Seibheis Nàiseanta Ionnsachaidh) agus CES am feadhainn as cudromaiche. A bharrachd air sin, tha ionadan teic-eòlais curomaich ann, mar ITM (Institiùd Nàiseanta an Teic-Eòlais).
Rè an deichead mu dheireadh, tha Riaghaltas a' bhaile air foghlam poblach, togail sgoiltean is leabharlainn anns na sgìrean bochda a bhrosnachadh. Tha seann traidisean dhe sgoiltean agus colaistean prìobhaideach anns a' bhaile, iomadh dhuibh gan ruith leis an Eaglais Caitligeach, buidhnean prìobhaideach, agus feadhainn bho thall thairis. Tha na sgoiltean Columbus, Theodoro Hertzl, San Ignacio de Loyola, Cumbres, Colombo Britanico, El Corazonista, Marymount, Montessori, na àrd-sgoiltean Los Pinares, Los Alcázares, San José De La Salle, Jorge Robledo, a sgoil Teicnigeach Salesianach Pedro Justo Berrío, An Oilthigh Pàpanach Bolivarianach, agus mòran eile nam measg.
Thoir iomadh non-governmental organizations agus buidhnean oifigeil taic do development airson chloinne agus òganaich bho na sgìrean bochda. Tha Baile Don Bosco a' toirt cùram gu clannn na sràide.[20] An dèidh sìtheachadh a' bhaile thàinig buidhnean dha na sgìrean a bu bhochda is iad ag obair còmhla ris na daoine òga a bha an sàs ann an ainneart cathaireil, gus na cothroman aca a leasachadh. Bha pàirt cudromach cuideachd aig na oilthighean ann am Medellín, poblach agus prìobhaideach, còmhla ri buidhnean nàiseanta agus eadar-nàiseanta.
Còmhdhail[deasaich | deasaich an tùs]
Còmhdhail Adhair[deasaich | deasaich an tùs]
Tha am Port-Adhair Eadar-nàiseanta José María Córdova (MDE) ann an Rionegro, baile eile an àirde an ear Medellín, taobh a-muigh a' ghlinne Aburrá. Tha e a' frithealadh cinn-uidhe nàiseanta agus edar-nàiseanta, agus 's urrainn dha ri itealain mòra a dhèiligeadh is plèanaichean a dhol sìos tron oidhche. Bith tursan-adhair eadar-nàiseanta ann gach latha gu agus bho Miami, Eabhraig Nuadh, Baile Meagsago, Caracas, Quito, Baile Panama, Porlamar, Aruba agus iomadh bailtean cudromach eile. Chan eil am Port-Adhair Olaya Herrera (EOH) a' frithealadh ach tursan-adhair roinneil, triallaiche agus plèanaichean beaga, anns a' chummantas.
Còmhdhail Fhearrainn[deasaich | deasaich an tùs]
Thoir siostam còmhdhail poblach a' bhaile a-staigh busaichean diesel, tacsaidhean, agus treànaichean cathaireil ris an canar Metro de Medellín. Ceangailidh am Metro Medellín fhèin gu Itagüí, Envigado agus Bello. Thèid loighne A bho Itagüí gu Niquía, agus loighne B bho San Antonio gu San Javier. A bharrachd air sin, frithealaidh Loighne K agus Loighne J, an air chàball, air a bheil am Metrocable, gu ruige sgìre cruaidh taobh chruinne-eòlais agus an eaconomaidh. Toisichidh loighne K aig stèisean metro Acevedo aig loighne Metro A, suas air a' bheinn, gu ruige Santo Domingo Savio. Toisichidh loighne J aig stèisean metro San Javier aig loighne Metro B, suas air a' bheinn gu ruige La Aurora. Tha planaichean ann airson loighne ùr a' Mhetrocable (Loighne S) a thoisicheas an an 2009, agus ceangailidh sin Santo Domingo Savio gu El Tambo ann am Pàirc Arví faisg air Guarne. 'S e Medellín an aon bhaile an am Coloimbian far a bheil siostam chòmhdhail na leithid.
A dh'aindeoin sin, tha an trafaig ann am Medellín air fhàs gu math làidir, leis cho pailt a tha na carbadan an coimeas ris na sràidean; A bharrachd air sin, 's e dragh mòr a tha'nn an pollution ga dhèanamh leis na busaichean diesel, gu h-àraidh ann am meadhan a' bhaile agus mu dheas ann an El Poblado. Chan eil àite sam bith anns a' bhaile airson rathadan mòr a thogail.
Ann an 2006 thoisich an obair air a' Mhetroplus, seirbheis bhus le rathad aige fhèin, dìreach mar an TransMilenio ann am Bogotá. Le sin, bidh an seirbheis nas luaithe dhe busaichean na ruith dha na stèiseanan metro. Fosglaidh am Metroplus ann an 2009, is e a' fritheadh mhòr-chuid a' bhaile. 'S e an Troncal Medellín a' chiad phàirt dha, bho Oilthigh Medellín ann an àide an iar gu ruige Aranjuez, mu iar-thuath a' bhaile. Lughdaidhidh am Metroplus an droch thrafaig agus pollution anns a' bhaile, oir thèid mòran seann bhusaichean a chur às, is na busaichean ùra a' cleachdadh gas mar chonnadh.
Sluagh a' Bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Fuirichidh 58% sluagh a' Cheàrna Antioquia anns a' Ghleann Aburrá, le 67% sluagh a' Ghlinne Aburrá a' fuireach ann am Medellín fhèin. Taobh sluagh a' bhaile Mhedellín, rugadh 61.3% anns a' bhaile, 38% ann an àiteachan eile ann an Coloimbia agus 0,3% thall thairis.[22]
A-rèir Roinn Nàiseanta Riaghlach na Staitistearachd, bha sluagh dhe 2,223,078 daoine aig Medellín ann an 2005, is le sin bha e an dàrna bhaile a bu mhotha ann an Coloimbia. The metropolitan area of Medellín in 2005 included 3,312,165 inhabitants. Bha 5820 daoine airson gach ciolomeatair ceàrnagach anns a' bhaile. Bha 130,031 daoine nan tàmh ann am bailtean beaga co-cheangailte ris a' bhaile-mòr; 'Se fireannaich a bh'ann 46.7% agus boireannaich a bh'ann 53.3% an t-sluaigh. Tha ìre neo-litireachd dhe 9.8% anns na daoine nas aosda na 5 bliadhna a dh'aois. Tha cumhachd dealain aig 98.8% na taighean ann am Medellín, fìor uisge aig 97.3%, agus tha fòn aig an taigh aig 91% dhuibh.[22]
Breithean agus Bàsan[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir a' chunntais-sluaigh DANE 2005, chaidh 33,307 breithean,[23] a chlàradh anns a' bhliadhna sin ann am Medellín, beagan nas lugha na ann an 2004 (33,615). Chaidh 10,828 bàsan a chlàradh ann an 2005, agus 11,512 ann an 2004.
Buidhne Chinnidheach[deasaich | deasaich an tùs]
Seo Co-mhisgeachd Chinnsidheach a' bhaile:
- Daoine Geala: Spàinnteach, Iùdhach, Àrabach, Eòrpach eile: 70%
- Mestizos: Measgachadh dhe Daoine Spàinnteach, Àfraganach, agus Daoine Tùsail: 20%
- Afro-Coloimbianaich: 6.5%
- Daoine Tùsail Aimearaganach: 0.1%
Fhuair Medellín iomadh in-imrich às An Spàinn rè na 17mh agus 18mh linntean, a bharrachd air beagan inimreachais gun taghadh à Àfraga an Iar. Chaochail a' mhòr-chuid nan Tùsanach fo bhuaidh tinneasan às an Roinn Eòrpa, agus dh'eadar-phòs iomadh nam feadhainn a mhaireadh beò leis na prìomh In-Imrich Spàinnteach, fireannaich anns a' chumanntas; thoisich inimreachas nam boireannach Spàinnteach air dheireadh. Thigeadh in-imrich à Lebanon, à Iòrdan, às a' Ghearmailt, agus à Portagail rè an 19mh linne. 'S e Paisas air a bheil iomadh dhaoine à Medellín, le freumhan Spàinnteach anns a' chumanntas, gam measgachadh le fuil Àfraganach agus Tùsanach. Tha coimhearsnachd bheag Afro-Coloimbianach and Zambo-Coloimbianach ann (daoine le freumhan Tùsanach agus Àfraganach).
Tha Ceàrn an Chocó dìreach air àird an iar na h-Antioquia, tìr-àraich iomadh in-imrich Afro-Coloimbianach and Zambo-Coloimbianach a Mhedellín agus an sgìre aige. Tha inimreachas às a' Chòsta Chairib Cholombianach air a bhith fa-leth cudromach, gu h-àraidh na daoine òga a thig gus ionnsachadh aig na h-oilthigh ann am Medellín agus fuirichidh iad is iad ag obair anns a' bhaile. 'S ann an Ecuador a thig a' mhòrchuid dhe na in-imrich bho thall thairis is iad an sàs ann am malairt neo-fhoirmeil.
Cultar[deasaich | deasaich an tùs]
'S e Antioqueños (Antioquianaich) an t-ainm gu tric a tha air daoine a' Mhedellín bho ainm an stàite, an aghaigh Medellinenses (Medellinianaich) bho ainm a' bhaile. 'S e Paisas, an t-ainm eile a th'orra, is cuid ag ràdh gu bheil freumh an ainm a' tighinn bho na daoine a dh'fhàsadh cofaidh, mar am facal Spànnteach paisano (fear mo dhùthcha). 'S e fear dhe na còig cultar roinneil ann an Coloimbia a th'ann an Cultar Paisas. Tha an Cultar Paisa ga sgaoileadh air feadh na ceàran Caldas, Risaralda, Quindio a bharrachd air corra bhaile ann an Gleann Cauca agus Tolima.
Ged e an cultar Paisa aig a bheil làmh an iuchair ann am Medellín ( "A' Phrìomh-Bhaile Paisa"), tha am baile a' fàs nas cosmopolitan, agus a-nis thathar a' tabhann ceòl ceàrnan eile bho ceàrnan eile ann an Coloimbia am mar am (Vallenato agus Chocó), le iomadh bhiadhlann Sìneach, Cùbanch, agus Argantaineach nam measg.
Tha tùs Spàinnteach aig a' chultar Paisa, agus tha traidiseanan Caitligeach, gnìomhachasail, dìorrsach, agus hospitable aige. Thathar ag ràdh gum bruidhinn na Paisas gu ciùin luath, le gàire, agus gu bheil iad dèidheil air an tairbheadaireachd, air an rodeo, air a' ceòl, air a' bhàrdachd, air a' bhall-coise, agus na ho-ro-gheallaidhean. Tha iad uabhasach moiteil às a' bhaile aca. 'S e "rumba" ris an canar beatha na clubaichean, na taighean-sheine, na ceàrnagan agus na sràidean gach deireadh sheachdain.
Fèisean[deasaich | deasaich an tùs]
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Medellín. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,[24] fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
- Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
- Fèis Neo-eisimeileachd na roinne: 11mh an Lùnasdal.
'S e La Feria de las Flores ( Fèis na Dìthein) an fhèis as cudromaiche ann an Antioquia. Gheibh e àite ann am Medellín aig toiseach an Lùnasdail agus tha e air a bhith a' cumail gach bliadhna bho 1957. Tha taisbeanaidhean dhe chàraichean seann fhasanta, silleteros (daoine a' toirt dìthein), agus eich ann mar phàirt na fèise.
A-measg na fèisean eile tha fèis [1] Eadar-nàiseanta na Bàrdachd (An t-Iuchar) (a fhuair an Right Livelihood Award ) ann an 2006, Taisbeanadh a' Mhiotais agus an Fhionnsgeul (An Dùbhlachd) agus ColombiaModa (tachartas gnìomhachas an Fhasain).
Spòrs[deasaich | deasaich an tùs]
'S e na sgiobaidhean ball-coise Atlético Nacional, Envigado F.C. agus Deportivo Independiente Medellín a th'ann na clubaichean spòrsail as ainmeile ann am Medellín. Cluichidh iad uile aig a' Phàirc Atanasio Girardot. A bharrachd air sin, tha Medellín clùiteach airson an dà sgioba snàimh ainmeil aige, na Calamares Pilsen agus na Huracanes. Rugadh Santiago Botero Echeverry, am fear a bhuannich lap an Tour de France trì tursan, anns a' bhaile. 'S e cuideachd Medellín an t-àite far an do rugadh an cluicheadair goilf proifeiseanta Camilo Villegas, a tha an sàs ann an Turas PGA.
- Leth-mharathon Eadar-nàiseanta Medellín
- Marathon a' Ghlinne Aburrá
- Club Ball-Coise Atlético Nacional
- Club Ball-Coise Deportivo Independiente Medellín
- Club Ball-Coise Envigado
Far-ainmean a' bhaile[deasaich | deasaich an tùs]
Aithnichte mar "prìomh-bhaile gnìomhachasail ann an Coloimbia", tha Medellín cuideachd fo na h-ainmean Ciudad de la Eterna Primavera (Baile an fhoghair bith-bhuan), Capital de la Montaña (Prìomh-bhaile nam Beann), Ciudad de las Flores (Baile na Dìthein), "Capital de las Orquídeas" (Baile nan Orchid), La Bella Villa (Am Baile Boidheach), Tacita de Plata (Cupan Beag an Airgid), and Medallo (bhon ainm Medellìn fhèin).
Bailtean Co-cheangailte[deasaich | deasaich an tùs]
- Barcelona, An Spàinn.[25]
- Bilbao, An Spàinn
- Bogotá D.C, Coloimbia
- Buenos Aires, An Argantain
- Cali, Coloimbia
- Fort Lauderdale, Stàitean Aonaichte.[26]
- Milano, Eadailt
- Hyderabad, Na h-Innseachan
- Bharna, Bulgàiria
- Monterrey, Meagsago
- Miami, Stàitean Aonaichte.
- Tacuarembó, Uruguaidh.[27][28]
Gallaraidh[deasaich | deasaich an tùs]
-
-
-
-
-
Càrn-cuimhne La Raza Monument le Rodrigo Arenas
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Mapa oifigeil na roinne
- ↑ Invias
- ↑ Helders, Stefan. "World Gazetteer: Colombia: largest cities: calc 2006". Archived from the original on 2007-10-01. A' tarraing air 2006-06-15.
- ↑ Butler, Rhett (2003). "Largest cities in Colombia (2002)". A' tarraing air 2006-06-15.
- ↑ "P. Escobar".
- ↑ "Cocaine Cowboys". A' tarraing air 2008-05-04.
- ↑ "Report on Medellín's Economy by 2005". Proexport Colombia. A' tarraing air May 8, 2008. “participation of the cities GDP by countries provided by the International Cooperation Agency of Medellín”
- ↑ 8.0 8.1 "Ayuntamiento de Medellín (España). Toponímicos de Medellín" (in Spanish).
- ↑ 9.00 9.01 9.02 9.03 9.04 9.05 9.06 9.07 9.08 9.09 9.10 9.11 9.12 9.13 9.14 9.15 Restrepo Uribe, Jorge (1981), Medellín, su Origen, Progreso y Desarrollo, Servigráficas, Medellín. ISBN 84-300-3286-X.
- ↑ Suramericana de Seguros, History of Antioquia, Ed. Presencia Ltda, Medellín, 1988, without ISBN, in Spanish.
- ↑ Compañía Colombiana de Tejidos (Colombian Textile Company) Coltejer: History of the Company, Itagüí, Colombia, Retrieved on on May 7th, 2008.
- ↑ Savage presented his thesis "Factories in the Andes: Social Organization in a Developing Economy" for his Doctorate in Business Administration aig Oilthigh Harvard ann an 1962.
- ↑ Sons Of The Machine.. MIT Press.
- ↑ "Sons of the Machine: Case Studies of Social Change in the Workplace" 177-179. A' tarraing air May 6, 2008..
- ↑ Nelson Alcantara: Colombia’s Medellín: City transformed, February 23, 2008. De Colombia Net. Retrieved on May 7, 2008.
- ↑ www.ideam.gov.co
- ↑ BBC. "Fuego cruzado en Medellín." 17 October 2002. BBCMundo.com. 3 May 2009  .
- ↑ Valencia, German Dario. "Balance del progrma de desmovilizacion." Marzo 2008. www.medellincomovamos.org. 3 May 2009
- ↑ "Skyscrapers of Medellín".
- ↑ Ciudad Don Bosco Medellín, ionad cùram do chlann na sràide.
- ↑ Suramericana de Seguros (1988), Historia de Antioquia. Editorial Presencia Ltda.(Edición especial no tiene ISBN) Medellín. pp. 299.
- ↑ 22.0 22.1 DANE: Cùnntas-sluaigh 2005, Roinn Nàiseanta Staitistearachd na Coloimbia.
- ↑ DANE: Toradh breithean agus Bàsan.
- ↑ Country Studies: Colombia
- ↑ "Acuerdos de colaboración según la web del Ayuntamiento de Barcelona". A' tarraing air 21 Giblean, 2008.
- ↑ "Sister cities". Online directory: the Americas (the member directory for sister cities in the Americas. A' tarraing air 2 Giblean, 2008.
- ↑ "Hermandad entre ciudades". La Nación, (14 Màirt, 2004).
- ↑ Gardel en Tacuarembó, Radio Gardel
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Làrach-lìn oifigeil a' bhaile, anns an Spàinntis
- Am Metro ann am Medellín
- Cultar ann am Medellín
- Mapa a' bhaile
- 2006 Right Livelihood Award winner Fèis eadar-nàiseanta Bàrdachd Mhedellín
- Paramilitaries and Rebels in Rehab by Ashifa Kassam, Fast Forward Weekly, June 25 2009
Arauca • Armenia • Barranquilla • Bogotá • Bucaramanga • Cartagena • Cali • Cúcuta • Florencia • Ibagué • Inírida • Leticia • Manizales • Medellín • Mocoa • Montería • Mitú • Neiva • Pasto • Pereira • Popayán • Puerto Carreño • Quibdó • Riohacha • San Andrés • San José del Guaviare • Santa Marta • Sincelejo • Tunja • Valledupar • Villavicencio • Yopal


text:
Mongòilia
'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann am Mongòilia[1][2][3] neo Dùthaich nam Mongol.[4]
Tha crìochan aice sa tuath leis an Ruis agus sa deas le Sluagh-phoblachd na Sìne. 'S e Ulan Bator prìomh-bhaile Mhongòilia.
'S e an darna dùthaich as motha gun cheangal gu muir an dèidh Casachstàn. Tha an cuid as motha na dùthcha na raon, tha beanntan san àird a tuath ‘s san àird an iar. Tha am fàsach Gobi san àird a deas na dùthcha.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)
- ↑ Map-balla an t-Saoghail, Stòrlann Nàiseanta (2003), ISBN 0007692714
- ↑ Feuch Facal, Gairm (1995), ISBN 1-871901-39-1
- ↑ Am Faclair Beag
Ceanglaichean a-mach[deasaich | deasaich an tùs]
- Mongòilia, Encyclopaedia Britannica


text: Atarregad lasodain na rannairi di roinn an bid. Atre iarom arai Laegairi Buadaig .i. Seglang mac Riangabra, co nepert risna rannairib: Dale sechut, or se, an cauradmir nucut do Loechairi Buadach, uair is e nodlig sech óca Ulad arcena. Atraigh dano Id mac Riangabra, aru Connaill Cernaig, co nepert a cedno. Atrae dano Loeg mac Riangabra, co nepert a cedna risna randairib: Tucaid do Coinculaind sucut, ol .uí., ni mebul do Ultaib uili, ol se, is e gaiscedac is dech fil dib. Ni ba fír sin, ol Connall Cernach & or Laegaire Buadach.


text:
1160
A.D. Moclx. Sluaighead la Muircheartac mac Neill h- Lochlainn go tuaisceart Erinn & go Mideachaibh & Laig(hnibh) & Gallaibh Atha Cliath, & co roinnsid in Breithne & Connacht uile guro umlaigh Ruairi mac Toirrdealbhaigh h- Concubuir, ri Condacht, do Muircheartac mac Néll h- Lochlainn.
1163
1. A.D. Moclxiii. Donncad mac Donncudha mic Cithaigh Mic Carrtaigh, coinneall en(i)gh & eangnumha Cloinne Carrtaigh, do marbhadh do Diarmaid mac Cormaic Muidhe Tamhnach a feall iar n-imurcradh a ceile dóibh anda [...] Mu Cuda, a geann a roibhe do minnaibh ele aturra.
2. Cocad do fas itir Somairle Mac Gilla Admanain, ri Indsi Gall do [...] Alban loingeas mor do teacht o Ath Cliath do [...].
3.{folio 5:9a} Creach le Toirrdealbach O m-Briain ar Diarmaid mac Cormaic tre Druim Finghin da rug moran bo leis.
1164
1. A.D. Moclxiv. Muirceartac mac Toirrdealbach mic Diarmada h- Briain do ceangal re Tuaghmumain a n-aighidh a athar fein & a innarbadh doibh go teach Diarmada mic Cormaic go Lis Mor, go tug braide & oglacus do Diarmaid mac Cormaic do cinn neartaighi leis a n-aighidh Muircheartaigh a mic fein & Ruaidhri mic Toirdealbhaigh h- Concubuir, righ Connacht.
p.44
2. Sluaigheadh la Muircheartach mac Toirrdealbach h- Briain & le Ruaidri O Concubuir a n-deaghaid a athar da innarbadh o mac Cormaic dar marbhadh leo Gilla Ailbe O Deaighaigh, & ro inntaighidur gan Toirrdealbach d[apos ]innarbadh & gan sigh re mac Cormaic.
3. Sluaigheadh la Muircheartach mac Neill h- Loclainn gu fearaib Fearannmuide & gu Ceinel Conaill & Eoghain a n-Ulltaibh goro millsidar mainistir manach Iubair Cinn Trachta & goro airgsid Saball Padraig a Rinn Moin & Dun Da Leathglas & Aentreabh & Baile Cluig Comaill & Ulaidh uile & Dal n-Araighi acht beacan, & do innarbadur Domnall mac Con Uladh a righi n-Uladh.
4. Sluaigheadh la Ruaidhri mac Toirrdealbach h- Concubuir & la Tigearnan O Ruairc an [...] guro argsit muintir Innsi Padraic & na cailleacha, & bloidh mor do losgad.
1165
1. K. A.D. Moclxu. Ard Macha guna tri teamplaibh do losgadh acht rigleas Poil & o Daraigh Colaim Cille go Craibh Brigide.
2. Muircheartach mac Neil h- Lochlainn, ri Oilidh, do gabhail Eochadha mic Con Uladh Mic Duinn Shleibe, ri Uladh, a cairdis Crist fein, a Camus Cumguill na tigh casga iar m-beith doibh fa aenmeis oidid gonuigi sin, & a breith lais gu h-Inis Aenaigh & a dalladh ann sin tar slanaigacht cumarba Padraic & na Bacla Isa & Cluig an Udhachta & Sosgela Martain {folio 9b} & Misaighi Cairnigh & na tri sgrin a Teampoll na Sgrin go minnaibh tuaisgirt Ereann umpu, & tar slanaigheacht Donncaidh mic Con Caisil h- Cearbuill, ri Uirgiall, go maitibh tuaiscirt Ereann idir Conallaibh & Eoganuib & idir laechaibh cleircibh. Rainig an
p.46sgel-sin O Cearbuill a t-slanaigheacht do brisidh & a dalta do dalladh. Dorinne sidh re Ruaidhri h- Concubhair, ri Connacht, & re Tigearnan O Ruairc & rug leis Irgialla o Sliabh Beatha h- gheas & Conmaicne & h- Briuin & docuaidh a Tir n-Eoigain. Do bi Muircheartach mac Neil a Tealaigh Og & tainig a coinne h- Cearbuill go Figh h- n-Eatach, & tugadar cath ann goro maidh for Ceinel Eogain gur marbhadh Muircheartach mac Neil h- Lochlainn, ri Oiligh, ann & do beanadh a ceann de a n-eanach Isa & Padraic & h-I Cearrbuill. Docuaidh h- Cearbuill as sin gu Madh n-Imclair & d[apos ]ordaigh Aedh h- Neil a righi for Cenel n-Eogain.
3. Andsan aimsir-sin rug Diarmaid Mac Murcadha, ri Laigin, Dirboguill, ingean Murcadha Meg Floinn, bean Tigearnain h- Ruairc, ri Breithne & Mighe do reir coda dona leabraibh, ar elogh eir sgath eigni leis. Arna cluinsin sin do Tigearnan do cuir fis gu Roidhri mac Toirdealbhaigh, ri Connacht, & docuadar le ceile gu Gallaibh Atha Cliath & gu Mideachaibh & gu h-Ib Faelain gur loisgidar Fearrna Mor Maedhog guna teampullaibh uile & gu tugsat braighdi leo o Mac Murcuda.
4. Sluaigheadh ele la Roidhri O Concubuir gusan muinntir ceadna go Fearrna guro bris teach cloithi Mic Murcuda & guro innarbadur e fein tar muir soir d[apos ]innsaighi righ Saxan annsa Fraingc.
5. As e fa ri Saxan ann sin Cing Hannri, Diuic na h-Orumointi {folio 10a} & Aicitainia & Angón, & Tigearna Breatan & Alban do reir leabur na n-Gall. Ar rochtain Mic Murcu cum an righ do chuir failti roime & d[apos ]fosd tamall faris h-e; do leg tar ais a Saxanaibh gu leithiracibh h-e & gu n- innmus; o narb eidir leis fein teacht na a t-sluaigh le Mac Murcadha tug cead da gac duine lenu aill teacht le Mac Murcudha a n-Erinn do gabhail a tiri aris.
6. Tainig Mac Murchadha go Brisdo & dorinne cunnrad re Ruisdeard Iarla Sdrangueil Mac Gillbeard, & Aine ingin Mic Murchadha do tabhairt don Iarla, & cuigeadh Laighin o lo Mic Murchadha amach, do cinn teacht a n-Eirinn do gabhail nirtt do Mac Murcuda sa t-samradh dar cinn.
p.48
7. D[apos ]fag Mac Murchadha Brisdo & docuaidh aran taeb budh thuaigh do Breathnaibh. As e ba righ Bretan ann sin Ris Mac Gribhfin. Rainic Mac Murcuda da innsaighi & do eagain a cuis fein ris & mar do h-innarbad h-e & do iar cobair aran ri. D[apos ]faem an ri sin dó & do bi go maith ris.
Kl. A.D. Moclx6. Sluaigheadh Ereann la Roidri mac Toirrdealbhaigh h- Concubuir gu Macaire Arda Macha, & as sin gu Bealac Greine & do Tigh Damnatan & trid An bFotair tar Sliabh Beatha & a Madh Leamhna & gu Fearrnac na Meabhla toghad. Tangadar maithi an tuaiscirt ana coinne & tugadur ceathra braidi dó, a dó o Sliabh o tuaigh & a dó o Sliabh o geas co n-abuirti ri Ereann re Ruaidri ann sin.
1167
1. K. A.D. Moclx7. Do gabh Mac Murcada lam ar ri Breatan fan cungnum do geall dó do cur leis d[apos ]innsaighi Ereann; & is e cungnum tug an ri dó, Robeard Mac Sdiamna do bi a prisun aigi tri bliadhna do tabhairt cuighi, & a dainginiughadh re Mac Murchadha cuinn teacht a n-Eirinn {folio 10b} leis do cinn a leicin amach, & an meid d[apos ]fedfadh do comeirgi. Tainic Mac Murchadha tar muir as sin gu Fearrna & do bi ann ar folach feadh an earraigh.
2. Toirrdealbac mac Diarmada h- Briain, ri h-Ereann acht beac, do ég.
3. Muircheartach Duin na Sgiath mac an Toirrdealbhaigh-sin do marbhadh & do losgadh le Concubur mac mic Concubuir h- Briain .i. Slapar Salach. In Concubur-sin, Slapur Salach, do marbhadh la Mael Seachlainn h- Faelain & la a mac a cinn tri la 'na diaigh sin.
4. Enna mac Diarmada Mic Murcadha do dalladh la Domnall Mac Gilla Padraig, ri Osraighi.
5. Donncadh mac Con Caisil h- Cearrbuill, airdri Uirgiall, an ti do gabh righi Mighi gu Clochan na h-Imirimi & rigi Uladh,
p.50& dia targas gu minic rigi Cinel Eoghain, ardordan tuaiscirt h-Ereann & cidh na h-Ereann uile ar cruth, ar ceil, ar gaisgeadh, ar baidh, ar braithresi, ar beoghacht ar righ, ar smacht, ar tinacul seoid & bidh & ratha & tuarastuil do laechaibh & do cleircibh, ar m-badhad gac uile uilc & togbhail gac maitisa, ar cumdach cluig & bachall & mainistreach cananach & manach, Solam intamhlaighteac ar sidhamla ina tir fein ar meadhon & fri gac tir ana timcill, iar n-aithrighi & iar timna imad oir & airgid & allaigh & iar catheamh cuirp Crist, d[apos ]fagail bais.
6. Robeard Mac Sdiamna do teacht a n-Erinn mar do geall do Mac Murchadha x.ur & xx. do ridiribh & tri xx. sguer & tri c. bobha. Caladh do gabhail sa Banab & a longa do fagbhail doibh & foslongport doibh aran caladh na go tainic Mac Murchadha cucu u. c. do comeirgi. Is iad ridiri as fearr tainic le Roibeard Mac Sdiamna ann sin Muiris Mac Gerailt & Roibeard Di Barra {folio 11a} & Maelairi Mac Hannri & Herbi O Moinmuirti, & as e an t-Eirbi-sin tug mainistir Duine Broith amach. Do aithdaingnidur ara cunnrad & do sgaeilidur a m-bratacha & do ghluaisidur d[apos ]aentoil d[apos ]innsaighi Locha Garman & do gabadur h-e, & arna gabhail tug Mac Murchadha h-e do Roibeard Mac Sdiamna mar do geall & do Muiris Mac Gearailt & an cuntae do taebh toir & don taebh tiar de, & tainic as sin a n-Osraidhi & tug ar ann & do gab braidi Mic Gilla Padraig re beith umhal do.
7. Rangadar na sgela-sin go Roidri O Concubuir re n-aburtai ri Ereann an aimsear-sin. Do chruinnidh dha roibh umal dó do sluaighibh Ereann & docuaidh go Fearrna & Mac Murchadha ar dainginacibh coilli a n-aici Fearrna go n-dearrnadur sidh: ingean h- Concubuir do Diarmaid Mac Murcadha mur mnai & Mac Murchadha do cur na ridiri uadha tar ais & gan ni is mo do eachtrannaibh do tabhairt a nh-Erinn na do gabhail re h-ais innti. Tug a minna fein & a mac a laim h- Concubuir ris sin do comhall.
8. Began ana diaigh sin do cuir Mac Murchadha leitiracha a Saxanaib ar ceann Roiseard Iarla Sdranguel. Do cuir an t-Iarla Remann Reamur Mac Gearailt x. ur ridiri & x. mbodbha & tri xx. do cobair do Mac Murchadha & dona ridiribh, oir fa mac dearbrathar athar do Roibeard Mac Sdiamna & do Muiris Mac Gearailt h-e do reir leabur na n-Gall.
p.52
9. Tainic Remann a tir ceathra mile o Port Lairge sair, & arna fis sin do Mael Seaclainn h- Faelain & do lucht Puirt Lairge docuadur tri mile do dainibh do dul ar Remann annsan daingin ana raibh. An cead duine docuaid tar diic dib{folio 11b} do buail Remann do cloideam sa ceann h-e gur sgoilt ar dó an ceann. Arna faisgin sin don buidhin fa goire do teithadur gu diair a ceann a muinntiri, & o[apos ]dconncadur deireadh an t-sluaig a tosac ag teiteadh 'na ceann do teithadur fein, & do leanadur na Saxanaigh iad & tugadur a n-ar idir badhadh & marbhadh.
10. Domhnall Mor O Briain mac Toirrdealbhaigh mic Diarmada mic Toirrdealbhaigh mic Taidhg mic Briain Boramha do gabhail righi Tuaghmuman & Brian mac Toirrdealbhaigh h-Briain do dalladh leis.
1169
1. Kl. A.D. Molxix. Tomas do Canntuiberi, airdeaspoc Candtuberi & primfaigh Saxan uile, do marbhadh ar lar teampaill Canntuiberi do muinntir Hannri mic na Banimperi, ri Saxan.
2. Tainic Roisdard Iarla Sdrangueil da c. ridiri & mile bodhba a n-Erinn do cobair Mic Murchadha la le Parrtaloin. Tainig Mac Murchadha guna ridirib ana coinne & tug se Aine ingean Diarmada don Iarla a ingin posta do cinn cur leis do gabhail Eireann, & tugadur aighidh arnamaireach ar Port Lairgi, & do gabhadh leo h-e.
3. Arna cluinsin sin do Diarmaid mac Mec Carrthaigh docuaidh fein guna bfuair do Muimneachaib leis go Port Lairgi 'na coinne, & tugadur deabhaidh da ceili ann gur marbhadh Catal mac Amhlaibh Moir h-Í Donnchadha & Ragnall O Rigbardain & mac Imair h- Catail, & ar na Saxanach don taeb eli.
4. Mac Murchadha & an t-Iarla gona ridiribh do dul go h-Ath Cliath, & a roibh do Lochlannaibh & do ceannaigibh & d[apos ]aithtreabhaibh ann do innarbadh as, & imad ban & fear & macaem do marbhadh & do badhadh ann, & imad oir & airgid & edaigh do breith as, & an t-Iarla Saxanach d[apos ]fagbhail a coimead & coimead an baile {folio 12a} a h-ucht Diarmada Mic Murchadha
p.54a n-dighailt a athar do marbhadh go h-olc do lucht Baile Atha Cliath roime sin & madra marbh d[apos ]annlacadh lena corp a talmhain mur fuath & mur tarcisni do.
5. Mac Murchadha guna Gallaibh & guna Gaeidhalibh do argain urmoir Midhi & Cluana h-Iraird, & do losgadh Ceanannis & na Breithni.
1171
1. K. A.D. Moclxxi. Diarmaid Mac Murchadha, ri Laghean, do eg a Fearrna.
2. Iohannes Orcach & Turcaill, da aramann Atha Cliath, do teacht a n-Erinn do dighailt a n-dithi & a n-innarbta a Baile Atha Cliath tri xx. long do Lochlannaibh, & cath do cur dona Lochlannachibh & dona Saxanachibh a timcill Atha Cliath, & an dis armann-sin Atha Cliath fre re do marbhadh ann go n-ar an loingis Loclannaigh.
3. Maghnas mac Con Uladh mic Concubhuir, ri Uladh, do marbad le dearbraithir fein le Donn Sleibi.
4. Sluaigheadh la Tigearnan O Ruairc go sochraidi h- m-Briuin, & la Domnall mac Mail Seacloinn Crosaigh go n-Oirtir Midhi, & la Murcadh h- Cearbuill go n-Uirgiallaibh & go n-Ibh Meith, do dicur na ridiri a h-Ath Cliath, & na Saxanaigh do dul a coinne na n-Gaeidhel gu Cill Maidneann, & cath do tabhairt da ceile, & do bris arna Gallaibh, & do leanadur na Gaeidhil seoch an m-baille sair & o deas iad gac ní nac deachaidh sa m-baile asteach leisna ridiribh. Do fan O Ruairc ar faithci an baile beacan marcsluaigh, & arna faicsin dona ridirib do buailidur fein asin m-baile amach eir O Ruairc, & do marbadar Aedh mac Tigearnain h- Ruairc, & do maidh ar O Ruairc, & an uair doconncadar na Gaeidil h- Ruairc ag teitead do teitadur fein, & do leanadar {folio 12b} na ridiri iad & do marbadar moran dibh. Maidm an Luaithrigh gunuigi sin.
1172
1. K. A.D. Moclxxii. Hanri mac na Banimpiri, ri Saxan & Diuic na Normointi & Ecitainie & Angon, do teacht a n-Eirinn 5 c. ridiri & imurcaidh marcsluaigh & coisidhi, & cuan do gabhail a Port Lairgi la San Lucas Easbul.
p.56
2. Is e dobo papa an tan-sin an treas Alxsainder, & dob impiri Frediricus, & Loidiuicus 'na ri aran Fraingc. Roidhri mac Toirdhealbhaigh mic Ruaidhri h- Concubhair os cinn Ereann, Aedh h- Neil os cinn Cinel Eoghain & an cuigid uile. Donn Sleibhi mac Con Uladh mic Concubuir os cinn Ulltac. Domhnall Mor mac Toirdealbhaigh mic Diarmada mic Toirdealbhaigh mic Taidhg mic Briain Boramha ar Tuagmumain & aran dara cuigidh don Mumain. Diarmaid mac Cormaic mic Muiridigh Mic Carrthaigh aran cuigidh eli. Donnchadh mac Cein mic Donnchadha Duinn mic Con Mara mic Brodcon mic Mathgamhna mic Cein mic Mail Muaidh ar Ibh Eatac. Lochlainn O Mic Tire ar Ib Mac Caille. Mael Seaclainn O Faelain arna Deisibh. Domhnall h- Gilla Padraig ar Osraidi.Domnall Caemanach mac Mic Murchadha ar Laighnibh. Murcadh mac Donnchadha mic Con Caisil h- Cearbuill ar Uirghialibh & ar fearaib Fearrnmuidhe. Domnall mac Mael Seaclainn Crosaigh eir Oirthear Midhi. Tigearnan O Ruairc ar Garbtrian Connacht, & adertai ri Midhi ris.
3. Ni fada do bi ri Saxan a Portt Lairgi an uair tainig Diarmaid Mor cuigi ana teach, & tug braigdi & umla do. Et gu gar 'na diaigh sin docuaid Domnall Mor O Briain & Donnchadh mac Cein h- Matgamhna ana coinne ar boird t-Siure, & tugadar umla dó.
4. Docuaidh ri Saxan as sin go h-Ath Cliath, & d[apos ]umlaigidar Laignig do {folio 13a} & Domnall Caemanach dó.
5. Tigearnan h- Ruairc & Murcadh mac Donncadha h- Cearbuill & Donn Sleibi, ri Uladh, do teacht gu teach an righ gu Baile Atha Cliath & umhaloid do tabhairt dó.
1173
1. K. A.D. Moclxxiii. Ri Saxan d[apos ]fabgail h-Ereann & Hugho Do Lasaigi do fagbail do mur consdabla ana inadh fein maille re neart mor.
2. Cealla iumda do milleadh dona Seaxanacaibh d[apos ]eis an righ.
p.58
3. Tigearnan h- Ruairc do marbhadh don consdabla do Hugo Lasaighi & do Cloinn Gearailt eir Cnoc h-I Ruairc & h-e ar n-dul cum coinne riu. Muirseiser ridiri dibh do anmuin ara n-echaibh, & an uair fuairadur h- Ruairc ag teacht ar laithair mar a roibe an consdabla do t-saighidur sleagha ann, & do beanadar a ceann de, & do crochadur a colainn a n-diaigh a cos ar an taebh tuaigh do Cill na Truan.
4. Domnall mac Gilla na Naem h- Feargail do marbhadh dona Saxanacaibh ceadna.
5. Donn Sleibe mac Con Uladh mac Concubuir Mic Duinn Sleibe, ri Uladh, do marbhadh la h-Ib Eatach & la h-Ib Breasail & la h-Ib Nialain, & ar Uladh maille ris, a n-digail Mic Gilla Easpuig do marbadh tar t-slanaigheacht minn & cleireac tuaiscirt Eireann caegis roime sin.
6. Ruaidhri mac Con Uladh do gabhail righi n-Uladh, & Nial mac Con Uladh, a dearbraithir fein, do dalladh do.
7. Gilla Aedha, easpog Corcaidhi, do ég.


text:
Poblachd Ghranada Ùire
'S e Poblachd Ghranada Ùire an t-ainm a bha air Coloimbia eadar 1831 agus 1858, an dèidh gun do bhris a-mach às a chèile Coloimbia Mhòr, a'chiad stàit Coloimbianach. Chaill an dùthaich dà roinne cudromach: Eacuador agus A' Bheiniseala, a dh'adhbhraich ùpraid poiliteagach.
Rè 27 bliadhnachan fhuair an dùthaich 11 cinn-shuidhe: [1] Domingo Caycedo Santamaría, Francisco de Paula Santander, José Ignacio de Márquez Barreto, Pedro Alcántara Herrán, Tomás Cipriano de Mosquera, José Hilario López, José María Obando, José María Melo, José de Obaldía, Manuel María Mallarino, agus Mariano Ospina Rodríguez.
Eachdraidh[deasaich | deasaich an tùs]
Nochd Poblachd Ghranada Ùire mar stàit neo-eisimeileach an dèidh gun do bhrist Coloimbia Mhòr a-mach às a chèile ann an 1830, is i a’ leantainn na chaidh a chur ron cho-chruinneachadh Apulo (28mh latha dhen Ghiblean 1830). Le sin, thug an Seanailear Rafael Urdaneta, ceann-suidhe mu dheireadh Choloimbia Mòire, an Riaghaltas do Dhomingo Caicedo Santamaría air an 3 latha dhen Chèitean 1831.
‘S e Stàit Ghranada Ùire an t-ainm eadar-amail a bha air a’ Phoblachd Ghranada Ùire nuair a chaidh e a sgaradh bhon Choloimbia Mhòr ann an 1830. [2] Chaidh an dùthaich ùr a chur air dòigh gu laghail mar phoblachd air an 29mh latha dhen Ghearran 1832, nuair a ghabh an Co-chruinneachadh nàiseanta leis a’ bhun-reachd ùr. A bharrachd air sin, fhuair na roinnean a leanas an cuid chumhachdan: Antioquia, Barbacoas, Bogotá, Cartagena, Magdalena, Neiva, Pamplona, Panamá, Pasto, Popayán, Socorro, Tunja, Vélez agus Veraguas.
Dh’atharraich Poblachd Ghranada Ùire an t-ainm aige gu Co-chaidreachas Ghranada ann an 1858, nuair a ghabhadh ri Bun-reachd. Bha an stàit ùr mòran na b’ fheadarail. Chaidh an t-ainm Stàitean Aonaichte Choloimbia a ghabhail ris ann an 1863. Chaidh Coloimbia mar a dh ’aithnicheas sinn e an latha an-diugh chur air dòigh mu dheireadh thall ann an 1886.
Cruinn-eòlais agus Roinnean na Dùthcha[deasaich | deasaich an tùs]
A-rèir Bun-reachd na Dùthcha[3] bha crìochan na Poblachd co-ionnan mar a bha iad ann an 1810, seadh chaidh Leas-Rìoghachd Ghranada Ùire a sgaradh ann an dà chuid bhon A' Bheiniseala agus Guatamala, agus cuideachd bho Bhraisil, fhathast fo bhuaidh na Portagaile. A bharrachd air sin, chaidh crìochan le Eacuador a chur air bhonn tron aontadh, is ghabh an Còmhdhail ris air an 30mh latha dhen Chèitean 1833. ‘S e dìreach na roinnean a bha an sàs anns a’ Cho-chruinneachadh Ghranada ann an 1832 a bh’ann roinnean na dùthcha fon Phoblachd Ghranada Ùr co-dhiù, ga dhearbhadh leis a’ Bun-Reachd a dhearbhaich na Poblachd cuideachd, is iad mar a leanas:


text:
Kl. Ianair iii f. l. uii. Anno Domini m.c.xx.ix.
Mac Maras H. Rebochan airchinnech Lis Moir Mo Cutu.
Gilla Mo Chonna H. Duib Dirma do marbadh do Ulltaibh i n-Inis Taiti.
Ceallach comarba Patraic mac óghe & aird-espoc Iarthair Eorpa & oein-chenn ro riaraighsetur Goidhil & Gaill laich & cleirich iar n-oirdnedh dano espoc & shacart & ais gacha graidh archena & iar coisecradh tempall & reilgedh n-imdha iar tidhnacal seot & moeine & iar n-arail riaghla & sobhesa for cach eter tuaith & eclais iar m-bethaigh celeburtaigh aiffrennaigh oentigh ernaigthidh iar n-ongadh & aithrighi thoghaidhe ro fhaidh a anmain a n-ucht aingel & archaingel i n-Ard Patraic isin Mumain i Kl. April in secunda feria & isin cethramadh bliadhain fichit a abdaine & isin coecatmad bliadhain a aisi. Rucadh tra a chorp h-i .iii. Non. April co Les Mór Mo Chutu do reir a timna fadhein & ro frithairedh co salmaibh & ymnaibh & canntaicibh & ro h-adhnaicedh co h-onórach i n-ailaidh na n-espoc i Prid. Non. April. in u. feria. Muircertach m Domnaill do oirdnedh i comurbus Patraic in Non. April.
Teach Coluim Cille i Cill Mc. n-Enain do ghabail d'Ó Thaircert for Aedh m. Cathbairr U Domnaill{folio & column MS2 50vb} & a loscadh dó.
Caistel Atha Luain do dhenamh la Tairrdhelbach H. Conchobair.
Gilla Crist m. m. Uidhrin toisech Ceniuil Feradhaigh do loscadh a tigh a altrann h-i Tir Manach i mebhail.
Niall H. Crichan ri H. Fiacrach Arda Sratha do marbadh d'Uib Cennetigh.


text:
Douglas Young
'S e eadar-theangaiche, bàrd, neach-poileataigs is àrd-ollamh Albannach a bh' ann an Douglas Young (5 An t-Ògmhìos 1913, Tayport - 23 An Dàmhair 1973). Chaidh e do dh'Oilthigh Chill Rìmhinn is do dh'Oilthigh Oxford.
Susbaint
Sgoilearachd[deasaich | deasaich an tùs]
Bha Young na sgoilear clasaigeach, is bha e gu sònraichte eòlach air Greugais. Bha e na òraidiche ann an Greugais an Oilthigh Chill Rìmhinn. Ann an 1960s, bha e a' teagaisg cuspairean clasaigeach (cultar, cànain is eachdraidh nan Seann Ghreug is Seann Ròimh) anns na Stàitean Aonaichte.[1]
Eadar-theangachadh[deasaich | deasaich an tùs]
Dh'eadar-theangaich e gu Beurla Ghallda bho iomadh cànan: mar eisimpleir an dealbh-chluich Na Losgannan le Aristophanes(The Puddocks, 1957) neo an dàn "Le Cimetière Marin" le Paul Valéry (The Kirkyaird by the Sea). Ged nach do nochd iad ann an clò còmhla ri Dàin do Eimhir ann an 1943, bha Young ag eadar-theangachadh bàrdachd Shomhairle MhicGill-Eain gu Beurla Ghallda cuideachd.
Douglas Young is Somhairle MacGill-Eain[deasaich | deasaich an tùs]
Bha Young air leth cudromach a thaobh Dàin do Eimhir, a' chiad leabhar le Somhairle MacGill-Eain na h-aonar. Sgrìobh MacGill-Eain iomadh litir gu Young, is bha Young a' deasachadh an leabhair nuair a bha MacGill-Eain a' sabaid anns an Dàrna Chogadh ann an Afraga a Tuath. Mar a sgrìobh Crìsdean Whyte, ghlèidh Young na dàin a bha MacGill-Eain fhèin ag iarraidh dìtheachadh.[2]
Poileataigs[deasaich | deasaich an tùs]
Bha Young 'n sàs ann am poileataigs. Ann an 1938, ghabh e ann am Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. Roghnaich e a dhol dhan phrìosan ann an 1942, an àite a ghabhail pàirt anns an Arm aig àm an Dàrna Chogaidh.[3]
Leabhar-chlàr[deasaich | deasaich an tùs]
Bàrdachd[deasaich | deasaich an tùs]
- Auntran Blads: An Outwale o Verse by Douglas Young. Glaschu: William MacLellan, 1943.[4]
Mu a dhèidhinn[deasaich | deasaich an tùs]
- McClure, Derrick J. "Douglas Young and Sorley MacLean". Gaelic and Scots in Harmony. Proceedings of the Second International Conference on the Languages of Scotland. Deas. le Ruaraidh MacThòmais. Glaschu: Oilthigh Ghlaschu.
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Eachdraidh-Beatha aig Scottish Poetry Library
- ↑ Whyte, Crìsdean (deas.). Somhairle MacGill-Eain. Dàin do Eimhir / Poems to Eimhir (Glaschu: ASLS, 2002) d.1.
- ↑ Eachdraidh-Beatha aig Scottish Poetry Library
- ↑ Douglas Young and Sorley Maclean - J.Derrick McClure


text:
Caisteal agus Caibeal Dhùn Staidhinis
Chaidh a thogail ro 1275 air ulbhag os cionn na Linne Latharnaich, agus b’ e Dùn Staidhinis daingneach mhòr nan Dùghallach.
Chaidh an caisteal le mhùr eagalach ard a ghlacadh le Raibeart Brùs ann an 1309 agus dh’fhuirich e ann an seilbh an rìgh fad beagan bhliadhnaichean. Chaidh feum a chur air Dùn Staidhinis mar phrìosan airson Fionnghal NicDhòmhnaill ann an 1746.
Suidheachadh
Faisg air an Dùn Bheag, 5cm tuath air an Òban Latharnach far an A85.
Roinn – Meadhan agus Taobh Siar na h-Alba. Comharradh air Cliath-mhòr na Rìoghachd NM 882 344
Slighean-rothaireachd - Làrach air Lìonra Nàiseanta nan Slighean-rothaireachd
Fios gu
Fòn 01631 562465
Uairean fosglaidh
Fosgailte fad na bliadhna (Dùinte fad an latha Diardaoin agus Dihaoine).
Àm na Nollaige agus na Bliadhn’ Ùire
Dùinte 25 is 26 Dùbhlachd agus 1, 2 Faoilleach.
Prìsean
Inbhich £3.00 Clann £1.30 Lasachadh £2.30


text:
Innisdar imorro a n-analtaib na Romanach. Aenias mac Anacis do tiachtain iar toghail Trai co h-Eatail, & tugasdair
p.34Lauina ingean Ladin mic Puin mic Pic mic Saduirnd &c. Iar marbadh Tuirnd & iar n-eg Ladin in rig ro gab Aenias rigi Ladiandai, & ro cumdaiged in cathraig Albalonga la h-Ascan mac Aeniasa, & tugasdar seitig, & rugasdair mac do .i. Siluius, fo cetoir.
Siluius iardain tugasdair seitig, & ro ba torrach, & adfet do Ascan bean a meic do beith torrach, i. alachta, & ro faid teachta co a mac co ro faidid a druid do tabairt ardmesa ar a mnai co feasad in ro ba mac, nó'n ro ba h-ingean ro teacht. Do coid in druid, & adbert iar tiachtian in druid re h-Ascan conad mac do bai 'na broind; & adbert comad tren, & co muirfead a athair & a mathair, & comad misgneach la cach. Marb tra a mathair dia breith. Ro h-ainmnigead soin .i. Britis, & ro h-ailed iardain.


text:
Buntàta
Tha am buntàta na ghlasraich freumh, gu math pailt air feadh an t-saoghail, ach tha e a' buntainn ri Aimearaga a Deas bho thùs. Is iad na Spàinntich a thug am buntàta a-steach dhan Roinn Eòrpa, as dèidh dhaibh na h-Incas a chur fo smachd. Thathar a-nis ga ithe air feadh an t-saoghail ann an iomadach dòigh.
A reir beul-thairis thàinig am buntàta gu h-Éirinn sa chiad dol-a-mach le seòladairean Spàinnteach a' teicheadh bho na Sasannaich as dèidh na h-ionnsaigh neo-shoirbheachail le feachd-mara na Spàinn ann an 1588. Tha an aon sgeulachd aig na Scalpaich, ach a-rèir coltais dh'fhàg na Spàinntich sìol de leithid eile ann an siud!


text:
Cape Verde
'S e dùthaich eileanach a tha ann an Cape Verde,[1] no Ceap Verde[2] (Portagailis: Cabo Verde, IPA: 'kabu 'veɾdɨ)). Tha i suidhichte anns a' Chuan Siar 'san taobh an iar Afraga.
Thàinig an t-àinm Cape Verde bho Cap Vert ann an Seanagal, an t-àite as fhaide iar den tìr-mhòir Afraga.
Ràinig seòladairean às a' Phortagail air an eilean ann an 1460. Bhon uair sin bha Cape Verde pàirt den Impireachd na Portagail. Anns a’ bhliadhna 1975 fhuair iad neo-eisimeileachd.
Sgrìobh Charles Darwin anns an leabhar aige The Voyage of the Beagle tuairisgeul math mun chruinn-eòlais Cape Verde agus na beathaichean agus na flùraichean a bha rim faicinn air an eilean.
Tha Cape Verde a’ gabhail a-steach deich eileanan mòra agus ochd eileanan beaga. Seo an fheadhain as cudthromaiche:
- Barlavento (buidheann 'san taobh tuath)
- Santo Antão
- São Vicente
- Santa Luzia
- São Nicolau
- Sal
- Boa Vista
- Sotavento, (buidheann 'san taobh a deas)
- Maio
- Santiago
- Fogo
- Brava
Iomradh[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Map-balla an t-Saoghail, Stòrlann Nàiseanta (2003), ISBN 0007692714
- ↑ Atlas Sgoile Oxford le Stòrlann Nàiseanta, Oxford University Press (2010)


text:
Curcuma
'S e freumh den lus Zingiber officinale a tha ann an curcuma (Laideann: Curcuma longa) [2]. Tha e anns an teaghlach Zingiberaceae, far a bheil càrdamon agus dinnsear cuideachd.
Tha curcuma a' tighinn à Àisia a Deas. Tha dith air na lusan blàth eadar 20 °C is 30 °C fhaighinn agus mòran uisge airson fàs. Cruinnichear na freumhan gach bliadhna, gan gaoil airson cuid uairean a thìde agus an uair sin gan tiormachadh ann an àmhainn teth. Meilear iad gu pùdar a chleachdar mar spìosradh.
Tha curcuma gu math cumanta ann am biadh Àisianach. Cleachdar e airson dath buidhe a chur ri aodach is pàipear agus ann an leighis Ayurveda cuideachd.
Anns na Meadhan-Aoisean chanadh "cròch Innseanach" ris cuideachd, air sgàth 's gun deach a chleachdadh an àite cròch a bha fada nas daoire.[3]
Iomraidhean[deasaich | deasaich an tùs]
- ↑ Curcuma longa (Beurla)
- ↑ Am Faclair Beag
- ↑ Is it Turmeric or Saffron? (Beurla)